8 50 1084 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/da4263a3df02b33fca326173ee6fed2a.pdf 7d9010161160cab4c470687038a853b1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6413 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Leiris, Michel (1901-1990) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5986 Title A name given to the resource Lustro tauromachii (wybrane fragmenty)/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 ; s.172-173 Creator An entity primarily responsible for making the resource Leiris, Michel Ochab, Maryna (tł.) Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text M I C H E L LEI RI S śne falowanie tłumu; podział areny na dwie części, nie­ równo skąpane w słonecznym blasku: stronę „cienia” i stronę „słońca”. Ale równolegle do tego pojęcia pięk­ na niejednolitego, niby napięta do granic wytrzymało­ ści nić czy stygnąca lawa, wolno dopatrzyć się w walce byków jedności przeciwieństw, figury wyraźnie odręb­ nej od zwykłego połączenia kontrastów. Lustro tauromachii Wybrane fragmenty *** W ięc: matador wyprostowany, stopy idealnie zestawione, przykute do ziemi strachem, że upadnie na oczach publiczności, a zarazem ściskającymi łydkę paskami, które maskuje pończocha w kolorze różowych wymiocin i błyszczące pantofle. Sztywność stojącego samotnie mężczyzny, sztywność szpady. Z wolna rozkładana muleta zakrywa swą po­ wieką zbyt oczywistą łodygę, chimeryczną strugę biją­ cą ze stalowej źrenicy. Matador: Damokles, który ze szpadą w ręku wziął swój los za rogi. *** Tak jak Boga - według Mikołaja z Kuzy zbieżność przeciwieństw (tj. skrzyżowanie, przecięcie linii, rozwi­ dlenie torów, rozdroże lub teren niezabudowany, gdzie spotyka się każdy z każdym) - można było patafizycznie określić jako „punkt, w którym zero styka się z nie­ skończonością”, tak pewne szczególne węzły czy punk­ ty krytyczne wśród niezliczonych faktów, z których składa się nasz świat, można by geometrycznie przed­ stawić jako miejsca, gdzie czujemy, że przylegamy do świata i do samych siebie. W obecnym stanie rzeczy (odznaczającym się wy­ jątkowym wprost niedostatkiem wszystkiego, co ma związek ze świętem) instytucja taka jak corrida - któ­ ra pod wieloma względami rozwija się analogicznie do schematu tragedii antycznej - nabiera szczególnej wartości, wydaje się bowiem, że ona jedyna we współ­ czesnym świecie zachodnim potrafi odpowiedzieć na potrzeby, jakie, spodziewać by się można, powinien za­ spokajać każdy spektakl, zarówno w ramach realnego życia, jak i w umownych dekoracjach czy na nieza­ wodnym gruncie terenów ćwiczebnych. *** W tauromachicznym zwrocie, tak samo jak w spółkowaniu, jest wspinaczka ku pełni (szarża byka), po­ tem paroksyzm (byk wpada z impetem w kapę, muska­ jąc rogiem brzuch mężczyzny przykutego stopami do *** Walka byków jest niewątpliwie gwałtowną grą kon­ trastów, analogiczną do tej, na której zasadza się pięk­ no romantyczne, zgodnie z najszerzej przyjętą jego kon­ cepcją. Szpetota koni z wyprutymi flakami i zlanego krwią byka (jakkolwiek jest to krew s z l a c h e t n a , krew zwierzęcia kastowego, którą można przeciwstawić nikczemnej krwi końskiej, tak jak w religiach prymi­ tywnych uznaje się krew ofiarną i krew miesięczną za radykalnie różne) kontrastuje z bogatymi strojami ak­ torów, wśród których mamy przeciwstawienie picadores (ciężko opancerzeni giermkowie z ich żałosnymi szka­ pami) i eleganckich mężczyzn, stojących na własnych nogach, przynajmniej gdy chodzi o matadores; temat walki człowieka ze zwierzęciem i przewagi inteligencji nad brutalną siłą; pojęcie wyjątkowo zdolnego osobni­ ka - w tym wypadku matadora - narażonego na kapry­ 172 Francis Bacon, Study for bullfight no. 1, 1969, kolekcja prywatna, Szwajcaria. Za: Bacon 1909-1992, Cercle d'Art, Paris 1994. �Michel Leins • LUSTRO TAUROMACHII. WYBRANE FRAGMENTY ziemi), wreszcie rozdzielenie obu aktorów, rozszczepie­ nie po intymnym kontakcie, upadek, rozdarcie. Jeśli byk odpowiada właściwie, a człowiek umie pracować, jeśli obaj zapuszczają się w ruchliwy labirynt serii po­ wiązanych z sobą zwrotów (w czasie której przeciwni­ cy rozłączają się tylko po to, by za chwilę znów się po­ łączyć, jakby owinięci jeden w drugiego), ogarnia nas upojenie, bardzo podobne do oszołomienia erotyczne­ go. Jak w akcie miłosnym przed ostatecznym kryzy­ sem, wstrzymujemy oddech w lęku, że to ustanie, w zachwyceniu, że to jednak trwa. Powtarzające się ruchy, tak samo jak w spółkowaniu, raz za razem po­ tęgują ekstazę: upajamy się z każdą chwilą coraz bar­ dziej, czując, że rozkosz wciąż rośnie, choć sekundę wcześniej wydawało nam się, że osiągnęliśmy szczyt. Jak przy prawdziwym zawrocie głowy - który może być udręką albo rozkoszą, jak w snach o lataniu - mamy poczucie z a g r o ż e n i a: ten ciąg prowokowanych i unikanych w ostatniej chwili wypadków nie może trwać bez końca... A przecież pesymistyczna prognoza nie sprawdza się: człowiek nadal żyje, a byk nadal krą­ ży wokół niego, nadal go owija. Nagle czar pryska: po tylu coraz bardziej rozdzierających pieszczotach part­ nerzy rozchodzą się, są sobie teraz obcy. I wtedy wybu­ cha owacja, która wieńczy całość niby ulga szczytowa­ nia; owację wolno tu określić jako „rozładowanie” zarówno w potocznym, jak i w najbardziej trywialnym sensie tego słowa: spadek potencjału nerwowego, po­ dobny do spadku gorączki, a zarazem wytrysk, w któ­ rym spermą są brawa. *** Corrida, niczym akt ofiarowania, dąży do paroksy­ zmu: zabicia byka; dopiero potem może przyjść ulga, jak po zawładnięciu przedmiotem pożądania w miłości czy po śmierci bohatera w tragedii. W wypadku aktu ofiarnego tym paroksyzmem czy maksymalnym napię­ ciem jest moment zabicia ofiary (zderzenie bóstwa z krwią), po nim następują ryty odprężenia: desakralizacja, odprawienie boga, który nie zagraża nam już bezpośrednio, gdyż dostał swoją dolę i może wrócić tam, skąd przyszedł. Wcześniej mógł nam zaszkodzić, ale teraz się udobruchał, aż do czasu, gdy zażąda nowej daniny. Wszystko zatem rozgrywa się w niebezpiecznej okolicy progu cienkiego jak ostrze brzytwy, w wąskiej strefie interferencji, w psychologicznym no man's land, stanowiącym domenę sacrum par excellence: na grani, gdzie wznosi się tabu (którego jedynym sensem jest za­ pobiec świętokradztwu, uniemożliwić profanację), na granicy, względem której rzeczy - tracąc nieukierunkowany, amorficzny charakter tego, co świeckie - po­ laryzują się na lewe i prawe. *** Wygnać śmierć albo ukryć ją za nie wiedzieć jaką architekturą o ponadczasowej doskonałości: takim starczym zajęciom oddaje się większość filozofów i macherów od religii. Wcielić śmierć w życie, sprawić, by stała się w jakiś sposób rozkoszna (jak gest torera, któ­ ry łagodnie wciąga byka w fałdy kapy czy mulety); na tym powinna polegać działalność budowniczych luster - mam na myśli tych wszystkich, których najpilniej­ szym celem jest komponowanie owych faktów wydają­ cych się miejscami, gdzie czujemy, że przylegamy do świata i do samych siebie, ponieważ dają nam one po­ czucie pełni, kryjącej w sobie własną mękę i własne pośmiewisko. Przełożyła Maryna Ochab * Fragmenty pochodzą z książki M. Leirisa Lustra tauromachii, Gdańsk, słowo/obraz terytoria, 1999. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eb8e8a0ce95d99af0167ff775dee206a.pdf 3884ff8a87015dddba4f0a59ba5b4d94 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6414 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource corrida Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5987 Title A name given to the resource Rafaelillo, 9 października, Nîmes/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 ; s.174 Creator An entity primarily responsible for making the resource Leiris, Michel Szerszeń, Tomasz (tł.) Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text M I C H E L LE I RI S Rafaelillo, 9 października, Nîmes icasso rysował i malował kiedyś cherlawych młodzieńców. Ubrani niczym wypłowiałe arle­ kiny w ubogie trykoty upięte na spracowanym ciele, czasem umieszczeni wysoko, na kulach, zajęci czymś nieokreślonym, ci linoskoczkowie o wysmu­ kłych twarzach obdarzeni są ustami, których niepew­ na linia waha się między trwałością ekstazy i skurczem cierpienia. W ten sposób którejś niedzieli, objawił mi się młody Rafaelillo z Walencji. Większość dzisiejszych walk tauromachicznych wartych jest niewiele więcej niż puste ćwiczenie styli­ sty, ponad całą czystość pozy przedkładającego sztukę - ze szkodą dla tragedii. Wraz z Rafaelillem corrida odnajduje cały swój sens. Trzeba zobaczyć tego męż­ czyznę - drobnego, z poważną miną, poruszającego się o włos od rogów, jak gdyby jakaś sekretne namagneso­ wanie podtrzymywało nieustannie jego ciało na nie­ uchwytny dystans od ostrza - by zrozumieć, czym w rzeczywistości jest walka z bykiem. Bez zbędnych ornamentów - tylko tyle, ile trzeba, by odsłonić swą maestrię - bez fanfaronady, bez sztu­ czek teatralnych: Rafaelillo po prostu walczy. Ze sta­ rannością, z namiętnością i odwagą, nie uznając in­ nych podpisów [na całości swej pracy] jak zadraśnięcie na swym stroju spowodowane zbytnim zbliżeniem się do zwierzęcia lub jak prawa ręka skąpana we krwi, tuż po wbiciu ostrza z całkowitą szczerością. A więc, delikatny młodzieniec przypominający li­ noskoczków i innych przeklętych z pierwszych okre­ sów malarstwa Picassa, wątły młodzieniec - oczy ni­ czym ostrza noży, łagodny, objawiający kruchość uśmiech - dający widzom lekcję wielkości: naprawdę wartościowe jest jedynie to, co odbywa się bez oszu­ stwa, czego chcemy z całej woli i z całego serca, ujarz­ miając materię tak, jak powinno ujarzmiać się byka za­ raz przed decydującym pchnięciem. P Przełożył Tomasz Szerszeń „Droga J. Piszę do Ciebie kilka godzin przed moją pierwszą walką...” Tu list młodego toreadora staje się nieczytelny. Czy zginął na swej pierwszej novilladzie? Gdzie odbyła się pierwsza walka? Kim był młodzieniec? Kim była J.? Nigdy się nie dowiemy. Pozostała pocztówka - dowód na erotyczne związki pisania i tauromachii... * Od tłumacza: Tekst ten, relacja z corridy, która odbyła się 9 października 1938 w Nîmes, ukazał się ostatecznie w 1939 roku w „La Nouvelle Revue Francaise” (nr 304). Przewidziana na 2 października, corrida ta została prze­ łożona o tydzień z powodu międzynarodowego kryzysu związanego z porozumieniami monachijskimi. W walce wzięło udział 6 byków i 3 toreadorów: Vicente Barrera, Luis Gomez El Estudiante i Rafael Ponce Rafaelillo. R a­ fael Ponce Rafaelillo (1912-1972) pochodził z Walencji, walczył po raz pierwszy na arenie w 1935 roku. Po woj­ nie kontynuował karierę w krajach Ameryki Łacińskiej. Jego prosty, pozbawiony zbędnych ozdób styl był dla Michela Leirisa rodzajem objawienia. W liście do innego znawcy corridy, André Castela, pisał: „Nigdy, w żadnym dziele sztuki, nie znalazłem odpowiednika tego, co po­ czułem w Walencji oglądając walczącego Rafaelillo. (...) Wiem, że w moim życiu nie będzie mi nigdy dane do­ świadczyć czegoś podobnego”. (sierpień 1938). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0524c769fdd83eafdc54798d249b09b3.pdf 9f4d70d8d5b6c8b527aa459e95642159 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6411 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Giacometti, Alberto - rzeźba Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5984 Title A name given to the resource Alberto Giacometti / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 ; s.163-164 Creator An entity primarily responsible for making the resource Leiris, Michel Kędzierski, Marek (tł.) Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MI CHEL LEIRIS Ż yjemy w okresie w każdej mierze bez polotu, a fetyszyzm, który, podobnie jak w najdawniej­ szych czasach, leży u podstaw naszej ludzkiej eg­ zystencji, z rzadka jedynie ma okazję zadowolić się, występując w niezamaskowanej postaci. I dlatego miłośnicy słabowitych fantomów (naszych imperaty­ wów moralnych, logicznych i społecznych) - czepiamy się fetyszyzmu przekształconego, czyli imitacji tego, który ożywia nas dogłębnie, i ów zły fetyszyzm pochła­ nia największą część naszej aktywności, nie zostawia­ jąc niemal miejsca na fetyszyzm autentyczny, jedyny, którym naprawdę warto się zajmować, ponieważ jest całkowicie siebie świadomy i z tego powodu nie ucie­ ka się do żadnego oszukiwania. Pośród dzieł sztuki niewiele znajdziemy przedmio­ tów (obrazów czy rzeźb) zdolnych z grubsza choćby sprostać podstawowym wymogom tego prawdziwego fetyszyzmu, to znaczy miłości - rzeczywiście pełnej mi­ łości - nas samych, uzewnętrzniającej się pod twar­ dym pancerzem, zamykającym ją w obrębie rzeczy do­ tykalnej, umieszczonej, tak jak mebel, którym możemy się posłużyć, w tej rozległej, obcej izbie, zwanej prze­ strzenią. Przedmioty te, będące przecież tworami ludzkich rąk, wydają się na ogół jeszcze bardziej nam obce niż produkty natury, których stanowią zaledwie uległe, a zarazem bardzo osłabione refleksy, niepozorne cienie na granicy parodii, zbyt wątłe, by posłużyć nam za prze­ ciwny biegun wewnętrznego bieguna naszej miłości. To dlatego, że nie są wewnętrznie spójne, że nie są autonomiczne, dzieła sztuki w znakomitej większości przeraźliwie nas nudzą, są nudniejsze niż deszcz, w su­ mie bowiem dzieli je od nas więcej niż od kropli wody - bo piękne, ciekłe kulki wody przywodzą na myśl łzy, przynajmniej swą formą, jeśli nie smakiem, a ta wilgot­ ność, ta płynność, ewokuje fale błogości, przepływają­ cej przez nasze członki, kiedy kochamy się, albo kiedy poczujemy czyjś dotyk. W chwili obecnej niewielu jest artystów, których dzieło wymyka się tej okropnej nudzie. A w przeszło­ ści było ich jeszcze mniej. Wszakże wśród rzadkich nam współczesnych, którzy dzięki szczególnemu daro­ wi nie podlegają tej regule, można wymienić Giacomettiego. Są takie momenty, które można określić mianem kryzysu, i tylko one są ważne w życiu. Chwile, kiedy nagle to, co zewnętrzne, zaczyna zgadzać się z żądania­ mi wysyłanymi w jego stronę z naszego wnętrza, chwi­ le, w których świat na zewnątrz otwiera się po to, by między nim a naszymi sercami zawiązała się nagle nić porozumienia. Przywołuję w pamięci kilka tego rodza­ ju przeżyć - wszystkie odnoszą się do zdarzeń z pozoru błahych, wypranych z wartości symbolicznej, tudzież, jeśli chcecie - bezinteresownych: na rozświetlonej rue Montmartre Murzynka z trupy Black Birds trzyma obiema rękami bukiet zroszonych wodą róż, parowiec, Alberto Giacometti na pokład którego dopiero co wsiadłem, zwolna odda­ la się od nabrzeża, docierają do mnie strzępy jakichś piosenek nuconych przypadkowo, w ruinach w Grecji natykam się na jakiegoś dziwnego ptaka, który musiał być chyba czymś w rodzaju olbrzymiej jaszczurki... Po­ ezja zrodzić się może tylko z takich kryzysów i tylko te dzieła się liczą, które dostarczają ich ekwiwalentu. Lubię rzeźbę Giacomettiego, ponieważ wszystko, co on robi, wydaje się utrwalaniem takiego kryzysu w kamieniu i odznacza się intensywnością nagłego in­ cydentu, błyskawicznie schwytanego i zastygłego w bezruchu, kamieniem przydrożnym, który daje temu świadectwo. Mimo to nie ma w tej rzeźbie niczego martwego, wręcz przeciwnie, wszystko jest, jak w prawdziwych fetyszach, którym można oddawać hołd (prawdziwych, to znaczy tych, które są do nas po­ dobne i stanowią zobiektywizowaną formę naszego pragnienia), żywe aż do przesytu, eksponujące powab życia, mocno nasycone humorem, pięknym wyrazem tej uczuciowej ambiwalencji - temu delikatnemu sfinksowi wciąż dajemy strawę, zazwyczaj sekretnie, w samym centrum istnienia. Więc nie domagajcie się ode mnie jakiegoś wywo­ du o rzeźbie. Ja wolę dywagacje - ponieważ te piękne przedmioty, które mogę zobaczyć i dotknąć, są zaczy­ nem tylu moich wspomnień... Niektóre z jego rzeźb są puste jak szufelka albo jak wydrążone owoce. Inne są pełne dziur, przez które przechodzi powietrze, to poruszające struktury, usta­ wione między wnętrzem a światem zewnętrznym, sita zżerane przez wiatr, ukryty wiatr, który wciąga nas w olbrzymi czarny wir, w te minuty niesamowite, któ­ re wprowadzają nas w trans. Giacometti urodził się 10 października 1901 r. w Szwajcarii (w kantonie Gryzonia). Jest synem mala­ rza. Do czternastego roku życia przebywał w rodzin­ nym miasteczku, potem w 1915 roku rozpoczął naukę w liceum, które po czterech latach rzucił, aby upra­ wiać malarstwo i rzeźbę, czemu już od wczesnych lat chciał się oddać. Przez pół roku studiował w Ecole d’Arts et Metiers w Genewie, ale nie przypadło mu to do gustu. Cały rok 1921 spędził, podróżując po W ło­ 163 �Michel Leiris • ALBERTO GIACOMETTI szech. Dziewięć miesięcy upłynęło mu w Rzymie. W 1922 r. przyjechał po raz pierwszy do Paryża. Przez trzy lata bywał tam od czasu do czasu, a od 1925 r. za­ mieszkał w Paryżu na stałe, z wyjątkiem dwóch, trzech miesięcy w roku, które spędza w rodzinnych stronach. Początkowo uczęszczał na Akademię, żeby pracować według natury, ale od kilku lat pracuje sam. Giacometti to zatem rzeźbiarz bardzo młody. Idio­ tyczne jest bawić się w przepowiadanie przyszłości, ileż to razy prorocy nie różnili się od zwiastunów nieszczę­ ścia. Ale jak nie szczędzić pochwał na widok tych fi­ gur powstałych pod jego palcami, tak konkretnych, tak oczywistych, absolutnych jak twory, które się wiel­ bi, skamieniałe w ulotną sól, ale bez cierpkości śniegu, jak kurz opadający pod palcami tego, kto je poleruje ten nieuchwytny popiół dla pasjonatów powinien stać się relikwią - i ta cudowna sól, którą tylu dawnych po­ szukiwaczy pragnęło wydobyć z łona ziemi, słoność fal i gwiazd, które też mają własne przypływy, a wreszcie sól łez, łez od śmiechu, łez z rozpaczy, czy łez w obłę­ dzie, łez lekkich i jakby złośliwych, łez dziwacznych, karkołomnych, czy też ciężkich łez nasączonych solą kośćca i zlodowaciałych szkieletów, wciąż te krople wody, które padają niestrudzenie, czasem w niemej skale istnień dowiercając się oślepiających źródeł, zgęszczonych kropli wody, przypominających tę sól, która zawsze będzie zaspokajała nasz głód, sól morską, sól gorzką, sól łamiącej się falangi, sól zębów, sól po­ tów, sól spojrzeń... I w końcu kamienna uczta, potra­ wa z brązu, cudownie żywa, i na długi czas zdolna nas pobudzać, podsycać nasz wielki głód. Przełożył Marek Kędzierski *Tekst pochodzi z „Documents” 4/1929 Alberto Giacometti Patrząca głowa, 1929. Alberto Giacometti-Stiftung. Publikowane w „Documents” 4/1929. Za: „Kwartalnik Artystyczny” 2-3/2003. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9974cc2fd33286070f5306098c47bff0.pdf 762c24d95b24b2174cac9102982f58af Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6409 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Bacon, Francis (1909-1992) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5982 Title A name given to the resource Francis Bacon, en face i z profilu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 ; s.139-150 Creator An entity primarily responsible for making the resource Leiris, Michel Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MI CHEL LEIRIS Ich verlange in allem - Leben, Möglichkeit des Daseins, und dann ist 's gut; wir haben dann nicht zu fragen, ob es schön, ob es hässlich ist. Das Gefühl, dass, was geschaffensei, Leben habe, stehe über diesen beiden und sei das einzige Kriterium in Kunst- Francis Bacon: en face i z profilu sachen. Georg Büchner, Lenz „Ja żądam we wszystkim - życia, prawdopodobieństwa, istnienia, wtedy - wszystko w porządku; nie ma już po co py­ tać, czy rzecz jest piękna czy brzydka. Poczucie, iż to, co się stworzyło, naprawdę żyje własnym życiem, przeważa nad tamtymi dwoma i stanowi jedyny sprawdzian w dziedzinie sztuki” Georg Büchner, Lenc (przeł. Kazimiera Iłłakowicz) Orestes, chwilę po tym, jak z trudem zdołał uśmie­ rzyć gniew Erynii, Hamlet próbujący zebrać myśli po konfrontacji z duchem, Don Juan nie większy super­ man niż jego tchórzliwy lokaj, ale napinający każdy muskuł, nim zuchwale wystąpi przeciw Piekłu, na któ­ re skazał go Komendant, Maldoror, na poły anioł, na poły orkusz, który chce zaczerpnąć oddechu po wygło­ szeniu bluźnierczej tyrady w Pieśniach, raz jowialny, raz marzycielski Falstaff, mimo wszystkich ekscesów nie­ mal równie młodzieńczy jak wtedy, gdy był paziem u księcia Norfolku - wielki gracz doskonale wyczuwa­ jący własną, naznaczoną tyloma wstrząsami epokę, po­ stać wyrafinowanie nowoczesna, zaskoczona przez nas w absolutnie nieoczekiwanej chwili, kiedy nie bacząc na godzinę, ma wszystko postawić na jedną kartę, czy to w karty, czy w kości, czy w ruletkę... N a twarzy Francisa Bacona, rumianej jak u jakiegoś osiemnasto­ wiecznego empirysty angielskiego, który filozofuje nad kieliszkiem koniaku czy sherry, na tej twarzy bez śladu zarostu, dziecięco pucołowatej, ale i steranej życiem, zdaje się malować zdumienie, otwierające oczy, inteli­ gentny upór tudzież połączona z jakąś, czy ja wiem, se­ kretną wściekłością, subtelna rozpacz kogoś świado­ mego, iż w dzieciństwie najmniejsza rzecz potrafiła wzbudzić w nim zachwyt. Kosmyk włosów przekornie tnący czoło, linia, któ­ rej nie brak na żadnym z autoportretów, to jakby znak tego, że w głowie Bacona nic nie dzieje się podług gnuśnych reguł jakiegoś z góry wyznaczonego planu, lecz jest nieodmiennie konsekwencją zawieszenia, załama­ nia lub zakwestionowania. Czyżby owa niezgoda na gotową konfekcję nie przejawiała się w nieco skrzy­ wionej, a w każdym razie nie całkiem pionowej pozy­ cji, w jakiej widzimy go na wielu fotografiach, która, podobnie jak jego chód, niemal taneczny, może świad­ czyć o wstręcie do statecznej równowagi u tych, pod stopami których nigdy nie usunęła się ziemia? W porównaniu z niedbałym, lecz absolutnie niena­ gannym ubiorem tej postaci, której niepodobna rozwa­ żać w jednym tylko aspekcie i którą należałoby także rezygnując z wszelkiego romantyzmu - przedstawić jako pracoholika, malującego od wczesnego rana, bez wzglę­ du na to, jak upłynęła mu noc, bezład panujący w jego londyńskiej pracowni - istnej rupieciarni, z latami niesprzątaną podłogą - położonej w wymuskanej dzielnicy mieszkaniowej, w jednym z tych mews [zaułków], gdzie niegdyś mieściły się stajnie, każe myśleć, właśnie z powo­ du wielkiego rozgardiaszu, o względnej kreacji porządku, który nastaje symbolicznie wraz z namalowaniem obra­ zu, a równocześnie stanowi - w oczach artysty, który w pomieszczeniu, gdzie zazwyczaj sypia i zwykle też ma­ luje, nagromadził tyle rzeczy (przybory malarskie, poroz­ rzucane i niszczejące wszędzie fotografie etc.) - trójwy­ miarowy ekwiwalent słynnego muru Leonarda da Vinci, tak wiele podsuwającego wyobraźni. Czy głównym celem sztuki, zarówno tej, która zdaje sprawę z istniejących rzeczy, jak i tej, która rozwija się przede wszystkim jako gra wyobraźni, nie jest wybawić 139 Francis Bacon Michel Leiris. Za: Bacon 1909-1992, Cercle d'Art, Paris 1994 �Michel Leiris • FRANCIS BACON: EN FACE I Z PROFILU nas od nieszczęścia, celem, który może osiągnąć w ten sposób, że obok zwykłego świata powołuje do życia świat ułożony podług kaprysu naszego umysłu, rządzący się własnym porządkiem i odcinający się od nieprawdopo­ dobnego bałaganu otaczającej nas rzeczywistości? I czy sztuki plastyczne, które wytwarzają wabiące oko obrazy, obdarzone inną esencją niż niezliczone elementy świata zewnętrznego, będące dla nas jakby punktami zaczepie­ nia, nie są powołane do tego, by dać nam coś na podo­ bieństwo ludzkich osad, wzniesionych przez cywilizację, których uporządkowanie - obojętnie, jaki ma charakter - trzyma w ryzach dzikość otoczenia? W ten sposób ar­ tysta - jeśli przyjąć, że jego działalność wykracza poza prostą rozrywkę - może znaleźć dla siebie rację bytu w samym istnieniu chaosu, w którym jesteśmy zanurze­ ni, zamieszania, pośród którego przyjdzie mu wypowie­ dzieć coś własnego, choćby niezbyt mocnym głosem (ale autentycznie ludzkim, takim, który dotrze do nas i w odróżnieniu od wytworów sztuki czysto utylitarnej wzbudzi w nas echo). Czy znaczy to wszakże, iż Bacon, którego trudno opisać w aspekcie zewnętrznym, ponie­ waż nie mieści się w żadnym sztywnym schemacie i nie chce być niczym więcej niż malarzem i wyznawcą nie ty­ le sztuki, ile nieniosącej żadnego przesłania gry, miałby mieć głos o brzmieniu mniej opierającym się definicji? Jakby płótno żyło własnym życiem i stanowiło nową rzeczywistość, a nie było zaledwie jej kopią, pośrednią aluzją do niej albo przykładnie wyważonym wzorem (czyli czymś bez jadu, jak czysty ornament), to, co na­ tychmiast się na nim dostrzega, i to, co narzuca się wi­ dzowi nie zapośredniczone, obojętnie z jakich elemen­ tów składa się obraz, także wtedy, gdy temat sytuuje go na planie mitu, a nie codzienności i niezależnie od te­ go, czy naszą reakcją będzie aprobata czy sprzeciw, to swego rodzaju realna obecność ożywiających takie dzie­ ła postaci, absolutnie nie zatrącająca o teologię. Dzięki nim do nieuprzedzonego widza zaczyna przenikać pew­ na dotykalna rzeczywistość, z krwi i kości, nieobca te­ mu, czego w normalnym życiu doświadczyć on może w akcie paroksyzmu, takim jak miłość fizyczna. Owa realna obecność, przyodziana w niesamowitą wprost niejednoznaczność i fascynujący połysk, daje się sma­ kować z całą zmysłowością, ale - jakkolwiek wyrafino­ wane byłyby środki malarskie - jest tak intensywna, że ci, których odstręczają podobnie żrące efekty, widzą w tym tylko szpetotę! Dzieła Bacona nie tylko drażnią naskórek i zwraca­ ją na siebie uwagę samym elementem pikturalnym, ich oddziaływanie idzie dużo dalej - zachodzą za skó­ rę, nie przestają nas sycić dobrą lub złą energią także po upłynięciu tego w pewnym stopniu zawsze zdumie­ wającego momentu, kiedy obraz zaczyna docierać do umysłu, co (rzecz jasna) świadczy o ich wyjątkowej wartości. Czymże bowiem jest dzieło malarskie, nie­ zdolne do owładnięcia nami, które po dłuższym czasie naszego z nim obcowania można niemal zredukować do roli przypadku, przerywającego monotonię ściany, na której zostało zawieszone? Tylko te dzieła istnieją prawdziwie, te tylko osiągają pełnię realności, które mają na nas trwały wpływ - do czego zresztą zdolne są też rzeczy tak efemeryczne jak śpiew, gra aktora lub ta­ niec (bo to kwestia jakości, nie czasu przedstawienia) - i które gruntownie odmienią cały nasz sposób póź­ niejszego odczuwania i myślenia, a nie tylko czymś nas zafrapują, choćby i głęboko, nie zmieniając wszakże niczego w naszych emocjonalnych reakcjach wobec świata i nie pozwalając nam wyjść poza dyletantyzm. N a większości swych obrazów, niezależnie od tego, do której fazy jego twórczości należą, pominąwszy to, co zjawia się tam wyłącznie jako akcesorium lub ele­ ment dekoracyjny - Bacon pokazuje figuracje żywych postaci bądź rzeczy, ogólnie biorąc, banalnych, odzna­ czające się, przynajmniej z pozoru, pewną prawdziwo­ ścią wizerunku pozostającą w bezpośrednim związku z doświadczeniami zdobytymi kanałem wrażeń lub, w szerszym ujęciu, wrażliwości, takich jednakże, z któ­ rych jasno widać, że nie są one, jak fotografia, odbicia­ mi otaczającego świata, tylko rezultatem całkowicie swobodnego zastosowania technicznych środków ma­ larstwa, przedstawieniami, których jednakowoż cha­ rakter fikcji malarskiej powoli się zaciera, dzięki czemu istnieją one mocniej niż proste reprezentacje (stano­ wią, jak się wydaje, byty szczególnej kategorii, a nie imitacje pozbawione własnego życia). Inaczej można by to ująć w ten sposób, że istotnym celem Bacona jest nie tyle namalowanie obrazu, traktowanego jako coś, co warto obejrzeć, ile doprowadzenie do tego, by na płótnie, branym za teatr działań wojennych, objawiły się jakieś realności. W tym względzie artysta ten - któ­ ry nie mając próżnej ambicji bycia nowoczesnym, na­ leży niewątpliwie do drugiej połowy naszego wieku, tak przez swój styl, jak i wprowadzane do gry elemen­ ty - odróżnia się nie tylko od surrealistów (którzy, opętani na punkcie snu i wynalazków fantazmatycznej natury, uczynili z obrazu ekran, na który rzutowane są projekcje świata wyobraźni), ale i od kubistów (dla których wartość obrazu, rozumianego jako radykalna transformacja prawdziwego motywu bądź uważanego za taki, polegała na silnym ustrukturyzowaniu kompo­ zycyjnym, wolnym od wszelkich sztuczek optycznych), a także od ich wielkich poprzedników, impresjonistów (dla których obraz był otwartym oknem lub dziurką od klucza, obdarzającymi oko jakimś świetlistym lub przy­ słoniętym wycinkiem codziennej rzeczywistości). Unikając niespokojnego oświetlenia (co skierowa­ łoby go w stronę ekspresjonizmu, on tymczasem kate­ gorycznie sprzeciwia się tej tendencji i jako realista gardzący przesadną emfazą tak samo jak dramatyzo­ waniem czy satyrą usiłuje po prostu, niczego nie doda­ jąc, jak najwierniej przenieść na płótno swoje wraże­ nia), unikając również efektów wizualnych, tak subtelnych, jak i jaskrawych (w stylu impresjonistów), 140 �Michel Leiris • FRANCIS BACON: EN FACE I Z PROFILU Bacon umieszcza na ogół to, co maluje, w ostrym i równomiernym świetle elektrycznym, a jeśli w świe­ tle słonecznym, to bez niuansów związanych z meteo­ rologią. Wszystko odsłania się w jaskrawym świetle południa - w szczytowym punkcie dnia i w godzinie prawdy - bądź w świetle określanym w języku teatru jako pełne reflektory. Czy nie można by z tego wnosić, że na wszystkich swych płótnach ten człowiek o wielu obliczach lubi grać w otwarte karty i bezzwłocznie, bez staroświeckiej finezji gotów jest płacić natychmiast ży­ wą monetą? Jest nią owa „bezpośredniość”, którą Ba­ con sam dostrzega w niektórych swych pracach, o czym mówi historykowi sztuki Davidowi Sylvestrowi w jednej z wielogodzinnych rozmów nagranych na ta­ śmie, a następnie spisanych (jest ich dzisiaj siedem, plus jedna nie wydana). Dyskutują, z takim zacięciem starając się rozwiać wszelką wieloznaczność, że dialog ten mógłby toczyć się w nieskończoność. Te przykła­ dowe dokumenty wykazują, jak mało zależy Baconowi na kokieteryjnym maskowaniu natury swego dzieła oraz że w parze z pozornym rozwichrzeniem idzie u niego rzadko spotykana trzeźwość spojrzenia. Owa „bezpośredniość”, chciałoby się rzec, polega nie tylko na natychmiastowości uzyskanego efektu, lecz rów­ nież na chłodnym przypieraniu do muru, któremu bez­ litośnie poddany jest widz, zresztą (jak się wydaje) na równi z autorem, który z takim samym zapamięta­ niem, z jakim zazwyczaj maluje, teraz bez ogródek i bez owijania w bawełnę udziela odpowiedzi na przebiegłe pytania upartego i zawziętego inkwizytora. Przestrzeń, w której oddychamy, tutaj, i czas, w którym, teraz, żyjemy - właśnie to znaleźć można, z paroma wyjątkami, na płótnach Bacona, płótnach, których celem, jak się wydaje, jest bezpośrednie wyra­ żenie czegoś bezpośredniego, płótnach, o których nie wystarczy powiedzieć, że, ogólnie biorąc, są wolne od egzotyki i archaizowania - odstępstwem od tej reguły są tylko Krajobraz z nosorożcem z 1952 r. (na podsta­ wie fotografii pochodzącej z Afryki Równikowej, póź­ niej zniszczony, jak wiele innych obrazów Bacona), Człowiek niosący dziecko (pamiątka długiego pobytu w Tangerze w 1956 r.), seria Papieży (inspirowanych w okresie 1949-52 słynnym Innocentym X Velazqueza) tudzież do pewnego stopnia anachroniczne portrety van Gogha (1957), spośród których parę, o nieco fo­ wistycznej fakturze, to prace niemal - choć nie w peł­ ni - nam współczesne. Między większością obrazów Bacona - artysty, którego całkowitą oryginalność w tym względzie chciałbym tu jeszcze raz podkreślić a człowiekiem, który na nie patrzy, bliskość jest w rze­ czy samej większa, niż gdyby ich temat nie narzucał dystansu w przestrzeni lub czasie. Choć dzieła tego ty­ pu nie mają absolutnie charakteru trompe-l’oeil (ersatzu, który zresztą nie jest w stanie nikogo naprawdę wy­ wieść w pole), a ich autor gwarantuje, że są one autentycznymi kreacjami, równie odległymi od abs­ trakcji, jak od tego, czemu przykleja pejoratywną ety­ kietę „ilustracji”, można powiedzieć, że oglądającemu dają one poczucie, „jakby tam był”, a nawet, że na­ prawdę „tam jest ” (nie przed obrazem, tylko wewnątrz niego), według formuły określającej pełne uczestnic­ two, idącej dalej niż formuła „to jest”, którą Roland Barthes ukuł w odniesieniu do fotografii w swym nie­ wątpliwie światłym dziele, Światło obrazu [La Chambre claire] dla oznaczenia, że czas przeszły został zastąpio­ ny teraźniejszym: według której „to było” wyraża, że fotografia, której paradoksalnym powołaniem jest funkcjonować nie tyle jako otwarta i pozbawiona dy­ stansu prezentacja jakiegoś zjawiska, ile dawać świa­ dectwo post factum, bo świadectwo musi być post fac­ tum, i autorytatywnie poświadczać, że coś istniało albo się zdarzyło. N a licznych płótnach Bacona, które wydają się z mojego subiektywnego, rzecz jasna, punktu widzenia - najbardziej typowe, czyli należących do dojrzałego okresu tego artysty, który, nie mając za sobą studiów akademickich, wypracował swe rzemiosło jako samo­ uk, dosłownie własnymi rękami, rzeczy pokazane są w miejscu przedstawionym (mniej więcej) w myśl tra­ dycyjnych reguł perspektywy i z tego względu są dla nas wiarygodne. Całkiem z bliska, moglibyśmy je wziąć za obiekty wielkości naturalnej, umieszczone na prze­ dłużeniu podłogi, na której stoimy, oglądając obraz. Jakbyśmy przestali być jedynie widzami i mieli bezpo­ średnio do czynienia z przedstawionymi rzeczami. Na tych płótnach - mających, owszem, swoją geometrię, ale geometrię, którą można by nazwać peryferyjną (dotyczącą jedynie przestrzeni otaczającej) nieodnoszącą się do samych figur, zbyt swobodnie potraktowa­ nych, aby można je było zredukować do prostych struktur - ogólna konstrukcja całości odpowiada mniej celom dekoratywnym, czy też stricte plastycz­ nym, niż nadrzędnym wymogom rozplanowania [na obrazie], uscenicznienia i akcentowania [waloryzacji znaczeniowej]. To z punktu widzenia powstającego dzieła, natomiast z punktu widzenia oglądającego, którego oko i umysł atakuje obraz - zdecydowanego uobecniania. Zazwyczaj zamknięta i ciasna przestrzeń obrazu - obszar, który nie wydaje się ani substytutem naszego świata, ani modelem tegoż w pomniejszonej skali, lecz jego repliką - jakby konstytuowała (nieza­ leżnie od tego, czy mamy do czynienia z jakimś mało oryginalnym pokojem, czy bardziej rozległą przestrze­ nią na zewnątrz, zawsze banalną, zupełnie nic nam nie mówiącą) rodzaj pudełka, w którym, w idealnej sytu­ acji, zostanie zawarty widz, fikcyjnie wprowadzony na to miejsce, gdzie, rzekomo w jego skali, zostanie mu coś pokazane - tym samym zaszczyca go Bacon rolą mniej pasywną niż przykutego do fotela widza i podno­ si do rangi voyeura, na żywo uczestniczącego w czymś w rodzaju sceny bez sprecyzowanej anegdoty, która odsłania się na jego oczach - widz, schwytany w prze­ 141 �Michel Leiris • FRANCIS BACON: EN FACE I Z PROFILU strzeni przeważnie zamkniętej w sobie, lecz otwartej dla niego, skoro może tam przeniknąć w wyobraźni, wszystkie użyte środki jakby go do tego zachęcały. Jest to zatem - podobnie jak i nasz czas - nasza przestrzeń. Oprócz tych obrazów, gdzie można się do­ szukać pewnych aspektów biografii artysty, który przez jakiś czas był projektantem mebli, nim nagle odezwało się w nim artystyczne powołanie (równie nagle, jak w chłodnych strukturach jego obrazów od­ zywa się prawdziwe malarstwo), pewna liczba dzieł Bacona została tak pomyślana, jakby miała zademon­ strować swoją aktualność. Nie tylko nowoczesne stro­ je postaci i meble (funkcjonalne bez wyjątku), ale i inne akcesoria wzięte wprost z naszej epoki: elek­ tryczne żarówki i przełączniki, dywaniki, parasole, maszynki do golenia, umywalki i sedesy, telefony, aparaty fotograficzne, gazety z nieczytelnym tekstem (które, podarte i pomięte na ziemi, sugerują zresztą bałagan panujący w samym atelier artysty), niedopał­ ki papierosów (które, odnosząc się do bieżącej chwili, jakby podkreślały charakterystyczny dla obrazu aspekt wyrwania z prawdziwego życia, schwytania na gorącym uczynku, joyce’owskiej epifanii), strzałki, które wydają się pochodzić ze znaków drogowych al­ bo ze schematu działania zawartego w jakiejś instruk­ cji technicznej. A wszystko to oddane mniej w typo­ wo malarski sposób niż w stylu czysto informacyjnym (bez estetyzacji wyprodukowanego przedmiotu, tak jak to często praktykuje Fernand Léger, albo, z grub­ sza, Man Ray w swoich „rayogramach”). Podobnie jak przestrzeń obrazu oddana jest nam, oglądającym, jako nasza, wydaje się, że Francis Bacon wyraźnie sy­ gnalizuje - innymi środkami - że tego, co chce obda­ rzyć pozorem życia, nie można szukać - tak jak z de­ finicji wszelkiej rzeczy autentycznie żywej - w innym czasie niż nasz teraźniejszy. Ubranie (banalnie współ­ czesne) albo nagość (absolutnie nieakademicka) po­ staci Bacona mogłyby, właśnie w tym momencie, na­ leżeć do autora albo do nas. Owo malarstwo w dwojakim sensie bezpośrednie, (bo działa bezpośrednio i niemal zawsze mówi o rze­ czach tu i teraz), nie niesie w dodatku żadnego prze­ kazu - co Francis Bacon kategorycznie stwierdza już w jednej z pierwszych rozmów z Davidem Sylvestrem, przy okazji stanowczo odrzucając przylepioną mu po­ chopnie etykietę ekspresjonisty. Czy to nie oczywiste, że jego celem jest uprawiać malarstwo, że tak powiem, bez najmniejszego dystansu? Sztuka tego typu tak sa­ mo jak wyklucza oddalenie w przestrzeni i czasie, nie daje się pogodzić z dystansem innego typu, który moż­ na by nazwać dystansem refleksyjnym, charaktery­ stycznym dla utworów, których nie sposób w pełni przyswoić od razu i bez znacznego wysiłku umysłowe­ go, ich podstawę stanowią bowiem aluzje, a ich od­ działywanie jest okrężnym procesem, często wymaga­ jącym dłuższej interpretacji, i daje się zauważyć z pewnym opóźnieniem, co oczywiście osłabia bezpo­ średni efekt, nawet jeśli wzmaga rezonans. Choć ani ze względu na strukturę, ani ikonografię malarstwo Bacona nie ma w sobie wcale surowości, moż­ na w odniesieniu do niego użyć określenia „zubożenie”, podkreślającego, do jakiego stopnia artysta nic sobie nie robi z symboli tudzież czegokolwiek, co ma posmak folk­ loru czy zjawisk niecodziennych w zwykłym kontekście. To zubożenie w gruncie rzeczy da się porównać do gry, czego zresztą można oczekiwać u kogoś, kto nie zadowa­ la się byciem graczem w życiu (jest entuzjastą zwłaszcza gier szybkich i opierających się na czystym przypadku, ta­ kich jak ruletka), ale i uważa, że w naszych czasach ma­ larstwo, pozbawione wszelkiej funkcji sakralizującej, mo­ że być już tylko grą (pogląd bezsprzecznie budzący wątpliwości, nie bierze bowiem pod uwagę, że malarstwu można jeszcze przypisać rolę wychowawczą, nawet jeśli niefortunnie). Czyż sztuka, tak jak ją postrzega Bacon (sztuka odarta z mistycyzmu, oczyszczona z całej otoczki religijnej tudzież pozbawiona jakiegokolwiek wymiaru moralnego, co niemal na jedno wychodzi, a przez to głę­ boko realistyczna, nawet w tych rzadkich wypadkach, kiedy ten bywalec baru wielokrotnie uwiecznionej przez niego na portretach już nieżyjącej Muriel Belcher, za­ miast oddawać na obrazie zewnętrzną rzeczywistość, chce urzeczywistnić, ucieleśnić ponad wszelką wątpli­ wość coś czysto wewnętrznego, co istnieje tylko dla nie­ go) oraz gra - owa czynność sama w sobie niemająca uza­ sadnienia, którą jednakże można się na śmierć pasjonować - nie stanowią obie czegoś z gruntu bezpo­ średniego, ważnego tylko w danej chwili (i nie przez wzgląd na jakąś finalność, która ją później zweryfikuje), znaczącego wyłącznie w obrębie własnej dziedziny? Jeżeli, jak powiada Bacon, sztuka w naszych cza­ sach może być już tylko grą (koncepcja całkiem inna niż sztuka dla sztuki, z uwagi na to, że nie sugeruje owej szczególnej waloryzacji, która pod nieobecność sztuki uświęcającej chciała uświęcić samą sztukę), to jakim sposobem ten absolutny laik, niewierzący w jakąkol­ wiek transcendencję, wykracza poza czystą rozrywkę w tej grze, która owładnęła nim jeszcze bardziej szaleń­ czo niż klasyczne gry hazardowe? Odmiennie niż inny amator wielkiej gry, Picasso, który wydaje się gustować w eksperymentach z najroz­ maitszymi sposobami wytwarzania znaczeń, a tym sa­ mym kwestionuje język pikturalny w ogóle, Bacon bliski w tym względzie swemu współczesnemu Giacomettiemu - jest raczej zwolennikiem jak najprecyzyj­ niejszej i najskuteczniejszej figuracji. Gra jest dla nie­ go nie tyle kwestią wymyślania znaków, ile przede wszystkim starciem między artystą a znaczeniem, któ­ re chciałby on wytworzyć, walką, która (będąc inter­ akcją między przypadkowym charakterem tematu a wyobrażeniem namalowanym przez zawierzającego swym subiektywnym impulsom artystę) jest źródłem owego postulowanego przez Bacona „napięcia”, nie­ 142 �Michel Leiris • FRANCIS BACON: EN FACE I Z PROFILU obecnego - i to całkiem naturalnie jego zdaniem w dziełach niefiguratywnych. Pomijając parę wielkich kompozycji o bezsprzecz­ nie tragicznej randze, zazwyczaj w rzadkiej dziś formie tryptyków, tudzież grupę malowideł, które, choć biorą motywy z natury, nie obejmują człowieka (ptaki, wy­ jątkowo pejzaże, trawa, fontanna, wirujący piasek), naczelnym tematem Bacona jest niewątpliwie żywa re­ alność ludzkiej istoty. Z tego punktu widzenia zna­ mienne, że w jego twórczości, dosyć przecież różno­ rodnej, nie ma martwej natury - może z wyjątkiem Studium postaci (1945-46), które sprowadza się do płaszcza złożonego obok kapelusza i sterty kwiatów, tudzież półotwartej torby podróżnej ze środkowej czę­ ści tryptyku z 1967 r. inspirowanego, choć nie widać tu oczywistego związku, „arystofanejskim melodrama­ tem” T. S. Eliota Sweeney Agonistes. Znamienne rów­ nież, iż nawet woda i piasek - wodotrysk albo wir pia­ skowy - w przedstawieniach Bacona wydają się ożywione gwałtownym ruchem, który przydaje im po­ zoru życia, tego życia, które artysta, bez względu na to, czy je odwzorowuje, czy wymyśla, chce przede wszyst­ kim wyrażać - mniej zainteresowany przekształcaniem i odtwarzaniem form kryjących się pod rzeczywistym lub wyimaginowanym motywem i ewentualnie nada­ waniem im znaczenia. Czyż zresztą, oprócz sposobu przedstawienia postaci, sama struktura ogólna tych obrazów, które w moim mniemaniu są najbardziej baconowskimi, nie każe nam myśleć o rytmie życia? Tak jak przełomowe momenty życiowe (kiedy coś się za­ czyna burzyć) ucinają banalność dnia codziennego, tło tych obrazów - podobne spokojnej wodzie - tu i ów­ dzie ustępuje ogniskom, w których spokój przechodzi w burzę, partiom malowidła, które, w kontraście do chłodu otaczającej scenerii, wydają się pęknięciami, w których święty ogień malarza, tu już nie utemperowany, płonie w całkowitej wolności. Widząc Bacona, jak sobie igra takim przeciwstawianiem - jasno usta­ nowionego porządku ujmującego w ramy nieporządek - mamy prawo przyjąć, iż dokonał on stopniowo, ra­ czej przez intuicję artysty niż drogą logiki, odkrycia, że aby przepływał prąd i powstawało coś podobnego ży­ ciu, niezbędna jest różnica potencjałów. U Bacona zatem płótno ma partie gorące, gdzie wszystko aż wrze, oraz odcinające się od nich partie neutralne, gdzie nic się nie dzieje. Te pierwsze zaprze­ czają zdrowej mierze i można je porównać do tego, co w jazzie określa się mianem breaks, wplecionych w osnowę regularnych kadencji. W kategoriach kla­ sycznych są to sprzeciwiające się częściom spokojnym, lub apollińskim, części gwałtowne, albo dionizyjskie. Stanowiłyby one, by powołać się romantycznie na po­ etę płomienia i kryształu Stéphane’a Mallarmé, który wychodząc od czarno-białych układów czcionki w typografii, na przykład tytułów gazet, nadał wysoce me­ tafizyczny wymiar grze absolutnego przypadku, obsza­ ry, w których kości rzucane są z gwałtownością hura­ ganu (to tu toczy się wielka gra), gdy tymczasem pozo­ stałe obszary to niewiele więcej niż „niezróżnicowana neutralność otchłani” - służą tylko do zaznaczenia miej­ sca, gdzie obrazowo objawią się pewne obecności, po to, by jakby zaprzeczyć oskarżycielskiej formule nico­ ści: nic prócz miejsca nie będzie miało miejsca. Owo miej­ sce w tym wypadku praktycznie nie istnieje, lecz po­ winno się je postrzegać jako miejsce (skoro obraz jest esencjalnie sprawą bezpośredniej percepcji zmysłowej) i z tego powodu należałoby je wyraźnie ustanowić, choć samo raczej niewiele ma powodów do zaistnie­ nia, jego jedyną funkcją jest bowiem udzielenie gości­ ny osobie bądź osobom, które ożywiają obraz, jakby było rodzajem abstrakcyjnego dodatku do przestrzeni rzeczywistej, w której obraz jest wystawiony i w której stoi widz, rodzajem continuum, dzięki któremu ogląda­ jący staje na twardym gruncie tam, gdzie w pobliżu za­ gęszczają się figury, przedstawione mu jako jego współ­ cześni, tak że przynajmniej do pewnego stopnia nie może się z nimi nie utożsamiać. Skoro, z jednej strony, malarstwo, uwolnione od wszelkiej funkcji „reportażu” (jak powiadał Bacon), przejętej przez fotografię, może swobodnie rozwijać właściwe sobie tylko sposoby figuracji, i skoro, z dru­ giej, niemożliwe jest, żeby malarz figuratywny wzbudził w nas wrażenie czegoś rzeczywistego, wytwarzając ko­ pię, w takim wypadku bowiem fałsz skacze nam od ra­ zu do oczu, musi ono pójść drogą inną niż transkryp­ cja quasi-fotograficzna. Oglądający będzie miał szansę uwierzyć w proponowaną figurę tylko wtedy, kiedy no­ siła ona będzie żywe piętno (ręki) artysty (bez tego nie zostanie nawiązany kontakt) i wtedy tylko, kiedy bę­ dzie tam pewna miara dystansowania, choć takie dy­ stansowanie, jeśli jest zbyt intensywne w dziełach z natury realistycznych, jak u Bacona i jego słynnego poprzednika, Picassa, może przyczynić się do nieporo­ zumienia polegającego na wyjaśnianiu ich zawartości intencją ekspresjonistyczną, gdy tymczasem w takich dziełach nie ma karykaturalnego akcentowania wła­ ściwego temu, co Bacon określa pejoratywnie mianem „ilustracyjności”, tylko - trudniejsze i jednocześnie bardziej radykalne, gruntowne przemodelowanie pla­ styczne. Za pomocą niemotywowanego intencją dra­ matyczną lub choćby po prostu estetyczną, zniekształ­ cania postaci Bacon, malując ją, chce przedstawić rzeczywistość prawdziwą lub fikcyjną, co do której widz oglądający na płótnie jej projekcję niemal natu­ ralnej wielkości nie będzie wątpił, że jest ona hic et nunc, przedstawieniem wolnym od rutyny spostrzeżeń - rutyny, z powodu której w powszedniej egzystencji przestaje się (lub niemal) dostrzegać tę rzeczywistość a zamiast niej pragnie ukazać mu rzeczywistość „prze­ mieszczoną”, wymykającą się tępiącym przenikliwość spojrzenia przyzwyczajeniom i odesłać go bezpośrednio do naszej epoki i naszego środowiska - czyż ta jego 143 �Michel Lems • FRANCIS BACON: EN FACE I Z PROFILU praktyka, bliska transmutacji, podobnie jak transmutacje nie jest wynikiem przypadkowości przeprowadza­ nych działań? Niejednokrotnie zniekształcenie jest tak drastyczne, że entuzjasta Oscara Wilde’a mógłby nieopatrznie doszukiwać się tu odwrócenia słynnej sy­ tuacji Doriana Graya, na którego portrecie uwidacz­ nia się wyłącznie to, co zżera jego samego, w ten spo­ sób chroniąc go przed poznaniem swego rzeczywistego wyglądu, gdy tymczasem portrety Bacona mają w so­ bie coś z wyroczni - ich modele już z góry portretowa­ ne są jako stworzenia przeżarte rozpadem. Owa enigmatyczna właściwość, niezależna od ja­ kiejkolwiek estetyki i opierająca się wszelkiej analizie, Baconowska obecność - wbrew temu, co można by po­ myśleć - nie jest kwestią stylu: może jej nie posiadać dzieło niesłychanie wyszukane, domagające się wnikli­ wej lektury i wielkiego zaangażowania od nas - posta­ ci w anonimowym tłumie (jakby ta obecność, która konstytuuje życie obrazu, była teraźniejszością figury, która powstaje w umyśle widza na podstawie elemen­ tarnych danych percepcji), natomiast może ona poja­ wić się w dziele niemal naturalistycznym, którego te­ mat nasuwa się nam bez najmniejszej trudności. Co do dzieł Bacona, to - przynajmniej na tych ob­ razach, które uważam za najbardziej witalne, abstra­ hując od wszelkiego wartościowania - ich krańcowa intensywność jest, jak mi się wydaje, rezultatem para­ doksalnego połączenia tych dwóch dróg: wyraźne zniekształcenie postaci idzie tu w parze z dosyć naturalistycznym potraktowaniem ich otoczenia. Podobny związek gorącego i chłodnego zdumiewa (bo tak bar­ dzo odbiega od tego, czego mielibyśmy prawo oczeki­ wać), i przyciągając ku sobie naszą uwagę, intensyfiku­ je wrażenie obecności. To zresztą tylko jeden z wielu przykładów sprzecznych tendencji, których pełne jest tak dzieło Bacona, jak jego życie - na jednym obrazie współistnieją (będę się przy tym upierać) pokaźne par­ tie traktowane z wyraźną obojętnością (aplaty często jako tło) oraz fragmenty należące do tego, co można by nazwać pictura picturans, które, jak się wydaje, są owocem wybuchu niepohamowanej energii, rozpasania tak głowy, jak ręki (figury). Okadrowanie względ­ nie geometryczne, którego na ogół przejrzysta struktu­ ra kontrastuje z czasami prawie niemożliwą do zdefiniowania formą postaci, które, jak się wydaje, jeszcze chwila, a stracą szkielet i przeobrażą się w dzi­ waczne wysięki-wycieki albo zawirowania fuzjonującej materii. Zwłaszcza w portretach - z jednej strony wol­ ność, wynikająca z postanowienia, by nie ilustrować, z drugiej ograniczenia wynikające z woli uzyskania do­ kładnego podobieństwa, na ile tylko pozwoli na to owa kwadratura koła: oddać to, co o wyglądzie posta­ ci podpowiada artyście własna subiektywna i niemal arbitralna intuicja, nie lekceważąc przy tym ogólnie znanych cech, poświadczonych na fotografiach, które w tym wypadku funkcjonują nie jako źródło inspiracji, lecz środek kontroli (jak fotografie paszportowe, które powinny być jak najmniej „artystyczne”, oczyszczone ze wszystkiego, co mogłoby poddać ich dyktatowi wy­ obraźnię, odgrywające zatem rolę bariery, a nie katali­ zatora, którym były, na przykład, studia pozycji i ruchu ciała na zdjęciach Muybridge’a z końca ubiegłego wie­ ku, podobnie jak fotografie medyczne przedstawiające wnętrza ust, dokumenty, które często były dla Bacona punktem wyjścia w jego pracy). Ponadto: absolutnie laicki charakter jego sztuki, która chce być tylko grą i jako sztuka realistyczna nadawać swym motywom charakter wyłącznie realistyczny, gdy tymczasem, for­ malnie nie odsyłając wprost do malarstwa religijnego (na przykład Baconowskie Ukrzyżowania, które zazwy­ czaj nie mają, ikonograficznie, związku ze śmiercią Chrystusa, ale przedstawione są w tryptykach, tak jak­ by chodziło o jakiś wzniosły ceremoniał, wprawdzie już wyzuty z treści, ale wciąż zachowujący swą rytualną kompozycję. N a podobnej zasadzie Jamesowi Joyce’owi, niemal współczesnemu Bacona i niemal jego rodakowi, plan starożytnej Odysei posłużył za model do bardzo nowoczesnego Ulissesa), gdy tymczasem, w moim mniemaniu, ta sztuka, zarazem przykładnie skomponowana i wściekle spontaniczna, nie tylko chętnie ucieka się do konfrontacji tradycji ze współ­ czesnością (stąd tyle razy wybitnie klasyczna forma tryptyku, osaczającego w pewnym sensie widza, której pomysł, jak Bacon sam mi kiedyś wyznał, nasunął mu panoramiczny ekran w kinach), ale z powodu chłod­ nego kadrowania, które niejednokrotnie - takie mam wrażenie - chce poskromić warzącą się w nim dziką niemal przemoc, wydaje się charakteryzować rytualizmem przynajmniej na powierzchni, tak jak na zupeł­ nie odmiennym planie codziennego życia, zdyscypli­ nowany porządek według reguł dobrego brytyjskiego wychowania - etykieta w związkach prywatnych - jest u Bacona porządkiem czysto kurtuazyjnym, który w żadnym wypadku nie wyklucza nieporządku, ani nie przeobraża się w cenzurę popędów. Zniekształcenie często tak poważne, że grozi roze­ rwaniem na kawałki, wystarczające na pewno, by uznać, że hasło Andre Bretona: piękno albo będzie konwulsyjne, albo go w ogóle nie będzie, zostało tu podnie­ sione do rangi zasady obowiązującej absolutnie - za­ mach na formy naturalne, prowadzący do ich wymazywania, a nawet całkowitego zatarcia - w każ­ dym razie poważne uszkodzenie, które widza może pe­ szy, żenuje, a nawet gorszy, wynika z tego, że pragnąc pozwolić nam poczuć rzeczywistość, daną bądź zmyślo­ ną, którą w tym celu deformuje (a nie zaledwie ją opi­ suje), Bacon przypuszcza atak nie tylko na formę (tak jak kubiści, którzy, śmiało zrywając z tradycyjnymi środkami języka malarstwa, skupieni na samym kon­ turze, pomijali materialność przedmiotów), lecz rów­ nież na samą substancję motywu, a zwłaszcza ciała modela, które oddawał z całą jego ciepłotą i w całej 144 �Michel Leiris • FRANCIS BACON: EN FACE I Z PROFILU jędrności, a więc eksponując to, co jest nieodłączne od samego życia. To nagłe odejście Bacona od motywu po to tylko, by powrócić doń w bardziej wymownej formie, oznacza bez wątpienia zamach na to, co real­ ne, znacznie głębiej idący, i bardziej realny, niż gdyby podważyć jedynie strukturę: deformację odbiera się mocniej, kiedy motyw nie jest absolutnie odarty z materialności, tym bardziej że oddany jest jako coś zdecy­ dowanie aktualnego (a więc bliskiego nam) i że, ogól­ nie mówiąc, w potraktowaniu tła, a nawet zarysu całej figury, respektuje się we względnie naturalistyczny sposób perspektywę. Ten malarz protagonistów, których - choć pozba­ wieni są wszelkiego wymiaru psychologicznego - za­ wsze przedstawia w całej substancjalności i okrywa, je­ śli to stosowne, ubraniem (a tym samym ukazuje ich w egzystencji materialnej sensu stricto i w egzystencji społecznej), Bacon sam jest w dosłownym sensie ma­ terialistą, czego można się zresztą spodziewać po kimś, kto wyjaśniając własną koncepcję malowania, powo­ łuje się nie na swoją osobowość, tylko na „układ ner­ wowy”, demonstrując w ten sposób, że nie chce ucho­ dzić za idealistę nawet w doborze słów, i kto ponadto nigdy nie stosuje w malarstwie rysunku, jakby uciekał od jego abstrakcyjnej nierealności i wolał od razu na­ kładać kolor, pędzlem lub za pomocą innych technik, aby wejść w bezpośredni kontakt z przedmiotem: mo­ delować na nowo nie tylko formy, lecz urabiać samą materię pod postacią miękkiej kolorowej masy i in­ nych składników - podobna taktyka zapewne najle­ piej pasuje do tych, którzy, jak Bacon, chcą dotrzeć do samego tufu, najgłębszej warstwy, a traktując to, co widzą, z największą wolnością, nie tyle chce wyrazić rzecz realną, czy to postrzeganą, czy wykoncypowaną, w każdym razie tłumaczoną subiektywnie, ile - jeśli można tak się wyrazić - realność rzeczy, samą jej egzy­ stencję, uchwyconą (jeśli to możliwe) ponad jej akcydensami, z której Bacon zachować chciał tylko ostrze, tę gryzącą energię, którą zdołał przekazać tak dosad­ nie (równie wielki przypadek), jak - by wziąć dosłow­ nie patafizyczny humor Marcela Duchampa - ten, kto potrafił izolować „ostrzeń”, rzekomo trzymany na za­ pas w nieużywanych żyletkach. Rozłożyć na czynniki pierwsze tę rzecz, by zacho­ wać tylko jej nagą realność - Bacon zapewne do tego właśnie dąży, a rzeczą tą, nawet jeśli jest ona tylko jed­ nym z elementów całego wyobrażenia zaprezentowa­ nego w powstającym dziele (to punkt wyjścia w pracy ucieleśniania na płótnie pierwszego, poczętego w gło­ wie malarza, wyobrażenia, potem, w dalszej pracy, za­ stąpi je najczęściej zupełnie inne), nawet jeśli jest nią coś na ogół realistycznego duchem, ale wyobrażone, a nie jakiś motyw w miarę bezpośrednio zapożyczony ze świata zewnętrznego, co tak naprawdę niemal nie przydarza się Baconowi, artyście, który już nie robi po­ zowanych portretów, tylko maluje je z pamięci, poma­ gając sobie fotografiami, ponieważ, jak twierdzi, fizycz­ na obecność modela przeszkadza mu w tym, żeby jego wizerunek poddać zamierzonym deformacjom (i może też przeszkadza w ogóle, bo kontakt z żywą rzeczywi­ stością, którą miałby namalować, jest dla niego czymś tak bulwersującym, że nie potrafi temu sprostać bez pośrednictwa fotografii), deformacjom, na które ośmiela się niejako z konieczności, gdyby nie one bo­ wiem, namalowane wyobrażenie byłoby tylko wybla­ kłą kopią, gdy tymczasem Bacon, żądny niezbywalnej obecności, nie ukontentuje się ewokowaniem rzeczy i osób rzeczywistych lub wyobrażonych, dla samego wypełnienia nimi powierzchni obrazu, lecz upiera się przy tym, by dać im, choćby w arbitralny sposób, pozy­ tywnie zaistnieć w wyznaczonej im fikcyjnej przestrze­ ni. Skoro prymat wiedzie nie idea, lecz wrażenie, bez­ pośrednie albo przekazane za pośrednictwem fotografii, zaś pierwszym motorem jest przemożna chęć uchwycenia rzeczywistości, wolno chyba powie­ dzieć, że Bacon, w porywie gniewu czy wzburzenia rzu­ ca się na rzeczywistość, którą tak bardzo pragnie od­ dać na obrazie, zaś ten szaleńczy ruch, w pewnym sensie paniczny, stanowi afektywne przekroczenie gra­ nic, za sprawą którego na fakturę płótna przedostaje się owa konsternacja, którą on sam jako artysta od­ czuwa, tak że to raczej nie tyle przez dystans mental­ ny, ile, że tak powiem, dystansowanie się emocjonalne (tak mocne czasami, że gotowi bylibyśmy uwierzyć, że artysta posunąłby się nawet do malowania ciał rozmy­ wających się, wręcz rozpuszczających) osiąga on tę obecność, niemożliwą ani w kopii, ani w transkrypcji czysto intelektualnej. „Próba uchwycenia wyglądu wraz z całym zespołem wrażeń, które ten właśnie wygląd we mnie wzbudza” tymi słowami zdefiniował Bacon, czym jest dla niego re­ alizm, w liście do mnie, napisanym po francusku z po­ mocą naszego wspólnego przyjaciela, choć Bacon na­ prawdę wspaniale włada tym językiem, mimo że wciąż obawia się, że nie zna go na tyle, by wyrazić swe myśli z całkowitą precyzją i bez najmniejszej obawy o to, że zostanie źle zrozumiany w intensywnych dysputach, do których, jak się wydaje, ma szczególne upodobanie. „Być może realizm w swym najgłębszym wyrazie jest za­ wsze subiektywny”, dodaje w liście, nawiązując do na­ szych uprzednich rozmów na ten interesujący mnie wówczas generalnie temat, rozmów, w czasie których powiedział mi, że istnieją także „wewnętrzne rzeczywi­ stości” i że realizmu w sztuce nie powinno się zatem my­ lić z prostą chęcią przełożenia na przekonywający język obiektywnie istniejących zjawisk. Motyw, czy to odkryty, czy wyimaginowany - wzię­ ty z zewnątrz, czy znaleziony wewnątrz, wybrany w ja­ snym świetle, czy wyrwany z ciemności, po obróbce, jakiej go poddał ów preparator, czy wytwórca - artysta - powinien wywołać u odbiorcy uczucie, jakby ten sta­ nął nagle w obliczu jakiejś nowej realności, która ma 145 �Michel Leiris • FRANCIS BACON: EN FACE I Z PROFILU większą wagę niż samo wyobrażenie - na tym polega dla mnie sens realizmu Francisa Bacona, realizmu twórczego, którego wynikiem jest kreacja, a nie trans­ krypcja, podobnego na przykład do realizmu Picassa. Realizm tego typu pragnie nie tyle figurować rzeczywi­ stość, ile ją konstytuować i może nawet tematycznie wyjść poza granice podobieństwa, nie przybierając jed­ nakowoż idealistycznego zabarwienia. Krańcowy wy­ padek - pięknego przykładu dostarcza tu chwytający wprost za gardło obraz z 1982 r., pomyślany początko­ wo jako środkowa część tryptyku, na którym męskie ciało, zwarta masa mięsa, umieszczone na stole, które­ go cztery nogi tworzą jedną linię, zredukowane zosta­ ło do torsu bez ramion ani głowy, cynicznie opatrzone w seks i zwieńczone u góry dwoma zwróconymi ku niebu wzniesieniami w formie wydatnego zadu. N a te­ go zwartego w sobie idola składają się też - oprócz odzianych w ciężkie pantofle stóp - dwie nogi, na pół zasłonięte naudźcami i podobnymi do hokejowych osłonami łydek, które unieruchamiają je na sposób szyny chirurgicznej, a jednocześnie, przez rodzaj antyfrazy, silniej pozwalają je odczuć jako żywe członki. W tym samym roku namalował Bacon kobiecy ekwi­ walent tego obrazu (tors bez głowy zwieńczony dwie­ ma piersiami, inspirowany rysunkiem Ingresa oraz jeszcze jeden tors mężczyzny, bardzo rzeźbiarski, ale nie sztywny, jako że figurowany w ruchu, co nawiasem mówiąc, nie stanowi jedynej „futurystycznej” próby Bacona, by oddać poruszające się ciało. Płótna Bacona to nie „plasterki życia” w stylu pisa­ rzy, którzy mieli się za naturalistów - są stricte reali­ styczne, ale nie anegdotyczne, należą raczej do czegoś w rodzaju flashes porównywalnych do epifanii Joyce’a. Są tam rzeczy trywialne tak doskonale uchwycone w swojej momentalności, że zaczynają emanować bul­ wersującą obecnością: Pies, który jakby na ślepo zdąża w naszym kierunku (1952) albo idzie obok cienia swe­ go pana (Mężczyzna z psem 1953), chłopak o rozwia­ nych przez wiatr włosach, prujący na rowerze, jakby rozcinał powietrze, którym oddychamy (George Dyer na rowerze, 1966); kobieta na trotuarze, na którym, jak się wydaje, i my stoimy, a w tle auto na jezdni (Isa­ bel Rawsthorne na ulicy w Soho, 1967), czy Leopold Blum w postaci dwóch osób - mężczyźni siedzą obok siebie w filcowych kapeluszach, jakby prowadzili kon­ wersację na zapewne banalne tematy, tak przedsta­ wieni, że gdybyśmy wytężyli słuch, moglibyśmy ich usłyszeć (Dwie siedzące postaci, 1979). Choć tematycznie płótna Bacona nie mają charak­ teru anegdotycznego, a w każdym razie ta namalowa­ na powierzchnia, nawet w tytule nigdy nie szukająca sensacji, nie oddziaływa na nas z tego powodu, że ewokuje jakieś prawdziwe bądź przypuszczalne zdarzenie nie będzie to, przykładowo, akt homoseksualny lub, jak w tryptyku z 1971 roku (gdzie można rozpoznać obecnego na wielu obrazach George’a Dyera, który umarł wówczas tragiczną śmiercią), człowiek, który chce wejść na słabo oświetlone schody - można jed­ nak powiedzieć, że obraz tego rodzaju to przede wszystkim miejsce, w którym coś się dzieje, albo coś się zdarza, coś w rodzaju happeningu, który ostatecznie służy do tego, by wyłoniła się owa obecność, do której ciąży, jak się wydaje, każde z wymienionych tu dzieł i bez której cała rzemieślnicza praca artysty okazałaby się bezużyteczna. Jest to z reguły obecność ludzka, choć czasami również obecność, że tak powiem, jakiejś elementarnej cząstki natury pozbawionej czegokol­ wiek przypominającego duszę - może nią być trawia­ sta przestrzeń stanowiąca centralny motyw Krajobrazu z 1978 r. (praktycznie biorąc, zredukowana do małej próbki trawy, starannie wyodrębnionej, tak żeby po­ przez skoncentrowanie efekt transkrypcji miał większy skutek), fontanna z 1979 r. (faktycznie namalowany przy użyciu strumienia wody), wir piaskowy z 1981 r. (przy wykorzystaniu tarcia lub proszkowania), a w nowszych pracach - jak zwierzył mi się sam arty­ sta - woda z kranu. Jest to obecność, którą - tak jak w wypadku ludzkiej obecności, będącej, jak się wyda­ je, głównym celem Bacona w różnych okresach twór­ czości, nigdy zresztą nieosiągniętym całkowicie - in­ tensyfikują, niejako okrężnymi drogami, rozmaite zabiegi w swym charakterze obce ekspresjonizmowi, stosowane na wielu obrazach (samodzielnych lub w tryptykach) z lat 60. i 70.: cień przybierający bar­ dziej materialną formę kałuży, utworzonej przez płyny wyciekające z postaci, tym samym uzyskującej większą wagę; odbicie jako dodatek albo sobowtór o konsy­ stencji oryginału, którego realność podkreśla owa repetycja; pominięcie jednej części ciała, albo też od­ wrotnie, zaakcentowanie jej przez coś dodatkowego (werystyczne domalowywanie szyn chirurgicznych lub innych akcesoriów, których funkcją jest złagodzenie fizycznego bólu, ale które naprawdę nie tylko go nie ukrywają, lecz wręcz podkreślają); czasami też karko­ łomna, jeśli nie akrobatyczna pozycja ciała, o wyraźnie zachwianej równowadze, może nawet o włos od upad­ ku, ciała, przez to, jak można by powiedzieć, bardziej świadomego siebie i z tego powodu bardziej przekony­ wającego dla postronnego obserwatora; ewentualnie też jakiś gest, tym bardziej frapujący, że wykonał go or­ gan inny niż do tego powołany (na przykład, mężczy­ zna obracający klucz w zamku stopą, główny temat Malowidła z 1978 roku). Bacon, jak się wydaje, często­ kroć niezwykle okrężnymi drogami poszukuje w swej pracy rzeczywistości od razu uchwytnej - lub, precyzyj­ niej mówiąc, konkretnego rezonatora, który natych­ miast daje widzowi poczucie bezpośredniego zetknięcia z tym, co realne. Odbywa się to zawsze w skrajnym na­ pięciu, ponieważ właśnie przez czynną grę przeciwstaw­ nych sił - z jednej strony, impulsy realisty, z drugiej, pragnienie totalnej wolności w transkrybowaniu - ina­ czej mówiąc, wychodząc poza romantyczne, czysto ze­ 146 �Michel Leiris • FRANCIS BACON: EN FACE I Z PROFILU wnętrzne zestawienie kontrastów, artysta ma najwięk­ szą szansę osiągnięcia swego celu, którym jest: pozwo­ lić, by ta bulwersująca obecność ukazała się nam z ca­ łą „brutalnością faktu” (określenie rozmówcy Bacona, Davida Sylvestra) i urzekała tym szczególnym życiem, które powstaje pod spojrzeniem artysty. Czy jednak do tego, żeby w naszych oczach tę dwu­ wymiarową figurę naniesioną na płótno - choć wiemy, że jest ona sztuczna (niezależna od biologii, będąca produktem ludzkiej pomysłowości) - obdarzyć tak po­ rywającym życiem, wystarczy, że nie będzie ona pasyw­ ną kopią jakiejś rzeczywistości, tylko oryginalnym od­ tworzeniem tejże przez wyobraźnię, i że powie nam o czymś bardzo nam bliskim w przestrzeni i czasie? N a­ wet jeśli Bacon nie był świadomy tej niewystarczalności, pozostaje faktem, że przy komponowaniu i realiza­ cji swych płócien - chyba spontanicznie, raczej w wirze pracy niż z premedytacją - nie wzbraniał do­ stępu pierwiastkowi irracjonalnemu, a pewne logiczne zwichnięcie przydawało im jeszcze dodatkowo życia. Nie tylko liczył zawsze bardzo na to, co w rozmowie z Davidem Sylvestrem nazywa „wypadkiem” (rozlanie się farby przy malowaniu pędzlem lub szczotką, fałszy­ wy ruch ręki, czy jakiekolwiek inne mimowolne odda­ lenie się od pierwotnego planu), nie przestawał też spekulować o umyślnym odwoływaniu się do przypad­ ku (przypadkowy wynik bezpośredniego kładzenia ko­ loru lub tarcia szmatą miał przynajmniej zaletę ograni­ czania ilustracyjnego charakteru danego obrazu, a może nawet umożliwiał zmianę kursu), często też bez żadnego uzasadnienia tematycznego włączał do obra­ zu ten lub inny szczegół, o którym można sądzić, że nawet jeśli wprowadzony został ze względu na jakiś wymóg malarski, wymóg ten był na tyle luźny, że arty­ sta mógł postępować z wielką arbitralnością. W ten sposób wymknąwszy się normom idealnym, dzieło mo­ że być otwarcie naznaczone tego samego rodzaju przy­ padkowością, jaka cechuje wszystko, co na tym świecie obdarzone zostało życiem. Rozmaite okręgi, pełne albo nakreślone przerywaną linią koła, elipsy albo pla­ my o nie foremnym kształcie, rozrzucone po całym płótnie, jak się wydaje, bez ładu i składu, strzałki, któ­ re nie tylko przyciągają wzrok, ale kierują go w okre­ śloną stronę, i może jeszcze długie pasma białej farby sugerujące nagły wylew albo uderzenie biczem wszystkie te środki dodatkowo akcentują, w tym sen­ sie, że - pozbawione znaczenia, będąc czystymi sygna­ łami - wprowadzają w pewnej mierze elementy kapry­ su lub nieporządku (samowoli albo wykroczenia) do względnego porządku całości znaczącej, która bez tej domieszki szaleństwa byłaby kompozycją zapewne cie­ kawą, atrakcyjną, może i fascynującą, ale nie tą wibru­ jącą życiem rzeczą, którą jest przy całej swej funda­ mentalnej niepewności. Tchnąć życie w postać - lub postaci - zamiast na­ ginać się do organicznych imperatywów konstrukcji (to byłoby zwrotem ku dekoracyjności), dać jej samej decydować o tym, co pokaże się na obrazie - oto we­ dług mnie jedna z żelaznych reguł Bacona, podpowie­ dzianych, jak można przypuszczać, przez instynkt. Wy­ jaśniłoby to na przykład, dlaczego zdarza mu się wtłoczyć całkowicie, lub niemal, taką figurę - jakby odlaną na nowo, choćby całkowicie wykrzywioną, ale unikając dosłownej rekonstrukcji - w coś w rodzaju węższej ramy wewnątrz ogólnej ramy obrazu, w kon­ strukcję geometryczną czysto linearną, bez funkcji przedstawiającej, ramy, która jednocześnie gra rolę pośrednika między figurą a rzeczywistą ramą - sugeru­ jąc porcję przestrzeni, w której ma znaleźć się postać oraz tworzy klatkę, widoczną zaledwie w zarysie, w której de facto zamyka się figurę, tak jakby, dla uzy­ skania maksimum siły, trzeba było odgrodzić, w opra­ wę włożyć, zawrzeć wewnątrz tę tak spontanicznie i z takim zacięciem namalowaną część obrazu. Innym prostym i skutecznym sposobem wyodrębnienia posta­ ci, również w celu intensyfikacji, jest dla Bacona po­ kazanie jej na tle ekranu. Bacon, jak się wydaje, często dokonuje zabiegu izo­ lowania dla emfazy pewnej partii obrazu bądź odrywa­ nia jej od reszty, raz precyzyjnie ją sytuując na płótnie dzięki iluzji konstrukcji geometrycznej, innym razem malując tło, które pozwala ją wyróżnić, i nie waha się wynieść jej do rangi show-gwiazdy: to część najbardziej witalna ze względów tematycznych, wobec której pozo­ stałe partie pełnią funkcję scenografii, zaledwie wyzna­ czającej miejsce akcji. Prawdopodobnie z tym samym zamiarem umyślnie powiększa Bacon wysokość figur, albo za pomocą cokołu, zresztą niewielkich rozmiarów, pod meblem, na którym siedzi lub leży portretowana osoba, albo nawet odrywając je od podłogi (tak jak w tryptyku z 1970 r., na którym trzy figury kobiece sterczą jak na żerdzi na czymś w rodzaju długiej zakrzy­ wionej belki przechodzącej przez wszystkie trzy obrazy, bądź na innym tryptyku z tego samego roku, w którym po lewej i prawej stronie widzimy mężczyznę na siedzi­ sku z umocowaniem, które mogłoby być czymś w ro­ dzaju huśtawki). Trzeba odnotować - stwierdzając sam fakt bez wnikania w przyczyny, których trzeba by się doszukiwać na głębszym, znaczącym poziomie - że w swoich wypowiedziach Bacon wykazuje szczególne zainteresowanie podwyższaniem figur, przynajmniej (jak nie omieszkał dodać) wtedy, kiedy są nimi postaci ludzkie. Wspomina, na przykład, że był pod wielkim wrażeniem - ze świeckiego punktu widzenia, jako spektaklu - fotografii papieża w sedia gestatoria, uno­ szonego przez tłum podczas intronizacji. Przyznaje rów­ nież, że w temacie ukrzyżowania najbardziej frapujący dla niego jest nie dramat religijny, którego protagonistą jest boski męczennik, lecz - pominąwszy aspekt rzeźniczy obiektywnie zawarty w tym zdarzeniu - pozy­ cja przestrzenna podwyższonego Chrystusa na Krzyżu. Sztuka Bacona, niewątpliwie realizowana w kreacjach 147 �Michel Lems • FRANCIS BACON: EN FACE I Z PROFILU malarskich obcych wszelkiej wierze religijnej, o któ­ rych on sam mówi, że nie niosą żadnego przesłania, jest zbyt laicka i pozytywistyczna, by w jej kontekście ryzy­ kować użycie słowa sacré. Ale czy nie jest prawdą, że ta sztuka, którą uważa on, podobnie jak w ogóle sztukę naszych czasów, w zasadzie za nic innego niż grę, i z której czerpie niezłe profity, czego zresztą wcale nie ukrywa, wręcz przeciwnie, z humorem podkreśla (taka autodeprecjacja w pewnej mierze nawiązuje do nihili­ zmu dadaistów i kwestionowania nie tylko tradycyjnej estetyki, lecz samej podstawy sztuki w ogóle, a przez to i postawy „artysty”), wydaje często dzieła, które można by bez aberracji uważać za obdarzone aurą sacré, rzecz jasna nie z powodu ich treści, ponieważ idzie tu o — jeszcze raz podkreślałem - dzieło głęboko realistyczne, o sztukę bez aluzji, w której to, co jest dane, jest dane bez wskazywania na coś wybiegającego poza to, co przedstawiono, ponieważ jednak każde z dzieł, o któ­ rych mowa, jak się wydaje, rządzi się prawami walory­ zującymi pewne elementy, które będą się wydawać tym bardziej nasycone życiem, im bardziej oddalą się od ba­ nalności tego, co świeckie (nietuzinkowe, wyrwane z codzienności, postawione, w sensie dosłownym lub przenośnym, na cokole, za pomocą różnych zabiegów podkreślających to, czego może dokonać malarstwo tam, gdzie, jakby za sprawą szczęśliwego przypadku, rozszalał się malarski demon). Do celu tego wiodą róż­ ne drogi, można go osiągnąć przez wyizolowanie figur, tak jakby mimo prozaicznego charakteru były one nie­ tykalnymi idolami; można przez niejednoznaczność fi­ gur, które nie mając związku z ekspresjonizmem, często są do tego stopnia zniekształcone, że wywołują uczucie podobne do stanu ekstazy i niepokoju, określanego mianem horror sacrum, doznawanego najostrzej wtedy, kiedy, w momencie przełomu, którego źródła mogą być krańcowo różne, wydaje się, że weszliśmy w osobisty kontakt z naraz odsłaniającą się nam rzeczywistością; czasami przez częściowy brouillage figur, który umyślnie przydaje im aury tajemniczości, nie zacierając przy tym w niczym ich realistycznego charakteru; przez uroczy­ sty wydźwięk ogólnej kompozycji obrazu, zwłaszcza w tryptykach, wyzbyty jednakowoż wszelkiej pretensji do pompy, i z tego powodu jeszcze bardziej rażący; przez zaznaczenie na obrazach - podobnie jak w malar­ stwie minionych wieków, na których nabożnie figurują donatorzy - obecności figur pobocznych, a czasem po­ bocznych figur drugiego stopnia (że tak powiem po­ bocznych spośród pobocznych), które wydają się mieć, jak oficjanci lub kapłani służebni, miejsce ceremonial­ nie przyznane im w hierarchii tudzież grać rolę pewne­ go rodzaju gwardii honorowej wobec głównej postaci, tym samym obdarzonej większym prestiżem czy władzą - podobnie jak przydarza się Baconowi (wciąż w celu zintensyfikowania obecności głównych figur) wzmoc­ nić efekt przez umieszczenie obrazu wewnątrz obrazu, tak jak męskie wizerunki w formie popiersia, które są tylko portretami... Czy nie mamy podstaw, by uznać, że celem wszystkich tych zabiegów jest przydanie owej jednej konkretnej cechy każdemu dziełu, w którym zo­ stały one zastosowane, pozwalającej schwytać widza w sidła swoistej liturgii in blanco, nie odsyłającej do żadnej transcendencji i istniejącej tylko dla samej sie­ bie, która tym mocniej porusza, że nieskażona jest żad­ nym ukrytym znaczeniem? Będąc realistą, ponieważ - nawet wtedy, kiedy nie wzbrania wstępu temu, co nieprawdopodobne, swój ostateczny cel upatruje w wyrażaniu życia (tego, któ­ rym żyjemy i które czujemy, my - istnienia w ciągłym ruchu) i w wytworzeniu dzieła manifestującego tę obecność, którą jest promieniowanie samego życia, w percepcji nieprzesłoniętej najmniejszą mgiełką inte­ lektualnego dystansu - realistą autentycznym, acz wrogim anegdocie, która nawet wtedy, gdy jest poważ­ na, nigdy nie przeniknie pod zewnętrzną otoczkę rze­ czywistości, Francis Bacon wystrzegał się przeciążania swoich płócien elementem stricte dramatycznym, in­ nymi słowy: nie chciał intrygi, której intelektualne zrozumienie oddala od celu i umniejsza zmysłowy efekt dzieła, i jeśli w ogóle uciekał się do scenariusza, to był on zredukowany do minimum, nie ostawało się niemal nic (najbardziej artykułowanym był zapewne ten ze środkowej części tryptyku Ukrzyżowanie z 1965 roku, gdzie mężczyznę, którego ledwie widać, z wyjąt­ kiem trójbarwnej kokardy, molestuje ktoś z opaską ze swastyką na ramieniu - nawiasem mówiąc jest to szczegół, któremu autor nie przypisuje wymowy histo­ rycznej, uzasadniając go po prostu potrzebą koloru w tej partii malowidła, i wyjaśniając, że pomysł opaski podsunęła mu stara gazetowa fotografia Hitlera w oto­ czeniu nazistów). Niemniej pozostaje faktem, że zbyt pasjonując się życiem, by odrzucić chociażby jego od­ powiednik w śmierci implikujący brak stałości, Bacon w kilku przypadkach dopuścił może nie tyle dramat zbyt bliski gazetowych sensacji i nazbyt zdający się na narrację - ile tragedię, formę, która - nie popadając w sentymentalizm - trafia u niego na tę część wrażli­ wości, którą intryguje „zapach śmierci” , kojarzony z miejscami, gdzie wystawiane jest rzeźnicze mięso. Nie tylko różne wersje Ukrzyżowań, odarte z odniesień do Wydarzenia z Ewangelii, są naznaczone stygmatem krwi (maltretowanego ciała), natomiast wczesny tryp­ tyk Trzy studia postaci na podstawie Ukrzyżowania (1944) oparty jest na temacie wziętym z jednego z naj­ posępniejszych epizodów mitologii greckiej, zemście Erynii, również inny, znacznie nowszy (1981) został wyraźnie zainspirowany Oresteją Ajschylosa. Choć kompozycja ta nosi bez wątpienia rysy tragiczne, jest przecież wolna od wszelkiego patosu i pozbawiona ja­ kiegokolwiek elementu teatralnego: w tym prostym i bezpośrednim dziele liczą się przede wszystkim zwar­ tość ogólnej struktury oraz marmurowa niewzruszoność przedstawionych postaci, a więc jakości doskona­ 148 �Michel Leiris • FRANCIS BACON: EN FACE I Z PROFILU le odpowiadające samej naturze tragedii, która (w przeciwieństwie do dramatu, gdzie bohaterowie działają poruszani uczuciem i reagują na bieg zdarzeń) przedstawia protagonistów wyciosanych z jednego ka­ mienia, marionetki w rękach surowej powinności lub fatalizmów. Tu również, całkowicie unikając anegdo­ ty, Bacon manifestuje postawę głębokiego realisty, na­ wet wtedy, gdy zwraca się ku mitowi: to, co nam po­ kazuje, to tylko bycie tu, epifaniczne, coś zbyt gęstego, byśmy mogli się od tego odciąć. Podobnie w tryptyku z 1976 roku, a więc o kilka lat wcześniejszym od inspi­ rowanego Oresteją, którego centralnym motywem jest figura - nie zawaham się jej określić mianem prome­ tejskiej - mężczyzny z głową podziobaną i zmasakro­ waną przez drapieżnego ptaka z rozpostartymi skrzy­ dłami, drapieżnika tej samej proweniencji jak mniej majestatyczny ptak u stóp rozprutego zwierza (praw­ dopodobnie świni) w Padlinie i drapieżnym ptaku z 1980 roku, innej pracy Bacona, którą trudno byłoby zinterpretować w kategoriach jakiejś historii, choćby tylko z grubsza, ale która za sprawą monumentalnej pozycji i barwy zawieszonego wysoko mięsa osiąga tra­ gizm sceny ofiarnej. Trzeba tu również wymienić obraz z 1969 roku zatytułowany Corridas - jego prawdziwość tym bardziej zadziwia, że nie wyszedł spod pędzla ja­ kiegoś aficionado - w którym Bacon podjął, w duchu realizmu, temat uważany przez wielu z nas za jedno z nowoczesnych wcieleń tragedii antycznej. Pod szkłem, które według Bacona pomaga „spłasz­ czyć” materialne nierówności powierzchni obrazu, ale którego rolą - jak podejrzewam - jest także utemperować nieco wojujący realizm artysty, ewentualnie też dodać nieco uroczystego lśnienia tym przedstawie­ niom osób zazwyczaj uchwyconych na gorąco, jak się wydaje, w erotycznym starciu, albo w najbanalniej­ szych sytuacjach czy to snu, czy jawy, jeśli nie wręcz przy spełnianiu niższych potrzeb życiowych, albo roz­ szerzyć na całość obrazu (łącznie z płaskim tłem) i sfi­ nalizować dzięki niemal dosłownemu zamknięciu pro­ ces wyodrębniania, oddzielania od neutralności codziennego życia, co osiąga się, jeśli idzie o pewne je­ go cechy, rozmaitymi drogami, płótna Francisa Baco­ na, zarazem niespokojne i opanowane, dają temu, kto patrzy na nie jako całość i chce uchwycić je w pełnym bogactwie, uderzający wizerunek tego wyjątkowego artysty naszej epoki w całej jego złożoności, złożono­ ści, którą miałem nadzieję wyraźnie zredukować, pa­ trząc na niego przez pryzmat jego dzieła. Ta nadzieja okazała się chyba jednak płonna - portretowanie sztu­ ki Bacona, nawet z pomocą jego pouczających dysku­ sji z Davidem Sylvestrem, okazuje się w końcu niemal tak usiane przeszkodami, jak byłoby namalowanie je­ go portretu, i nie lepiej go zresztą wyjaśnia (raczej upraszcza). Moja porażka byłaby przeto gwarantowa­ na, gdyby nie to, że po pospiesznym przeglądzie, abso­ lutnie pozbawionym ambicji doszukania się jakiegoś symbolicznego podłoża u Bacona, mimo wszystko w bardzo ogólny sposób mogłem wskazać na ważność i rangę jego dzieła. Choć sam artysta twierdzi, że nie ma dla nas żadne­ go przekazu, z mojego osobistego doświadczenia wyni­ ka, że jego dzieła wydatnie pomagają nam odczuć to, czym jest dla kogoś pozbawionego iluzji sam fakt egzy­ stencji. Odczucie nasze będzie tym bardziej przenikliwe, że to właśnie w naszej teraźniejszości, jasno wypunkto­ wanej wieloma szczegółami, obraz objawia całą swoja obecność, jako obraz i jako źródło wyobrażeń, które w dziełach aktualnych, tak ze względu na działanie, ja­ kie mają one na nas, jak ich aktualność chronologiczną - nie mają innej racji bytu niż niemal raniąca obecność. I jeszcze poza tym, czyż tego rodzaju sztuka, gdzie w każ­ dym niemal wyobrażeniu występują suwerennie połą­ czone piękno i jego negacja, nie odzwierciedla podwój­ nej natury momentów, które tak sobie cenimy jako chwile najbardziej specyficznie ludzkie, kiedy to - zafa­ scynowani i uwiedzeni aż do zawrotu głowy - mamy wrażenie, że dotykamy bezpośrednio samej rzeczywisto­ ści, że wreszcie żyjemy własnym życiem, jednocześnie czując, że w naszą radość wkrada się dziwny dysonans: niepokój wywoływany przez tę instancję bezwzględnie wrogą, śmierć, którą w najskrytszych warstwach nasze­ go jestestwa nieodmiennie demaskuje refleksja pragną­ ca objąć całość życia. To właśnie z powodu tej zasadni­ czej ambiwalencji Francis Bacon, artysta hiperwrażliwy i bardzo żądny rzeczywistości, traktuje rzeczywistość po­ woływaną do życia na obrazie tak, jak inni mogliby traktować rzecz świętą: różnymi sposobami chce ją umieścić w cudzysłowie albo w egzerdze jak cudowną rzecz, której niejednoznaczny charakter (na pół zakli­ nanie, na pół groźba) prowokuje nas tak do stłumienia, jak i egzaltacji. Wypowiadając się o płótnach Bacona, których za­ korzenienie w nowoczesności wybiega daleko poza chwytliwe szczegóły na powierzchni, David Sylvester używa słowa relevance [związek z rzeczą, posiadanie znaczenia dla sprawy], przypisując im cechę pojawiania się „akurat w porę”, robienia lub mówienia czegoś w najwłaściwszym momencie. Te obrazy bez podwój nego dna, w których nie należy doszukiwać się czego­ kolwiek poza tym, co na nich widzimy, ponieważ autor, malując, nie chce mieć na myśli niczego innego niż to, co maluje, i krótko ucina wszelki komentarz natury światopoglądowej, obrazy, które znaczą tylko miejsca pojawiania się czystych, żywych obecności, nie odsyła­ jących do niczego poza sobą, pod nieobecność sensu a zatem będąc nonsensem - wydają się, w swojej pora­ żającej nagości tego akurat momentu (nieodwołującej się ani do tego, ani do tamtego świata i niewmieszanej w cokolwiek, co ma zabarwienie literackie) przedsta­ wieniami adekwatnymi do nicości naszej sytuacji na ziemi, gdzie - ulotne istnienia - jesteśmy bytami bar­ dziej niż inne zdolnymi zaledwie do błyskotliwego i bez­ 149 �Michel Leiris • FRANCIS BACON: EN FACE I Z PROFILU użytecznego upojenia. Krótko mówiąc, bytami odpo­ wiadającymi chyba współczesnej wersji stanu ducha, który ongiś nazywało się mal du siècle: z naszym żarli­ wym poczuciem obecności otwartej na wszystkie uroki świata, niezbyt dla nas życzliwego, połączonym z lodo­ watą pewnością, że, bezsilni, tylko tym jesteśmy. I do tego jeszcze, na śmiesznie krótki czas. N a wzór Samuela Becketta, którego rzekomo po­ zbawione tajemnicy zdania wzniecają marzenia o dys­ kretnych emanacjach z żarzącego się torfu, Francis Ba­ con - bez napuszonej retoryki ani odwoływania się do mitologii, w sposób wzbudzający naszą ekscytację cel­ nością i wigorem sformułowań, tam gdzie powinna nas przygniatać milcząca, twarda prawda, wyraża to, czym jest właściwa kondycja ludzka (kondycja człowieka po­ zbawionego trwałego raju, którą dostrzeże dzisiaj każ­ dy, kto potrafi uczciwie przyjrzeć się sobie) i z tego względu mamy prawo opatrzyć go etykietą realisty, bez względu na to, jak silny będzie - na poziomie mniej co­ dziennym - tragiczny komponent tej twórczości, poja­ wiający się często podskórnie, a ewokowany explicite przez Bacona w tryptyku na kanwie Orestei, aluzjach do Erynii (albo brutalnie, jak w Trzech studiach postaci na podstawie Ukrzyżowania, albo rykoszetem, jak w wolnej parafrazie plastycznej poematu Sweeney Ago­ nistes, w którym, w epigrafie wziętym z Choeforów, Ore­ stes mówi o swych prześladowczyniach). Jeżeli naj­ trwalszym osiągnięciem artysty takiego jak Bacon, płynącym z jego prób bezpośredniej reprezentacji, jest natychmiastowe uzmysłowienie u zafascynowanych widzów dziwności, jeżeli nie absurdalności samego ich istnienia (przypadkowego, na które nie ma odpowiedzi, choć wiecznie się pyta) ten artysta może - unikając wszelkiego patosu - jedynie pokazać przerażająco czar­ ną odwrotną stronę błyszczącego medalu. Autentyczna ekspresja człowieka Zachodu naszych czasów, dorobek Francisa Bacona - człowieka, który wspaniale wyjaśnił, kim jest i jaki pożytek płynie z mówienia o, po nietzscheańsku nazwanej, „radosnej rozpaczy” (exhilarating despair) - nie może nie odzwierciedlać, mimo iż artysta zawsze się tak wzbraniał przez pouczaniem i perorowa­ niem, konsternacji trapiącej kogoś, komu przyszło żyć w tej epoce horroru upudrowanego cudami piękności i przyglądać się jej z przytomnością umysłu. Przełożył Marek Kędzierski Francis Bacon i Michel Leiris, 1970. Za: „Magazine Littéraire” nr 302/1992. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9b799c3ed6d4541c507ceb54926cdcb7.pdf 5d020388bec60b8426abd708dd7a29aa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6410 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Bacon, Francis (1909-1992) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5983 Title A name given to the resource Francis Bacon: ślady katastrofy/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 ; s.153-162 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text DARIUSZ CZAJA „W życiu prywatnym, swoje zamiłowanie do ruin karmi regularnymi wyprawami do kasyna w Monte Carlo. Odpo­ wiednio dozowane katastrofy są w jego przypadku, jak wi­ dać, zarówno skrzywieniem zawodowym, jak i prywatnym upodobaniem”. Francis Bacon: ślady katastrofy (Sam Hunter, Francis Bacon: anatomia grozy1) 1. Nie jest wcale pewne, czy to my, świadomie i in­ tencjonalnie, wybieramy obrazy, które idą później z nami przez życie, czy to raczej obrazy wybierają nas. Kiedyś obstawiałem pierwszą opcję, teraz bliższa praw­ dy wydaje mi się druga. Zwykle dzieje się to z zaskocze­ nia. I to zazwyczaj wtedy, kiedy jest się najmniej przy­ gotowanym. To jest doznanie fizycznej natury. Nagle czujesz, że ktoś ciągnie cię za rękaw. I każe patrzyć. Może więcej: wlepiać wzrok w to, co namalowane. Tak wpada się w obraz. Tak zostaje się przez obraz schwytanym. To było kilkanaście lat temu, w weneckiej kolekcji Peggy Guggenheim, tym osobliwym magazynie este­ tycznej martwoty, który - z nielicznymi wyjątkami (Brancusi!) - staje się na naszych oczach smutną ru­ pieciarnią XX-wiecznych „-izmów”. Pośród tych zale­ gających gęsto ściany epitafiów niegdysiejszych awan­ gard, nagle - olśnienie. To szympans wychylał się z płaskiego, tępo malowanego, nieznośnie malinowego tła. Siedział na spadającej ukośnie w dół skrzyni i pa­ trzył w przestrzeń. A ja patrzyłem na niego. Tego ro­ dzaju doświadczenie da się opisać jedynie za pomocą kulawych porównań: zawłaszczenie, poczucie bycia wciąganym w przestrzeń płótna, jakieś hipnotyczne odrętwienie. I dziwny, racjonalnie słabo wytłumaczalny, niepokój podszyty grozą. Okazało się, że to obraz Francisa Bacona Study of Chimpanzee (1957). To był mój pierwszy, by tak rzec, żywy Bacon. Nie, z całą pewnością nie to, że mi się podobał. Ale była w nim ja­ kaś wewnętrzna wibracja. Był poruszający. Wrzynał się w mózg. I w tym zawłaszczeniu - bo słowa takie jak „podobanie się” czy „zachwyt” miałyby w tym przypad­ ku posmak jawnej perwersji - trwam do dziś. A nie wiedziałem jeszcze wtedy, co mnie czeka. Później były albumy, liczne reprodukcje. A wiele lat po wspomnianym zdarzeniu, w Zachęcie, trzy wiel­ kie płótna Second Version of Triptych 1944 (1988) z Tate Gallery - Bacona powrót do początków, do wstrząsającego tryptyku z roku 1944, od którego jego dzieło nabrało rozpędu, zyskując wyraźną autorską sy­ gnaturę. Złote ramy, przegrody ze szkła, czasem odbi­ jające postać widza, wpisujące go tym samym w obraz. Coś niby widzę, rozpoznaję kształty, wzrok ślizga się po zwierzoczłekoupiornych figurach, ale nic nie rozu­ miem. Odrętwienie. Po wyjściu zapamiętam tylko in­ tensywnie nasycone burgundowe tła, nie-ludzkiego stwora o długiej szyi i to poczucie ciemnej, nienazwa­ nej siły, która wyziera z tych trzech obrazów. Coś, co boli, obezwładnia. To poczucie jest tak przemożne, że nie da się go niczym znieczulić, ani literackimi asocja­ cjami, ani komentarzem ikonograficznym, ani innymi analgetykami... Jeśli wierzyć wypowiedziom spektatorów, jeśli wczytać się w pozostawione przez nich zapisy, to ze­ tknięcie z malarstwem Bacona rzadko bywa letnią przygodą. Pośród malarzy XX wieku chyba tylko po spotkaniu z jego obrazami tak często pojawiają się w wypowiedziach oglądających określenia w rodzaju: siła, moc, energia, napięcie. Istotnie: to eskalacja róż­ nego rodzaju napięć, ale zawsze o potężnej sile rażenia. Emocje w stanie najwyższego wrzenia. Ale i coś jesz­ cze: wyraźnie ciemna tonacja w beznadziejnych pró­ bach odpowiedzi na pytanie: „o czym to jest?”. Niepo- 153 Francis Bacon, trzecie skrzydło Drugiej Wersji Tryptychu, 1944, Tate Gallery. Londyn. Za: Francis Bacon, Centre Georges Pompidou, Paris 1996. �Dariusz Czaja • FRANCIS BACON: ŚLADY KATASTROFY kój i niepewność. Te dwa określenia chyba najbardziej adekwatnie oddają aurę pierwszego spotkania z malar­ stwem Bacona. 2. Bacon i zło. Temat, wbrew pozorom, wcale nie prosty. Nie dlatego, że o malarstwie Bacona nic nie napisano. Przeciwnie: dlatego, że napisano tak wiele. By wspomnieć tylko, z ważniejszych publikacji, mono­ grafie Johna Russela,2 Wielanda Schmieda,3 Gilles’a Deleuze’a,4 czy jedną z ostatnich dużych rozpraw mu poświęconych, ważną książkę Ernsta van Alphena.5 Wszędzie tam, w kontekście omawiania płócien mala­ rza, tak czy inaczej widziany problem Baconowskich ciemności się pojawia. Warto przy tym zauważyć: kie­ dy pytamy o malarskie realizacje zła w sztuce XX-wiecznej Bacon niejako z urzędu zostaje obsadzo­ ny w roli tego, który w tym temacie nie ma sobie rów­ nych. Ale co to bliżej znaczy: zło w malarstwie Baco­ na? Jakie zło? Jak rozumiane? Jak pokazane? Jaka jest tu rola artysty jako twórcy owych przedstawień? Jak realnie owe wizerunki działają? Po lekturze licznych studiów nad Baconem można bez trudu zauważyć, że z latami ustalił się - co konsta­ tuję bez emocji, czysto opisowo - pewien w miarę wy­ raźny kanon interpretacyjny obrazów Bacona zawiera­ jący obowiązkowy zestaw wyrażeń próbujących opisać jego malarskie przestrzenie. Bardzo łatwo go zrekon­ struować. Słownik krytyczny obfitował w zasadzie we wszelkiego rodzaju określenia odnoszące się do do­ świadczeń negatywnie nacechowanych. Mówiono więc o obecnych w malarstwie Bacona: samotności, braku porozumienia, pustce, rozpaczy, utracie ja, cierpieniu, bólu, okrucieństwie, przemocy,6 itp., itd... Tę listę można niemal dowolnie wydłużać, pamiętając, by uży­ wać określeń z minusowego końca skali wartości. Poza tym sam Bacon relatywnie dużo i chętnie mó­ wił o swojej twórczości. Świadczą o tym opublikowane rozmowy z Michelem Archimbaudem, Michaelem Peppiattem, i zwłaszcza z Davidem Sylvestrem. Oczy­ wiście, autorefleksyjne uwagi Bacona to teksty szcze­ gólnej natury. Pozostające w ogromnej mierze w orbi­ cie pojęć i wyrażeń technicznej natury. Dobrze znana jest jego niechęć do komentowania, „wyjaśniania” znaczenia własnych obrazów. Obraz ma działać sam, bez retorycznych protez, zresztą gdyby dało się precy­ zyjnie oddać słowami znaczenie obrazu, on sam byłby już niepotrzebny. Poza tym, Bacon zawsze mówi tylko tyle, ile uważa za stosowne, zważając przy tym, do ko­ go mówi. Znany jest fakt, że w rozmowach z krytyka­ mi angielskimi malarz poruszał przede wszystkim kwe­ stie technicznej natury, wobec krytyków francuskich odgrywał rolę intelektualisty wpadającego nierzadko w ton filozoficznych rozważań. Przypominając te glos­ sy Bacona do jego twórczości, chcę zwrócić uwagę na fakt, jak bardzo interpretacje malarza - rola książki Brutality of Fact,7 zapisu rozmów malarza z Sylyestrem, jest tu nie do przecenienia - zaciążyły na omówieniach krytyków. Bacon, podobny w tym do Gombrowicza, przez lata pierwszego gombrowiczologa, przez długi czas był pierwszym i najbardziej autorytatywnym baconologiem. Zdania malarza opisujące własne obrazy (znana fraza z tekstów krytycznych: „jak Bacon powie­ dział w rozmowach z Sylyestrem”) często funkcjono­ wały jako ostateczne, najbardziej kompetentne egzegezy i w zasadzie kończyły dyskusję. Te wszystkie okoliczności sprawiają, że temat zda­ je się w dużej mierze wyeksploatowany. Zarówno przez interpretacje krytyczne, jak i odautorskie wypowiedzi malarza. Wiedza o jego dziele porusza się od lat utar­ tymi koleinami. Jeśli tak, to może trzeba - choćby ze względów higienicznych - odwrócić analityczny ce­ lownik w nieco inną stronę. Innymi słowy: proponuję zmianę języka opisu obrazów Bacona. Zdaje mi się, że aby zstąpić do głębi jego przedstawień, trzeba odejść zarówno od rozważań w kategoriach czysto historyczno-es te tycznych (geneza, nurty, wpływy, zapożycze­ nia, prekursorstwo, elementy biograficzne itp.), które dominują w analizach historyków sztuki, jak i porzucić czysto techniczny język opisu, którego tak świetnym i fachowym eksponentem był sam malarz. Od razu uspokajam, nie chodzi w żadnym wypadku o skreśle­ nie wielu wzbogacających i interesujących komentarzy jego twórczości (z autokomentarzami Bacona włącz­ nie), ale o chwilowe wzięcie ich w nawias. Idzie mi też o to, by odejść na moment od zobiektywizowanego dyskursu, od trybu analitycznego na rzecz uwag o luź­ niejszym nieco rygorze metodologicznym, stwierdzeń niemających za sobą długiej ścieżki dowodowej ani naukowego stempla. Niewykluczone, że iw tych intu­ icyjnych błyskach kryje się coś interesującego i po­ znawczo pożywnego. 3 . Trudno ukrywać, że wypowiedzi, które przytaczam dalej w solidnych fragmentach, były dla mnie - po lek­ turach uczonych analiz obrazów Bacona - doświadcze­ niem odświeżającym. Głównie dlatego, że w całkiem inny sposób i innym językiem mówią o tym malarstwie. Wszystkie są, niemal ostentacyjnie, subiektywnością podszyte. Tu zawsze mówi się o obrazach, zdając spra­ wę z tego, co stało się między „moim” spojrzeniem a konkretnym płótnem. Wszystkie też, przy wszystkich widocznych różnicach, mają jedną cechę wspólną: mocno koncentrują się na próbie wypowiedzenia tego, czym jest, na czym polega, jak nazwać ów zło-wieszczy aspekt sztuki Bacona. Co też charakterystyczne: wcho­ dzą od razu w meritum sprawy, atakując problem bez dłuższych najazdów i faz przygotowawczych. I co cieka­ we są to głosy, może z jednym wyjątkiem, które najwy­ raźniej nic o sobie nie wiedzą. Tak się przy tym, cał­ kiem zresztą niezamierzenie składa, że są to bez 154 �Dariusz Czaja • FRANCIS BACON: ŚLADY KATASTROFY wyjątku głosy polskich komentatorów. Czy tworzą one zasadniczy zrąb polskiego dyskursu o Baconie, trudno mi orzekać. Przejdźmy zatem do prezentacji. W Dzienniku pisanym nocą Gustawa Herlinga-Grudzińskiego znaleźć można ciekawy zapis pod datą 9 marca 1977 roku. Autor, wspominając wielką retro­ spektywę Bacona w Grand Palais z roku 1971, którą miał okazję widzieć, pisze na gorąco kilka zdań po obejrzeniu wystawy nowych jego płócien w galerii Ber­ narda. Zastanawiając się nad kluczem do twórczości Bacona, wspomina nazwisko Michela Leirisa8 (francu­ skiego etnologa i przyjaciela Bacona), autora przed­ mowy do katalogu. Punktując i podkreślając co cel­ niejsze jego stwierdzenia odnoszące się do poetyki malarstwa Bacona, finalnie jednak odnotowuje: „A jednak, jak bywa czasem u wnikliwych i subtel­ nych krytyków, wywód przechodzi obok Bacona, nie dociera do jego malarskiego „jądra ciemności”. Co przykuwa z taką niezwykłą, magnetyczną prawie siłą w tym wizerunku mężczyzny skręcającego się nad muszlą umywalni, nad stołem, na schodach, w tym mięsistym nagromadzeniu studiów portretowych i au­ toportretów o poharatanych twarzach i rozpłatanych rękach i nogach? Nie znam we współczesnym malar­ stwie równie potężnej i równie fizycznej wizji samotno­ ści człowieka rzuconego w świat, rozpiętego na samym swoim istnieniu, umęczonego nim, zgubionego w pu­ stce rzeczywistości. Leiris każe pamiętać o baconowskim temacie Ukrzyżowania, w tym przelotnym nieste­ ty punkcie jego przedmowa powinna zacząć się na dobre. Nie jest bynajmniej dziwne to, że patrząc na obrazy Bacona, myślałem o czarnej perle pinakoteki neapolitańskiej: o Ukrzyżowaniu Masaccia, w którym głowa Chrystusa wyrasta z torsu, jakby przetrącono mu kręgosłup”.9 Początkowy fragment powiela w jakimś stopniu ka­ non interpretacyjny malarstwa Bacona, ale już tam, gdzie mowa o „rzuceniu w świat” (pojęcie jakże bliskie Heideggerowskiemu Geworfenheit „wrzuceniu w świat”), mamy coś wyraźnie nowego. To osamotnienie wsparte na umęczonym fizycznie jestestwie ma wyraźny rys gnostyczny. A te wszystkie cierpiące, umęczone postaci z obrazów Bacona tajemniczo łączą się z Ukrzyżowa­ niem. Tym samym Herling, co warto podkreślić, unie­ ważnia eksplikacje samego Bacona, który wspominał o temacie Ukrzyżowania niemal wyłącznie w aspekcie formalnym. A w każdym razie przesuwa je nieco na boczny tor rozważań. Spójrzmy do kolejnego tekstu, świadectwa spotka­ nia z Baconem. Oto krótka notka z dziennika Wojcie­ cha Karpińskiego z jego podróży po Ameryce. To lapi­ darny, ale niezwykle cenny dla nas zapis. Autor odnotowuje niemal na gorąco swoje wrażenia z wizyty w Yale Center for British Art: „Na Trzech studiach do portretu Luciena Freuda twarz ulega wynaturzeniu. Oko wyolbrzymione, usta przesunięte, deformacja nie picassowska, bez porów­ nania bardziej realistyczna i okrutna. Wychodzi skry­ ta zmaza każdego człowieka, coś co budzi strach: tak być może, tak jest. Twarze zniekształcone, pogrucho­ tane kości. Ukrzyżowanie bez odkupiającej mocy. Sta­ łym motywem obrazów Bacona jest może nie tyle grzech pierworodny, co pierworodna skaza, obecna na twarzy i w osobowości współczesnego człowieka. To są portrety dwudziestego wieku. Ludzie zatrzaśnięci w szklanych klatkach, schwytani w grę luster. A do te­ go wirtuozeria plastyczna taka, jak dzisiaj jest potrzeb­ na, po szoku fotografii i abstrakcji, gdy plama barwna musi nie tylko odtwarzać, ale i stwarzać świat” .10 Karpiński, choć w nieco innych sformułowaniach, powtarza zasadnicze intuicje Herlinga. Tu również mo­ wa o jakiejś bliżej niedookreślonej obcej przestrzeni, miejscu wydziedziczenia. Karpiński wspomina też o Ukrzyżowaniu, ale podkreśla, że - inaczej niż w chrześcijańskim pierwowzorze - w jego „świeckiej” wersji brak siły odkupicielskiej. Ta ofiara jakby była po nic. Jest absurdalna. Również, idąc pod prąd wypowie­ dzi Bacona, który deformacje twarzy i ciał na swoich płótnach usprawiedliwiał wyłącznie względami formal­ nymi („rozbicie” twarzy było próbą nieilustracyjnego oddania podobieństwa), Karpiński włącza je w porzą­ dek lektury egzystencjalnej. I co najważniejsze: zaryso­ wuje tu jakieś prolegomena do antropologii Bacona. Antropologii esencjalnej ułomności. A w samych uży­ tych w tekście pojęciach „skazy” czy „zmazy” można by widzieć (przypominając analizy Paula Ricoeura tych pojęć z Symboliki zła) sugestię jakiegoś fundamentalne­ go „genetycznego” skażenia ciążącego na człowieku. „Tak być może jest, tak jest”. Jednym z najbardziej wnikliwie piszących u nas 0 Baconie i, co paradoksalne, bodaj najmniej znanym, jest pisarz i scenarzysta Witold Zalewski. W eseju D a­ lej niż inni zostawił niezwykle wnikliwe, świetne języ­ kowo świadectwo inicjacji w malarstwo Bacona. Tu również powraca wspomniany na wstępie wątek in­ tensywności doznania w pierwszym kontakcie z jego obrazami. Ale dla nas istotniejszy jest przenikliwy opis tego, co na obrazie: „Istotnie, nie ma piękna w tym malarstwie. A prze­ cież stoję przed Crucifixion i przed portretami papieży do głębi przejęty. Co to jest? Pierwszego swojego Bacona zobaczyłem w Museum of Modern Art w Nowym Jorku. Martwa natura w rzeźni: rozpięta na rusztowaniu tusza odartego ze skóry wołu, rembrandtowski motyw, odcienie czerni 1mroczna czerwień, odblask padający z zewnątrz. Wbi­ ło mnie w ziemię. Patrzyłem w przedsionek piekła, emanowało stamtąd obce, widmowe światło. Nie była to literatura. Przeżycie, którego wtedy doznałem, sięga­ ło znacznie głębiej niż poruszenie, nawet ów radosny chichot w duszy na widok najpiękniejszego Cezanne’a czy Vermeera. Czułem, że jest tu tajemnica, do- 155 �Francis Bacon, Trzy studia postaci na podstawie Ukrzyżowania, 1944, Tate Gallery, Londyn. Za: Francis Bacon, Centre Georges Pompidou, Paris 1996. �Dariusz Czaja • FRANCIS BACON: ŚLADY KATASTROFY okoła znajdowało się tyle arcydzieł, wystarczyło obrócić wzrok i chłonąć skarby nagromadzonych zbiorów. Ale tu stałem oko w oko z istotnością. Ten jeden obraz zo­ stał namalowany dla mnie. Tak to odczuwałem”.11 To co było ledwie zasugerowane u Herlinga i Kar­ pińskiego, tu jest nazwane wprost i po imieniu. Nie ma żadnych niedomówień i wątpliwości. Zalewski opisuje płótno Bacona jako przestrzeń infernalną. Jako miej­ sce dziania się jakiejś niejasnej akcji, ale o wyraźnie demonicznym charakterze. Jako zejście do piekieł. Po raz kolejny podkreślam zaskakująco użytą w opisie chrześcijańską topikę, w odniesieniu do malarza w ża­ den sposób nieidentyfikującego się z tradycją chrześci­ jańską, by nie powiedzieć: wręcz przeciwnie. Ta rze­ czywistość przeraża. Ta „brzydota” - cudzysłów jest absolutnie konieczny - ma dziwną moc przyciągania.12 Te potworności poddane są wysublimowanej malar­ sko formie. I to jest prawdziwy paradoks. Właśnie ten podwójny, antynomiczny aspekt obrazów Bacona zda­ je się być jego znakiem firmowym. Ta okoliczność nie uszła oczywiście uwadze Emila Ciorana, który w swo­ ich Zeszytach odnotowywał z zabójczą aforystyczną celnością: „Wystawa Francisa Bacona. Ponure jak diabli i przepyszne”.13 I, co szczególnie dla nas istotne, wywody Zalewskiego, zarówno w cytowanym wcze­ śniej fragmencie, jak i w innych, tu pominiętych, wy­ raźnie prowadzą do konstatacji, że to malarstwo prze­ kracza w jakiś niejasny sposób poziom estetyczny. Sugeruje, jakby w tym malarstwie zdeponowana była jakaś istotna, choć niedyskursywnie wyłożona, „wie­ dza” o naszej kondycji. Antropologia językiem malar­ skim uczyniona. 4. Jednym z najważniejszych głosów w rekonstruowa­ nym tu polilogu na temat malarstwa Bacona, jest głos malarza i teologa - Jerzego Nowosielskiego. Powiem bez zwyczajowej asekuracji: ze znanych mi wypowiedzi o obrazach Bacona to głos najbardziej przenikliwy. I, w moim przekonaniu, najistotniejszy. Toteż powyższe wypowiedzi, choć bez wątpienia mają swoją wartość jako osobne obserwacje, można również potraktować jako wstęp do prezentacji paru dłuższych wypowiedzi malarza. Tym bardziej że wspólna im wydaje się funda­ mentalna perspektywa widzenia malarstwa Bacona. Już sam fakt głębokiego zainteresowania przez N o­ wosielskiego Baconem może wydać się co najmniej dziwny. Zdawałoby się, że na tak zwany zdrowy rozum wszystko powinno ich dzielić. Z jednej strony - malarz ikon, świętych (do użytku liturgicznego) i „świeckich”. Z drugiej: malarz mocno nieświętych obrazów. Z jed­ nej strony wierzący artysta, nieukrywający przynależ­ ności do świata chrześcijańskiego, jego prawosławne­ go skrzydła, z drugiej, malarz ostentacyjnie obnoszący się ze swoim ateizmem. Fiercely atheist, zaciekły ate­ ista, jak napisano o nim w jednej z monografii. A jed­ nak. Nowosielski kilka razy z niezwykłą estymą wyra­ żał się o tym malarstwie. Podobny w tym zresztą do Balthusa, którego podziw dla Bacona jest znany (do samego malarstwa podchodził z rezerwą), mimo że trudno o większy kontrast między znieruchomiałą ci­ szą obrazów samotnika z Rossiniere i zwielokrotnio­ nym krzykiem obrazów Bacona.14 Wielkość przyciąga wielkość. W trzech przynajmniej wywiadach wypowiadał się Nowosielski o malarstwie Bacona, dając skondenso­ waną egzegezę jego sztuki. To wypowiedzi utrzymane w podobnym tonie i z podobną argumentacją. Widać, że miał to doskonale przemyślane i domyślane. Tu nie może być mowy o przypadku. N a pytanie Zbigniewa Podgórca o pozytywną arty­ stycznie manifestację zła w sztuce Nowosielski mówi: „Zacznę od Goi, w którego późnych malowidłach forma malarska istotnie uczestniczy, choć raczej oka­ zyjnie, w naocznym pokazywaniu samego zła. Jednakże nie jest ona jeszcze pozbawiona elementów duchowo pozytywnych. Goya dopiero zbliża się do tego, co ob­ serwujemy u Bacona. Poza tym wydaje mi się, wszędzie tam, gdzie Goya w swoich przedstawieniach ciąży w stronę minusowej rzeczywistości, by znów zastoso­ wać wartościowanie duchowe, jego forma malarska za­ czyna się jakby rozwadniać, traci swoja siłę. Podejrze­ wam, że gdyby jego realizacje poszły dalej w tym kierunku, to przestałyby być prawdziwą sztuką, a tego nie można powiedzieć o Baconie. To jest absolutnie doskonałe unaocznienie zła. To niejako potwierdzenie w sztuce intuicji manichejskich. Zło, które w taki spo­ sób manifestuje się za pośrednictwem formy artystycz­ nej, zdaje się posiadać substancjalne, osobowe istnie­ nie. Albowiem jedynie posiadając substancjalny byt, zło zdolne jest nasycić formę artystyczną. Taka niepo­ kojąca rzeczywistość artystyczna zaistniała dopiero w naszych czasach, sztuce dawnej obce były tego rodza­ ju doświadczenia. Zło ucieleśniło się w sztuce dopiero w realizacjach Bacona. Wydaje mi się, że fakt, iż zaist­ niała taka możliwość, stanowi znamię czasów ostatecz­ nych. Zło w sztuce Bacona jest tak nieskończenie groź­ ne właśnie dlatego, że zdaje się posiadać byt substancjalny. Obrazy Ukrzyżowań Bacona wydobywa­ ją z aktu ukrzyżowania aspekt infernalny niemający żadnego zakorzenienia w metafizycznym przezwycięże­ niu zła. Ukazują to, co można nazwać złem absolut­ nym. I to jest mistrzowsko zrealizowane. I dlatego jest takie groźne. To jest coś, co może napawać już tylko lę­ kiem. Ale musimy się bać, stoimy przecież w obliczu Sądu Ostatecznego. Całkiem poważnie uważam, ze sy­ tuacja, w której zaistniała możliwość osobowego poja­ wienia się zła w sztuce, po prostu nosi znamiona nadej­ ścia czasów Antychrysta. (...) Nie twierdzę, ze Bacon ma coś wspólnego z Antychrystem, chodzi mi jedynie o to, że w jego sztuce zło przejawia się osobowo. (...) To znaczy, że widzimy jego oblicze”.15 157 �Dariusz Czaja • FRANCIS BACON: ŚLADY KATASTROFY Te uwagi palą, przepalają na wylot. Działają nie­ mal dokładnie tak, jak obrazy Bacona. Nie sposób od nich uciec, trzeba się z nimi zmierzyć. Każde nieomal zdanie z tej egzegezy malarstwa Bacona jest ważne. Wrócimy do nich za chwilę. W innym z kolei wywiadzie Nowosielski precyzuje: „Bacon jest klasycznym przykładem tego, że sztuka może być wyrazicielem obecności upadłego bytu w na­ szej świadomości. Jego malarstwo jest rzeczywiście sa­ tanistyczne, chociaż sam Bacon był bardzo dobrym człowiekiem i to nie jego wina, że tak mu wyszło. To był jego los - przypadło mu w udziale świadczenie o re­ alności zła w rzeczywistości empirycznej. (...) Bacon to wspaniały malarz, świadek rzeczywistości infernalnej. A XX wiek, było nie było, był najbardziej infernalny w całej historii gatunku”.16 Nowosielski upiera się, że w obrazach Bacona nie tyle obecny jest tragizm ludzkiej egzystencji - jak su­ geruje jego rozmówca - ile właśnie poziom infernalny empirycznej rzeczywistości. Sztuka Bacona nie pozo­ stawia bowiem żadnej możliwości interpretacji w kie­ runku jakiejś nadziei, jakiejś pozytywnej wartości. To jest studnia bez dna. Czerń absolutna. Pokazuje to jeszcze dobitniej, zestawiając idące w podobnym zdawać by się mogło - kierunku malarskie realizacje Ukrzyżowania Matthiasa Grünewalda i Bacona. Po­ wierzchownie rzecz ujmując, te wizje są sobie bliskie, potrącają tę samą strunę tragicznego opuszczenia i ciała ludzkiego w jego skrwawionej mięsności. U te­ go pierwszego jednak, mimo potężnego ładunku tragi­ zmu, przeziera jednak jakaś nadzieja, istnieje ten, jak powiada malarz, „drugi pokład tajemniczego piękna”. Niczego takiego nie odsłaniają Ukrzyżowania Bacona. Tu są tylko krwawe strzępy z rzeźnickiego haka. Obra­ zy te są więc w najgłębszym tego słowa znaczeniu bez-nadziejne, nie pozostawiające żadnej nadziei. To jest wizja ciemnego tunelu, albo lepiej: ciemnego, wsysają­ cego leja. Nawiasem mówiąc, sądzę, że taka infernalna inter­ pretacja rzeczywistości obecna jest nie tylko w trypty­ kach odwołujących się literalnie do Ukrzyżowania, ale także w niektórych portretach czy obrazach z cyklu Heads. A nawet, tak to odbieram, w obrazach przed­ stawiających rzeczywistość fizyczną. N a przykład, ob­ raz Dune of Sand (1983, Collection Beyeler, Bâle) jest jakąś wizją materii umęczonej. Ta wydma piaskowa tworzyć by mogła część wielce ironicznego, ale z wy­ raźnie negatywnym nacechowaniem Piece of Waste Land (1982, kolekcja prywatna), kawałka ziemi jało­ wej (oczywiste odniesienie do Eliota), jak zatytułowa­ ny jest inny z jego obrazów. Tak, bez wątpienia, to jest świat po jakiejś katastrofie kosmicznej. Świat esencjalnej i nienaprawialnej ułomności. To jest perfekcyjnie, a nade wszystko przekonująco zrealizowana ilustracja chrześcijańskiej skądinąd intuicji: „świat cały w złym leży” (1J 5,19). Inaczej mówiąc: sugeruje Nowosielski, że ni mniej, ni więcej, Bacon bezwiednie namalował oblicze dia­ bła. Ze pokazał, unaocznił, uobecnił w swoim dziele zło substancjalne, osobowe. Zademonstrował, że nie jest ono pustym znakiem, teologicznym anachroni­ zmem. A także i to, że sama postać jest czymś daleko realniejszym i potężniejszym niż potoczna wizja oparta na wizerunku z jasełek. A nie trzeba być chyba dzisiaj fiercly atheist, żeby taka konstatacja wywołała odruch zdziwienia, niepewności, a może nawet zażenowania. Tak poważnie, kto z nas jeszcze wierzy w diabła? Kto wierzy w jego osobową aktywność, skoro sami księża mają z nim poważny kłopot. Jeśli się nie mylę, to we współczesnej świadomości diabeł istnieje na granicy nieistnienia. Ulotnił się w oparach racjonalizmów, tak scjentystycznej, jak i teologicznej proweniencji. Ale to chyba nie takie proste. Bliska jest mi w tej materii bły­ skotliwa uwaga Charles’a Baudelaire’a, że to właśnie: przekonanie nas o swoim niebycie, jest największym sukcesem diabła. Z kolei, któryś z kardynałów trzeźwo zauważył, że pojmuje doskonale, że w wieku XX moż­ na nie wierzyć w Boga, ale żeby nie wierzyć dziś w dia­ bła, to już czysta herezja. W obrazach Bacona znalazł­ by całkiem wiarygodny materiał źródłowy. N a czym polega osobliwość komentarza Nowosiel­ skiego w odniesieniu do malarstwa Bacona. Wydaje się, że sprowadza się ona do kilku punktów. Po pierwsze: zauważmy na początek, że proponuje on radykalną zmianę słownika. Tam, gdzie inni mówią o problemach związanych z figuracją, o dekompozycji ciała, tradycji sztuki zachodniej itp., on z punktu od­ chodzi od problemów nie tylko technicznej natury, ale rezygnuje także z prób umieszczenia malarstwa Baco­ na na jakiejś mapie sztuki współczesnej. Nowosielski chce powiedzieć, że szczególnie Crucifixions Bacona wypadają poza wszystko to, co w malarstwie XX-wiecznym zrobiono. Jest cząstką osobliwą, która nie jest mierzalna za pomocą dostępnej nam aparatury pomia­ rowej. Więcej: że najczęściej używane instrumenta­ rium pojęciowe raczej zakrywa głęboki sens jego dzie­ ła, niż je wyświetla. Większość, najbardziej znanych, interpretacji historyczno-sztucznych zatrzymuje się na poziomie - trudno znaleźć dobre słowo - powiedzmy: jakości estetycznych. A jeśli już próbuje jakichś egzegez w stronę znaczenia, zwykle mocno trzyma się zie­ mi. Tymczasem inność, ba, szaleństwo - oczywiście w najlepszym z możliwych sensie słowa - Nowosiel­ skiego jako egzegety Bacona polega na tym, że stosuje w opisie jego dzieła, tak dzisiaj demode „wartościowa­ nie duchowe”, wedle jego własnych słów. Po drugie: Nowosielski, wbrew obowiązującemu do­ gmatowi o kryzysie reprezentacji, powiada wyraźnie, że te obrazy są o czymś. Do czegoś się odnoszą, coś przed­ stawiają, coś obrazują. Coś, wreszcie, u o b e c n i a j ą. Nie są tylko zasłoną, przegrodą, nie tylko oddalają nas od „rzeczy”, ale przedstawiają je ad oculos, acz nie na 158 �Dariusz Czaja • FRANCIS BACON: ŚLADY KATASTROFY sposób naiwnie mimetyczny. Jeszcze inaczej: powiada, że przedstawienie nie zamyka się w sobie, ale kieruje wzrok w stronę jakiejś, bliżej co prawda nieokreślonej, ale mocno istniejącej rzeczywistości. W dodatku, rze­ czywistości o naturze duchowej. Żeby tak myśleć, trze­ ba mieć odpowiednią ontologię obrazu. Dla Nowosiel­ skiego obraz nie jest cieniem, platońskim widziadłem, ale narzędziem prawdziwej, etymologicznie rozumianej rewelacji. Nie skrywa, ale właśnie odsłania. Jest - pew­ nie nie dla wszystkich - instrumentem widzenia. Doty­ ka czegoś, co jest rzeczywiste. Nowosielski stara się nas przekonać, że w malarstwie Bacona ma miejsce jakiś rodzaj zgęszczenia, ześrodkowania mocno istniejącej rzeczywistości o minusowej cha­ rakterystyce. Że wchodząc w tę przestrzeń, wciągnięci zostajemy w pewien ciemny wir. I przy ewentualnych wątpliwościach wobec jego uwag nie sposób mu zarzu­ cić, że nie respektuje jakości czysto malarskich, że pomi­ ja „formę” obrazu, przechodząc gładko do „treści” przez obraz sugerowanych. Przecież wielokrotnie podkreśla Nowosielski - a zdanie kolegi po fachu ma swoją wymo­ wę - że mamy tu do czynienia z dziełem artystycznie wy­ bitnym, z realizacjami malarskimi najwyższej próby. Nie­ mniej, wyraźnie mówi on też o „zawartości” obrazów, o ich funkcji u-obecniania, o dziwnej, paradoksalnej emanacji rzeczywistej obecności z nich promieniującej. Nawiasem mówiąc, jakże nędznie i tanio w tym kon­ tekście brzmią liczne ostatnio zapewnienia o inflacji ob­ razów. Że przytłaczają nas i raczej zaciemniają widzenie, niż pomagają widzieć. Że już tylko podstawiają swoje ist­ nienie w miejsce rzeczywistości. Zetknięcie z najbardziej przejmującymi obrazami Bacona mówi coś przeciwnego. Potwierdza fizycznie nieomal tę moc płynącą z obrazów, ową „potęgę wizerunków”, by przypomnieć tytuł świet­ nej książki Davida Freedberga.17 Obraz, dobry obraz, wciąż ma w sobie ogromną siłę oddziaływania. I mówi, na swój sposób, o czymś, co jest rzeczywiste. Po trzecie: zło, które ma na myśli Nowosielski, oglądając Bacona, ma wyraźne parametry metafizycz­ ne. Jest, jak widzieliśmy, żywą, realną, działającą siłą. Przy czym, co niezwykle ważne, jest to zło niedające się zrelatywizować historycznie, politycznie czy ideolo­ gicznie. To nie jest zło uwarunkowane. Przeciwnie: to jest zło wpisane trwale w kondycję ludzką. To jest ta skaza obecna stale, choć z różną intensywnością obec­ na w świecie empirycznym, o której powie w innym miejscu Nowosielski, że jest konsekwencją dwóch pierwotnych katastrof: upadku aniołów i grzechu pier­ worodnego. Mocno przy tym podkreśla substancjalizację i autonomizację zła. A to wyraźnie oddziela go od koncepcji prywacyjnych, obecnych w chrześcijaństwie od co najmniej św. Augustyna, wedle których zło jest niczym innym jak prwatio boni, brakiem dobra.18 A za­ tem nie ma swojej, by tak rzec bytowej konsystencji, egzystuje na granicy niebytu. Zrozumiałe, że takie po­ stawienie sprawy prowadzi go, rzecz jasna, na przedpo­ la manichejskiego myślenia. W czym, od razu powiem, nie widzę niczego gorszącego. Przymiotnik manichejski rozumiany jest tu opisowo, nie jest ani inwektywą, ani napomnieniem apostazji. Odnosi się do myślenia, które akcentuje realną obecność zła w świecie.19 Po czwarte: jak widzieliśmy, Nowosielski całkiem poważne utrzymuje, że obrazy Bacona to świadectwa czasów ostatnich. Trzeba to dobrze rozumieć. N atu­ ralnie, nie jest Nowosielski nawiedzonym millenarystą i nie sugeruje tym samym, że koniec świata nastąpi w przyszłym tygodniu w piątek w porze lunchu, nie wy­ znacza dokładnej daty przepowiadanego końca. Mówi jedynie o „czasach ostatnich”, a te w realnym wymia­ rze czasowym mogą trwać bardzo długo. Interesujące jest samo uzasadnienie. Nowosielski, kierując się chrześcijańską intuicją, mówi mniej więcej tyle: sama m o ż l i w o ś ć zaistnienia tego typu wizerunków jak Ukrzyżowania Bacona jest widomym znakiem eschato­ logicznym. To jest ten impuls w naszej świadomości świadczący o realnej penetracji zła osobowego w na­ szym empirycznym świecie. Nie wiemy, rzecz jasna, w zwyczajowo przyjętym znaczeniu słowa „wiedzieć”, czy Nowosielski (podob­ nie jak i wcześniej cytowani autorzy) ma rację, czy do­ tyka sedna sprawy. Nie tylko dlatego, że jego enuncja­ cje to - przy twardych miarach logicznych - zaledwie intuicje, domniemania, domysły czy hipotezy. Ale i ni­ gdy też nie dowiemy się na pewno, nie ma bowiem miary, którą dałoby się zmierzyć stopień odległości je­ go wypowiedzi od domniemanej prawdy. Tu nie ma i nie będzie dowodu, w normalnie przyjętym sensie słowa. Poruszamy się zatem cały czas w przestrzeni try­ bu warunkowego, wewnątrz pewnego „a jeśli”. Nie ma innej rady: trzeba zaufać swojemu oku, szkiełka nie porzucając zupełnie. A zatem, jeśli Nowosielski ma rację, jeśli Bacon na­ malował w istocie to, o czym on mówi, że namalował, to dość powszechne sugestie o tak czy inaczej rozumia­ nej „negatywności” płócien Bacona nabierają nie tylko głębi, ale zostają precyzyjnie nazwane i - co ciekawe nie mniej prowokacyjnie od samego prowokacyjnego gestu malarza osadzone w chrześcijańskim słowniku, a tym samym chrześcijańskiej duchowości. Trzeba przyznać, ambarasująca to dosyć okoliczność. Efektem zgody na taką operację interpretacyjną jest możliwość rzucenia nowego światła na dobrze zna­ ne wypowiedzi Bacona w związku z genezą jego twór­ czości. Spójrzmy na jeden instruktywny przykład. Jak­ że nowego sensu - przy zastosowaniu spirytualnej perspektywy czytania Bacona - nabiera poczyniona przezeń w pewnym wywiadzie z Michaelem Peppiatem uwaga dotycząca jego lektur. Czytana bez wspomnia­ nego kontekstu, brzmi co najwyżej jak erudycyjny wtręt, jak informacja mogąca mieć co najwyżej zna­ czenie dla pociesznych wpływologów badających in­ spiracje literackie twórcy. 159 �Dariusz Czaja • FRANCIS BACON: ŚLADY KATASTROFY Porównując ekspresje przemocy w życiu i w sztuce, Bacon przywołuje w pewnym momencie rozmowy ten sławny dwuwiersz: „I cóż za bestia której czas wreszcie powraca,/ Pełznie w stronę Betlejem, by tam się naro­ dzić?” (W oryginale brzmi to znacznie lepiej: And what rough beast its hour come round at last/ Slouches toward Bethlehem to be born?).20 I tłumaczy rozmówcy, że ten obraz jest silniejszy od przeciętnego obrazu wojennego horroru. To, rzecz jasna, ostatnie dwie linijki z wiersza innego Irlandczyka, Williama Butlera Yeatsa, poety na­ leżącego wraz z Ajschylosem, Szekspirem i Eliotem do kręgu tych, którzy Baconowi byli całe życie najbliżsi. Wiersz nosi tytuł Second Coming. Drugie przyjście. Kon­ tekst eschatologiczny tego profetycznego tekstu napisa­ nego w roku 1920 jest aż nazbyt jasny. Profetycznego w podwójnym sensie: i w tym najbardziej narzucającym się, najłatwiej może uchwytnym: cywilizacyjnym, ale też i artystycznym. Czytając Drugie przyjście, mam miano­ wicie nieodparte wrażenie, że Yeats napisał Bacona. Ze słowo opowiada tu o tym, co za czas jakiś zostanie utrwalone farbą. Rozumiem przez to, rzecz jasna, pokre­ wieństwo wizji, a nie genetyczne zależności. Warto przy tej okazji przytoczyć ten wiersz w całości, nie znam bo­ wiem innego tekstu, który byłby tak kongenialnym ko­ mentarzem do tego, co Bacon namalował: „Kołując coraz szerszą spiralą, Sokół przestaje słyszeć sokolnika; Wszystko w rozpadzie, w odśrodkowym wirze; Czysta anarchia szaleje nad światem, Wzdyma się fala mętna od krwi, wszędzie wokół Zatapiając obrzędy dawnej niewinności; Najlepsi tracą wszelką wiarę, a w najgorszych Kipi żarliwa i porywcza moc. Tak, objawienie jakieś się przybliża; Tak, Drugie Przyjście chyba się przybliża. Drugie Przyjście! Zaledwie wyrzekłem te słowa, Ogromny obraz rodem ze Spiritus Mundi Wzrok mój poraża: gdzieś w piaskach pustyni Kształt o lwim cielsku i człowieczej głowie, Z okiem jak słońce pustym, bezlitosnym, Dźwiga powolne łapy, a wokoło krążą Pustynnych ptaków rozdrażnione cienie. Znów mrok zapada; lecz teraz już wiem, Ze dwadzieścia stuleci kamiennego snu Rozkołysała w koszmar dziecinna kolebka I cóż za bestia, której czas wreszcie powraca, Pełznie w stronę Betlejem, by tam się narodzić?”21 Oczywiście, jest to utwór o semantyce tak pojemnej, tak, można by rzec, rozgałęzionej, że jego znaczenie da się konstruować na szereg sposobów. Zwłaszcza symbo­ liczne figury pojawiające się w drugiej części dają duże pole do interpretacji (np. kim jest ta „bestia, której czas powraca”?). Nie wchodząc w detale, sądzę, że w miarę uchwytny jest kierunek myślenia Yeatsa, generalny sens rysowanych tu z wizjonerską siłą obrazów. „Drugie przyj­ ście” odczytuję tedy przede wszystkim jako przenikliwą, jasnowidzącą nieomal, diagnozę stanu świata zachod­ niego (resp. chrześcijańskiego) w jego XX-wiecznej edy­ cji. Świata pozbawionego miary, jakiejś fundamentalnej zasady organizującej, z zagubionym centrum, świata roz­ bitego na kawałki i nieuchronnie spadającego w dół. I utopionego w przemocy i krwi. Te konstatacje, nieste­ ty, brzmią nieznośnie płasko, a przecież siła wiersza Yeatsa tkwi w jego poetyckiej sile kondensacji, tak dalekiej od jednoznacznego języka publicystki. W tej poetyckiej wizji, tak znakomicie przylegającej do płócien Bacona, dałoby się - gdyby poddać ją gruntowniejszej analizie - odnaleźć nawet szereg konkret­ nych motywów obecnych intensywnie w jego malar­ stwie. Ale nie w tym rzecz. Tu idzie mi przede wszystkim o zdumiewające pokrewieństwo tego posępnego, escha­ tologicznego tonu, tak mocno dźwięczącego u obydwu wielkich artystów. Wspólny zdaje się im też ów niedający się w żaden sposób przesłonić przejmujący obraz be­ stii, pod znakiem której żyjemy. Jakby koniec sprzymie­ rzał się tu z początkiem ery chrześcijańskiej (Betlejem!), by domknąć ostatecznie koło czasu. Wracając jeszcze do Nowosielskiego. Zgadzając się generalnie z jego intuicjami odnośnie charakterystyki płócien Bacona, mam jedną przy tym wątpliwość. W jednym ze wspomnianych wywiadów malarz zosta­ je zapytany wprost, czy obrazy Bacona mogą prowa­ dzić do zła. Odpowiedź jego jest znamienna: „Oczywi­ ście, że do dobra. Poznać oblicze diabła, to dotknąć samego dna absurdu metafizycznego, a z dna absurdu można się odbić już tylko w kierunku dobra”.22 To nie jest takie oczywiste. Zło bywa zaraźliwe. Zło nie tylko przeraża, ale i fascynuje. Przykładów chyba aż nadto. Ale tu idzie o coś jeszcze. Czy fakt wyświetlenia owej genetycznej skazy natury ludzkiej i kolportowania jej sam z siebie przyczynia dobra? To też wątpliwe. Od „dna absurdu metafizycznego” można się odbić w kie­ runkach całkowicie przeciwnych. Tak czy inaczej, bezwzględnie rację ma Ewa Bień­ kowska, jeszcze jedna z grupy komentatorów Bacona, która w zakończeniu swojego studium o poetyce jego obrazów pisze: „Przemawia do nas fenomenalna arty­ styczna jakość tych obrazów. Ale właśnie estetyczne delektowanie się nimi, estetyczne smakowanie, jak gdyby nic więcej się w tym malarstwie nie działo, było­ by umyślnym ograniczaniem spojrzenia. To malarstwo zapisało coś nowego w historii formy i w historii euro­ pejskiego humanizmu. (...) To malarstwo ma przera­ żać. Po to było malowane”.23 5 . Jest rzeczą jasną, że tego wszystkiego, o czym tu by­ ła mowa, można u Bacona nie widzieć. Można dostrze­ gać w nim, bliższego lub dalszego naszej wrażliwości 160 �Dariusz Czaja • FRANCIS BACON: ŚLADY KATASTROFY Francis Bacon, Trzy studia postaci na podstawie Ukrzyżowania, 1944, Tate Gallery, Londyn 2 i 3. Za: Francis Bacon, Centre Georges Pompidou, Paris 1996. malarza. Można wpisać go w taki czy inny „-izm” (bo­ daj najczęściej w jego przypadku mowa jest o ekspresjonizmie), zidentyfikować z takim czy innym nurtem estetycznym. Można rozpatrywać jego dzieło wyłącz­ nie w skali osiągnięć malarskich. I tym samym unie­ szkodliwić rozpoznania wcześniej przytoczone. Gombrowicz, jak wiadomo, rozbrajał malarstwo (którego nota bene nie rozumiał) przy pomocy papierosa. My możemy być kulturalniejsi. Zawsze możemy przywo­ łać na pomoc Maurice’a Denisa, z jego elegancką man­ trą, że obraz to przede wszystkim płaska powierzchnia pokryta kolorami w pewnym porządku. Po czym spojrzeć na niebo gwiaździste nad sobą i prawo moralne w sobie i dać sobie z tymi wszystkimi diabłami po prostu spokój. Wszystko jednak wskazuje, że to dziecinna wersja egzorcyzmów. I wymiernych skutków raczej nie przyniesie. Tak, to najprawdziwsza prawda, sztuka Bacona pogrążo­ na jest w ciemnościach. Bo też, jak każda wielka sztuka, o ciemnościach w nas i wokół nas mówi. Teza, że w ciemnościach niczego nie widać, jest zapewne praw­ dą, ale tylko w dziedzinie optyki. Sztuka Bacona upew­ nia o czymś całkowicie przeciwnym. „Dlaczego ciem­ ność? Dlaczego wciąż ta sama całkowita ciemność w moich książkach?” - pyta znakomity pisarz austriacki Thomas Bernhard, jeden z tych, których sztukę można rozumieć jako przenikliwy detektor wielokształtnego zła skrywającego się pod codziennymi maskami. I sobie od­ powiada: „W ciemności wszystko staje się wyraźne”.24 I to jest wyjątkowo jasna odpowiedź. Przypisy S. Hunter, Francis Bacon: anatomia grozy, „Kwartalnik Artystyczny” nr 4: 2005, s. 73 2 J. Russel, Francis Bacon, London 1997 (edycja przejrza­ na i uaktualniona, pierwsze wydanie w 1971). 3 W. Schmied, Francis Bacon. Commitment and Conflict, Munich-New York 1996 (oryginał niemiecki, 1985). 4 G. Deleuze, Logique de la sensation, Paris 1981 5 E. van Alphen, Francis Bacon and the Loss of Self, Lon­ don 1992 6 Por. np. L. Ficacci, Bacon 1909-1992, Koln 2003, s. 10 7 Por. D. Sylvester, Brutalność faktu. Rozmowy z Francisem Baconem, przeł. M. Wasilewski, Warszawa 1997 8 Leiris jest autorem ważnego tekstu analitycznego: Fran­ cis Bacon, Full Face and in Profile, New York-London 1987, s. 11-47; tekst ten (korzystam z wersji angielskiej) jest wprowadzeniem do jednego z lepszych albumów pre­ zentujących malarstwo Bacona. 9 G. Herling-Grudziński, Dziennik pisany nocą 1973-1979, Warszawa 1990, s. 204 10 W. Karpiński, Amerykańskie cienie, Wrocław 1997, s. 180 11 W. Zalewski, Dalej niż inni, w: tegoż, Zwiadowcy światła, Warszawa 1999, s. 15; w innym eseju z tego tomu (Bój­ ka na kije) pojawia się krótkie, acz bardzo interesujące zestawienie malarstwa Goi i Bacona. 12 Nie zawsze, rzecz jasna. Bardzo pouczająca w tym wzglę­ dzie jest wypowiedź wybitnego religioznawcy Mircei Eliadego. W wywiadzie rzece z Claude-Henri Rocquetem tak mówi on o obrazach Bacona: „Bardzo dobrze rozumiem, dlaczego poszukiwał brzydoty jako przedmiotu twórczości. Ale jednocześnie nie potrafię się na nią zgodzić właśnie dlatego, że tak wiele widać jej wokół nas”, M. Eliade, Pró­ ba labiryntu. Rozmowy z Claude-Henri Rocquet, Warszawa 161 1 �Dariusz Czaja • FRANCIS BACON: ŚLADY KATASTROFY 1992, s. 181-182. Jest to wypowiedź kuriozalna, Eliade bo­ wiem nie rozróżnia najwyraźniej brzydoty jako elementu rzeczywistości i „brzydoty” jako pewnej świadomie przyję­ tej estetyki. Z całą pewnością, to nie są te same poziomy. A zważywszy na całkowicie nieimitacyjne ambicje sztuki Bacona, ta uwaga wydaje się jeszcze bardziej chybiona. 13 W. Cioran, Zeszyty 1957-1972, przeł. I. Kania, Warsza­ wa 2004, s. 884 14 N a pytanie o stosunek do malarstwa Bacona, Balthus odpowiedział: „Nie mogę szczerze powiedzieć, że je lu­ bię, ale interesuje mnie ono tak samo, jak interesuje mnie Bacon. On kochał malarstwo, był prawdziwym ma­ larzem. Tak niewielu jest dzisiaj prawdziwych malarzy!”, por. Balthus, Pod prąd. Rozmowy z Costanzem Costantinim, przeł. J. M. Kłoczowski, Warszawa 2004, s. 126 15 Z. Podgórzec, Mój Chrystus. Rozmowy z Jerzym Nowosiel­ skim, Białystok 1993, s. 11 16 Czy Bóg się wycofał? Rozmowa z J. Nowosielskim, w: Ob­ licza śmierci, red. J. Trzupek, Katowice 2001, s. 147 17 W tym kontekście nie od rzeczy będzie zacytować jeden z wniosków tej książki: „Zamiast więc widzieć rozdziele­ nie na świat wizerunków i świat rzeczywisty, przyszedł czas, by spojrzeć na obraz i rzeźbę bardziej jako na prze­ dłużenie tego, co nazywamy rzeczywistością - i na nowo włączyć figurację i imitację do realnego świata, czy też raczej w obszar naszego doświadczania rzeczywistości”, D. Freedberg, Potęga wizerunków. Studia z historii i teorii oddziaływania, przeł. E. Klekot, Kraków 2005, s. 444 18 N a negatywne duchowo konsekwencje takiego typu my­ ślenia zwracano uwagę wielokrotnie. Przypomnę tylko dwie krótkie, ale za to niezwykle instruktywne, wypowie­ dzi w tej materii. We wspomnieniu biograficznym o swo­ im pierwszym spotkaniu ze złem pisze Ireneusz Kania: „Opisywanie zła jako ‘braku dobra' było, moim zdaniem, jedną z największych niedorzeczności kiedykolwiek wy­ myślonych przez człowieka i na długie stulecia wyprowa­ dziło filozoficzną refleksję o złu na manowce. Utożsamie­ nie dobro=byt zaindukować musiało symetryczną parę zło=niebyt, nicość. A przecie gołym okiem widać, że zło ma poniekąd w sobie więcej ‘realności' niż dobro; widać choćby stąd, iż dobro można podrabiać, udawać, zła zaś nie: udając, że kogoś krzywdzę, krzywdzę go n a p r a w d ę”, I. Kania, Moje pierwsze unde malum?, w: tegoż, Ścieżka nocy, Kraków 2001, 329-330; z kolei, w za­ kończeniu swoich uwag o podejrzanej ezoteryce Georgija 19 20 21 22 23 24 Gurdżijewa Jerzy Prokopiuk celnie zauważa: „ze złem nie należy walczyć. Zło trzeba przemieniać. Aby je przemie­ niać, trzeba najpierw uznać racje i sens jego istnienia. Po­ tem je poznać. (To kościelna mentalność średniowieczna zachowała po dziś dzień animalną reakcję na zło - fight or flight - zwalcza je lub przed nim ucieka.) Zło to nie tylko malum, lecz także coś koniecznego - necessarium. (Bóg je zaplanował - bo przecież nie wymknęło się spod Jego kontroli? - i ma ono swe miejsce w ekonomii naszego ko­ smosu”, J. Prokopiuk, Co zrobić z Gurdżijewem?, „Kon­ teksty” nr 2: 2006, s. 164. Przypis ten w całości dedykuję księdzu profesorowi Knapińskiemu na okoliczność jego konferencyjnej wypowiedzi o Baconie. Znamienne, że i twórczość cytowanego wcześniej Gusta­ wa Herlinga-Grudzińskiego, który w swoim pisaniu wie­ lokrotnie dawał wyraz przekonaniu o rosnącej, potężnie­ jącej sile zła w XX wieku, określano jako „manichejską”. Jako pierwszy tego określenia użył Krzysztof Pomian we wstępie do francuskiej edycji Dziennika pisanego nocą. W rozmowie z Włodzimierzem Boleckim pisarz tak ko­ mentował specyfikę swoich późnych opowiadań: „Mia­ łeś rację mówiąc wcześniej, że temat zła pojawia się w moich opowiadaniach już od dawna. Jednak ten cykl opowiadań, o których teraz mówimy, pokazuje zło inne­ go typu, zło, które jest według mnie najmocniejszym do­ wodem na istnienie w świecie zła immanentnego. Immanentnego - to znaczy nie tego, o którym myślał św. Augustyn mówiąc, że zło jest brakiem dobra. Lecz tego zła, które po prostu istnieje per se”, por. G. Herlin-Grudziński, W. Bolecki, Rozmowy w Neapolu, Warszawa 2000, s. 117 Francis Bacon w rozmowach z Michaelom Peppiatem, „Kwartalnik Artystyczny” 4: 2005, s. 39 W. B. Yeats, Drugie przyjście, tłum. S. Barańczak, w: W. B. Yeats, Poezje wybrane, wybrał J. Żuławski, opraco­ wała E. Życieńska, wstęp W. Krajewska, Warszawa 1987, s. 99 Czy Bóg się wycofał, s. 147 E. Bieńkowska, Ocalić niszcząc, zniszczyć ocalając, „Znak” nr 12 (535): 1999, s. 107-108 Przepisuję te słowa z okładki książki T. Bernharda, Au­ tobiografie, przeł. S. Lisiecka, Kraków 1998; niestety, nie udało mi się odnaleźć tego cytatu w książce, niewyklu­ czone, że pochodzi z innego źródła. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c740e3604b25112529d85caf6c846963.pdf 8ecf1c7c3aaf42b1c7029074d6a48084 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6407 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource zār - kult praktyki magiczno-religijne widowiska obrzędowe opętanie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5980 Title A name given to the resource Teatr odgrywany i teatr przeżywany w kulcie zār / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 ; s.130-138 Creator An entity primarily responsible for making the resource Leiris, Michel Pawelczyk, Joanna (tł.) Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MICHEL LEIRIS żar przesunął się, kosztem opisu sacrum, na „aspekt teatral­ ny”. Leiris często podkreślał, że inspirację zawdzięcza Alfre­ dowi Métraux (który jest autorem określenia komedia rytu­ alna. Zobacz: Alfred Métraux, La comédie rituelle dans la possession w: «Diogène», nr 11/1955). Ponieważ publiko­ wany tekst jest zaledwie jednym rozdziałem z książki Leirisa o zâr,1prezentujemy również, jako rodzaj komentarza, frag­ ment tekstu Jeana Jamina Zła wiara (Mauvaise foi), pochodzacy z jego wstępu do afrykańskich pism Leirisa: Teatr odgrywany i teatr przeżywany w kulcie zâr L eiris badał kult zâr podczas misji Dakar - Dżibuti. Je­ go badania - trwające blisko pół roku - zostały prze­ prowadzone w okolicach Gondar w Etiopii. Wyniki badań, w postaci paru artykułów, zostały opublikowane w prasie specjalistycznej w latach 30., natomiast książka La Possessions et ses aspects théâtraux chez les Ethiopiens de Gondar ukazała się dopiero w 1958 roku. Prezentuje w niej trochę inną niż w latach 30. koncepcję opętania: cię- Opętany w transie. Misja Dakar-Dżibuti, 28 września 1932. Za: M. Leiris Miroir de l'Afrique, Gallimard 1996, ed. Jean Jamin. „Leiris nie przestawał balansować między interpretacją opętania w terminach gry, mitycznego lub symbolicznego przedstawiania zachowań, pragnień czy lęków czy też w terminach stosunków międzyludzkich wewnątrz społecz­ ności «opętywanych» i jej stosunków z całą zbiorowością (opętanie staje się tu środkiem do wyreżyserowania tych stosunków, do zagrania ich przy zachowaniu względnej bezkarności), a interpretacją w terminach autentyczności, transcendencji sacrum, gdzie naprawdę zdarza się coś, co nie przynależy do porządku komedii - nawet gdyby była ona rytualna - i co przecież nie przynależy do porządku te­ go, co grane, udawane, lecz do tego, co doświadczone. W pierwszym przypadku «garderoba osobowości» (wy­ rażenie Leirisa), którą daje nam opętanie przez duchy zâr byłaby wyłącznie alegoryczna - byłaby projekcją, w miejscu i czasie rytuału, zakorzenionych społecznie fru­ stracji; w drugim byłaby rzeczywiście przywdziewana i pro­ wadziłaby do obiektywnych zjawisk depersonalizacji, odreal­ nienia, podwojenia, a nawet więcej - do transformacji siebie. Wydaje się, że Leiris, aby przekroczyć to, co w jego obserwa­ cjach odnosi się do niepewności zmysłów i zachowań, a co z kolei prawdopodobnie odsyła do jego własnych wahań na temat skutków podróży, w której podjął się uczestnictwa (czy można zmienić skórę, zmieniając dekoracje?) nie znajduje innych sposobów niż wprowadzenie rozróżnienia na «teatr odgrywany» i «teatr przeżywany» («Teatr odgrywany» od­ syła do zdarzeń udawania, które Leiris mógł stwierdzić w te­ renie; co do «teatru przeżywania» to oznaczałby on przypad­ ki opętania, w których autentyczność jest niewątpliwa. Przedstawiony w ten sposób podział jest schematyczny, by nie powiedzieć upraszczający; tak jak metafora teatru była­ by niezdatna do oddania tego, co Leiris nazywa teatrem przeżywanym, co odpowiada raczej wierze, która teoretycz­ nie nie jest grą, i której się nie odgrywa. Jednak odwołując się do metafory teatru, czy to odgrywanego, czy przeżywanego, Leiris ma być może na myśli mniej mechaniczną koncepcję teatru i gry: koncepcję sartrowską), a w konsekwencji, zależ­ nie od dystansu społecznego adeptów do miejsc i do celebru­ jących kult, zakłada poziomy udawania czy autentyczności w zjawisku opętania. Jak gdyby to, co formuje zbiorowość, musiało się dzielić na manipulowanych i manipulujących, na «opętywanych profesjonalnych», którzy odgrywaliby bycie w transie, i na «opętywanych amatorów», którzy nie mieli­ by innego wyjścia niż wejść w trans naprawdę. (...) Jak za­ uważa krytyk literacki Claude Reichler w artykule po części poświęconym sposobom opisu opętania u Leirisa, umiejsca­ 130 �Michel Leiris • TEATR ODGRYWANY I TEATR PRZEŻYWANY W KULCIE ZAR wia ono tubylców w sytuacji stałego ukrywania, zajętych od­ kłamywaniem poprzez ich wypowiedzi (które czy to «profe­ sjonalne» czy «amatorskie» zakładają obecność innego mówcy niż oni sami, to znaczy zdr, które ich «dosiada» i przemawia przez ich usta) celu tych wypowiedzi. N a po­ czątku była zła wiara. (...) Owej «złej wierze», o której mówi Claude Reichler, bli­ sko do sformułowań Jean-Paula Sartre a z 1943 roku, któ­ ry sprowadza ją do podstawowej postawy bycia w świecie. Wymusza ono, poprzez mniej więcej świadomą decyzję, przynależność do niepewnych prawd, która to przynależność zwalnia ze świadomego stawienia czoła kondycji ludzkiej. Czy opętanie byłoby więc formą rytualnej reżyserii tego «oszukiwania siebie», o którym mówi Sartre, a które byłoby charakterystyczne dla złej wiary? (Jean-Paul Sartre, L’Etre et le néant, Gallimard, Paris 1943, s. 87 i następne.) (...) Leiris w prywatnych rozmowach przywiązywał wielką wagę do Bytu i nicości, który przeczytał zaraz po jego ukazaniu się w 1943 i którego rozdział o złej wierze wywarł na nim duże wrażenie. Chętnie nawiązywał do przykładu kelnera, którego zachowanie analizowane przez Sartre a przywodzi na myśl zachowanie, jakie Leiris w 1958 przypisuje wielkiej kapłance zdr Malkam Ayyahou, która wydaje się grać ze swoim statusem opętanej, aby go urzeczywistnić. Być może nawet rozróżnienie między «teatrem odgrywanym» a «te­ atrem przeżywanym», które wprowadził Leiris, i które ni­ gdzie nie występuje u Métraux, miałoby u swych źródeł sartrowską analizę zachowania w złej wierze. (...) Leirisowska koncepcja teatru zbiega się z koncepcją Sartre’a, który — w teorii w L’Imaginaire, a w praktyce w Muchach (z któ­ rych Leiris napisał jedną z pierwszych recenzji) —sprostowuje i poprawia paradoks o aktorze Diderota, sądząc że «to nie postać urzeczywistnia (realizuje) się w aktorze, tylko aktor ‘odrzeczywistnia się w swojej postaci’» (Jean-Paul Sartre, L’Imaginaire, Gallimard, Paris, s. 243). Wyraźnie odpo­ wiada to proponowanym przez Leirisa interpretacjom opęta­ nia jednostki przez ducha zdr: to nie zdr dosiada człowieka, lecz to sam człowiek staje się wierzchowcem zdr. Denis Hollier w ten sposób komentuje sartrowską wersję paradoksu o aktorze Diderota: «Postać sartrowska zawsze marzy, aby zapomnieć o ak­ torze, który za nią mówi; [...] ma nadzieję, że uda jej się pew­ nego dnia przemówić bez dublera, przemówić w swoim wła­ snym imieniu, swoim własnym głosem, zrobić tak, aby jej pierwsza osoba nie była stale podwajana przez brzuchomówczą hipokryzję, która ją gra i na niej pasożytuje.» (Denis Hollier, Les Dépossédés, Editions de Minuit, Paris 1993, s. 46). Reasumując, uczynić tak, aby teatr odgrywany stał się teatrem przeżywanym, bez porzucania przestrzeni scenicz­ nej. Protagonista sartrowski rozpoznaje się (odnajduje się) w swojej niecierpliwości wobec aktora, któremu musi uży­ czać głosu i przywdziewać jego sylwetkę. To tu tkwi pro­ blem, mniej paradoksalny, niż się wydaje, który Leiris do­ strzega w opętaniu przez duchy zdr (...). Aktorzy i postaci, opętywani przez zdr, odnajdują się pozbawieni autora. Jest to teatr bez dramaturga. Bez tego sacrum, któremu Leiris przyznawał jeszcze w 1934 prawo podpisu, prawo trans­ cendencji chociażby przez wzgląd na ofiarę, która parafo­ wała jego obecność i której Leiris, w swoich obserwacjach zapisanych na żywo w 1932, przewidywał wagę i funkcję ustanowienia relacji między światem ludzkim i światem du­ chów. To sacrum dziwnie znika z jego analiz w 1958, od kiedy podkreśla on jedynie «aspekt widowiskowy». (Jean Ja ­ min w: M. Leiris Mirroir de l’Afrique, Gallimard 1996). „Umiejętność wiary w te wszystkie kłamstwa” przede wszystkim taką zdolność przypisuje czarownicy wielki historyk czasu romantyzmu, Michelet. O ile pośród zdarzeń z różnych porządków, jakie mogłem obserwować żyjąc w bliskości z grupą bâla-zâr, widziałem wiele odnoszących się do opętania, w któ­ rych szczerość głównego zainteresowanego raczej nie może być poddana w wątpliwość, o tyle mogłem zaob­ serwować równie dużo takich, gdzie owa szczerość jest kwestią sporną. Pewna chora - Yasi Arag - cierpiąca na rozlanie mazi stawowej, za każdym razem kiedy „robiła gum” odczuwała dotkliwy ból i na pewno nie gestykulowała­ by w sposób tak dla niej bolesny, gdyby nie działała pod wpływem głębokiej wiary w moc zâr. Inna klientka Malkâm Ayyahu,2 prawdopodobnie mająca chore płu­ ca (niestety, jeszcze w trakcie moich poszukiwań do­ wiedziałem się o jej śmierci), również poddawała się praktykom (transom, ablucjom itd.), które w jej stanie na pewno były zbyt bolesne, by można było ją podejrze­ wać o jakiekolwiek odgrywanie komedii.3 Kiedy alaquâ Enqo Bâhrey lęka się na widok Malkâm Ayyahu zaba­ wiającej się szczypaniem ludzi w sposób imitujący Azzâj Deho, to jeśli zachodzi gra (zresztą niewinna), to po stronie uzdrowicielki, po stronie adepta obawa nie jest udawana, ukazuje ona, że adept jest mocno prze­ konany o szkodliwych konsekwencjach takiej imitacji. Natomiast trudno jest uznać całkowitą szczerość Malkâm Ayyahu, na przykład kiedy została opętana przez Sânqit dokładnie w momencie serwowania piwa, w którym owo zâr powinno przewodniczyć - co zresztą przypomniała jej po cichu zaprzyjaźniona wspólniczka. Nie mogąc oskarżyć jej wprost o oszustwo (wiedząc, że atak opętania nie musi być specjalnie spontaniczny, a często bywa wywołany właśnie dzięki środkom takim jak śpiew, klaskanie i innym procedurom przywoław­ czym), możemy jednak być zaskoczeni regularnością powodzenia opętania właśnie w okolicznościach wy­ magających objawienia się w niej (lub w którymś z jej adeptów) danego ducha. Fakt, że opętania nadarzają się w odpowiedniej chwili i nadchodzą z pewnością w tym, a nie innym momencie, jest trudny do zrozumienia bez minimum pobłażania z naszej strony. Czy możemy odrzucić myśl o fałszerstwie? Co powiedzieć o przypadku, jakim jest przyjaciół­ ka Abieu gotowa za każdą cenę oszukiwać, śmiało ro­ 131 �Michel Leiris • TEATR ODGRYWANY I TEATR PRZEŻYWANY W KULCIE ZAR biąc guni charakterystyczne dla zdr, będąc pewna, że w ten właśnie sposób zawładnie danym duchem? Jak zauważyliśmy wcześniej, opętani często podejrzewają się nawzajem o fałszerstwo. Aby podobne podejrzenie powszechnie zaistniało wśród bdla-zdr, to znaczy wśród ludzi dalekich od sceptycyzmu d priori, musi być ono oparte albo na własnym doświadczeniu (ze świadomością własnego „przymykania oka”), albo na obserwacji przypadków, gdzie fałszerstwo było zbyt widoczne, by dać się oszukać, niezależnie od respektu dla tego, kto się prezentuje w przebraniu [dosł. pod przykrywką] zdr. Jeśli kłamstwo w materii zdr jest często denuncjowane zarówno przez wyznawców, jak i przez nienależących do tego kultu, to jednak dla wyznawcy wszystko odbywa się tak, jakby jego wiara w autentyczność opę­ tania nie została poważnie naruszona, ani przez przy­ padki oszustwa, które mógł zauważyć u innych (biorąc pod uwagę i ewentualne oszustwa, o które mógłby sam się oskarżyć), ani przez przypadki „przymykania oka”, których dostarcza mu własne doświadczenie, doznają­ cego opętania w pewnym sensie na zmówienie, przez ducha odpowiedniego w danej sytuacji. Adeptka Abieu zadeklarowała w przypływie na­ stroju: „Jeśli zdr istnieją, zamknijmy drzwi i okna, spal­ my cały dom i te wszystkie zdr!”, jej atak bezbożności nie postąpił dalej, ukarana za swoje zuchwalstwo zo­ stała uderzona przez zdr (scenariusz, w który weszła) i uczestniczyła, jak gdyby nigdy nic, w wieczornym waddgd, jak iw innych zgromadzeniach, które miały miejsce w następnych dniach.4 Tak samo, kiedy Asammanac oświadcza, że dankard (taniec wojenny) to dziecinada, ta krytyka nie angażuje sedna jej wiary, gdyż czym prędzej dorzuca ona, że nie chodzi jej o gurri, które robi się, będąc zdo­ minowanym. Jeśli jest tak, że opętanie jest oszustwem, to wyda­ je się, że dla adeptów jest to oszustwo, w które całko­ wicie wierzą, akceptując je w całości, nawet jeśli nie da się uchronić wszystkich jego aspektów przed pod­ ważeniem. Poza przypadkami, przy których byłoby słuszne mówić o teatrze odgrywanym, ponieważ ewi­ dentnie przebija przez nie oszustwo, istnieją przypadki, gdzie realność opętania jest niewątpliwa, i dla samego opętanego, i dla wszystkich asystujących, i które są odpowiednikiem tego, co nazwalibyśmy teatrem prze­ żywanym, inaczej mówiąc: on też może być teatrem odgrywanym, ale z minimum sztuczności i bez żadnych intencji narzucenia go widzowi. Wydaje się, że opętanie przede wszystkim wtedy wzbudza podejrzenia, gdy przybiera uwodzicielską formę teatralną zdolną podburzyć wyobraźnię, a sporny cha­ rakter praktyk widowiskowych, takich jak taniec i gurri opętanych, wydaje się nie umykać niektórym adeptom. Nie tylko Asammanac darzy miernym szacunkiem ta­ niec zwany dankard, ale i inni praktykanci zdr, chwaląc znanych im wielkich oświeconych [illuminés] zauważa­ ją, że u nich nie tańczy się wcale, lub prawie wcale. I tak Adânac zapewnia, że u alaqâ Haddis, z para­ fii Madhânê Alam w Gondarze, nie ma „ani klaskania w ręce ani tańca” i dorzuca: „nawet się o tym nie my­ śli”5. Według tej samej informatorki „mało się tańczy u fit-awrâri Saggâyê, tylko na Świętego Michała, na Świętego Gabriela i na Naszego Ojca Apostoła”.6 Jest również oczywiste, że niektóre wielkie zâr, liczące się spośród bardziej poważanych nie warunkują gurri u tych, których przychodzą opętać, a także nie otrzy­ mują „krwi” (inaczej mówiąc: nie otrzymują ofiar zwierzęcych); tak to jest na przykład w przypadku świętego Abby Yosêfa jak i Abby Quasqwesa. Z dru­ giej strony rozróżnienie to jest przez niekórych jasno przeprowadzane między zbiorowymi praktykami illuminizmu muzułmańskiego a zgromadzeniami opęta­ nych, którzy mniej więcej naśladują te praktyki. Pe­ wien nawrócony na islam uzdrowiciel, alaquâ Alamu, wyznaje, że śpiew i gurri zâr są tym, co odróżnia je od czystego wadâgâ”.7 Uzdrowiciel chrześcijański - alaquâ Taganna z Fit Mikâêl w Gondarze zaznacza, że u słynnego cudotwór­ cy z Tambên, Sheikha Mahammada Sayda zwanego Abbâ Wâ, nie ma ani tańca (przynajmniej świeckie­ go), ani gurri: „on tylko otwiera hâdrâ8 Prorokowi”. Można jednak bez wątpienia stwierdzić, [...] że z punktu widzenia wielkich religii monoteistycznych rozpowszechnionych w Etiopii (chrześcijaństwo monofizyckie,9 islam) kult zâr jest odbierany jako mocno zabarwiony pogaństwem i magią, nawet przez niektó­ rych jego wyznawców. Zauważalna jest silna tendencja do włączenia kul­ tu duchów w oficjalne nauczanie religii, zarówno u wiernych muzułmanów, jak i chrześcijan, duchy ota­ czane największą czcią muszą należeć do jednego z dwóch wielkich wyznań. Jednak ilość duchów i ich więź z konkretnymi miejscami, jak i ich przywiązanie do konkretnych osób sytuują się na poziomie zbyt nie­ jasnym wobec podstawowych dogmatów dwóch wiel­ kich monoteizmów, żeby nie podchodziły one z dy­ stansem do owego kultu. U praktyków [dosł. techników] zâr można zaobser­ wować troskliwe pragnienie godnego zachowania róż­ nych ceremonii (w których nawet chwile odpoczynku są częścią rytuału). Jest skądinąd oczywiste, że ataki opętania z początku niezorganizowane muszą następ­ nie poddać się dosyć ścisłemu protokołowi; nawet je­ śli granice, zarazem teoretyczne i praktyczne, byłyby w ten sposób narzucone na to, co mogłoby zrodzić się z prostej gry, lub z czystego rozigrania.10 Osią tego systemu - poprzez metody szamanistyczne, których używa i bliskie magii cele, do których zmie­ rza - jest dwuznaczne zjawisko transu, w którym wszystko dzieje się tak, jakby druga osobowość zastępo­ wała osobowość normalną. 132 �Malkam Ayyahou, kapłanka zâr. Misja Dakar-Dżibuti, 1932. Za: M. Leiris Miroir de l'Afrique, Gallimard 1996, ed. Jean Jamin. �Michel Leiris • TEATR ODGRYWANY I TEATR PRZEŻYWANY W KULCIE ZAR Kult ten oparty głównie na technikach ekstatycz­ nych i mający na celu raczej zaspokojenie interesów indywidualnych (uzdrawianie chorób, powodzenie w interesach) niż dobro porządku ogólnego, ograni­ czony tylko do jednej klasy społecznej,11 ponadto pro­ wadzony przez specjalistów opłacanych bezpośrednio i w sposób otwarty (prowadzący może zachować pozo­ ry, przyjmując opłatę w imieniu ducha, który go opętuje), oficjalnie potępiony, lecz powszechnie prakty­ kowany, którego zbiorowy charakter pozwala na zakwalifikowanie go do religijnych, zamiast nazywać go czystą magią, zawiera element zarazem dyskredytu­ jący, ale i pociągający - aspekty teatralne, silniejsze niż w ceremoniach religii chrześcijańskiej i islamskiej. W kulcie zdr widać interwencję - w osobach opę­ tanych, przyjmujących na siebie role - istot, które nie są po prostu bytami mitycznymi czy legendarnymi, ale zwyczajnie postaciami prezentującymi się przed zgro­ madzeniem, z charakterystycznym dla nich językiem, dla większości z nich identyfikującym je wyznaczni­ kiem jest rodzaj dewizy - fukkard (zbioru stereotypo­ wych określeń przywołujących na myśl homeryckie epitety12), z gestami, sposobem bycia i w wielu wypad­ kach strojem zgodnym z przypisywaną im naturą. Wszystkie mają własne szczególne upodobania, a cza­ sami wręcz sceniczne wymagania co do oświetlenia.13 W sumie postaci te różnią się ledwie funkcją od tych, które w formach najbardziej tradycyjnych wystawia na scenie nasz teatr. Między opętaniem, które można by nazwać auten­ tycznym (lub spontanicznym, albo sprowokowanym, ale doświadczonym w sposób uczciwy, w perspektywie magiczno-religijnej, gdzie trans nie zależy od żadnej świadomej decyzji ze strony opętywanego [dosł. pa­ cjenta]), a tym, co na odwrót, nazwalibyśmy opęta­ niem nieautentycznym (rozmyślnie symulowanym, aby zrobić spektakl i wywrzeć presję w celu uzyskania ko­ rzyści materialnej lub moralnej), istneje tak wiele opętań pośrednich, że granica jest praktycznie niemożliwa do wyznaczenia. W wielu wypadkach opętanie służy za alibi pozwalające opętanemu wypowiedzieć słowa lub wykonać działania, od których powstrzymałby się za­ chowując swoją normalną osobowość. Czy ucieka się on do tego alibi z premedytacją (w tym wypadku jego opętanie, któremu sam ustalił scenariusz, byłoby ko­ medią) , czy ogranicza się do wykorzystania, mniej wię­ cej świadomie, sytuacji, której nie stworzył (w którym to wypadku, mimo że jego uczciwość nie jest całkowi­ ta, byłoby jednak nierozsądne oskarżyć go o oszustwo)? Z innej strony, czy pacjent, dla którego trans jest przede wszystkim krokiem ku wyzdrowieniu i który wy­ konuje gesty tak uważnie, jakby poddawał się zalece­ niom lekarskim, nie działa z pewną dozą nieuczciwości, nieosłabiającej w niczym faktu, że jego intencją byłoby tylko odzyskanie zdrowia, a nie wywarcie wrażenia na tych, którzy go oglądają? Jednak cel, do którego dąży jest celem serio, przy którym dziwna byłaby idea gry. Czy znacznie różni się ten przypadek - pod względem autentyczności opętania - od tego, w którym dla pa­ cjenta trans jest przyjemnością i w którym (rzecz częsta zwłaszcza u kobiet) pacjent od rana marzy (jak gdzie indziej marzy się o balu) o waddgd, gdyż wie, że odnaj­ dzie w nim spełnienie?14 Niemniej jednak zarówno w jednym, jak i w drugim przypadku opętanie jest spro­ wokowane i zdr, które wejdą w grę będą postaciami, na których zależało nam, żeby się w nie wcielić, ponieważ skłoniło nas do tego bądź uczciwe pragnienie wyzdro­ wienia, bądź myśl bardziej frywolna, o natychmiasto­ wych uciechach, które możemy uzyskać. Wydaje się, że te pośrednie przypadki są bardzo liczne, i musimy zacząć definiowanie opętania przez zdr - przynajmniej tego, które praktykowało się pra­ wie otwarcie w Gondarze w latach 1932-33 - jako te­ atr przeżywany, a nie jako teatr odgrywany czy jako wyraz zbiorowego szaleństwa. Przeżywany przez aktora (który nie ma trudności z - jak to się mówi - wejściem w skórę postaci, zachę­ conego przez atmosferę i przez swoją wiarę w istnienie zdr, jako duchów ujawniających się poprzez opętanie), ten szczególnego rodzaju teatr - nie mogący nigdy wy­ znać swojej teatralnej natury - jest przeżywany rów­ nież przez widza. W każdej chwili także on może zo­ stać opętany, a w każdym razie nie jest on nigdy czystym obserwatorem, zważając, że nie tylko poprzez klaskanie czy śpiew uczestniczy on w przywoływaniu duchów, ale od momentu ich „zejścia” ma daleko idą­ cy interes w tym, by trzymać się na dystans od tych, w których się one wcielają. Nawet jeśli nie przyjdzie na niego kolej bycia opętanym i uczestniczy tylko dru­ goplanowo, w ten sposób zakwestionowany widz bie­ rze udział w wydarzeniu i przeżywa je wraz z protagonistami, zamiast być zwykłym, biernym świadkiem. Dzięki uczestnictwu wszystkich, tej stałej osmozie między aktorami i publicznością, tego typu przedsta­ wienia (chociaż przerywają zwykły bieg rzeczy) nie sy­ tuują się - jak to ma miejsce w wypadku przedstwień czysto teatralnych - w sferze wyjątkowej, gdzie istoty, które się w niej obracają, są odseparowane od innych i w konsekwencji znajdują się na marginesie życia. Chodziłoby w sumie o szczególne momenty, w których samo życie zbiorowe przybiera formę teatru. Uogólniając, można stwierdzić, że kult zdr na wsi ma charakter rodzinny, który zaciera się w wielkich aglomeracjach. W środowisku wiejskim to matka jest postrzegana jako „naczynie” rodzinnych zdr. Składa się tym duchom ofiary, przychodzą one wtedy, gdy ktoś z grupy jest chory, jego taca do kawy przedstawia materialne centrum kultu. Jeśli to alaqd lub inny spe­ cjalista podejmuje się prowadzić ceremonię, to jest on praktycznie jak technik, którego wzywa się z zewnątrz. W środowisku miejskim istnieją większe grupy, z których każda tworzy rodzaj konfraterni, do której 134 �Michel Leiris • TEATR ODGRYWANY I TEATR PRZEŻYWANY W KULCIE ZAR przyjęcie odbywa się na zasadach nie ograniczonych tylko do więzów rodzinnych czy miejsca zamieszkania. Każda z tych konfraterni, zwykle rywalizujących, skoncentrowana jest wokól jednego profesjonalnego opętanego, bdla-gandd lub „trzymającego gandd”, któ­ rego dom jest miejscem przechodnim, gdzie spotykają się bardzo różni ludzie: domownicy, np. rodzice lub służący szefa konfraterni; adepci (dawni chorzy, obda­ rzeni zdr i kontynuujący wizyty w hołdzie lub z własne­ go pragnienia zostania czarownikami; osoby o statusie kadddm czy askar, przechodzące leczenie lub inicjacje, dysponujące pełnią czasu dla służby zdr); klienci i przychodzący regularnie (chorzy w trakcie terapii, lu­ dzie na konsultacje, osoby pobożne czczące zdr, by je sobie zjednać, czarownicy lub wyznawcy z innych bractw, amatorzy tańca i śpiewu, itd.). W ten sposób dom szefa konfraterni staje się zarazem apteką, szpita­ lem, kościołem (jest to miejsce spotkań i odprawiania większości rytów, miejsce zebrań), a dla wielu po pro­ stu miejscem rozrywki,15 ponadto spożywa się tam, jak w kabarecie, napoje fermentowane, a zdarza się, że spełnia on funkcję hotelu.16 Kiedy konfraternia skupia licznych członków wg zasad szerszych niż więzy rodzinno-sąsiedzkie, kult zdr - którego główni kapłani są w tym wypadku profe­ sjonalistami lub półprofesjonalistami, tworzącymi ro­ dzaj kleru wobec grupy wyznawców - staje się bardziej komercjalny i przybiera formy bardziej widowiskowe. Szef konfraterni nie tylko jest wynagradzany za kon­ sultacje i leczenie, których udziela, ale także dary przy­ noszone przez wiernych stanowią pokaźną część jego domowego dochodu; są one ekwiwalentem płacy w naturze, nie zapominając jednak o tym, że wielkich awlyd charakteryzuje przepych i wystawność i są oni dalecy od przywłaszczania sobie darów, które w więk­ szości spożywa się podczas prowadzonych przez nich ceremonii i zebrań.17 Jeśli mała wiejska grupa ledwie może sobie pozwo­ lić na zorganizowanie wielkiego spektaklu, nie ma w tym zresztą żadnej korzyści, to sytuacja szefa miej­ skiej konfraterni jest inna. Dysponuje on nie tylko personelem i mniej ograniczonymi środkami, ale wzra­ sta popularność jego domu, kiedy spotkania, które się u niego odbywają, przyciągają wielu ludzi i dają obraz jego talentu. Zorganizowanie w swoim domu waddgd gromadzącego dużą publiczność, gdzie śpiewy i tańce są atrakcyjne, a ataki opętania impresjonujące, stano­ wi dla niego korzyść reklamową (przynajmniej w oczach większości klienteli) na tyle, że istnieje po­ kusa uwydatniania aspektów estetycznych czy teatral­ nych rytuału, a nawet oszukiwania w celu uzyskania pożądanej atmosfery. Kolejnym czynnikiem fałszerstwa w kulcie zdr, jaki praktykuje się w miastach, jest to, że przechodząc ze środowiska wiejskiego w środowisko miejskie dotyczy on dużo większej grupy wyznawców, a na dodatek bar­ dzo różnorodnej. Można w niej spotkać obok bardzo uczciwych ludzi kobiety o reputacji prostytutki,18 lub co najmniej kobiety rozwiązłe;19 dom uzdrowiciela jest z definicji domem otwartym, ponieważ każdy ma prawo przyjść na konsultację,20 gościnność jest w nim regułą; zdarza się jednak podczas składania ofiar lub waddgd, że przyjdą ludzie, których sam uzdrowiciel - ze względu na zachowanie prestiżu - uważa za nieproszonych;21 nie­ które osoby są znane z pasożytniczego wałęsania się od gandd do gandd, za główną motywację mając poszukiwa­ nie przygody i rozrywki. Jaka by nie była reakcja uzdro­ wiciela, regularna czy sporadyczna obecność podob­ nych osobników nie jest korzystna dla organizowania spotkań w magiczno-religijnej aurze godności. Choć spotkania i inne ceremonie kultu zdr są dale­ kie od posiadania funkcji czysto teatralnej, widzimy jed­ nak, że kult ten zawiera ziarno możliwego rozwoju w kierunku teatru. Nie tylko jego wyznawcy są w trak­ cie leczenia uczeni transów, trochę jednak „teatral­ nych" - stylizowanych odpowiednio do charakteru po­ staci, którą się uosabia22 i wymagających recytacji tyrad na wpół improwizowanych, którymi są dewizy fukkard lub okolicznościowe wiersze o steretypowych sformuło­ waniach, ale też kult nadarza licznych okazji zaangażo­ wania się z większą lub mniejszą uczciwością w rodzaj komedii, chociaż nie chodzi o specjalne odgrywanie ja­ kichś scenek, aby rozerwać publiczność. Skądinąd czyż nie jest znaczące, że jedną z najwyraź­ niejszych cech ewolucji tego kultu (jeśli uznamy jego formy wiejskie za archaiczne) jest często, jeśli nie zawsze, wyolbrzymianie aspektów estetycznych? Przez tę trans­ formację, której konkretne warunki społeczne widzimy jasno, tak że odwołanie jej jedynie do kryzysu wiary by­ łoby nadmiernym schematyzowaniem, przechodzimy płynnie od teatru przeżywanego do teatru odgrywanego; część poważna maleje w stosunku do aspektu frywolnego i obok tego, co w najgorszym wypadku było tylko po­ bożnym kłamstwem, pojawia się interesowny fałsz. Wydaje się, że element teatru, lub szerzej - sztuki dla sztuki, który przenika do takich rytuałów - nie jest elementem nabytym - prostą konsekwencją - sofistyki, ale że stanowi on coś bardziej fundamentalnego, czego waga wzrasta, w miarę jak dopisują temu okoliczności. Opętanie jest teatrem samo w sobie, ponieważ obiektywnie odwołuje się do przedstawienia postaci mitycznej lub legendarnej przez człowieka-aktora. Muzyka i śpiew, za pomocą których przywołuje się du­ chy, są zarazem środkami służącymi do stworzenia od­ powiedniej atmosfery i wzniecenia entuzjazmu23 wśród zgromadzonych. Co do tańców, to przypisuje się im wartość terapeutyczną na tyle, o ile zdr znajduje w nim spełnienie, poza tym same w sobie są spektaklem i roz­ rywką. Mamy więc do czynienia z typem rytuału, w którym miejsce sztuki i gry okazuje się bardzo rozle­ głe i o którym można by powiedzieć, że jego manka­ menty stanowią dla niego źródło bogactwa estetyczne­ 135 �Michel Leiris • TEATR ODGRYWANY I TEATR PRZEŻYWANY W KULCIE ZAR go, przypisujemy je zwykle zaniedbaniom (skąd ko­ nieczność większej dbałości o szczegóły reżyserii) lub niezadowoleniu kilku duchów, o których nie pomyśle­ liśmy (co uruchamia inwencję, pojawienie się nowych postaci, a w konsekwencji zmierza ku różnorodności przedstawianych charakterów, co skądinąd jest rodza­ jem wyzwania dla innych ceremonii). Z punktu widzenia czysto medyczno-magicznego, prawie nieograniczone możliwości wytłumaczenia nie­ powodzeń i ponawiania prób, które umożliwia ten sys­ tem, bez wątpienia ustanawiają sprzyjający czynnik dla przetrwania tych metod leczniczych, które przecież tak często okazują się nieskuteczne. Jednak poza tymi sprzyjającymi ułatwieniami oferowanymi przez samą treść systemu ważne jest zastanowienie się nad - po­ między wieloma czynnikami - pociechą duchową lub przyjemnością, które z reguły wierni znajdują, uczęsz­ czając na spotkania. Nawet adeptki, jak Denqe i Asammanac, które nie pozwalają krytykować Malkam Ayyahu, a opisują ją jako kobietę interesow­ ną i zazdrosną o swoje przywileje, mówią jednak o tro­ sce, jaką otoczyła je, jak i innych chorych.24 Stosunki prawie rodzinne łączą członków tej samej konfraterni i wszyscy, którzy byli leczeni przez Malkam Ayyahu zwykle nazywają ją naszą matką, kiedy mówią o niej po­ ufale, nie używając tytułu Abbate Cangare, mój ojcze Cangar, według imienia jej wielkiego zdr. Adeptka Abicu, często krytyczna i skora do żartów, widząc Abbę Jeroma notującego imiona zdr w karnecie, przeląkł­ szy się, że pisząc przywłaszczy je sobie, zadeklarowała: „Zdr są jak mój ojciec i moja matka. Nie odbierajcie mi ich mi ich poprzez papier! Umrę jeśli zdr odejdzie ode mnie.”25 Widzieliśmy zresztą jaką fascynację wywołuje waddgd wśród kobiet i taka deklaracja młodej wdowy Alafac przywołuje na myśl fragment Czarownicy, w którym Michelet zauważa, że „tańce były pokusą nie do odparcia, która u Basków przyciągała cały kobiecy świat, żony, córki, wdowy (te szczególnie licznie)”.26 To, że kobiety reprezentują większość personelu konfraterni, biorąc pod uwagę szerszą perspektywę uzdrowicieli i jeszcze inne fakty, możemy myśleć, że zdr jest instytucją raczej kobiecą niż męską: to u Ewy, tradycja upatruje korzeni zdr; w linii kobiecej ustano­ wione są ich genealogie i w umownym języku konfra­ terni termin Adam określa stworzenie ludzkie, które jest gatunkiem odmiennym od gatunku duchów; bycie opętanym jest zarazem rzadsze i gorzej widziene u męż­ czyzny niż u kobiety, i według kapłana Ayyala, brata Malkam Ayyahu, mężczyzna, który „ma zdr” nie mógł­ by być członkiem stowarzyszenia skupionego wokół świętego patrona, ani organizacji współpomocy w uprawianiu roli, gdyż maiałby reputację awtdttd, „niestałego, niespokojnego, włóczęgi”.27 Co do owej kobiecej większości, to trzeba zapamię­ tać, że praktyki związane z zdr stwarzają rodzaj nieza­ leżności (z racji okazji do wyjść, jakich dostarczają), a co się tyczy samego transu, dają możliwość wywiera­ nia presji na otoczenie (porównywalnej do tego jakim może być omdlenie lub atak nerwowy w naszym społe­ czeństwie); płeć męska nie ma w dziedzinie zâr więcej przywilejów, co w ogólnie rozpatrywanym iluminizmie,28 kobiety znajdują w nim poświadczenie równo­ ści z mężczyznami (za pośrednictwem „istot”, dzięki którym mogą społecznie odgrywać role męskie). Mówiąc ogólnie, jest prawdopodobne, że jeśli teatr jako taki posiada pewną wartość katharsis lub „oczysz­ czenia” pasji, namiętności (mniej szkodliwych od mo­ mentu kiedy zostały uzewnętrznione w akcji scenicz­ nej), to z tego punktu widzenia wartość jeszcze większą musi mieć taki teatr, gdzie daleka od ugrzęźnięcia w bierności lub od wyjścia z siebie dla czystej gry osoba jest całkowicie zakwestionowana, oprócz tego, że może ona w pewnej mierze stworzyć sobie sama sceny, któ­ rych staje się protagonistką. Taki jest przypadek zebrań i ceremonii, które mają miejsce dzięki kultowi zâr i wydaje się słuszna myśl, że adept zyskuje dzięki nim pewną euforię, pozytywną ko­ rzyść, która może skłaniać go do przywiązania się do tych praktyk, tak samo zniechęcających jak i ich rezultaty. Wydaje się, że dotykamy tego, co stanowi wielką siłę magii (wbrew zaprzeczeniom, jakich nieustannie wymie­ rza im doświadczenie) - elementów afektywnych, jakie uruchamia, z ich materiałem mitycznym, z obrazami, a także z częścią dramatu i spektaklu, które zawiera. Przełożyła Joanna Pawelczyk Przypisy 1 2 3 4 5 6 7 8 9 136 Czwarty rozdział książki Leirisa pt. Conscience et incon­ science chez les protagonistes des scènes de possession, pod polskim tytułem Opętanie w kulcie zâr, ukazał się w tłum. Moniki Mazurkiewicz w Dialogu 1988/2. Kapłanka kultu zâr, którą Leiris poznał w trakcie wypra­ wy Dakar-Dżibuti. Często można ją spotkać na kartach drugiej części dziennika wyprawy pt. Afrique fantôme. Autorem określenia komedia rytualna jest Alfred Métraux. Leiris często podkreślał, że jemu zawdzięcza inspirację owego podejścia. Zobacz: Alfred Métraux, La comédie rituelle dans la possession w: Diogène, nr 11, 1955 [przyp. tłum.]. To zdarzenie, które zaszło u Malkâm Ayyahu 23 paź­ dziernika 1932 po południu, opowiedziano mi i Abbie Jérôme nocą podczas wâdâga. 236 C, fol. 8 v°. Ibid., fol. 10 v°. luarâ, czysty, 236 C, fol. 3. Hâdrâ (arab.) «obecność, zebranie», seans litanii i tań­ ców ekstatycznych (E. Dermenghem, Le culte de saints dans l’IslamMagrébin, Paryż, Gallimard, 1954, glossaire). 236 A, fol. 23. Uznające, że w Chrystusie jest tylko jedna, boska natu­ ra, a natura ludzka zaraz po wcieleniu została przez bo­ ską wchłonięta. Monofizytyzm został odrzucony przez papieźa Leona I i sóbor chalcedoński (541). Ustalenia soboru chalcedońskiego zostały odrzucone w Egipcie, �Michel Leiris • TEATR ODGRYWANY I TEATR PRZEŻYWANY W KULCIE ZAR Etiopii i Armenii, co zapoczątkowało powstanie Kościo­ łów przedchalcedońskich [przyp. tłum.]. 10 Abba Jérôme zauważa w jednej z pieśni zâr użycie słowa azubâ, które przywoływałoby akcję zrzucenia z siebie więzów, rozigrania. 11 Odnotujmy jednak, że niektóre zâr (na przykład Râhêlo) przychodzą, by spowodować nie nieszczęścia indywidual­ ne, lecz klęski dotykające całą społeczność, jak epidemie i choroby zwierząt hodowlanych. Kult im poświęcony do­ tyczy więc interesu ogółu. 12 Oto dla przykładu fragment fukkarâ Seyfu Cangar zano­ towanego 7 września 1932 wg relacji Malkâm Ayyahu i Enqo Bâhrey (236 A, fol. 50 v°): arbâ aqwâdâs Obdarzający czterdziestu! arbâ mallâs Wynagradzający czerdziestu! yârbâw mari Przewodniku czterdziestu! yârba sari Organizatorze czterdziestu! si nadâfi Który rani tysiące! si asnaddâfi Który każesz zranić tysiące! si garâfi Który chłosta tysiące! si asgarrâfi Który każesz wychłostać tysiące! Sayfu Cangar Sayfu Cangar! Yâwloc mâgar Podporo awlyâ! [...] genn tayyâqi Inkwizytorze dżinów! Bâhr talâqi Który zanurza się w morzu! Ya Râhêlo wandem Bracie Râhêlo! Dwa mityczne epizody odnoszące się do Sayfu Cangar są przywołane w tym tekście: pierwszy - jak przekraczając Morze Czerwone, wracając z Jeruzalem w towarzystwie zâr, które pobierały nauki wraz z nim i które wraz z nim tworzą grupę „czterdziestu” stał się ich aqwâdâs dostarczając im magicznie maqwâdasâ albo odpowiednich ofiar rytualnych; drugi - jak oswobodził swoją siostrę Râhêlo, kórą porwał i uprowadził do Białego Nilu pewien dżin (epizod, który na pewno przywoła w swoim fukkarâ ten, kto celebruje jako Sayfu Cangar, kiedy przystępuje się do typu „ rzucenia dangarâ”, dla którego teatrem jest strumień). Sayfu Cangar, dobry chrześcijanin zawsze zaczyna fukkarâ recytacją formuły basmulâb (ba-semu la-ab) lub basmââb (ba-sema-ab) : „w imię ojca i syna i ducha świętego”. 13 W ten sposób, wg Enqo Bâhrey, kiedy kobiece zâr Sasitu ujawnia się w trakcie wadâgâ opuszcza się lampę, aby stworzyć półmrok. W przeciwieństwie do innych awlyâ (dla których trzeba zmniejszyć oświetlenie, a nawet do­ mowy ogień), Sayfu Cangar lubi żywe światło i Arab Zaynę „szuka światła dość silnego, ale łagodnego na twarz” (236 D, fol. 19 v°). 14 Allafac porównuje nastrój kobiety, która idzie wieczo­ rem na wadâgâ do tego, „gdy idzie się na ślub lub tańczyć i śpiewać” (236 C, fol. 49). W małżeństwie, w którym kobieta jest opętana, często panuje niezgoda. Najczęst­ sze zarzuty wobec kobiety należącej do konfraterni to marnotrawstwo z powodu uczęszczania na ceremonie zâr, zaniedbywanie męża i wymaganie od niego wydat­ ków w formie ofiar i darów dla zâr. 15 Był czas, gdy w Addis Abebie domostwa zâr podlegały takiemu samemu opodatkowaniu, co „domy tag”, kaba­ rety, gdzie podaje się hydromel [wino miodowe, miód pit­ ny, przyp. tłum.], które są praktycznie domami publicz­ nymi. 16 Kiedy Abba Jérôme zamieszkał w naszym obozie, jego dwaj służący, Kâsâhun i Unatu, wynajmowali pensję u Malkâm Ayyahu. 17 Niektórzy z otoczenia Malkâm Ayyahu przypisywali upa­ dek jej byłego zięcia, alaqâ Hayla Mikâêl Abarrâ, który 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 137 był bardzo szanowanym uzdrowicielem i popadł w nędzę temu, że jego zâr opuściły go dla zawodowej opętanej, która przyciągnęła ich do siebie prezentami. Czy mamy przez to rozumieć, że jego klientela porzuciła go dla kon­ kurentki (prawdopodobnie z racji wyższości jej docho­ dów), i u której panował większy przepych? Tak było z Aggadac, byłą prostytutką z Asmary. Taki był przypadek Denqnas i Adanac, którym Malkâm Ayyahu regularnie prawiła morały na temat ich prowadzenia się. Uzdrowiciel może jednak odmówić, pod takim czy in­ nym pretekstem, osobie, której nie chce leczyć. Skąd­ inąd jest w zwyczaju, że zanim podejmie się terapii, upewnia się za pomocą przepowiedni (np. obserwacji pa­ lonego kadzidła, przyniesionego przez pacjenta) czy jego gembâr los [dosł. czoło, przód] jest w zgodzie z gembâr pa­ cjenta. Nie szczędzi się pochwał dla uczciwości uzdrowi­ ciela, który stwierdza, że jego interwencja byłaby niesku­ teczna i odsyła konsultującego się lub poleca mu innego uzdrowiciela, co do którego można mieć nadzieję, że bę­ dzie bardziej pomocny. I tak, wieczorem 13 września 1932, Malkâm Ayyahu wy­ kluczyła z wadâgâ pewną kobietę. Widząc ją snującą się na środku pomieszczenia i trzęsącą się jak gdyby miała robić gurri, Malkâm Ayyahu stwierdziła, że jej dom nie jest „domem wariatów” i zapytała, kto przyprowadził tę kobietę. Jedna z adeptek odpowiedziała, że to pewien nieznajomy, który zniknął natychmiast po przyprowa­ dzeniu jej. Malkâm Ayyahu odparła, że nie życzy sobie „zâr prostytuowanego”. W sumie jednak przystała na obecność nieproszonej, którą znała już z wcześniej prze­ prowadzanej terapii, dzięki której kobieta ta mogła uro­ dzić dziecko. Odnośnie bori haousa, H. Jeanmaire zauważa wagę styli­ zacji jako przeniesienia ku dosłownemu teatrowi: „Opętanie indywidualne - na zasadzie mechanizmu psy­ chologicznego i autosugestii, które zjawiska halucynacyjne odnoszące się do „wielkiego ataku” histerycznego ustanowiły klasycznym - odwołuje się się do „charakte­ ru”, w który wciela się opętany - duchowi, który go opętuje przypisuje się taki czy inny charakter. Aspekt te­ atralny tych „im itacji” budzi ciekawość, staje się naturalnym i prawie koniecznym odwołanie do scenek czy skeczy, które są przecież zalążkiem teatru”, w: Diony­ sos, op. cit. W podwójnym sensie tego słowa, które u Arystotelesa oznacza „opętanie, uczucie obecności bożej i jej oddzia­ ływania”, H. Jeanmaire, ibid., s. 317. 236 B, fol. 57 v°-58 i 236 C, fol. 16 v° i 52. 236, fol. 47 v°. P. 515. Wg Pierre de Lancre, Tableau de l’inconstance des mauvais anges et démons, Paris, 1612. Przypadek Enqo Bâhreya, adepta i marigêtâ czy przewod­ niczącego chóru dabtarâ z jego parafii, nie przeczy temu twierdzeniu: był on opętany, ale jego zâr zostało przenie­ sione na jego żonę (236 A, fol. 53). Jest możliwe, że twierdzenie ojca Ayyala nie dotyczy opętanych będą­ cych uzdrowicielami. Człowiek nazywany Abbâ Wâ podczas mojego pobytu w Gondarze był najbardziej znanym oświeconym na pół­ nocy Etiopii. Jednak trzeba wspomnieć wielką sławę, któ­ rą w tym samym czasie cieszyła się Sebbâs, zwana „Naszą Panią z Arusi”, profetka szanowana w całym kraju. �Taniec opętanych. Misja Dakar-Dżibuti, 27 września 1932. Za: M. Leiris Miroir de l'Afrique, Gallimard 1996, ed. Jean Jamin. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/97b5a709e2ac0f08b9f09d63e9532121.pdf b2a201d843a56c4de87eaf2f41801fa2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6408 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Bacon, Francis (1909-1992) Leiris, Michel (1901-1990) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5981 Title A name given to the resource O sobie/ do siebie (Listy Michela Leirisa do Francisa Bacona)/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 ; s.151 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bacon, Francis Leiris, Michel Kędzierski, Marek (tł.) Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text FRANCIS BACON, MI CHEL LEIRIS L epiej niż ktokolwiek inny, Michel Leiris poka­ zał nam, że ludzka wielkość jest w intymny sposób powiązana z pustką. Dla mnie, jego dzieło jest nie tylko dokumentem, który przyczynia się do wzbogacenia naszej wiedzy o człowieku, ale również osobistym świadectwem, które głęboko mnie przeszywa. Rozpacz i momenty przejaśnienia. Granica między nimi tworzy rodzaj skomplikowanego łańcucha, który rozwija się wzdłuż tragicznej i niezwykle twardej liny, naprężonej od narodzin aż po śmierć. (F. Bacon Michel Leiris, „L’Ire des Vents” 3-4/1981, s. 139; przełożył Tomasz Szerszeń) Paryż, 1 grudnia 1981 r. Drogi Panie Francisie, Dziękuję za wyjaśnienie mi (przez Eddy’iego Batache’a), jak pojmuje Pan realizm. Ja też jestem przeko­ nany, że do rzeczywistości docieramy wyłącznie po­ przez naszą subiektywność, w rezultacie czego nie tylko nie możemy być całkowicie „obiektywni”, lecz pójdę dalej - byłoby wręcz niedorzeczne próbować być obiektywnym, bowiem to, co trzeba oddać w transkrypcji to nie rzecz sama w sobie, tylko nasza percepcja tej rzeczy. Co do ekspresjonizmu, to irytuje mnie w nim aspekt karykatury: powierzchowne akcentowanie pew­ nych cech [przedstawianej] rzeczy, dla uzyskania „efektu”, zamiast próby - a to jest trudniejsze - próby dostarczenia nam, w całej głębi, możliwie najżywszego przekładu. Co do możliwości bycia realistą przy malowaniu te­ matu tragicznego lub mitologicznego, wydaje mi się, że możemy tego dokonać, po prostu zdając w pełni sprawę z naszej reakcji na te tematy bez, próby ich ilu­ strowania. Muszę wszakże przyznać, że w tym punkcie nie mam absolutnie jasności! Choć jest to ohydnie skomplikowane, mam na­ dzieję uporać się ze wszystkim, idąc tropem głębokiej refleksji nad Pańskimi dziełami i tym, co mówi Pan o swojej pracy. Bardzo serdecznie pozdrawiam i do rychłego, mam nadzieję Michel Leiris Proszę mi wybaczyć niezbyt wyraźne pismo i skre­ ślenia... Jednakże piszę Panu o czymś, co zbytnio mnie angażuje, bym potrafił wypowiadać się bezna­ miętnie. Paryż, 25 lutego 1982 r. Drogi Panie Francisie, dziękuję serdecznie za piękną przesyłkę od Pana, tym bardziej dla mnie interesującą, że zmusza mnie do poważnej refleksji nad tym, co w związku z Pań­ skim dziełem przychodzi mi do głowy na temat re­ alizmu. O sobie / do siebie Listy Michela Leirisa do Francisa Bacona Wydaje mi się, że termin „realizm” można zasto­ sować do Pańskiego ostatniego tryptyku, ale nie ulega dla mnie wątpliwości, że mamy tu do czynie­ nia - zresztą podobnie jak w przypadku tryptyku in­ spirowanego Oresteją - z realizmem, którego ze­ wnętrzny związek z zewnętrznym światem jest bardzo luźny. Strasznie wolno idzie mi praca nad tekstem, któ­ ry postanowiłem Panu poświęcić i naprawdę przy­ kro mi z tego powodu. Gromadzę mnóstwo notatek, ale jeszcze nie czas na przystąpienie do końcowej redakcji. Proszę mi szczerze napisać, czy nie złości Pana za­ nadto moje opóźnianie wydania tej książki! Mam wielką nadzieję zobaczyć Pana niebawem i mieć sposobność porozmawiać z Panem osobiście o tych sprawach. Bardzo serdecznie pozdrawiam, Michel Leiris Paryż, 3 kwietnia 1982 r. Drogi Panie Francisie, Wciąż zastanawiam się nad zagadnieniem realizmu w połączeniu z Pana twórczością. Ale to się zdecydo­ wanie wlecze... Znowu się wdałem w poetyckie gry słów, tak jak za dawnych, surrealistycznych czasów. Oto jak interpre­ tuję (bawiąc się we wróżkę) słowo realizm Realizm - obstawiać nisko i trafiać w sedno (to sama sztuka, tu i teraz). To, do czego w sumie sprowadza się dla mnie re­ alizm, to nie tyle zgodność z rzeczywistością zewnętrz­ ną, ile subiektywne pragnienie uzyskania (bez nadęć) czegoś, co przynajmniej będzie miało taką wagę jak tak zwana rzeczywistość. Proszę mi wybaczyć ten brak jasności - mam na­ dzieję, że niebawem wszystko się rozświetli. Dziękuję za piękną przesyłkę z Barcelony. Z wielkim oddaniem, Michel Leiris (za: Leiris M. Francis Bacon ou brutalité du fait, wszyst­ kie listy przełożył Marek Kedzierski) 151 �Francis Bacon Portret Michela Leirisa, 1976, Centre Georges Pompidou, Paryż. Za: Francis Bacon, Centre Georges Pompidou, Paris 1996. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/179eef9c5c6f83baa555ecd528ba60fa.pdf ab7bb3b88531f07e5c25cd80e6a846ad Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3834 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - teoria Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3595 Title A name given to the resource Historycyzm w sztuce ludowej I / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.9-10 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1948 t.2 z.9-10; s.7-10 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dynowski, Witold Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text HISTORYCYZM W SZTUCE WITOLD DYNOWSKI W zespole czynników kształtujących ludową twórczość artystyczną pewna i c h k a t e g o r i a zasługuje n a zupełnie specjalną uwagę. C h o d z i m i a n o w i c i e o te spośród n i c h , z którymi będziemy m o g l i łączyć zja­ w i s k o dające się określić j a k o «uhistorycznienie» s z t u k i l u d o w e j . M a m t u n a myśli n i e t y l e dążność do wyrównania różnic dzielących twórczość ludową o d n i e l u d o w e j , gdyż wówczas j a k to słusznie zostało zauważone, sztuka l u d o w a u t r a c i swój i s t o t n y c h a r a k t e r — p r y m i t y w i z m . W p r o w a ­ dzając do rozważań pojęcie «uhistorycznienia» m a m na celu u w y p u k l e n i e ogółu środków udostępnionych najszerszym w a r s t w o m , przede wszyst­ k i m głównej masie ludności — chłopom, dzięki czemu zarówno twór­ czość a r t y s t y w i e j s k i e g o , j a k i wytwórczość miast i miasteczek p r a c u ­ jąca d l a w s i i uwzględniająca j e j artystyczne u p o d o b a n i a i z w y c z a j e zostały zabarwione w sposób bardziej pełny. W rachubę będą więc wchodziły zarówno zdobycze techniczne, szersze i c h w y k o r z y s t a n i e w różnych gałęziach twórczości l u d o w e j , n a b y t a wiedza, j a k i z m i a n y w s t r u k t u r z e gospodarczej i u s t r o j o w e j w s i , gdyż t y l k o w nawiązaniu do głębszych z m i a n b y t o w a n i a społeczności w i e j s k i e j można mówić 0 głębszych przeobrażeniach w k u l t u r z e l u d o w e j a t y m s a m y m i o peł­ n i e j s z y m w y p o w i a d a n i u się w l u d o w e j twórczości a r t y s t y c z n e j . Omawiając w a l o r y s t y l i s t y c z n e sztuki l u d o w e j P i w o c k i — j e d e n z czo­ łowych teoretyków sztuki l u d o w e j w Polsce — uważa, że aspekt chro­ n o l o g i c z n y tej twórczości jest t r u d n y do u c h w y c e n i a : «Twórczość bo­ w i e m l u d o w a — j a k pisze P i w o c k i — n i e ulega w i d o c z n i e j s z y m zmia­ n o m w czasie» ) . W t e j samej r o z p r a w i e c z y t a m y dalej, że powstanie s z t u k i l u d o w e j w y w o d z i się z końcowej fazy średniowiecza « g d y chłop w ówczesnym społeczeństwie s t a n o w y m począł k u l t u r a l n i e i c y w i l i z a ­ c y j n i e pozostawać coraz bardziej w t y l e za i n n y m i k l a s a m i : szlachtą 1 mieszczaństwem, które w d o g o d n y c h dla n i c h w a r u n k a c h ekonomicz­ n y c h i społecznych potrafiły rozwinąć wielką sztukę dworską i miesz­ czańską — łącząc j e szybko w skarbnice s z t u k i ogólno-narodowej». Gdybyśmy powyższe w y w o d y zechcieli przedstawić graficznie to w y p a ­ dłyby one m n i e j więcej w sposób następujący. Wskaźnik przyjęty dla twórczości a r t y s t y c z n e j wznosiłby się całą swą szerokością k u górze wzdłuż s k a l i chronologicznej, osiągając bez większych powikłań p e w i e n p u n k t , m i a n o w i c i e końcową fazę średniowiecza. W t y m m i e j s c u rozpa­ dał b y się n a d w i e części; część węższa rozszczepionego wskaźnika zde­ c y d o w a n i e pięłaby się dalej k u górze, natomiast pozostała część szersza przedstawiałaby poziom bardzo mało r u c h l i w y . ZAGADNIENIE NIENIA UHISTORYCZ- SZTUKI LUDOWEJ UHISTORYCZNIENIE NIEJSZE ŻYCIE T O PEŁ­ SZTUKI LU­ DOWEJ 1 TEORIA LUDOWEJ WYWODU ZE SZTUKI ŚREDNIOWIE­ CZA Otóż z w y w o d ó w P i w o c k i e g o wynikałoby, że dzieło b u d o w a n i a k u l t u r y i s z t u k i w sensie m n i e j l u b więcej u j e d n o l i c o n y c h wysiłków i i c h efek­ tów łączyło w s z y s t k i e w a r s t w y społeczne t y l k o do pewnego m o m e n t u historycznego — do końcowej fazy średniowiecza. Jest to j a k b y p u n k t z w r o t n y , gdyż o d tego okresu główna masa ludności — chłopi p o d względem p r z e t w a r z a n i a wartości k u l t u r o w y c h pozostają daleko w t y l e za i n n y m i w a r s t w a m i społecznymi, te zaś dzięki h i s t o r y c z n i e powstałym w a r u n k o m uzyskały korzystniejszą pozycję w zespole sił twórczych środowiska. W t e n sposób zdaniem P i w o c k i e g o począwszy od końcowej fazy średniowiecza w r a z z pogłębianiem się różnic s t a n o w y c h powstaje wyraźna d e k o m p o z y c j a w d o t y c h c z a s o w y m układzie k u l t u r a l n y m środo- 7 I �w i s k a . Co więcej, w zakresie twórczości artystycznej pewne w a r s t w y (szlachecka i mieszczańska), potrafiły od tego okresu historycznego roz­ winąć wielką sztukę i przekształcić ją w dorobek ogólno-narodowy, pod­ czas g d y szeroki ogół z jego trzonem — klasą chłopską pozostał w t y l e i był związany odrębnym s t y l e m przetwarzania. W y ż e j przytoczone u w a g i P i w o c k i e g o zahaczają o moment bardzo i s t o t n y — m o m e n t różnicowania się poziomów c y w i l i z a c y j n y c h i twór­ czości artystycznej w obrębie tej samej zbiorowości. W y d a j e się jed­ nak, że tło t y c h przeobrażeń w i d z i a n e jest przez p r y z m a t niewłaściwy. T r u d n o b o w i e m sobie wyobrazić, żeby wobec i s t n i e n i a nierówności spo­ łecznej wśród najstarszych ludów już w c h w i l i ukazania się i c h na w i ­ d o w n i dziejowej m o m e n t różnicowania się poziomów c y w i l i z a c y j n y c h w t y c h czy i n n y c h grupach dał się odczuć dopiero w końcowej fazie średniowiecza/ Poza t y m obraz c y w i l i z a c y j n y środowiska w i d z i a n y w y ­ łącznie o d strony stosunków międzyklasowych n i e zawsze będzie dosta­ tecznie wyraźny. O p e r o w a n i e t a k i m określeniem, j a k «pogłębianie się różnic k l a s o w y c h * i łączenie z t y m z j a w i s k i e m początków s z t u k i l u d o ­ w e j nasuwa między i n n y m i p y t a n i e , j a k i e m i a n o w i c i e r o z m i a r y m a p r z y ­ brać t o «pogłębianie», żeby dać początek twórczości (w sensie j e j w y ­ odrębnienia), która miałaby cechy wyłącznie l u d o w e . Mówiąc inaczej ponieważ w poszczególnych środowiskach przeciwieństwa c y w i l i z a c y j n e pomiędzy dołem a górą społeczną układały się rozmaicie (zarówno w czasie j a k i w przestrzeni), rozmaicie też musiałby wypaść «punkt z w r o t n y * , t j . p u n k t rozczepienia wskaźnika d l a przeobrażeń twórczości a r t y s t y c z n e j . D l a j e d n y c h środowisk p u n k t t e n na skali chronologicznej w y p a d n i e poniżej «końcowej fazy średniowiecza«, dla d r u g i c h znacznie później, gdzie indziej znów będzie zgoła n i e u c h w y t n y . U j e d n y c h bo­ w i e m nierówności społeczne odbiły się wyraźniej n a u s t r o j a c h k u l t u ­ r o w y c h w w i e l u w y p a d k a c h znacznie wcześniej niż w końcowej fazie średniowiecza i t u granica pomiędzy t a k zwaną kulturą ludową a ze­ społami treści, które były reprezentowane przez w a r s t w y wyższe, okaże się głębszą, gdzie indziej znów, n a w e t w czasach późniejszych, p o m i m o znacznej rozpiętości pomiędzy szczeblami h i e r a r c h i i społecznej różnice były n i e w i e l k i e , gdyż większość treści wchodziło w skład j e d n y c h i d r u ­ gich zespołów. Toteż łączenie początków s z t u k i l u d o w e j (pod t y m wzglę­ dem P i w o c k i n i e jest odosobniony) z procesem, który narastał w i e k a m i w sposób n i e j e d n a k o w y , a zwłaszcza, który w końcowej fazie średnio­ wiecza w różnych środowiskach układał się rozmaicie, budzi w i e l e za­ strzeżeń, gdyż w t y m ujęciu p r z y c z y n y n i e dające się jasno i ściśle spre­ cyzować w y w o ł y w a ł y b y zbyt k o n k r e t n y skutek. W ramach krótkiego artykułu n i e sposób jest przytoczyć w s z y s t k i c h racji, przemawiających za s t a n o w i s k i e m o d m i e n n y m niż to, które obok i n n y c h badaczy zajął także P i w o c k i . W w y w o d a c h P i w o c k i e g o n i e podlega d y s k u s j i oświe­ tlenie, że przeobrażenia społeczno-gospodarcze końcowej fazy średnio­ wiecza wniosły do stosunków międzyklasowych cały szereg elementów, które poprzez procesy k u l t u r a l n e przyczyniły się do w y o s t r z e n i a k o n t u ­ rów w s z y s t k i e g o co było związane z kręgiem b y t o w a n i a w a r s t w ekspo­ n o w a n y c h . Oczywiście musiało to znaleźć swój oddźwięk także w dzie­ dzinie twórczości a r t y s t y c z n e j . Z b y t w i e l k i m j e d n a k uproszczeniem bę­ dzie uważać t e n oddźwięk za podstawę do wyodrębnienia p e w n e g o zja­ w i s k a — za początek s z t u k i l u d o w e j . Zróżnicowanie poziomów k u l t u r y a r t y s t y c z n e j u w y p u k l o n e przez P i w o c k i e g o na t l e końcowej fazy śred­ n i o w i e c z a n i e da się potraktować inaczej j a k t y l k o za wyraźniej r y s u ­ jący się odskok w sposobie p r z e t w a r z a n i a wartości k u l t u r o w y c h . O d skok, który został zapoczątkowany znacznie wcześniej i zgoła w i n n y c h w a r u n k a c h niż t o w s k a z u j e P i w o c k i . Toteż, j a k się zdaje właściwe po­ dejście do interesującego nas zagadnienia — początków s z t u k i l u d o w e j , możliwe jest t y l k o od s t r o n y poznania szerszego tła przeobrażeń c y w i l i - 8 KSZTAŁTOWANIĘ SIĘ N I C MIĘDZY S Z T U K Ą WĄ A RÓŻ­ LUDO­ HISTORYCZNĄ ZAGADNIENIE PUNKTU ZWROTNEGO KRYTYKA STANOWISKA PIWOCKIEGO �z a c y j n y c h i wniknięcia w mechanikę t w o r z e n i a się zespołów k u l t u r o ­ w y c h o o d m i e n n e j d y n a m i c e r o z w o j o w e j . W t a k i m ujęciu a r t y s t y c z n a twórczość l u d o w a będzie t y l k o j e d n y m z aspektów procesu różnicowa­ n i a się poziomów c y w i l i z a c y j n y c h wewnątrz g r u p y , zaś s w o i s t y j e j t y p — wskaźnikiem rozpiętości dzielącej te poziomy. Istnieją ważkie p o d s t a w y po t e m u żeby sądzić, iż w przeszłości więk­ szość g r u p p l e m i e n n y c h przeżywała okres w którym na w s z y s t k i c h szcze­ blach h i e r a r c h i i społecznej i majątkowej przetwarzano wartości k u l t u ­ r o w e w sposób m n i e j lub więcej zbliżony do siebie. Z zestawienia po­ glądów panujących w literaturze n a u k o w e j na strukturę społeczeństw p l e m i e n n y c h , na t y p y u w a r s t w i e n i a społecznego i sposoby wyodrębnia­ n i a się t z w . w a r s t w wyższych z ogółu ludności w o l n e j można również urobić sobie obraz, gdzie w sposób m n i e j l u b więcej wyraźny byłyby zaznaczone końcowe elementy tego okresu. D l a stosunków z a c h o d n i o europejskich możemy przyjąć tezę głoszącą, że początki rozdźwięków k u l t u r o w y c h wewnątrz p l e m i e n n y c h należy przypisywać i m p o r t o m j a k . również w y p r a w o m łupieskim. Są t o oczywiście t y l k o h i p o t e z y robr> cze i b y n a j m n i e j zagadnienia n i e wyczerpują. N i e ulega j e d n a k wątpli­ wości, że już w z a r a n i u wieków średnich na zachodzie E u r o p y sze­ r o k i ogół l u d z i w o l n y c h (nie mówiąc już o ludności n i e w o l n e j ) , obracał się w kręgu i n n y c h wartości k u l t u r o w y c h niż s t o s u n k o w o nieliczna klasa możnych. W s z y s t k o p r z e m a w i a za t y m , że n a tle t y c h różnic c y w i l i z a ­ c y j n y c h musiały rozwinąć się także odmienne f o r m y twórczości a r t y ­ stycznej. Otwartą j e d n a k pozostaje k w e s t i a , czy w t y m w y p a d k u szeroki ogół ludności należałoby uznać za kontynuatorów twórczości z okresu sprzed «dekompozycji kulturowej» czy też w grę wchodziło przetwarza­ nie wartości i n n y c h i j a k i c h . Różnice c y w i l i z a c y j n e wywodzące się conajmniej z zarania średniowie­ cza zyskały znacznie na sile, występując na tle krzepnącego u s t r o j u feodalnego. Przy czym, organizacja stanowa społeczeństwa zachodnio-euro­ pejskiego w sposób szczególny sprzyjała selekcji składników k u l t u r o ­ w y c h i oddziaływała na k r y s t a l i z o w a n i e się f o r m , które z jednej s t r o n y musiały n i e j a k o pasować do środowiska, które j e wytwarzało, z d r u g i e j zaś stanowiły widoczną i trudną do przekroczenia przegrodę. Toteż je­ żeli chodzi o dzieje głównej masy ludności — chłopów, procesy spo­ łeczne i gospodarcze tego o k r e s u mogą być porównane do k a n w y , na której następnie przez długie w i e k i kreślony był obraz k u l t u r y l u d o w e j . Obraz t e n w i d z i a n y o d s t r o n y narastających p r z e m i a n h i s t o r y c z n y c h raz po razie wykazywał ślady i c h przebłysków — i m też w dalszym ciągu poświęcimy baczniejszą uwagę. W związku z podkreśleniem znaczenia p r z e n i k a n i a światła historycznego w krąg k u l t u r y t r a d y c y j n e j , r o z p a t r z y m y z k o l e i okoliczności w j a k i c h się t e n proces dokonywał. Przede w s z y s t k i m chodziłoby o bliższe okre­ ślenie s t o s u n k u pomiędzy w s z y s t k i m t y m , co zostało w y t w o r z o n e w pła­ szczyźnie życia historycznego a p r z e m i a n a m i zachodzącymi w zespołach t. zw. k u l t u r y l u d o w e j t j . w k o m p l e k s a c h w y t w o r ó w k u l t u r o w y c h , prze­ k a z y w a n y c h przyszłości drogą t r a d y c j i bezpośredniej i p r z e t w a r z a n y c h bez jakiejkolwiekbądź dążności do systematyzacji. N a pozór wydać się może, że stosunek t e n jest sam przez się jasny i n i e w y m a g a szerszego omówienia, gdyż, w zasadzie, przeobrażenia w k u l t u r z e l u d o w e j dadzą się rozpatrywać j e d y n i e w ramach r o z w o j u historycznego. J a k k o l w i e k t a k i e m u ujęciu n i e da się zaprzeczyć i niczego w zamian przeciwsta­ wić, n i e m n i e j m u s i m y pamiętać, że «sposób wypełniania* t y c h r a m może być bardzo różny. Mogło b o w i e m u h i s t o r y c z n i e n i e przebiegać całkiem p o w i e r z c h o w n i e , n i e powodując większych zmian w zespołach star­ szych składników k u l t u r y , mogło też wywołać rozkład g r u n t o w n y i po­ m i m o różnic s t a n o w y c h przyczynić się do zmniejszenia (oczywiście t y l k o w p e w n y m określonym sensie: u j e d n o l i c e n i a kierunków rozwo- RÓŻNICE CYWILIZACYJNE TWORZĄ ODMIENNE FORMY ARTYSTYCZNE PROCES RZE ZMIAN W KULTU­ TRADYCYJNEJ POD WPŁYWEM N O W Y C H CZYN­ NIKÓW 9 �j o w y c h ) , rozpiętości dzielących p o z i o m y c y w i l i z a c y j n e . Poza t y m « w y pełnianie ram» mogło się też odbywać j a k b y s k o k a m i w nieodmierzaln y c h odstępach czasu i p o d wpływem oddziaływań, przesączających się z różnych stron, co z n a t u r y rzeczy pociągało za sobą poważne pogma­ t w a n i a w sposobach r o z b u d o w a n i a w y t w o r ó w k u l t u r o w y c h , powodując większe o d c h y l e n i a bądź n a w e t zmianę k i e r u n k u przeobrażeń. Trzeba p r z y t y m zaznaczyć, że p r z y znaczniejszych przeskokach w sposobie k o n s t r u o w a n i a szeregów r o z w o j o w y c h aspekt c h r o n o l o g i c z n y twórczości l u d o w e j będzie w y s o c e zamglony i w w i e l u w y p a d k a c h całkiem n i e u ­ c h w y t n y . Natomiast w w a r u n k a c h sprzyjających p r z y z a c h o w a n i u cią­ głości i jednokierunkowości w p ł y w ó w , oraz przez związanie zespołów c y w i l i z a c y j n y c h (historycznego i t r a d y c y j n e g o ) , większą ilością treści wspólnych «wypełnianie ram» mogło przebiegać w sposób bardziej regu­ l a r n y oraz w czasie dającym się określić bliżej. Uświadomienie sobie powyższych okoliczności posiada w c a l e niemałe znaczenie zwłaszcza p r z y analizie i ocenie dzieł s z t u k i l u d o w e j . Z układu b o w i e m więzi zespalającej p r z e m i a n y w k u l t u r z e t r a d y c y j n e j z syste­ m e m życia historycznego n i e j e d n o k r o t n i e będziemy m o g l i zaczerpnąć elementy chronologiczne, zagubione czy też n i e u c h w y t n e w w y t w o r a c h sztuki ludowej. (Dokończenie w następnym numerze] PRZENIKANIE NOWEJ KULTURY DO TRADYCYJNEJ PRZYPISY ') P i w o c k i K.: Pojęcie s z t u k i l u d o w e j . P o l s k a S z t u k a L u d o w a . R o k 1947, n r 1 i 2. ИСТОРИЧЕСКАЯ ПОДКЛАДКА В Р А З В И Т И И НАРОДНОГО ИСКУССТВА Известная категория факторов, формирующих художественное народное творчество, заслуживает особого внимания. Здесь именно имеются в виду те элементы, которые из сферы исторической культуры проникли в культуру народную. Степень соприкосновения художественного народного творчества и его зависимость от влияния исторических стилей открывает перед нами проблему степени «историчности» народного искусства. В связи с этпм должна быть начата дискуссия по вопросу о хронологическом аспекте произ­ ведении народного творчества, что, разумеется, будет способствовать более полному определению связи исторического творчества с традиционным. FOND HISTORIQUE DU DEVELOPPEMENT DE L'ART POPULAIRE U n e c e r t a i n e catśgorie d ś l e m e n t s f o r m a n t l a c r e a t i o n a r t i s t i q u e p o p u l a i r e m e r i t e u n e a t t e n t i o n t o u t e speciale. I I s'agit des elements r a y o n n a n t d u c e r c i e de l a c u l t u r e h i s t o r i que et p e n e t r a n t l a c u l t u r e p o p u l a i r e . Le d e g r e de d e p e n d e n c e de l a c r e a t i o n a r t i s t i q u e p o p u l a i r e des c o u r a n t s des styles h i s t o r i q u e s , pose l a q u e s t i o n «d'historisation» de l ' a r t p o p u l a i r e . La d i s c u s s i o n s'impose sur l'aspect c h r o n o l o g i q u e des o e u v r e s d ' a r t p o p u l a i r e s , et l ' o n p e u t p r e v o i r u n e f o r m u l e plus a m p l e de l a r e l a t i o n e n t r e les c r e a t i o n s h i s t o r i q u e et t r a d i t i o n n e l l e . HISTORICAL SUBSTRATUM OF THE DEVELOPMENT OF POPULAR ART T h e r e is a c e r t a i n c a t e g o r y of e l e m e n t s f o r m i n g p o p u l a r a r t i s t i c c r e a t i o n , w h i c h deserves quite a special attention. These, a r e t h e e l e m e n t s w h i c h p a s s i n g f r o m t h e c i r c l e s of h i s t o r i c a l c u l t u r e p e n e t r a t e d p o p u l a r c u l t u r e . T h e degree of i n t e i t w i n i n g b e t w e e n p o p u l a r c u l t u r e a n d t h e i n f l u e n c i n g h i s t o r i c a l s t y l e s sets t h e p r o b l e m of t h e scope of «historisation» of p o p u l a r a r t . T h i s s h o u l d s t a r t a d i s c u s s i o n o n t h e c h r o n o l o g i c a l aspect of t h e p o p u l a r w o r k s of a r t , a thing w h i c h m a y surely lead traditional creation. 10 t o a f o r m u l a of t h e r e l a t i o n b e t w e e n historical and � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/50c51dc989d6cfae860657ea862e1177.pdf 2f7a378a1e02a65f973eedf2a2b0f7cb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4938 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Subject The topic of the resource kicz odpust figurki z cukru Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4577 Title A name given to the resource Odpust w Białymstoku/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.3-4; s.221-224 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski O D P U S T Największy odpust W w B I A Ł Y M S T O K U Białostockiem, n a który zjeż­ inny ( n i e podał dżają z t o w a r e m k r a m a r z e z całego w o j e w ó d z t w a a t a k ż e Traugutta z Warszawy Makowski, i K u r p i , j e s t n a Św. R o c h a w Białymstoku. - 1 9 6 5 nazwiska) 4, Skibiński, Wołomin, — Zielonka pod Warszawa-Jelonki, Kasprzaka R. Warszawą, S t e r n i c z a 29, 21 ¡m. 6. W pośpiechu O d b y w a się w najbliższą niedzielę p r z e d l u b p o 16 s i e r p ­ rzucają k i l k a i n f o r m a c j i . P r o d u k u j ą cały r o k , w niedzielę nia w kościele p o d w e z w a n i e m l u b d n i t a r g o w e ktoś z r o d z i n y w i e z i e t o w a r i sprzedaje, i najciekawszym dziele Kościół sytuowany pagórka wieńczy doskonale (największym Oskara Sosnowskiego). arch. jest znakomicie, główną zewsząd św. R o c h a arterię widoczny. położony ,miasta, U n a stoku ul. podnóża Lipową, placyk, ulice na większe j a r m a r k i i o d p u s t y jadą gromadnie. i c h działalności j e s t j a k w i d a ć z n a c z n y , — pozwalają n a sprzedaż m e t r ó w . Opłaca w Zasięg samochód, k o l e j promieniu kilkuset się p o k r y w a ć koszty kilo­ transportu, mimo opływające c y p e l z b u d o w l ą ( M a n i f e s t u L i p c o w e g o i Dą­ że f i g u r k i n i e są d r o g i e , o d 2—3 zł ( k o t k i , zajączki), d o 20 browskiego). T a m właśnie, n a t y c h u l i c a c h , równolegle (średnie B o b i k i ) , 25 ( Z o r r o ) , do dziedzińca p o p i e r s i a d a m i t p . ) . M ó w i ą o c e n a c h , j a k i e biorą, trochę murów i odpustowe Trudno kościelnego, stawia się kramy uchwycić obraz o d p u s t u podczas jedno­ razowego p o b y t u . R u c h jest o g r o m n y , przez schody, dziniec p r z e l e w a się już o d r a n a tłum l u d z i , około 10 i r z e d n ą c y w mów — jeśli trzy. Jeden kościele. się zgiełkiem, dawców przychodzą to kramów, pod popatrzeć gęstniejący właściwie ci, którzy się pokrzykiwaniem kościół obejrzeć niecodzienne i ładne, j a s n e i r o z l e g ł e n i e p r z y p o m i n a d a w n e g o , przed­ I l u d z i e są i n n i . Białegostoku dzielę, w N i e odróżnisz n a co od Krakowa czy W a r s z a w y . o d p u s t u , tłum jest j a k ja, szukający w tych gipsach przewrotnych k a r y k a t u r y , u r o k u szmiry. A l e właś­ c i w e środowisko kupujących n i e w y b i e r a , p o p r o s t u g r a , k u p u j e f a n t y , z a w s z e się w y g r a , i szczęście, g d y za 2 czy 5 złotych dostanie się dużą figurę, wartą wielokrotnie w i ę c e j . T o d a j e satysfakcję, a s a m g i p s j e s t t u już t y l k o ś w i a d e c t w e m szczęścia, które dopisało, a n i e p r z e d m i o t e m wybranym. Chociaż ponowanych koniu, są w c z a s e m kupujący wariantów łabędzia jednej czy chciałby Wenusę. określa mieć Bo co z pro­ — I n d i a n i n a na wszystkie te figurki cenie. dzień P y t a m o f o r m y d o o d l e w u t y c h gipsów, k t o j e w y r a ­ nie­ bia? Czy sami? Stoisko z o k r o p n y m i , t a n d e t n y m i k i c z a m i . W ludzie Są t a m : s a r n a , I n d i a n i n n a k o n i u , C h r y s t u s p o d krzyżem, Przechadzają diabły, k o g u t y , łosie i t p . D o w i a d u j ę się, że f o r m y w y r a b i a się promenadzie, ob. O g ó r e k w do b u d o w l a n e . O b o k s t o i s k o , g d z i e t e m a t y k a p o d o b n a , różni­ głównej kłaniają, ulicy j a k po pozdrawiają kurortowej sąsiadów. m r o w i s k a o d p u s t u , t u znikają jednak inny, tacy wdzięków naiwnej u b r a n i świąteczniej, s t a r a n n i e j , s z y k o w n i e j . po dzień siebie. sprze­ młode ulicy pokazać w zwabieni Miasto, wojennego. i — jest o d p u s t u , modlący liczniejszy, barwnością widowisko, wyrazić uczestnicy — dzie­ d w i e i pół g o d z i n y p ó ź n i e j . T ł u ­ t a k można tworzą Drugi figury, Bobiki, ociągając się, g d y kupują u n i c h k o n k r e t n e f i g u r y l u d z i e stoiska. jest 40 ( w i e l k i e Dochodzą w wrzącego gąszczu tłumu, a b y p o ce f o r m Jelonkach. Tenże robi sztukaterie, roboty nieznaczne, za to wszystkie malowane czarną p e w n y m czasie z n ó w s t a t e c z n i e kroczyć p r z e z p r y n c y p a l - farbą ną ulicę, b o g a t s i D o w i a d u j ę się t y l k o , że w y r a b i a się t e f i g u r k i n a P r a d z e . drobiazg, psa (zwłaszcza gwizdek, dzieci) pukawkę, czy „ w e n u s y " , o jakiś jaskrawą g i r l a n d y smażonych jarmarczny figurkę kota, na oleju kulek z ciasta. Jest i trzeci tłum. D l a n i c h r ó w k ą , a l e i okazją Żebracy, drobni fotografiami przysiadły ziony aż jeźdźców, obrazu św. Ostrołęki pieski, a gorąca, zlani dewocjonaliami, Rocha, baby oferując towar ciężką się często. wiejskie, z ha­ kolorowymi z koszyków — wypieki wreszcie d l a r z y , k r a m a r z y , którzy czas jest zarobku, j a k a n i e zdarza handlarze na schodach, z odpust które złotą. Byle j a k , pośpiesznie, J a k w i d a ć ogólnopolskie c e n t r u m p r o ­ dukcji gipsów Notuję repertuar tematów: wzór gumowych), zajączek, lwie, świnia, (onże tandetnie. mieści się, jak z małą pies, w stolicy! kotek, piesek koń, kobieta skaczący t a n c e r k a , służący występuje przystało, Pimpuś, jeździec modyfikacją na (na na koniu jako Indianin), tyle tematami p u d e l , jeleń. Poszczególne stoiska gipsów, co s p o s o b e m różnią się nie i c h w y k o n a n i a i z d o b i e n i a . Są w i ę c armia han­ stoiska całymi r o d z i n a m i pracują pod­ j a s k r a w e i b a r d z i e j r e a l i s t y c z n e , c z a r n e ze złotem i brą­ pokrzy­ z o w e ze złotem. P r z y całej d o b r e j w o l i t r u d n o w y r ó ż n i ć potem, kilkutysięczna kozy, i Znów Warszawa. przywie­ ciasta, (nitro) zziajani, nieustannie kujący, p o d a j ą c y t o w a r n a l a d ę s p r a w n i e , s z y b k o , z figurkami malowanymi w c i a p k i , są bardziej ciągle jakąś w z g l ę d n i e ładną figurkę. N i e kupuję n i c i(w Ł o w i ­ n a najwyższych o b r o t a c h , bo t o t y l k o d w i e — t r z y g o d z i n y c z u — m y ś l ę , b y ł y ładniejsze r z e c z y , c z y t o Z o r r o — i l . i n i e w o l n o m i n u t y przegapić. D l a n i c h o d p u s t zaczął się na wcześniej. Musieli - s k a r b o n k a — i l . n a s. 168). wywalczyć dobre miejsce, przygotować towar, przewieźć zaaranżować e f e k t o w n i e go, kram i w a l c z y ć o k a ż d y g r o s z z konkurencją, o k a ż d e g o k l i e n t a . Przyjeżdżali z daleka. Gipsowe s t a w i a się n a stołach i s p r z e d a j e loterię, w Wyładowują rówki. paki. Całe robię odwiedzić, tych g d y będą właśnie niechętnie zapraszają m i e l i więcej sprzedawców i do roz­ w Kolnie dekoracyjny konik- U w a g ę moją z w r a c a t e r a z s t a r u s z k a sprzedająca prostyńskie. T u t a j ? Mazowieckiej, pierwszy raz je w je walizce zrobiła, dla zarobku. aż j e sprzedają, w i ę c chciała dorobić, b o m a ciężko, i spró­ domów, aby ich Notuję producentów ale adresy gipsowych f i g u r e k . C z e s ł a w P y w a s z e w s k i , W a r s z a w a , M o k o t o w s k a 96, bowała. O s t r o w i kiedyś r o b i o n o kozy z Ostrowi przyjechały cięża­ nich w Przywiozła U odpowiadają, czasu. robiony na j e ze s t a r e j , p o j e m n e j Pytani i m zdjęcia, które 154, c z y fantów formie której k a ż d y n u m e r w y g r y w a , z Warszawy. gdy figurki, w s. Ale się opłaci. O b o k dobrze co Obarzanki, wożą i b o i , czy inna młoda gdzie się których przeważnie wiele z jej takie kozy, się podróż dziewczyna, opłaci. w i z już dziś t a k daleka Kurpi, Bywała stoiskach Zambrowa z a i ta wie wszędzie. piekarskich, do­ Łomży. Cukiernicy m i e j s c o w i uważają, że l e p i e j się k a l k u l u j e w y r ó b pierni- 221 �ków, z łakoci (na prowincji w a l i z k i , t u muszą tarnych, sprzedają stosować skrupulatnie się do towar prosto zarządzeń przestrzeganych, tak sani­ przy pro­ d u k c j i , j a k s p r z e d a ż y — stąd w i t r y n y , b i a ł e czyste k i t l e ) . W tych kramach cukierniczo-karmelkarskich się b a r w n e f i g u r k i z c u k r u , k t ó r e są c h y b a twórczością ludowo-odpustową, wiam ją oddzielnie). centa zabawnych jaką Odnotowuję szklanych sprzedaje najciekawszą dostrzegam jeszcze domków {oma­ adres produ­ (po 7, 10 i 15 z ł ) : Hościło, Ełk, K o ś c i u s z k i 3. N a t e r e n i e o b s z e r n e g o dziedzińca kościelnego zawodzą dziady, żebracy, kilkanaście dewocjonalia, medaliki, którzy stołów, ściągnęli przy kolorowane łańcuszki, fotografie P r ó b u j ę ująć jakoś w na wędrowni miejsce, więc też Kramy i punkty Loterie z o b r a z u św. do N i e zgadza jaką wystarczającą sprzedaży Rocha, stoiska, się z podaję ktoś miejsca nie orientację jest o pro­ t o z a k i l k a l a t odnotować na ulicach z figurkami gipsowymi loterie z i n n y m i też nabożeństwa. się, ciągle przenoszą statystyka f i l u s t o i s k i i c h ilości. P o z w o l i zmiany. stoi sprzedają liczbach te odpustowe handlarze zupełnie ścisła, a l e d a j e zaszłe daleka, zakonnice świece, książeczki chodzę i liczę. S p r a w d z a m . przybywa, tu z których 9 fantami 4 loterie i r z u t y do celu o gipsy i inne fanty 2 loterie z zabawkami (lalki, szklane d o m k i , obrazki loteria n a szkle z itp.) 12 cukrami 1 zabawki, galanteria 36 z a b a w k i d r e w n i a n e , w i a t r a c z k i , wózki sprzedawcy sztuczne 3 baloników kwiaty, 14 kręciołki celuloidowe, p t a s z k i z piórek i t p . kapelusze 2 .„sombrero" z r a f i i fotograf „5-minutowy" szklane k u l e ze s c e n k a m i i słomy 1 z ekranem malowanym w wodzie 1 1 cukry, kolorowe figurki cukrowe 28 pieczywo dekoracyjne 10 inni na 2 schodach kościoła, tarasach i dziedzińcu stoliki z dewocjonaliami (siostry) stoliki z (bractwa kobiety dewocjonaliami sprzedające k r a m y mieszane: 6 świeckie) świece dewocjonalia, 6 oznaki szeryfów z D a l l a s , łańcuszki, książeczki i t p . cukry kozy 3 4 (figurki) 1 prostyńskie 4 różne ż e b r a c y urzędujący 3 na schodach Fotografował i dziedzińcu autor. 16 �1 Aleksander K O Do Jackowski L O R O najciekawszych należą k o l o r o w e sztuki (obok mają jak kontroli F tzw. sztuki wykształcone tradycyjnie z Wykonują je nowych). melarze, zjawisk E I i „partacze", i ustalone pokolenia zarówno pracujący władz s a n i t a r n y c h i na do formy, pokolenie U Gdy przez i n n y c h wytwórców. l u b niemowlęciem szybko Form nie ogonie, ornamentem geometrycznym, kłe, i nieartystyczne łebkiem, zajączki, w łapkach, zajączki lizaki zdobione g r u s z k i , jabłka — n o i z w y ­ wyroby, jak pałeczki z makiem poszczególnych warsztatów dzielnie cukrowniczych jako Marii kilkunastu szczególnie warsztatów udane Chmielewskiej i znanej wyróżnić starannie z Knyszyna, Ze wyrabia Liszewski jeden z (Młynowa Zauważyłem, że 103). W wykonane p o w . Mońki nestorów Białymstoku tego mi chciałbym wyroby (ul. Gro­ dzieńska 97) i z t e j ż e miejscowości — Stanisławy skiej ( u l . Grodzieńska Sikor­ ładne c u k r y zawodu Władysław 44). figurki cukrowe kupione od t a c z y " straciły p o k i l k u miesiącach intensywność wyblakły, podczas g d y w y r o b y K R cała r o d z i n a zajęta pracowni i czystość. pracy U W jest szklanych bardzo była mieszkaniu gablo­ już w y ­ nieskompliko­ jeszcze m a ­ „par­ koloru, d o b r y c h mistrzów c u k i e r ­ n i c z y c h i p o r o k u z a c h o w a ł y pełną intensywność barwy. Dlatego po dokładne i n f o r m a c j e o t e c h n i c e w y r o b u z w r ó ­ odciskające i w wycinania rybkę łapki (sprzedawaną z a j ą c z k o w i ) , sztance lizaków, są od­ do kocioł. T e c h n i k a w y r o b u . C u k i e r j a s n y , r a f i n o w a n y (po 13 zł) się do wrzącej wody, dodaje syrop i gotuje aż d o c h w i l i g d y się zupełnie rozpuści, a ciecz osiągnie pożądaną temperaturę. Liszewski sprawdza ją skrupu­ l a t n i e t e r m o m e t r e m , gdyż j e d y n i e właściwa t e m p e r a t u r a Tak odpowiednią np. na „grzybek" zimny wykonania. U blachą, p r z e d w o j e n n a l u b wkładaną wrzuca ności produkcji formy zdobienia w precyzji sterylna Sam warsztat wgłębione różni się w szczegółach o p r a c o w a n i a f i g u r k i , w i n t e n s y w ­ barwienia, do niego, cukierków. W stół w y ł o ż o n y zapewnia miodem, cukierki i t d . Produkcja niemal C s z y n k a z w a l c e m mosiężnym, n a k t ó r y m u m i e s z c z o n e k u r k i w g n i a z d a c h , k o g u t y z jeźdźcami, k a c z u s z k i , f i g u r k i rybą Z przyszedłem uderzała wany, j e s t zresztą w i e l e : k o g u t k i o s p i r a l n i e z w i n i ę t y m z I t a c h zastałem pełny a s o r t y m e n t p r z y g o t o w a n y c h robów. bez K właśnie w y r o b e m ukradkiem, podatkowych. dam, grzybki z czekoladowym R mistrzowie kar- F o r m y są z b l i ż o n e ; n o w e i u d a n e „ w y n a l a z k i " są p o d c h w y t y w a n e G jarmarcznej c u k r y . Zaliczyć j e należy właściwie ludowej, przekazywane W lecie spoistość masa 140°. G d y m a s a żelazny np. Olszewski, blat, i musi twardość mieć w twardnieje, wylewa gdzie Krycia — szybko stygnie. smarują wyrobu. zimie 127°, się ją n a (Niektórzy, b l a t oliwą, ż e b y się c u k i e r n i e p r z y l e p i a ł ) . N a b l a c i e c i ą g n i e się go w rękach, aż d o pożądanej grubości p a s m a , które stygnąc s t a j e zupełnie wylewa cukru i białe. Trochę n a dyktę nakłada rozciąga cukru (wolniej się stygnie). następnie formując farbuje w jeszcze pasmo „kluch" kształt. F a r b k i k u p u j e się w h u r t o w n i . Są t o b a r w n i k i „Boruta" ze Zgierza, służące do ż y w n o ś c i o w y c h . S t o s u j e się k o l o r y pomarańczowy „Partacze", i się kubkach, Ufarbowane n a ciepły pożądany się barwienia firmy artykułów zielony, p u r p u r o w y , cytrynowy. zamiast syropu, dodają przy gotowaniu c i ł e m się w ł a ś n i e d o W ł a d y s ł a w a L i s z e w s k i e g o ( u r . 1905 r . c u k r u o c e t (2 łyżeczki n a 3 k i l o — i n f o r m a c j a J . K r y c i ) . w Wtedy Białymstoku). jednak po p e w n y m czasie k o l o r blaknie. Syrop 223 �jest jednak dostępny nie d l a każdego, w woj. biało­ O stockim zezwolenie n a zakup jego w h u r t o w n i m a t y l k o 2 7 osób, w 60.000 mieście — t y l k o Wyroby najlepsze Liszewski. są świeże, toteż p r o d u k u j e się i c h n i e w i e l e , t y l e a b y starczyło n a k i l k a sprzedaje dorośli się i c h l a t e m . K u p u j ą d l a dzieci. Cukry tygodni. przeważnie sprzedaje żona w e c z w a r t k i n a t a r g u w Białymstoku. W o z i daje w y r o b y Liszewskiego warsztatów. Przed gipsowych Wielkanocą zajączki i wyrabia cukru zł (w rocznie. Liszewski t y m koszt się baranki cukrowe. (odlewa) Formy podatki wynoszą Rocha" straganów b y ł o „ z e 300, całą u l . D ą b r o w s k i e g o p o o b u s t r o n a c h i Św. (obecnie M a n i f e s t u Lipcowego). Obecnie ograniczają działalność k a r m e l a r z y , z e z w o l e n i a t y m , którzy mają częste i s u r o w e władze dają t y l k o o d p o w i e d n i l o k a l . Przeprowadzają k o n t r o l e sanitarne, większe są podatki k a r m e l a r z e należeli d o c e c h u , m i e l i u b e z p i e c z e n i a , opłaty, sięgają 1850 zł rocznie. też również b ó w są o b e c n i e następujące: g r z y b k i ( d o d a j e i była pamięta t e sporządza co k i l k a l a t — z n a j o m y m u r a r z . C e n y w y r o ­ się z a p a c h y , ok. roczny P r z e d w o j n ą k a r m e l a r z y było b . w i e l u , m n i e j s z a zajmowały własną i przerób obrót k o n k u r e n c j a w y r o b ó w przemysłowych. L i s z e w s k i пр., że n a odpuście św. R o c h a białostockich podaje materiału też i sprze­ świadczy 36.600 z ł ) . Liszewskiego h a n d l a r z , posiadający furmankę. B i e r z e t o w a r w k u f r a c h z k i l k u z form Najwięcej dzieci l u b wielkości p r o d u k c j i rocznej ton Dawniej rentę, pomadę i czekoladę n a k a p e l u s z — 50 gr„ k o g u t y 2 zł, obecnie przeniesieni do d r o b n e j wytwórczości zające z r y b k ą 2 zł, k u r k i w są t y c h świadczeń. Z a w ó d u p a d a , z a m i e r a , s t r o n i o d niego zajączków) Ш 1/л 224 gnieźdznie 1,50 zł, r y b k i 10 g r , duże 50 gir i t d . (od młodzież. pozbawieni � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f72f6869e54f19dc0176128ae3b6e05e.pdf 4a854945ad2d2678a79db1beca5c0461 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4931 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Subject The topic of the resource sztuka ludowa sztuka nieprofesjonalna kicz Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4570 Title A name given to the resource Kicz - sztuka jarmarczna - sztuka ludowa/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.3-4; s.169-174 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Matriona (pochodzi względu n a j e j naiwność czy p e w n e g o jące dziwactwo. Taki jest właśnie rodzaju do niej jarmarczna żyje S. T o twórczość elementami jest zrąb przeszkadza dawniejszej. pewien sztuki części w oficjalnej, prawda, który ale n a z y w a n i a r z e c z y różnych w s w o j e j pisanej w z n a l e z i e n i u t a k i e g o m o d e l u s t r u k t u r y , który pasowałby przecież rozwijała się. wzbogacał się z dorobku sztuki elitarnej. mielibyśmy współczesnej n a m to w ukuwać z sztuki ludowej, pozytywnej ocenie — służy d o sztuka m i n u s , że t e n sposób tradycyjny, dlaczego zarzut p o d a d r e s e m nie po zawsze czerpanymi powodu jako odpadami ludowa Miała o n a s w ó j widzę Pojęcie „kicz" jest nieostre, wieloznaczne t u podnoszone przez duże ALEKSANDER JACKOWSKI wzrusza­ stosunek sympatyków k i c z u . Było 55 X 40,5 cm. 1965 r. Białystok cynfolia, 55 X 40,5 cm. 1965 r. Kulesza: II. 50. Obrazek na szkle, cynfolia, zza Вида). II. 51. Car Iwan, obraz na szkle, Nie tego i s t o c i e , stąd trudność do w s z y s t k i c h z j a w i s k . B e y l i n pięknie zarysował ginowany obraz i perspektywy okazują się nie wyima­ kiczu, ale propozycje wystarczające, gdy je jego skonfrontować z przykładami k o n k r e t n y m i . T a k więc kicz „akademicki" o p a r t y jest o skoro zastanej sztuki logicznie powielanie k o n w e n c j i . Jest o n j e d n a k wewnętrznie zorganizowany,, poszanowaniem praw odznaczać materiału i się m o ż e wysoką spójny, przy t y m sprawnością 169 �rzeźbie k u r o r t o w e j ( n p . Szczaw­ plastyków, s p o t k a m y w nica!) i na m u r a c h warszawskiego Barbakanu. Kicz dla „tandetny" ubogich. jest z kolei Masowym, jakby tanim, niechlujnie, cynicznie. M y l i pamiątkarstwem robionym pośpiesznie, się p r o f . R e i n f u s s . Ci ludzie w c a l e n i e z a c h w y c a j ą się własną produkcją. I c h o b c h o d z i z a r o b e k , a że w ś r ó d f o r m uznają j e d n e z a lepsze, d r u g i e za g o r s z e — t o n a t u r a l n e . Robią g u s t " — w s i , młodzieży, zabawek, broszek zieleni i różu zresztą d z i e c i . Stąd wyraźnie np. w „pod kolorystyce p r z e w a g a b a r w j a s k r a w y c h , zestawień i t d . Decyduje jednak zawsze k a l k u l a c j a , c h o d z i przecież n i e o sztukę, a o t o w a r , o masę t o w a r o w ą . T o a r t y s t a j e s t r o z r z u t n y , p r a c u j e miesiące n a d dziełem, za które d o s t a j e później z n i k o m y e k w i w a l e n t , k i c z u m u s i kalkulować, uwzględnić nawet producent t o czy warto dać pozłotkę, czy s t a r c z y ż ó ł t o b r ą z o w a f a r b a n a b a r a n i m runie. Jest to więc rzemieślnicza p r o d u k c j a t a n d e t y , której z a w s z e można znaleźć podobającego coś z a b a w n e g o nawet się n a m , a l e n i e m o ż e t o zmieniać o c e n y z j a w i s k a . I trochę n i e p r z y d a t n y w y d a j e termin wśród czy chałtura, proponowany przez ogólnej m i się t u Zimanda. Mówiąc o chałturze myślał b o w i e m o środowisku w ł a s n y m , o z n i ­ żaniu 0 się do pisarzach produkcji pośpiesznej puszczających pod i dobrze płatnej, pseudonimem powieści k r y m i n a l n e , o n a u k o w c a c h piszących l e w ą ręką felietony czy r e c e n z j e , o k o m p o z y t o r a c h t y l k o d l a z a r o b k u t w o r z ą ­ c y c h o p r a w ę muzyczną słuchowiska, f i l m u . Chałtura więc wykonywania w moim odczuciu zniżaniem się d o r z e c z y , u w a ż a n y c h z a gorsze, k t ó r e się trochę robiąc m o ż l i w i e s z y b k o jednak 52 chałturzystą kompozytor 53 И. 52, 53. Klasztor na Jasnej Górze oraz Ukrzyżowanie, oleodruk, tektura mat, posypana „pozłotką", całość przy­ kryta szklanym walcem, wys. 10 cm. Produkował w 1963 r. warsztat Bronisława Germana, Kraków. grafik zawodowy piosenek użytkowy. i ceniąc się d r o g o . czy Nie też tanecznej, chałturzystą W normalnych warunkach (tzn. w modelu odniesienia) wartość żadna. Wartość tekstu dzieła, w informacyjna informacyjna n i e tkwiąc w tego zależy układów dzieła jednak będzie od kon­ n i m immanentnie. Toteż każde pamiątkarstwo ciążące gdyś odczuwane jako „kiczopodobne" t o m n y m (czy też o d b i o r c y z i n n e g o może kręgu dawać po­ kulturowego) jakąś sumę i n f o r m a c j i . o plastyku niezgodności lub gipsu funkcji zamiast z formą, marmuru o stosowaniu czy porcelany, jest które wynika kiczem, kolei marczna sumę wydaje sztuka jar­ o aspiracjach (figurki t a m r z e c z y , k t ó r e należą w wyrosłe z i cukru, związane bukiety z z o odbiorcy wiejskim, który, ności w e w n ę t r z n e j . m i a s t o i środki propagandy bach wnętrza, zdobienia tensywnego przecież zaspokaja istocie do dawną bibułki a r t y s t y c z n e j . Są też i p r z e d m i o t y zachował „artystyczny"' nazywamy kiczowata este­ t y c z n y c h , k t ó r e s p o t y k a się n a j a r m a r k a c h czy o d p u s t a c h . Spotkamy nie kicz że wytworów których i s t o t n e są d w i e : t u umownie stąd, o k i c z u j a r m a r c z n y m . Pojęciem określam ludową, t y c h rozważań są r z e c z y złe, się, że piętno k i c z u , ozdobie. Z k u l t u r y , o natrętnym p o w i e l a n i u stereotypów, o n i e s p ó j ­ K i c z „ p a m i ą t k a r s k i " d z i e l i się z k o l e i n a r ó ż n e g r u p y ; jest n y c h za n i e p o t r z e b n e , służących p r z e w a ż n i e t y l k o w ą t p l i ­ wej 0 k a r y k a t u r z e w z o r c ó w przejętych z i n n e g o czasu i kręgu dla nie producent się s a m a i d e a t w o r z e n i a p r z e d m i o t ó w p r z e z nas uważa­ ludowej, K i c z „ p a m i ą t k a r s k i " j e s t czymś zgoła i n n y m . T u można mówić nad wyrobami, ^pamiątkarstwem", szczególnych s y t u a c j a c h , n p . z a n i k u w s z e l k i c h i n n y c h śladów k u l t u r y d a n e g o o k r e s u i społeczności, dzieło n i e ­ jest k i c z u , t a n d e t y . O n n a p r a w d ę p r z e w a ż n i e l e p i e j n i e może Nie k u l t u r o w y m pełnym, gdzie łatwo o s t w i e r d z e n i e już nie 1 nie umie! lepsze i n a w e t b. dobre. A l e w y d a j e rzemiosła. lekceważy, N i e jest felietonista, muzyki jest jest pewne model o wartości itp.), dawną nawyki sztuki i wizualnej. Myślę moda o myślą sztukę potrzeby, narzucanej przystrajania, k o l o r u (chyba tradycją produkowane z odrzucając sztuki jej przez o potrze­ potrzebie i n ­ n a „pikasy" wiąże się sprawnie, z t y m u p o d o b a n i e m d o o s t r y c h b a r w n y c h zestawień p l u s p r z y z a c h o w a n i u m i n i u m niezbędnych r e g u ł t z w . s m a k u , a s p i r a c j e d o m o d y m i e j s k i e j , nowoczesności). W z o r o w a n i e 1 kicz „tandetny". Artystyczny — robiony poprawności w y k o n a n i a , rzemiosła. M o ż e d a w a ć pewne wzruszenia, pieski, laleczki z np. sentymentalne, buziami słodkich rzewne dzieci), potrzebę czesności (dl. 63), b o i s t n i e j e przecież sztuce banału, awangardowej, „sposobu", zawodowych. 170 sprowadzający kicz Spotykamy produkowany go w (kotki, estełyczno- -seksualne (np. i m p o r t o w a n e z N R D f i g u r k i — 11. 62), m o ż e zaspokajać odbiorcy porcelanowe eleganckiej nowo­ się na „mieście" jest porcelanowe czy z brązu, p r z y c i s k i , o b r a z y ulega korektom, ale żerujący na w czasie. S p o t y k a m y nową prawdę do a częściowo Cepelii, w plastyków sklepach opóźnione. Kultura n a ścianach, k i l i m y , mieszczański s a l o n i k s p r z e d pół w i e k u . T e n ideał kicz przez oczywiście w n ę t r z a , d o której się a s p i r u j e , t o w y s o k i połysk, f i g u r k i wsi i miast, w j e s t przecież starcza zawsze istotnym których ogromna. przedmioty z opóźnieniem go w ś r ó d ludności w s i , m i a s t e c z e k liczba przybyszów ze Otóż s z t u k a j a r m a r c z n a do­ pożądane, a niedostępne w inny �Sposób (gdyż i c h n i e m a l u b kosztują drogo). Uzupełnia lukę istniejącą w sklepach między pytem. I s t n i e j e , p o n i e w a ż j e s t określone podażą zbyt a po­ ideale W zapotrzebowanie, a jest po prostu nieudolnym, tej to kategorii spotykamy rzeczy interesujące, i w których d o s t r z e g a m y p o z a g o r z e j c z y l e p i e j p o w i e l o n y m handlu spółdzielczego. Częściowo jest s t e r e o t y p e m rąbek własnej t w a r z y a u t o r a , c z a s e m — j a k producentów, częściowo jest w państwowego winą wynikiem istniejącej szechniania Co dać w i handlu, kultury. miejsce jednych świętych sytuacji na naszym Czym nasycić oleodruku? innymi rynku istniejące Łatwo świętymi, obiegu 'kopią, rzeczy może w być którego n i e zaspokajają to sprzedawane miał tępym malowidłem. potrzeby? zastąpić ale j a k upow­ portrety wyrugować twórczości tzW. n a i w n y c h — projekcję ioh psychiki, i c h odrębnego świata. W twórczości „ n a i w n y c h " w y s t ę p u ­ ją zakłócenia,, k t ó r e o d b i e r a m y j a k o c i e k a w e , dające n a m jakieś przeżycia. Tak jest z Nikiforem, Zagajewskim, L a d ą , R y b k o w s k i m , Buczyńskim i i n . I c h w i z j a jest i n ­ mieć n e g o g a t u n k u niż środki, k t ó r y m i dysponują. subskrybcje dzieł s t e r e o t y p ó w w y n i k ł o w i c h twórczości n a s k u t e k d o m i n u ­ sztuki zaspokajają m i n i m a l n y p r o c e n t p o t r z e b , p r z y czym jącej p o t r z e b y w y p o w i e d z i je na rzecz m a r t w e j n a t u r y sens? do Proponowane omawianego Toteż t r u d n o niem cieszy i czy t o właśnie m a reprodukcje środowiska czy praktycznie się d z i w i ć , ż e w c i ą ż się „ d r u g i o b i e g nie dużym sztuki" dochodzą. zainteresowa­ — jarmark, bazar, Istnieje płótnie, potrzeba papierze, obrazów, maluje na Rafael i Leonardo, C o u r b e t i W i e r u s z - K o w a i s k i , C a n o v a i Cza- obrazki, kopie oryginały. Wszędzie i zawsze je przeważnie t a k s a m o ujęte. „ D o s t a w c a m i " i c h b y l i nie Tematy się same, chórski, d e w o c y j n e tkaninie. więc te przecież o s o b i s t e j , namiętnej, reprodukcje wykonują T o t e ż j e s t t o s z t u k a w której o d c z u w a m y e m o c j e , i odrębne p e r s p e k t y w y lub b a r d z i e j s p r a w n i a m a t o r z y , w y r a n ż e r o w a n i ale mniej plastycy, istotne w warstwę nich Są też i twory,, kiczowate, a mimo obojętnie, wnoszą Istnieją konwencjonalną są wciąż z n a c z n e , niektórzy m a l a r z e obsługują zbyt całe p o ­ właśnie czy k i c z u n i e r a z się w y w o d z ą wych ( n p . n a B r a c k i e j w Produkcja i jest akademickiej sprzedając u r a m i a r z y n a s t o i s k a c h , w s k l e p a c h k o m i s o ­ Warszawie). obsesje twórcy. Środowisko, t r a d y c j a — kiczopodobne, t o , co przebija przez kiczowato-drohnoniieszczań- s k i e j k o n w e n c j i . N i e są t o w i ę c k i c z e , m i m o i ż z t r a d y c j i — bo je szczerej, n a s k u t e k w y r a ź n e j d o m i n a n t y treści, które chcą w y r a z i ć . sprawiają, że dzieła t e mają p e w n e c e c h y odpust. Zakłócenie i (np. które t o n i e możemy bowiem bowiem Zagajewski). odczuwamy jakąś nutę przypadki, kiedy jako wyraźnie przejść obok osobistą, kicz kompromituje tematykę, a l e poza t y m w n o s i w sposób j e g o r o z w i ą z a n i a nich szczerą. jakiś m o m e n t n o w y , temat świeży, w i a t y (np. w N o w y m T a r g u — r o d z i n a M a j ó w ) . Są o b r a z y a u t e n t y c z n y . P o p r z e z n a i w n e , osobiste z o b a c z e n i e t e m a t u , olejne n a płótnie, w r a m a c h s p r z e d a w a n e nawet z a 50 i 80 z ł o ­ tych! Z m i n i m a l n y m z a r o b k i e m , za t o m a s o w o . niesieniu do nich określenie „kicz" często W od­ wydaje się swym Istnieje w więc określonym interesujące, I I . 54. Ptaki i zwierzęta poruszające nej wodą, Łowicz, 1965 r. się w kuli wypełnio­ groteskowości czy temat, wnosi w nieświadomej niego nowe war­ tości. n a j t r a f n i e j s z e . J e s t t o k i c z , w k t ó r y m następuje z a k ł ó c e ­ nie między ideą o b r a z u a realizacją, k i c z , k t ó r y w nie pozbawione k a r y k a t u r y , odświeża sfera dzieł kontekście a nawet kiczopodofonych, kulturowym inspirujące. mogą które Okazać T u powołam się się n a p i e r w s z e z b r z e g u d w a p r z y k ł a d y : H a s i o r a ( i i 67) i L i c h tensteina (al. 68), którzy w kiczu — jeden w jarmarcz­ n y m , d r u g i w c o m i c s i e — znaleźli źródło n o w y c h r o z w i ą ­ zań twórczych. Oczywiście postawa taka nie świadczy o o b i e k t y w n e j wartości d o d a t n i e j dzieł, k t ó r e służyły t u z a w z ó r inspirujący. K i c z m o ż e być p u n k t e m wyjścia n a t a k i e j s a m e j z a s a d z i e j a k każda i n n a i n s p i r a c j a , d o z n a n i e , wpływ — i sam fakt Lichtenstekia Świadczy nie nobilitacji oznacza j e d n a k o t y m , że w szukiwania chociażby awangardy przez kiczu u jeszcze pewnych znajdują w kompromitację Hasiora jego czy rehabilitacji. sytuacjach po­ kiczu sojusznika, zastanych konwencji, d o p r o w a d z e n i e i c h d o p a r o d i i . K i c z s t a j e się t w o r z y w e m n a r ó w n i ze s z c z e k a n i e m psów czy d ź w i ę k i e m lokomo­ tywy. W a r t o t u też p r z y p o m n i e ć sąd W i k t o r a Szkłowskiego, który w początkach s w e j świetnej l i t e r a t u r y pisał: „Sztuka w działalności najgłębszej swej teoretyka istocie jest i r o n i c z n a i b u r z y c i e l s k a . N o w e f o r m y s z t u k i tworzą drogą kanonizacji f o r m tzw. sztuki się wulgarnej. Puszkin narodził się z małej s z t u k i sztambuchów; powieść w s p ó ł ­ czesna ze «strasznych o p o w i e ś c i * w r o d z a j u P i n k e r t o n ó w , N i e k r a s o w — z w o d e w i l u , B ł o k — z r o m a n s u cygańskiego". Ocena Trzeba globalna bowiem strukturze kiczu jako zjawiska wiedzieć kulturalnej i j a k działa społecznej, a on n i e jest w łatwa. konkretnej działać może za­ r ó w n o u j e m n i e , j a k i d o d a t n i o . W środowiskach p e r y f e r y j ­ n y c h , lumpenburżuazji i burżuoproletariatu — o d p o w i a d a o n p e w n y m istniejącym a niezaspokajanym inaczej po­ t r z e b o m e s t e t y c z n y m ( w w a r s t w i e n p . dekoracyjnej i sen­ tymentalnej). Kicz pełni stereotypów, rolę negatywną, gdyż zabija wrażliwość, świeżość przyzwyczaja do odbioru, znie- 171 �czuła n a p o d n i e t y i n t e l e k t u a l n e , h a m u j e r o z w ó j kultural­ Są j e d n a k i c e c h y ceniać, z a p e w n e lansie warstwy utworu. Funkcje kiczu spełniać wtedy będzie o b r a z R a f a e l a , L e o n a r d a , C o u r b e t a , M i l l e t a , Chełmońskie­ n y środowiska i j e d n o s t k i . d o d a t n i e k i c z u . N i e chcę i c h p r z e ­ n i e równoważą k u l t u r o w y m środowiska, cech ale ujemnych dla w bi­ jednostek czy go i A x e n t o w i c z a . nicy, Czerwone Kicz wa. J a k o k i c z mogą być o d c z y t a n i i czarne, bywa i w Dzieje grzechu, Dama Nędz­ Kamelio- n a s s a m y c h . N o r m a l n i e z k i c z u się p e w n y c h g r u p mogą okazać się w a ż n e . M y ś l ę t u o s t a b i l i ­ w y r a s t a j a k z d z i e c i n n y c h u b r a n e k , lalek, misiów i pies­ zacyjnych k a . A l e t a k j a k dorośli odczuwają walorach k i c z u . Pośpieszny, g o r ą c z k o w y naszego życia zakłóca stąd masowość nerwowego. W przemianom, zmienne, równowagę newroz, świecie, gdzie szczególnie dobrze psychiczną nagminność są znane. Kotwice stabilności bywa nieraz czasu. już tylko szybkim trwałe, Dla będzie t o d o m r o d z i n n y , m a t k a . D l a c z ł o w i e k a oazą układu ulega rzeczy nia człowieka, schdrzeń wszystko ważne rytm nie­ dziecka dorosłego stary i się ciepłe ś w i a t e ł k o p r z y t u l n e g o inaczej, pozytywna 0 której m ó w i m y , zostałaby o c z y w i ś c i e Oceniając zjawisko kiczu, warto n a t o , że j e s t k i c z w y p ł y w a j ą c y kiczu znajdziemy kiczu, zniwelowana. też zwrócić z potrzeb nachalny, t r a k t o w a n y jako zyskowny te mogły wartość serca — scena widzieć te elementy seryjną produkcję kawy czy f i g u r e k Kicz Jest i odbiorze. II. 55. Domki w Wołominie 172 potrzeb autentycznych. kiczopodobne w półrozebranych Należy i n n y m planie pseudonowoczesnych — zwróćmy w z serwisów Najłatwiej kliez Tak tępić dotyczy powstało makaty i hasło obrazki rozpoznać k i c a , g d y j e s t już nlazlwtany — n i e ­ powistaje postaciami ciągle i Toteż rozsądlne 1. N i e w y s t a r c z a zwalczać iwciiskia się w społecznego. K i c z nuda nieustannego s p r a w i a , że p e w n e s f e r y zaspokaja właśnie pod kiczu momentów. kicz jako objaw. Trzeba kulturowego, j e s t r e z u l t a t e m , n i e przyczyną. 2. Sterylność, często w r ę c z (nawet życie wypieranie dotrzeć d o ź r ó d e ł j e g o s u k c e s u , d o podłoża do baletnic. kicz. n u d a współczesnej szokowania potrzeb i sztuki epatowania) estetyczno-uczuoiowych i chyba historycznie zmiennym. Istnie­ Te potrzeby można należy zaspokajać w i n n y sposób. uwagę, istnieje n i e t y l k o w dziele. jednej widzeniu zaczęto niż W płaskim I z życia m u s i uwzględniać k i l k a i u Ż e r o m s k i e g o ( n p . Popioły wyobraźni, jeleniem". kiczu. i w górach z h a r n a s i a m i ) i u P r z y b y s z e w s k i e g o c z y K a s p r o ­ typu z stereotypu różnymi kicz dali d o m u i t d . I t e ślady k i c z u uwagę Elementy się wzruszeń z j e l e n i e m , pozostawiając w s p o k o j u k o t k i , p a w i e i aniołki. wicza, w y n i k a o n j e d n a k i z k o n w e n c j i l i t e r a c k i c h epoki, 1 z pewnego stety, proceder. pobawie­ odczuwa W a l k a z k i c z e m j e s t o t y l e t r u d n a , ż e n a ogół „walki zaspokajane samo o sobie. wartość k i c z u leży t u n i e w być c z a s e m chęć tek k a ż d y z nas n o s i w sobie, n i e ś w i a d o m , k i e d y dadzą znać tylko a w kontekście, który s t w a r z a . G d y b y p o t r z e b y pieskiem, dzieciństwa, z i m o w e g o pejzażu, g d y dostrzeże się w szlagier, estetycznych czy p o t r z e b ę k i c z u . J a k o sygnału w y w o ł a w c z e g o f i g u r k a , o b r a z — k o n w e n c j a d o której p r z y w y k ł . D o d a t n i a jego w a l o r a c h kolejką tylko 3. K i c z jest pojęciem n i e j e g o w i ą ż e się z i s t n i e n i e m o k r e ś l o n e g o ideału piękna. szklane, posypane pozłotką i różnokolorowymi pod Warszawą., 1963 г. II. 56. Broszki plastykowe szkiełkami, wys. 8 i 16 cm, kupione malowane olejno, z odpustów, 1965 r. na targu �Granica „ p i ę k n a " w y z n a c z a piękna przestaje mie się ją p r z e k r a c z a staje coraz m n i e j 4. N i e kulturze w ma — relatywizuje jednego więc k i c z — t o w a r z y s z realizmu, się ekspresjonizmu, 5. K i c z towarzyszy czasu jak odrodzić w secesji, towarzyszy cień. Ginie innym. sztuki Jest towarzysz nowoczesnej. niewiedzy. naszej kulturze, jego i s t n i e n i e m należy jednak, choć jest t o trudną, dążyć jest się do jej częścią liczyć. Trzeba eliminacji tych f o r m k i c z u , które w k o n k r e t n e j s y t u a c j i k u l t u r o w e j pełnią rolę destrukcyjną — zachowując rozwijające się i n i e p o z b a w i o n e Walka z kiczem sprowadza podnoszenia świadomości formy spontaniczne, pewnych walorów. się w i ę c w s w e j i s t o c i e d o kulturalnej (a w i ę c i estetycz­ nej) społeczeństwa. A ś w i a d o m o ś ć t a f o r m u j e się w l a t a c h młodości i t r u d n o j ą się najrozsądniejsze, cyjnymi zakazami i potem zmienić. Toteż zamiast uspokajać „walką z wydaje mi się a d m i n i s t r a ­ jeleniem", podjąć trud wychowania estetycznego młodzieży w szkole, wykorzystać możliwości p o p u l a r y z a c j i w radio, T V , prasie ilustrowa­ nej. Nasz ustrój t e o r e t y c z n i e s t w a r z a n a j l e p s z e takiego działania, c e l o w e g o p r o g r a m o w a n i a sowej. Jeśli t e g o n i e c z y n i m y , falnie p o z i o m jarmarki jeśli obniżamy np. audycji muzycznych w możliwości kultury radio — w i n a to t y l k o l u d z i , k o n k r e t n y c h l u d z i a n i e s y s t e m u . Trzeba zmienić n a w y k i l u b j e zaspokoić i n a c z e j , l e p i e j . W wypadkach konieczny jest p o z y t y w n y ma­ katastro­ program obu działania. II. 57, 58. Figurki gipsowe, odlewane z formy, wys. 15—17 skiego. II. 59. Zabawka celuloidowa, kupiona w Warszawie, Wyk. Spółdz. Pracy „Twórczość" w Częstochowie; trąbka docierały i ludowej. do wzory i impulsy, tyle sztuka Czy sztuka j a r m a r c z n a zaspokaja sztuki ludowej że t w ó r c z o a d a p t o w a n e . liczne potrzeby nowe Obecnie estetyczne w s i , i w t y m sensie można m ó w i ć , że weszła n a t r a d y c y j n e j s z t u k i l u d o w e j . Z a w i e r a też w i e l e bliskich estetyce elementy, składową. Z jarmarcznej Slztuka j a r m a r c z n a t o w a r z y s z y ł a i d a w n i e j sztuce l u d o w e j , sztuki ludowej, kicz — Kicz-bękart s n o b i z m u i o sztuce się p o j ę c i e k i c z u , kiczu. Kicz naszego by kolei j a r m a r c z n a j e s t kontynuacją s z t u k i l u d o w e j ? I t a k , i n i e . poprzez modelu wcieleniu, Z świado­ wyraziste. artystycznej jednym granicę k i c z u . I g d y g r a n i c a być w y r a ź n i e o d c z u w a l n a , g d y ludowe tradycyjnej które można w — jak wspomniane sztuczne, a n a w e t marczna jest w gipsowe swej sztuki ludowej, uzasadniony miejsce elementów a nawet sposób uznać za już c u k r y , p i e r n i k i , kwiaty b a r a n k i . A l e też s z t u k a j a r ­ masie produktem rozpadu a nie k o n s o l i d a c j i , p r o p o n u j e szczątki różnych k o n w e n c j i , t a n ­ detę i k i c z , n i e t w o r z ą c ż a d n e g o p r o g r a m u który mógłby p r z y s w o j o n y i oszlifowany estetycznego, stać się nową tradycją. S z t u k a j a r m a r c z n a weszła w i ę c n a r y n e k daw­ n i e j o b s ł u g i w a n y p r z e z sztukę ludową. N i e m a n a t o m i a s t i s t o t n y c h c e c h l u d o w e j s z t u k i i mieć n i e może. E l e m e n t y j e j w c h o d z ą w z a k r e s z j a w i s k a , które określamy m i a n e m wjspółcizesnej jest i być szituki nie ludowej. może, Ale chociażby różnic k u l t u r o w y c h i społecznych odrębności sztuka a nie do Nosiła też ludową że prowadzi na swej wyraźne zatarcia tradycyjna odrębności cechy nie niwelacja do ich kultywowania. A l u d p w a bazowała oficjalnej. sztuką dlatego od sztuki regionalne. n a t o m i a s t , który j e s t i s t o t n y m k o m p o n e n t e m s z t u k i Kicz jar­ m a r c z n e j , j e s t k o s m o p o l i t y c z n y , z a w i e r a o d p r y s k i różnych k o n w e n c j i , które m n i e j l u b b a r d z i e j szczęśliwie ze sobą współżyją. cm. Wyk. przed 1939 r. w fabryce Pawła 1965 r. U. 60. Kot w bucie, polistyren, z tworzywa sztucznego. Haneczkowwys. 8 cm. 173 �II. 61. Fragment lady z figurkami i wazonami porcelanowymi w pawilonie przy ul. Marszałkowskiej, 1966 r. II. 62. Figurki porcelanowe, import z NRD, ceny 400 i 500 zł. Sklep MHD, Warszawa 1966 т. II. 63. Serwis por­ celanowy, malowany na kremowo, czerwono i złoto przez art, piast, Z. Buksowicza z Katowic (f-ma „Stentyl"). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d4b25d519164e461052e1729dfccfa67.pdf 0052f3666bfe404a151186951701ec9b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4933 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Subject The topic of the resource sztuka ludowa sztuka nieprofesjonalna kicz Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4572 Title A name given to the resource Kicz - sztuka jarmarczna - sztuka ludowa/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.3-4 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piwocki, Ksawery Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KSAWERY PIWOCKI Dyskusję gramu. znam Daje tylko mi to z możność e x p o s t objęcia wania się w nieautoryzowanego pewien handicap, całości w y p o w i e d z i panujących w steno­ ponieważ i t y m względzie mam zoriento­ w naszym środowisku poglądach — z d r u g i e j s t r o n y j e d n a k pozba­ wia której atmosfery stenogram chyba dyskusji n i e jest wszelkie w żywej stanie możliwe i interesującej, odtworzyć. aspekty Poiruszyła zagadnienia równocześnie j e d n a k — m o ż e z w i n y wstępnej B e y l i n a — rozbiegała nieco bez celu — w składu i miarę właśnie p e w n y c h Zacznijmy się w ładu. moich ona kiczu, wypowiedzi najrozmaitszych kierunkach Spóźniony mój możliwości — propozycji głos ma porządkujących. — tak, j a k mnie ongiś uczono l w o w s k i e j s z k o l e — o d zajęcia się p o j ę c i o w ą w dobrej pojemnością słowa k i c z , j e g o hipotetyczną genezą i p r z e m i a n a m i treści. M ó w i ę na wprowadzenie „hipotetyczną", gdyż jego n i e m a m czasu (ani ochoty) prowadzić specjalnych, n a p e w n o pracochłonnych badań u nas i nad pojawieniem indziej. Tym niemniej będzie zbliżona pojawia w się t e g o słowa myślę, że „intuicyjna" d o rzeczywistości. się — n i e cofając się Pojęcie aż do niemieckich kolegów, nie czy gotyckiej, a więc sztuki — wyśmiewającego znających „ w i e d z y " o sztuce, a l b o u V a s a r i e g o , gookiej „złej" starożytności X V I co n a j m n i e j w . , n p . u D u r e r a , nieuctwo gdzie hipoteza włoskiej gdy mówi o barbarzyńskiej. sztuce U nas p o d o b n i e pisze o sztuce średniowiecznej jeszcze S e b a s t i a n S i e r a k o w s k i w początkach X I X w . S k a r b u c z o n e j artystycznej pielęgnowano na akademiach wiedzy sztuk pięk­ n y c h , p r z y c z y m chodziło p r z e d e w s z y s t k i m o umiejętność „ustawiania" perspektywy, ale także o naukę o porcjach, światłocieniu, o anatomię i t d . M i e s z a ł y elementy wiedzy oddawania nami o sposobach obserwowanej przekazanymi artyści nazywali możemy lesdńskiego,, u przez dzieła wyczytać poprawnego natury nieuków Schmitta impresjonistów w i antyczną. bohomazami, do kano­ „Uczeni" jak Grabowskiego, jeszcze chyba l a t X I X w . N i e inaczej wiernego z prawidłami tradycję u Ambrożego i pro­ się t u u to KieB7 siedemdziesiątych p i s a n o jeszcze o korespondencjach z pracach Paryża. Słowo „kicz", „ b o h o m a z " oznaczało w i ę c sztukę n i e „ u m i e j ą c ą " poprawnie i w myśl wypracowanych, uczonych reguł naśladować w d z i e l e m a l a r s k i m l u b r z e ź b i a r s k i m l u b u z n a n y c h za w z o r c o w e p r a c natury które „przetrwały" względów i uznaną tości, a l e d l a m n i e w latach dziewięćdziesiątych XIX w. się doraźnym uważa­ wem kicz piętnować „nieautentyczne", dzieła złe tyce, w y p r a c o w a n e j zaczynają artystycznie, n i e odpowiadające ta trudna pojawia a k a d e m i c k i c h p r z e c i w n i k ó w . C i , k t ó r z y dotąd b y l i bohomazów, sprawa łączy się bezpośrednio z z a g a d n i e n i e m — sło­ wtórne, współczesnej przez pionierów n o w y c h najrozmaitszych jakich już uderza i twórców z Z — chyba i u nas s ł o w o k i c z , które, j a k o d b i t y b u m e r a n g , n i za „ n i e u k ó w " wartość względów? M u s i a ł b y m t u zagłębić się w r o z w a ż a n i a c h z t e o r i i w a r ­ poprzedników. Po w i e l k i m zwycięstwie impresjonistów mają bezspornie. este­ kierunków. Myślę, ż e t o j e s t i s t o t n e i d o dziś o b o w i ą z u j ą c e słowo hasłem bieżących, a więc właściwie zawikłana nie k i c z u , które i jest subiektywnych polemik, błahym. D l a t e g o w y d a j e m i się, ż e s t r z e l a n i e d o k i c z u z a r m a t s t r u k t u r a l i z m u a l b o łączenie u ż y c i a t e g o s ł ó w k a z p r o b l e ­ m e m świadomości a r t y s t y c z n e j , a w i ę c p s y c h o l o g i i twór­ czości, z a s t a n a w i a n i e się n a d i n t e n c j a m i t w ó r c y i o d b i o r ­ cy etc. n i e j e s t przydatne. Szczególnie wobec organizatorów d y s k u s j i , którzy z o r g a n i z o w a l i ją intencji wyraźnie „ k i c z " j e s t t o p o p r o s t u s y n o n i m e m oznaczeń: „ z ł e d z i e ł o pod sztuki", Choć w p r a w d z i e n i e k i e d y u ż y w a się d l a z j a w i s k , o które „obskurne artystycznej". W dzieło t y m sensie prostu zagadnieniem t u r a l n i e zależne był kicz Cybisa, W o l f a „dzieło zagadnienie wartościowania o d każdorazowych n y c h d a n e g o czasu innym sztuki", czy d a n e j dla wartości kiczu jest dzieła s z t u k i poglądów Tichy'ego, czym w po i na­ artystycz­ grupy artystycznej. czy K a n t o r a . K i c z określeniem wartościującym bez innym Czym jest dla m o i m odczuciu jest doraźnie i w ogniu aktual­ n e j p o l e m i k i , niechętnie przecież u ż y w a n y m p r z e z h i s t o ­ r y k ó w s z t u k i , którzy n a o g ó ł mają d o c z y n i e n i a z dzieła­ mi 178 „sprawdzonymi" estetycznie i historycznie, takimi kątem chodziło jednak zainteresowania organizatorom, chodzi tutaj dla tego „kiczu samego — j a k sądzę jarmarcznego". słowa — o „kicz", rzecz inną, d o której n a l e ż y też stosować i n n e m e t o d y cia niż p r z y Dla r o z p a t r y w a n i u „kiczu pisujących wspomniałem o sztuce w to zupełnie podejś­ oficjalnego". XIX w. — jak o tym n a w s t ę p i e — była o c z y w i ś c i e t y l k o jarmarczna, ale i ludowa, kiczem czy sztuka nie bohomazem. Jeszcze Stanisław W i t k i e w i c z n i e m ó g ł się przekonać d o obrazów na podhalańską". szkle, choć Oznaczenie tak dzieł wysoko tego stawiał typu „sztukę słowem kicz �przetrwało z t y c h w ł a ś n i e o d l e g ł y c h czasów. P o „ r e h a b i l i ­ i tacji" sztuki l u d o w e j wartości, g d y ż w i d o c z n i e zwycięskim w początkach Wkroczeniu prymitywów — do słowo naszego panteonu kicz w i e k u , po sztuki wszelkich zarezerwowano już teraz ustalić językiem twórczą leżącą tylko dla s z t u k i j a r m a r c z n e j , n i e l u d o w e j i w t y m z n a c z e ­ zdolni polemikach i kierunkami „kicz" artystycznymi słowem przeciwników albo autentycznej", akademickiej aktualnie czczona passeistów, obrzuca twórców albo po sztuki prostu innej, i modna — pozostawiono niż równocześnie także estetyczne tak, by je dla swych mej młodości — należy jej podstaw, u uznać jej a walory formalne Spośród w s z y s t k i c h z a w a r t y c h w s t e n o g r a m i e d y s k u s j i wypowiedzi wiczowej. n a j b a r d z i e j b l i s k i m i j e s t głos p . J a m u s z k i e Kicz jarmarczny jest sztuką tyw wszelkiego rodzaju windowany piedestał na więc o n i e s p o k o j n e j wewnętrznej też wówczas „wielkiej n i e mógłby sztuki". być Słyszymy s t r u k t u r z e t e g o r o d z a j u dzieł, o i c h sprzeczności formalnej, o banalnej powta­ peryferii, p r o d u k t e m g r u p społecznych p o z b a w i o n y c h k i e g o ś w i a t a " , n a oślep. T y m c z a s e m prymi­ wolę artystyczne, turowych. Przejmuje nie dlatego, że dzieła t e są n i e u c z o n e , b o przecież poznać będziemy dziesięciu l a t p r y m i t y w y „ l u d o w e " Już ich odbiorców. wówczas to określenie też d l a dzieł i n n y c h , niż czczone o d k i l k u ­ i „autentyczne". przyjąć mają treściowe. się „nie­ kryteria Mówiąc niu n i e p r y m i t y w n e j . P o d c z a s g d y w między jej jest tradycji kul­ o n obce m o t y w y , czerpane z „wiel­ — j a k głęboko wie­ rzę — w s z e l k i e i s t o t n e wartości, także a r t y s t y c z n e , rodzą się w o p a r c i u o t r a d y c j ę l u b też w z nią gwałtownych s t a r c i a c h . M y ś l ę , że rację m a M a l r a u x pisząc, że a r t y s t a n i e kształtuje się s p o n t a n i c z n i e ze s t a d i u m dzieeiectwa» l e c z p r z e z r o z p r a w i e n i e się z obcą, dojrzałą formą, którą rzalności l u b „ p o w i e l a l n o ś c i " t y c h t w o r ó w . Z a r z u c a się — poprzednicy tej j a r m a r c z n e j s t r u k t u r i treści z a s t a n y c h leży u p o d s t a w każdej h i s t o r i i sztuce ność, p o d e j r z e w a — stereotypowość karykatural­ się t w ó r c ó w t y c h p r a c o czystą i b e z ­ myślną interesowność, o dzieła dla „maluczkich". W s z y s t k i e w wypowiedziach w i d z i m y , że i naszej coraz perfidnie te elementy produkowane można p o l e m i k i . Rozpatrując częściej od prób znaleźć je określenia bliżej „kiczu" sztuki okazali wielkiej prawidłowości, czy światu. O d r z u c a n i e „małej". W Sądzę, ż e „ k i c z j a r m a r c z n y " dziełem charakterystycznym przejściowym, t y p y , a l e które jeszcze n i e umieją W dyskusji wysunęli tezę, badacze że sztuki „kicz ludowej jarmarczny" i innych. etnografowie jest po współczesną sztuką l u d o w ą , że spełnia t e s a m e co „ d a w n a " s z t u k a l u d o w a , n a l e ż y go w i ę c w ramach tych samych, co sztukę prostu funkcje rozpatrywać tradycyjną warstw ludowych. T a k j a k r e h a b i l i t a c j i podległa u p r o g u w i e k u X X t a o s t a t n i a , t a k t e r a z nadszedł czas n a u z n a n i e w a r ­ tości t w o r ó w j a r m a r c z n y c h n o w e j , i m a s o w e j sztuki ludo­ wej. Odrzucają pejoratywne i proponują zytywnego . 1 funkcje w więc w z a s a d z i e określenia wypracowanie kryteriów Jeśli sztuka bowiem dzisiejszym ta czy podejścia pełni określone społeczeństwie, t o n a l e ż y wać ją r ó w n i e s e r i o , j a k j a k ą k o l w i e k inną gałąź Kicz Roy źródłem inspiracji. U. 67. Władysław Lichtenstein: Otworzywszy ogień. po­ Hasior: trakto­ sztuki Sflv, czujemy spójne i p r z y p a d k o w e . k t ó r y m już n i e wystarczają czy pozbawionym tradycję, się z a g u b i e n i i n i e s p o k o j n i , , a nasze dzieła stają się n i e ­ od s t r o n y f o r m y i s t r u k t u r y uciekać się m u s i m y d o k r y ­ społecznych asymilowanie świecie u g r u n t o w a n y c h przez teriów pozaartystycznych, i dla dawne, wypróbowane n o w y c h . Chwytają w s z e l k i e w z o r y i n i e mogą jest warstw, stereo­ stworzyć o b c e w ł a ś n i e n a oślep i bez sensu. N i e mają m o c y i c h p r z e t w o r z e n i a i z a s y m i ­ l o w a n i a , b o n i e mają d o czego a s y m i l o w a ć , j a k t o c z y n i l i dawni twórcy ludowi. Dlatego myślę, że przedmioty o m a w i a n e n i e są współczesną sztuką ludową, b o w a r s t w a ich nosicieli n i e jest rodzi się dopiero „ l u d e m " , a l e mgławicą, nowy układ wartości i w której nowa „wola t w ó r c z a " . M a o n a ( t a w a r s t w a ) — j a k myślę — c h a r a k t e r czasowy i p r z y dzisiejszym t e m p i e r o z w o j u właśnie b a r ­ dzo N i e wróżę w czasie o g r a n i c z o n y . marcznej przyszłości, b o j e j n o s i c i e l e więc sztuce jar­ n i e będą — m a m nadzieję — m i e l i czasu n a w y t w o r z e n i e własnych t r a d y c j i i własnych stereotypów. Ł u d z ą nas t u t a j niektóre z j a w i s - Mikołaj, technika mieszana, wys. 142 cm. 1961 г. II. 68. es 179 �П. 69. Szyld ka, przedwojenny. II. 70, 71. Szyldy j a k nip. „ d y w a n y " malowane przez Kotulę. Łudzą nas dlatego, 1963—1965. n a płótnie, a opisane że u n a s „ l u d " jeszcze i s t n i e j e i m a zdolność a s y m i l a c j i choć w c o r a z m n i e j s z e j z lat nowych skald. D y w a n y treści i form, t e stały się jeszcze sztuką l u d o w ą i zostały z a s y m i l o w a n e w jakiejś mierze, a l e przecież j e s t rzeczą charakterystyczną, że r o z p o w s z e c h ­ niły się o n e t y l k o n a w s i i t o w e w s c h o d n i c h kraju. Łudzą nas także niektóre w y t w o r y regionach swoim pozio­ m e m a r t y s t y c z n y m , jakoś n a m o d p o w i a d a j ą c y m . O c z y w i ś ­ cie wśród g r o m a d y w y t w ó r c ó w muszą się znaleźć także u t a l e n t o w a n i , c i e k a w i , mający „coś d o ludzie powiedzenia" własnego, „ a u t e n t y c z n e g o " , j a k b y chciał B e y l i n . T o artyści-prymitywi współcześni, którzy przypadkiem zabłąkali się w ś r ó d w y t w ó r c ó w j a r m a r c z n y c h . N i e ratują o n i całości p r o d u k c j i i n i e m o g ą pasować j e j n a n o w ą sztukę l u d o ­ w ą . Są p o p r o s t u — j a k R o u s s e a u w i e n i a się t w ó r c z e g o z w z o r c a m i — zdolni do rozpra­ o b c y m i , a l e n a własną rękę, i n d y w i d u a l n i e ; d m y ś l ę , ż e n i e stworzą o n i n o w y c h tradycji I się „nowej sztuki ludowej". jeszcze d w a z a g a d n i e n i a : możliwością nadania Czerwiński tworom entuzjazmował jarmarcznym wartości p r z e z w p r o w a d z e n i e i c h do wnętrz wanych t a k , mogą jak intelektualistów. rozbñe f o r t e p i a n y stawach No czy szafy czy p r a s o w a n e nowych wysublimo­ być t a k użyte, n a współczesnych karoserie samochodów. wy­ Z mego p u n k t u w i d z e n i a s z t u c z k i t e g o r o d z a j u n i e mają z z a g a d ­ nieniem t e j twórczości wartością n i c wspólnego, D r u g i m o w i e l e ważniejszym zagadnieniem wa s t o s u n k u t e j twórczości czesnej. Sztuka Zdaje epoki biznes, z a n i także jej artystyczną. m i się, kultury państwo, do k u l t u r y że są masowej społeczne to jednak jest jest masowej spra­ współ­ rzeczy różne. organizowana przez organizacje etc. Zjawiska, o których m ó w i m y , mają c h y b a c h a r a k t e r i n n y : stoją n a peryferiach oraz na jeszcze n i e t y l k o s z t u k i współczesnej peryferiach żyje, ale sztuki także sztuki masowej nawet rają m a s o w y prawnym swoją na wtedy, ludowej, przez duże S tam peryferiach gdzie gdy produkty jej przybie­ c h a r a k t e r . Jest t a twórczość (biednym dzieckiem chłopską, warstw, które straciły małomdeszczańską, udane pewno ich twory, należy jako rzemieślniczą czasów nie­ naj­ w zdołają się z a k o t w i c z y ć w t r a d y c j i społeczeństw i będziemy Być i dotąd ciekawszych wówczas społeczeństw. może zdolni ze czy nowym udane ich elementy wiedliwie historii dokumentować znaki nie­ kontakt inną tradycją — a n i e zyskały j e s z c z e o p a r c i a w świecie. N a oma organizowanej może jakieś nowych ocenić spra­ i c h w a r t o ś ć n i e t y l k o historyczną, a l e i a r t y ­ styczną, g d y ż s t a n i e się r ó w n i e ż wartością „sprawdzoną", niezależną o d c h w i l o w e g o w y b r y k u c z y g u s t u , m o d y przypadkowej czy a n a l o g i i z jakimś dziełem „wielkiej s z t u k i " . Fot.: Stefan Deptuszewski — il. 17, 39, 52, 53, 57, Adam Karaś — il. 66; Janusz Krippendorf — il. Wiesława Rolkę — il. 68; Stanisław Stępniewski il. 2, 6, 14, 20; Jan Swiderski'— il. 1, 3—5, 7—13, 19, 21—24, 26—38, 40—51, 54—56, 60, 64, 65, 67, 69, Witalis Wolny — i l . 61—63; Krystyna Zakrzewska il. 15. 58; 71; — 18, 70; — � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a40855aa9d684e3b600d6d301b48b87c.pdf 41dbc04836085fe39b9291ddf7083762 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3185 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2983 Title A name given to the resource "Drewniana historia" Mikołaja Zagórnego" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.4, s.267-272 Creator An entity primarily responsible for making the resource Berendt, Elżbieta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Elżbieta Berendt „DREWNIANA HISTORIA" MIKOŁAJA Z A G Ó R N E G O rolnik, na d t i ' y i opowiada. O wojnach, k l ę s k a c h i z w y c i ę s t w a c h , ale t e ż szewc, cieśla, i d z i a ł a c z s p o ł e c z n y . Od p i ę c i u lat t a k ż e r z e ź b i a r z Mieszka w Ligocie k . Oleśnicy. Mikołaj Z a g ó r n y — o codziennej pracy i ś w i ę t o w a n i u . O swoim ż y c i u , w k t ó r y m , i k r o n i k a r z swoich c z a s ó w . D l a z w i e d z a j ą c y c h jest życzliwym p r z e w o d n i k i e m po swojej „ d r e w n i a n e j h i s t o r i i " . Sam t a k n a z w a ł ten zespół kilkudziesięciu w najlepszy drewnianych figur, zo znanych sobie s p o s o b ó w , poprzez relacjonuje które, historię w ł a s n ą i Polski. powszednimi. Jest szczególnego. W y j ą t k o w y , Tak naprawdę rzeźbić jednak w jego życiorysie ze coś niepowtarzalny" z w i ą z e k z drewnem. zaczął p ó ź n o , ale drewno wciąż było T W w y s o k i m , p i ę t r o w y m d o m u jeden p o k ó j n a l e ż y t y l k o do Na, ś c i a n a c h zawieszono o s z k l o n ą r e p r o d u k c j ę „ O s t a t n i e j wieczerzy" i k r u c y ­ Uwagę to zwykle b y w a , s p l o t ł y się sprawy wielkie i wzniosłe obecne w jego m y ś l e n i u i d z i a l a m u . Ceni! je zawsze. W r ó w n y m niego. P o k ó j t y p o w y w u m e b l o w a n i u i w y s t r o j u . fiks. jak zwykłymi, przykuwa jednak zaimprowizowana naprzeciwko wejścia —. galeria. Poszeregowani na p ó ł k a c h , zabezpieczonych s t o p n i u w ó w c z a s , gdy z a m i e n i a ł jo w t r z o n siekiery, p r z y c i n a ł na, de*ki, j a k i wtedy, gdy mozolnie d o b y w a ł z niego k s z t a ł t kolejnej k a p l i c z k i czy postaci — ś w i a d k a h i s t o r i i . U r o d z i ł sio we wsi Nowosiółki (Tarnopolskie), Jego ojciec g o s p o d a r z y ł na !) morgach. M a t k a — k r o j c z y m , obszywala c a ł ą c i e n k i m d r u t e m , s t o j ą t u , na przeznaczonych sobie miejscach: wieś, p r z y u c z a j ą c sześciu N i e m c ó w , trzech Ż y d ó w , p i ę c i u w ó j t ó w , pięciu u ł a n ó w , siostry p o m a g a ł y w gospodarstwie, on wcześnie zmuszony b y ł młynarz, mini-sukieiikach, dziewczęta. Cztery p r z e j m o w a ć o b o w i ą z k i ojca. Męską o d p o w i e d z i a l n o ś ć za r o d z i n ę odczul już w w i r k u 12 l a t , k i e d y ojciec poszedł na w o j n ę . Dzie­ poszczególne w wiejskie rolnicy, kolejno kobiety krawiectwa T L e n i n i r e w o l u c j o n i ś c i , P i ł s u d s k i , P a p i e ż i G e n e r a ł . Gospodarz wyjmuje weterynarz, do Delikatnie przeciera c i ń s t w o miał m i ę k k i m p ę d z e l k i e m , aby u z y s k a ł y w ł a ś c i w y p o ł y s k . postacie Wskazuje obowiązki. więc k r ó t k i e i лгуpolmały go zgoła, nio dziecinne Ale już wtedy modelował po kryjomu zabawki, 267 �3 2 I I . 2. Kobieta z międlicą, w y s . 39,5 c m ; i l . 3. Marszalek najpierw w cieście i smole, p o t e m w drownie — najchętniej' Piłsudski, w y s . 37 c m "miał d o b r ą . M i e s z k a ł a w s ą s i e d z t w i e i o d dziecka z d a w a ł a się k a r a b i n y , szable. Ojciec, k t ó r y d o r a b i a ł j a k o cieśla, sam k i e d y ś b y ć m u p r z e z n a c z o n ą . W n a r z e c z e ń s t w i e w y r z e ź b i ł nawet dla w y r z e ź b i ł konie. S t a ł y w d o m u obok p o r t r e t u Cesarza Franciszka niej k a r e t ę . Wypowiedziane przed B o g i e m i l u d ź m i sakramentalne J ó z e f a . R z e ź b i a r s k i e p r ó b y syna t r a k t o w a ł jednak j a k o n i o u ż y - „ t a k " — złączyło ich losy na dobre i z ł e . O n — c h ł o p a k praco­ teczną zabawę. w i t y i szanowany we wsi, ona —• dziewczyna z nieco z a m o ż n i e j ­ M i k o ł a j u k o ń c z y ł c z t e r o k l a s o w ą szkolę p o w s z e c h n ą , p r o w a ­ szej r o d z i n y . Po p i ę c i u latach p r z y s z ł a na ś w i a t c ó r k a . Żyli d z o n ą przez siostry ze Zgromadzenia S i ó s t r Miłosierdzia. T a m z dnia na d z i e ń . Ż e b y nie t r a c i ć k o n t a k t u z drewnem założył —• wpojono m u szacunek do h i s t o r i i . D o dziś p o t r a f i wymionić wraz ze szwagrem i k i l k o m a c h ł o p c a m i ze w s i — z e s p ó l ciesielski. kolejnych k r ó l ó w polskich, z p a m i ę c i recytuje austriacki h y m n , Pracowali dobrze i fachowo więc ludzie c h ę t n i e ich n a j m o w a l i . rozpoczynający R o b o t y n i g d y i i n nie b r a k o w a ł o . zajęcia szkolne. Bardziej jednak od wiedzy k s i ą ż k o w e j ceni t ę , k t ó r ą d o s t a r c z y ł o m u życie. Po u k o ń c z e n i u W s z k o ł y t e r m i n o w a ł u szewca. W t y m zawodzie p r a c o w a ł , z przer­ września w a m i , przez około 15 l a t . W y k o n y w a ł go solidnie, ale bez przy­ p o s t e r u n k u na skraju lasu. P o d o b n y los s p o t k a ł c a ł y o d d z i a ł , jemności. Wcześnie o d k r y ł w sobie u m i o j ę t n o ś c i modelowania drewna. Tej refleksji użytkowy można to warzysz y ł a n a s t ę p n a , że k s z t a ł t czysto wzbogacić zdobnictwem. Dekorował 1939 r o k u wybuchła w o j n a . Z m o b i l i z o w a n y •— j u ż 8 t r a f i ł do niewoli. N i e m c y zabrali go z wysuniętego o k r ą ż o n y przez wojska niemieckie. W r a z z i n n y m i przerzucano żołnierzami go z miejsca na miejsce, przez cztery tygodnie. więc Ż y w i l i się p o z o s t a w i o n y m i na polach b u r a k a m i . Czasem o d g ł o d u o t a c z a j ą c e go n a r z ę d z i a i s p r z ę t y . W y r z y n a ł k w i a t y na kosiskach. r a t o w a ł y i c h k a w a ł k i chleba zrzucane z b a l k o n ó w K i e l c , Często­ Tkwiła w nim jakaś c h o w y na p r z e j e ż d ż a j ą c e , „ c h c i w o ś ć " do pracy. N i e m ó g ł przejść o b o j ę t n i e kolo drewna. K s z t a ł t o w a ł jo j u ż w m y ś l a c h . W y r z y n a ł o d k r y t e samochody z jeńcami. Po tej t u ł a c z c e wysiano i c h na r o b o t y do Niemiec. Pracowali na r a m k i do o b r a z k ó w , a p r z y pasieniu k r ó w k o n s t r u o w a ł proste farmach, dzieleni na g r u p y n a r o d o w o ś c i o w e . Z a g ó r n y z a c h o w a ł m ł y n y - z a b a w k i , wprawiane w r u c h przez p r z e p ł y w a j ą c ą wodę. zdjęcia z n i e w o l i . Z pudelka po czekoladkach w y j m u j e s k r z ę t n i e Nie obserwował przechowywane, p o ż ó ł k ł e j u ż fotografio — niemieckie d o ż y n k i , p r z y drogach, w swojej wsi i we wsiach s ą s i e d n i c h , o k r e ś l a j a k o miał skąd czerpać wzorów. upozowany z kolegami w k o n w e n c j i dawnej f o t o g r a f i i ; on sam „ p a r t a c k i e — j a k b ą d ź zrobione". O b s e r w o w a ł p r z y r o d ę . Ż y ł pod drzewem, w c y w i l n y m u b r a n i u . To zdjęcie p r z e s ł a ł do d o m u . j a k i n n i , c h o ć zawsze j a k b y więcej b y ł o w n i m wrażliwości, za­ W t e d y z w o l n i o n y b y ł j u ż z b e z p o ś r e d n i e g o dozoru. A l e nawet chłanności, wyobraźni. wybierając zajęcia, Twarde Kapliczki, życie które sprawiały które próbował przechytrzyć m u przyjemność, a więc w tej wojennej poniewierce drewno w k r o c z y ł o w jego P r z y j ę t y z o s t a ł do p r a c y j a k o p o m o c n i k stelmacha. życie. Ulubiony zwiq,zane z obróbką, drewna. Z r y t m u codziennej pracy w y r w a ł a m a t e r i a ł z a p e w n i ł m u t y m razem lżejszą p r a c ę , nieco go w o j n a polsko-radziecka. Jako do ż y w n o ś ć , więcej wolnego czasu i swobody. T ę s k n o t a za r o d z i n ą , czterech n i e p o k ó j o g o s p o d a r k ę nie d a w a ł y m u jednak spokoju. Postano­ osiemnastolatok poszedł wojska. N i e b r a ł jednak u d z i a ł u w w a l k a c h . J u ż po m i e s i ą c a c h p o w r ó c i ł do d o m u . W jego wsi c h ł o p c y z a k ł a d a l i r o d z i n y zazw3'czaj po powrocie z wojska. O n z d e c y d o w a ł się na to dopiero w w i e k u 26 l a t . Ż o n ę 268 lepszą wił s y m u l o w a ć c h o r o b ę . W y p i ł s p o r z ą d z o n y przez k o l e g ę w y w a r z esencji t y t o n i o w e j . B y ł skuteczniejszy niż z a m i e r z a ł . „Przez p ó ł r o k u g ł o w a m i się k r ę c i ł a . " J a k o niezdolny do pracy, o d e s ł a n y �z o s t a ł do d o m u . W k r ó t c e m i a ł tego ż a ł o w a ć . W rodzinnej wsi p o w s t a ł a p u s t k a , k t ó r e j nie m o g ł a w y p e ł n i ć , p o w i ę k s z a j ą c a N i e m c y w y z n a c z y l i m u f u n k c j ę furmana. Najgorsze b y ł y karne stopniowo, ekspedycje. k a p l i c z k i , j a k je nazywa „ p r z y o z d o b y na ś c i a n y " . R ó ż n e . To wtedy obserwował jak cale wsie, m o r d o w a l i ich m i e s z k a ń c ó w . Niemcy palili Mógł b y ć domy, tylko mil­ rodzina córki. Zaczął rzeźbić. Początkowo się są to Raz jest to Pan Jezus, k i e d y indziej Św. B a r b a r a lub Św. R o d z i n a . c z ą c y m ś w i a d k i e m , więc z t y m w i ę k s z y m z a c i ę c i e m opowiada Najczęściej 0 t y m teraz, poprzez r z e ź b ę . Czasem jeździł do p o w i a t u . W i d z i a ł w c i ą ż ten sam schemat —• s t o j ą c e j na k u l i ziemskiej, z r o z ł o ż o ­ tam j a k h i t l e r o w c y ł a d o w a l i l u d n o ś ć ż y d o w s k ą na samochody 1 w y w o z i l i na miejsce zbiorowych s t r a c e ń . W t y m czasie z a c z ę ł y się p r z e ś l a d o w a n i a l u d n o ś c i polskiej j e d n a k M a t k a Boska. W jej w i z e r u n k u powtarza n y m i r ę k o m a i ł a g o d n y m u ś m i e c h e m na t w a r z y . W z o r u j e się na stojącej w rogu wyrobu, k t ó r ą kilkanaście lat temu ozdobił własnoręcznie pokoju starej, gipsowej figurze fabrycznego wy­ przez b a n d y u k r a i ń s k i e . W obawie o życie swoje i r o d z i n y po­ k o n a n ą o b u d o w ą . Część kapliczek p o z o s t a w i ł w stanie s u r o w y m . stanowił wyjechać. Te, o solidnej k o n s t r u k c j i , Część d o b y t k u z a ł a d o w a ł na pięć wozów i k o r z y s t a j ą c z t r a n s p o r t u kolejowego d o j e c h a ł do wsi Ł ę k a w i c a z w i e ń c z o n e u g ó r y k r z y ż e m —. na­ w i ą z u j ą do p r a w d z i w y c h kaplic m u r o w a n y c h . Z d o b i ą je dodat­ k . T a r n o w a . T u , na wysiedleniu, spędził d w a lata. W rodzinnej k o w o stylizowane o r n a m e n t y r o ś l i n n e , z a t k n i ę t e wsi z o s t a w i ł d u ż e gospodarstwo, d o m y solidno, pod b l a c h ą , ale liście palmowe. I n n e — p o s t a ć M a t k i Boskiej o t a c z a j ą t y l k o p ó ł ­ k i e d y po wojnie nie m ó g ł j u ż t a m p o w r ó c i ć , p o j e c h a ł do L i g o t y , k o l i s t ą linią czerwonych, ż ó ł t y c h i niebieskich k w i a t k ó w . śladem, wcześniej daleko d o m u Z a g ó r n e g o , w Ligocie, stoi t a k a kapliczka. K a m i e n ­ już tutaj osiedlonej, siostry. O d początku w podstawę Nie­ w ł ą c z y ł się w p r a c ę s p o ł e c z n ą . L u d z i e u f a l i m u , więc powierzali n y słup z m e t a l o w y m k r u c y f i k s e m u g ó r y i k o l o r o w y m obrazkiem i c z y n i ą t o n a d a l —• odpowiedzialne f u n k c j e : M a t k i Boskiej Bolesnej za przewodniczącego s p ó ł k i w o d n e j , k o m i t e t u sklepowego, k o m i t e t u mleczarskiego, szkłem. Jak w rzeźbie Zagórnego t a k i t u t a j zapobiegliwe r ę c e ludzkie — dla uczynienia jej p i ę k ­ k o m i s j i rewizyjnej. P o d c h o d z i ł do tej p r a c y z n a j w y ż s z ą p o w a g ą . niejszą, Poukładane o t o c z y ł y obrazek w i e ń c e m z u p e ł n i e p o d o b n y c h chociaż sztucz­ l e ż ą w szafie u r z ę d o w e d o k u m e n t y , rejestry. o s o b n y m p u d e ł k u —• ordery, łącznie z n a j w y ż s z y m i , wymi. Podziękowania, pełnionym teczkami, dyplomy. W zamknięte 30 państwo­ p l a s t y k o w y m pudle, lat gospodarnego T u , na Ziemiach Zachodnich, Z a g ó r n y p o c z ą t k o w o W wy­ życia. szewcował, p r a c o w a ł na r o l i , b y w a ł o , że w z o r o w a ł a się na n i m c a ł a wieś. A l e t r u d n i ł się r ó w n i e ż ciesiołką. M ó g ł b y w s k a z a ć takich domów, p r z y budowie k t ó r y c h uczestniczył. kilkanaście Wykonał nych, godniejszą, dla plastykowych wyrażenia kwiatów. Ta własnej sama wdzięczności urokliwa —• prostota, l u d z k a s z c z o d r o ś ć , k t ó r a t e m u co u k o c h a ł a daje wszystko, co najpiękniejsze — k w i a t y i k o l o r y . N i c dziwnego, że kapliczki Z a g ó r n e g o cieszą się t a k i m powodzeniem. I to nie t y l k o we wsi. K u p u j ą je przyjezdni, znajomi. Ś l u b y u p a m i ę t n i a Z a g ó r n y prezentami ś l u b n y m i . P o d manym przez parę młodych, dekoracyjnym trzy­ obramowaniem, t e ż k i l k a , do dziś u ż y w a n y c h , w o z ó w . D l a proboszcza w Smolnej z w i e ń c z o n y m u g ó r y napisem — „ S z c z ę ś ć B o ż e m ł o d e j parze" — wyrzeźbił kominiarz. półtorametrowy ołtarz, przedstawiający wizerunki M a t k i Boskiej i Pana Jezusa. W 1982 r o k u u m a i ł a jego ż o n a . Od 16 l a t częściowo niespraw­ na, sparaliżowana po wylewie. Tak w i ę c na straży małżeńskiego szczęścia stoją p o s p o ł u B ó g i , p o t r a k t o w a n y t r o c h ę serio a t r o c h ę z p r z y m r u ­ W życiu Mikołaja I I . 4. Młynarz i Żyd, Zagórnego ż e n i e m oka, zabobonny s y m b o l powodzenia. N a j w a ż n i e j s z a jednak, r ó w n i e ż dla r z e ź b i a r z a , jest d r e w n i a n a w y s . 39 c m ; i l . 5. Papież i Jaruzelski, wys. 39,5 cm 269 �6 I I . 6. Wójt gromadzki, w y s . 33 c m ; Polak i Ukrainiec, H i s t o r i i drewnianej towarzyszy ta druga spisana na komen­ historia. Życie p o w t ó r z o n e . M ó w i , że sam l u b i p o p a t r z e ć na te r z e ź b y . I dla niego s ą p r z y p o m n i e n i e m minionego czasu, k t ó r y tujących przecież o d m i e r z a ł jego los a dziś ś w i a d c z ą o n i m j u ż t y l k o , czenia zamknięte m i n i protestem w gablotach, muzealno eksponaty. Opowiadając, w y s . 38 c m j ą metryczkach. U j a w n i a z a s k a k u j ą c ą wydarzeń. Któż z nas mógłby logikę wyjaśnić tłuma­ zanik mody t ę g i c h k o b i e t , a p r z e c i e ż zniewoleni j e s t e ś m y nawet g d y wybiega w bardzo s z c z e g ó ł o w y opis p r z e ż y ć w ł a s n y c h p r o s t o t ą tego w y j a ś n i e n i a . Przekonuje nas do niego w i d o k i histo­ zasmuconej, k t ó r e j k r ó t k a s p ó d n i c a o d s ł a n i a grube, n i e k s z t a ł t n e ryczne. Jest to jednak t a historia, k t ó r ą t r u d n o b y ł o b y n a z w a ć uda. U ś m i e c h a się s t o j ą c a obok, zadowolona, bo s z c z u p ł a . U ś m i e ­ rodziny, przywołuje jednocześnie znane wydarzenia tej p o d r ę c z n i k o w ą . F a k t y w a ż n e m i e s z a j ą się w niej z refleksjami chamy się m y — o b s e r w u j ą c y te f i g u r k i . U ś m i e c h a , się ich autor. całkowicie Jego to t a k ż e b a w i . L u b i z a d a w a ć z a s k a k u j ą c e p y t a n i a , obserwu­ osobistymi. Powtarzane w niemal niezmienionej postaci p r z y k o l e j n y c h w i z y t a c h , w y w o d y te s p r a w i a j ą w r a ż e n i e je, gotowej f o r m u ł k i . N i e w ą t p l i w i e to wszystko z o s t a ł o o d c z y t u j e m y intencje. T a k j a k w przedstawieniu niemal iden­ dokładnie czy w y k a z u j e m y d o s t a t e c z n ą spostrzegawczość, właściwie p r z e m y ś l a n o , opis u z u p e ł n i a r z e ź b ę , t a k a b y nio p o z o s t a ł o miejsca t y c z n y c h postaci Polaka i U k r a i ń c a . „ K t ó r y Polak, k t ó r y U k r a i ­ na n i e d o m ó w i e n i a , niec — p r o s z ę z g a d n ą ć ? " — w p r o s t zwraca się do nas z polece­ jakąkolwiek niejasność. Gdzieś u podstaw tej relacji o d n a l e ź ć m o ż n a z a w ó d doznany w kontakcie z i n n y m i , niem o d g a d n i ę c i a n a r o d o w o ś c i , rozszyfrowania j e m u wiadomej k t ó r z y nio p o t r a f i l i r o z s z e r z y ć granicy swojego poznania. W t y m wiedzy ukrytej w b r a k u wiedzy, o g r a n i c z o n o ś c i m y ś l e n i a w i d z i p r z y c z y n ę dobrze ich życie i zwyczaje. nieporozumień, w chociażby tego, że p r z y b y s z ó w ze wielu wschodu Ligocie do dzisiaj nazywa się U k r a i ń c a m i . T ł u m a c z y więc, z nimi, przyjaźnił wyglądzie się, ale p r z e ż y ł także tragedię poznał przecież konfliktów i z b r o d n i . Miał nawet d w ó c h s z w a g r ó w U k r a i ń c ó w . N i o , popra­ wia, R u s i n ó w . „ W p r z ó d y roku b u d z i jego osobiste d o ś w i a d c z e n i e . O n j e d n a k sam sąsiadował że P o l s k i nie b y ł o 280 l a t , cierpliwie wyjaśnia, w z a j e m n y u k ł a d zainteresowanie On długo p o m i ę d z y ludnością polską i u k r a i ń s k ą . Oczywiście największe zewnętrznym. Tak to oni b y l i R u s i n i , dopiero po zaczęli b y ć U k r a i ń c a m i . " Z tych wspomnień 1918 pozostała nie t y l k o p a m i ę ć o o d m i e n n y m ubiorze. T a m t e p r z e ż y c i a wzbo­ c h ę t n i e j k r e ś l i wizję tej h i s t o r i i wielkiej — wyselekcjonowanej g a c a j ą jego w n ę t r z e . A l e w r z e ź b a c h i u p o r z ą d k o w a n e j , według własnego pojmowania. uwagę na zewnętrzne Z a g ó r n y zwraca, właśnie a t r y b u t y przypisane człowiekowi. Tak w y g l ą d a ł u l a u , t a k dziedzic, a t u k k o b i e t y do 1910 r o k u nosiły „ S t r u g a n e l a l k i " s ą upozowane, o s z c z ę d n e w ruchach, usta,wione najczęściej frontalnie, rzadziej p r o f i l e m . O ż y w i o n e jego wodę. Zmieniają się przedmioty towarzyszące człowiekowi, w y z n a c z a j ą c e jego s p o ł e c z n ą f u n k c j ę . Jest w t y m j a k i e ś zapa­ o p o w i e ś c i ą nagle, ja,k w t e a t r a l n y m s p e k t a k l u , z a c z y n a j ą odgry­ trzenie w t ę , ja,kby w t ó r n i o n a ł o ż o n ą , w a ć swojo role. Chocia,ż m o ż e m y m i e ć w ą t p l i w o ś c i , czy to one Twarze s ą raczej schematyczne, bo t e ż nio ono m a j ą czy i c h a n i m a t o r jest w n i m g ł ó w n y m a k t o r e m . Jest tego chyba n a s z ą u w a g ę . Historia, Z a g ó r n e g o to historia c z ł o w i e k a i rzeczy, n i e ś w i a d o m y , bo p o c z ą t k o w o pozostawia nas sa,m na, sam z r z e ź b ą , а raczej człowieka w ś r ó d rzeczy. N i e są, to k o n k r e t n e p o z w a l a j ą c na swobodne d o m y s ł y — w ł ą c z a się dopiero dostrze­ j a k k o l w i e k one b y ł y p u n k t a m i ^vyjścia. T u z l a ł y się w jedno. g a j ą c autentyczne T o po p r o s t u — u ł a n , naczelnik 270 zainteresowanie. warstwę koszący. znaczeniową. zwracać osoby, �Władza zawsze n a j b l i ż s z ą mieszkalicowi wsi b y l w ó j t gro­ n i c ą " . W komentarzach przedstawia więc będących swoje widzenie ewolucji togo u r z ę d u . P o c z ą w s z y od r o k u 1912 inaczej madzki, później naczelnik g m i n y . Z a g ó r n y po czasy w s p ó ł c z e s n e . T e n pierwszy w y s o k i , z laską w ręku o b y w a ł się bez z e w n ę t r z n y c h w y z n a c z n i k ó w w ł a d z y . T y p o w a n y na w ó j t a m u s i a ł j e d n a k o d z n a c z a ć się o d p o w i e d n i ą prezoneją. nie przywołuje w powszechnym znajdziemy punktu Z a g ó r n y nazwy użyciu. Przekonany odniesienia do jest, jego że wiedzy. „ T e n pasek bez plecy to jest siownik do z b o ż a . Innego nio b y ł o K a l e c y — w ę d r u j ą c y o d d o m u do d o m u ż e b r a c y to t a k ż e element sokie, a b y nie z a b r u d z i ł go k u r z wiejskich d r ó g . N a s t ę p n y ma­ tucznika. dawnego życia w s i . B y ł n i m i weterynarz pędzący W ten a n o n i m o w y t ł u m w k r a c z a j ą czasem postacie k o n k r e t n e , r o k u m a j u ż t a k ż e t e c z k ę . Czyż nio jest to lapidarnie u j ę t a , nie w y b i t n e ze w z g l ę d u na s w o j ą rolę w h i s t o r i i : L e n i n , pozbawiona ironicznego dystansu, historia rozrostu kilkakrotnie biurokracji; urządzeń do 1945 r o k u " —• to o w y s i e w a j ą c y m z b o ż e z p ł a c h t y . , , D u ż o do powiedzenia m i a ł y nawet k o b i e t y . " B u t y m i a ł w y ­ nifestuje s w o j ą f u n k c j ę o b o w i ą z k o w y m k r a w a t e m , a ten z 1980 dziś Piłsudski, p o w t ó r z o n y P a p i e ż . Rzeczy i ludzie z n a c z ą czas, z a s t ą p i e n i a o w ą , , t e c z k ą i k r a w a t k ą " — a,utentyzmu d z i a ł a n i a . o d m i e r z a j ą kolejne etapy. N a podstawkach p o j a w i a j ą się d a t y A u t o r y t e t u c z ł o w i e k a — sztucznym a u t o r y t e t e m urzędniczego —• r o k 1910, 1930, 1970. W zamierzeniu Z a g ó r n e g o d a t y gra­ a t r y b u t u . W t y m o d s z u k i w a n i u d o d a t k o w y c h z n a c z e ń nie za­ niczne. Jest to i n d y w i d u a l n a p r ó b a u p o r z ą d k o w a n i a d z i e j ó w na stępujemy u ż y t e k w ł a s n y i i n n y c h . Mniej istotne jest, czy przedstawiono autora. T a k a jest jego intencja w y r a ż o n a opisem. Urzędniczy poehód k o ń c z y korpulentna sylwetka współczesnego sposoby naczelnika, k t ó r e g o Z a g ó r n y nazywa k i l k a n a ś c i e ł a t . Jest to wersja h i s t o r i i Z a g ó r n e g o , oparta o jego „karykaturą". U ł a n i — w i d y w a ł ich j u ż w d z i e c i ń s t w i e . T u t a j c w a ł u j ą koniach, przechadzają się z psom, ż e g n a j ą p r o w a d z a j ą konie. Z a g ó r n y opowiada więc o podziale i piechoty, w y r a ż o n y m odmiennością k t ó r y również p a r a d o w a ł w takim na dziewezyny, w y ­ kawalerii u b i o r u . O swoim ojcu, gospodarowania, p r z e ż y c i a , obserwacje, Drewniane posta,eio Ż y d z i — „ Ż y d ó w 3,5 m i l i o n a u nas b y ł o — t r z y miliony jeszezo rok, przemyślenia. wciąż z a l u d n i a j ą jego w y o b r a ź n i ę , ale d r e w n i a n ą h i s t o r i ę p r z e ż y w a najpiorw we śnie. To w n o c y po­ wstają pomysły przybliżony mundurze. ubiory funkcjonowały kolejnych przedstawień. schemat p r z y s z ł e j W dzień pracy a następnie do j e j w y k o n a n i a . D r o w n o t r a k t u j e szkicuje przystępujo z szacunkiem. Wybiera Niemiec na m y d ł o p r z e r o b i ł , p ó ł z o s t a ł o " — c z y t a m y w me­ takie, k t ó r e ł a t w o k s z t a ł t o w a ć . Przesusza je i ustawia do p i o n u . tryczce do r z e ź b y p r z e d s t a w i a j ą c e j Ż y d a . Wspomina, ich zwy­ D r e w n o , w e d ł u g niego, j a k człowiek nie m o ż e b y ć kalekie, j a k czaje. Wra,z z i n n y m i c h ł o p c a m i b i e g a ł o g l ą d a ć ż y d o w s k i e wesela. d o m musi m i e ć solidny fund.ament. Szkoda m u je o d r ą b y w a ć Jego m a t k a m i a ł a ż y d o w s k i e k o l e ż a n k i i uczennice. „ Ż y d z i — więc, g d y znajdzie większy to b y ł we wsi c a ł y ó w c z e s n y GS." M ó w i o sposobach zdobywania proporcji, podwójno sylwetki. k b o n t a , spółce Ż y d a z m ł y n a r z e m i ż y d o w s k i e j gehennie. Rzeźbienie kawałek, r z e ź b i , dla pojmuje ja,ko swoiste zmaganie za,chowania z tworzywem. Skostruowane na w ł a s n y u ż y t e k p r a w d y w y p o w i a d a z t a k i m Ł a t w e z w y c i ę z t w o nie cieszy. Sa,m więc wyznacza sobie t r u d n i e j ­ przekonaniem, j a k b y poza n i m i nie b y ł o i n n y c h racji. N a w e t sze zadania, w y m a g a j ą c e doskonalenia u m i e j ę t n o ś c i . K i e d y nie jośłi p r a w d y te s ą w zabawny s p o s ó b jest zadowolony z k o ń c o w e g o efektu swojej pracy, p o p r a w i a uproszczone. Rolnicy — z wialnią, kosą, grabiami. Kobiety niosące wodę w wiadrach umocowanych na k o r o m y s ł a c h — bo k i o d y ś jedna studnia na kilkanaście podwórok. Kobieta z była automa­ t y c z n ą p r a l k ą czyli maglem, z m i ę d l i c ą , w jogo podpisie „ t a r - j ą t a k d ł u g o a ż o s i ą g n i e t o , co z a m i e r z a ł . W p r e c y z y j n y m od­ tworzeniu poszczególnych postaci złączyło się cieśli i szowea. P r z y o b r ó b c e drewna n a j c h ę t n i e j doświadczenie p o s ł u g u j e się n o ż e m szewskim. I I . 8. F r a g m e n t ż y c i o r y s u pisanego w z w i ą z k u z w y s t a w ą we W r o c ł a w i u (1988 r) 272 �II. Kolor zastosowany w 9. Szczęść Boże młodej parze, w y s . 50,5 c m ; i l . 10. Ułani, wys. 28,5 c m ; i l . 11. Chrystus Pasterz, wys. 63,5 c m przedsta­ n a w i ą z u j ą c y c h dialog z i n n y m i . W p r o s t przeciwnie. Ż y ł zawsze wienie, bo w a ż n e jest, że w ł a ś n i e czerwone korale z d o b i ł y s t r ó j części prac u w i a r y g o d n i a w ś r ó d l u d z i i dla nich. O t w a r t y , w ł ą c z a j ą c y się w i c h p r o b l e m y , l u d o w y a u ł a n m i a ł m u n d u r niebieski. B a r w a d o p e ł n i a p r a w d ę społocznik. W spisanym przez siebie w y z n a n i u , p r z y g o t o w a n y m h i s t o r y c z n ą , nie z a s t ę p u j ą c na w y s t a w ę w M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m we W r o c ł a w i u , zapewnia, modelunku. że nie jest w a r i a t e m . R z e ź b i , aby z a t r z y m a ć m i n i o n y czas i aby M i k o ł a j Z a g ó r n y nie m a w sobie nic z samotnika, t y c h n a t u r s k r y t y c h , p e n e t r u j ą c y c h w ł a s n e w n ę t r z e , t y l k o poprzez s z t u k ę )0 nie m i e ć godzin nadliczbowych. Po p r o s t u : „ T a k te czasy pa­ m i ę t a m i takie m i się s t r u ż e . M a m l a t Fot.: Jan Świderski (2—11) 86." 11 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0d0813ce2542bba4566f76400b328fba.pdf bf7c094745b29525832d22e354c8d186 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3190 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2987 Title A name given to the resource Jackowi / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.5 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ludwik Stomma JACKOWI należy s ł o n i k i — m a l e ń k i e i r ó ż o w e . . . Wybaczcie p a ń s t w o , ale c h y b a jako takiego, p o w i a d a fenomenolog. N i e m a s ł o n i „ j a k o t a k i c h " , P o w r ó ć m y jeszcze do t e o r i i s ł o n i a . S ł o n i a p o z n a w a ć sami rozumiocio, żo to wszystko a n i fenomenologa, a n i s t r u k - odpowiada s t r u k t u r a l i s t a , są. t y l k o t u r a l i s t y o b c h o d z i ć nio m o ż e . ż e n i a . Dlaczego s ł o ń m a Jacek Olędzki ich u s p o ł e c z n i o n o t r ą b ę ? — z a p y t y w a ł na (przynależność metodologiczna wyobra­ egzaminie nieokreślona) Dlatogo i z a r ó w n o fenomenolog, j a k i s t r u k t u r a l i s t a o k a z y w a l i się bozr a d n i wobec t a k p e r f i d n i e s f o r m u ł o w a n e g o p r o b l e m u . — Dla­ czego s ł o ń m a t r ą b ę ? — ż e b y się F r e u d d z i w i ł . S k ą d i n ą d f a k t o m jest jednak, że s ł o ń t r ą b ę r z e c z y w i ś c i e posiada. Ma duży słoniom a d r e s o w a ć się do Aleksandra D o m e n ą Jacka jest sztuka (jak j ą z w a ł , t a k j ą z w a ł — niomaly tu istniojo m ę t l i k terminologiczny) n a i w n a . r ó ż n i się ona o d s z t u k i o k r e ś l a n e j najczęściej również d w a k ł y z k o ś c i s ł o n i o w e j , o d s t a j ą c e uszy, jest bardzo radziłbym Jackowskiego. fesjonalnej", Tym mianem iż o ilo t a druga realizuje n a j c z ę ś c i e j toorotyczne l u b o m i t u j e znaki, których zaś „pro­ założenia interpretacja pozo­ i dlatego rzuca się w oczy. A j a k j u ż w oczy kolo, to spokoju nie stawiona zazna. P r z y j d ą swojej istocie o p o w i e ś c i ą . J a k o t a k a m o ż e b y ć o c z y w i ś c i e w y ­ fenomenolog zo s t r u k t u r a l i s t a , p o t o m joszczo zostaje o d b i o r c y , sztuka n a i w n a jest w najgłębszej t a k i O l ę d z k i ( p r z y n a l e ż n o ś ć metodologiczna n i e o k r e ś l o n a ) i za­ dana n a ż e r s t r u k t u r a l i s t y i fenomenologa. J a c k o w s k i i n n ą w y ­ czną deliberować. b r a ł jednak W Afryce jest s ł o ń symbolem siły, p o m y ś l n o ś c i , d ł u g o w i e ­ dyrektywę metodologiczną. Postanowił opowieści po p r o s t u w y s ł u c h a ć . S ą s ł u c h a n i a i s ł u c h a n i a . P o m i ę d z y n i m i c z n o ś c i i m ą d r o ś c i , ale r ó w n i e ż g w a ł t o w n o ś c i i b r z y d o t y (u n i - s ł u c h a n i e r o z u m i o j ą c e jest s ł u c h a n i e m ogromnie r z a d k i m . N i e geryjskich niezgrabność w i e m , czy się Jacek z darem t y m u r o d z i ł , czy w y p r a c o w a ł go (słoń w sklepie z p o r c e l a n ą ) , w A z j i przeciwnie, w y c h w a l a się w mozole i w gruncie rzeczy niewiele m n i e to obchodzi. Czekam jego o s t r o ż n o ś ć i s t a b i l n o ś ć . S ą o s ł o n i a c h rozliczne p r z y s ł o w i a : t y l k o n a chwile, g d y o d k ł a d a swoje naiwne cacka i t o co u s ł y ­ Ibo). W E u r o p i o przypisuje m u się 1 „ K t o s ł o n i a na uczte. p r o s i , g ł ó d do d o m u w p r o w a d z a " , „ S ł o ń 2 3 m y s z y nie c h w y t a " , „ B u s z od s ł o n i a s i l n i e j s z y " , „ N i e h a ń b a 4 u c i o k a ć przed s ł o n i e m " , „ I s ł o ń p o ś l i z g n i e s i ę n a r ó ż y " 5 etc. szał : „ G ł o ś n o i dzieciom i sobie p o w t a r z a . A w i a t r kołysze zielonymi liśćmi S ł o ń wspiera glob, s ł o ń t r z y m a w t r ą b i e k o r o n ę , s ł o ń a sprawa I polska. S ł o ń t u i t a m . Słoń w y s ł u c h a n y i z r o z u m i a n y przostajo b y ć n i e z g r a b n ą A co na to s ł o ń ! ? Zapytywać c ę t k i ś w i a t ł a b i e g a j ą po t w a r z a c h . " 6 górą szarego m i ę s a . Staje się s ł o n i e m , do k t ó r e g o m a s i ę stosunek, słonia, jakim jest, s t a n o w i o c z y w i ś c i e próżny stajo się s ł o n i e m p o d m i o t o w y m . N i o znam się n a teoriach t y ­ t r u d . Słoń m a male oczka osadzone z p r z o d u . W i d o k od t y ł u c z ą c y c h się s z t u k i n a i w n e j . N i e p o t r a f i ę r o z r ó ż n i ć ucha R e i n - z a s ł a n i a j ą m u uszy. Co gorsze fussa od nosa K u n c z y ń s k i o j nie m a na świecie t a k dużego — Irackiej. Wiem natomiast iż d z i ę k i J a c k o w i dziwno Chajcowo p o t w o r y , szopki Pioluszcza- więc, j a k i m jest i n i g d y się nie dowie. Słoń nio d o m y ś l a się nawet, k o w e , kopie Ociepkowe że jest organizmem w i e l o k o m ó r k o w y m , bo k o m ó r k i — j a k na­ k7*asnoludy w t a r g n ę ł y nie t y l k o do mojego ż y c i a . Ze d o s t a l i ś m y p i s a ł E l i a d e — w i d a ć dopiero w m i k r o s k o p i e , a słoń m a za d u ż e o d e ń w prezoneio n o w y w v m i a r rzeczy. zwierciadła łapy, ż e b y się s ł o ń m ó g ł w n i m p r z e j r z e ć . S ł o ń nie w i e żeby manipulować tak subtelnym aparatem, Więckowo, widoczki Nikiforowe czy O c z y w i ś c i ? , o p o w i a d a j ą c , zmuszeni j e s t e ś m y do więc nazywania nie m o ż e sobie n a s t a w i ć o s t r o ś c i . P r z e c i ę t n y s ł o ń nie w i e t a k ż e , a w i ę c k l a s y f i k o w a n i a , do p r z e k ł a d a n i a z j ę z y k a na j ę z y k . Sta­ dlaczego m a t r ą b ę i n i g d y nie c z y t a ł F r e u d a . P y t a n i o „ a eo na je w i ę c Jacek przed t y m s a m y m p r o b l e m e m a d e k w a t n o ś c i , k t ó r y to s p ę d z a sen słoń" jest więc właściwie czystym przykładom retoryki, g d y ż z g ó r y w i a d o m o , że nie s ł y s z a ł o n nic o symbolach, ani fenomenologii, ż e w i ę c p o p r o s t u nie m a z n i m o c z y m g a d a ć . zapewne o p o w i e d z i e ć , ż e wczoraj p o d r a p a ł struktu­ się o t y m za k a ż d y m razem, k i o d y sam z n a l a z ł e m się w s y t u ­ się w gdy k o i ł a m n i e magia Jackowego s ł u c h a n i a . S ł u c h a n i a dobrego. buszu, że jego m ł o d a (studwudziestoletnia — u słoni t o s i ę ina­ czej liczy) kochanka p u ś c i ł a go k a n t e m , żo n a j p i ę k n i e j s z ą Goodenough'a, acji s ł o n i a — niowysluohanogo, ze s m u t k a m i na s ł o n i o w ą m i a r ę , B o co w ł a ś c i w i e m a s ł o ń do powiedzenia ? Mógłby z p o w i e k Levi—Straussa, r a l i s t y i fenomenologa. J a k go r o z w i ą z u j e ? — P r z e k o n y w a ł e m rzeką T o p r a w d a , że wprowadzenie do n a u k i p o j ę c i a d o b r o c i i to jeszcze dla zdefiniowania m o t o d y jest zabiegiem nio t y l k o r y ­ jest L u a n g w a (wprawdzie k u z y n wołi L i m p o p o , ale on się nio z y k o w n y m , ale przede w s z y s t k i m n a i w n y m , Lecz m o ż e t u w ł a ­ zna), ż e k i e d y n a d K i l i m a n d ż a r o błyszcza, g w i a z d y c h w y t a go ś n i e klucz do t a j e m n i c y ? M o ż e dla zrozumienia s z t u k i zwanej czasami j a k a ś cholerna, n i e w y t ł u m a c z a l n a t ę s k n o t a za n a i w n ą potrzobna b y ł a t a d o b r o ć , k t ó r ą t a k c z ę s t o z w y k l i ś m y innym, n i e s ł o n i o w y m ż y c i o m , że od czasu de czasu, wieczorem dopada r też za n a i w n ą p o c z y t y w a ć , a k t ó r a jest t a k w i e l k ą J a c k a s i ł ą ; go duszn3 strach przed c h o r o b ą , s t a r o ś c i ą , s a m o t n o ś c i ą i ś m i e r ­ S ł o n i pocieszeniom, s z t u k i n a j g ł ę b s z y m odczuciem, naszym nie­ c i ą , że n a j w s p a n i a l s z ą r z e c z ą na świecie s ą dopiero co narodzone spłaconym długiem. P R Z Y P I S Y 1 Nowa Księga przysłów polskich, "tamże Proverbes, sentences et maximes, ekie). 3 Warszawa 1972, t . 3, s. 321 4 5 Paris 1980, s. 469 (nigeryj- 6 t a m ż e , s. 237 (syjamskie), t a m ż e , s. 189 (perskie). Czoslaw Miłosz, Przy piwoniach, wers 10—12. 5 I �Stanisław Mossakowski ANTYCZNE I RENESANSOWE WZORY DEKORACJI WAWELSKIEJ „PORTA TRIUMPHALIS" Nie negując cześnie ogólnej pozostawiając do słuszności t y c h ideowych jakie b y ł y , względnie m o g ł y wianym dziołem przez wypowiedzi osobnego o m ó w i e n i a i jedno­ sprawę być, wiązane króla-fundatora oraz treści z oma­ projektującego a r t y s t ę , p r a g n ę z a j ą ć się t u t a j pochodzeniem m o t y w ó w boga­ tej dekoracji wawelskiego p o r t a l u , a w szczególności r o z p o z n a ć te z n i c h k t ó r e p o w s t a ł y , j a k się zdaje, w n a w i ą z a n i u do k o n k r e t n y o h dzieł s t a r o ż y t n y c h . J e ś l i p r z y j m i e m y , ż e zamierzeniem t w ó r c ó w b y ł o r z e c z y w i ś ­ cie naśladowanie na Wawelu form antycznej bramy trium­ falnej, to uproszczona redakcja j e j jednoprzelotowego schematu z p i l a s t r a m i zamiast k o l u m n , o trzonach w y p e ł n i o n y c h p ł a s k o ­ r z e ź b ą , bardzo l u ź n o n a w i ą z u j e do r z y m s k i c h ł u k ó w nych, p e w n ą analogię znajdując triumfal­ jedynie w pilastrowym łuku Septimiusza Sewera na r z y m s k i m F o r u m B o a r i u m , k t ó r y z n a n y jest p o d n a z w ą 1'Aroo degli A r g e n t a r i . * P o w t a r z a ona n a t o m i a s t rozpowszechniony j u ż p o d ó w c z a s W typ zakresie dekoracji stosunkowo renesansowego p o r t a l u . najodleglejsze od wzo­ r ó w a n t y c z n y c h s ą kandelabrowe o r n a m e n t y niewielkich p ł y c i n w ościeżach arkady, a t a k ż e p o m y s ł wypełnienia cokołów p i l a s t r a m i przez postacie a m o r k ó w - t a r o z o w n i k ó w , które pod tutaj t r z y m a j ą owalne tarcze z h e r b a m i P o l s k i i L i t w y ( i l . 1, 7). M o ­ t y w t e n s t a n o w i w y r a ź n e n a w i ą z a n i e do t r a d y c j i j a k a u k s z t a ł ­ t o w a ł a się p o d konieo X V i na p o c z ą t k u X V I w i e k u w a r c h i ­ tektonicznych ków. 5 obramowaniach zwłaszcza rzymskich nagrob­ Poza a m o r k ó w , o r o z s t a w i o n y c h nogach i podniesionych s k r z y d ł a c h , a t a k ż e fizjonomia upodabniają je do jednego z d w ó c h p u t t ó w z t a r c z a m i h e r b o w y m i j a k i e p o w s t a ł y we renckim a 1613 warsztacie Benedetta da Rovezzano flo­ (między 1506 r . ) z przeznaczeniem dla mauzoleum ś w . J a n a Gwal- 6 b e r t a w B a d i a d i Passignano ( i l . 8 ) . N a t o m i a s t plastyczne k o ­ s m y k i i c h b u j n y c h w ł o s ó w z d a j ą się ł ą c z y ć cechy f r y z u r tycznych rzymskich posągów: młodocianego i A n t i n o u s a , p r z e c h o w y w a n y c h p o d ó w c z a s we F l o r e n c j i . formy draperii, pleców, charakterystycznie zdradzają znajomość rozwianej an­ „Oktawiana" na 7 Także wysokości podobnie p o t r a k t o w a n y c h szat postaci przedstawianych n a p ł a s k o r z e ź b a c h s t a r o ż y t n y c h , szcze­ Okazale obramowanie a r k a d y w e j ś c i a do k a p l i c y Zygmun- g ó l n i e s t u d i o w a n y c h przez a r t y s t ó w renesansowych. M a m t o w s k i e j , o detalach r z e ź b i a r s k i c h c z ę s t o m a ł o c z y t e l n y c h w s k u ­ m y ś l i z w ł a s z c z a p e r s o n i f i k a c j ę Lata t e k u b y t k ó w spowodowanych rozpadem n i e t r w a ł e g o k a m i e n i a sće C o n d ó w C h a n t i l l y piaskowcowego, się w R z y m i e ( i l . 9 ) . równocześnie słabo widoczne spoza laskowania wysokiej k r a t y z b r ą z u , w n i e w i e l k i m p n i u z w r a c a ł o d o t ą d u w a g ę badaczy ( i i . 1—3, gęstego t y l k o sto­ 7, 1 0 — l l ) . 1 Jego na z c o k o ł u kandelabra w M u - (1 w.n.e.), k t ó r y p i e r w o t n i e znajdował 8 R z y m s k i r o d o w ó d a n t y c z n y m a r ó w n i e ż p a r a k a p i t e l i ozdo­ bionych głowami b a r a n ó w , k t ó r y c h rogi stanowią zawieszenia schemat a r c h i t e k t o n i c z n y w postaci p a r y p i l a s t r ó w n i e o r t o d o k s y j - dla g i r l a n d y o w o c ó w u j ę t e j w s t ę g a m i . Jak nego p o r z ą d k u k o m p o z y t o w e g o , u s t a w i o n y c h n a w y s o k i c h n a i n n y m miejscu z a z n a c z y ć , ich rzadko s p o t y k a n a forma sta­ kołach i dźwigających belkowanie k o r y n c k i e z i m p o s t a m i osiach p o d p ó r , n a s u n ą ł n i e g d y ś L e c h o w i jarzenie z ł u k i e m t r i u m f a l n y m Kalinowskiemu o j e d n y m przelocie. j ą c do tego s p o s t r z e ż e n i a a u t o r p r a c y o w ą t k u 2 co­ na sko­ Nawiązu­ triumfalnym w t r e ś c i dekoracji b u d o w l i , J e r z y K o w a l c z y k , d o s z e d ł z k o l e i do w n i o s k u nej jest mauzoleum władcy-imperatora, k t ó r y b y ł „ c e s a r z e m w s w o i m k r ó l e s t w i e " (...). W z n a l a z ł y się geniusze c h w a ł y z p o c h o d n i a m i na łuków triumfalnych: króla, przyłuczach podobieństwo T y t u s a , T r a j a n a czy Septimusza Sewera w R z y m i e " a „ n a pilastrach... repertuar i n s t r u m e n t ó w i n a c z y ń t e l i d a t o w a n y c h na występującymi dnie o ł t a r z y okres wczesnego cesarstwa z często na da Sangallo. które rysował m.in. Ze s t a r o ż y t n o ś c i w z i ę t y jest t a k ż e nie w t ó r z o n y niomal t y l k o sam arkady lecz r ó w n i e ż ich specyficzna stylizacja, k t ó r ą J a n Antoniewicz po­ d o s ł o w n i e na wejściowoj ścianio w n ę t r z a k a p ­ wywodził z renesansowej rzeźby Bołoz padewskiej, a J u l i a n Pagaczewski z p ł a s k o r z e ź b Agostina d i Duccio w Perugii i w Rimini. n a ś l a d o w a n e j przez f i g u r ę po p r a w e j stronie, z o s t a ł a 3 motyw ( i l . 2—3), związanych z o b r z ę d e m triumfalnym...: panoplia, misy i dzbany, w kapitelach". wzglę­ Giuliano 9 u s k r z y d l o n y c h postaci w p r z y ł u c z a c h licy, kapi­ motywami postumentach k a n d e l a b r ó w , a n t y c z n y c h , dzieł tarcze z g ł o w ą M e d u z y , r o g i o b f i t o ś c i , g ł o w y b a r a n ó w , z w i e r z ą t ofiarnych okazję n o w i p o ł ą c z e n i e w z o r ó w z a c z e r p n i ę t y c h z pewnego t y p u że „ P o r t a l wejściowy w kształcie b r a m y triumfal­ zapowiedzią już miałem z 1 0 O g ó l n a k o m p o z y c j a lewej postaci, m n i o j udolnie płaskoraeźby zdobiącej lewe p r z y ł u c z e elewacji przejęta północnej . �P o r t a l k a p l i c y Z y g m u n t o w s k i e j : i i . 1. P o m i a r F . P o k u t y ń s k i e g o z r. 1865; i i . 2. F r a g m e n t części l e w e j ; i l . 3. F r a g m e n t części p r a w e j ł u k u K o n s t a n t y n a w R z y m i e , co jest widoczne z a r ó w n o w u k ł a ­ dzie szat j a k t e ż w u j ę c i u g ł o w y i t y p i e uczesania ( i l . 4 ) . wet owalne f o r m y szerokich r ę k a w ó w j a k i c h nie Na­ znajdujemy na reliefach ł u k u K o n s t a n t y n a (zbliżone do szarf k o r p u s y t a r c z o w n i k ó w na 1 1 Vendramin deł stylu Załozieckiego reliefów do poszukiwania w W e n e c j i 12 wawelskich ), stanowią d o b n y c h r ę k a w ó w postaci w p r z y ł u c z u p o r t y k u zwanej P o r t i c o dei Caccabari. R u i n y źró­ przetworzenie krypty toj antycznej po­ Balbi rzymskiej b u d o w l i , d z i ś j u ż nio i s t n i e j ą c e , znano s ą z ó w c z e s n y c h r y s u n k ó w Lata w R z y m i e , a obecnie znajduje się w zbiorach Palazzo dei Cons e r v a t o r i na K a p i t o l u ( i l . 5 ) . Trzony oplatających nagrobku doży Andrea — о к . г. 1495, dziele b r a c i L o m b a r d i c h — co n i e g d y ś s k ł o n i ł o Włodzimierza p ó ź n o a n t y c z n y ł u k z w a n y 1'Arco d i Portogallo p r z y v i a jak pilastrów 1 5 wewelekiej „porta triumphalis" zostały, j u ż m ó w i l i ś m y , w y p e ł n i o n o p ł a s k o r z e ź b a m i w formie wieszonych na wstęgach zestawów uzbrojenia (il. za­ 10—11). D e c y d u j ą c się na t a k ą d e k o r a c j ę p r o j e k t a n t k a p l i c y Zygmun­ towskiej n a w i ą z y w a ł m o ż e nie t y l e do s k r o m n y c h p ł a s k o r z e ź b panopliowych Argentari, na pilastrach fasady rzymskiego ГАгсо co do d z i e ł m u w s p ó ł c z e s n y c h , t a k i c h n p . j a k portale a p a r t a m e n t ó w p a ł a c u książęcego w Urbino degli trzy (ok. 1472— m . i n . Giuliana da Sangallo, a i c h s t r u k t u r a i dekoracja szeroko 1482, zapewne A m b r o g i o B a r o c c i ) , w s p o m n i a n a P o r t a Capuana o d d z i a ł a ł y na r e n e s a n s o w ą s z t u k ę w ł o s k ą , w t y m na w N e a p o l u czy s z c z e g ó l n i e bliskie p o d w z g l ę d e m t y p o l o g i c z n y m , Bramantego i Rafaela. Figury i na bo z p a n o p l i a m i na t r z o n a c h p i l a s t r ó w , portale n e a p o l i t a ń s k i c h 13 przedstawione n a portyku krypty Z reguły trzymają twórczość rzymskich łukach triumfalnych B a l b i t o personifikacje V i c t o r i i one wojenne trofea n a długich (Nike). żerdziach, k a p l i c : r o d z i n y Carafa d i San Severino w kościele S. Domenico Maggiore (1508, 1512—1516, R o m o l o d i A n t o n i o da Senttignano) i r o d z i n y Teodosi w katedrze (pocz. X V I w . ) . 1 6 Wreszcie nie sztandary, w i e ń c e laurowe, p a l m y czy g i r l a n d y . T a k i e w ł a ś n i e , m o ż n a z a p o m n i e ć , że podobne dekoracje panopliowe znane j u ż wzorowane na były antycznych, trofea na żerdziach znalazły w r ę k a c h V i c t o r i i w p r z y ł u c z a c h P o r t a Capuana w wzniesionej z polecenia k r ó l a F e r r a n t e I się Neapolu, aragońskiego przez Giuliana d a Maiano (ok. r . 1484), jednej z najokazalszych rene­ sansowych b r a m tektonicznym triumfalnych, szczególnie bliskiej w ogólnym portalowi schemacie kaplicy archi­ Zygmun­ w Krakowie, wprowadzone przez Franciszka Florent- c z y k a n a p i l a s t r a c h niszy n a g r o b k a k r ó l a J a n a O l b r a c h t a i w o b r a m i e n i u jednego z o k i e n t z w . D o m u K r ó l o w e j (1502—1506). We mentów wszystkich t y c h starożytnego dziełach panoplia składają uzbrojonia rzymskiego 17 się z ele­ (oddawanych z m n i e j s z ą l u b w i ę k s z ą w i e r n o ś c i ą ) locz n a j c z ę ś c i e j przeplatane t o w s k i e j ( i l . 6 ) . ' * F i g u r y k r a k o w s k i e u n o s z ą j e d n a k nie trofea lecz zapalone pochodnie. E l e m e n t ten r ó w n i e ż m o ż n a wiązać d a t o r ó w ) . N i c więc dziwnego, żo nie u d a ł o się w ś r ó d n i c h odna­ są motywami współczesnymi, renesansowymi (m.in. herbami fun­ z o d d z i a ł y w a n i e m dzieł a n t y c z n y c h . M y ś l ę t u t a j nie t y l e o t a k leźć identycznego l u b podobnego j a k w k a p l i c y Z y g m u n t o w s k i e j częstych na Geniusza Snu rzymskich (Somnus) sarkofagach lub Śmierci chłopięcych postaciach zestawu b r o n i s t a r o ż y t n e j , k t ó r a na z odwróconą pochodnią, szczególną erudycję lecz przede w s z y s t k i m o uskrzydlonej ż e ń s k i e j Aeternitas na płaskorzeźbie wyobrażającej personifikacji apoteozę wej Sabiny, ż o n y H a d r i a n a , dziele k t ó r e do r . 1662 naszym portalu zdradza antykwaryczno-archeologiczną. J u ż Jerzy Kowalczyk z w r ó c i ł u w a g ę na kolisty medalion cesarzo­ w i d o c z n y n a p ł a s k o r z e ź b i e lewogo p i l a s t r a ( i l . 10-b), z p r z e d zdobiło stawieniem t r i u m f u i m p e r a t o r a s i e d z ą c e g o na r y d w a n i e zaprze- �g n i ę t y m w p a r ę k o n i i s t w i e r d z i ł jego z w i ą z k i z p o d o b n y m i przed­ s t a w i e n i a m i na numizmatach rzymskich. Bliższe rozpoznanie t y c h z w i ą z k ó w u t r u d n i a j e d n a k s ł a b a c z y t e l n o ś ć zniszczonego reliefu. 18 Wzmiankowana przez tegoż autora ozdobna misa i dzban, w i d n i e j ą c e n a tej samej w y s o k o ś c i na pilastrze p r a w y m ( i l . 11-a), u j a w n i a j ą p o d o b i e ń s t w o do p r z e d s t a w i e ń r z y m s k i c h n a c z y ń o f i a r n y c h w y r z e ź b i o n y c h na m e t o p a c h nie i s t n i e j ą c y c h j u ż dzisiaj s z c z ą t k ó w Basilica A e m i l i a na F o r u m R o m a n u m , studio­ w a n y c h m . i n . przez Giuliana da S a n g a l l o z I 19 oraz na sarkofagu w.n.e., n i e g d y ś w zbiorach rzymskiego Palazzo Cafarelli (obecnie w Berlinie), b ę d ą c y c h p r z e d m i o t o m r y s u n k u w kode­ ksie E e k u r i a l s k i m . Łatwiejsze do 20 rozpoznania eharaktorze m i l i t a r n y m . są pierwowzory Nałoży przy t y m motywów zaznaczyć, że o po­ w t a r z a j ą się one t y l k o w y j ą t k o w o . Oba p i l a s t r y r ó ż n i c u j o t a k ż e f a k t , iż w ś r ó d p a n o p l i i lewego i g r a j ą nagie p u t t a u j ę t o w uroz­ I I . 4. V i c t o r i a , p ł a s k o r z e ź b a z łuku Konstantyna w Rzymie m a i c o n y c h p o l a c h i p o d t r z y m u j ą c e rozwiane k o ń c o szarf, czogo b r a k na pilastrze j ' r a w y m . M i m o to p ł a s k o r z e ź b y obu p i l a s t r ó w zachowują równowagę kompozycyjną, siedom n i e m a l r ó w n y c h c z ę ś c i . 21 gufrowanymi na szarfami, które dając się p o d z i e l i ć na S ą one p o w i ą z a n o o z d o b n y m i pilastrze l e w y m trzyma ustach l i ś c i a s t y maszkaron (z g a t u n k u t y c h jakie pod s z t u k i r z y m s k i e j — z w ł a s z c z a dekoracji w wpływem wewnętrznych gzym­ s ó w ł u k u Septimiusza Sewera na F o r u m R o m a n u m — rozpo­ 22 w s z e c h n i ł y się w ornamontyco nio t y l k o pilastrze p r a w y m zawieszone s ą na renesansowej, ) muszli ujętej a przez na parę delfinów. Rozpoznanie antycznych perwowzorów naszych panoplii u ł a t w i a f a k t , że w g r ę wchodzi, j a k się zdaj o, policzalna g r u p a dzieł p l a s t y k i r z y m s k i e j okresu cesarstwa, k t ó r e b y ł y s z c z e g ó ­ ł o w o studiowane przoz a r t y s t ó w p r z e ł o m u X V i X V I wieku. W czworobocznych f i ­ t y m kontekścio nałoży wymienić parę larów z czasów Domicjana, bniej z t z w . A r m i l u s t r i u m na Rzymianie składali poświęcony obecnie we florenckich pochodzących Awentynie, oręż najprawdopodo­ budowli, w ( i l . 12). której Przechowywane U f f i z i a c l i , f i l a r y te z n a j d o w a ł y się pier­ w o t n i e , co n a j m n i e j o d k o ń c a S. Sabina na A w e n t y n i e . X V stlucia, w p o b l i ż u kościoła B o k i każdogo z nich wypełniają pła­ s k o r z e ź b y p r z e d s t a w i a j ą c e o k o ł o 1450 r o z m a i t y c h o k a z ó w b r o n i d a j ą c y c h się p o d z i e l i ć na znano wielu a r t y s t o m 106 t y p ó w . R z e ź b y t o b y ł y dobrzo renesansowym. 23 Przorysy fragmontów ich dekoracji znajdujemy m . i n . na k a r t a c h t z w . kodoksu kurialskiego, w z o r n i k a w warsztacie używanego Sangallo, i (w l u s t r z a n y m odbiciu) na m i e d z i o r y t a c h niego A n t o n i a da Brescia ( i l . 1 3 ) . Pośród Es- Giuliana da Giovan- 24 masy uzbrojonia j a k i e zostało tam przedstawione z ł a t w o ś c i ą m o ż n a o d n a l e ź ć szereg o k a z ó w , k t ó r e w wersji nieco przestylizowanej I I . 5. Apoteoza cesarzowej Sabiny z 1'Arco d i Portogallo w R z y m i e znalazły się również na pilastrach wawel­ skiej „ p o r t a t r i u m p h a l i s " . Są to przede w s z y s t k i m : zbrojo t y p u torsowego z charakterystycznie z w i ą z a n ą p r z e p a s k ą (L-3, P-7), znane z r e s z t ą t a k ż e z p r z e d s t a w i o ń na roliefach z c z a s ó w T r a j a n a umieszczonych w ł u k u K o n s t a n t y n a i z 2 ' l a s k o r z e ź b y dzącej z nieistniejącego pocho­ j u ż ł u k u M a r k a Aureliusza, przenie­ sionej przez Leona X w r. 1515 z k o ś c i o ł a S. M a r t i n a n a K a p i ­ tol; 2 5 owalne tarcze zdobne o r n a m e n t o m p a l m e t o w y m z ro- zotą l u b g ł o w ą S ł o ń c a p o ś r o d k u (L-5, P - 5 ) ; d e k o r a c j ą w formie liści l a u r u ( P - 7 ) ; 27 2 6 kolisto tarcze z tarczo z g ł o w a m i M e d u z y (L-6, P-2), c h o c i a ż nie t a k ostro z a k o ń c z o n o j a k na w y g i ę t e tarcze p r o s t o k ą t n e ( s c u t u m ; L - 5 ) ; dzwonie, wąskiej ochronie p o l i c z k ó w 2 9 Wawolu, 2 8 hełmy o półkolistym i wygiętym nakarczku, czasem zdobne s k r z y d ł a m i p t a k ó w ( L - 7 , P-4, P-6); wreszcie pro­ s t o k ą t n e k o ł c z a n y ze s t r z a ł a m i ( m . i n . L-,'ł) i k r ó t k i e paradne miecze o zoomorficznycli r ę k o j e ś c i a c h (element bodaj n a j c z ę s t s z y w dekoracji p i l a s t r ó w wawelskich) oraz k r z y w o kordy i topory (L-4). Bardziej s k o m p l i k o w a n ą g e n e z ę u j a w n i a j ą t y m nakarezku, opatrzone z p r z o d u m a s k ą hełmy o wygię­ antropomorficzną. M o ż n a się d o m y ś l a ć , że ta forma h e ł m u na naszym reliefie (L-2) I I . 6. G. da M a i a n o , P o r t a Capuana w N e a p o l u to w y n i k przestylizowania p i ę k n e g o h e ł m u j a k i widnieje na zna- �I I . 7. A m o r e k - t a r c z o w n i k z lewego c o k o ł u p o r t a l u k a p l i c y Z y g ­ m u n t o w s k i e j ; i l . 8. B . da Rovezzano, a m o r e k - t a r c z o w n i k z k o ś ­ cioła w B a d i a d i Passignano; i l . 9. Personifikacja l a t a z c o k o ł u kandelabra w M u s ó e C o n d ó w C h a n t i l l y . R y s u n e k z Codex Coburgensis ( f i . 134), fragment nej p l a s k o r z e ź b i o rzymskiego sarkofagu ze s c e n ą z d z i e j ó w A c h i llosa, w m o n t o w a n e j n i e g d y ś w b o k s c h o d ó w k o ś c i o ł a S. i n Aracoeli w R z y m i e (obecnie w W o b u r n A b b e y ) , częstych studiów artystów ronosansowach. 30 Maria przedmiotu Osobną uwagę zwraca h e ł m z b l i ż o n e g o t y p u ozdobiony g ł o w ą b a r a n i ą na karczku i wspaniałym skiego sfinksa pióropuszem w s p a r t y m na na- figurze żeń­ ( P - l ) . P i ó r o p u s z t a k i w y w o d z i się — j a k wia­ domo •—• z h e ł m u p o s ą g u A t e n y Parthenos Fidiasza (Pauza- niasz, I , 24, 5). N a ś l a d o w a ł go m . i n . h e ł m r z e ź b y Marsa TJłtora w świątyni na rzymskim Forum Augusta, znanej od końca X V w i e k u d z i ę k i replice (obecnie na K a p i t o l u ) u w a ż a n e j p o d ­ ówczas za wizorunek Pyrrusa. 31 Równoczośnie pióropuszami na sfinksie ozdabiali RzjTnianie szczególnie c z ę s t o innego nieco kształtu hełmy (pozbawione masek), k t ó r e a t r y b u t e m personifikacji stały się niemal R z y m u . Tak właśnie wyglądają h e ł m y bogini R o m y na reliefach z c z a s ó w Trajana i M a r k a Aureliusza, wmontowanych wtórnie w łuk Konstantyna, 3 2 i t a k prezentuje się jej h e ł m na p i ę k n e j p ł a s k o r z e ź b i e c o k o ł u k o l u m n y A n t o n i n u s a Piusa, k t ó r a skoro musiała dostarczyła działającemu w być wzoru latach c h y b a znana monogramiścio 1500—1506 w omawianej I.B., (il. 14—15). epoce rytownikowi 33 Personifi­ k a c j a R z y m u w y o b r a ż o n a na jego miedziorycie m a h e ł m szcze­ g ó l n i e b l i s k i w a w e l s k i e m u , bo ozdobiony z p r z o d u m a s k ą , a na n a k a r c z k u g ł o w ą barana. B y ć m o ż e iż nasz a r t y s t a p o s ł u ż y ł się w ł a ś n i e t y m sztychem. I ��figury puttów-amorków (il. 16). welski zaczerpnął sowej p o m y s ł unikalny 33 w wyobrażenia Stąd być może artysta dekoracyjnej puttów rzeźbie igrających wa­ renesan­ między pano- p l i a m i lewego p i l a s t r a . M o g ł y go do tego d o d a t k o w o skłonić także płaskorzeźby niektórych rzymskich sarkofagów nych, takie jak ta odrysowana w kodeksie E s k u r i a l s k i m ( f o l . 44 verso), p o d ó w c z a s z n a j d u j ą c a antycz­ się w k o ś c i e l e Santa Cecilia w R z y m i e (obecnie w B r i t i s h Museum) gdzie g r u p a a m o r k ó w b a w i s i ę c z ę ś c i a m i uzbrojenia dla zaznaczenia, iż n a w e t Mars ulec m u s i p o t ę d z e m i ł o ś c i ( i l . 1 8 ) . Większość motywów 36 panopliowych występujących na pi- lastrach p o r t a l u powraca jeszcze w p a r t i a c h d e k o r a c j i s t r o n y zewnętrznej i wnętrza kaplicy podejmujących ciowy z a p o c z ą t k o w a n y przez „ p o r t a t r i u m p h a l i s " . wątek 3 7 treś­ Na zewnątrz m o t y w y te z n a j d u j e m y w o ś c i e ż a c h i p r z y ł u c z a c h o k i e n t a m b u r u . W e w n ę t r z u n a t o m i a s t s t a n o w i ą one g ł ó w n y s k ł a d n i k dekora­ 3 8 c j i czterech s p o ś r ó d p ł a s k o r z e ź b strefy c o k o ł o w e j , w s z y s t k i c h par w ą s k i c h p ł y c i n z d o b i ą c y c h ościeża a r k a d , czterech p i l a s t r ó w wnętrza tamburu, 23). 4 0 3 9 oraz s z e ś c i u p r z y ł u c z y o k i e n n y c h ( i l . 20, 22, N a cokołach i pilastrach m o t y w y panopliowe są najczęściej zawieszone m i ę d z y p ę k a m i o w o c ó w , co o p r ó c z posiadania od­ p o w i e d n i k ó w w ó w c z e s n e j r z e ź b i e dekoracyjnej, b y tylko ścianę wejściową biblioteki wspomnieć Piccolominich s i e n e ń s k i e j (ok. 1615, zapewne Lorenzo Marcina), 43 się r ó w n i e ż z p l a s t y k i antycznej . Repertuar w katedrze 4 1 wywodzi występujących t u p a n o p l i ó w n i e m a l nie odbiega o d tego, k t ó r y z n a m y z deko­ r a c j i p o r t a l u . C z ę s t o , z w ł a s z c z a na z e w n ą t r z k a p l i c y , elementy uzbrojenia antycznego s ą uproszczone i przestylizowane. No­ w y c h wprowadzono niewiole. N a l e ż ą do n i c h : h e l m z p i ó r o p u ­ szem w t y p i e h e ł m ó w p r e t o r i a ń s k i c h , n i e k i e d y w ujęoiu en ce, 43 fa­ h e ł m ozdobiony r o g a m i barana — a t r y b u t e m boga A m o n a wiązanym także z Aleksandrem cza o ś c i ę t y c h n a r o ż a c h 4 5 Wielkim, 4 4 prostokątna i t z w . tarcza A m a z o n e k . 46 tar­ Wszystkie one z a c z e r p n i ę t e z o s t a ł y t a k ż e ze s z t u k i a n t y c z n e j . W sumie c a ł y a p a r a t m o t y w ó w p a n o p l i o w y c h zastosowany lud w П . 10, P ł a s k o r z e ź b y lewego p i l a s t r a a. m o t y w y L - l , b. m o t y w y L - 4 , c. m o t y w y L - 5 , (i. m o t y w L - V ; kaplicy Zygmuiitowskiej: L-2, L-3; L-5; L-ti; dekoracji logiczną rzadko kaplicy dekoracją spotykaną początku Zygmuntowskioj, innych zabytków wiernością X V I wieku porównywany archeologiczną. ozdobionych z renesansowych tego Wśród typu ana­ uderza dzieł z ornamentacją bodaj w j e d n y m t y l k o znajdujemy podobne bogactwo elemen­ I I . 11. P ł a s k o r z e ź b y prawego pilastra k a p l i c y Z y g m u i i t o w s k i e j : a. m o t y w y P - l , P-2, Г - 3 ; ' b . m o t y w y P-4, P-5, P-B; c. m o t y w y P-6, P-7 t ó w antycznego uzbrojenia. M a m t u na myśli dwie i f r y z belkowania w s p a n i a ł e g o k o m i n k a z Palazzo we F l o r e n c j i płyciny Borgherini (obecnie w Museo Nazionale del Bargello) a u t o r ­ stwa r z o ź b i a r z a ze s z k o ł y Giuliana da Sangallo, a zarazem w s p ó ł ­ pracownika (przed dziej Andrea 1514 Sansovina 47 г., i l . 2 1 , 1 7 ) . plastycznych roliefów — Benedetta da Rovozzano F o r m a l n i o d o ś ć odległe o d bar­ krakowskich, z t y m i w j o d n ą m a s ę (wzorem z n a n y c h n a m panopliami rzymskich zbi­ filarów z A w e n t y n u ) z a w i e r a j ą one prawie wszystkie olementy uzbro­ jenia, k t ó r e z n a l a z ł y się na W a w e l u . N i e p r z y p a d k o w o t e ż chy­ ba w i n n y m dziele w a r s z t a t u Rovozzana, p r z y k t ó r e g o reali­ zacji b y ł — j a k m o ż n a p r z y p u s z c z a ć — z a t r u d n i o n y p ó ź n i e j ­ szy p r o j e k t a n t k a p l i c y ukończonym Zygmuiitowskiej, mauzoloum św. Jana a mianowicie w 48 Gwalborta , nie- spotykamy g ł o w y l w ó w i g ł ó w k i a n i o ł k ó w u ż y t e w charakterze z a c z o p ó w N i e m o ż n a j e d n a k z a p o m i n a ć , że h e l m z p i ó r o p u s z e m na dekoracji n a p i l a s t r a c h t a k j a k t o jest wo w s z y s t k i c h ozdobio­ sfinksie widnieje r ó w n i e ż n a jeszcze j e d n y m dziele s t a r o ż y t n y m , nych k t ó r e b u d z i ł o c i e k a w o ś ć a r t y s t ó w w dobie Renesansu. Chodzi t u 19). o s ł y n n ą p a r ę k o l o s a l n y c h r z e ź b z c z a s ó w D o m i c j a n a , przez A l e k s a n d r a Sowora w t ó r n i e u ż y t y c h do dekoracji N y m p h a e u m Aquao Iuliao na Eskwilinie, przedstawiających trofea typu antropomorficznogo. R z e ź b y te w czasach n o w o ż y t n y c h znane pod n a z w ą „Trofei di Mario", placu kajiitolińskiogo. „Trofei tku di Mario", od r. 1590 z d o b i ą widać na naszej kaplicy Przeprowadzona analiza p o r t a l u w e j ś c i o w e g o , na tlo s k ł a d n i k ó w d e k o r a c j i wawelskiej b u d o w l i , w k t ó r y c h wano m o t y w y (il. innych zastoso­ panopliowe, p o t w i o r d z a zatem w c z e ś n i e j n i ę t e przypuszczenie co do pochodzenia a r t y s t y c z n e j Berrocciogo i jego krakowskiego w a r s z t a t u z skioj s z k o ł y Sangalla i R o v o z z a n a . dziś j u ż bardzo zniszczono, na który d e k o r a t o r ó w p o r t a l u naszej k a p l i c y . dawniejszych uzbrojenia u w i j a ł y wnętrza wysu­ formacji florencko-rzym- 34 X V I w i o k u joszcze z a w i e r a ł y element, frapować balustradę panopliami płaskorzeźbach 49 rysunkach, się t a m , dziś wśród p r a w i e nie począ­ mógł Jak to 50 Przede w s z y s t k i m j e d n a k p o t w i o r d z a ich grunto^yn.ą z n a j o m o ś ć m o t y w ó w antycznej r z e ź b y za- r z y m s k i e j , c e c h u j ą c ą ten w ł a ś n i e k r ą g t w ó r c ó w , a zarazem za­ dobrze ś w i a d c z a , że f u n d a t o r dzieła — k r ó l Z y g m u n t p r a g n ą ł w s p o s ó b nagromadzonego szczególny do Wawelu odrodzić piękno i wielkość sztuki s t a r o ż y t n e g o R z y m u . rozpoznania, w swym grobowym mauzoleum na krakowskim 11 I �P R Z Y P I S Y 1 S u m a r y c z n y opis dekoracji p o d a j ą S. Cercha i F . K o p e r a , Nadworny rzeźbiarz króla Zygmunta Starego Giovanni Oini z Sieny i jego dzieła w Polsce, K r a k ó w 1916, s. 50—61 2 L . K a l i n o w s k i , Treści artystyczne i ideowe kaplicy Zygmuntowskiej, „ S t u d i a do d z i e j ó w W a w e l u " , t . 2, 1960, s. 56, p r z y p i s 1. K o m p o z y t o w y p o r z ą d e k p o r t a l u o m a w i a S. Mossakowski, Pro­ weniencja artystyczna twórczości Bartłomieja Berrecciego w świetle dekoracji kaplicy ZygmuntowsJciej, „Biuletyn Historii Sztuki", t . 48, 1986 (w d r u k u ) . 3 J . K o w a l c z y k , Triumf i sława wojenna ,,alł'antica" w Polsce XVI w. (w:) Renesans. Sztuka i ideologia. Warszawa 1976, s. 305—307. O k r e ś l e n i o k r ó l a jako „ c e s a r z a w s w o i m k r ó l e s t w i e " n a w i ą z u j e do tez p r a c y A . Gieysztora, Non habemus caesarem nisi regem. Korona zamknięta królów polskich w końcu XV wieku i w wieku XVI (w:) Muzeum i twórca. Studia z historii sztuki i kultury ku czci Prof, dr Stanisława Lorentza, Warszawa 1969, s. 277—292. W s p o m i n a j ą c ł u k T r a j a n a m i a ł a u t o r n a m y ś l i zapewne t e n z n a j d u j ą c y się w Benewencie. 4 M . P a l l o t t i n o , L'Arco degli Argentari, R o m a 194G; P. P r a y Bober i R . R u b i n s t e i n , Renaissance Artists and Antique Sculpture, Handbook of Sources, L o n d o n 1986, s. 213—214 (poz. 180). 5 Por. n a g r o b k i : B a r t o l o m e a Roverella (zm. 1476) w kościole S. Glemente; P i o t r a R i a r i o w kościele SS. A p o s t o l i ; A n t o n i a R i d o w kościele S. Francesca R o m a n a , a t a k ż e , c h o ć z t a r c z o w n i k a m i nie na cokole, F i l i p p a delia Valle w kościole S. M a r i a i n A r a c o e l i . R z y m s k i e pochodzenie r e d a k c j i tego m o t y w u pierwsza z a u w a ż y ­ ł a : A . M i s i ą g - B o o h e ń s k a , Bernardinus Zanobi de Gianotis Somanus i refleksy dekoracji rzymskiej w kilku dziełach krakowskich Berrecciego. „ S p r a w o z d a n i a P o z n a ń s k i e g o T o w a r z y s t w a P r z y j a c i ó ł N a u k " , 1 (58), 1960, s. 63—64. Nioliezne poza R z y m e m r z e ź b i o n e p u t t a - t a r c z o w n i c y s ą p r z e w a ż n i e bezskrzydle i n a j c z ę ś c i e j m a j ą I I . 12. P ł a s k o r z e ź b a f i l a r u /• A r m i l u s l r i u m w R z y m i e , 12 I fragment �1]. 14. P ł a s k o r z e ź b a c o k o ł u k o l u m n y A n t o n i n u s a Piusa w R z y m i e ; i l . 15. Personifikacja R z y m u , m i e d z i o r y t monogramisty I . B . f o r m ę f i g u r w o l n o s t o j ą c y c h (por. n a g r o b k i : Cal la M a r s u p p i u i w kościele S. Croce wo F l o r e n c j i , dzieło Dosideria da Settignano z 1455 r. oraz A n t o n i a Roselli w bazylice S. A n t o n i o w Padwie, dzieło P i e t r a L o m b a i d o z r. 1467). D o w y j ą t k ó w n a l e ż ą a n i o ł k i -tarczowniey na c o k o ł a c h pilaf.trów r e t a b u l u m o ł t a r z a B o ż e g o Ciała w katodrze w Oesena, dzieło P i e t r a L o m b a r d o , ok. r. 1481. E . L u p o r i n i , Benedetto da Rovezzano, M i l a n o 1964, s. 128, i l . 211—212; A . Luchs, A relief by Benedetto da Rovezzano in the National Gallery of Art in Washington, „ M i t t o i l u n g e n des K u n s t h i s t o r i s c h e n I n s t i t u t e s i n F l o r o n z " , t . 18, 1974, s. 365, il. 3 G.A. Mansuelli, Oalleria degli Uffizi. Le sculture, cz. 2, R o m a 1961, s. 51 (poz. 39), 90—91 (poz. 98); K . F i t t s e h e n , Sul ruolo del ritratto antico nell'arte italiana (w:) Memoria deU'antico nell'arte italiana, t . 2, T o r i n o 1985, я. 395—396, i l . 363; Bober i R u b i n s t e i n , op. c i t . , s. 163 (poz. 128). Bober i R u b i n s t e i n , op. c i t . , s. 94 (poz. 57). Por. t a k ż o reliof, obecnie w L u w r z e , znany p o d n a z w ą „ T a n c e r k i Borgbese" ( t a m ż o , s. 95, poz. 59-B). Mossakowski, op. cit., i l . 15—16 J . B o ł o z A n t o n i e w i c z , O rzeźbie figuralnej kaplicy Zygmun­ towskiej na Wawelu, „ P r a c e K o m i s j i H i s t o r i i S z t u k i " , t . 1, 1919, s. X X I I I ; — S. Pagaczewski, Jan Michałowicz z Urzędowa, „ R o c z n i k K r a k o w s k i " , t . 28, 1937, s. 67, p r z y p i s 1. P o g l ą d Pagaczewskiogo p o w t ó r z y l i : A . B o c h n a k , Kaplica Zygmuntowska, Warszawa 1953, s. 16 i ostatnio L . K a l i n o w s k i , Die Sigismundkapelle im Waweldom zu Krakau (w k a t a l o g u w y s t a w y : ) Polen im Zeitalter der Jagiellonen 1386—1572, Schallaburg 1986, s. 134 Z o b . Mossakowski, op. c i t . , i l . 63—64 W . R . Zaloziecky, Studie zur figuralen Ausschmuckung der Jagielłonenkapell ( Siegmundkapelle) in Krakau, ,,Belvedere", t . 5, 1924, s. 167 S. B o r s i , Giuliano da Sangallo. I disegni di architettura e deli'antico, R o m a 1985, s. 53—59; P . N . Pagliara ( w : ) Raffaello architetto, M i l a n o 1984, s. 417 (hasło 3.2.3.). W a r t o p r z y p o m n i e ć , że fundator b r a m y k r ó l F e r r a n t e b y ł p r a d z i a d k i e m k r ó l o w e j B o n y , k t ó r e j uroczyste z a ś l u b i n y per procura z Z y g m u n t e m I o d b y ł y się 6 g r u d n i a 1517 r. w s t o j ą c y m opodal p a ł a c u Castel Capuano (zob. W . Pociecha, Królowa Bona, t . 1, P o z n a ń 1949, s. 53, 205—211). 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 B o b e r i R u b i n s t e i n , op. c i t . , s. 227—228 (poz. Ш - А ) . Por. t a m ż e , s. 69, 88, 144. Zob. t a k ż e A . M a r k h a m Schulz, Anto nio Rizzo. Sculptor and Architect, P r i n c e t o n 1983, s. 109—110, i l . 199—200, w z w i ą z k u z f i g u r a m i V i c t o r ! podobnie u n o s z ą c y m i pochodnie na p ł a s k o r z e ź b a c h Scala del C i g a n t i w wonockim p a ł a c u D o ż ó w (Andrea Rizzo, 1487—1501). Zob. P. R o t o n d i , The Ducal Palace of Urbino, London 1969, s. 74—76, i l . 110—115, 266—270, 287—290; Napoli e dintorni. Guida d'Italia del Touring Club Italiano, M i l a n o 1976, s. 248, 143, 242. Obok b r a m i p o r t a l i , do k t ó r y c h w y p a d a d o d a ć t a k ż e schody Scala dei G i g a n t i w Palazzo Duealo w Wenecji ( M a r k h a m Schulz, op. cit., s. 98—113, i l . 166, 174—184), dok o r a c i a t a k a p o j a w i a się czasem r ó w n i e ż n a pilastrach n a g r o b k ó w i r e t a b u l ó w o ł t a r z o w y c h . W ś r ó d pierwszych t y t u ł o m p r z y k ł a d u w y m i e n i ć trzeba nagrobok H e k t o r a Carafa ( a n . 1511) w kościole S. Domenico Maggioro w Neapolu, a p o ś r ó d drugich m a r m u r o w e o ł t a r z e : Św. H i e r o n i m a w t y m ż o kościele n o a p o l i t a ń s k i m (zap. Tommaso M a l v i t o , 1515) oraz c z ę s t o p o w o ł y w a n y j a k o analogia do dekoracji k a p l i c y Z y g m u n t o w s k i e j od c z a s ó w p r a o y M . So­ k o ł o w s k i e g o (Die italienischen KunstUr der Renaissance in Krakau, „ R e p e r t o r i u m fur K u n s t w i s s e n s c h a f t " , t . 8, 1885, s. 416—417) o ł t a r z g ł ó w n y k o ś c i o ł a d i Fontegiusta w Sionio (Loronzo M a r r i n a i Simone d i Michelo Cioli da Settignano, 1509—1517; p i l a s t r y umieszczone w tle w o l n o s t o j ą c y c h k o l u m n ) . A . Fischingor, Nagrobek Jana Olbrachta i początki rzeźby renesansowej w Polsce [ w : ] Renesans, op. cit., s. 457 K o w a l c z y k , c c , s. 307, i l . 21—22 E . Nash, Bildlexikon zur Topographic, des aatiken Rom, Tubingen 1961, t . 1, s. 178, i l . 195—196; — Borsi, op. c i t . , я. 144—146 D . E . Strong, Roman Imperiał Sculpture, L o n d o n 1961, s. 92, i l . 43; H . Egger, Codex Escurialensis. Ein Skiszenbuch ans der Werkstalt Domenico Oliirlandaios, W i e n 1905—1906, s. 105 (fol. 36 verso). B ę d z i e m y je oznaczali s y m b o l a m i ł ą c z ą c y m i l i t o r y dla oznaczenia p i l a s t r ó w ( L = l e w y i l ' - p r a w y ) z liczbami ozna­ c z a j ą c y m i k o l e j n o ś ć w y s t ę p o w a n i a p o c z y n a j ą c od g ó r y . R . B r i l l i a n t , The Arch of Septimius Sevens in the Roman Forum, R o m a 1967, s. 80—82, t a b l . 25-b (tzw. m o t y w g ł o w y Silvanusa). O t r w a n i u tego m o t y w u w sztuce p o a n t y c z n o j : 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 13 �I I . 16. „ T r o f e i d i M a r i o " w R z y m i e , r y s u n e k z t z w . s z k i c o w n i k a R i p a n d y w Oksordzie ( f o l . 3 7 ) ; i l . 17. B . da Rovezzano, k o m i n e k z Palazzo B o r g h e r i n i , f r a g m e n t ; i l . 18. P ł a s k o r z e ź n a antycznego sarkofagu z K o ś c i o ł a Santa Cecilia w R z y m i e , r y s u n e k z Codex Escurialensis (fol. 44 verso, fragment i l . 19). B . da Rovezzano, f r a g m e n t y p i l a s t r ó w m a u z o l e u m ś w . J a n a G w a l b e r t a : i l . 20. Pilaster z w n ę ­ t r z a t a m b u r u k a p l i c y Z y g m u n t o w s k i e j (nr 8) i p r z y ł u c z a o k i e n (nr 7 i 9 ) ; i l . 2 1 . B . da Rovezzano, k o m i n e k z Palazzo B o r g h e r i n i we F l o r e n c j i , fragment �I �I I . 22. P ł a s k o r z e ź b y w o ś c i e ż a c h a r k a d w n ę t r z a k a p l i c y Z y g m u n t o w s k i e j : a. lewa ś c i a n y nagrob­ k o w e j ; b . lewa ś c i a n y o ł t a r z o w e j ; c. p r a w a ś c i a n y w e j ś c i o w e j ; d. p r a w a ś c i a n y t r o n o w e j I I . Wegner, Blattmasken ( w : ) Adolph Goldschmidt zu seinem siebenzigsten Gcburtstag am 15. Jamiar 1933, B e r l i n 1935, s. 45— 50 J . W . Crous, Florentiner Waffenpfeiler und Armilustrium, „ M i t t e i l u n g e n des Deutschen Archaeologischen I n s t i t u t e " , , , R ó mische A b t e i l u n g " , t . 48, 1933, s. 1—119; G.Ch. P i c a r d , Les Tro­ phies remains, contribution a l'art triomphal de Rome, Paris 1957, s. 353—354; Mansuelli, op. eit., cz. 1, R o m a 1958, s. 25—27, i l . 2 — 3 ; Bober i R u b i n s t e i n , o p . eit., s. 206 (poz. 175). E g g e r , op. eit., s. 72—73 (fol. 12 r e c t o ) ; A . M . H i n d , Early Italian Engraving, L o n d o n 1938—1948, t . 5, s. 50, t . 6, t a b l . 654 (nr 42—43). Bober i R u b i n s t o i n , op. c i t . , s. 191—192 (poz. 158-1), 196—197 (poz. 163). Renesansowym d o d a t k i e m s ą t u naramien­ n i k i w formie l w i c h g ł ó w , element k t ó r y s p o t y k a m y t a k ż e w i n ­ n y c h a n t y k i z u j ą c y c h d z i e ł a c h o p o k i , п р . na w a t y k a ń s k i c h p o d w o j a c h F i l a r e t a (por. F i t t s c h e n , o p . eit., s. 391, i l . 347). W z o r ó w do tarcz o w a l n y c h , c h o ć z nieco i n n ą o r n a m e n t a c j ą , d o s t a r c z a ł y a r t y s t o m ronesansowym t a k ż e p ł a s k o r z e ź b y c o k o ł u k o l u m n y Trajana i zaginiono dziś o z d o b y ł u k u triumfalnego Dioklecjana p r z y v i a L a t a , zwanego A r c u s N o v u s (zburzonego w 1491 r . ) — z o b . B o r s i , o p . c i t . , s. 112—116; Bober i R u b i n s t e i n , op. c i t . , s. 192—194 (poz. 159); Egger, op. c i t . , s. 78 (fol. 18). Szczególnie o k a z a ł a k o l i s t a tarcza z o t o k i e m z w i e ń c a laurowogo widnieje na cokole k o l u m n y A n t o n i n u s a Piusa, obecnie na W a t y k a n i e (zob. niżej p r z y p i s 33). M o t y w t e n , genetycznie w i ą ż ą c y się z e g i d ą A t e n y - M i n e r w y , b y ł bardzo p o p u l a r n y . Por. p ł a s k o r z e ź b ę c o k o ł u wspomnianego Arcus N o v u s , obecnie w Giardino doi B o b o l i wo F l o r e n c j i (Bober i R u b i n s t e i n , op. c i t . , s. 197, poz. 164). Znane t a k ż e z d o l n y c h p a r t i i reliefów o p l a t a j ą c y c h k o ­ l u m n ę Trajana ( t a m ż e , op. c i t . , s. 192—194, poz. 159). 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 16 3 0 T a m ż o , s. 151 (poz. 121). Por. t a m ż e , s. 205—206 (poz 174-B, t z w . T r o f e i d i M a r i o ) . P. Zanker, I I Foro di Augusto, R o m a 1984, s. 18, i l . 48— 49; Bober i R u b i n s t e i n , op. c i t . , s. 66—67 (poz. 24). T a m ż e , s. 191—192 (poz. 158), 214—217 (poz. 182-D). S t ą d h e ł m ze sfinksem, czasem bez p i ó r o p u s z a , t r a f i ł do n i e k t ó ­ r y c h d z i e ł p l a s t y k i renesansowej k o ń c a X V w . , j a k n p . p a n o p l i i p o r t a l u Sala dolla Jole p a ł a c u k s i ą ż ę c e g o w U r b i n o i obramienia ś r o d k o w e j a r k a d y w e j ś c i a Scala doi G i g a n t i w Palazzo Ducale w W e n e c j i . Z o b . R o t o n d i , op. c i t . , s. 76, i l . 110, 112, 114; P . Paol e t t i , L'Architettura e la seultura del Rinascimento in Venezia, Venezia 1893, t . 2, s. 155—156, t a b l . 82 — gdzie sugestia p ó ź n e g o (na ł a t a 1554—1556) datowania reliefów weneckich, p r z y j ę t a przoz l i t e r a t u r ę ( M a r k h a m Schulz, o p . c i t . , s. 89, 146) c h o ć nie z n a j d u j ą c a uzasadnienia w ź r ó d ł a c h (zob. u w a g i P . L . R a m b a l d i , La Scala dei Giganti nel Palazzo Ducale di Venezia, L ' A t e n e o vento, t . 33—2, 1019, s. 26). H i n d , o p . c i t . , t . 5, s. 255, t . 7, t a b l . 834 (4). Omawiana p ł a s k o r z e ź b a uchodzi powszechnie za o d k r y t ą dopiero w r . 1703. Zob. W . A m e l u n g , Die Sculpturen des vaticanischen Museums, t . 1, B e r l i n 1903, s. 883—893 (poz. 223); C. Vermeulo, The Goddess Roma in the Art of the Roman Empire, Cambridge Mass. 1959, s. 89, t a b l . X - 3 ; N a s h , op. c i t . , t . 1, s. 270—275, i l . 322 P i c a r d , op. c i t . , s. 349—352; G. Tedesolii G r i s a n t i , / „Trofei di Mario". I I ninfeo dell'Acqua Giulia sull'Esquilino, Roma 1977, z w ł a s z c z a s. 49—60 Bober i R u b i n s t e i n , op. eit., s. 205—206 (poz. 174-b-c). Eggor, op. eit., s. 117—118 (fol. 44 verso). Dlatego t e ż a m o r k i b a w i ą c o się b r o n i ą Marsa z n a l a z ł y się na fryzie ś w i ą t y n i Venus Genetrix na F o r u m Cezara w R z y m i e (R. B i a n c h i - B a n d i n e l l i , Roma. L'arte romana nel centro del potere, M i l a n o 1969, s. 409, i l . 290). O i n n y c h a n t y c z n y c h przedstawieniach a m o r k ó w 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 �Z b r o n i ą zob. M . de Vos, La ricezione delia pittura antica fino alia scoperta di Ercolano e Pompei ( w : ) Memoria dell'antico, op. c i t . , t . 2, s. 355, a o symbolice togo t y p u p r z e d s t a w i e ń w dobie Renesansu: E . W i n d , Pagan Mysteries in the Renaissance, New" Y o r k 1968, s. 89—91 Osobny p r o b l e m to z w i ą z e k t y c h m o t y w ó w z p a n o p l i a m i w i d n i e j ą c y m i na baldachimie nagrobka k r ó l a Władysława J a g i e ł ł y w katedrze k r a k o w s k i e j (1519—1524). Zob. K . Estrei­ cher, Grobowiec Wlady•sława. Jagiełły, „Rocznik Krakowski", t . 33, z. 1, 1953, 41—45, i l . 65, 78—82, 85—86, 89—90; K o ­ w a l c z y k , op. cit., s. 298 -305 Są to mocno uszkodzone i wielokrotnie restaurowano p ł a s k o ­ r z e ź b y : druga od lowej na ś c i a n i e w e j ś c i o w e j , pierwsza o d lewej i ostatnia po p r a w e j i a ści;,nie nagrobkowej oraz pierwsza od lewej na ścianie o ł t a r z o w e j . ' l a ostatnia jest b y ć m o ż o w całości owocem ,,rekor'.stt4ik"ji" pv;,opiowadzonoj w X V I I I w i e k u , zob. S. Mossakowski. Zmiany >>' kamiennej dekoracji kaplicy Zygmuntomskiej te X [III i XIX wieka, „ K w a r t a l n i k L r b a n i s . y k i i A r c h i ­ t e k t u r y " t . 3 1 , z. 3—4, 1983 s. 245, i l . 9. S ą t o p i l a s t r y , k t ó r e zgodnie z zasadami p r z y j ę t y m i w w y ż e j cytowanej p r a c y oznaczane' u u m o i i i m i : 2, 4, 8, 12 P r z y ł u e z a okien (wg oznaczenia w p r a c y j . w . ) : 3 (prawe dolne), 7 (lewo g ó r n e i prawe dolne), 9 (lewe dolne i prawo g ó r n e ) , 15 (prawe g ó r n o ) . Z . H o r n u n g , Mauzoleum kr.'.la Zygmunta 1 iv Katedrze Krakowskiej. „ R o z p r a w y K o m i s j i Яislorii K u l t u r y i Sztuki To­ w a r z y s t w a N a u k o w e g o Warszaw skiego", t. 1, 1949. s. 84, i l . 10. P ę k i o w o c ó w nv'cdzy p a n o p l i a m i s p o t y k a m y r ó w n i e ż we w s p o m ­ n i a n y c h dekoracjach Scala dei G i g a n t i w Wenecji. Por. a n t y c z n ą zapewne p l a p k o r z o ź b ę w Museo C h i a r a m o n t i na W a t y k a n i e — A m o l u n g , op. c i t . , t . 1, s. 725 (poz. 613-D), t a b l , 77 3 7 3 8 4 3 P ł y c i n y a r k a d y ś c i a n y t r o n o w e j ; we w n ę t r z u t a m b u r u : pilaster nr 8 i przyluczo okna n r 9 P ł y c i n y a r k a d y ś c i a n o ł t a r z o w e j i nagrobkowej oraz d r u g i od lewej c o k ó ł na ś c i a n i e w e j ś c i o w e j . W t a k i m h e ł m i e i antycznoj lorica squamata przedstawiony z o s t a ł k r ó l Z y g m u n t w medalio­ nie u d o ł u lewej p ł y c i n y a r k a d y nagrobkowej — zob. K o w a l c z y k , op. c i t . , s. 309—312; t e n ż e , Polskie portrety all'antica w plastyce renesansowej ( w ; ) Treści dzieła sztuki, W a r s z a w a 1969, s. 122— 128 L e w a p ł y c i n a a r k a d y ś c i a n y tronowej oraz w tamborze pilaster n r 4 W o w n ę t r z u t a m b u r u przyluczo o k n a n r 9 4 4 4 5 4 6 4 7 L u p o r i n i , op. c i t . , s. 116—117, ił. 69—77. Jest r z e c z ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą , że wśród panopli zdobiących inny s ł y n n y k o m i n e k florencki, w Palazzo C o n d i , dzieło Giuliana da Sangallo ( m i ę d z y 1497 a 1501), w y r a ź n i o j zaznacza się o b e c n o ś ć e l e m e n t ó w uzbrojenia renesansowego i d o m i n u j ą herby f u n d a t o r a , zob. A . T ó n n e s m a n n , Der Palazzo Gondi in Florviiz, W o r m s 198:',, s. 60—62, i l . 80, 83—84). 3 9 4 0 4 1 4 2 I 4 8 Zob. Mossakowski, Proweniencja, op. cit. 4 9 S. Padovani, S. M o l o n i T r k u l j a , Ił Cenaeolo (li Andrea dcl Sarto a San Salvi. Guida deł Museo, Eironze 1982, s. 44—45, i l . 20. M o t y w glow}' lwa alVantica u ż y t y w analogiczny s p o s ó b s p o t y k a m y t a k ż e w dekoracji Scala doi G i g a n t i w Wenocji oraz na pilastrach o ł t a r z a k o ś c i o ł a d i Fontegiusta w Sienie. O szczegól­ nej p o p u l a r n o ś c i m o t y w u lwiej g ł o w y w d z i d a c h z w i ą z a n y c h z o s o b ą p a p i e ż a Leona X zob. N . Oaeos, Le logge di Raffaello, R o m a 1977, s. 56; Я . B u r n s , Raffacllo e ,,gucll'<intiqua architeciura" (w:) Rajjaello architetto. op. c i t . , s. 384; Borsi, op. cit., s. 482—483 5 0 Mossakowski, Proweniencja, op. c i t . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/511768c97abf195f8c03c761e8823a0a.pdf d50bb02b6ec237d28861c24db3a0d06a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3189 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2986 Title A name given to the resource Spis treści rocznika XL 1986; Od redakcji; Contents / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.1-4 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L S K A S Z T U K A ROK L U D O W A X L — 1986 Aries Philippe, Człowiek wobec ś m i e r c i , s. 9 nr 1/2 Białopiotrow icz W o j c i e c h , Zagadnienie sztuki ludowej w malarstwie c e r k i e w n y m w oparciu o wybrane p r z y k ł a d y z terenu K a r p a t , s. 171 nr 3/4 B y l i n a S t a n i s ł a w . W y o b r a ż e n i e p i e k ł a w ś r e d n i o w i e c z n e j Polsce ( X I V — X V w . ) , s. 97 nr Chrzanowski Tadeusz, Drzewo ś m i e r c i , s. 197 1/2 n r 3/4 Czaja Dariusz, Robot-ycki Czesław, Rodzina wiejska na Podlasiu — w e d ł u g t y g o d ­ n i k a „ P r z y j a c i ó ł k a " , s. 149 n r 3/4 Gajda Tomasz, Z a n i k a j ą c e zwyczaje i wierzenia z w i ą z a n e ze ś m i e r c i ą , s. 39 , . nr 1/2 Gebert K o n s t a n t y , S k o n a ć przed ś m i e r c i ą , s. 17 nr 1/2 Goldbeig-Mulkiowicz nr 1/2 Olga, O b r z ę d y ż a ł o b n e i pogrzebowe Ż y d ó w polskich, s. 103 G r ó d e c k a Zofia, Przekaz pokoleniowy w ludowej twórczości hafciarskiej, s. 239 nr 3/4 Jackowski Aleksander, Andrzeja Grzelaehowskiogo r z e ź b y Czarnej A f r y k i , t». 233 nr 3/4 J a c k o w s k i Aleksander, Kilka truizmów i refleksji na temat śmierci, kultury ludowej i sposobu patrzenia na jej w y t w o r y , s. 3 nr J a c k o w s k i Aleksander, P o ż e g n a n i a , s. 131 1/2 n r 3/4 K e n a r o w a H a l i n a , N i g d y za p ó ź n o ! Malarstwo J a n i n y O r y n ż y n y , s. 249 . . nr 3/4 Kolbuszewski Jacek, Polska p i e ś ń pogrzebowa. Prolegomena, . • nr s. 49 . • Kolbuszewski Jacek, Wiersze nagrobne z polskich cmentarzy, s. 83 . Kornecki Ti]arian, B o c h e ń s k a . . . seria o b r a z k ó w . . T a ń c a .Śmierci". Przyczynek t r w a ł o ś c i w ą t k u moralizatorskiego ,,memento m o r i " w ś r o d o w i s k u do prowincjo­ n a l n y m X I X w., s. 207 " i ' 3/4 K o w a l s k a - L o w i c k a A n n a , L u d o w e w y o b r a ż e n i a , ś m i e r c i , s. 23 K r a s u s k i Wojciech, K r z y ż e i kapliczki nr p r z y d r o ż n e j a k o znaki p o d z i a ł u 1/2 prze­ strzeni, s. 225 i " ' 3/4 K r o l l A n t o n i , K r a k o w s k i e bractwo artystyezno-grobowniczo, s. 135 . . K r y g Jacek, Umieranie i ś m i e r ć w m y ś l i Dalekiego W s c h o d u , s. 115 Kubiak 1/2 nr 1/2 . . . . nr 3/4 . Krzysztof, W o k ó ł fotografii nagrobnej, s. 69 Leach E d m u n d P.., C z y ż b y t r i o b r a n d z k a meduza?, s. 165 nr 1/2 nr 1/2 n r 3/4 Leach E d m u n d R., Poziomy k o m u n i k a c j i i p r o b l e m a t y k i ! t a b u w odbiorze i ro­ zumieniu sztuki pierwotnej, s. 159 n r 3/4 Mach Z d z i s ł a w , E d m u n d R o n a l d Leaeh, s. 157 n r 3/4 Maleta A l i c j a , G r a n i t o w a r z e ź b a l u d o w a na wschodnim Podlasiu, s. 221 . . . nr 3/4 M i t c r a J a n , Ś m i e r ć na mojej w s i , s. 45 nr 1/2 Piersiak Tadeusz, B a r o k o w a sztuka dobrego umierania, s. 91 nr 1/2 nr 1/2 R e n i k Krzysztof, O k o n t a k t a c h ze z m a r ł y m i - ludowe w y o b r a ż e n i a , s. 31 . . R o b o t y c k i Czesław. Czaja Dariusz, Rodzina wiejska n a Podlasiu - - w e d ł u g t y g o d ­ nika . . P r z y j a c i ó ł k a ' , s. 149 Rybaków n r 3/4 Boris Aleksandrowicz, Makvokosmos w nnkiokosmosie s z t u k i ludo­ wej, s. 167 n r 3/4 Sadowski Wojciech, O b r z ę d y pogrzebowe prawosławnych w w o j . gorzowskim, s. 47 Sikora S ł a w o m i r , Cmentarz. A n t r o p o l o g i a p a m i ę c i , s. 57 S t o m m a L u d w i k , Poczet k r ó l ó w francuskich. L u d w i k X V I I i u p i o r y , s. 145 . . S t o m m a L u d w i k , S z a l e ń s t w o k r ó l a K a r o l a , s. 146 Szanter Zofia, X V I I Sziomba-Rysowa U c z t a pogrzebowa w zwyczajach 1/2 nr 1/2 ni- 3/4 nr 3/4 wieczne i k o n y w k l u c z u m u s z y ń s k i m , s. 179 Zofia, nr . . . i wierzeniach n r 3/4 ludo­ nr 1/2 T o m i c k i R y s z a r d . D r o g i w z a ś w i a t y . M a t e r i a ł y do eschatologii A z t e k ó w , s. 109 w y c h , s. 37 nr 1/2 T w a r d o w s k i J a n , Zapisane w brulionie, s. 21 nr 1/2 nr 1/2 RECENZJE Szewczyk H a n n a , Jacek Kolbuszewski, Wierwaze WSPOMNIENIA Jackowski Aleksander, Jadwiga. Wspomnienie z cmentarza, s. 1.19 . . . . POŚMIERTNE o Jadwidze Jarnuszkiewiezowej (1918—1986). s. 253 n r 3/4 J a c k o w s k i Aleksander, J a m n a O i y n ż y n a ( i » 9 3 — 1 9 8 6 ) , s. 252. Jackowski Aleksander, J ó z e f Janos (1895—1985), s. 122 . . . . n r 3/4 nr 1/2 RÓŻNE S u m m a r y of articles n r 1/2, 3/4 nr 1/2, 3/4 �POLSKA A K A D E M I A N A U K • INSTYTUT • SZTUKI ROK XLI 198 7 • • Nr 1-4 polska sztuka ludowa W R O Z A K Ł A D I C Ł A W - N A R O D O W Y W A R S I M I E N I A Z A W A - K O S S O L I Ń S K I C H , R A K Ó W - G W Y D A W N I C T W O D A Ń S POLSKIEJ K - Ł Ó A K A D E M I I D Z N A U K �IS DEDICATED TO ALEKSANDER JACKOWSKI TO CELEBRATE THE 40-TH ANNIVERSARY O F THE QUARTERLY A N D 35-TH ANNIVERSARY O F HIS WORK AS THE EDITOR-IN-CHIEF Editorial 3 L u d w i k Stomma T o Jacek 5 S t a n i s ł a w Mossakowski A n t i q u e a n d Renoissanee decoration p a t t e r n s i n t h e Wawel porta triumphalis Zofia Sokolewicz 6 T h e T h e o r y of A r t or o f Folic Culture? F r o m the proposal of Eugeniusz F r a n k o w s k i to „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " 1986 Anna Kutrzeba-Pojnarowa 18 There were chapels i n the B e g i n i n g , Chapels weyside crosses a n d figures i n Z a w o j a , d a t i n g f r o m over h a l f Tadeusz C h r z a n o w s k i a c e n t u r y ago 23 A r e There A n y F o l k - b a r o q u e Belies ? 35 Aleksandra Jacher-Tyszkowa The Marek Łączyński O r i g i n a l or Copy ? Leżajsk Wood—engrawings and 59 64 Bronisław Surowiak Spring, A u t u m n Anna Kunczyńska-Tracka W a x V o t i v e Offerings F r o m K r y p n o M a ł g o r z a t a Mazurkiewicz Man-resembling stones i.e. punished life J e r z y Timoszewiez W h a t does J e r z y Llu-ir Origins 47 65 . S t e m p o w s k i say a b o u t . . . 74 f o l k artV 78 W ł a d y s ł a w a Jaworska „ D e c o r o ergo s u m " . Some remarks on t o w n folklore 81 Halina Kenarowa F o l l o w i n g K e n a r . I n the 8 0 t h anniversary o f his b i r t h 87 Olga M u l k i o w i c z - G o l d b e r g o w a Transformations of the t r a d i t i o n a l Jewish paper cut-out W i e s ł a w Juszczak To Jacek Marcin Czerwiński T h e t o d a y o f the S y m b o l 91 97 100 Stefan M o r a w s k i I s the modernist w o r l d v i e w alive today'.' . Jan Twardowski The G i r l . . . Z b i g n i e w Raszewski Magician's V e r i f i c a t i o n Mieczysław Porębski Places F o r P a i n t i n g s Roch Sulima T h o P h o t o g r a p h y o f Polish Peasants Jerzy B a r t m i i i s k i , , Y o u t h i n k i t a n d the d r e a m w i l l see i t " . O n image 105 108 109 \v. . I l l 113 i n t e r p r e t a t i o n i n f o l k dream-book 121 K r y s t y n a Szefler ( T u k w a ) T o Jacek 125 Jacek K o l b u s z e w s k i „ O n feather, bo o n the w a y t h a t I can n o t m a k e " . Notes on versified f o l k letters 126 H a n n a Szewczyk-Wierzbicka T o D i e of L o w e . A c o n t r i b u t i o n to analysis o f school D o r o t a Simonides Pictographs o f c o n t e m p o r a r y children's albums Jan Adamowski Archaisms i n folklore 139 Jacek O l ę d z k i A C o n t r i b u t i o n t o the d u t y o f Peripatetic Cosidorations 142 Stanisław Węglarz Understanding the N o t i o n „ C u l t u r e " F r o m Ethnolo­ children's compositions 130 gical a n d E t h n o g r a p h i c a l P o i n t o f V i e w . T h e . . 135 anti- methodological study 161 Czesław R o b o t y c k i Escutcheon a n d A d v e r t i s i n g 155 Ewa Korulska „ Z a k r ó l a Piasta Polska w y r a s t a " . Some remarks o n h i s t o r y for c h i l d r e n 159 Antoni Kroh Brothers 164 L u d w i k Stomma T h e L i o n a n d The Saint 167 Ryszard Tomicki Outside the Society — i n the v i c i n i t y of tho d i v i n e 169 Jerzy Wasilewski Conversion o f St P a u l — conversion, inversion a n d doubts 177 Zbigniew Benedyktowicz „ G u e s t i n — God i n " or Godlike strangers . . . 184 R o m a n Roinfuss M a r i a M a d e j . The Sculpture a n d the Poet . . . 197 E w a FryA-Pietraszkowa T h e Carpets o f M r s . Tchorzewska 201 A d a m Bartosz M a r c i n L o r k i e w i c z ' s s t r a w figures 208 212 Bożena Kural M e a l chest f r o m K r z y s z k o w i e e Aleksandra Jackowska, B i b l i o g r a p h y o f Aleksander Jackowski's work-: (1 !)49— Loszek P u d ł o w s k i 1987) A u t h o r s o f the y e a r l y „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " (1087) 216 -'23 Summary of Articles R E D A G U J E Z E S P Ó L : Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z , E w a F r y ś - P i e t r a s z k o w a , Aleksander Jacko­ w s k i (redaktor naczelny), E w a K o r u l s k a (sekretarz r e d a k c j i ) , A n n a K u n c z y r i s k a - I r a c k a , J a n K r z y s z t o f M a k u l s k i , J e r z y Ł o z i ń s k i , R o m a n Reinfuss (z-ca r e d a k t o r a naczelnogo) oraz: Zofia B i s i a k , H a n n a Szewczyk-Wierzbicka, J a n Swiderski. R e d a k t o r techniczny — G r a ż y n a M i ę t u s . T ł u m a c z e n i a — P i o t r Paszkiewicz, Magdalena I w i ń s k a (ang.), W i e s ł a w Maciejewski i | N a t a l i a S t a s i ń s k a ] (ros.). Adres R e d a k c j i : I n s t y t u t S z t u k i P A N , u l . D ł u g a 28, 00-950 Warszawa, skr. poczt. 994, t e l . 31-32-71/4, w e w n . 227, 229. I �O D REDAKCJI W roku 1987 m i n ę ł o c z t o r d z i o ś c i l a t o d ukazania się pier­ wszego n u m e r u „Polskiej Sztuki Ludowej". Trzydzieści pięć naszym zdaniom zakres p r o b l e m a t y k i podejmowanej w kułach zamieszczonych w n i n i e j s z y m numerze —• arty­ jakkolwiek l a t t e m u , t o jest o d n u m e r u 3/1952 k i e r o w n i c t w o R e d a k c j i o b j ą ł zaproszonym do w s p ó ł p r a c y A u t o r o m nie s t a w i a l i ś m y ż a d n y c h Aleksander Jackowski. W związku z tyra p o d w ó j n y m w y m a g a ń a n i o g r a n i c z e ń o d n o ś n i e t e m a t u — w p e ł n i odzwier­ szem, X L I r o c z n i k „ P o l s k i e j S z t u k i L u d o w e j " jubileu­ pragniemy za­ d e d y k o w a ć R e d a k t o r o w i Naczelnemu naszego p i s m a . Dlatego zwróciliśmy się do Autorów, Współpracowników i P r z y j a c i ó ł naszej R e d a k c j i o u d z i a ł w t y m przedsięwzięciu. Wszyscy, k t ó r y c h z a p r o s i l i ś m y serdecznie p o p a r l i n a t z ą inicja­ t y w ę ; z a r ó w n o a u t o r z y , k t ó r y c h a r t y k u ł y u k a z a ł y się w n i n i e j ­ s z y m numerze, j a k i c i , k t ó r z y z r ó ż n y c h p r z y c z y n t e k s t ó w na­ p i s a ć nie m o g l i l u b nie z d ą ż y l i . L i s t y i telefony, j a k i e o t r z y m a ­ l i ś m y ś w i a d c z ą o t y m , że „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " jest p i s m e m czytanym i lubianym (choć s t u k n ę ł a j e j j u ż ciedla nie t y l k o e w o l u c j ę , p r o f i l i rozległość z a i n t e r e s o w a ń pisma, ale t a k ż e oddaje stan b a d a ń i p o s z u k i w a ń w s p ó ł c z e s n e j etno­ czterdziestka!); ś w i a d c z ą t a k ż e , i przede w s z y s t k i m , że n i e p r z e m i j a j ą c ą młodość z a w d z i ę c z a „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " swemu „ s p i r i t u s movene" — R e d a k t o r o w i A l e k s a n d r o w i Jackowskiemu. l o g i i , f o l k l o r y s t y k i i b a d a ń n a d s z t u k ą l u d o w ą , p o p u l a r n ą i zja­ w i s k a m i p o g r a n i c z n y m i . Odzwierciedla r ó w n i e ż s y t u a c j ę nego przedmiotu w Polsce anno Rolę naszych zainteresowań — sztuki głów­ ludowej 1987. dorobku Aleksandra Jackowskiego najlepiej ocenić m o ż n a nie t y l k o n a podstawie umieszczonej t u b i b l i o g r a f i i Jego prac, ale t e ż poprzez stwierdzenie, czego w t y m numerze nie m a . N i e m a mianowicie a n i jednego a r t y k u ł u o sztuce nieprofesjo­ n a l n e j , c h o ć przez t y l e l a t z d ą ż y l i ś m y p r z y w y k n ą ć , ż e zawsze c o ś jest. A l e ć p r z e c i e ż jest t o , J a c k u , o d t r z y d z i e s t u p i ę c i u l a t jeden z nielicznych n u m e r ó w bez Twojego t e k s t u . A z a t e m , Wielce Szanowny Panie Redaktorze, albo lepiej L i s t y t e w s p i e r a ł y nas i d o d a w a ł y n a m o t u c h y w c h w i l a c h t r u d n y c h — t y m t r u d n i e j s z y c h , że przez p ó ł r o k u nam brakowało duchowego wsparcia i p o m y s ł ó w R e d a k t o r a Naczelnego, przed k t ó r y m przez t a k i okres w ł a ś n i e u d a ł o n a m się u k r y w a ć c a ł e p r z e d s i ę w z i ę c i e . W s z y s t k i m t y m , k t ó r z y u d z i e l i l i n a m swo­ jego poparcia jeszcze raz serdecznie d z i ę k u j e m y . — Jacku Drogi! t u m a m y największą t r e m ę , ponieważ T y właś­ nie najlepiej ocenisz i w y c h w y c i s z wszystkie nasze b ł ę d y i nie­ dociągnięcia. Jacku Drogi, ofiarowujemy Ci ten numer. T w ó j Jubileuszowy, choć — perfidnie — zrobiony „ z a plecami". N a s z ą — nas i w s z y s t k i c h A u t o r ó w — „ p o r t a m t r i u m p h a l e m " — n a T w o j ą c z e ś ć . W z n i e s i o n ą , j a k nas b y ł o s t a ć najlepiej. N i e c h „Pol­ s y m b o l i c z n y m w y r a z e m i n t e n c j i nas w s z y s t k i c h b ę d z i e — u m i e ­ skiej S z t u k i L u d o w e j " w m i n i o n y m czterdziestoleciu. N i e t y l k o szczony j a k o pierwszy — a r t y k u ł D y r e k t o r a I n s t y t u t u o p o r t a Nie będziemy tu podsumowywać całej działalności dlatego, ż e u w a ż a m y , iż pismo ż y j e , r o z w i j a się i dalecy j e s t e ś m y t r i u m p h a l i s w ł a ś n i e . Ż y c z y m y t e ż — zawsze się c z e g o ś ż y c z y od tego, b y t r a k t o w a ć j e j a k Szacownego J u b i l a t a . Przede wszy­ w momentach uroczystych — Tobie (i nam!) s t k i m dlatego, ż e s ą d z i m y , iż p a n i o m o k o ł o czterdziestki nie w y ­ pod następnych, T w o i m okiem powstających, ciekawych n u m e r ó w już Pisma. p a d a p r z y p o m i n a ć , ż e b y ł y k i e d y ś m ł o d s z e , ł a d n i e j s z e ( ?) c h o ć może... mniej interesujące. Chcielibyśmy powiedzieć t y l k o , że Redakcja 3 I �I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2819a30522b897bf31098e3018f95142.pdf f674fbfe68ab84ec2c0c4093d6d8e6c0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3187 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2985 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.4, s.275-276 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S SUMMARY D a r i u s z C z a j a — JESTER'S D I L E M M A S T h e a r t i c l e discusses a c e r t a i n m e t h o d o l o g i i c a p p r o a c h ( c a l l e d c o n v e n t i o n a l ) i n e t h n o l o g y o n t h e bases o f L u d ­ w i k S t o m m a ' s l e t t e r An Elephant and the Case of Ethnology a d d r e s s e d t o o u r q u a r t e r l y ( n o 1—4, 1982). M a n ' s n a t u r e is n o t a p e r m a n e n t set o f h o r m s b u t r a t h e j r a set o f h i s t o r i c a l l y c o n d i t i o n e d m a s k s a n d p e r ­ petually altering conventions. The interpretation i n this approach consists i n d e m a s k i n g , d e m i t h o l o g i z i n g , a n d s t r e a p i n g c u l t u r e a n d m y t h of t h e i r r e l a t i v i t y . T h e c o n ­ s t a n t s t r e a p i n g r e y e a j l i n g t h a t t h e „ k i n g is n a k e d " p l a ­ ces t h e i n t e r p r e t e r i n t h e p o s i t i o n . _of a j e s t e r (fool) — p e r m a n e n t mocker, outsider, destroyer of the e x i s t i n g order. H e c o n t i n u a l l y questions the e x i s t i n g values. The a t t i t u d e does n o t m e a n t h a t s u c h a n a t t i t u d e is w o r ­ t h l e s s , f o r i t is t h r o u g h l a u g h t e r t h a t s e v e r i t y a n d g r a n ­ diloquence are overcome whereas ennobled become the things of l i t t l e values, s m a l l , and u n w a n t e d . W i e s 1 a w 8 z p i 1 к a — R A I D E R S OF T H E LOST A R K The analysis o f „ P r z e k r ó j " is merely a p r e t e x t for t h o r o u g h reflexion on the mechanisms o f mass c u l t u r e . The a u t h o r points out t o its religious character, since i t reveals a l l the qualities of sacrum distinguished by P , Ricocur. T h e culture is over­ w h e l m i n g , hence i t involves every olement o f the w o r l d thus bestowing i t w i t h a sacral character o f something powerful and w o r t h i m i t a t i o n . F o l l o w i n g L . K o ł a k o w s k i , the a u t h o r remarks t h a t sacrum cannot exist w i t h o u t its opposition, namely p r o f a n u m . So, i f e v e r y t h i n g becomes sacrum, n o t h i n g remains sacrum any longer. P a r a d o x i c a l l y enough, the order o f mass culture is n o t stable. H o w e v e r , referring t o Eliade who m a i n t a i n s t h a t order a n d f o r m are h a r d l y distingishable i n n o w l y f o r m i n g religious movements, the a u t h o r hopes t h a t such an order does exist. Hanna В u r s z t a, W o j c i e c h B u r s z t a — SOME R E M A R K S O N T H E S O - C A L L E D P E A S A N T ' S CONSCTOUSSNESS One's w o r l d view is determined b y t w o factors: objective socio-economic conditions and mentally-genetical r e l a t i o n o f new elements o f culture w i t h the t r a d i t i o n a l ones. N o t t o r u n the risk o f the d e f o r m a t i o n o f the described r e a l i t y , neither of these determinants can be neglected. I n P o l a n d the f o r m a t i o n of the c o n t e m p o r a r y peasant's consciouness is a spontaneous process occurring on the verge o f t w o w o r l d view's, n a m e l y the t r a d i t i o n a l and the c o n t e m p o r a r y (lay) one. T h e funda­ m e n t a l determinants o f the t r a d i t i o n a l consciousness were as follows: s o l i d a r i t y o f life i n nature ( m a n had t o w o r k well so as n o t t o d i s t u r b the h a r m o n y o f the universe); adequately adjusted rules o f C h r i s t i a n i t y (reality was classified i n r e l a t i o n to its divine and diabolic spheres). A t present the eonscioussness o f peasants reveals a m i x t u r e o f actual and t r a d i t i o n a l w o r l d v i e w s ; со-existeriec o f c o n t r a d i c t o r y values concerning the same sphere of life is thus possible. Due t o the d o m i n a t i o n o f c o n t e m p o r a r y values m a n y p r a c t i c a l activities become auto­ nomous, i.e. separate f r o m m o r a l sanctions (e.g. good w o r k ) . J a c e k O l ę d z k i — LIFE PROBLEMS A N D T H E TROU­ BLE W I T H EXISTENCE. T h e a u t h o r analyzes everyday's Home Notes b y Teresa T r o ­ j a n o w s k a f r o m M u r z y n ó w . T h e y do n o t resemble a n y biogra­ p h i c a l notes t o be found i n the countryside. W r i t i n g j u s t for herself, Teresa T r o j a n o w s k a concentrates on the closest r e a l i t y . She thus expi'osses a selfless noccessity t o w a t c h a n d listen t o the images a n d sounds f r o m the s u r r o u n d i n g w orkl o f n a t u r e ; she also tries to f i n d the k e y t o the phenomena a r o u n d her, first of all t o the m o r a l problems focused on her husband. T r o ­ j a n o w s k a revealed indifference t o religion and so her Sunday and feast day notes do n o t distinguish themselves except for their emptiness. T r o j a n o w s k a emphasizes at the same t i m e t h a t uneommonness enters her i n t i m a t e world w i t h e x t r a ­ o r d i n a r y power. T i m e subordinated t o the phenomenology of the laws o f n a t u r e is i n t e g r a l l y combined w i t h the pheno­ menology o f her experience. T r o j a n o w s k a gave a v e r y special meaning t o the n o t i o n o f existence: her w r i t i n g was a k i n d of breaking off, d i s t u r b i n g , a n d opposing norms o b l i g a t o r y to a country woman. 7 Anna К u n с z у ii s к а - I г а с к а — OUR L A D Y I N OLD FOLK ART ' The a u t h o r tries to show works o f a r t as the examples o f * Р Е З Ю М Е OF ARTICLES m a t e r i a l i z a t i o n a n d c o n c r e t i z a t i o n " o f the ideological visions connected w i t h the V i r g i n , w h i c h reveals new aspects o f H e r role i n t r a d i t i o n a l folk c u l t u r e . Since i n studies o f folk religious­ ness present interviews are b u t o f secondary importance, A . K u n c z y ń s k a - I r a c k a analyzes t e x t s of prayers and h y m n s con­ t e m p o r a r y w i t h the works o f a r t she studies. She considers the texts a n d adequate works as t w o c o m p l e m e n t a r y parts o f the same message. T h e most p o p u l a r representations o f the V i r g i n are scru­ tinized i n t w o groups. The f i r s t contains copies o f miraculous effigies, so i m p o r t a n t i n P o l a n d . The second includes repre­ sentations i l l u s t r a t i n g or s y m b o l i z i n g the most i m p o r t a n t events f r o m the V i r g i n ' s life connected w i t h l i t u r g i c a l feasts, a n d es­ sential for peasants' religiousness (farmers' callendar). The borderline between the t w o groups is n o t always clear, for t h e i r iconography is sometimes converegent, whereas the e m o t i o n a l expression m a y depend on the subject (e.g. Pieta) a n d the k i n d of the w o r k o f a r t (generally speaking sculpture is more i n d i ­ vidualized a n d more emotional t h a n p a i n t i n g ) . W h e n a n a l y z i n g the copies o f miraculous effigies the a u t h o r discusses the w a y they are represented a n d elements o f legend connected w i t h t h e m , w h i c h are revealed i n a r t . She also sees t h e m as a homage to santuaries t h a t give home t o such effigies. M a n y folk images o f the V i r g i n testify t o a continuous t r a ­ d i t i o n o f g i v i n g a r t i s t i c shape t o c e n t u r y - o l d ideas r o o t e d i n the s p i r i t u a l c u l t u r e o f the c o u n t r y . A separate group is composed of works following the so-called d e v o t i o n a l images, the group being distinguished b y h i g h a r t i s t i c q u a l i t y , which reflects the e x t e n t of emotions. The i n s p i r a t i o n o f these works derived d i r e c t l y or i n d i r e c t l y f r o m the L a t e M i d d l e Ages f i r s t o f a l l t h r o u g h Baroque sculpture. F o l k texts associated w i t h t h e m are l o n g rooted i n l i t e r a r y t r a d i t i o n . F o l k images of the V i r g i n shown i n the w orks o f a r t a n d prayers or h y m n s are complementary. On the whole, t h e y prosent our L a d y i n v e r y h u m a n categories: t h r o u g h a f a m i l i a r y scenery of her life, her happiness a n d despair, so easily understood b y a l l the w o m e n , as w e l l as i n the situations i n w h i c h the super- h u m a n dimension of H e r person and life is manifested. r Renata R o g o z i ń s k a — ZOFIA STRYJENSKA'S AND TADEUSZ MAKOWSKI'S INSPIRATION I N F O L K ART 1 I n the i n t e r w a r p e r i o d t w o groups o f artists searching thei " i n s p i r a t i o n i n folk a r t can be distinguished. The f i r s t (e.g. S t r y ­ j e ń s k a ) were f i r s t o f a l l interested i n i t s decorativeness a n d often t h e i r i n s p i r a t i o n was b u t superficial. The others, i n t u r n , t r i e d t o perceive its essence. F o r example M a k o w s k i , w h o also sought i n s p i r a t i o n i n children's a r t a n d o l d F l e m i s h p a i n t i n g . The a u t h o r concludes t h a t S t r y j e ń s k a was so p o p u l a r because she gave a r t i s t i c shape t o the m y t h s essential for the r e v i v i n g Polish state, i.e. the m y t h o f the Piasts and Janosik. D a n u t a B a t o r s k a — POLISH F O L K MOTIFS I N TARASCAN WOOD CARVING FROM PATZCUARO, MEXICO M a r i a Teresa Davalos de L u f t , director o f Musco Regional de Artes e I n d u s t r i a s Populares de Patzcuaro, state o f Miehoacan, Mexico, formed an o u t s t a n d i n g collection o f local folk a r t , adding t o i t objects f r o m diverse areas o f the w o r l d . She esta­ blished a custom o f showing the l a t t e r to local f o l k artists and artisans, w h o m she w o u l d i n v i t e t o w o r k on their creations i n the museum p a t i o . I n the process, she i n t r o d u c e d Tarascan I n d i a n s to wood carvings b y Polish master wood carvers, G ó r a l o , of the T a t r a M o u n t a i n s . I m m e d i a t e l y , Tarascan I n d i a n s adapted wood cai'ving, a m e d i u m rarely favored b y Mexican artisans. T h e o r n a m e n t a t i o n t h a t t h e y started t o carve on wooden objects was derived f r o m Polish p r o t o t y p e s . Once the basic f l o r a l m o t i f used b y Polish G ó r a l e was adopted b y Tarascan artists, i t was applied t o other objects, i.e. salad forks and spoons a n d tissue boxes created for t o u r i s t trade. T o d a y , decorative wood c a r v i n g proliferates i n Patzuaro region and no one recalls its o r i g i n . E l ż b e t a TURES Berendt — M I K O Ł A J ZAGORNY'S SCULP - M . Z a g ó r n y lives i n L i g o t a W i e l k a i n L o w e r Silesia, whero he settled after the w a r h a v i n g m o v e d f r o m his home village (now i n the Soviet U n i o n ) . H e w o r k e d i n the f a r m , as a shoe­ maker, carriage-builder. H e started s c u l p t i n g after his wife's death at the age o f 80. The w o r k s were way-side shrines at f i r s t , later a b i g cycle o f „ w o o d e n h i s t o r y " . 275 �РЕЗЮМЕ Д а р и у ш Ч а я — ДИЛЕММЫ ШУТА В статье рассматривается некая методологическая позиция в этнологии на примере письма Людвика Стоммы нашей редакции „Слон и вопрос этнологии" (№ l—i, 1982). Автор показывает, что эта позиция близка, в частности, В и т о л ь д у Гомбровичу. Ч е л о в е к не имеет натуры, понимаемой как конгломерат неизменных норм, он — это г р у п п а и с т о р и ч е с к и обусловленных масок, постоянно м е н я ю щ и х с я условностей. Занятие интерпретатора при таком подходе состоит в обли­ чении, демифологизации, раскрытии относительности к у л ь т у р ы и мира. Это извечное разоблачение, показ „наготы короля" сближает интерпретатора с позицией шута — вечного насмешника, аутсайдера, разруша­ ющего принятый порядок. Его роль заключается в постоянном подрывании авторитета ценностей. Та­ кая позиция, как заключает автор, смехом обезо­ руживает авторитет и пафос величия, а одновремен­ но в о з в ы ш а е т то, что будто б ы недостойно нас, то к а к будто бы малое, нежеланное. В е с л а в Ш п и л ь к а — ИСКАТЕЛИ ПРОПАВШЕ­ ГО К О В Ч Е Г А Р а з д у м ь я н а д ж у р н а л о м „ П ш е к р у й " это предлог для р е ф л е к с и и над механизмами массовой культуры. Автор подчеркивает ее религиозный х а р а к т е р — эта массовая к у л ь т у р а носит все в ы д е л е н н ы е П. Р и к ё р о м ч е р т ы sacrum. Она обладает в е л и к о л е п н о й способно­ стью в к л ю ч е н и я всего в свою орбиту — все т а к и м о б р а з о м д е л а е т о с в я щ е н н ы м , т.е. п о л н ы м с и л ы и д о ­ стойным п о д р а ж а н и я . Следуя Л. Колаковскому, автор замечает, что sacrum не м о ж е т с у щ е с т в о в а т ь без с в о е й о п п о з и ц и и —- p r o t f a n u m . И т а к и м о б р а з о м , е с л и все становится sacrum, одновременно перестает ним быть. Парадокс — созданная гармония массовой к у л ь ­ т у р ы становится гармонией хрупкой. И все таки а в ­ тор, цитируя Элиаде, у т в е р ж д а ю щ е г о , что трудно н а й т и г а р м о н и ю yi ф о р м у в н о в о р а ж д а ю щ и х с я ре­ лигиозных д в и ж е н и я х , в ы р а ж а е т надежду, что гар­ мония такого рода существует. Х а н н а Б у р ш т а , В о й ц е х Б у р ш т а — НЕ­ СКОЛЬКО ЗАМЕЧАНИЙ ПО ВОПРОСУ ТАК НА­ ЗЫВАЕМОГО КРЕСТЬЯНСКОГО САМОСОЗНАНИЯ К а к хорошо известно — формирование современного к р е с т ь я н с к о г о с а м о с о з н а н и я в П о л ь ш е это с т и х и й н ы й процесс, предпосылкой которого является сочетание двух мировоззрений: традиционного и нынешнего — светского. Глаными факторами, определяющими тра­ диционное самосознание, была неразрывная связь ч е л о в е к а с п р и р о д о й (он д о л ж е н б ы л у с е р д н о т р у ­ диться, чтобы не н а р у ш и т ь гармонии космоса), а т а к ­ ж е соответственным образом понятые заповеди хри­ стианской религии (действительность, классифици­ руемая по принципу принадлежности и связи со сферой божественной и дьявольской). В настоящее время в самосознании жителей деревни мы имеем д е л о со с м е с ь ю а к т у а л ь н о г о и т р а д и ц и о н н о г о мыш­ ления, из чего вытекает частое сосуществование про­ т и в о р е ч и в ы х качеств, к а с а ю щ и х с я одной и той ж е сферы жизни. Заметное доминирование элементов современности способствует автономности многих практических функций, отдалению от связанных с ними п р е ж д е моральных санкций (таких, напри­ мер, к а к добросовестная работа). В конце своей ста­ тьи авторы отмечают, что настоящая действитель­ ность ставит „новую этнографию" перед лицом двух в о п р о с о в : 1. П о ч е м у м и р о в о з з р е н и е н ы н е ш н и х жи­ т е л е й д е р е в н и с т а л о и м е н н о т а к и м ? 2. Г д е п р о х о д и т демаркационная линия между „локальным" (кресть­ янским) самосознанием и национальным? Я ц е к О л е н д з к и й — ЖИТЕЙСКИЕ ЗАБОТЫ И ПРОБЛЕМЫ С СУЩЕСТВОВАНИЕМ Автор занимается анализом ежедневных Домаш­ них записок Тересы Трояновской из Мужинова, ко­ т о р ы е не имеют ничего общего с в с т р е ч а ю щ и м и с я в деревенской среде биографическими мемуарами. Эти записки носят чисто интимный характер и кон­ центрируются на б л и ж а й ш е м для автора окружении. Они являются результаты безкорыстной потребности в наблюдении и вслушивании в звуки и образы окружающего мира природы, а также попыткой найти ключ к явлениям окружающей действитель­ ности — п р е ж д е всего к проблемам нравственного характера, имеющим связь с личностю ее мужа. 276 Трояновская была равнодушна к религии, поэтому записки, которые она делала по воскресеньям и на праздники отличает чувство опустошенности, а одно­ временно автор статьи подчеркивает, что необычное вторгается в интимный мир Трояновской с огромной силой. Время, подчиненное феноменологии законов природы, неразрывным образом сочетается с ф е н о ­ м е н о л о г и е й ее в п е ч а т л е н и й . Т р о я н о в с к а я п р и д а л а п о ­ нятию существования собственное в ы р а ж е н и е : ее з а п и с к и это п р и м е р о с в о б о ж д е н и я , н а р у ш е н и я , отхода от н о р м , о б я з ы в а ю щ и х д е р е в е н с к у ю ж е н щ и н у . А н н а К у н ь ч и н ь с к а я - И р а ц к а я — МАДОН­ НА В СТАРОМ НАРОДНОМ ИСКУССТВЕ Автор старается представить произведения искус­ ства как примеры „материнлизации и конкретизации" идейного видения, связанного с образом Богоматери, что позволяет открыть новые аспекты ее роли в тра­ диционной народной культуре. Поскольку в исследо­ ваниях народной религиозности нынешние анализы имеют всего л и ш ь вспомогательное значение, автор прослеживает тексты молитв и песней, записанных и с с л е д о в а т е л я м и в то время, когда б ы л о создано большинство анализируемых ею произведений искус­ ства. Наиболее популярные в народном искусстве типы изображений Богоматери автор делит, анализируя их, на две группы. Первая охватывает копии чудотвор­ ных образов, которые имеют в П о л ь ш е особенно в а ж ­ ное значение. Вторая — это изображения, иллю­ стрирующие или символизирующие наиболее в а ж н ы е моменты ж и т и я Богоматери, связанные с религио­ зными праздниками и существенные для крестьян­ ской религиозности (деревенский календарь). Граница между этими двумя группами не всегда бывает резкой, А н а л и з и р у я копии чудотворных обра­ зов, автор рассматривает х а р а к т е р их изображения, а т а к ж е связанные с ними элементы легенд, которые нашли отражение в искусстве, также, как результат п о ч и т а н и я , к у л ь т а т е х с в я т ы н ь , где д а н н ы е образа хранятся. О с о б у ю г р у п п у -— т а к ж е с в о и м у р о в н е м , с о с т а в ­ ляют изображения, подражающие вотивным, преис­ полненным соответствующей их функции силой чувств. Они берут свое начало — непосредственно и л и косвенно — п р е ж д е всего в барочной с к у л ь п т у ­ ре и скульптуре позднего средневековья. Народные тексты, связанные с ними, имеют столь ж е глубокую литературную традицию. Народные изображения Бо­ гоматери в произведениях искусства, а т а к ж е ее образ в текстах молитв взаимно дополняются. Рас­ сматриваемые к а к единое целое полно отображают видение Мадонны, близкое чисто человеческим ка­ тегориям — с о б ы т и я в ее ж и з н и , ее радости и горе­ сти рассматриваются сквозь призму переживаний, понятных для каждой женщины, а одновременно как проявление божественности ее личности и всех мо­ ментов ее ж и т и я . Р е н а т а Р о г о з и н ь с к а я — ВЛИЯНИЕ НАРОД­ НОГО ИСУССТВА НА ТВОРЧЕСТВО ЗОФИИ СТРЫЕНЬСКОЙ И ТАДЕУША МАКОВСКОГО В период межвоенного двадцатилетия можно в ы ­ делить две группы художников, источинком вдохно­ вения которых было народное искусство. Один — как например Стрыеньская — интересовались прежде всего его д е к а р а т и в н о с т ь ю и часто д о в о л ь с т в о в а л и с ь поверхностными заимствованиями, другие пробовали п о н я т ь суть этого искусства. К этим последним отно­ сится Маковский, который использовал в своем твор­ честве т а к ж е средства выразительности, свойственные детскому искусству и искусству старых фламандских мастеров. Автор статьи отмечает тажке, что своей популярностью Стрыеньская была обязана прежде всего о б р а щ е н и ю к в а ж н ы м д л я в о з р о ж д а ю щ е г о с я Польского Государства мифам: легендам, связанным с эпохой Пястов и Яносиком. Э л ь ж б е т а Б е р е н д т — СКУЛЬПТУРЫ МИКОЛАЯ ЗАГОРНОГО Скульптор постояннно живет в Лиготе Велькой в Н и ж н е й С и л е з и и , где п о с е л и л с я после в о й н ы , п о ­ к и д а я свою деревню, к о т о р а я сейчас находится на территории СССР. Занимался сельским хозяйством, был сапожником и колесником. Скульптором стал после смерти своей ж е н ы , когда ему минуло уже 80 л е т . С н а ч а л а э т о б ы л и ч а с о в е н к и , п о т о м ц и к л „деревянной истории". �DO NASZYCH P R E N U M E R A T O R Ó W I CZYTELNIKÓW I n f o r m u j e m y z p r z y j e m n o ś c i ą , iż l i m i t n a k ł a d u pisma z o s t a ł z w i ę k s z o n y , t a k że n i k t nie p o w i n i e n m i e ć t r u d n o ś c i z p r e n u m e r a t ą . J e ś l i b y jednak g d z i e ś takie t r u d n o ś c i w y s t ą p i ł y , p r o s i m y o powiadomienie nas o t y m . D z i ę k i ż y c z l i w e m u stosunkowi D e p a r t a m e n t u W y d a w n i c t w P A N r o c z n i k 1988 m a z w i ę k s z o n ą o b j ę t o ś ć o cztery arkusze. N u m e r obecny, u k a z u j ą c y się z nieznacznym o p ó ź n i e n i e m (za k t ó r e przepraszamy), jest o s t a t n i m w y d a w a n y m w dotychczasowej technice d r u k u .Nowa (fotoskład) zapewni w i ę k s z ą c z y t e l n o ś ć t e k s t u . Jeszcze w p i e r w s z y m p ó ł r o c z u u k a ż e się n u m e r podwójny (o z w i ę k s z o n e j o b j ę t o ś c i ) , p o ś w i ę c o n y k u l t u r z e ż y d o w s k i e j , ludowej sztuce Ż y d ó w polskich, ich miejscu w ż y c i u społeczności chłopskiej. J e d n o c z e ś n i e przepraszamy C z y t e l n i k ó w i p . W i k t o r a W o ł k o w a , znakomitego fotografika, za opuszczenie w numerze 3/1988 i n f o r m a c j i o t y m , iż jest on a u t o r e m wszystkich z d j ę ć do a r t . Wojciecha Zaleskiego Kapliczki błagalne i święte sosny z okolic Supraśla (ss. 186—195). Pocie­ szamy się t y m , że wielu C z y t e l n i k ó w zapewne zwróciło u w a g ę , że zdjęcia w a r t y k u l e s ą w s w y m charakterze identyczne z f o t o g r a f i ą k t ó r a zdobi o k ł a d k ę — i k t ó r a z o s t a ł a właściwie podpisana. Opuszczenie i n f o r m a c j i w a r t y k u l e jest dla nas t y m przykrzejsze, że wszyscy c i e s z y l i ś m y się t y m i z d j ę c i a m i i s t a r a l i ś m y się je j a k najlepiej w y e k s p o n o w a ć w numerze. A.J. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ad479617a0b83f6e0fac2b20a7ae1f99.pdf 5c56f0fbb7d0b9a64745d92f3887020a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3186 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2984 Title A name given to the resource Tunbaszi / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.4, s.273-274 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Olędzki TUNBASZI Czyli o przeobrażeniach wyobraźni symbolicznej w paradygmatycznq. I przynależności metodologicznej niezależnej Miło m i b y ł o przeczytać w j u b i l e u s z o w y m numerze P S L sympatyczno wspomnienie moich egzaminacyjnych, stawianych słoń — zapytywał pytań Ludwika Stommy o osobliwości przed k i l k u n a s t u j a k m a się o d ż y w i a ć nie p e n e t r u j ą c t r ą b ą p o ś r ó d owocodajnych k o n a r ó w ? O t ó ż po p r o s t u , bezczynnie s t o j ą c i t y l k o czekając, aż m u m a ł p a wrzuci do samego o t w o r u g ę b o w e g o p o m a r a ń c z ę , czy k i ś ć d a k t y l i . laty: „Dlaczego (przynależność ma trąbę? metodologiczna nieokreślona) Jacek Z a t e m Tunbaszi, czyli Sama P r z e b i e g ł o ś ć l u b w dosadniej- Olędzki i zarówno feno­ szym p r z e k ł a d z i e W i e l k a O b ł u d a , czyli Sama H i p o k r y z j a , to menolog, j a k i s t r u k t u r a l i s t a ( o j , t a k i c h się m i a ł o k i e d y ś wspa­ b ę d ą c s ł o n i e m ( i s t o t ą z t r ą b ą ) , u ż y c z e n i e g r z b i e t u m a ł p i e . A dalej, n i a ł y c h s t u d e n t ó w , sic! — J O ) o k a z y w a l i się bezradni j a k na przedstawieniu, m a ł p a grzbietu z a j ą c o w i , a o n p t a k o w i . wobec tak perfidnie s f o r m u ł o w a n e g o p r o b l e m u . — Dlaczego słoń m a Ptak t r ą b ę ? — ż e b y się F r e u d dziwił. S k ą d i n ą d f a k t e m jest jednak, M ó g ł b y sobie swobodnie l a t a ć , owoce d z i o b a ć , a t u nie. O n m a w tej przyjaznej czwórce jest najciężej doświadczony. że słoń t r ą b ę rzeczywiście posiada. M a r ó w n i e ż d w a k ł y z kości w i e ń c z y ć f i g u r ę zgodnego i harmonijnego w s p ó ł ż y c i a . O n z r y w a słoniowej — konstatuje S t o m m a — o d s t a j ą c e uszy, jest bardzo owoce i podaje je z a j ą c o w i ( k r ó l i k o w i ) . T e n z a ś z w y k ł — j a k d u ż y i dlatego rzuca się w oczy. A j a k j u ż w oczy kole, to spokoju w i a d o m o — z r e g u ł y w y p e ł n i a ć role mediacyjne. Co m a ł p a m a nie zazna (bardzo dobrze — J O ) . P r z y j d ą fenomenolog ze s t r u k ­ robić t u r a l i s t a , p o t e m jeszcze t a k i O l ę d z k i ( p r z y n a l e ż n o ś ć metodolo­ k a p i t a l n e stwierdzenie Claude Levi-Straussa, że z w i e r z ę t a giczna n i e o k r e ś l o n a ) i z a c z n ą j u ż wiemy, wyręczać bezpośrednio trąbę. Pamiętając „nie są wybierane dlatego, ż e « n a d a j ą się do jedzenia », lecz dlatego, 1 deliberować" . Co b y m d a ł g d y b y m , oj g d y b y m przed l a t y t y c h p a r ę z d a ń że « n a d a j ą się do m y ś l e n i a » , w y b r a ł e m na egzamin t r ą b ę nie o t r z y m a ł napisanych zamiast w y m u s z a n i a j a k i c h ś odpowiedzi. dlatego, że nadaje się do w y k o r z y s t a n i a zgodnie z j e j przezna­ J a k w i a d o m o , u n i k a m egzaminowania i zazwyczaj p r o s z ę m o i c h czeniem, l u b do jedzenia, lecz dlatego, że nadaje s i ę do m y ś l e n i a s ł u c h a c z y , a b y zechcieli t ę m o j ą r e p u l s j ę u s z a n o w a ć i c o ś n a p i ­ i to bez w ł ą c z a n i a w t e n proces o s i ą g n i ę ć w i e d e ń s k i e j sanego nawet bardzo k r ó c i u t k i e g o , lecz w ł a s n e g o , p r z y g o t o w a ć psychoanalitycznej. na o k o l i c z n o ś ć zaliczenia zajęć. O t ó ż t a k i jestem belfer-metodyk, wania s t r u k t u r a l i s t y c z n e g o . z a ś dalej, na s a m y m k o ń c u , b ę d z i e o wyznawanej przeze m n i e 3 W z u p e ł n o ś c i wystarcza metoda szkoły postępo­ T a k o ż w i ę c , dlaczego słoń m a t r ą b ę ? P r a w i d ł o w a o d p o w i e d ź metodologii. Przed t y m koniecznych jest t r o c h ę w i a d o m o ś c i na w temat. dlatego i t y l k o dlatego (to j u ż chyba przesada), a b y m ó g ł s y m ­ D r o g i L u d w i k u , p y t a n i e dlaczego słoń m a t r ą b ę , d l a l u d z i kontekście znajomości Tunbaszi brzmieć powinna: ma b o l i z o w a ć o b ł u d ę , h i p o k r y z j ę i p r z e b i e g ł o ś ć . O c z y w i ś c i e za k a ż d y m korzystają­ razem w t e n s p o s ó b o d p o w i a d a j ą c , n a l e ż y p a m i ę t a ć o odmiennej cych z n o r m e t y c z n y c h l u d n o ś c i pasterskiej, nie n a l e ż y do oso­ k w a l i f i k a c j i moralnej (szczególnie u l u d ó w stepowych) w s z y s t k i c h b l i w y c h . A l e p r z y z n a j ę , że w p y t a n i u t y m zawiera się „ p e r f i d n i e trzech p o j ę ć e t y c z n y c h . wychowanych w kulturze buddyjskiej a w dodatku s f o r m u ł o w a n y p r o b l e m " . O t ó ż , z a c z ą ć n a l e ż y od tego, że „ n a s z e " p y t a n i e ł ą c z y się ściśle z p r a s t a r y m i p r z y p o w i e ś c i a m i , pocho­ Od siebie natomiast powinienem d o d a ć , j u ż nie o d w o ł u j ą c się L u d w i k u do genialnego Straussa, że m n i s i b u d d y j s c y (tudzież d z ą c y m i z I n d i i i I r a n u , o „ d r z e w i e ż y c i a " i „ c z t e r e c h zaprzy­ lamowic B u d d y z m k r z e w i ą c y ) , podobnie j a k nasi ś r e d n i o w i e c z n i jaźnionych scholastycy, z a b a w i a j ą i zwierzętach" ptaku. Przypowieść tematem często wyobrażeń występujących — słoniu, o czterech małpie, zającu (króliku) zaprzyjaźnionych s t a ł a się graficznych, malarskich i rzeźbiarskich, pytali". Właśnie w świątyni, specjalnie wyznaczonego dnia w przorwie m i ę d z y m o d l i t w a m i , c z ę s t o zaraz po s p o ż y t y m posił­ i Nepalczyków (il. k u nieopodal o ł t a r z a . W s t a j ą ze swych miejsc, p r z e c h o d z ą n a 1—2). Zamieszczone t u ilustracje u k a z u j ą c z w ó r k ę z w i e r z ą t pod ś r o d e k b u d o w l i i w g ł ó w n y m p r z e j ś c i u , na oczach g a p i ó w , w zbitej Mongołów, symboli ołtarzowych „ce­ w mieszkaniach w repertuarze się do dziś w swych ś w i ą t y n i a c h r e m o n i ą zagadek", c z y m ś co n a z y w a m y stawianiem sobie „ g ł u p i c h Tybetańczyków k o n a r a m i wysokiego drzewa owocowego. N a n a j w y ż s z y c h g a ł ę ­ gromadce o d p o w i a d a j ą na p y t a n i a w y k r z y k i w a n e na w y p r z ó d k i . ziach g ę s t o wiszą p o m a r a ń c z e (sic!). Słoń s t o j ą c y pod drzewem Dlaczego słoń m a t r ą b ę , t o jedno z takicłi p y t a ń etyczno-filo- nie w y c i ą g a t r ą b y do t y c h o w o c ó w . Jego t r ą b a ł a g o d n i e zwisa lub jest p o d w i n i ę t a ! 2 O t ó ż L u d w i k u , t a k j a k słoń dla I b o m o ż e b y ć symbolem g w a ł t o w n o ś c i i b r z y d o t y — o c z y m piszesz — a gracji i p i ę k n a kobiecego w I n d i a c h (chodzi m i ę d z y innymi zoficznych. Mają Można n a to p y t a n i e o d p o w i e d z i e ć tak również: po t o , a b y z niej nie k o r z y s t a ć , ż y j ą c w harmonijnej zgodzie z innymi zwierzętami. W najnowszych, d o b r y c h czasach w M o n g o l i i , gdzie t a k j a k o p o d o b i e ń s t w o balansowania b i o d r a m i u t y c h r ó ż n y c h , s k ą d i n ą d , u nas a r t y s t ó w l u d o w y c h otoczono o p i e k ą p a ń s t w o w ą , Tunbaszi istot), t a k w o p i s y w a n y m t u przedstawieniu słoń symbolizuje m o g ł o się s t a ć dobrem „ s z e r o k i e g o o g ó ł u " . W akcie t y m za­ obłudę, hipokryzję g u b i ł o pewne istotne szczegóły, a inno dopracowano! N i e m a j u ż l u b t y l k o p r z e b i e g ł o ś ć , k t ó r e t o cechy na D a l e k i m Wschodzie m a j ą zasadniczo i n n ą n i ż u nas k o n o t a c j ę drzewa owocowego. Słoń nie musi więc b y ć k a r m i o n y ! D ź w i g a etyczną. przedstawienie, na k a r k u t r ó j k ę nic nie m a j ą c za t o . S k ó r a n a jego cielsku, ina­ m o ż n a p r z e ł o ż y ć na n a s z ą S a m ą P r z e b i e g ł o ś ć . Dlaczego ? Jeszcze czej n i ż n i e g d y ś , jest strasznie pomarszczona. A l e m a ł p a p r z y ­ T u n b a s z i , bo t a k nazywane jest to się nie d o m y ś l a s z ? O t ó ż cłiodzi o t ę w ł a ś n i e t r ą b ę , j e d n a k ż e zwi­ j a ź n i e macha ł a p ą . P t a k i z a j ą c (królik) dumnie w z n o s z ą g ł o w y . s a j ą c ą , c h o c i a ż b y p o d w i n i ę t ą , lecz nie p r ę ż ą c ą się k u g ó r z e , k u Słoń nadal m a t r ą b ę o p u s z c z o n ą . T o w s p ó ł c z e s n e przedstawienie zauważyłeś, Tunbaszi k o n k u r u j e oficjalnie z europejskim g o ł ą b k i e m p o k o j u . że słoń m u s i s p o ż y w a ć więcej n i ż drobniejsze z w i e r z ę t a . A więc owocom n a w y s o k i m drzewie. S ł u s z n i e wszelako W albumach c z ę s t o figuruje poprawione Tunbaszi z podpisem 273 �w trzech pokoju, językach światowych: współistnienia Przyjaźń we w s p ó ł p r a c y dobranych przyjaciół, rozumiejących czworga. Symbol jednego z d r u g i m , jako 1 się c a ł k o w i c i e ' . Na koniec t a k a r o k a p i t u l a c j a . W s p i e r a j ą c .się m y ś l ą R o l a n d a nacji symbolicznej, n a t o m i a s t Tunbaszi socjalistyczne, symbolem <lygmatycznej. na, 4 dostojniojszym, za przejaw imagichociaż wyobraźni para- I jeśli forma pierwszego jest z w i ę z ł a i sugestyw­ to forma drugiego n i e p r z e k o n y w u j ą e a , wręcz Co się t y c z y L u d w i k u moralnie. przynależności metodologicznej, to p o w o l i , niestety bardzo p o w o l i , staje się ona określona. Próbując z broszurki figurę jaśniać, państwowo kontemplować dewocyjnej z kości wręcz pomarańczowe Tunbaszi (współ­ (z słoniowej, zbyt usprawiedliwiać. w y i asta r w dawną, drzewem górę próby niepokojącego skromną owoc* w / m ) , rycinę czy solidną wiele trzeba, d o p o w i a d a ć , Oto na rycinie niczym wy­ ( i l . 1) drzewo grusza, zaś obok na co do niej n a l e ż y ( p o d a w a ć słoniowi owoc) się drapie. I t d . Z a ś we oczywiście! mej i niereligijne, wierzbie nie gruszki lecz też p o m a r a ń c z e . M a ł p a zamiast r o b i ć wątpliwa. I j a k t u jest d o p r a w d y z t ą t r e ś c i ą , k t ó r ą n a z y w a m y o b ł u d n ą ? F a k t y d ł u g i e g o t r w a n i a ? No (dawno) czesne), nie w y k s z t a ł c i ł y — j a k s ą d z ę — dzieł n a j w y ż s z e j a r t y s t y c z n e j . Coś w t y c h o b y d w u Tunbaszi jest Barthesa n a l e ż y starodawne Tunbaszi u z n a ć za przejaw jest Tunbaszi Od współczesnym Tunbaszi d r a ż n i ą c e są stereotypowe środki w y r a z u , j a k g ł ę b o k i e b r u z d y na s k ó r z e s ł o n i a , przesadny u ś m i e c h m a ł p y , jej a n t r o ] l o m o r f iezny p r z y k l ę k , nie m ó w i ą c j u ż o geście j a k i e g o ś j u ż czasu — w s t y d się p r z y z n a ć —- jestem p o g o d n y m ł a p y , p r z y p o m i n a j ą c y m znane pozdrowienia p r z e s y ł a n e z t r y b u n . p e r y p a t e t y k i e m . Dokucza m i jednak L u d w i k u stale, rejestr N a szczęście w k u l t u r z e artystycznej M o n g o l i i p r z e c h o w a ł y gromadzonych (1953 dotychczas opinii: niedojrzały ideologicznie г.), po grobowiec; duperehrych z a i n t e r e s o w a ń nieświadomy fenomenolog (1973—77). P r z y j m i j na­ — (1963), proszę czy — P.S. Z a p o m n i a ł e m , że korespondujemy k o r z y s t a j ą c z wielkiej redakcji pisma poświęconego sztuce. szczere i prawdziwe, rozstrzygnięć etyczno-filozoficznych chowujących się d o s y ć takimi serdeczny u ś c i s k d ł o n i . życzliwości bezpretensjonalne, j a k i m i one 1967, nr 4, s. nie pretendujące wyobrażenia naturalnie pod 5 są rzeczywiście . zwierząt, drzewami (Pol. Szt. się do za­ owocowymi, Lud. R. XXI 212). Religijne P R Z Y P I S Y 1 L . S t o m m a , Jackowi, 1987, n r 1—4, s. 5 „Polska Sztuka L u d o w a " , R. X L I , 3 Levi-Strauss, Totemizm, t ł u m . A . Stcinsberg, P W N W a r ­ szawa 1968, s. 120 R . Barthes, Mit i znak. Eseje, W y b ó r , słowo w s t ę p n e i e z ę ' ć p r z e k ł a d u J . B ł o ń s k i , p r z e k ł . W . B ł o ń s k a , J . Lalewicz, A , Ta­ t a r k i e w i c z , P I W W a r s z a w a 1979, s, 266—267 4 2 Por. T . Danzan-Osor i I s h i t a b k h a i , The -Bator, 1966, p . 2 white lotus, Ulan- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3d47f81673e9347b6239d3fff48af91a.pdf 02e85808d4f009e1f7238bc31b7b5ad1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3192 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2989 Title A name given to the resource Teoria sztuki czy kultury ludowej? Od propozycji Eugeniusza Frankowskiego do "Polskiej Sztuki Ludowej" AD 1987 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.18-22 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sokolewicz, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zofia Sokolewicz TEORIA OD SZTUKI CZY, KULTURY PROPOZYCJI EUGENIUSZA LUDOWEJ? FRANKOWSKIEGO D O „POLSKIEJ SZTUKI L U D O W E J " A D 1987 D l a h i s t o r y k a n a u k i 39 r o c z n i k ó w „ P o l s k i e j S z t u k i L u d o ­ w e j " s t a n o w i w a ż n e ź r ó d ł o do r o z w a ż a ń n a d t w o l u c j ą poglą­ M . Sobeskego, reminiscencje filozofii G. Hegla, H. Taine'a, W . D i l t h e y ' a — a wszystko t o na gruncie swoistej t o o r i i d ó w na t o m a t sposobu badania s z t u k i l u d o w o j . Jost to n i o w ą - owolucji. t p l i w i e ogromna z a s ł u g a j e j dawnego jost d o s y ć t r u d n e ze w z g l ę d u n a s ł a b ą w gruncie rzeczy z n a j o m o ś ć i obecnogo, niewielkiego Rozszyfrowanie gonozy poglądów Frankowskiego z e s p o ł u redakcyjnego, w r a ż l i w e g o na wszelkie dyskusje w sze­ jogo s t u d i ó w , s k ą p e d o k u m o n t y osobiste d o t y c z ą c e roko p o j ę t y m ś r o d o w i s k u n a u k o w y m , a liczącogo w s w y m gro­ a k t y w n o g o i t w ó r c z e g o okresu jego ż y c i a przed 1939, k t ó r y c h n i e w s w o i m czasie z n a w c ó w tej m i a r y co K s a w o r y P i w o c k i , najważniejsza Tadousz przypomnienie sonsu toj t o o r i i , j e j p o d s t a w o w y c h nych: Seweryn, a t a k ż e Józefa jej kolejnych r e d a k t o r ó w Grabowskiego, Romana Reinfussa, naczel­ Tadeusza najbardziej część z o s t a ł a zniszczona przez w o j n ę . Jodnakże twierdzoń, w y d a j e się dziś niozmiornio w ł a ś c i w e w c h w i l i gdy poszukujemy Zyglera, i wreszcie, k i o r u j ą c e g o p i s m e m nioprzerwanio od 1952 wciąż roku, s z e r z a j ą c e g o się pola b a d a ń k u l t u r y i s z t u k i ludowoj i g d y nie Aleksandra Jackowskiego. Odbijając losy b a d a ń sztuki ludowej pismo jost t o ż t y m s a m y m ś w i a d k i e m owolucji etnologicznej, a przede w s z y s t k i m etnologicznej t e o r i i myśli ciorpliwogo w y s i ł k u Aleksandra Jackowskiogo, starannie o m i - j a j ą c o g o w y p r ó b o w a n o j u ż szlaki i w i o d ą c e g o „ P o l s k ą Ludową" na manowce teorii. Bezpośrednim jest z a s ł y s z a n a nie bodźcom do napisania dawno opinia Sztukę efektywnych teorii wyjaśniania coraz t o roz­ Punkt człowiek wyjścia t o o r i i Frankowskiego s t a n o w i z a ł o ż e n i e , że jest i s t o t ą b i o l o g i c z n o - k u l t u r o w ą , zabezpieczenie ż y c i a i jogo przekazanie. człowiek realizuje a jego celem To celo jest podstawowe w środowisku naturalnym, które warunkuje powszechnie jogo d z i a ł a n i a i o k r e ś l a i c h r y t m , c z ę s t o t l i w o ś ć , w p ł y w a na i c h mej w y p o w i e d z i f o r m ę . Podobnio do M . Maussa i L . L ó v i - B r u h l a i zapowne p o d nie zawsze uznawanych tak dla bardziej u s t a ł y joszcze dyskusje, czy jost ona s z t u k ą czy nie. kultury. T y c h p a r ę słów s t a n o w i ć m a s k r o m n y d o w ó d uznania jednego z e t n o g r a f ó w : ich w p ł y w o m , F r a n k o w s k i s ą d z i , żo c z ł o w i e k p i e r w o t n y nie w „ P o l s k i e j Sztuce L u d o w o j " z a b r a k ł o j u ż miojsca dla s z t u k i wyobcowujo się ze ś r o d o w i s k a , nio stara w y r ó ż n i ć s i ę z niogo, ludowej. w r ę c z o d w r o t n i e , czuje się jego częścią. N i o w i d z i w i ę c sprzecz­ w n o ś c i m i ę d z y niebom a z i o m i ą , r ó ż n i ą c się s t a n o w i ą one jedno- „ P o l s k i e j Sztuce L u d o w e j " redagowanej przez Aloksandra Jac­ cześnio j e d n o ś ć — nio s ą z i s t o t y swej ś w i e c k i e l u b ś w i ę t e , ale A w i ę c czy jest i j a k a jest sztuka ludowa prezentowana s t a j ą s i ę n i m i z a l e ż n i e od o k o l i c z n o ś c i . T o o k r e ś l a n i e l u b raczej, kowskiego i jogo k o m p e t e n t n y zespół 1 Odpowiedzi na to p y t a n i e m o ż n a p o s z u k i w a ć w r ó ż n y spo­ sób. niusza na p r z y k ł a d z i e t e o r i i s z t u k i ludowej Frankowskiego. T r a k t u j ą c inspiracji dla b a d a ń spró­ zano jost ściśle ze sposobem m y ś l e n i a c z ł o w i o k a , z m y ś l e n i o m n a z y w a n y m przez Frankowskiego m a g i c z n y m . I t e m u t o w ł a ś n i e j ą jako p u n k t wyjścia współczesnych będę starała dla się w s k a z a ć na s ł u s z n o ś ć p r z y j ę t e j p o l i t y k i redakcyjnoj w doborze dowej człowiekowi zawdzięczamy E. prezentację polskiej Frankowskiemu. sztuki Opublikował lu­ ją w jest, zdaniem Frankowskiego, poczucie „ S z t u k a jost... zjawiskiem od ż y c i a n i e o d ł ą c z n y m — pisze Frankowski systematyczną właściwe p i ę k n a , k t ó r e u j a w n i a się w d z i e ł a c h s z t u k i . tematów i problemów. Piorwszą, odczucie miejsca c z ł o w i e k a w świecie, wo w s z o c h ś w i e c i e , z w i ą ­ Eugo- S k o m p l i k o w a n o d y l e m a t y badacza s z t u k i ludowej buję przedstawić i stwiordza daloj, że jost ona ujawnieniom poczucia p i ę k n a , k t ó r o jost o r g a n i c z n ą s k ł a d o w ą duszy l u d z k i o j , o d nioj n i e o d ł ą c z n ą " . 1 Poczucie p i ę k n a s t a n o w i w i ę c n a t u r a l n ą , 1934 r . we w s p a n i a ł y m w y d a w n i c t w i e „ W i e d z a o Polsce" p o d przyrodzoną cechę, właściwą człowiekowi, której uzewnętrznie­ t y t u ł e m Sztuka n i e m jost sztuka. W y n i k a ludowa. 71 s t r o n f o r m a t u A 2 ze 129 z n a k o m i ­ t y m i f o t o g r a f i a m i od zydla z a k o p i a ń s k i e g o po r ó z g ę weselną z togo przekonanie o powszechności sztuki i jej p o d w ó j n y m Frankowskiego niejako charakterzo. z a w i e r a ł o p r e z o n t a c j ę w i e l u w a ż n y c h toorii k u l t u r y togo czasu Jost sztuka d z i e ł e m c z ł o w i e k a w y r a ż o n y m za p o m o c ą d o s t ę p n y c h od m u ś r o d k ó w , ale t e ż m a swoje ź r ó d ł a w biologii, a ściśloj w psy­ ewolucjonistycznej toorii s y m b o l u przoz rites de passage A . v a n Gennepa po p s y c h o a n a l i z ę Z . Freuda. chice c z ł o w i o k a , jost zjawiskiem par excellence psychicznym. D o m o m e n t u w y d a n i a p r a c y Frankowskiego sztuce ludowej Jest to zalożenio niozmiornio istotno dla sporu h i s t o r y k ó w s z t u k i p o ś w i ę c o n o wiele o p r a c o w a ń , z w ł a s z c z a regionalnych. W y p a d a 0 psychiczny czy t e ż s p o ł o e z n y jej charakter. Przyznanie sztuce t u w s p o m n i e ć z a l i c z a n ą d z i ś do k l a s y k i p r a c ę W . Matlakowskiego naturalnego 0 budownictwie ludowym na P o d h a l u z l e k t u r Frankowskiogo — a m a m y d o w o d y na t o , że b y ł w y b i t ­ tnie w y d a n y m Zdobnictwie (1900), n a s t ę p n i o r o z p r a w ę St. B a ­ rabasza o (1892) i jego p o ś m i e r ­ sztuce ludowej na P o d h a l u nym orudytą, zdajo się z r e s z t ą wynikać nie tylko ś w i o t n i e z o r i e n t o w a n y m w trendach n a u k i świa towoj — ale i z jogo przyrodniczego w y k s z t a ł c o n i a . F a k t , ż( n a d m u z y k ą l u d o w ą na Podhalu A . C h y b i ń s k i o g o i J . Zborow- etnografia w y r a s t a ł a w X I X w i e k u z i n n y c h , w c z e ś n i e j uformo skiogo, g ł o w n i o prowadzono w okresio m i ę d z y w o j e n n y m , dalej w a n y c h d y s c y p l i n , m u s i a ł r z u t o w a ć na s p o s ó b j o j u p r a w i a n i a dotyczące F r a n k o w s k i u z y s k a ł po studiach n a w y d z i a ł a c h p r z y r o d n i c z y n zbieracza, (1028—1930), charakteru badania prace niestrudzonego Seweryna Udzieli, g ł o w n i o regionu krakowskiego. N a l e ż y t u t e ż p o d k r e ś l i ć wiolkio 1 m e d y c z n y m a b s o l u t o r i u m w zakresie archoologii i a n t r o p o l o g i i zasługi Można współczesnych Frankowskiemu T. Dobrowolskiego w 1 T . Soworyna. Na t y m dość bogatym tle rozpraw szczegółowych praca toż przypuścić, Katodrzo ż e badania Antropologii etnograficzne Uniwersytetu prowadzon< Jagiellońskiego po( k i o r u n k i o m t w ó r c y antropologicznej s z k o ł y k r a k o w s k i e j , J u ł i a n i Frankowskiego z a s ł u g u j o na s z c z o g ó l n ą u w a g ę . P r z e g l ą d r ó ż n y c h T a l k o - H r y n c e w i c z a , m u s i a ł y m i m o etnograficznych działów w a ń tego ostatniego, n o s i ć na sobio z n a m i ę w a r s z t a t u p r z y r o d s z t u k i ludowej z o s t a ł w y r a ź n i e zarysowanej tu bowiem podporządkowany koncepcji teoretycznoj. K o n s t r u k c j a ta niczego. C h o ć n a ł o ż y t e ż u w a ż n i o w y s ł u c h a ć A n n y zaintereso Kutrzeby nosi na sobie z n a m i ę czasu. Z n a j d u j o m y w nioj inspiracje p ł y ­ -Pojnarowoj g d y piszo: „ N i o d a j m y się p r z y t y m z m y l i ć nazwie nące antropologia w okresio s t u d i ó w u n i w o r s y t o c k i c h F r a n k o w s k i e g 18 I estetyka z prac L . L e v i - B r u h l a , szkoły H . Wolfflina, poglądów �obejmuje — nie t y l e j a k o p r z e d m i o t s t u d i ó w , co j a k o p r z e d m i o t m y ś l i g d y pisze „ w ł a ś c i w o ś c i rasowe". N i o s ą d z ę b y n a l e ż a ł o go z a i n t e r e s o w a ń n a u k o w c ó w g r u p u j ą c y c h się w l a ś n i o w K r a k o w i e o s k a r ż a ć o p r z e s ą d y rasowe. J e d n a k ż e , j a k o a n t r o p o l o g z w y ­ (od 1933 r o k u j a k o K o m i s j a A n t r o p o l o g i c z n a A k a d e m i i U m i e j ę t ­ k s z t a ł c e n i a , m u s i a ł z d a w a ć sobie s p r a w ę z tego, że f a k t zawie­ ności) — nie t y l k o zagadnienia człowioka fizycznego, ale cało­ rania m a ł ż e ń s t w zgodnie z o k r e ś l o n y m i r e g u ł a m i o g r a n i c z a j ą c y m i 2 k s z t a ł t wiedzy o c z ł o w i e k u , a w i ę c w t y m t a k ż e i jego k u l t u r ę " . To całościowo ujmowanie c z ł o w i e k a m u s i a ł o j e d n a k powodo­ w a ć c h o ć b y t o , ż e uczeni wspomnianego k r ę g u nie z a p o m i n a l i d o b ó r m a ł ż o n k ó w do o k r e ś l o n e j g r u p y t e r y t o r i a l n e j , zawodowej, s p o ł e c z n e j , etnicznej, m u s i a ł w p ł y w a ć na rozkład cech w sonsio s t a t y s t y c z n y m p r z e w a ż a j ą c y c h n i g d y o t y m , żo człowiok jest i s t o t ą f i z y c z n ą i ż e do spraw k u l t u r y i chcieli łatwiej t y p u . N a podstawie p u b l i k o w a m ' c h przez Frankowskiego foto­ ewolucyjnej g r a f i i z b a d a ń terenowych m o ż n a s ą d z i ć , żo p r z y w i ą z y w a ł w i e l k ą stosować miarę obiektywną, a nadto że t y m p r z y c h o d z i ł o i m p o s ł u g i w a n i e się zasadami t e o r i i stanowiących zazwyczaj podstawę do fizycznych w danej grupie określania rasowego i konstruowanie szorogów t y p o l o g i c z n y c h , d a j ą c y c h się w y p r o ­ w a g ę do ludzkioj postaci i to nie t y l k o ze w z g l ę d u na stroje l u b wadzić inne akcesoria, ale ze w z g l ę d u na s t u d i u m t w a r z y ludzkiej i ludz­ drogą kolejnych i najprostszej f o r m y . przekształceń z jakiejś najstarszej W t y m t a k ż e sensie ś w i a t b y ł dla nich kiej postaci. N i o b y ł y to w sensie ś c i s ł y m studia p o r t r e t o w o , ale na u j a w n i a ł y ono zainteresowania badacza o s o b o w o ś c i ą b a d a n y c h j e d n o ś c i ą . D l a Frankowskiego b y ł n i m r ó w n i e ż ze w z g l ę d u j e d n o e z ą c o go r y t m y p r z y r o d y , k t ó r y m i ż y c i e c z ł o w i e k a i c a ł a w y r a ż a j ą c ą się w rysach t w a r z y i r u c h u . N i e w i e l u jogo t w ó r c z o ś ć w ten l u b i n n y s p o s ó b b y ł y jost nawet dziś badaczy, k t ó r z y , poza J a c k i e m O l ę d z k i m , Nio wszystkie jednak zagadnienia podporządkowane. ujmował Frankowski kwestio u w z g l ę d n i a j ą . Wśród młodszych naprawdę można wymienić te K. w ten s p o s ó b . T a k i m w y j ą t k i e m b y ł o poczucie p i ę k n a . T a szcze­ K u b i a k a p r z y g o t o w u j ą c e g o p r a c ę d o k t o r s k ą na t e m a t a n t r o p o ­ g ó l n a cecha n a t u r y ludzkiej l o g i i fotografii, z obcych prac n a j c i e k a w s z ą nie zna r o z w o j u w czasie i prze­ Georgievoj N urodna tywistycznych haseł w teorii Frankowskiego m i e l i b y ś m y t u t r e t y „ s t a r y c h , m ą d r y c h , i n n y c h " w n o s z ą wielo do do czynienia z o d r o b i n ą a n t y e w o l u c j o n i z m u l u b nawet a n t y n a t u r a - (1984), w k t ó r e j por­ znajomości P e w n ą t r u d n o ś ć nasuwa o k r e ś l e n i e Frankowskiego, że pewne T a w ł a ś n i e potrzeba p i ę k n a p o w o ł u j e do ż y c i a s z t u k ę . c z y m ż e jest w gruncie rzoczy sztuka —• w y t w o r e m Bo kulturowym s z c z e g ó l n e g o r o d z a j u , n o s z ą c y m na sobie z n a m i ę p i ę k n a . „ K a ż d y w y t w ó r k u l t u r o w y m o ż e b y ć dziełom s z t u k i (s. 345) — m ó w i F r a n ­ k o w s k i . S z t u k a z a ś jest r e a l i z a c j ą p o t r z e b y c z ł o w i e k a — odpo­ w i a d a p o t r z e b o m ż y c i a r o z w i j a j ą c e g o się p o d w p ł y w e m n a t u r a l ­ D o w i a d u j e m y się w i ę c , ż e podstawowe cele c z ł o w i e k a pole­ na zabezpieczeniu i przekazaniu ż y c i a realizowane w środowisku naturalnym wywierającym wpływ regulujący i warunkujący. na są c z ł o w i e k a i jogo Powstałe wytwory k u l t u r o w o , a w t y m t a k ż e dzieła s z t u k i , n o s z ą na sobie z n a m i ę t y c h l u d z k i c h colów i w a r u n k ó w ich realizacji. D o tego n a l e ż y jeszcze d o d a ć d u r k h e i m o w s k ą z a s a d ę , że wszystkie w y t w o r y k u l ­ t u r o w e są p r z e j a w a m i ż y c i a zbiorowego, z a s a d ę , k t ó r a , j a k w y ­ k a ż ę dalej, s t a n o w i istotne znaczenie dla F r a n k o w s k i e g o w ana­ lizie procesu t w ó r c z e g o . Zależność sztuki od cechy rasowo s ą istotne dla o s o b n i k ó w t w ó r c z y c h . Jest w t y m j a k b y cień przypuszczenia, żo m o g ą o n i r ó ż n i ć się od innych s w y m i uzdolnieniami g d y ż s ą fizycznie i n n i od i n n y c h w a r s t w s p o ł e c z n y c h , od o d t w ó r c ó w i k o n s u m e n t ó w . U w a g a t a jest za­ pewne c a ł k i o m na miejscu w opoce, w k t ó r e j praco nad procesom t w ó r c z y m i o k r e ś l e n i e m coch o s o b n i k ó w t w ó r c z y c h angażowały u w a g ę uczonych k u cechom i n d y w i d u a l n y m jednostek, c a ł k i o m n y c h w a r u n k ó w otoczenia. twory mitologia o p o w i a d a n y c h przez nich m i t ó w i w i e r z e ń . lizmu ? gające Bułgarska wydaje m i się I . s t r z e n i " (s. 345). C z y ż b y o b o k w i e l u ewolucjonistycznyeh i pozy­ biologicznej natury człowieka F r a n k o w s k i w k i l k u p u n k t a c h : 1. „... c z y n n i k i e m widzi wspólnoty p o m y s ł ó w jost w s p ó l n a b u d o w a ciała ludzkiego...". B u d o w a r ę k i , m e c h a n i z m p a l c ó w d a j ą c z ł o w i e k o w i m o ż l i w o ś ć p o s ł u ż e n i a się o k r e ś l o n y m w a c h l a r z e m p o m y s ł ó w i m o ż l i w o ś c i , k t ó r e , stosownie do p o z i o m u opanowanej t e c h n i k i m o ż e on r e a l i z o w a ć . Podejmuje t u F r a n k o w s k i i d e ę , k t ó r ą r o z w i j a j ą obecnie psychologowie odno­ s z ą c do b u d o w y c i a ł a ludzkiego podstawowo kategorio m y ś l e n i a jak lewo—prawo, g ó r a — d ó ł . 3 M a j ą one w t e d y t y l k o sons gdy odniesione s ą do c z ł o w i e k a fizycznego w postaci, j a k ą z n a m y . logicznie u p a t r u j ą c w n i c h m o ż l i w o ś c i uzyskania odpowiedzi na p y t a n i e co ten proces w a r u n k u j e . Należy d o d a ć , że sprawa dziedziczenia cech niefizycznych do d z i ś nie jest z u p e ł n i e jasna dla antropologów. Jak w y n i k a j e d n a k z przytoozonych słów Frankowskiego nie wydziela on o w y c h cech rasowych j a k o o d r ę b n e j d e t e r m i n a n t y , ale t r a k t u j e j ą ł ą c z n i e z w p ł y w e m ś r o d o w i s k a antropogeograficznego, w i d z ą c c z ł o w i e k a j a k o c a ł o ś ć w w y m i a r z o n a t u r a l n y m i w w y m i a r z e ż y c i a zbiorowego; 4. To życie zbiorowe nosi na sobie j e d n a k ż e p i ę t n o n a t u r y w pos­ t a c i r y t m u j a k i e m u podlega c y k l ż y c i a j e d n o s t k i i r y t m u do­ rocznego j a k i e m u podlega c a ł a z b i o r o w o ś ć w swej d z i a ł a l n o ś c i gospodarczej, s p o ł e c z n e j i wreszcie o b r z ę d o w e j . O d n a j d u j e m y t u , zapowne znane F r a n k o w s k i e m u , m y ś l i Maussa w y r a ż o n e w Se­ zonowych przemianach życia Eskimosów (1906) i zapewne nie s t a n o w i ą one w teorii Frankowskiego b e z p o ś r e d n i e g o z a p o ż y ­ czenia, ale raczej są jego o r y g i n a l n y m p r z e m y ś l e n i e m teorii rites de passage v a n Gennepa i obiegowych w t e d y t e o r i i antropogeograficznyeh w p o ł ą c z e n i u z szerokim j u ż i p o z w a l a j ą c y m na po­ r ó w n a n i a , jego d o ś w i a d c z e n i e m t e r e n o w y m ( W o ł y ń , Polesie, N o ­ w o s ą d e c k i e , Pireneje). P o d o b n ą m y ś l podejmuje w wiele l a t po F r a n k o w s k i m A . L o r o i -Gourhan w Le gęste et la parole (1964—1965) p r ó b u j ą c p o w i ą z a ć G d y b y ś m y j e d n a k chcieli wspomniane W3'żej przez F r a n k o w ­ e w o l u c j ę f i z y c z n y c h coch c z ł o w i e k a z z a s a d n i c z ą o w o l u c j ą k u l ­ skiego u w a r u n k o w a n i a u z n a ć za zdefiniowano z b y t o g ó l n i k o w o t u r y i u p a t r u j ą c w rozwoju m o t o r y k i l u d z k i e j i s t o t n y c z y n u i k , i niedookreślone ba, n a w e t w a r u n e k r o z w o j u p i e r w o t n y c h f o r m a wspominanymi wytworami k u l t u r o w y m i , w t y m dziełami sztuki, kultury; do togo stopnia, ż e z a l e ż n o ś c i m i ę d z y 2. Z a l e ż n o ś ć od ś r o d o w i s k a naturalnego i w ł a ś c i w o ś c i rasowych m a j ą w rezultacie c h a r a k t e r a m b i w a l o n t n y i o s o b n i k ó w t w ó r c z y c h . T u e l e m e n t y przyrodnicze splata F r a n ­ p o d j ę t y m z t a k i m aparatem pojęciowym m o g ą b y ć tylko dość k o w s k i ze s p o ł e c z n y m i ( t w ó r c z o ś ć ) . W s p o m i n a b o w i e m w y r a ź n i o o g ó l n i k o w e twierdzenia w r o d z a j u , że ś r o d o w i s k o w p ł y w a w a r u n k i antropogeograficzne t w o r z ą c e ś r o d o w i s k o , którym c z ł o w i e k a , t o z a r z u t u tego nio d a ł o b y się u t r z y m a ć w s t o s u n k u do ż y j e c z ł o w i e k . Jest to w i ę c nie t y l e ś r o d o w i s k o n a t u r a l n e , ale i n n y c h jego r o z w a ż a ń . J u ż idea r y t m u ż y c i a zgodnogo z c y k l e m t a k j a k r o z u m i a ł a to antropogeografia k o ń c a X I X i pierwszej o b r z ę d o w y m i r o c z n y m jest precyzyjnie zarysowana. Podobnie p o ł o w y X X w i e k u ( k t ó r e j prace i s p o s ó b m y ś l o n i a zgubiliśmy d o k ł a d n i e o k r e ś l o n y j o s t p r z o d m i o t o w y c h wszelkich w p ł y w ó w to c h y b a bezpowrotnie w l a t a c h 50-ych), t o środowisko znaczy w y t w ó r k u l t u r o w y a ściślej jego f o r m a . F o r m a s t a n o w i znaczy w p r z e k s z t a ł c o n e i stale p r z e k s z t a ł c a n e w w y n i k u k u l t u r o w e j dzia­ ł a l n o ś c i l u d z k i e j . F r a n k o w s k i nie stara się t u oddzielić elementu rezultatom nimi badań na c h y b a podstawowe dla t e o r i i F r a n k o w s k i e g o p o j ę c i e proste. F o r m ą w y t w o r u k u l t u r o w e g o , a w i ę c i d z i e ł a s z t u k i , jest to, natnralnogo o d k u l t u r o w e g o , u j m u j ą c je ł ą c z n i e ; to co dane jest o b s e r w a t o r o w i w b e z p o ś r e d n i m 3. Ł ą c z n i o toż u j m u j e je p i s z ą c o z a l e ż n o ś c i a c h wszelkich w y ­ T y l k o j e j poznanie p r o w a d z i do uzyskania odpowiedzi na dalsze tworów kulturowych p y t a n i a o sens ludzkiego d z i a ł a n i a . B o w i e m „ F o r m a j a k i e g o k o l ­ od w ł a ś c i w o ś c i rasowych o s o b n i k ó w t w ó r ­ czych. N i e w i e m y , niestety, co k o n k r e t n i e F r a n k o w s k i m a na doświadczeniu. wiek dzieła ludzkiego jest z e w n ę t r z n y m w y r a z e m jego przezna- 19 I �o z o i i n i , i n n y m i s ł o w y , jogo t r e ś c i . F o r m a sama przez się, boz klasycznych k r y t e r i ó w h a r m o n i i i s y m o t r i i . F o r m u ł u j e w i ę c t u u w z g l ę d n i o n i a w y m i a r ó w czasu, jest c z y m ś p o z b a w i o n y m ż y c i a prawo jedności formy i o ż y w i a j ą dopiero t r e ś ć , istota przeznaczenia f o r m y , z r o z u m i a ł a I t u c z y n i u w a g ę w a ż n ą . T w i e r d z i mianowicie, żo p i ę k n o nie zna dopiero w przestrzennym ujęciu czasu" (s. r o z w o j u w czasie i przestrzoni (s. 345). A więc w y t w o r y k u l t u r o w e 358). F o r m a s t a n o w i więc p e w n ą i o b i e k t y w n ą p o d s t a w ę naszego wnioskowania i n f o r m u j ą c dzięki umiejętnoj procodurzo o tym polegająco na h a r m o n i i jej czynników. zaliczane do dzieł s z t o k i zo w z g l ę d u na k r y t o r i u m p i ę k n a nie p o d l e g a j ą ewolucji f o r m y . K a ż d o p i ę k n o jest p i ę k n e m d o j r z a ł y m co się pod n i ą k r y j e . Proponowana przoz Frankowskiego pro­ bez w z g l ę d u na to czy o b j a w i się w paleolicie czy w s p ó ł c z e ś n i e , cedura s t a n o w i p o w t ó r z e n i e d z i a ł a ń p r z y r o d n i k a , d z i a ł a ń ścisłych nio przechodzi przoz ż a d n o stadia r o z w o j u . Jest p i ę k n e m jeżeli p r o p o n o w a n y c h z r e s z t ą r ó w n i e ż i w estetyce przez H . Xaino'a, spolnia w a r u n k i j e d n o ś c i a w sztuce przez J . B u r c k h a r d t ' a . P u n k t pierwszy dzieła badacza formy. Podobnie nie owoluujo l u d z k a z d o l n o ś ć rozpoznawania p i ę k n a . stanowi ustalonio wlaściwoj t y p o l o g i i t w o r z ą c e j sekwencjo f o r m W k a ż d e j epoco p o j a w i a j ą się ludzie, k t ó r z y p o s i a d a j ą n a s t ę p u j ą c y c h po solno chronologicznie. Ciąg t a k i m a genotyczny r o z w i n i ę t e poczucie f o r m y " charaktor. r o z p o z n a ć j e d n o ś ć f o r m y c h a r a k t e r y z u j ą c ą rzeczy p i ę k n e . Ustalonio zależności występowania poszczególnych t y p ó w danoj f o r i n y w przestrzeni i ustalonio m o ż l i w y c h histo­ rycznie związków między sprawdzenie u t w o r z o n o j następstwa typów. To poszczególnymi wcześniej obszarami stanowi sekwencji chronologicznego wreszcie p r o w a d z i do o k r e ś l e n i a genezy danoj f o r m y i t y m s a m y m genoalogii czyli „bardzo (s. 346). O n i i t y l k o o n i s ą z d o l n i S z t u k ę , w t y m s z t u k ę l u d o w ą o d b i e r a j ą więc ludzie w r ó ż n y s p o s ó b . I t u p o s ł u g u j e się F r a n k o w s k i p o d z i a ł o m ułatwiającym zrozumionie tego zjawiska. K a ż d a grupa l u d z k a dzieli się, jego zdaniem, n a : 1 — twórców — rzoczników postępu kultury, zawiera w sobie k t ó r z y dzięki spooyficznomu moehanizmowi psychicznemu zdolni o d p o w i o d ź na zasadniczo p y t a n i a — wszystkie poprzodnic n a l e ż y s ą do w y d a n i a z siebie m y ś l i t w ó r c z e j i w y r a ż o n i a jej w formie u z n a ć za pomocniczo wobec niego. O d p o w i e d ź na wszystkie ko­ pięknej; 2 — • odtwórców, którzy lejne dla u ż y t k u całej g r o m a d y ' i 3 — s p o ż y w c ó w , to znaczy u ż y t ­ pytania jest, zdaniom t o m u , żo c h o ć k a ż d a forma Frankowskiego możliwa podporządkowana dzięki jest t r e ś c i j e d n a k k a ż d a z n i c h z w i ą z a n a jost z f o r m ą s t a r s z ą , od to której „dzieła twórców pomnażają k o w n i k ó w p o s i a d a j ą c y c h w r a ż l i w o ś ć na przejawy p i ę k n a i zdol­ ność wyboru rzeczy p i ę k n y c h . I c h zapotrzebowanio w a r u n k u j e pochodzi, a t a k ż o jost u z a l e ż n i o n a od m a t e r i a ł u i t e c l m i k i . ,,To p o p y t na pewnego rodzaju w y t w o r y k u l t u r o w e . To o n i z a t r u d ­ t r z y c z y n n i k i f o r m y : przeznaczonie, m a t e r i a ł i t e c l m i k i k s z t a ł t u j ą n i a j ą o d t w ó r c ó w i a n g a ż u j ą t w ó r c ó w u s t a l a j ą c powiicgo rodzaju treść wszystkich w y r o b ó w r ą k ludzkich", mecenat a r t y s t y c z n y . I t a k z a m y k a się k o ł o z a l e ż n o ś c i w o b r ę b i e (s. 359.) Z m i a n a jod- nogo z t y c h e l e m e n t ó w w p ł y w a na z m i a n ę p o z o s t a ł y c h . F o r m a jest w s z a k ż e , zdaniem Frankowskiego, i s t o t ą ż y w ą i m a okros ż y c i a . U t r a t a sensu powoduje joj d o g o n o r a c j ę . z elementów określających życie f o r m y społeczności. własny Zdajo się, żo ten p o d z i a ł u m o ż l i w i a F r a n k o w s k i o m u u w z g l ę d - Jednym nionie u d z i a ł u j e d n o s t k i w procesie t w ó r c z y m z jodnoczesnym jest o r n a m e n t , który p o d k r e ś l o n i o m w p ł y w u g r o m a d y i t r a d y c j i na t w o r z o n ą formę. p o d k r e ś l a z a s a d n i c z ą i d e ę , k s z t a ł t f o r m y , p o t ę g u j ą c zamierzono Z a s t r z e g a j ą c się, że ten moclianizm nigdzie nie d z i a ł a ideatnio, przez n i ą w r a ż o n i o , o ż y w i a j ą c j ą . M o ż n a t a k ż e p o d k r e ś l i ć s t a t y k ę g d y ż nie m a po p r o s t u w świecie g r u p y t a k z a m k n i ę t e j , w k t ó r o j formy. Obok m ó g ł b y d z i a ł a ć boz z a k ł ó c e ń , nie m a t e ż g r u p y , k t ó r ą m o ż n a b y barwie. I ornamentu barwa poświęca i ornament Frankowski podporządkowane wielo są uwag studium formy. podzielić wewnętrznie t y l k o według wspomnianych Trzeba, p r z e c i e ż w z i ą ć p o d J e d n a k ż o ż a d n e dzieło sztuki ujawniające się w postaci f o r m y nio m o ż o b y ć do niej w y ł ą c z n i e i t y l k o sprowadzone. B o , społeczności z innymi ludzkiełi grupami 7 kryteriów . u w a g ę inno jeszcze z r ó ż n i c o w a n i e wynikające podobnego z faktu rodzaju kontaktowania lub innymi się grupami wytworu k u l t u r o w y m i w y r a ż a j ą c e się w zderzeniu k u l t u r l u b ich przeni­ k u l t u r o w e g o , i s ą d z ą c żo dzieło s z t u k i jest t y l k o jego s z c z e g ó l n ą k a n i u ; w obrębie każdego społeczeństwa funkcjonują też grupy k a t e g o r i ą , t o zastrzega dla uioj F r a n k o w s k i miejsce specjalne. w i e k u , n a d t o sztuka z w i ą z a n a jest z c y k l e m r o z w o j u osobniczego Pisze i z c y k l e m r o c z n y m , gospodarskim i o b r z ę d o w y m . c h o ć w y c h o d z ą c , podobnie j a k ,,Każdy wytwór i K . M o s z y ń s k i , od kulturowy może być dziołem sztuki. W t e n s p o s ó b sztuka j a k i e g o ś l u d u w swych formach zasadni­ W s w y c h dalszych r o z w a ż a n i a c h F r a n k o w s k i p o ś w i ę c a wielo czych b ę d z i e o d p o w i a d a ł a p o t r z e b o m ż y c i a , r o z w i j a j ą c y m się p o d miejsca t w ó r c o m , k t ó r z y s t a j ą się j a k i e m i ś naczulonemi od­ w p ł y w o m w a r u n k ó w n a t u r a l n y c h otoczenia. W biornikami, i uzownętrzniają sztuce tej nic któro odbierają w g ł ę b n e procosy b ę d z i e nic przypadkowego, c h o ć w w i e l u w y p a d k a c h sens i s t o t n y d o z n a ń ż y c i a całej z b i o r o w o ś c i " (s. 354). Jednostka m a m o ż e się n a m w y d a w a ć n i o z r o z u m i a ł y m lub liiouzasadiiionyrn... wielkie znaczenie g d y ż to ona faktycznie jest t w ó r c ą , ale, w swych f o r m a c h p i e r w o t n y c h w i ą ż e się ona zawsze z ż y c i e m p o d k r o ś l a autor „ s p ó j n i e , z c a ł ą g r o m a d ą " . W y o b r a ź n i a t w ó r c ó w z b i o r o w y m g r o m a d y " (s. o k r e ś l a n a jest bowiem przez c a ł y z a s ó b t r a d y c j i k u l t u r o w e j danoj 345). więc jak trzy g r u p y , jej d o ś w i a d c z o n i o ś r o d o w i s k a fizycznego i s p o ł e c z n e g o . elementy istotne dla naszych r o z w a ż a l i nad jego t e o r i ą sztuki Sens p o w s t a j ą c e g o d z i ę k i w y o b r a ź n i dzieła t w o r z ą „ w y n u r z a j ą c e W rozumowaniu Frankowskiego w y s t ę p u j ą wyraźnie l u d o w e j : 1. P o d s t a w ę wnioskowania stanowi analiza f o r m y w jej się z m r o k ó w p o d ś w i a d o m o ś c i ogniwa z w i ą z k ó w u t a j o n y c h sko­ k o l e j n y c h etapach t y p o l o g i i , chronologii, goografii i gonoalogii; j a r z e ń z m y s ł o w y c h , słów s t a j ą c y c h się c i a ł o m w chwilach p r z o ż y ć 2. Odkrycie sensu w y t w o r u k u l t u r o w e g o przoz odnicsionio uzyska­ e m o c j o n a l n y c h " (s. 357). n y c h w pierwszym etapio analizy w y n i k ó w do ż y c i a z b i o r o w o ś c i O p o w s t a n i u dzieła s z t u k i d e c y d u j ą b o w i e m , w e d ł u g F r a n ­ w k o n k r e t n y m momencie h i s t o r y c z n y m , stosowanych przez nią, kowskiego, emocje, s t a n y g ł ę b o k i c h w z r u s z e ń p o w s t a j ą c e w pa­ s y m b o l i , opisie s y t u a c j i , w k t ó r y c h u j a w n i a się dzieło s z t u k i ; mięci człowieka pod i wreszcie 3. O k r e ś l e n i e p i ę k n a w y c h . F r a n k o w s k i w y r ó ż n i a t r z y t y p y emocji historycznie w a ż ­ danego dzieła d z i ę k i analizie f o r m y , zgodnie z k r y t e r i a m i ostotyeznymi danej g r u p y . n y c h dla c z ł o w i e k a i i s t o t n y c h dla rozumienia s z t u k i I s t o t ą d z i e ł a s z t u k i jest b o w i e m nie jego f o r m a , ale jego p i ę k n o c z y l i coś w p ł y w o m r o z m a i t y c h d o ś w i a d c z e ń życio­ co r o z p a t r y w a n i e f o r m y c z y n i specjalnie m i ­ ludowej: są to omocjo r o l n i k a , m y ś l i w e g o i emocjo seksualne. Ź r ó d ł a t y c h emocji t k w i ą w naturze c z ł o w i e k a , p o w s t a j ą ono d z i ę k i stałej ł y m " (s. 346). I c h o ć F r a n k o w s k i dodaje, żo „ o k r e ś l i ć s z t u k ę to obserwacji n a t u r y z n a j d u j ą c e j o k r e ś l i ć samo ż y c i e ... żo s z t u k a jest t a k o g ó l n y m zjawiskiem to na p r z y k ł a d w j a ź n i r o l n i k a powstaje odbicie s t a ł o obserwowanej s t ą d , że jest ona w y r a ż e n i e m poczucia p i ę k n a , k t ó r e jest organicz­ r o ś l i n y i jej w z r o s t u o d ziarna do drzewa. „ W w y n i k u tego b ę d z i e n ą c z ę ś c i ą s k ł a d o w ą duszy l u d z k i e j . . . " (s. 345) — w r a c a m y w i ę c t u o n p o d ś w i a d o m i e p r z e n o s i ł obraz tego drzewa na wszystko co do d o f i n i c j i p i ę k n a j a k o cechy przyrodzonej c z ł o w i e k a i w ł a ś c i w e j spojrzy i k o j a r z y ł ze w s z y s t k i m co się da z o w y m w s z y s t k i m .słysząc w t y m zdaniu j a k b y echo cwolucjonistyczucgo skojarzyć" twierdzenia o j e d n o ś c i p s y c h i k i l u d z k o ś c i . I zapewne w konse­ m y ś l e n i e symboliczne i t a k kwencji przyjęcia świadomości wypowiedziano symboliczny znajdą próbuje Frankowski w twórczym wysiłku artysty swą symboliczną formę sztuki. 20 założenia określić o p o w s z e c h n o ś c i poczucia kryteria piękna piękna nawiązując do (s. 387). Tak odbicie w p o d ś w i a d o m o ś c i . rodzi się, zdaniom Tak drzewkiom Frankowskiego, to d z i ę k i emocjom obrazy z pod­ w sposób �A r t y s t a dokonujo w t e n s p o s ó b s z c z e g ó l n y o b o w i ą z k u przekazania się m i ę d z y i n n y m i w o p i n i i , że m o t y w y o n i a m o n t a c y j n e i p o s ą ż k i siebio — nie postaci l u d z k i c h m i a ł y p i e r w o t n i e znaczenie magiczne n a w i ą z u j ą c e t y l k o j a k o c z ł o w i o k a w sensio biologicznym, ale i w sensie s p o ł e c z n y m i a r t y s t y c z n y m . do s t a r y c h m i t ó w . Zapowne t e ż p r z y j ę c i e zasady E . D u r k h e i m a Ci, d z i a ł a j ą c y w p o j e d y n k ę a r t y ś c i , w y r ó ż n i a j ą c y się szcze­ gólną wrażliwością, wspomagani przez rzeszo o d t w ó r c ó w 0 b a d a n i u zjawisk s p o ł e c z n y c h t a k j a k rzeczy i u j m o w a n i u d z i e ł za­ sztuki jako przejawów życia zbiorowego s p r a w i ł o , żo uważał p e w n i a j ą c y c h p r z e ż y c i a a r t y s t y c z n o i nasyconie d z i e ł a m i s z t u k i u w a r u n k o w a n i a s p o ł o c z n e d z i e ł a artystycznogo za n i e m a l decy­ c a ł e g o s p o ł e c z e ń s t w a są, j e d n a k p o d p o r z ą d k o w a n i w sensio psy­ d u j ą c e o jego formie. W z b o g a c a ł t ę m y ś l z n a n ą t e z ą J . c h i c z n y m i a r t y s t y c z n y m c a ł e j grupie. K o n s e k w e n c j ą tego jest ł i a r d t a , że wssolkio d z i e ł a i m o t y w y a r t y s t y c z n e u w a r u n k o w a n e powstanie zjawiska s t y l u ludowego, to jest odbicia w są funkcją formie d z i e ł a . S t ą d zapewne p l y i r o t a k silnio Burck- podkroślane dzieł s z t u k i p e w n y c h t r e ś c i ż y c i a z b i o r o w j g o i zwyczajowo sto­ przoz Frankowskiego poszukiwanie sensu dzieła i o k r e ś l a n i a jego sowanych miejsca w k u l t u r z e , w o b r z ę d z i o , w s p o ł e c z n o ś c i . form Frankowski ich symbolicznego następująco: ,,Szeroka wyrażania. Definiuje różnorodność trości w y t w o r ó w , t y p y w y t w o r ó w o t r z y m u j ą piętno grupowej. Wytwory rzenia przez badaczy sprzężonych, co z r e s z t ą nego, co ewolucyjnej szkoły wyróżnić ta, jako odrębność charakter dzieło cechująca własny s t u l a t ó w A . Michela [L'histoire całej można, wyrażają W t o o r i i Frankowskiego odnajdujemy odrębności g r u p y . . . W t e n s p o s ó b z t y p ó w zasadniczych powstaje coś o d r ę b ­ zbiorowiska, takie to przeobrażeń pewnego, określonego poszczególne wytwory k u l t u r o w e d a n y c h l u d ó w b ę d z i o n a z y w a n a s t y l e m " (s. To, przydługie zapewne, streszczenie t e o r i i s z t u k i de Varl), ciągów zjawisk r ó w n i e ż a k c e n t y po­ k t ó r y d o m a g a ł się t w o ­ genetycznych b y ł o zgodno z p r a k t y k ą brytyjskioj. Jednakże u zo sobą anglosaskiej Frankowskiego znajduje ny r ó w n i e ż silnio s f o r m u ł o w a n ą o p i n i ę o k o n i e c z n o ś c i 350). w y j a ś n i i aa f o r m y d z i e ł a s z t u k i u ż y t y m m a t e r i a ł e m , n a r z ę d z i a m i ludowej 1 t e c h n i k ą , co w s k a z y w a ł o b y na w p ł y w O. Sompera (Praktische Eugeniusza F r a n k o w s k i e g o s ł u ż y m i po pierwszo p r z y p o m n i e n i u Aesthetik, nieco zapomnianej t e o r i i , k t ó r a skrajnej formie j a k Semper, a jego r o z w a ż a n i a o technice w stu­ źródłem- ważnych inspiracji*, w wielu p u n k t a c h m o ż e po drugie — p o k a z a n i u szczególnej cechy tego t w ó r c y , w y r a ż a j ą c e j być pownej dium innymi etnologicznej, się m i ę d z y o 1868) c h o ć F r a n k o w s k i n i g d y nio s t a w i a ł tezy w tykwie 5 lub w wycinance tym 6 historycznoj wskazują szkoły na tak wpływ szkoły niemieckiej, której w e k l e k t y z m i e E k l e k t y z m cechuje j e d n a k po t r o c h u nas wszyst­ etnologia zawdzięcza,, zgodnie z r e s z t ą z r e g u ł ą O. l i a n k e g o d ą ­ k i c h . Dlaczego w i ę c e k l e k t y z m Frankowskiego wydaje m i się ż e n i a do o d t w a r z a n i a r z e c z y w i s t o ś c i , tworzenie s z e r e g ó w szczegóhiio w a ż n y , szczególnie w a r t z w r ó c e n i a n a ń uwagi i w ł a ś n i e logicznych, o k r e ś ł a n i o dzisiaj ? Zapowne w teorii Frankowskiego znajdziemy o p r ó c z togo w p ł y w y F r a n k o w s k i p r ó b u j e s t w o r z y ć c a ł o ś c i o w ą t e o r i ę s z t u k i ludowej ich chronologii, geografii i typo­ genealogii. H . Taine'a w postaci przekonania, żo f a k t y artystyczne m o g ą b y ć ujmowano w s p o s ó b p r z y r o d n i c z y i i c h geneza d z i ę k i t e m u m o ż e próbując pogodzić w niej: — rolę jodnostki twórczej z d e c y d u j ą c ą rolą społeczeństwa, b y ć ściśle o k r e ś l o n a . Ś l a d o m Taine'a b y ł a zapowne w z m i a n k a — znaczenie ś r o d o w i s k a antropogeografieznogo z symbolicz­ 0 znaczeniu coch rasowych j a k o d e t e r m i n a n t o k r e ś l a j ą c y c h nym ujmowaniem p ł y n ą c y c h zeń podniet, t e m a t ó w i wzorów, — o b i e k t y w i z m naszej obserwacji n a t u r y z u j a w n i a n i e m się m o t y w ó w fantastycznych, naturalizm z anty naturalizmem, —- owolucyjno doskonalenie k u l t u r y z artysty kulturowych) — u z a l e ż n i e n i e f o r m y od m a t e r i a ł u , n a r z ę d z i , t e c h n i k i i śro­ to pochodzić du­ bezpośrednio od zafascynowanego t o o r i a m i Gobine.au, M . Soboskego). Windel- b a n d a , B i o k o r t a i D i ł t h o y a , k t ó r z y w i d z i e l i m o ż l i w o ś ć stosowania r ó w n i e ż w naukach o d u c h u w p e ł n i o b i e k t y w n e j m e t o d y b a d a ń przyrodniczym, a do takich Frankowski niowątphwio zalicza p i ę k n o , t a metoda w y d a w a ł a się się p o c i ą g a j ą c a . T a k więc obok dowiska s p o ł e c z n e g o , — r o l ę p o d ś w i a d o m o ś c i i o s o b o w o ś c i j o d n o s t k i w procesie pozytywizmu t w ó r c z y m , p o d p o r z ą d k o w a n y m jednak w y o b r a ż o n i o m zbiorowym, pozytywizm. — p r z y j ę c i e zasad klasycznogo k a n o n u p i ę k n a obok p o j ę c i a ludowego zgodnego z k a n o n a m i p i ę k n a wytworzonymi w i n n y m t y p i o s p o ł e c z n o ś c i niż klasyczna czy renosansowa, — przyjęcie mogło i , zdaje się, żo z w ł a s z c z a dla zjawisk nie p o d l e g a j ą c y c h p r a w o m i n n y m p r a w o m , nie o p r z y r o d n i c z y m charakterze, stylu (choć To przekonanie b y ł o zapowne o s ł a b i o n e w p ł y w e m podporządkowaniem d z i e ł s z t u k i ( m i m o że o k r e ś l a ł je m i a n e m w y t w o r ó w chowość założenia o wspólnych dla wszystkich p o j a w i ł b y się u Frankowskiego h i s t o r y z m i a n t y - W p ł y w e m D i ł t h o y a m o ż e m y t ł u m a c z y ć p o d k r e ś l e n i e znaczenia r o l i j o d n o s t k i t w ó r c z e j , z a j m u j ą c e j wielo miejsca w t e o r i i F r a n ­ kowskiego. Zapewne z tego p o w o d u , w y w o d z ą c y się od A . B i e g ł a ludów m i t a n o n i m o w o ś c i s z t u k i l u d o w o j , j u k to o k r e ś l a P i w o c k i , 7 w korzeniach s z t u k i i t r w a ł o ś c i p e w n y c h s y m b o l i (drzewo, orzeł) m n i e j s z y m s t o p n i u w p ł y w a n a Frankowskiego, k t ó r y — z jednoczosnym d ą ż o n i e m do historycznego i c h wyjaśniania, jeszcze z b r a k u w ł a ś c i w y c h b a d a ń nie m o ż e n a z w a ć t w ó r c ó w l u ­ — o d c z y t y w a n i e sensu d z i e ł a s z t u k i w jego przeznaczeniu i o k r e ś l e n i e jogo miejsca w k u l t u r z e z jednoczesnym p o d p o r z ą d ­ k o w a n i e m go e m o c j o m twórcy. d o w y c h po i m i o n i u — t o d ą ż y de o k r e ś l e n i a p r z y n a j m n i e j dzajów* grup l u d z i , z k t ó r y c h ci t w ó r c y się Podkreślenie Jest to wielo spraw, z b y t wiole spraw i t r u d n o zapewne b y ł o b y d z i ś s t a r a ć się je u j ą ć w jednej t o o r i i . podstawy przoz Frankowskiego wnioskowania estotyczno-psychołogicznoj Zapewne to b y ł o p o w o d e m , że dla zbudowania swej t o o r i i sięgał F r a n k o w s k i do w i e l u i d e i , nieraz sprzecznych ze sobą, jeżeli znajduje! znaczenia swo ro­ rekrutowali. formy jako uzasadnienie w teorii T. L i p p s a (Aeslhelische Psychologie, 1903). W a ż n ą t o ż jest w s p o m n i a n a j u ż k w e s t i a a n t y n a t u r a l i z m u Frankowskiego, k t ó r y w sztuce ludowoj nie widział prostego z w ł a s z c z a jeżeli w e ź m i e m y p o d u w a g ę i c h g e n e z ę i t o w a r z y s z ą c e odbicia m o t y w ó w n a t u r a l n y c h , ale ich przotworzonio w p o d ś w i a ­ i m z a ł o ż e n i a o charakterze o n t o l o g i c z n y m i o p i s t , e m o ł o g i c z n y m d o m o ś c i . D z i e l i to przekonanio z M . Soboskim, k t ó r y o p t u j ą c za ; T a k w i ę c z n a j d u j e m y w jego teorii w a ż n ą w a r s t w ę p o z y t y w i s ­ antynaturalizmem t y c z n ą w y r a ż a j ą c ą się przede w s z y s t k i m w p r z y j ę c i u założenia za ź r ó d ł o w z r u s z e ń a r t y s t y . M u s i m y to u z n a ć za n i o z b y t k o n ­ 0 j e d n o ś c i p s y c h i k i ludzkiej wzmocnionego z a ł o ż e n i e m o istnieniu s e k w e n t n y d u a l i z m , na k t ó r y z r e s z t ą zwrócili j u ż (w odniesieniu p e w n y c h cooli nie p o d l e g a j ą c y c h ewolucji ( p i ę k n e ) . To p o z y t y ­ wistyczne z a ł o ż e n i e u z u p e ł n i o n o z o s t a ł o n o w y m i osiągnięciami p r z y j m o w a ł , tak jak i Frankowski, naturę 8 do Sobeskiogo) u w a g ę e s t e t y c y . Z ,pewne ź r ó d ł e m tego przeko­ nania z a r ó w n o Soboskego j a k i Frankowskiego b y ł B . Croco ze swoją boskego. 1 t a k powstaje kolejno rozdarcie w teorii F r a n k o w s k i e g o . znaczenia t w ó r c z y c h emocji, g ł o w n i o samego W . Wund'a teorią autonomizmu sztuki, wysoko ei'-uony t o o r i i psychologicznych d o t y c z ą c y c h procesu t w ó r c z e g o , a z w ł a s z ­ cza przez So­ 1 M . Dessoira, a t a k ż e t o o r i ą p o d ś w i a d o m o ś c i Z. F r e u d a . Pozy­ C h c i a ł b y on w i d z i e ć s z t u k ę j a k o rezultat, d o ś w i a d c z e n i a s p o ł e c z ­ t y w i z m Frankowskiego w y r a ż a ł się nadto w jego p r z e k o n a n i a nego, j a k o przejaw ż y c i a z b i o r o w o ś c i , j . o r e z u l t a t jej obsenvaoji o ż y w o t n o ś c i m o t y w ó w mitologicznych i s y m b o l i co zgodne b y ł o z r e s z t ą z r e z u l t a t a m i ó w c z e s n y c h prac a n t r o p o l o g ó w j a k E . B . T y lor i J . O . Fmwr i nawiązującego brytyjskich do n i c h wanego w p r o s t przez F r a n k o w s k i e g o ) W . D e o m i y (cyto­ i wyrażało 1 doświadczeń. A jednak wprowadza pojęcie podświadomości b y t ę z a l e ż n o ś ć o s ł a b i ć i z r o b i ć w swoi teorii miejsce dla s y m b o l u , o d b i j a j ą c e g o ż y c i e s p o ł e c z n o nie w p r o s t , w s z c z e g ó l n y , p o ś r e d n i sposób. 21 I �T e n p o z y t y w i s t y c z n y socjologizm zostaje jeszcze o s ł a b i o n y uznaniem t w ó r c z o ś c i za c z y n n o ś ć p s y c h i c z n ą i z w r o t e m k u roz­ R o z w a ż a n i a z zakresu h i s t o r i i n a u k i , z w ł a s z c z a na w a ż a n i o m na t e m a t f o r m poznania ludzkiego (za Crocom) i m y ś ­ kania rodukcji lenia ludzkiego (za L ć v i - B r u h l e m ) . B y ć m o ż e ton psychologizm ujmowanie sztuki jako korelatu s t r u k t u r y społecznej) u ł a t w i ł m u p r z y j ę c i e p o j ę c i a s t y l u ludowego za H . w przykłady takich Wólfflinem gruncie etnologii z m i o r z a j ą c o j do całościowogo ujęcia c z ł o w i e k a , do u n i ­ jodnej ze sfer jego d z i a ł a l n o ś c i do innej (np. obfitują r o z d a r ć teoretycznych jakie s t w i e r d z a m y i H . F o c i l l o n e m . B y ł y to, odrzucone dziś, ale w a ż n o w h i s t o r i i w p r z y p a d k u Frankowskiego. U n i k n ą ć tego m o ż n a albo z a j m u j ą c n a u k i p r ó b y uzyskania i n f o r m a c j i o a r t y s t a c h b y d z i ę k i analizie s i ę j e d n ą t y l k o s t r o n ą j a k i e g o ś zjawiska, no p r z y k ł a d jego s t r o n ą f o r m ich dziel m ó c coś p o w i e d z i e ć o ich sposobie widzonia ś w i a t a . z n a e z o n i o w ą , albo d ą ż ą c do stworzenia całościowej t o o r i i k u l t u r y , k t ó r a w i n n a b y ć po p r o s t u m e t a t o o r i ą (co p r ó b u j e r o b i ć A . Wier­ M a m y toż w t o o r i i Frankowskiogo w a ż n ą w a r s t w ę s e m a n t y k i dzioł s z t u k i j a k o w y t w o r ó w znaczących. Zapewno jodnak ewo- ciński) i k t ó r a , j a k na lucjonistyczne rozumionio s y m b o l u m i m o wzbogaconia go przoz wprowadzenio elomentów psychoanalizy nio pozwoliło k o w s k i e m u na r o z w i n i ę c i e toj k w o s t i i w k i e r u n k u Fran­ dzisiejszogo rozumienia s z t u k i j a k o systemu z n a k ó w . razie, jost p o j a w i a j ą c ą się w każdym pokoloniu u t o p i ą p o d o b n ą do p e r p e t u u m mobilo. W ostatnich l a t a c h eksplorowano silnio r ó ż n e teorio znaczenia i komunikacji dla o b j a ś n i e n i a zjawisk s z t u k i i to z a r ó w n o gruncie h i s t o r i i s z t u k i ( E . na Panofsky) j a k i etnologii (C. L e v i - -Strauss, s z k o ł a t a r t u s k a w semiotyce); f a s c y n u j ą n a d a l badaczy : G d y b y w i ę c chcieć k r ó t k o u j ą ć p o s t a w ę Frankowskiego t o propozycje fenomenologiczne, a Hussorlowska pokusa oglądu m u s i e l i b y ś m y z w r ó c i ć u w a g ę na jego p r ó b ę pogodzenia o b i o k t y w - zjawisk z r ó ż n y c h s t r o n j e d n o c z e ś n i o m a m i s p o ł n i o n i o m nego u j ę c i a dziol s z t u k i j a k o n a l e ż ą c y c h do p o r z ą d k u n a t u r a ł n o g o całościowego- W z jego przekonaniem o swoistości s z t u k i dzięki jej L u d o w a " p o ł o ż y ł a w ostatnich latach wielkie z a s ł u g i i t y l k o wywodzącej t y m w ł a ś n i e zakresie b a d a ń „ P o l s k a ujęcia Sztuka się toż z n a t u r y , ale nie p o d l e g a j ą c e j n a t u r a l n y m p r a w o m r o z w o j u pozornie nio b y ł o w niej miejsca dla, s z t u k i . W gruncio rzoczy cosze, to znaczy p i ę k n u . To n i e p o d l o g a j ą c e rozwojowi w czasie ani przez c h w i l ę nie przestano o niej m ó w i ć e k s p l o r u j ą c i przestrzeni, nio e w o l u u j ą c o p i ę k n o b y ł o usuwano w cień w m o - nowe propozycje i p r ó b u j ą c odejść od w y ł ą c z n o g o r o z p a t r y w a n i a moncio, w k t ó r y m F r a n k o w s k i d o m a g a ł się poszukiwania sensu formy. dzieła s z t u k i przoz jogo umieszczenie w r y t m i e w r y t m i o cyklu indywidualnego, p o d p o r z ą d k o w a n e g o b ą d ź bądź rytmom Gdy obrzędowym, co jednak spróbujemy jakąś nową perspektywę spojrzeć w przyszłość dla naszych b a d a ń to by tylko ujrzeć pożytecznym w y d a j e się spojrzenie na naszych p o p r z e d n i k ó w i ich w y s i ł k i . natury. Teoria Frankowskiego p o w i n n a n a m b y ć b l i s k a d z i ę k i W t o o r i i Frankowskiego znajdujemy więc szerog s p r z e c z n o ś c i , r o z d a r ć w y r a ż a j ą c y c h zapowne r o z t e r k ę jego samogo. Część t y c h w a c t w u z A . v a n Gennepem i L . L e v i - B r u h l e m , powino­ wprowadzeniu p o j ę c i a s y m b o l u i o b r z ę d u p r z e j ś c i a . D z i ę k i t e m u p r o w a d z i nas niekonsekwencji m o ż n a zapewne w y t ł u m a c z y ć jego o d w o ł y w a - do o t w a r c i a się na w s p ó ł c z e s n e ( s t r u k t u r a l n e , semiotyczne, fe­ niom się do f i l o z o f i i E . v o n H a r t m a n r . a , k t ó r y p r z e c i e ż z a k ł a d a ł , nomenologiczne) że b e z p o ś r e d n i m p r z e d m i o t e m poznania m o g ą b y ć t y l k o dane w i z j i ś w i a t a i poszukiwania r e g u ł m y ś l e n i a u k r y t y c h w k u l t u r z e . doświadczenia, duchowy, że podłoże lansował metodę wszelkich zjawisk indukcyjną, ma podkreślał charakter realność rozumienie w s p ó ł c z e s n e j , nie n a u k i . J a k i o b y j e d n a k nie b y ł o ź r ó d ł o o w y c h r o z d a r ć t o p o z o s t a j ą rozumienia sacrum. one f a k t o m . F a k t e m , o b s o r w o w a n y m u j e m u w s p ó ł c z o s n y c h l u b etnografów (Zawistowicz-Adamska), a także magicznego i ludowej P o j ę c i e z a ś emocji w y r a ż a j ą c y c h się w akcie t w ó r c z y m , ale w y ­ p o w i a d a n y c h za p o ś r e d n i c t w o m s y m b o l i ducha i c e l o w o ś ć ż y c i a , p r z y c z y n i a j ą c się do w y k r o o w a n i a k u l t u nieco m ł o d s z y c h myślenia przerzuca pomost do freudowskiej psychoanalizy i Eliadowskiego To spojrzonie na p o p r z e d n i k ó w i ich w y s i ł k i uczy toż pewnoj o s t r o ż n o ś c i , a m o ż e i s k r o m n o ś c i w l a n s o w a n i u n o w y c h _ tez, u w i e l u m ł o d y c h (na p r z y k ł a d p r ó b u j ą c y c h ł ą c z y ć f o n o m e n o l o g i ę u ł a t w i a odrzucenie z ł u d z e ń , c h o ć b y w k w e s t i i m o ż l i w o ś c i tworze­ ze s t r u k t u r a l i z m e m ) . nia t e o r i i c a ł o ś c i o w y c h , nawet g d y b y m i a ł o nas to zaboleć. P R Z Y P I S Y ' Eugeniusz F r a n k o w s k i , Sztuka ludowa, Warszawa 1934 ( w . ) Wiedza o Polsce, t . I I I . W dalszej części a r t y k u ł u c y f r y po­ dane w nawiasach o z n a c z a j ą t ę w ł a ś n i e p o z y c j ę . 2 A n n a K u t r z o b a - P o j n a r o w a , Kultura ludowa i rzeczywistość, Warszawa 1977, s. 94 3 I d a K u r c z , Psycholingn:istyka, Mit i jej badacze. 5 Eugeniusz F r a n k o w s k i , Tykwa i jej znaczenie dla kultury ludzkiej, „ S p r a w o z d a n i a z C z y n n o ś c i i P o s i e d z e ń P A U " , t . 32, z. 6, s. 15—17 t e n ż o , Wycinanki i ich przeobrażenia, „ L u d " , t. X X I I , 1923, s. 82—128 K s a w e r y P i w o c k i , Sztuka ludowa w nauce o sztuce, „ L u d " , t . L I . 1967, cz. I I , s. 370 S ł a w . K r z e m i e ń - O j a k , Antynomie programu estetyki Michała Sobeskiego ( w : ) Studia z Dziejów estetyki polskiej 1890—1918, W a r s z a w a 1972, s. 287—301 6 7 4 Warszawa 1976 Zofia iSokołowicz, Eugeniusza Frankowskiego teoria myślenia magicznego -i obrzędów przejścia, „ E t n o g r a f i a Polska", t. X X X I 1987, z. 2 (w d r u k u ) . 8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8bcf8d83e10bc24267c013ddff3bac09.pdf 056f02b3d56f7bc0273c707c4e6cf8f2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3386 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3173 Title A name given to the resource Henryka Adamczewska / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4, s.49-52 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A n a l i z u j ę z a w i ł o ś c i tego ś w i a t a Nieznane zjawiska b a d a m I l i t o ś ć s i ę b u d z i na l u d z k i e p o d ł o ś c i . M y ś l ą b ł a g a l n ą do niebios w z l a t a m P o n a d promienne, jasne zorze N i e n ę c ą m n i e uciechy tego ś w i a t a Chcę ci służyć w i e l k i Boże. Życie poświęcę dla j u t r a powszedniego N a t c h n i e ń przenika mnie drżenie Podam ludzkości środka zbawiennego N a w i e l k ą p r a w d ę — s k i o r u j ę i c h spojrzenie (1966 r . ) Aleksander Jackowski HENRYKA ADAMCZEWSKA U r o d z i ł a się 13 g r u d n i a 1897 r. w Warszawie. Jej ojciec b y ł ciach prace jej s k ł a d a ł razem z i n n y m i . „ P r z e c i e ż k a ż d y obraz mając m a ż y w o t n ą w i b r a c j ę , a po z e t k n i ę c i u z i n n y m i j u ż j ą t r a c i , 13 l a t m u s i a ł a z r e z y g n o w a ć z n a u k i (na pensji p . Szumowskiej) r o b i s i ę t a l i i g ł u c h y , bez ż y c i a " . M a r z y ł a o t y m , a b y „ n a m a l o w a ć i p ó j ś ć do f a b r y k i . W obraz i o e l ś p i e w a ć g o " . C h c i a ł a u e ł o w o d n i ć , że a r t y s t a m o ż e b y ć piekarzem, j e d n a k w a r u n k i w d o m u b y ł y c i ę ż k i e , t o t e ż 1914 r. w y j e c h a ł a do C h a r k o w a , gdzie kraju, i m u z y k i e m i p o e t ą , to samo w y r a z i ć w ś p i o w i o czy w m a l a r s t w i e . pakowaczka M ó w i ł a o sobie „ m a m glos j a k 20-letnia dziewozyna, a t o d z i ę k i w W a r s z a w s k i m L a b o r a t o r i u m Chemicznym. M i a ł a 24 l a t a g d y e n e r g i i psychicznej. Ale ż e b y m i ś p i e w w y s z e d ł m u s z ę nie j e ś ć n a u c z y ł a się rymarskiego fachu. Po 5 l a t a c h w r ó c i ł a do pracowała w spółce rymarskiej, a później jako p o ś l u b i ł a oficera rezerwy. Z tego z w i ą z k u u r o d z i ł się syn, w k t ó ­ d w a d n i , aby w y s u b t e l n i ć t ę e n e r g i ę . Z r e s z t ą i t a k j e m i a z na rym e l z i e ń " . Ś p i e w a ł a chętnie-, n a g r y w a ł a na t a ś m ę lokowała wszystkie swe nadzieje. Zginął w Powstaniu W a r s z a w s k i m m a j ą c 16 l a t . T o j ą z a ł a m a ł o , z m i e n i ł a s i ę , z a c z ę ł a magnetofonową, z a c h w y c a j ą c się s w y m g ł o s e m . „ J a m a m i n n ą m e t o d ę n i ż zawo­ s z u k a ć pocieszenia w r o z m y ś l a n i a c h o tajemnicach ż y c i a , wierze d o w i ś p i e w a c y —- t w i e r d z i ł a — p o n i e w a ż d z i ę k i energii psyohioz- w ś w i a t astralny, r e i n k a r n a c j ę . P r a c o w a ł o , j a k o r o b o t n i c a , sa­ nej ś p i e w a m z w i ę k s z ą e k s p r e s j ą , p r z y c z y m o n i zawsze j e d n a k o w o m o t n a , coraz w i ę c e j czasu p o ś w i ę c a j ą c c z y t a n i u o ji.dze. C h o d z i ł a ś p i e w a j ą t ę s a m ą p i e ś ń , a j a za k a ż e ł y m i a z e m inaczej. T a k samo na o d c z y t y do T o w a r z y s t w a P r z y j a ź n i P o l s k o - I n d y j s k i e j . Dosta­ n i g d y d w a r a z y tego samego obrazu nie n a m a l u j ę , t y l k o zawsze ł a w ó w c z a s k s i ą ż k ę A g n i Joga. „ O n a n a u c z y ł a m n i e w z b u d z a ć inny". w sobie e n e r g i ę p s y c h i c z n ą . Wszystko jej z a w d z i ę c z a m " — m ó w i ł a . W latach 1950—58 p r a c o w a ł a w S p ó ł d z i e l n i Inwalidzkiej T r z y m a ł a t ę k s i ą ż k ę pod p o d u s z k ą . P r z e s t a ł a jeść m i ę s o , p a l i ć , i m . Rutkowskiego malując zabawki. N a b r a ł a wówczas „ t e c h n i k i " u ż y w a ć a l k o h o l u . Z a c z ę ł a ś p i e w a ć i m a l o w a ć , b y s t a ć się m e d i u m , — „ b o t a k i e Gospodarstwo czy ZOO trzeba b y ł o przez k t ó r e p r z e m ó w i ą inno siły. W i e r z y ł a i c h c i a ł a t o s p r a w d z i ć i na własnym przykładzie, „że 1 za ре.пдосг й tej samej energii d e l i k a t n i e w y k o ń c z y ć , ale sama nie m o g ł a m jednego obrazka drobiazgowo wtedy nawet zrobić". psychicznej m o ż n a p i s a ć 2'oezje i nawet r o z p r a w y n a u k o w e , za P o w r ó t do w ł a s n e j t w ó r c z o ś c i w i ą ż e się z p r z e j ś c i e m n a r e n t ę . k t ó r e m o ż n a d o s t a ć Ne»bla. W przestrzeni jest kosmiczne a i e h i - Z n ó w zapisuje s i ę do Ogniska Plastycznego (na u l . N o w o l i p i e 4 ) , w u m , odpowieelnia energia psychiczna pomaga z niego c z e r p a ć , w y k o n u j e s e r i ę o b r a z ó w p r z e d s t a w i a j ą c y c h Sprzedawcę trzeba Kwiaciarkę, tylko wzbudzić w sobie ewiorgię". Odczuwała jednak t r u d n e t ś c i w r y s o w a n i u , z a p i s a ł a się w i ę c w 1949 r . do Ogniska Plastycznego (na u l . M y ś l i w i o c k i e j ) . M a l o w a ł a jednak to, co Modelkę. Próbuje oddać s t a n y psychiczne s y t u a c j ę , gest, w y r a z oczu (Pierwszy bal). M a l u j o n p . garnków, przez Judasza, jego t w a r z m a w y r a ż a ć rozpaoz, ż a l , żo z d r a d z i ł , straoh, s t a n c h c i a ł a i j a k chcinla, „ z a d a n y t e m a t to ella m n i e z a b ó j s t w o " — k r a ń c o w e g o n a p i ę c i a psychicznego. m ó w i ł a . M i a ł a ż a l do profesora ( A d a m a N i e m c z y c a ) , żo po z a j ę ­ tego okresu Mój W najważniejszym obrazie synek (1968 r . ) przodstawia go j a k o m a ł e g o , 49 �nagiego c h ł o p c a w y c h o d z ą c e g o ze s t a w u , na k t ó r y m pływają t a m i — na istnienio c i a ł a mentalnego, podobnie j a k r y s u n k i białe k w i a t y , s y m b o l n i e w i n n o ś c i . N a d n i m wysoko na niebie Rabindranatha anioł wyciąga k u chłopcu ręce, jakby mówił „ c h o d ź " . W t y m b y ł y d l a niej samoj z a g a d k ą . C z u ł a i c h p r o f e t y c z n y charakter, Tagoro p o k a z u j ą c i a ł a astralne. Czasem praco obrazie s i ę g a do s y m b o l i , a b y w y r a z i ć t r e ś c i , k t ó r y c h nie c z u ł a ale nie u m i a ł a ioh r o z s z y f r o w a ć . Z a p y t a n a , co oznacza jodon z jej się na siłaoh p r z e d s t a w i ć b e z p o ś r e d n i o . M a l u j ą c p o s ł u g i w a ł a się o b r a z ó w o d p o w i e d z i a ł a — to P a n p o w i n i e n w i e d z i e ć , P a n p r z e c i e ż k o l o r o w ą f o t o g r a f i ą s y n k a , w c h o d z ą c e g o do w o d y . więcej się na t y m zna. „ M n i e nie c h o d z i o sukcesy m a l a r s k i e , O k o ł o 1966 r o k u dostrzega m o ż l i w o ś ć jeszcze innego przed­ stawienia c z ł o w i e k a —• przez jego p o r t r e t „ m e n t a l n y " . „Każdy m ó w i ł a , t y l k o o pokazanie, co ludzie p o s i a d a j ą . J a k się n a u c z ę , to b ę d ę m a l o w a ł a t a k ż e c i a ł a astralne. T a k i z a b ó j c a m a n p . c z ł o w i e k m a 7 ciał a s t r a l n y c h w sobie. Jeden m a n p . więcej czarno-czerwone k r ę g i i s z t y l e t y . A l e j a tego jeszcze nie u m i e m n i e n a w i ś c i , d r u g i d o b r o c i . W s z y s t k o co człowiek m y ś l i u t r w a l a się m a l o w a ć " . S ą d z ę , że t e n stosunek do t r e ś c i t ł u m a c z y w n i m j a k b y stenograficznie. B a d a m więc c z ł o w i e k a , r o b i ę jego kolorowość horoskop i w i e m j a k się te c i a ł a w n i m u k ł a d a j ą . W t e d y je ma­ okresu. D z i a ł a l n o ś ć s w o j ą t r a k t o w a ł a bardzo p o w a ż n i e , w i e r z ą c , l u j ę " . C z ł o w i e k nio m u s i a ł w i ę c niczego w y r a ż a ć , a n i t w a r z ą a n i iż przez badanie c i a ł a mentalnego z b l i ż a m y ' się do wyjaśnienia, gestem. S t a ł , a za n i m j a k w i e l k i e owalne tremo — z n a j d o w a ł o się p r z y c z y n m i a ż d ż y c y , zagadek b y t u , p o d s t a w o w y c h p r a w p -y- ( b y nie p o w i e d z i e ć kolorkowość) poniekąd obrazów z togo przechodziły chicznych zaszyfrowanych w postaci w z o r ó w alchemicznych, za­ jedna w d r u g ą , zgodnie z p r o p o r c j a m i u s t a l o n y m i uprzednio p i s a n y c h w M e m p h i s , a d o t ą d przez n i k o g o nie o d c z y t a n y c h . (Mó­ tło w k t ó r y m b a r w y ( r ó ż o w a , ż ó ł t a , niebieska) w i ą c o „ n a u c e " , „ b a d a n i a c h " — nie m u s i a ł a s t u d i o w a ć a n i a r m e ń ­ w analizie c z ł o w i e k a . Adamczewskiej, podobnie j a k i n n y m m a l a r z o m „ n a i w n y m " (np. Ociepce, N i k i f o r o w i ) w y d a w a ł o s i ę , że rzecz namalowana skiego, ani staro-koptyjskiego skoro w i e r z y ł a , iż stan psychicz­ nego n a p i ę c i a m o ż o z b l i ż y ć j ą do poznania p r a w d y ) . staje się r o a l n o ś c i ą , m o ż e w i ę c s ł u ż y ć za ś w i a d e c t w o , iż t a k Malowała r z e c z y w i ś c i e jest. T o jest d o w ó d — p o k a z y w a ł a obrazy z p o ś w i a ­ l u b gwaszem 50 codziennie po k i l k a g o d z i n , p r z e w a ż n i e olejem na k a r t o n i e , b r y s t o l u . T w a r z —• t w i e r d z i ł a — �I �zrobić ł a t w o ale trudno ręce i nogi. Czasem z a c z y n a ł a od plamy w a ł a twarze — j a k je n a z y w a ł a — asyryjskie i egipskie. M i a ł y n a pustym papierze. R o z m a z y w a ł a j ą , doszukując s i ę k s z t a ł t ó w , „mistyczny z a l ą ż k u tematu. G d y go dostrzegła, s z ł a ś l a d e m tej inspiracji, m a l o w a ł a (np. Boginię jeśli nie — p o r z u c a ł a karton, lub w y m y ś l a ł a takie sytuacje, w które plama m o g ł a się w t o p i ć . T a k np. w Judaszu — tło „zro­ biło się same, a j a b a ł a m się p o p r a w i ć " . u ś m i e c h " . G d y glina b y ł a sucha niektóre Adamczewska z m a r ł a w Warszawie, w 1976 r. Praco jej znaj­ dują s i ę w zbiorach: P a ń s t w o w e g o Muzeum Fot.: S. Deptuszewski, i). 7; A. Jackowski, il. 1; J . Świderski, il. 2—6, 8 I Etnograficznego w Warszawie i w kolekcji L u d w i k a Zimmerera. P r ó b o w a ł a t a k ż e w y p o w i a d a ć się w rzeźbie z gliny. Modelo­ 52 rzeźby Kali). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/493716612fc08acaef0a2207a41331a8.pdf 162e31a8f3f14267a8e327b0bb8999ae Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3385 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3172 Title A name given to the resource Ludwik Więcek / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4, s.35-48 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski LUDWIK WIĘCEK N a i w n o ś ć W i ę c k a nie wynika z ż a d n y c h spekulacji. G d y b y Gospodyni Zofia Krzysztoniowa traktuje W i ę c k a tak j a k 1 z o r i e n t o w a ł się, Ż3 jest naiwny, ś m i e s z n y , pewnie by z a p ł a k a ł dobra matka słabowite dziecko. a m o ż o i przestał m i ł o w a ć . P o n i e w a ż W i ę c e k bardzo by chciał zachcianki. W i ę c e k p r z y s z e d ł do niej przed 22 laty. P o m a g a ł Spełnia nawet jego dziwaczne b y ć takim j a k inni, z w ł a s z c z a ludzie z miasta. w gospodarstwie, pasł gęsi, krowy, ale j a k twierdzi gospodarz nigdy nie b y ł o z niego wiele p o ż y t k u . W i ę c e j zjadł niż zrobił. W i ę c e k kocha dzieci, sam jest jak d u ż e , chore dziecko które c h c i a ł o b y s i ę b a w i ć ze wszystkimi a j u ż nie m o ż e . Nie n a d ą ż a . Ma bowiem 71 l a t , chore nogi, w a d ę wymowy — j a k Nikifor (zapewne przyrośnięty j ę z y k ) . C i jednak, k t ó r z y go z n a j ą r o z u m i e j ą o co m u chodzi, z w ł a s z c z a dzieci. Jest m a ł y , twarz m a p o r y t ą s i a t k ą zmarszozek, ale bardzo ż y w ą , w niej d u ż e , śmiejąoe się oczy. M ł o d e oczy. W i ę c e k m a d u s z ę dziecka, lubi zabawy, wcielanie się w róż­ P ó ź n i e j w o g ó l e przestał p o m a g a ć , coraz trudniej poruszał się. W i ę c został. Śpi w kuchni. Teraz dostaje r e n t ę — 3.200 z ł . To dla niego i tak d u ż o — m ó w i gospodyni. Dawniej co m i a ł , wyda­ w a ł na czekoladę i cukierki. R o z d a w a ł je dzieciom, podobnie j a k drewniane, kolorowe ptaszki, które strugał z drewna i m a l o w a ł . T o t e ż wszyscy t r a k t u j ą go jako nieszkodliwego dziwaka, wiejskie­ go p r z y g ł u p a . Nie d z i w i ą więo specjalnie jego ekscesy. Ludzie jednak p a m i ę t a j ą o nioh. K i e d y ś np. W i ę c e k z a u w a ż y ł u gospo­ ne role. Gdy z o b a c z y ł w telewizorze sceny z wojny w Wietnamie dyni s u k n i ę , z a p i n a n ą od góry do dołu n a guziki. Zapragnął m i e ć zabrał gospodarzowi m o s i ę ż n e r u r k i , z m a j s t r o w a ł z nich, z blachy t a k ą , p o n i e w a ż ksiądz c h o d z i ł w podobnej sutannie. i drewna karabin. B i e g a ł z n i m wraz z wiejskimi c h ł o p c a m i niowa d a ł a mu s u k n i ę , z u p e ł n i e jeszcze n o w ą , nosił ją kilka dni, strzelając zza w ę g ł a — j a k w telewizji. b i e g a ł w niej po wsi, wreszcie z ł a c h m a o o n ą w y r z u c i ł . Krzyszto­ 35 �I I . 1. L u d w i k W i ę c e k ; i l . 2. L u d w i k W i ę c e k z gospodarzem, p . K r z y s z t o n i e m ; i l . 3. W ogrodzie, olej n a p ł y c i e , w y m . 40,5x61 c m ; i l . 4. Scena z łosiem, olej n a p ł y c i e , w y m . 37x51,6 c m P a r ę l a t t e m u z o b a c z y ł c ó r k ę gospodarzy na ł ą c e , w czerwo­ i całe życie jest s ł a b y . A l e , j a k t w i e r d z ą K r z y s z t o n i o w i e , siostra n y m b i k i n i . P r z y j e c h a ł a z m i a s t a , o p a l a ł a się. B i k i n i m u s i a ł o s i ę W i ę c k a , k t ó r a czasem do n i c h p r z y j e ż d ż a , bardzo jest do b r a t a wydać Więckowi szczytem miejskiej elegancji. Z a c z ą ł prosić podobna, a z n i k ą d nie spa,dła. T e ż nie m a s i ł , „ c o przejdzie g o s p o d y n i ę a b y m u jo k u p i ł a . D o s t a ł , c h o d z i ł w n i m po w s i , t r o c h ę , l u b p o r o b i t o ś p i . " M a i d r u g ą s i o s t r ę , alo z n i ą nie u t r z y ­ z n o w u k i l k a d n i . I n n y m razem z o b a c z y ł i d ą c y c h przez w i e ś t u ­ muje k o n t a k t u . D o m o p u ś c i ł , g d y b y ł j u ż d o r o s ł y . C h o d z i ł po r y s t ó w , niośli na sobie d u ż e p l e c a k i . W i ę c W i ę c e k t e ż c h c i a ł l u d z i a c h , r ą b a ł drzewo, p o m a g a ł p r z y pasieniu b y d ł a . O d 1954 r . b y ć t u r y s t ą . Gospodyni s p a k o w a ł a m u plecak, w y p c h a ł a szmata­ p r a c o w a ł d ł u ż e j w d w ó c h gospodarstwach, w Ł u ż n e j . G d y p r z y ­ m i , n a wierzch p r z y t r o c z y ł a z r o l o w a n y koc i W i ę c e k w y i u s z y ł . s z e d ł do W i l c z y s k n a j ą ł się do K i z y s z t o n i ó w , p o m a g a ł i m w D o s z e d ł do k o ń c a w s i , t o i t a k b y ł o k i l k a k i l o m e t r ó w , no i w r ó c i ł . o b e j ś c i u , ale szybko się m ę c z y ł , p r a c o w a ć nie l u b i ł . Co m i a ł r o b i ć ? Trzeba u m i e ć b y ć t u r y s t ą . D w u k r o t n i e m i a ł z a m i a r się ż e n i ć „ z n a l a z ł t e ż sobie t a k ą Gospodarze m ó w i ą : „ W i ę c e k nie jest g ł u p i , s w ó j r o z u m m a . " Jego logika o p a r t a jest j e d n a k n a niedostatecznych p r z e s ł a n ­ k a c h . Dlatego w y c i ą g a wnioski, które innych bawią. m a l u t k ą K a s i ę i z w i e ś ć j ą c h c i a ł . " A l e n i e z w i ó d ł . Coby j e j z r e s z t ą m ó g ł z a o f e r o w a ć ? S w ó j t a l e n t ? Swoje o b r a z k i ? T o s i ę „Mam na w s i nie l i c z y , z tego n i k t nie w y ż y j e , z w ł a s z c z a ż e W i ę c e k m ą d r ą g ł o w ę " zapewnia. Ś m i e j e s i ę , g d y gospodarze o p o w i a d a j ą nawet do m a l o w a n i a nie bardzo się p r z y k ł a d a ł . Chyba jednak j a k t o i m ciągle w y r z u c a , ż e t r z y m a j ą k r o w y . Po co k r o w y 1 — o d c z u w a ł s w o j ą k o n d y c j ę , skoro j a k zapewnia n i g d y nie c h c i a ł t ł u m a c z y . P r z e c i e ż mleko m o ż n a k u p i ć w sklepie. Bez w y s i ł k u ! m i e ć dzieci. Po co więc m ę c z y ć się z k r o w a m i , d o i ć j e . G d y samochodem p r z y j e c h a ł b r a t gospodarza W i ę c e k b y ł zachwycony. Trzeba m i e ć Gdy z n i m r o z m a w i a ł e m m ó w i , że c h c i a ł b y p o j e c h a ć do W a r s z a w y . A l e ż y ć w m i e ś c i e ? „ O , n i e , t a m — b e ł k o c e — bekon s a m o c h ó d , m ó w i ł , a nie k r o w y ! S a m o c h ó d jest jego n a j w i ę k s z y m (beton), t o zimno w n o g i , c i ą g n i e i d u p a zmarznie g d y się u s i ą d z i e . " marzeniem. Z r e s z t ą — pokazuje — j u ż źle c h o d z i , nogi m u się p l ą c z ą . Chciał­ J a k i jest? J u ż z tego co n a p i s a ł e m w y r a ź n i e w y n i k a , ż e i n ­ t e l i g e n c j ą odbiega o d n o r m y . Jest i n f a n t y l n y . Wada wymowy t a k ż e izoluje go o d ś r o d o w i s k a . C a ł y jest z r e s z t ą j a k i ś nieudany. b y , a b y m u c o ć t a m w ł o ż o n o m i ę d z y n o g i , ż e b y m ó g ł szeroko c h o d z i ć . „ T a k i e t o w a r i a c k i e nogi, m ó w i , j a k jedna chce c h o d z i ć t o druga nie i d z i e . " U r o d a i ł się w p r z y s i ó ł k u W e s o ł ó w , 11 sierpnia 1911 l o k u W b y ł y m p o w . g o r l i c k i m . S y n W i k t o r a i W i k t o r i i — zapisano 2 Jest n e r w o w y , ł a t w o s i ę podnieca — m ó w i ą o n i m gospoda­ rze. A l e jest d o b r y , n i e z ł o ś l i w y . B a r d z o r e l i g i j n y , ufny, uczu­ w dowodzie o s o b i s t y m . Rodzice m i e l i p o d lasem 6 m o r g ó w g r u n t u . c i o w y , ł a t w o s i ę wzrusza. „ O n jest g ł u p i , P a n i e ! w t r ą c a się Miejscowy lekarz t w i e r d z i , ż e W i ę c e k m a w a d ę w y m o w y o d u r o ­ s ą s i a d k a —• j a k k i e d y ś zoba,czył c z ł o w i e k a co n i o m i a ł nogi, to dzenia, o n j e d n a k t ł u m a c z y , ż e k i e d y b y ł m a ł y p i o r u n s t r z e l i ł sam obok i o n w t e d y s p a d ł z w y s o k a , i dlatego b e ł k o c e , nie w y r ó s ł , i uciąć. A m p u t o w a ć . " 36 sobie z r o b i ł d r e w n i a n ą , n o g ę , a s w o j ą c h c i a ł — na p i e ń �37 ��Naprowadzam r o z m o w ę na malowanie W i ę c k a . Gospodyni potrzebne. J e ś l i o tym wspominam, to tylko w tym oelu, by uohro przynosi ostatnie jego obrazki „ T e r a z już nie m a s i ł , bardzo nić W i ę c k a przed s ą d a m i opartymi na naszym d o ś w i a d c z e n i u m a ł o maluje, ale dawniej oo b y ł o — brali. Z K r a k o w a , z W a r ­ kulturowym. M a l o w a ł , o ile wiem, p r z e w a ż n i e z reprodukcji, szawy. 3 swoim Nawet ładne były obrazki". W i ę c e k przypatruje s i ę malunkom. Jeden obraz odwraca, ten jest tłumaczy. I niegotowy (nie polakierowany). Dwa choć k i l k a znanyoh m i o b r a z ó w w y m y ś l i ł sam. Jeden z nich niedobry, przedstawia ptaki, przy czym W i ę c e k nie bardzo umie w y o b r a z i ć pozostałe je w relaoji do siebie i przestrzeni (il. 4). I n n y , ostatni, w y o b r a ż a sprzedaje bez żalu. M ó w i , że m o ż e jeszcze k i e d y ś c o ś namaluje. Narodziny, przy czym schemat stajenki p o d s u n ę ł a zapewne mala­ K i e d y z a c z ą ł ? Gospodarze m ó w i ą , ż e 10 lat temu. Woześniej rzowi p a m i ę ć widzianych k i e d y ś reprodukcji obrazów, natomiast strugał z drewna ptaszki na wzór ludowych, które pewnie wi­ organizacja e l e m e n t ó w na p ł a s z c z y ź n i e podlega najprostszym dział na jarmarku ozy o d p u ś c i e . Strugał je starannie, tak że nie zasadom p o r z ą d k u j ą c y m — symetrii, a t a k ż e rytmice. Nigdy odbiegają wiejskich nie d o s z ł y do g ł o s u tak w y r a z i ś c i e j a k w ł a ś n i e w t y m obrazie, w oddaniu szczegółów od typowyoh — a n a s t ę p n i e m a l o w a ł . T ę c z y n n o ś ć lubił najbardziej. P t a k z samej w k t ó r y m malarz pozbawiony b y ł p o d p ó r k i wzoru. Nie znaczy lipy jeszcze nie ż y ł , dopiero s t a w a ł się prawdziwym gdy b y ł to o c z y w i ś c i e , że dążenie do z w a r t o ś c i kompozycji i jej r ó w n o ­ pomalowany. wagi nie s ą widoczne D o s t a w a ł duszę. Ale n a p r a w d ę p i ę k n y ptak to b y ł t a k i na drzewku, najlepiej gdy n a jednej rosochatce było Jedynie mniej się w oczy, tematach. porównamy wzór sobie przymocowane do ściany. Dlatego deseozki o p a t r y w a ł uchwytem czeniu i dopiero wtedy u w a ż a ł pracę za skończoną. Podobnie obraz W i ę c e k oswaja widziane d z i e ł o , przenosi je — gdy tylko m o ż e — tylko wtedy jest gotowy, gdy ma ramki, uchwyt do zawieszenia w lepiej m u z n a n ą r z e c z y w i s t o ś ć , opowiada treść obrazu w ł a s n y ­ i gdy jest powleczony bozbarwnym lakierem. m i s ł o w a m i tak aby wszystko, co uznaje za w a ż n e b y ł o w y r a ź n i e upraszczania treści, elementów a obcych konsekwencja zwłaszcza na swojskie, sztafażu, bardziej w w spo­ tłuma­ zrozumiałe. zaznaozone, to z a ś , co m u s i ę zdaje niejasne m o g ł o b y ć z a s t ą p i o n o w pracy, s t a w a ł się pedantyczny gdy szło o rzeźbienie i malo­ wyobrażeniem wanie. To b y ł jego rzeczywisty ś w i a t , jego domena, w której zmiany, które wprowadza.* nie m u s i a ł czuć się od nikogo z a l e ż n y m . jest gdy podstawce. Zwracam na to u w a g ę , W i ę c e k roztrzepany, niestaranny W i ę c k a widoczna choć Bo p t a k i albo powinny s t a ć na stole czy parapeoie, albo b y ć kilka r ó ż n y c h p t a k ó w , a drzewko moono t k w i ł o w i relację w innych „ z a p o ż y c z o n y c h " rzucają jasnym i jednoznacznym. Prześledźmy więc Otóż na p o c z ą t k u widzimy różnicę — W i ę c e k o g l ą d a ilu­ Gdy tylko m ó g ł , oglądał w kościele m a l o w i d ł a , ilustracje. strację w k s i ą ż c e , maluje z a ś gotowy obraz, a w i ę c na twardym Czy c h c i a ł b y ć malarzem ? Trudno o t y m z W i ę c k i e m m ó w i ć . p o d ł o ż u , polakierowany, aby się nie b r u d z i ł , koniecznie w ramce, Zresztą przypuszczam, że dla niego pojęcie sztuki, twórczośoi, z p ę t e l k ą do zawieszenia. P r z y w i ą z u j e w a g ę do ramy. Zawsze jest malowania m a inny sens n i ż dla nas. C z y w ogóle wie o t y m , ż e ona pomalowana, obrzeża i z a m y k a pole obrazu z a r ó w n o wypuk­ twórczość polega na stwarzaniu c z e g o ś , czego jeszcze nie m a ? ł o ś c i ą listwy j a k elementem graficznym i kolorem. R a m a , nie­ Czy wie, że m o ż n a m a l o w a ć swe sny, wizje, że obraz m o ż e b y ć rzadko bogato dokorowana, p o w i ą z a n a o p o w i e ś c i ą o świeoie, problomach dobra i zła ? C z y wie oo to jest p r z e d s t a w i a n ą soonę odgranicza zdecydowanie ś w i a t obrazu od pastisz, widza. W k r a ń c o w y m przypadku (il. 19) obramienie jest niemal inspiracja, kopia ? Nie sądzę i wcale nie jest to m u z bordiurą okalającą 39 �r ó w n o r z ę d n e do przedstawionej sceny i s t a n o w i s t r e f ę p o ś r e d n i ą m i ę d z y t ą s c e n ą a w i d z e m . L e ż ą c a p o s t a ć d z i e w c z y n y staje się j a k b y c y t a t ' m z o g l ą d a n e j r e p r o d u k c j i , w p r o w a d z o n y m przez malarza do jogo obrazu. P o s t a ć t ę w ł ą c z a , k o n s t r u u j ą c u m o w n ą , w r ę c z s c e n i c z n ą p r z e s t r z e ń . D o l n y , ornamentalnie pas nie p e ł n i , poza d e k o r a c y j n ą , potraktowany ż a d n e j f u n k c j i ideowej. A l e wraz z r o z w i ą z a n i e m g ó r n e j p a r t i i obrazu w p r o w a d z a p o ż ą d a n y przez a r t y s t ę ł a d , z a m y k a kompozycję, ogranicza uciekającą w g ł ą b p r z e s t r z e ń . Z a m y k a u k ł a d o t w a r t y , zamienia sugestię n a p i ę ć o d ś r o d k o w y c h na k o m p o z y c j ę d o - ś r o d k o w ą . L e ż ą c ą materacu d z i e w c z y n ę sytuuje b o w i e m w przestrzeni na zamknię­ tej ł u k i e m , k t ó r e g o z w i e ń c z e n i e s t a n o w i k o k a r d a - k w i a t . Po obu stronach umieszcza d r z e w k a o k a l a j ą c e n i s z ę , w k t ó r e j umieszcza scenę z dziewczyną. T r u d n o p o w i e d z i e ć , na ile trawestacja t a k a znajduje uzasad­ nienie w „ n a t u r a l n y c h " preferencjach estetycznych W i ę c k a , na ile z a ś zgodna jest z w z o r a m i , k t ó r e g d z i e ś w i d z i a ł . T a k i s p o s ó b dekoracyjnego potraktowania egzotyki występuje w jarmarcz­ n y c h m a l o w i d ł a c h k a r u z e l , strzelnic i t p . P r z y p o m i n a t a n i e , k i ­ czowate dekoracje do „ e g z o t y c z n e g o n u m e r u " n a p o d r z ę d n y c h estradach, w y s t ę p u r e w e l e r s ó w , p i o s e n k a r k i czy t a n c e r k i (z re­ g u ł y na t l e p a l m y , f a l m o r s k i c h i d a l o k i c h w y s p ) . W o m a w i a n y m obrazie, przy wprowadzonych zmianach z a c h o w a ł j e d n a k W i ę c e k wszystkie n i e m a l elementy d o s t r z e ż o n e w pierwowzorze — p o z ę k o b i e t y , o k u l a r y o d s u n i ę t e wysoko na c z o ł o , m a t e r a c , fale, pas z i e m i z p a g ó r k a m i i d r z e w a m i , a w g ł ę b i —• t e ż n a m o r z u — w y s p y z w b i t y m i w nie d r z e w c a m i c h o r ą g w i . 10. K o p i a obrazu T y c j a n a Noli me tangere ( i l . 9), olej na p ł y c i e , w y m . 3 9 x 5 7 c m ; i l . 11. K o p i a obrazu K o n r a d a W i t z a , Cudowny polów ryb ( i l . 12), olej n a p ł y c i e 10 40 I �41 I ��15 I I . 13. K o p i a obrazu Andrea Mantegny, Modlitwa w Ogrójcu (il. 14), olej na p ł y c i e , w y m . 40,5 X 61 c m ; i l . 15. K o p i a obrazu Giowanniego Belliniego, Modlitwa w Ogrójcu (il. 16) le 43 I �W i ę c e k odwzorowuje je z t r o s k l i w ą u w a g ą , obrysowuje m o ż l i w i e d o k ł a d n i e k s z t a ł t wyspy , , C u b y " , nawet powtarza zygzak prawej wyspy. Z m i a n y w p r o w a d z i ł w zasadzie dwie: n a g ą p o s t a ó o d z i a ł w s u k i e n k ę i p o m i n ą ł napisy. W pierwszym przypadku zdecydo­ w a ł a o t y m wola gospodyni, w drugim niezrozumienie sensu napisów. J e s t jednak jeszoze jedna r ó ż n i c a , charakterystyczna dla wszystkioh adaptaoji W i ę o k a , d o t y c z ą c a roli pierwszego planu. W s z ę d z i e , gdzie w oryginale n a bliskim planie znajduje s i ę po­ s t a ć , czy grupa postaoi, w y r a ź n i e wydzielonych z t ł a , z w ł a s z c z a w i e l k o ś o i ą , malarz cofa je w g ł ą b , wtapia w oałośd kompozyoji, zmniejszająo różnice w skali w i e l k o ś c i m i ę d z y przedmiotami bliskiego i dalekiego planu. W i d a ć to z a r ó w n o w omawianym p r z y k ł a d z i e j a k t e ż w irmyoh pracaoh (np. i l . 20). P o s t a ć znajd u j ą o a s i ę n a pierwszym planie, zawsze jest sytuowana w głębi przestrzeni obrazu, zmniejszona w skali. Malarz zmniejsza rów­ n i e ż obramienie „ b a s e n u " , przesuwa go k u górze, a p o w s t a ł ą p u s t ą przestrzeń w kompozycji w y p e ł n i a dekoracyjnie potrakto­ w a n ą rośliną. Podobnie w obrazie n a i l . 11 cofa p o s t a ó Chrystusa, tak że jest ona niemal n a linii ł o d z i , z w i ę k s z a z a ś , i to znacznie, wizerunki j e ź d ź c ó w , ledwo widocznych na reprodukcji d z i e ł a W i t z a (il. 12). Likwiduje w ten s p o s ó b rozpiętość skali w i e l k o ś c i postaci, d u ż e różnico m i ę d z y bliskim a dalekim nlanem. Jedno­ c z e ś n i e rozbudowuje całą s c e n ę , dodając zgodnie ze swym po­ czuciem harmonii kompozycji, p a r t i ę po lewej stronie lodzi. S z c z e g ó l n i e widoczne s ą tego rodzaju działania w traweatacji o b r a z ó w Belliniego (il. 5) i Tyojana (il. 10). G ł ó w n y mo. tyw narracyjny zostaje wtopiony w poziomo rozbudowany pejzaż ( o c z y w i ś c i e uproszczony). Więook dokonuje tu zmian najdalej i d ą c y o h , np. w p ł ó t n i e T y c j a n a likwiduje wzgórze, dodaje z r ś drzewo w lewej partii obrazu, wprowadza s c e n ę s i e l s k ą z owiecz­ k a m i i pasterzem a c h ł o p s k ą , lecz nie p o l s k ą a r c h i t e k t u r ą z a s t ę ­ puje bliżej umieszozonym, w i ę k s z y m domem rodem z naszej 19 �II. 19. K o p i a obrazu A n n y Guntnor Quantanarnera (il. 18): i l . 20. K o r d a obrazu Ł u k a s z a Cranacha, Nimfa wodna przy studni (il. (7) r z e o z y w i s t o ś c i oraz dobrze m u znanymi zabudowaniami gospo­ darczymi. Zabawne. T e n dom, jakioh obecnie wszędzie wiele, z kolorowymi s z k i e ł k a m i , lusterkami, zachowuje schemat orygi­ n a ł u , trójdziolność, w y s u n i ę t ą ponad dach m a n s a r d ę . Więcek zmienia, u w s p ó ł c z e ś n i a , p r z y b l i ż a , ale c a ł y czas starannie p r z y ­ patruje s i ę obrazom, k t ó r e n a ś l a d u j e . O c z y w i ś c i e nie jost w stanie p r z e k a z a ć poetyki o r y g i n a ł u ani ekspresji sytuacji, to przekracza z a r ó w n o jego m o ż l i w o ś c i warsztatowe jak i zainteresowania. Opowiada to, co jest n a obrazie t a k , j a k b y p r z e k a z y w a ł treść opowiadania o świętyoh, faryzeuszaoh, bogaczach ozy księż­ niczkach. Widzi jednak s z c z e g ó ł y , zwraca n a nio b a c z n ą u w a g ę , np. przekazuje charakterystyczne rozcapierzenie p a l c ó w nóg leżąoej Nimfy w obrazie Cranacha — i l . 17, Jego decyzje są ś w i a ­ doma, w y n i k a j ą z poczucia kompozycji, przestrzeni. Zmieniając —• wprowadza przecież w ł a s n y p o r z ą d e k , upraszczając — dba o to, aby p r z e s t r z e ń obrazu b y ł a harmonijnie zabudowana. R e a l i z m p r z e k s z t a ł c a w u m o w n o ś ć dekoracyjnie r o z w i ą z a n y c h e l e m e n t ó w p e j z a ż u . W i d a ć to z w ł a s z c z a w traktowaniu k w i a t ó w , roślin. T a m gdzie we wzorze dostrzega swobodnie rosnącą k ę p k ę roślin, interpretuje j ą umownie, dekoracyjnie (np. prawy d ó ł na i l . 5). Swobodnie wprowadza zrytmizowane drzewka i na k s z t a ł t pawiego ogona rozłożono g a ł ą z k i r o ś l i n y w tle swej wersji C r a ­ nacha — i l . 20. Bardzo interesująco przekształca Ogród Rajski niemieckiego mistrza (il. 21, 22). Z b l i ż a go w charakterze do perskiej m i n i a ­ tury. Nie umiem p o w i o d z i o ó czy W i ę c e k w i d z i a ł takie miniatury. Nie wykluczam togo, w k a ż d y m razie uderzające jost iż „ o c z y s z ­ c z a j ą c " p i e r w o w z ó r z gobelinowej g ę s t w i n y roślin uspakaja kom­ p o z y c j ę , zmienia proporcje, wprowadza u k ł a d znacznie bardziej przejrzysty i p o d p o r z ą d k o w a n y zasadom r y t m u , kontrastu i sy­ metrii — a w i ę c w duchu s w y m zgodny z naturalnym, „ l u d o ­ odpoczywająca w y m " sposobem m y ś l e n i a plastycznego. Przesuwa s t ó ł k u cen­ trum kompozycji, akcentuje r y t m blankowania muru. Silniej, niż w oryginale zaznacza o b e c n o ś ć p t a k ó w . P e ł n i ą one w jego obrazie rolę w y r a ź n i e r y t m i z u j ą c ą , a przy t y m , j a k wszędzie, W i ę c e k maluje je z dużą u w a g ą i s t a r a n n o ś c i ą . P t a k i są dla niego w a ż n e , lubi je, zna z obserwacji ale napewno i z o g l ą d a n i a ich w i z e r u n k ó w (gdzie? w atlasie p t a k ó w ? n a p o c z t ó w k a c h ? ) . Zresztą wiemy, iż rzeźbi je często, sprawnie, tak j a k to przy­ jęte- w ludowej sztuce. Czasom umieszcza je z własnej woli n a obrazach, bez z w i ą z k u z narracją i wtedy w i d a ć , że malarz przy­ wiązuje do nich w a g ę . Proszę zwrócić u w a g ę na Madonnę z dzie­ ciątkiem G . Belliniego (il. 6). Czarny ptak siedzi n a gałęzi drzewa. Wprowadza w h a r m o n i ę sielskiej sceny nastrój niepokoju, grozy. Zapowiada wydarzenia, które później n a s t ą p i ą . Ale dla W i ę c k a to tylko s y g n a ł , pretekst do namalowania ptaka. Nawet nie jednego... T e n z drzewa ulatuje, poczciwy, wielobarwny, nic nie m a j ą c y w sobie z symboliki z n a c z e ń , natomiast Więcek wznosi w tle góry, by na szczycie n a j w y ż s z e j u s t a w i ć ogromnego w skali orła. W i ę c e k wyczuwa proporcje, jeśli więc orzeł jest tak wielki wynika to z zainteresowania, z chęci zwrócenia na niego uwagi, a m o ż e namalowania orła, widzianego w j a k i m ś atlasie. Wskazuje na to napis, przecież rzadko p o j a w i a j ą c y się w jego obrazach. T y m razem jest to wyczytany zapewne podpis w atlasie — orzeł skalny. D u ż e g o ptaka umieszcza również w swej wersji Noli me tangere T y c j a n a (il. 10). Ż e b y nie b y ł o w ą t p l i w o ś c i umieszcza pod nim napis „ P i e r z k a " (piegża). Oczy­ wiście napisy są d z i e ł e m gospodarzy, ale wprowadzone na wy­ raźne ż ą d a n i e malarza. P i ę k n e s ą w obrazach W i ę c k a „ a r o h i t e k t u r y " . P r z y zmia­ nach dokonanych w stosunku do oryginału interesująco zestawia formy, dostrzega i c h znaozenie w budowie obrazu. Ma r o z w i n i ę t e 45 �I I . 2 1 . K o p i a obrazu m i s t r z a g ó r n o r e ń s k i e g o , Ogród rajski ( i l . 22) �poczucie dekoracyjności, s t ą d t e ż np. dosadnio akcentuje kręgi ilustrowany kolorowymi reprodukcjami album o b r a z ó w (niestety r o z c h o d z ą c y c h się fal w o k ó ł łodzi (il. 11), a t a k ż e rytmizuje nie m o g ł e m n a podstawie zachowanych ilustraoji u s t a l i ć jego całą partię brzegu. t y t u ł u . Podpisy b y ł y w j ę z y k u angielskim.). Gospodarz k u p i ł t e ż O c z y w i ś c i e Więcok m a trudności z a n a t o m i ą . Jego umiejęt­ ności rysunkowo nie postaci pozwalają n a dokładno ludzkiej. T a m jednak, gdzie wzorzec W i ę c k o w i farby i co pewien czas u z u p e ł n i a ł je, zanim nie zaczął przodstawienie p o m a g a ć W i ę c k o w i nabywca wielu jogo o b r a z ó w , L u d w i g Zim - jest merer. wyraźny, stara s i ę o m o ż l i w i e wierną interpretację (np. i l . 19). Gorzej jest. W i ę c e k otrzymany album ciągle oglądał. Z o s t a ł y z niego gdy postacie są n a reprodukcji m a ł e , n i e w y r a ź n e . Wtedy malarz strzępy. przedstawia je bardziej schematycznie. A n i o ł k i czy i d ą c y w dali k t ó r y w i e d z i a ł , iż W i ę c e k — j a k dziecko — nie m a poczucia ludzie przybierają w y g l ą d dzieci, a s p o s ó b ich przedstawienia konwencjonalnego (np. il. 11, 13) do złudzenia przypomina postacie na obrazach zasłaniając sobie tylko ręcznikiem t y ł e k ) p r z y s ł a ł m u Katarzyny T y c j a n a . Więcek n a m a l o w a ł ją. Ale gospodyni o b u r z y ł a się n a Gawłowej. Malował też sugerowane mu tematy. Zimmerer, wstydu (potrafił b i e g a ć na golasa po wsi, Venue K o ń c z ą c o m ó w i e n i e różnic m i ę d z y wzorem a interpretacją, takie b e z e c e ń s t w a . „ T o ś w i ń s t w o — t ł u m a c z y ł a mi — t a k ą g o ł ą n a l e ż y w s p o m n i e ć o jeszcze jednej w a ż n e j różnicy — o kolorysty­ b a b ę w y s a d z i ć na obrazie. Dzieciaki się ś m i a ł y . A ten — (palec ce. Reprodukcja traktowana jost przez W i ę c k a jak kolorowa wskazuje W i ę c k a ) — p o w i e d z i a ł , że to s ą s i a d k a , to go sąsiad fotografia natury, zrozumiałe w i ę c , że drzewa i trawa s ą zielono, przyleciał niobo •— niebieskie, dachy — czerwone itd. Ale dociekliwość merer p r z y w i o z ł a . w poznaniu i w ł a ś c i w y m odtworzeniu rysunku postaci czy sytuacji wymalować." nie znajdujo odpowiednika w traktowaniu kolorystyki. W i ę c e k potwierdza. (Jednak w kolekcji Z i m m e r e r ó w znajduje się naga w odróżnieniu od Nikifora, W n ę k o w e j czy G a w ł o w e j nie m a 5 rozwiniętej wrażliwości kolorystycznej. Wypowiada się przede bić. A to z tej p o c z t ó w k i , co m u pani K a r i n a Z i m ­ I Taka bezwstydna! wymalował? — Kazałam pytam mu sukienkę „Wymalował!" — leżąca kobieta malowana wg fotografii obrazu A n n y Guntner ( w i d a ć u d a ł o się W i ę c k o w i u k r y ć ten obraz przed gospodarzami) wszystkim w interpretacji rysunkowej i walorowej przedstawione] ,,Do tego mam g ł o w ę ! " m ó w i o swym malowaniu W i ę c e k . anegdoty, natomiast nie postrzega n a ś l a d o w a n e g o obrazu jako „ P a n wie j a k on m ó w i o sobie? ciągnie gospodyni. W i ę c e k L u d ­ kompozycji kolorystycznej. S t ą d t e ż , j a k się zdaje, nie przywią­ wik — artysta malarz!" Mały schorowany c z ł o w i e c z e k przypo­ zuje wagi do zmian, któro w tym zakresie wprowadza. Wydaje mina mi Nikifora. Tamten t e ż w i e d z i a ł , że jest malarzem, dlatego się, że pod tym w z g l ę d e m wzór krępuje go tylko w niewielkim k a z a ł sobie zrobić p i e c z ą t k ę Nikifor-Matejko. Zresztą n a cechach stopniu. Trudno mi jednak w y p o w i e d z i e ć się autorytaty wnio z e w n ę t r z n y c h i ś w i a d o m o ś c i swego zawodu (u Nikifora — po­ na ten temat. Nie m o g ł e m bowiem s t w i e r d z i ć jakie kolory farb w o ł a n i a ) k o ń c z ą się p o d o b i e ń s t w a . S ą bowiem w istocie zupełnie m i a ł W i ę c e k do dyspozycji, n a ile więc swobodne b y ł y jego de- inni. Nikifora przepełniały wizje, myśli — o świecie, Bogu, niebie oyzje kolorystyczne. i piekle, ludziach. B y ł on w istocie w i e l k ą o s o b o w o ś c i ą , profe­ Ł a t w i e j o d p o w i e d z i e ć n a pytanie, co W i ę c e k lubi m a l o w a ć . Zarówno obserwacja jogo z a c h o w a ń , j a k opinie gospodarzy, t y c z n ą . M y ś l ę , że m u s i a ł m i e ć w s p a n i a ł e , straszne i groźne sny. Natomiast ś w i a t p r z e ż y ć naszego malarza wydaje s i ę bardziej a przede wszystkim proporcje w podejmowanej tematyce wska­ prosty, zują na to, że interesuje go s z c z e g ó l n i e t e m a t y k a biblijna. Jednak więcej infantylnej z m y s ł o w o ś c i . K o c h a ludzi, zwłaszcza dzieci, przyziemny, konkrotny. Żadnej w nim metafizyki, ile razy j ą podejmuje sięga po istniejące j u ż wzory. Samodzielnie kocha koty (pokazuje o b e j m u j ą c s i ę za ramiona i k o l e b i ą o — komponuje jedynie sceny z p t a k a m i , z w i e r z ę t a m i , letnikami, j a k bardzo je kocha). L u b i p t a k i , rozróżnia je, poznaje po g ł o s i e . chociaż i w n i c h w y r a ź n i e w i d a ć p o s ł u g i w a n i e s i ę nie tylko obser­ Nie znosi tylko k r ó w , bo dobrze m u d o k u c z y ł y , gdy je m u s i a ł w a c j ą ale i widzianymi g d z i e ś wzorami ptaka, barana itp. S ą p i l n o w a ć na pastwisku. one jednak stosunkowo nieliczne, d o m i n u j ą tematy zaczerpnięte R ó ż n i c jest wiele. Nikifor m i a ł f a n t a z j ę , w y o b r a ź n i ę . Nasz z malarstwa o tematyce religijnej, a ściślej — opartej na mo­ bohater nie m a jej z a wiele. Potrzebuje p o d p ó r k i , c z e g o ś co s i ę t y w a c h z Ewangelii. da n a ś l a d o w a ć . O c z y w i ś c i e i on m a w y o b r a ź n i ę , ale realizuje Ciekawe, że W i ę c e k nie maluje o b r a z ó w ś w i ę t y c h , a więc t a k i c h , do k t ó r y c h (czy przed k t ó r y m i ) ludzie s i ę m o d l ą . S ą d z ę , się ona nie w p o m y ś l e , lecz w sposobie redukowania, oswajania wzoru. ż e w p ł y n ę ł a n a to postawa gospodarzy. P r y m i t y w n y warsztat Nikifor b y ł przekonany, ż e n a t a m t y m świecie znajdzie to malarza musi razić w ł a ś n i e w takich obrazach, a trzeba t u d o d a ć , czego nie m i a ł n a ziemi. B ę d z i e u c z e s t n i c z y ł w ś w i ę t y c h obco­ ż e dom w k t ó r y m mieszka W i ę c e k jest u r z ą d z o n y waniu, c z y t a ł uczone księgi, m u z y k o w a ł , m a l o w a ł . Jego obrazy zamożnie, zgodnie z p a n u j ą c ą m o d ą i to nawet m i e j s k ą (boazerie itp.). b y ł y projekcją tej wiary, widomym dowodem na to, co b ę d z i e . Obrazy ś w i ę t e W i ę c k a m u s i a ł y b y w tej sytuacji razić, nie wcho­ Natomiast W i ę c e k żyje f a n t a z j ą dziecinną. Zmajstruje karabin d z i ł y b y bowiem w repertuar malarstwa f u n k c j o n u j ą c e g o współ­ i j u ż wciela s i ę w żołnierza. Jego marzenia s ą konkretne, ziemskie, c z e ś n i e n a wsi. Z w r ó ć m y u w a g ę jeszcze n a jeden fakt — W i ę c e k realizowane w zabawie, przebieraniu, w jednej rzeczy realnej — nie malowaniu, bo przecież jest malarzem. maluje typowych „widoków", wieszanych na ścianach. Może dlatego, że lubi rozbudowane treści narracyjne, m o ż o jednak Nikifor m i a ł poczucie swej misji, swojej w y j ą t k o w o ś c i . To i z tego powodu, że m a l u j ą c „ w i d o k i " z n ó w by w c h o d z i ł w kolizję mu d a w a ł o poczucie g o d n o ś c i , którego nie z a t r a c a ł nawet wtedy, z odczuciami estetycznymi ś r o d o w i s k a . Swoboda W i ę c k a w y n i k a gdy żebrał. B y ł j a k wygnany, o ś l e p i o n y L i r , czasem gniewny, w i ę c t a k ż e z faktu, iż wszystko co maluje jest poza potrzebami obcy, nigdy nio przymilny. R e a l i z o w a ł się w malarstwie, które ś r o d o w i s k a , jest jego osobistym t r a k t o w a ł j a k p o w o ł a n i e . Natomiast W i ę c e k realizuje s i ę przede dziwactwem, k t ó r e znajduje aplauz jedynie w ś r ó d ludzi z miasta, k o l e k c j o n e r ó w , którym 6 „takie szmarowidła" m o g ą się podobać . W i ę c e k , gdy malujo dla siebie, sam wybiera tematy, wzory. Wybiera i to dwukrotnie. Pierwszy raz, gdy s p o ś r ó d blisko 200 wszystkim w marzeniach, w d ą ż e n i u a b y b y ć j a k inni, k t ó r y c h podziwia. C h o ć b y przez chwilę. K i e d y Zimmerer w y c i ą g n ą ł pu­ d e ł k o Marlboro, W i ę c e k poprosił go o papierosa, usiadł, z a ł o ż y ł (z trudem) n o g ę n a n o g ę , o d c h y l i ł się do t y ł u , n a s t r o s z y ł brwi posiadanych kolorowych reprodukcji decyduje s i ę n a interpre­ i puszczając do g ó r y d y m p a l i ł j a k angielski lord z telewizyjnego t a c j ę k t ó r e g o ś tematu, po raz drugi natomiast gdy opracowuje serialu. wzór z ilustracji n a miarę swych potrzeb i m o ż l i w o ś c i , gdy zmie­ nia proporcje, ujmuje, dodaje (np. p o s t a ć Matki Boskiej p a t r z ą c e j Ale n a i w n o ś ć zachowania W i ę c k a nie t ł u m a c z y fenomenu jego t w ó r c z o ś c i i nie wyczerpuje prawdy o c z ł o w i e k u . Talent nie z nieba n a ziemskie wydarzenia), gdy c a ł k o w i c i e przeinacza z a l e ż y od poziomu w y k s z t a ł c e n i a a życie w e w n ę t r z n e od prze­ kolorystykę. strzegania norm ś r o d o w i s k o w y c h . Relacje psychiczne s ą niepo­ W t y m miejscu powinienem w y t ł u m a c z y ć , s k ą d W i ę o e k m a wzory. Otóż gospodarz, w i d z ą c j a k zmienia s i ę wprost n a twarzy oglądając pocztówki i malowidła, kupił mu w mieście pięknie równanie bardziej skomplikowane. W i e d z ą c j a k i jest Więcek, widziany oczami otoczenia, wiemy o nim w istocie bardzo niewiele. Jest inny od ś r o d o w i s k a , to nie ulega w ą t p l i w o ś o i . Jest m a ł o 47 I �zaradny, nie przystosowany do ż y c i a . A l e p r z y t y m m a t a l e n t nic m u nie m ó w i pojęoie Triennale, nawet jabłko z drzewa nie plastyczny, k t ó r y niewielu jest d a n y . Jego w r a ż l i w o ś ć na k s z t a ł t spadnie (gorzej g d y w a ż n y d y r e k t o r o d k u l t u r y p y t a ozy nie czy m o ż n a b y r o b i ć Triennale oo c z t e r y l a t a ) . kolor znacznie przekracza normę. Można m u tylko tej w r a ż l i w o ś c i p o z a z d r o ś c i ć . M a życie w e w n ę t r z n e , marzenia, na­ O c z y w i ś c i e k a ż d e kalectwo jest n i e s z c z ę ś o i e m . D e p r y m u j e dzieje, r a d o ś c i , satysfakcjo. I n n e ? Zapewne, t y l k o czy te w a r t o ś c i , ograniczenie swobody w y b o r u f o r m ż y c i a , miejsca p r a c y , zamiesz­ k t ó r e w n i m dostrzegamy nie s ą w istocie n a j w a ż n i e j s z e ? Czy k a n i a . M o ż n a się t e m u p o d d a ć , ale m o ż n a t e ż w y t w o r z y ć me­ d o b r o ć , w r a ż l i w o ś ć , s u b t e l n o ś ć , u f n o ś ć , ż y c z l i w o ś ć nie n a l e ż ą do c h a n i z m y obronne. Ś w i a d o m i e l u b n i e ś w i a d o m i e uciec w marze­ k r ę g u w y ż s z y c h i p o ż ą d a n y c h w a r t o ś c i ? Czy m o ż n a w i ę c casus nie, w ś w i a t w ł a s n e j t w ó r c z o ś c i . D l a W i ę c k a m a l a r s t w o s t a ł o Więcka się w ż y c i u w a ż n ą s p r a w ą , t y m co m u p r z y n o s i s a t y s f a k c j ę , skwitować tylko uśmiechem podszytym wyższością ? Czy a b y t e n u ś m i e c h nie demaskuje nas i naszych j e d n o s t r o n n y c h wywołuje k r y t e r i ó w ocen? Czy f a k t , że W i ę c e k nie w i e , co to jest w e r n i s a ż , p r z y j e ż d ż a j ą z d a l e k i c h m i a s t w s p a n i a ł y m i samochodami, k t ó r e Triennale, w y s t a w a , n a p r a w d ę jest w a ż n y ? A m o ż e jego b u d z ą z a z d r o ś ć wiejskiej m ł o d z i e ż y . D z i ę k i m a l a r s t w u s t a ł się stosunek do s z t u k i jest znacznie bardziej p r a w d z i w y i n a t u ­ k i m ś . Ono w y r ó ż n i a go o d otoczenia. D l a t e g o c h ę t n i e m a l u j e , taki zainteresowanie ludzi, którzy specjalnie do niego r a l n y ? N i e w i e o k r y z y s i e c y w i l i z a c j i , absurdach naszego „ ż y c i a dlatego p r z y w i ą z u j e t a k ą w a g ę do tego, a b y f a r b y b y ł y dobre, a r t y s t y c z n e g o " , o p s e u d o - r y n k u , nie uczestniczy w dyskusjach a b y obraz p o c i ą g n i ę t y l a k i e r e m l ś n i ł c z y s t o ś c i ą , dlatego maluje o k o ń c u s z t u k i , nie bierze u d z i a ł u w ś m i e s z n e j celebrze w e r n i s a ż y , zawsze na t w a r d y m p o d ł o ż u . P o n i e w a ż j a k d a w n y a r t y s t a chce k t ó r e t a k ślicznie s k o m p r o m i t o w a ł Y v e s K l e i n . Z r e s z t ą m a pra­ t w o r z y ć d z i e ł a t r w a ł e , k t ó r e b ę d ą o n i m ś w i a d c z y ł y nawet w t e d y , wo nie w i e d z i e ć , funkcjonuje w i n n y m obiegu k u l t u r y g d y j u ż jogo na t e j z i e m i nie b ę d z i e . i jeśli P R Z Y P I S Y 1 C h c i a ł b y m serdecznie p o d z i ę k o w a ć p a ń s t w u K r z y s z t o n i o m za pomoc, k t ó r ą m i okazali w czasie mego p o b y t u u n i c h w czerwcu 1982 г . , za udzielone informacje i p o ś r e d n i c t w o w k o n t a k c i e z W i ę c k i e m . S ą d z ę , że t o co p i s z ę o stosunku gospodarzy do W i ę c k a dostatecznie charakteryzuje i c h p o s t a w ę , bezinteresow­ n o ś ć i o p i e k u ń c z o ś ć , z a s ł u g u j ą c e na g ł ę b o k i szacunek. N i e s t e t y j e d y n a dotychczas p u b l i k o w a n a n o t a o m a l a r z u jest n i e ś c i s ł a . M a r i a n P r o k o p e k w Atlasie Sztuki ludowej i Folk­ loru w Polsce podaje b o w i e m , iż W i ę c e k u r o d z i ł się w 1930 r . R e p r e z e n t a t y w n y zestaw prac W i ę c k a znajduje się w k o ­ lekcji L . Z i m m e r e r a w Warszawie. W i n i e n jestem w d z i ę c z n o ś ć dr A n n i e K u n c z y ń s k i o j - I r a c k i e j oraz m g r Z o f i i Bisiakowej za pomoc w i d e n t y f i k a c j i „ w z o r ó w " 2 3 4 48 do o b r a z ó w W i ę c k a , a t a k ż e p . K a r i n i e Z i m m e r e r za udzielone informacje oraz u d o s t ę p n i e n i e m i prac malarza znajdujących się w k o l e k c j i . 5 W i ę c e k maluje p r z e w a ż n i e na p ł y c i e p i l ś n i o w e j f a r b a m i o l e j n y m i , poczem g o t o w y obraz p o c i ą g a b e z b a r w n y m l a k i e r e m . N a j c z ę ś c i e j zestawia ciemne b r ą z y z r ó ż n y m i o d c i e n i a m i zieleni, z n i e b i e s k ą b a r w ą nieba, c z e r w i e n i ą s t r o j ó w , b i e l ą ś c i a n b u d y n ­ k ó w . A u r e o l e , g w i a z d y , monstrancje, a n i e k i e d y nawet dach k o ś c i e l n e j w i e ż y maluje fa,rbą z ł o t ą . 6 Obrazy W i ę c k a pokazano na p r z e g l ą d z i e t w ó r c z o ś c i nie­ profesjonalnej w N o w y m S ą c z u (1976 r . ) oraz na 2 Triennale P l a s t y k i Nieprofesjonalnej we W r o c ł a w i u (1977 г . ) . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/19cb3a2df7cbceeab9414d0f6d89e4eb.pdf e4812b6f48e9d07bb1dc59fd27630b41 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3390 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3177 Title A name given to the resource Z zapisków etnologa / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4, s.71-73 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z Z A P I S K Ó W E T N O L O G A LIST LUDWIKA STOMMY Z PARYŻA DO REDAKCJI WYSŁANY A OPATRZONY TYTUŁEM: SŁOŃ A SPRAWA ETNOLOGII 2 maja 1982, p r z y l ą d e k B e g er V i i , godzina 11,30. F a l a A t l a n t y k u zapada s i ę w p r z y b r z e ż n e j skale. Zlany w o d ą szaro-czerń kamienia o ż y w a n a c h w i l ę migotem kolorowych słonecz­ n y c h w ę ż o w i s k . L e c z oto woda, jakby z w n ę t r z a s k a ł y , powraca wirami pian u b i e r a j ą c y c h g ł a z y w stargany fartuch bieli. Grzbiet kamienia wysuwa s i ę spod nich w głębokiej czerni popielejącej natychmiast w s ł o ń c u . Kolejna fala jest większa i kładzie się skosem n a szarym tle. S k a ł a znika z u p e ł n i e pod niebiesko-zielo­ nym naporom, by powrócić niespodziewanie w r o z b ł y s k u gasną­ cej j a s n o ś c i . I z n ó w k ł ę b o w i s k o oceanu z g r a n a t o w i a ł e g o teraz od zasłaniającego słońce białego o b ł o k u zabiera ś w i a t ł o z rafy. Lecz wiatr spycha c h m u r k ę z l e w a j ą c morze i brzeg w jedno okamgnienne olśnienie. Potem znowu czerń z bielą i b ł ę k i t e m , z ł o t o , z i e l e ń i srebrne odbicia drobin kwarcu n a chropowatej skórze kamieni... Ocean jest zielony ? Ooean jest niebieski ? Nieprawda, ocean nie jest zielony. Nieprawda, ocean nie jest niebieski. Ocean jest z ł o t y ? Nieprawda, ocean nie jest z ł o t y . Ocean jest czarny? Nieprawda, ocean nie jost czarny. Ocean jest i zielony i niebieski i z ł o t y i czarny i zielono-złoto-czarny i niebiesko-czarno-zielony i tysiąca jeszcze kolorów. Ale nie jest t e ż ocean s y n t e z ą barw. Oceanem s ą również jego zapachy, jogo wilgocie, jego o d g ł o s y . . . Natura oceanu jest tajem­ nicza, wieloraka i wszelka. J e s t nieopisywalna. K u l t u r a — p o w i a d a j ą ewolucjoniści (a implicite również i funkcjonaliści) — jest wynikiem poznawania i oswajania natury przez c z ł o w i e k a . N a czym jednak polega ludzkie poznawanie i oswajanie natury ? — Przede wszystkim, przed jakimikolwiek innymi d z i a ł a n i a m i , n a nazywaniu i ustanawianiu relacji m i ę d z y nazwanym. Ocean nigdy nio stanie się obiektem kultury; ele­ mentem dziedzictwa kulturowego s ą natomiast jego przedsta­ wienia. Ocean zielony, ocean niebieski, ocean z ł o t y , ocean czarny. Opisy nieopisywalnego. r Godzina 14,30. Szosą wijącą s i ę po skarpie półw5 spu Quiberon jedziemy w kierunku Port Louis. K a s e t a Charles Dumont i r ó w n y szum silnika głuszą o d g ł o s y fal, s m r ó d p e t ó w z niedom­ k n i ę t e j popielniczki tłumi skutecznie wszolkie powiewy morza. Ocean za oknami zmienia s i ę w jednowymiarowy landschaft. „ Z a w s z e m y ś l a ł a m , że w i d o k ó w k i znad Atlantyku s ą podkolorowywane — m ó w i E w a — to wręcz nie do w y o b r a ż e n i a , ż e ooean jest taki niebieski..." Catherine i Marek p o t a k u j ą . Zgadza­ my się wszyscy. Ocean jest niebieski? Nieprawda; ocean nie jest niebieski. Owszem, nie jest niebieskie to niejasne, intymne prze­ czucie oceanu, zaduma jego tajemnicy, k t ó r ą k a ż d e z nas z osobna uwozi ze s o b ą po serpentynach Quiberon. Ale skonstatowano w s z a k ż e słusznie w p o d r ę c z n i k a c h , żo „ e l e m e n t e m kultury jest to tylko, co z o s t a ł o społecznie zobiektywizowane" (Czarnowski). Społecznie zobiektywizowane, a więc przekazane. Przekazane, a w i ę c nazwane i opisane. Opisane nieopisywalne. A więc jednak ocean jest niebieski. Niebieska jest kultura oceanu n a p r z y l ą d k u Beg er V i i . Nazywanie i ustanawianie relacji m i ę d z y nazwanym, to nic innego j a k r o z k a w a ł k o w y w a n i e ciągłego, ustatycznianie dynamicz­ nego, dzielenie niepodzielnego, opisywanie nieopisywalnego. O w o i „ p o z n a w a n i e ś w i a t a " , w ł ą c z a n i e go do kultury jest więc w swojej istocie aktem par excellence kreatywnym. J e s t o d l e g ł y m od realizmu stwarzaniem ś w i a t a całkowicie n a nowo. Nie jest poznawaniem w sensie zbliżania się do j ą d r a tajemnicy, ale po­ w o ł y w a n i e m do ż y c i a , kodyfikowaniem i p o r z ą d k o w a n i e m n a z w a ń . Ś w i a t jest b y ć m o ż e takim, jakim jest; ale napewno nie jest takim, jakim jest gdziekolwiek i kiedykolwiek przedsta­ wiony. Dlatego t e ż ś w i a t jakim jest nio jest i b y ć nie m o ż e przed­ miotem refloksji antropologicznej czy etnologicznej. Godzina 21,00. J u ż za Mont S t . Michel. Zapada zmrok. Do P a r y ż a jeszcze ok. 3G0 km. Mniej więcej M y ś l e n i c e — W a r s z a ­ wa. Kolejne kilkadziesiąt k i l o m e t r ó w . „ N o , to j e s t e ś m y j u ż w Krakowie —- rzucam znad kierownicy do Marka — zaraz wjedziemy n a Most D ę b n i c k i . . . " „Co to jest Most T ć p n i t z k i — pyta Catherine —- czy w y ciągle musicie b y ć tacy nostalgiczni?" J a k ż e joj w y t ł u m a c z y ć , że K r a k ó w wspomniany koło Fougeres nie m a tym razem nic w s p ó l n e g o z n o s t a l g i ą ; że jest po to prostu kwestia p r z y k ł a d a n i a skali, p o r z ą d k o w a n i a nieznanego p o d ł u g znanego. Ale skala zawodzi. Przed L a v a l w j e ż d ż a m y bowiem n a a u t o s t r a d ę A 11. R ó w n i e ż nasz F o r d różni s i ę parametrami technicznymi od F i a t a 126p. Po n i e c a ł y c h trzech godzinach P a ­ ryż. 300 k m z L a v a l do P a r y ż a o k a z a ł o się n i e p o r ó w n y w a l n i e k r ó t s z e od 300 kin z K r a k o w a do Warszawy. G d y m i a ł e m siedem lat trasa z ulicy Czarnowiejskiej w Krakowie (nr 30) do kościoła SS. Sercanek (gdzie b y w a ł e m ministrantem) w y d a w a ł a mi s i ę uciążliwie długa. Dzisiaj tych paru k r o k ó w spaceru w ł a ś c i w i e nie z a u w a ż a m . L O T - e m bliżej głosi slogan reklamowy. I oczy­ w i ś c i e , ż e (od czego bliżej?) bliżej. Nawet więc kategorie przestrzenne t a k o c z y w i ś c i e z pozoru wymierne i obiektywne o k a z u j ą s i ę co chwila w z g l ę d n e , zrelatywizowane społecznie, historycznie, czy ekonomicznie (Ford a 126p). Ale zasada zachowania struktury s p o ł e c z n e j wyklucza relatywizm p o j ę c i o w y . Mamy więc ustalone „ b l i s k o " i „ d a l e k o " , mamy nasze u ś w i ę c o n e kilometry. N a kamiennym słupie koło P K i N w Warszawie wyryto cyfry obrazujące odległość w kilo­ metrach do p o s z c z e g ó l n y c h europejskich metropolii. Okazuje się, że np. do Kopenhagi jest Warszawiakowi dwa razy bliżej, n i ż do Sofii... Warszawska ulica ochrzciła ten miernik r z e c z y w i s t o ś c i „ S ł u p e m Ś m i e c h u " . Oto perspektywa prawdziwie antropolo­ giczna. N a ulice, uczeni w p i ś m i e ! Geodeta m a o b o w i ą z e k t w o r z y ć swoje konstrukcje w oparciu o rzędy metrycznych w s k a ź n i k ó w ; b y ł b y nierzetelny, gdyby l e k c e w a ż y ł je sobie. K s i ą d z winien o d w o ł y w a ć się do objawienia; b y ł b y m a ł o w i e r n y r e l a t y w i z u j ą c wskazania moralne i s p o ł e c z n e Pisma Ś w i ę t e g o . . . D o m e n ą antropologa jest — j a k wiemy — ó w akt t w ó r c z y ś w i a d o m o ś c i zbiorowej p o k o l e ń , k t ó r y z w y k l i ś m y n a z y w a ć k u l t u r ą . Ó w skodyfikowany mit r z e c z y w i s t o ś c i , k t ó r y z w y k l i ś m y n a z y w a ć kulturą. Mit z a ś ze swoj natury jest dowolnyjednostronny, w z g l ę d n y . Dopiero chimeryczna akceptacja spo, łeczna wciela go w poczet s a m o p r z e z s i ę z r o z u m i a ł o ś c i . W prze­ c i w i e ń s t w i e więc do sytuacji k s i ę d z a lub geodety, etnolog z a ­ p r z e c z y ł by swojemu p o w o ł a n i u , gdyby uznał za n a r z ę d z i a ba­ dawcze „ z o b i e k t y w i z o w a n o miary", „ ś w i ę t e prawa", „ p a r a ­ dygmat natury ludzkiej", „ p r a w d y objawione", „ n i e b i e s k o ś ć oceanu".,. T a k , w ó w o z a s p r z e s t a ł b y b y ć etnologiem. 71 I �Godzina 1,45. Fontenay le Floury. W p ó ł m r o k u w s ł u c h u j e się we w ł o s k i akcent Catherine i półfrancuszczyznę Marka. Zmę­ xions et Maximes" (1746) — „ p r a w d z i w e p r ó b y miłości". czona wymiana w r a ż e ń . J e s t już 3 m a j a , w i ę c w szkle butelek W c i ą ż Fontenay le Fleury. Noc. Godzina trzecia, a m o ż e odbijają się pomieszane obrazy z Bretanii, z Mont St. Michel i czwarta (nio p ó ź n i e j , bo o p i ą t e j ś w i t a ) . Catherine już śpi. L a s i z kraju. S t a n i s ł a w M a ł a c h o w s k i p r z e c h a d z a j ą c y się po Breście. oddycha za oknem. I tylko od czasu do czasu odległe narastanie Bretania z a p a m i ę t a n a przez Catherine nabiera chwilami kolo­ i zacichanie p o c i ą g ó w na linii P a r y ż — R o u e n lub Caen (w Mantes r y t u P i a z z a Navona. TJ M a r k a s k a ł y A t l a n t y k u wypisz wymaluj linia się rozdziela). Rouen? Caen? Mantes? A co mnie to obcho­ z Doliny P i ę c i u S t a w ó w . . . T a k różne relacje z tej samej drogi. dzi ? Przecież jadą te pociągi do k r a j u , na W y s p ę W i e l k a n o c n ą , T a k różne Bretanie. Catherine inna niż moja, moja inna niż do Bruxeli — gdzie p o z n a ł e m ś l i c z n ą P e r u w i a n k ę , jadę nimi Marka, Marka inna n i ż Catherine, moja inna niż Catherine, Marka z rodzicami gdziekolwiek, do Wenecji z m o j ą b y ł ą ż o n ą , do Per- inna niż moja, Catherine inna niż Marka. nambuco z J a c k i e m , do Hong K o n g u z m o j ą ż o n ą przyszłą, do Etnologia n a r o d z i ł a się z fascynacji innością, ze spotkania z k u l t u r ą inną n i ż moja. Trzeba jednak b y ł o prawie wieku do­ ś w i a d c z e ń , by ta i n n o ś ć s t a ł a się obustronna, by etnologia wyz­ Caracas z zaprzyszłą, do Marienbadu na starość. Do P a r y ż a nie, bo P a r y ż na c o d z i e ń i za blisko. Catherine już ś p i , więc — aplikując konsekwentnie definicję b y ł a się z ł u d n e g o przekonania o irracjonalności tego, co inne niż Czarnowskiego moje. Moje normy, wierzenia, obyczaje, prawa s ą inne n i ż twoje; niezobiektywizowane, twoje inne n i ż moje. Moje s ą niekoherentne, a w i ę c „irracjo­ kowania niniejszego) nie s t a n ą się elementem kultury. P o z o s t a n ą nalne" w systemie twojej kultury; twoje w systemie mojej. jednostkowym, Twoje i moje tak samo się m a j ą do owej „ p r a w d z i w e j i racjo­ jednak s k ą d i n ą d , że te moje marzenia n a szynach nie są orygi­ nalnej r z e c z y w i s t o ś c i " z pozytywistycznych m a r z e ń . T a k samo, nalne, że dzielę je z moim t a t ą , z m o j ą b y ł ą ż o n ą (Torzym), ze czyli nijak. znajomymi i nieznajomymi... „ K u l t u r a jest systemem dowolnie Współczesna etnologia z r e z y g n o w a ł a na zawsze — moje nocne pociągi pozostają społecznie a zatem (przynajmniej do chwili wydru­ ulotnym omamem. Teoretycznie tak. Wiem z wiary w hierarchię i r a c j o n a l n o ś ć kultur. A że w c i ą ż , n a pery­ dobranych feriach dyscypliny, znajdują się i z n a j d o w a ć się b ę d ą mierniczy poprzez uspołecznienie staje się o b o w i ą z u j ą c y " . I gdzie tu miejsce racjonalności np. „ p r a k t y k ludowych?" — T a k a sama dobra na moje nie skodyfikowane zabawa, j a k k a ż d a inna. Lepienie b a ł w a n ó w z niegdysiejszych śniegów. i zestawionych opozycji, których układ dopiero i n i e u s p o ł e c z n i o n e pociągi ? — Wbrew pozorom pytanie to nie wyznacza rozdroża współ­ czesnej etnologii. Tablice Mendelejewa kultury zawierają w s z a k ż e Rezygnacja z wiary w u p r z y w i l e j o w a n ą p o z y c j ę kultury; uznanie swojego w ł a s n e g o myślenia i własnej postępowania m n o g o ś ć relacji potencjalnych. R e l a c j i , które m o g ą nie z n a j d o w a ć zobiektywizowanych społecznie manifestacji, są jednak — za taki sam przedmiot analizy etnologicznej, j a k w przypadku c h o ć b y jako antytezy jego reguł —• implicite zawarte w systemie. m i e s z k a ń c a Wysp Dziewiczych, a nawet Poznaniaka (!), pocią­ K u l t u r a rzuca ga w s z a k ż e za s o b ą i p o c i ą g a ć musi dwie nieuchronne, a ściśle i t ę s k n o t . Etnologia m a r z e ń to w ł a ś c i w i e antyetnologia, ze sobą z w i ą z a n e , z w i ą z a n a b y ł a b y ściśle z ludzkim pragnieniem zrzucenia tego konsekwencje: 1. „ A l e Świętości nie szargać bo trza, ż e b y ś w i ę t e b y ł y " . . . swój c i e ń — c i e ń uczuć, m a r z e ń , niewygodnego gorsetu, j a k i m s t a w a ć się musi koszmarów gdyż uspołeczniony, Otóż nie u z n a j ą c y prawdy w „niebieskości oceanu" etnolog musi a więo już o b o w i ą z u j ą c y f a ł s z y w y ś w i a t kultury, z takimi moimi b y ć w każdej chwili gotowy w ł a ś n i e do o w y c h ż e p o c i ą g a m i , które c z y m ż e s ą innym, j a k nie p o d ś w i a d o m ą chęcią społecznych świętości szargania. P a t r z ą c np. na ceremonię dekoracji orderem rekonstytuowania V i r t u t i Militari etnolog winien o c z y w i ś c i e znać burzliwo dzieje z kolei etnologia par excellence, w której odczucie braku otwiera tego odznaczenia zrodzonego w walkach pod Zieleńcami i na grobli m o ż l i w o ś ć z a u w a ż e n i a specyfiki boruszkowickiej, r o z u m i e ć w i ę c jego s y m b o l i k ę i w a r t o ś ć emocjo­ dotychczas w y d a w a ł o się samo przez s i ę z r o z u m i a ł e i z samej nalną. Nie m o ż e jednak ujść uwagi etnologa i ludyczny aspekt oiągłości przestrzeni. Etnologia tęsknot „ n a t u r y rzeczy" w y n i k ł e . Etnologia k o s z m a r ó w . . . N a c ó ż wyli­ (konwencjonalności) to tego, co order czać ? — W a ż n e jest, że również strefy owego cienia kultury, (to nie przez przypadek w y t w o r z y ł się zwyczaj o b m e d a ł o w y w a n i a jej a s p e k t ó w potencjalnych, d o s t ę p n e są w s p ó ł c z e ś n i e rozumianej z okazji urodzin, jubileuszy, czy przybycia w gości) pełni funkcję etnologii. Nie bez kozery p o s t u l o w a ł w i ę c J e r z y S. Wasilewski dyskretnej w Po śmierci wydarzenia, w którym męskiej najbardziej nawet biżuterii patetyozny (baretki są t u równoważnikiem Jablonexu naśladującego z a m k n i ę t e w sejfie kamienie). wędrować egzegezy p o w i e ś c i jeszcze nie napisanych. Żonie P o w i e ś c i nienapisane jeszcze ? D z i e ł a niestworzone ? — Ma­ k o l i ę i perfumy (dodają uroku), m ę ż o w i order i honoris causa larstwo jest w y o d r ę b n i e n i e m i ł ą c z e n i e m b a r w n i k ó w , oraz na­ (dodają powagi). R o z w a ż a n i e na temat: „ V i r t u t i Militari jako k ł a d a n i e m ich p o d ł u g pewnej zasady na p ł ó t n o . To prawda. Ale breloczek" nie powinno w i ę c przerażać etnologa. Nawet skutkiem tego w y o d r ę b n i a n i a , łączenia i n a k ł a d a n i a jest obraz. jeśli to będzie V i r t u t i Militari ze w s t ę g ą . W ł ą c z a n i e do kultury, to p o w o ł y w a n i e do ż y c i a , kodyfikowanie 2. Spojrzeć na siebie i swoje otoczenie jako na obiekt etno­ logiczny oznacza z a u w a ż e n i e w swoim, i otoczenia i p o s t ę p o w a n i u rzeczy tak samo „ p o t w o r n y c h , myśleniu bezsensownych i ś m i e s z n y c h " , j a k te, k t ó r e s p o s t r z e g a ł Erazer u l u d ó w tzw. „ p i e r w o t n y c h " . Z a u w a ż a n i e tego wszystkiego, czego z a u w a ż y ć i p o r z ą d k o w a n i e n a z w a ń . To t e ż prawda. Ale skutkiem tego p o w o ł a n i a , kodyfikowania i p o r z ą d k o w a n i a jest tkanka kultury w całej swojej wrażliwości. Znając obraz p r z e w i d z i e ć można w o g ó l n y m zarysie, jakie reakcje w y w o ł a on u w i d z ó w w określo­ n y m miejscu i czasie. Znając utajone mechanizmy kultury czy po prostu egocentrycznego przewidzieć m o ż n a w o g ó l n y m zarysie marzenia i lęki jej uczest­ p i e d e s t a ł u . Zejść w i ę c z tego p i e d e s t a ł u ! Czemuż to np. dziwaczne n i k ó w , j a k również powieści, które b ę d ą przez nich napisane. skróty Ale sztuka chętnie przekracza granice s z a l e ń s t w a . się nie da z europocentrycznego, wypisywano i wytłaczane na m o s i ę ż n y c h tabliczkach Szaleństwo przed naszymi nazwiskami (Prof, dr; J . E . ; W . P . ; Tow. Gen.; z a ś nie mieści się w ż a d n y m o g ó l n y m zarysie. Nie D r hab...) rozpatrywane m a j ą b y ć inaczej, niż b ę d ą c e takimi w i ę c p o w i e ś c i jeszcze nie napisane m o g ą s t a ć się przedmiotem samymi wyznacznikami pozycji społecznej ilość i kolor k o l c z y k ó w egzegezy antropologicznej. wszystkie I tak dopiero ze s z c z y t ó w aspiracji w nosie u W a t u s i ? P r z y j r z e ć s i ę wreszcie mitycznej u m o w n o ś c i dyscypliny w i d a ć jak na dłoni jej limity. R ó w n i e ż z tych ograni­ w ł a s n y c h pozycji, funkcji, s t r o j ó w (bada się s e m a n t y k ę s t r o j ó w c z e ń d o ś w i a d c z e n i a etnologicznego w i n n i ś m y ludowych, a garnitur pod m u c h ą to pies ?), t y t u ł ó w , s z a c u n k ó w , sobie s p r a w ę . dobitnie zdawać figur w ł ó ż k u , swoich g ł ę b o k i c h p r z e k o n a ń opartych na wpo­ O c z y w i ś c i e , m o ż n a się i łudzić. Fontenay le F l e u r y 20 m a j a jonych przez t r a d y c j ę , a obcyoh wielu innym kulturom, abstrak­ 1982. Poranna poczta. L i s t od Z b y s z k a Benedyktowicza z od­ c y j n y c h p o j ę c i a c h ; swoich p r z y z w y c z a j e ń , w y o b r a ż e ń o innych bitką i o p o r z ą d k u ś w i a t a ! Z kogo s i ę ś m i a ć ? — Ś m i a ć się z siebie -scjentystycznego jego a r t y k u ł u , który pomimo odstręczająco-poprawno- t y t u ł u c z y t a ł e m już parokrotnie. Z r a d o ś c i ą samych! Ale ś m i e c h to nie tylko to, co g ł ę b o k o różni n o w o c z e s n ą czytam na nowo. Ale s ą i w ą t p l i w o ś c i : cytat z Eliadego: „ H e n r y k etnografię Poincare z a p y t y w a ł nie bez ironii, czy przyrodnik, k t ó r y bada 72 i Ś m i e c h i kpina to również — j a k n a p i s a ł Vauvenargues w . R e f l e ­ od pozytywistycznej („człowieka od zwierza"). �słonia jedynie przez mikroskop, m o ż e s t w i e r d z i ć , że dostatecznie mikroskopu, swojego wzroku, lunety w której słonie m a ł e j a k p o z n a ł n a t u r ę tego zwierzęcia? Mikroskop odkrywa strukturę m r ó w k i , k r ó l e s t w a zwierząt... Twierdzenie z a ś , ż e „ t y l k o " jedna i mechanizm k o m ó r e k , które s ą identyczne dla wszystkich orga­ z tych skał ukażo nam słonia w jego n i e b y w a ł e j n i z m ó w w i e l o k o m ó r k o w y c h . Słoń jest n i e w ą t p l i w i e organizmem (Mickiewicz jako taki, a jak nie taki, to j a k i i dlaczego) bardziej wielokomórkowym. Ale czy tylko t y m ? W skali mikroskopu jakotakości niż niebezpiecznym totalitaryzmem metodologicznym, m o ż n a by się z a s t a n a w i a ć nad o d p o w i e d z i ą . W skali wzroku prostu ludzkim z ł u d z e n i e m ludzkiego, k t ó r y przynajmniej dostrzega w słoniu zjawisko zoo­ tajemnicy. Słoń nie jest ani zwinny, a n i niezgrabny, ani szary, logiczne, nie m a j u ż miejsca n a w ą t p l i w o ś c i . Podobnie zjawisko ani p ł o w y , ani potulny i p o s ł u s z n y , a n i dziki i z ł o ś l i w y . religijne u k a ż e się nam jako takie tylko w ó w c z a s (...), gdy będzie t a k o ś ć słonia jest nie tylko nieopisywalna; nie stanowi TÓwnież badane w skali religijnej". T a k , to b y ł b y klucz do furtki w i o d ą c e j przedmiotu z a i n t e r e s o w a ń etnologa. Ż a d n a j a k o t a k o ś ć ! poza ograniczenia dyscypliny. To byłoby* panaceum... Niestety — wypowiedź Eliadego zawiera niedopuszczalne nadużycia. J e ż e l i bowiem zjawisko religijne badane m a b y ć w skali odwiecznym jest po docierania do jądra Jako- D o m e n ą etnologii jest natomiast słoń. nazwany. Jest o d l e g ł y od realizmu słoń stworzony na nowo. R ó ż n o słonie r ó ż n y c h kul­ tur. Słonie grasujące po sklepach z „Włocławkiem", słonie religijnej, to i odpowiednio słoń badany b y ć winien w skali sło­ wspierające giob, standardowe słonie szare, niezgrabne i baaardzo niowej, a „ s k a l a wzroku ludzkiego" jest t u n i priczom. Po drugie: dużo, słonie Hannibala B a r k i , k t ó r y c h l ę k a ł y s i ę legie, słoń, cóż to znaczy „ j a k o t a k i " ? Słoń jakim jost k a ż d y widzi? Zaiste w k t ó r y m m i e s z k a ł Gavroehe, słonie a sprawa polska. Słonie nie dane jest c z ł o w i e k o w i zgłębić słonia w słoniowej skali. D l a ­ nazwane, w ł ą c z o n e do kultury, słonie naszych t ę s k n o t i prze­ tego t e ż usiłując go poznać stara się p r z y k ł a d a ć skale r ó ż n o : rażeń... 73 I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c5efc3f3262e260d020d8bb4db40c120.pdf 956d5e5cbd99a810caae51def551983a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3261 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3056 Title A name given to the resource Rodzina wiejska na Podlasiu - według tygodnika "Przyjaciółka" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4, s.149-156 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz; Robotycki, Czesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I Dariusz Czaja, Czesław Robotycki R O D Z I N A WIEJSKA N A P O D L A S I U TYGODNIKA WEDŁUG „PRZYJACIÓŁKA" Niezbędny w s t ę p pozaliteraokich, działanie samego przekazu literackiego, t e m u z n a k ó w l i t e r a c k i c h i jego w e w n ę t r z n y c h Tygodnik „Przyjaciółka" w h i s t o r i i polskiej k u l t u r y mv sowcj jest zjawiskiem w y j ą t k o w y m . Ukazuje się bez d ł u ż s z y c h reguł." 6 n i e b e z p i e c z e ń s t w o , to pokusa kreowania r z e c z y w i s t o ś c i , ny fikcji sys­ Drugie zamia­ w quasi — r e a l n o ś ć poprzez u ż y c i e c h w y t ó w p r o z y przerw od 1948 r o k u i od tego czasu znajduje wielu c h ę t n y c h dokumentarnoj i wiedzy zdobytej s k ą d i n ą d n i ż w s k a z y w a ł a b y c z y t e l n i k ó w . W e d ł u g o b l i c z e ń s p e c j a l i s t ó w w latach 1950 —• 1957 na to t r e ś ć t e k s t ó w . M o g ą t u w c h o d z i ć w g r ę pewne ogólna, liczba c z y t e l n i k ó w t y g o d n i k a w y n o s i ł a ponad d y d a k t y c z n e l u b z a m i a r y socjotechniczne. nów. 1 6 milio­ P ó ź n i e j s z e c z ą s t k o w e badania z r o k u 1960 w y k a z a ł y , że ..Przyjaciółka" jest j e d y n y m t y g o d n i k i e m masowo czytanym intencje I też w t y m przy­ p a d k u w a r t o p r z y t o c z y ć zdanie badacza, k t ó r y pisze:,, (...) zwa­ ż y w s z y j e d n a k dystans j a k i dzieli zawsze zamierzenie o d rea­ „skrępowana wy­ kowska, „ p r z e z n a c z o n e dla c z y t e l n i k ó w na n i ż s z y m poziomie k u l ­ t y c z n y m i " i ś w i a d o m a w ł a s n e j p o l i t y k i redakcja nie jest dos­ t u r a l n y m " przez l a t a całe m i a ł o n a j w i ę k s z y n a k ł a d , tatecznie ś w i a d o m a charakteru ostatecznego p r o d u k t u swej dzia­ w środowisku wiejskim. 2 Pismo t o , j a k pisze A n t o n i n a K ł o s - i najbardziej z r ó ż n i c o w a n y k r ą g o d b i o r c ó w . 3 M i m o , że z czasem p o j a w i ł y się pisma k o n k u r u j ą c e z „ P r z y j a c i ó ł k ą " podobne najszerszy wypełniające o d c i n k i czytelniczego h o r y z o n t u ( „ P a n o r a m a " , „Ko­ bieta i ż y c i e " i t p . ) tej u d a ł o się z a c h o w a ć swój charakter i p u ­ bliczność. Żywotność t y g o d n i k a zadziwia i k a ż e etnografowi z a t r z y m a ć się czasem n a d t y m t y t u ł e m . Potrzebne n a m dalej stwierdzenia o charakterze czasopisma, j a k i m i a ł o ono przez la­ ta, czerpiemy z socjologicznych analiz A n t o n i n y lizacji, trzeba Ponieważ nie zamierzamy d o k o n y w a ć analizy rauterystycznyeh jego a r t y k u ł ó w , w y k o r z y s t u j e m y t u czno — p r o d u k c y j n e g o m o d e l u r o d z i n y z l a t 1951 i m o d e l u l a t następnych", 7 W s z y s t k i e p o w y ż s z e t r o p y w s k a z u j ą w y r a ź n i e , że n a t r a f i m y w „ P r z y j a c i ó ł c e " n a rzeczy, k t ó r e etnografa zawsze b ę d ą i n t r y ­ g o w a ł y a mianowicie n a ś l a d y m i s t y f i k a c j i i mityzacji. wnioski 4 T y g o d n i k „ P r z y j a c i ó ł k a " m a przede w s z y s t k i m perswazyjny i d y d a k t y c z n y charakter. Ś w i a d c z ą o t y m о Ь ^ л м л е d z i a ł y pisma, p o ś w i ę c o n e poradom, listom c z y t e l n i k ó w , felietony o ,,życiow~yeh" Te „ Ż y c i e o w o c u j ą c e " — opowieść o rodzinie z Podlasia treści socjologów o d s y ł a j ą c po szczegóły do prac wspomnianej a u t o r k i . specyficzny d z i a ł literacki. „Przyjaciółki" w p e ł n i z d a w a ł a sobie s p r a w ę z k o n t r a s t u swego p o z y t y w i s t y - Kłoskowskiej, c a ł y c h r o c z n i k ó w czasopisma a wskazujemy na jeden t y l k o z cha- problemach i bardzo najbardziej ł a l n o ś c i . W y d a j e się w ą t p l i w e a b y n p . redakcja badaczki, k t ó r a niejednokrotnie z a j m o w a ł a się p o l s k ą p r a s ą po­ pularną,. u z n a ć , że nawet rozbudo­ A r t y k u ł y t r a k t u j ą c e o w s i , ż y c i u w i e j s k i m , r e p o r t a ż e rołacjonująco dzieje c h ł o p s k i c h r o d z i n , m ó w i ą c e o i c h d n i u dzi­ siejszym n a l e ż ą do s t a ł e j p r o b l e m a t y k i t y g o d n i k a . M o ż n a więc przez kolejne r o c z n i k i śledzić e w o l u c j ę ale i t r w a ł o ś ć redakcyj­ nej f o r m u ł y w poruszaniu t o m a t ó w wiejskich o s c y l u j ą c y c h wo­ k ó ł z a g a d n i e ń funkcjonowania r o d z i n y . W r o k u 1983 u k a z a ł się tekst z a t y t u ł o w a n y „ Ż y c i e o w o c u j ą ­ 8 wano d z i a ł y skutecznie p e ł n i ą c e swoje podstawowe funkcje — ce". fatyczną o dziejach c h ł o p s k i e j r o d z i n y z Podlasia. Tekst, k t ó r y nas zain­ i k o n a t y w n ą — grają jeszcze j e d n ą rolę w a ż n ą dla Z a r t y k u ł u w s t ę p n e g o d o w i a d u j e m y s i ę , że jest to o p o w i e ś ć całościowego o d b i o r u pisma. T e k s t y w n i m zawarto czytane s ą t e r e s o w a ł , w t y m ż e .artykule w s t ę p n y m , z o s t a ł zaliczony, wraz z przekonaniem, z i n n y m i , do rodzaju w s p o m n i e ń p o z w a l a j ą c y c h o c e n i ć p r z e b y t ą że s t a n o w i ą ono zapis r z e c z y w i s t o ś c i , zwier­ Kłos- w s p ó l n ą d r o g ę i p o w i n i e n t e ż u p r z y t o m n i ć m ł o d y m ogrom spo­ k o w s k a i co dla nas n a j w a ż n i e j s z e , t a k odbierana jest t e ż część łecznego wysiłku włożonego w rozwój kraju. W t y m samym nu- l i t e r a c k a pisma zajmująca, mniej więcej ó s m ą część jego o b j ę ­ merzo znajdziemy więc t a k ż o wspomnienie z w a k a c j i w zrujno­ c i a d ł o ż y c i a . T a k i e nastawienie tości. 5 R e p o r t a ż , felieton, czytelnicze potwierdza opowiadanie, nowela, fragment po­ wieści to jest t o w ł a ś n i e , зо czytelnik „ P r z y j a c i ó ł k i " p r z y j m u j e wanej Warszawie i r e p o r t a ż o hucie i m i e ś c i e Stalowa Wola. Poza t y m s t a ł e r u b r y k i p r z y n o s z ą felietony na aktualne t e m a t y t a k samo j a k p o r a d y k u l i n a r n e , prawne, m o d ę czy t e ż odpo­ z ż y c i a s p o ł e c z n e g o k r a j u oraz w y p e ł n i a j ą c e p o ł o w ę pisma po­ wiedzi r a d y , l i s t y , ciekawostki, m o d ę i t d . na rozpaczliwe l i s t y czytelniczek porzuconych, b r z y d ­ k i c h , samotnych, w y k o r z y s t a n y c h czy jeszcze inaczej, na t y ­ s i ą c s p o s o b ó w j a k i e niesie ż y c i e , s k r z y w d z o n y c h . Charakter t y g o d n i k a i czytelnicze nastawienie o j a k i m w y ­ żej p o w i e d z i e l i ś m y t o podstawa k s z t a ł t o w a n i a się zmityzowanej r e a l n o ś c i w ś w i a d o m o ś c i c z y t e l n i k ó w , dla k t ó r y c h t r e ś ć „ P r z y ­ j a c i ó ł k i " jest w a ż n y m ź r ó d ł e m P o n i e w a ż w a r s t w a j ę z y k o w a o k a ż e się nie mniej w a ż n a dla zrozumienia t e k s t u niż jego strona fabularna, i t r e ś c i o w a , m u ­ wiedzy o świecie. P o w s t a j ą tu n a d t o dwa inne n i e b e z p i e c z e ń s t w a. Jedno, to z ł u d z e n i e jakiemu s i m y s t r e ś c i ć a r t y k u ł p o s ł u g u j ą c się d ł u ż s z y m i c y t a t a m i . W tek­ ście w y r a ź n i e d a j ą się w y o d r ę b n i ć t r z y części. .Partie p o c z ą t k o w o w p r o w a d z a j ą c c z y t e l n i k a w ś w i a t przed­ stawiony zawiązują a k c j ę i są w s t ę p n ą p r e z e n t a c j ą głównych bohaterów: u l e g a j ą dziennikarze przekonani o zaufaniu czytelnika. Polega „ D z i s i a j p a n Mieczyk ono na p r z e ś w i a d c z e n i u , że t-tosow^ane przez n i ' l i formy i zabiegi k u c h n i , chleba kupnego z m l e k i e m p r z e k ą s i ł , plaster boczku prze- litomekie nie p o d w a ż a j ą rastawego na sma,k w z i ą ł , p o k r ę c i ł się t r o c h ę po o b e j ś c i u a. po­ w y m o w y ich t e k s t ó w j a k o ś w i a d e c t w a w s t a ł o czwartej, ogolił się, z a s z e d ł do r z e c z y w i s t o ś c i z a p o z n a j ą c j e d n ą z tez se'-jok>'*ii l i t e r a t u r y , k t ó r ą t e m p o s z e d ł b u d z i ć swego syna, A n t o n a . A n t o ś , rocznik 1946, t a k referuje Stefan Ż ó ł k i e w s k i : ,,(,.,) z analiz l i t e r a t u r y jako c h ł o p j u ż na d w u d z i e s t u hektarach osobiście nie obudzi się i n i e d o k u m e n t u n a l e ż y w y k l u c z y ć n a i w n y realizm poznawczy, wiarę b u d z o n y s p a ć b ę d z i e c h o ć b y do d z i e s i ą t e j . A w s t a w a ć trzeba bo w b e z p o ś r e d n i ą w y m o w ę ś w i a d e c t w a , jego n e u t r a l n o ś ć i prze­ r o b o t y h u k . Trucie s t o n k i n i k a r t o f l a c h czas d o k o ń c z y ć , ma­ z r o c z y s t o ś ć w stosunku do z a m i e r z e ń a n a l i t y c z n y c h . Tekst l i ­ c h i n y piekelno w tej nowej oborze p o u r u c h a m i a ć , bo teracki jest dokumentem z r y ć , p i ć i doić się c h c ą , t r a k t o r wczoraj na części rozebrany zjawisk pozaliterackich t y l k o przez krowy pryzmat praw i p r z y m u s ó w właściwych strukturom literackim. do k u p y koniecznie z ł o ż y ć bo j a k ż e bez siły p o a i ą g o w e j w g o s ­ Trzeba zawsze u w z g l ę d n i a ć m o d y f i k u j ą c e informacje o faktach podarstwie... (...) P a n u Mieezykowi owa т а з г у п а od dawna j u ż 14Э �się nie podoba i dlatego u w a ż a , że najlepiej b y b y ł o j a k b y A n t o ś w y s t a w i a l i w remizie. M ó w i ę j a do niego — ot jest dla ciebie w y m i e n i ł j ą n a p a r ę ż w a w y c h k o n i k ó w . I przyjemnie p o p a t r z e ć s p o s o b n o ś ć ż o n k ę d o b r a ć . U b i e r a j się i i d ź . I wiesz p a n i co o n i z a s ł u g a u Boga d u ż a bo d y m o m z k o m i n a j e m u w niebo nie z r o b i ł ? P o s z e d ł ale b y n a j m n i e j nie na dysko t y l k o o b o r n i k rzu­ k o p c i (...). Poza t y m , cóż on, p a n Mieczyk m o ż e d o r a d z i ć . T o ż c a ć . M y ś l ę sobie — Mieczyk, n a d e s z ł a t w o j a godzina. U b r a w s z y i gospodarka c a ł k i e m inna. U niego b y ł a t a k a p r a w d z i w a , t r o c h ę się w g a r n i t u r , koszula b i a ł a , k r a w a t p o d c h o d z ą c y , p o j e c h a ł k r ó w e k , t r o c h ę ś w i n o k , p t a c t w a domowego ze dwie k o p y . (...) sam d w ó k ó ł k ą szczęścia dla syna s z u k a ć (...)•" U pana M i e c z y k a b u d y n k i gospodarcze b y ł y j a k trzeba — chlew, Dalej m a m y opis p o b y t u pana M i e c z y k a na dyskotece. Zna­ obora, stajnia. Ale A n t o s i o w i nie s p o d o b a ł y się. I w y s t a w i ł obo­ lazł t a m rę a p a r t a m e n t o w ą nie za d u ż a , nie za m a ł a , w sam r a z " — i oto dem, pod można powiedzieć. K r o w y stoją t y ł k i e m m a j ą s p e c j a l n ą t a ś m ę i t y l k o na tam tę rzę­ taśmę ja odpowiednią kandydatkę dla syna — ..blondynka, konsekwencjo: ,,(...) po d w ó c h m i e s i ą c a c h w y s z ł y z a m b o n y ich zapowiedzi". z a n i e c z y s z c z a j ą się. Nigdzie indziej i m nie wolno. P o i d ł a auto­ M a ł ż e ń s t w o o k a z a ł o się udane o c z y m t a k m ó w i p a n m a t y c z n e l a t a j ą i m n a d g ł o w a m i , d o j a r k i t e ż automatyczne do­ , , ( . . . ) I szczęśliwie się stało, bo dziewczyna dobra i m i ł a i żyje j ą , ani to w y g o d y k r o w a nie ma i na dodatek c z ł o w i e k a nie og­ się i m po b o ż e m u , j a k najbardziej. M a l u c h y j u ż c h o d z ą po świocie ląda.. (...) U m n i e wspomina p a n Mieczyk, b y ł a k r o w a . To ja i chłopak, i dziewezjmka, j a k Mieczyk: trzeba. Znaczy zabezpieczenie p o d c h o d z i ł do niej z szacunkiem i uczuciom. N a k a r m i w s z y , po­ osobowe jest. A n i u n i c l i żadnj^ch d y s k u s j i , ani na ten p r z y k ł a d g ł a d z i w s z y zawsze p o w i e d z i a ł j a jej słów p a r ę ż y c z l i w y c h a ona kłótni (...)." mnie m l e k i e m się w y w d z i ę c z a ł a . N a z w a ł e m j ą nawet t a k samo W y ł o m e m w s p o k o j n y m ż y c i u r o d z i n y s t a ł o się sprowadze­ j a k na i m i ę m i a ł a j a ś n i e p a n i dziedziczka, Melania, to b y ł a k r o ­ nie przez starszego syna pana Mieczyka, o k t ó r y m w i e m y t y l k o , wa ( . . . ) . " że osiedlił się na Ś l ą s k u , p a n i c h c ą c e j s p ę d z i ć wakacje na wsi. Część druga eksponuje koleje ż y c i a pana Mioczyka, jogo sta­ wanie się gospodarzem. Zawiera ona szereg detali etnograficznych: Jej aparycję, poglądy i działania burzące uświęcony p o r z ą d e k t a k opisuje p a n rodzinny Mieczyk: „ U r o d z i ł się p a n Mieczyk w dworskich czworakach. I z b ę zaj­ „(...) p r z y w i e ź l i ze s o b ą n a wywczas, no (...) d e l i k a t n i e m ó w i ą c m o w a ł piec t a k w i e l k i , że z t r u d e m mieścił się t a m jeszcze stół o s o b ę (...). D z i w n e babsko j a k i e ś . Nie m ł ó d k a , bo t a k po czter­ z b i t y z desek, ł a w a , d w a k u f r y na odzienie. D o s i ó d m e g o r o k u dziestce zdrowo, wysztafirowana, włos n a j e ż o n y , o k u l a r y na no­ ż y c i a p a n Mieczyk s y p i a ł na piecu, razem ze s w o j ą b a b k ą . S k o ń ­ sie i bardzo podobno k s z t a ł c o n a (...) zamiast w y l e g i w a ć się na czywszy siedem l a t , p r z e n i ó s ł się j u ż na klepisko, na siennik w y ­ s ł o n k u , z a c z ę ł a ona p r z e w r a c a ć w głowie naszej J u l i s i , pchany słomą. synowej (...) słyszę j a k ona jazgocze i jazgocze (...) p a n i J u l k o D o siedmiu l a t p a s a ł p a ń s k i e k r o w y n a pas­ t w i s k a c h , a p o t e m j u ż chodził z m a t k ą do r o b o t y w p o l u , do p a n i nie może przejmować na siebie całej naszej odpowiedzialności kopania, żęcia, pielenia. W l a t a c h m ł o d z i e ń c z y c h z o s t a ł p a n M i e ­ z w i ą z a n e j z w y c h o w a n i e m dzieci. Dzieci w ogóle nie w i d z ą ojca. czyk fornalem. Kto (...) Usposobienia pan Mieczyk był wesołego, w i d z i a ł ż e b y p a n i r o b i ł a p r z y n i c h absolutnie wszystko. przez co p o d o b a ł się l u d z i o m a j u ż nadzwyczajnie wprost wszyst­ A gdzie p a r t n e r s t w o ? M u s i p a n i ż ą d a ć tego o d m ę ż a (...). W r e ­ k i m o k o l i c z n y m p a n n o m . Szczególnie jednej takiej w p a d ł w oko. szcie t a k dziewczynie w głowie p r z e w r ó c i ł a , że t a w b i a ł y , ż n i ­ Pelagia się n a z y w a ł a i b y ł a g o s p o d a r s k ą c ó r k ą . Ojciec jej m i a ł w n y , g o r ą c y d z i e ń do fryzjera do miasteczka p o j e c h a ł a . wszystkiego p ó ł t o r e j m o r g i (...) ale f a k t f a k t e m , że do w y ż s z o ś c i c a j ą one z miasteczka. (...) A n t o ś n a b u z o w a n y chodzi, bo o b i a d m i e l i p r a w o . (...) T a k czy inaczej p a n u M i e c z y k o w i p r a w a Pelasi b r o n i l i . Jej do nie u g o t o w a n y , dzieci bez m a t c z y n e j opieki, w p o l u r o b o t a p a l i nie się. S ł o w a nie m ó w i . A wieczorem co j a w i d z ę ? Julisia p o d u s z k ę stoi na gospodarskim ka­ z s y p i a l n i m a ł ż e ń s k i e j bierze i do p o k o j u n a stryszek idzie s p a ć . ojciec m ó w i ł szczeźniesz a mojej c ó r k i dostaniesz. W kościele b y w a ł o , ona Wra­ w a ł k u — znaczy po prawej stronie, a pan Mieczyk na folwar­ (...) N i e w y t r z y m a ł e m (...) P a k u j się p a n i i opuszczaj nas bo c z n y m . I znaczy nio b y ł o m o ż l i w o ś c i r ó w n a ć się i m . Sam pan nieszczęście na d o m sprowadzisz. O b r a z i ł a się, raz, raz s p a k o w a ł a B ó g p i l n o w a ł , ż e b y o n i b y l i osobno. N o i nie u p i l n o w a ł . Pan i więcej m y jej nie o g l ą d a l i . A J u l i s i ę toż w z i ą ł e m na b o k i dziew­ Mieczyk P e l a g i ę z a b r a ł bez ko­ czynie w y t ł u m a c z y ł e m , bo to jeszcze m ł o d e i g ł u p i e . Możo i po szuli m o ż n a p o w i e d z i e ć . I zaczęli m i e s z k a ć razem w czworakach miastach t a k b y ć m u s i , że c h ł o p y pieluchy p i o r ą , dzieci n i a ń c z ą ż a d n e g o pozwolenia w jednej (...). Po wojnie p a n Mieczyk z dworusa s t a ł się n a g ł e gospoda­ i o b i a d j ' g o t u j ą . Ale t u jest wieś i t u o d g ó r n i e i n n y p o d z i a ł zos­ rzem. N a skutek r e f o r m y przydzielono j e m u c a ł y c h pięć hekta­ t a ł naznaczony. A wiesz dlaczego ? A dlatego, że na wsi r o b o t y r ó w . W jednj-m k a w a ł k u . Mierniczego co z i e m i ę dzielił, pan Mie­ za d u ż o , ż e b y k a ż d ą p r a c ę we dwoje z a c z y n a ć i we dwoje czyk dobrze ugościć k a z a ł i s ł o n i n k i na d ł o ń grubej w l n i a n ą c z y ć . (...) A poza, w s z y s t k i m m y ś l ę sobie, że s ą rzeczy m i ę d z y s z m a t k ę z a w i n ą ć . A c h , j a k pan Mieczyk t ą z i e m i ą cieszył się. m ę ż e m i ż o n ą , do k t ó r y c h n i k t obcy nie p o w i n i e n się w t r ą c a ć ( . . . ) " Jak z niej kamienie w y b i e r a ł , chwasty t ę p i ł . A l e r a d o ś c i b y ł o n i e d ł u g o . Zaraz z a c z ę ł a się ta c a ł a afera z k o l e k t y w i z a c j ą . Pan Mieczyk swojej w ł a s n o ś c i b r o n i ł godnie. Z w i d ł a m i s t a n ą ł i po­ koń­ P r z y w r ó c i w s z y szczęśliwie r o d z i n n ą h a r m o n i ę , p e w n y spo­ k o j u i m a t e r i a l n y c h p o d s t a w dalszego ż y c i a p a n czas na k o ń c o w ą Mieczyk ma refleksję: w i e d z i a ł , że on do ż a d n e j s p ó ł d z i e l n i ani ż y w y ani m a r t w y nie ,,(...) p r z y s z e d ł j a na t e n p a d ó ł ziemski j a k o s z ó s t e dziecko for­ zapisze się. Z a b r a l i jego do Siodłec, t a m b y ł p a n Mieczyk nala z k a t e g o r i ą d w o r u s o w ą z d a w a ł o b y się po wsze czasy. A od­ d w a m i e s i ą c e . A l e co b y ł o p r z e s z ł o m i n ę ł o . (...) Pan całe Mieczyk c h o d z i ć b ę d ę j a k o c h ł o p p e ł n o p r a w n y , co s y n o w i p i ę k n ą gos­ co t r o c h ę g o s p o d a r k ę p o w i ę k s z a ł (...) no i j a k p r z y s z ł o w sie­ p o d a r k ę z o s t a w i ł i c h ę ć do p r a c y na niej. Znaczy nie żył j a na­ d e m d z i e s i ą t y m ó s m y m A n t o s i o w i ziemię p r z e k a z y w a ć , to b y ł o daremno, i znaczy życie moje b y ł o o w o c u j ą c e . " co p r z e k a z a ć — z r o b i ł o się tego prawie d w a n a ś c i e h e k t a r ó w ( . . . ) " . Wreszcie trzecia część, przesycona w e w n ę t r z n ą d r a m a t u r g i ą , Tak, po d o k o n a n i u koniecznych cięć, w dopuszczalnym s k r ó ­ cie przedstawia się t r e ś ć a r t y k u ł u . Czas na analizy. m ó w i o p e r y p e t i a c h z w i ą z a n y c h z m a ł ż e ń s t w e m syna pana Mie­ czyka — A n t o s i a i dotyczy n a j p i e r w samych poszukiwali ż o n y , Podejrzenia: r e p o r t a ż z p a m i ę c i p ó ź n i e j p r o b l e m ó w m o d e l u rodziny. ,,(...) I dobrze b y ł o , t y l k o jedna rzecz mnie spokojnego snu za­ Zreferowany w y ż e j tekst o „ o w o c u j ą c y m ż y c i u " m ó g ł b y n'c- ż y w a ć nie d a w a ł a . A t o mianowicie, że A n t o ś nie ożenił się do­ j a k o z u r z ę d u z a i n t e r e s o w a ć etnografa. T e m a t jest wiejski a for­ t ą d . (...) T r z a się u s t a t k o w a ć — p o u c z a ł a m a t k a —• i r o d z i n ę m a r e p o r t a ż o w a sugeruje zapis r z e c z y w i s t o ś c i . P o w o d y , dla k t ó ­ z a k ł a d a ć . K i e d y ż t y z d ą ż y s z n a s t ę p c ó w na g o s p o d a r k ę na ś w i a t r y c h s t a ł się o n o b i e k t e m analizy z naszej s t r o n y , s p r o w a d z i ć , w y c ł i o w a ć , do ziemi p r z y u e z j r ć . (...) A l e co z tego, poza przedmiot tradj^eyjnio pojmowanej etnografii. że m y u g a d y w a ł i i k ł a d l i r o z u m do g ł o w y . T o ż od samego ga­ dania synowa w c h a ł u p i e nie p o j a w i się. (...) Bez gospodyni wykraczają K a ż d y tekst b ę d ą c y zapisem j a k i e j ś r z o c z y w i s t o ś c i , w wien sposób ustrukturyzowany, niosący pe­ t r e ś ć , nasycony zna­ w d o m u n i j a k nic m o ż n a . Mówię ja, j e m u — ż e ń się natychmias­ czeniami, m o ż e s t a ć się p r z e d m i o t e m etnologieznej i n t e r p r e t a ­ t o w o , a on nic. I z d a r z y ł o się t a k , że w s ą s i e d n i e j wsi d y s k o t e k ę c j i . W s p o m n i a n y a r t y k u ł b ę d ą c y sensownie z o r g a n i z o w a n ą 150 ca- �łością odznacza się ponadto i n n ą , niezwykle f r a p u j ą c ą etnologa t y m co stanowi o jego specyfice jest o k o l i c z n o ś ć , iż musi t o w ł a ś c i w o ś c i ą . Z jednej s t r o n y , tekst narzuca się o d pierwszej b y ć zapis r z e c z y w i s t o ś c i z e w n ę t r z n e j wobec a u t o r a i d o ś w i a d ­ c h w i l i c z y t a j ą c e m u , jest a p e l a c j ą ad hominem a zastosowana for­ czonej przez niego w d o w o l n y , b e z p o ś r e d n i s p o s ó b — na p r z y ­ m a skłania, niercfleksyjnie nastawionego k ł a d rozmoyva,, w y w i a d c z y t e l n i k a do p r z y j ę ­ — dla f o r m y monologu. W t y m wy­ cia z a w a r t y c h w n i m t r e ś c i i uznania ich za wiarygodne. Z d r u ­ p a d k u n a p i ę c i e dramatyczne giej s t r o n y , cechy te p o d p o w i a d a j ą z kolei i n t e r p r e t a t o r o w i z j a ­ cepcji r z e c z y w i s t o ś c i d o k o n y w a n e j przez n a r r a t o r a i c z y t e l n i k a . ką konstrukcją t e k s t u m a do czynienia, z d r a d z a j ą c reportażu wynika z różnie per­ pośrednio W p r z y p a d k u t e k s t u z „ P r z y j a c i ó ł k i " zachodzi podejrzenie, że s p o s ó b jogo odczytania. T a d w o i s t o ś ć b ę d ą c a dalej osią rozwa­ nie s p e ł n i a on tego podstayyowego w a r u n k u . Jego a u t o r k a na­ ż a ń t ł u m a c z y zarazem g ł ó w n y p o w ó d zainteresowania się t y m d u ż y ł a f o r m y g a t u n k u dla pewnej m i s t y f i k a c j i dokonanej w i m i ę a r t y k u ł e m . N a s z y m zadaniem b ę d z i e p r ó b a jego rozszyfrowa­ dydaktycznego celu t a k charakterystycznego dla togo t y g o d n i k a . nia. T r o p i ą c elementy n i e ś w i a d o m e u k r y t o za j a w n y m i , obser- Ta nasza w ą t p l i w o ś ć z o s t a ł a oddana u ż y t ą k o n t a m i n a c j ą : wowalnymi p o r t a ż z p a m i ę c i " . Takie yvstepne rozpoznanie nio jest metodo­ treściami chcemy i stereotypy m y ś l e n i a autora Takie rozumienie pokazać mechanizmy mityza,cji oraz zasady organizacji tekstu. etnologicznej pracy interpretacyjnej pomina bardziej d e t e k t y w i s t y c z n e dociekania; sama na p r z e k s z t a ł c a się t y m s a m y m , z a c h o w u j ą c cje, w „ e t n o l o g i ę przy­ dyscypli­ wszelkie propor­ podejrzeń*'. logicznym bezprawiom jeżeli p o w i e m y , żo p r z y j ę t a procedura p o s t ę p o w a n i a neutycznego. Jego przez z b l i ż o n a jest do zasady k o ł a ogólną istotę oddaje następujący ,,(...) yvidac w y r a ź n i e , że zasada k o ł a hermeneutycznego wytłumaczenia cytat: oznacza (podstayyę do niej daje n a m n p . t y t u ł , o k r e ś l e n i e k u ł u wnkazuje jednoznacznie, że m a m y do czynienia z reporta­ rozpoznana żem. w i j a m y , uszczegoloyviamy, k o r y g u j e m y — w m i a r ę spelnia,ć tekst, by na te­ m a t całości u t w o r u u m o ż l i w i a j ą c e j n a m zrozumienie jego części wymaga, sygnalizowane ś r ó d t y t u ł e m podejrzenie. L e k t u r a a r t y ­ P r z y p o m n i j m y j a k i e w a r u n k i winien nas herme- r o z p o c z ę c i e i n t e r p r e t a c j i o d pewnej hipotezy w s t ę p n e j Z a n i m przejdziemy do szczegółowej analiz}", „re­ gatunkowe, forma,, czasem nazwisko a u t o r a ) ; h i p o t e z ę t ę roz­ zapoznawa­ s ł o w n i k o w a pod­ nia się z tekstem u t w o r u , a n a s t ę p n i e —• jego badania. (...) T r a ­ powiada,, że jest to gatunek „ p u b l i c y s t y c z n o — l i t e r a c k i obej­ d y c j a hermenoutyczna z g r o m a d z i ł a poza t y m szereg r e g u ł , k t ó ­ m ó g ł b y ć o k r e ś l a n y j a k o r e p o r t a ż . Definicja m u j ą c y u t w o r y o charakterze s p r a w o z d a ń z w y d a r z e ń , k t ó r y c h re nie m o g ą yvprawdzie u d o w o d n i ć a n i yv p e ł n i zagwarantoyvao a u t o r b y l b e z p o ś r e d n i m ś w i a d k i e m . (...) ze w z g l ę d u na rodzaj poprayynej i n t e r p r e t a c j i , p o s i a d a j ą natomiast z jednej s t r o n y w a ­ t e m a t y k i w y r ó ż n i a się r e p o r t a ż s p o ł e c z n o — obyczajowy, pod­ lor heurystyczny i m o t y w u j ą c y , z d r u g i e j — - f a l s y f i k u j ą c y różniczy", wojenny, s ą d o w y i i n . O charakterze r e p o r t a ż u decy­ duje stosunek elementów 1 t e r p r e t a c j i i oceny '. i n f o r m a c y j n y c h oraz autorskiej i n ­ 9 lub r o z w i a ć warto zmierzyć podejrzewany tekst „ m i a r ą ' ' literackiej teorii r e p o r t a ż u a p a m i ę t a j ą c o charak­ terze 1 4 W s t ę p n e rozpoznanie t e k s t u s u g e r u j ą c e całościowe w r a ż e n i e , że m a m y do czynienia z u t w o r e m , k t ó r e g o i s t o t ę oddaje z w r o t „ r e p o r t a ż z p a m i ę c i " u g r u n t o w u j e bliższe spojrzenie na t r e ś ć , Ta s ł o w n i k o w a definicja nie w y j a ś n i a wszystkiego. B y w ą t ­ pliwości uzasadnić (,..)" tygodnika, „ P r z y j a c i ó ł k a " miarę należy stosować formę i język inkryminowanego reportażu. W planie t r e ś c i zyvracaja uyvage u ż y t e yv a r t y k u l e schematy utarte przedstayvionia c h ł o p s k i e g o awansu, k t ó r e odnosi się łagod­ do losoyv ż y c i o w y c h bohatera — pana M i e c z y k a . W z b y t w i e l u nie. Teoria czy t e ż morfologia r e p o r t a ż u pozwala na t a k ą oto miejscach szczegóły jego ż y c i o r y s u z n a j d u j ą b e z p o ś r e d n i e h o m o - zgoneralizowaną logie do socjologicznie opisanego w kategoriach m a k r o s t r u k t u - jogo c h a r a k t e r y s t y k ę , korzystając z ustaleń specjalisty. jakiej dokonujemy tu 10 r a l n y c l i procesu przemian spoleczeiistyva polskiego. A p r z e c i e ż Report aż pełni funkcjo d o k u m e n t u j ą c e , s t ą d waga w y s t ę p u ­ jących w nim elementów opisowych. Opis j e d n o s t k o w y sku­ losy jednostek odbiegają od schomatoyv, specyfika l o k a l n y c h i ś r o d o w i s k o w y c h , ludzkie c h a r a k t e r y warunkóyy znacznie od­ p i o n y jest w r e p o r t a ż u na r e a l n y m przedmiocie a nasycenie szcze­ c h y l a j ą rzoczyyyistość o k r e ś l o n e g o „ t u i t e r a z " od socjologiczne­ g ó ł a m i ma u t w i e r d z i ć czytelnika w przekonaniu o a u t e n t y z m i e go m o d e l u . T o w ł a ś n i e yvinno s t a ć się d r a m a t y c z n ą osią reporta­ przekazu. Bogactwo opisu sprawia, że r z e c z y w i s t o ś ć staje się ż u . Tymczasem p r z e ł o m o w e i yvazne w ż y c i u j e d n o s t k i m o m e n t y , konkretna, wpleciono w szersze t ł o społeczno, w t r e ś c i r e p o r t a ż u zróżnicowana i wielowymiarowa. Zdania opisowe i sprawozd a wezo w s p ó ł i s t n i e j ą t u ze z d a n i a m i i n t e r p r e t a c y j n y ­ zostały zbyto eufemizmami w z i ę t y m i z potocznego j ę z y k a . N a p r z y k ł a d m i . R e p o r t a ż b o w i e m , n i e z a l e ż n i e od opisu, przekazuje t e ż p u ­ nazywanie kolektyyvizacji yysi „ a f e r ą " l u b p ó ź n i e j s z y c h (już bez- n k t widzenia o p i s u j ą c e g o . Relacja d o k u m e n t a r n a p o w i n n a m i e ć konfliktoyyycli ?) l a t „ l e p s z y m i czasami". Co do t r e ś c i r e p o r t a ż charakter o t w a r t y . I n t e r w e n c j e autorskie p o l e g a j ą t u na k o m ­ oddaje, m i m o w y s i ł k ó w a u t o r k i , ra,czoj utryvalony i stereotypo­ ponowaniu u k ł a d ó w zdarzeń, któro w rzeczywistości m a j ą cha­ w y rodzaj poyyszechnej wiedzy o srodoyvisku w i e j s k i m , n i ż cha­ rakter żywiołowy. W r e p o r t a ż u w y s t ę p u j ą dwa plany zdarzeń. r a k t e r y s t y c z n y dla g a t u n k u i n d y w i d u a l i z u j ą c y p u n k t widzenia. P r z e n i k a j ą się dwie relacje czasowo. Sprawozdanie j a k o element Z formalnego p u n k t u widzenia w r e p o r t a ż u przemieszano d r a m a t u r g i i w planie a k t u a l n y m i elementy analizy i w n i o s k ó w dyva rodzaje n a r r a c j i : m o n o l o g u i f o r m y w planie r e k o n s t r u k c j i . N a p i ę c i e m i ę d z y t y m i p l a n a m i jest wow- yyażyło to w konsekyyoncji na u ż y t y m w n i m j ę z y k u . nętrzną formą dramatyzmu reportażowego jaki tworzą Kryteria właściyvości dokumentarnych reportażu fakty. oraz Istotnym składnikiem m o r f o l o g i c z n y m jest Tekst, 1 1 w k t ó r y m przeplata się opoyyiość bohatera z k o m e n t a r z e m au­ zasada t o r s k i m poyvinien zayyioraó d w a , z r ó ż n i c o w a n e j ę z y k o w o , sposoby sfery wypoyyiedzi. L e k t u r a a r t y k u ł u tego nio potwierdza. M a t e r i a j ę - podmiot z y k o w a c a ł e g o t e k s t u jest dziwnie jednorodna zaroyvno w wars- p r a w d z i w o ś c i nie opiera się w y ł ą c z n i e na opisie realnej zjawisk. trzecioosobowej. Za- relacji rcportazoyvej — n a r r a t o r . N a r r a t o r a nio u t o ż s a m i a się wic leksykalnej j a k i yv tj'pie obrazowania. P o r ó w n a j m y : z a u t o r e m . R ó ż n e relacje: a u t o r — n a r r a t o r — p r z e d m i o t w y ­ Mieczyk yystał dziś o czwartej rano ( . . . ) " , „ T r u c i e s t o n k i na kar­ powiedzi mo­ t o f l a c h czas d o k o ń c z y ć , m a c h i n y piekielne w tej nowej oborze nolog — relacja,, w s p ó ł p a r t n e r w y d a r z e ń , k o n s t r u k c j a pierwszo- p o u r u c h a m i a ó ( . . . ) " , „ A n t o ś w y s t a w i ł o b o r ę a p a r t a m e n t o w ą mo­ tworzą, z b i ó r m o ż l i w o ś c i k o n s t r u k c j i r e p o r t a ż u , osobowa, w y w i a d y , dialogi, relacja z e w n ę t r z n a , trzecioosoboyva. 12 ż n a p o w i e d z i e ć . K r o w y m a j ą t a m pod t y ł k i e m s p e c j a l n ą t a ś m ę Wszystkie wymienione t u cechy r e p o r t a ż u , d e c y d u j ą c e o wew­ i t y l k o na t ę t a ś m ę z a n i e c z y s z c z a j ą się ( . . . ) " . n ę t r z n y m skomplikowaniu form i zróżnicowaniu gatunkowych, j a k gloyvny bohater, s ą p o c h o d n ą jego f u n k c j i podstawowej p o l e g a j ą c e j na p o ś r e d n i ­ o s o b ę " ( . . . ) nie miodka,, czeniu m i ę d z y r e a l n ą r z e c z y w i s t o ś c i ą a c z y t e l n i k i e m poszuku­ l a r y na nosie i bardzo k s z t a ł c o n a " , j ą c y m z u p o r e m p r a w d z i w y c h o niej informacji. „Pan p a n Mieczyk, Zobaczmy teraz charakteryzuje przyjezdną yvysztafiroyvana, yvlos n a j e ż o n y , oku­ czy u b i e r a j ą c e g o się syna 13 ,,(...) Tekst, k t ó r y o m a w i a m y wykazuje cechy pozyvalajace wstę­ pnie określić go ze yvzgledu na t e m a t y k ę j a k o r e p o r t a ż s p o ł e c z - j e d n ą k o s z u l ę założył, z d j ą ł , d r u g ą p r z y m i e r z a , t r z e c i ą , chomąto wiążo (...)". B r a k c u d z y s ł o w ó w yv o r y g i n a l n y m t e k ś ­ cie y v y o d r ę b n i a j ą c y c h kyvestie bohatera sugeruje, żo zapis jego no-obyczajoyvy, n a t o m i a s t f o r m ą z b l i ż o n y jest do m o n o l o g u — yvypowiedzi nie jest d o k ł a d n y , w i e r n y (nie m u s i b y ć t a k i ) , lecz relacji. Ale... I s t o t n y m k o n s t y t u t y w n y m elementem nieznacznie p r z e t w o r z o n y przez a u t o r k ę . Czy p e d a n t e r i ą b y ł o b y reportażu, 151 �zatem postulowanie w y b i j a n i a różnic pomiędzy obydwoma ty­ pami wypowiedzi? Wydaje nam daleko p o s u n i ę t a licentia poetica się, że nie, p o n i e w a ż w y k r a c z a j ą poza r a m y schematycznie widzianej c h ł o p s k i e j bio­ nawet g r a f i i . W b r e w pozorom poza schemat nie w y c h o d z i t e ż p r ó b a nie p o w i n n a z a c i e r a ć s p o s o b ó w u d r a m a t y z o w a n i a losów pana M i e c z y k a przez pokazanie w j a k i f o r m u ł o w a n i a m y ś l i a u t o r a i bohatera. Możliwo j o d n a k ż e m u s i s p o s ó b doszło do jego m a ł ż e ń s t w a . Z r e s z t ą szybko b y ć z a u w a ż e n i e t a k i c h o d m i e n n o ś c i w p o r ó w n y w a n y c h fragmen­ z m i a n a obrazu. P r z y s z ł a r e f o r m a r o l n a — p r z y p o m n i j m y — nasz tach. Zamiast r ó ż n i c dostrzegamy z a s t a n a w i a j ą c ą bohater s t a ł się gospodarzem (dobrego mierniczego s ł o n i n ą u g o ś ­ ności. W ł a ś c i w y p o w y ż s z y m ilość zbież­ opisom d o ś ć specyficzny dowcip, cił). Opis nadania ziemi jest p o w i e l o n y m następuje obrazem u t r w a l o n y m s k ł o n n o ś ć do przerysowanych, dosadnych s f o r m u ł o w a ń , obrazo­ d z i ę k i p o d r ę c z n i k o m h i s t o r i i najnowszej. Sprowadzony do k i l k u we o k r e ś l e n i a w s k a z u j ą na w s p ó l n e ź r ó d ł o pochodzenia. Podob­ p r o s t y c h r y s ó w (niekonfliktowe nie b r z m i ą c y c h wypowiedzi, k t ó r y c h s t y l i s t y k a nie pozwala od­ t a ć dobrego mierniczego) staje się c z y m ś w rodzaju historycznego dzielić w y p o w i e d z i oleodruku, pełniącego a u t o r s k i c h od k w e s t i i bohatera reportażu, j a k m o ż n a z o r i e n t o w a ć się z p r z y t o c z o n y c h dłuższycli fragmen­ t ó w , jest znacznie w i ę c e j . przeprowadzenie r e f o r m y , pos­ zarazom w y r a ź n ą funkcję ideologiczną. Przez dalsze f r a g m e n t y relacji o „ o w o c u j ą c y m ż y c i u " pana M i e c z y k a p r z e b i j a j ą znane f i g u r y m y ś l e n i a o k u l t u r z e ludowej. P r z y w s p o m n i a n y m przemieszaniu d w u f o r m r e p o r t a ż o w y c h F i g u r a l n o ś ć dostrzegamy w y r a ź n i e t a m , gdzie jest m o w a o sto­ w ł ą c z a n i e cudzych słów w o t a c z a j ą c y k o n t e k s t , to zabieg sty­ s u n k u bohatera do ziemi ( „ a c h , j a k pan Mieczyk t ą z i e m i ą cie­ l i s t y c z n y o d u ż y m znaczeniu i w d o d a t k u n i e u n i k n i o n y . M a on szył się. J a k z niej kamienie w y b i e r a ł , chwasty t ę p i ł " ) . D o c h o d z i swój walor semantyczny, o k t ó r y m t a k pisze M a r i a M a y e n o w a : do tego wysokie w a r t o ś c i o w a n i e p r a c y na r o l i , w y s i ł k u fizyczne­ " ( . . . ) Z p u n k t u widzenia semantycznego s ą to f r a g m e n t y teks­ go. O k r e ś l e n i a te m i e s z c z ą się w w y o d r ę b n i o n e j przez R o c h a 1 6 t ó w w z a ł o ż e n i u n i e s p ó j n e . W n o s z ą one j e d n o c z e ś n i e perspek­ S u l i m ę figurze „ a k s j o l o g i i ź r ó d ł a " . t y w y dwóch różnych p o d m i o t ó w mówiących, wprowadzają rów­ są alergiczne reakcje bohatera na wszystko co nowe, co ł a m i e n o c z e ś n i e informacje o świecie p r z e d m i o t o w y m i informacje me­ s t a r y p o r z ą d e k ( „ P a n u M i e c z y k o w i owa maszyna o d dawna j u ż tajęzykowe, które można sprowadzić do takiej oto formuły: się nie p o d o b a " ) . M a ł o pochlebne Bardzo mocno zaznaczone sądy na tomat odhumani­ prymarną zowanego gospodarstwa syna u z y s k u j ą p r z e c i w w a g ę w jego zwie­ s p ó j n o ś ć t e k s t u . P o z w a l a j ą one s z u k a ć scalenia t e k s t u na k i l k u rzeniach (,,(...) u m n i e b y ł a k r o w a . (...) T o j a do niej p o d c h o d z i ł r ó ż n y c h p ł a s z c z y z n a c h i poziomach, w z b o g a c a j ą c tekst o r ó ż n e z uczuciem i szacunkiom ( . . . ) " ) . ' k t o ś t a k m ó w i ' . S ą to zatem s t r u k t u r y r o z b i j a j ą c e m o ż l i w o ś c i semantyczne ( . . . ) " l s Nasze u p o m i n a n i e się o cudzy­ słowy różnicujące język wypowiedzi nie jest w i ę c bezzasadno. W pierwszym p r z y b l i ż e n i u analizowany tekst s k ł a n i a nas do Opozycja wieś — miasto n a l e ż y r ó w n i e ż do p o r z ą d k u m y ś ­ lenia figuralnego. F i g u r a ta odznacza się d o d a t n i m nacechowa­ n i e m w a r t o ś c i z w i ą z a n y c h z k u l t u r ą l u d o w ą , przeciwstawionych stwierdzenia n a s t ę p u j ą c e g o : skoro w t a k i s t o t n y c h p u n k t a c h nie w a r t o ś c i o m n i e s i o n y m przez c y w i l i z a c j ę . Ł a t w o w y c h w y c i ć z o s t a ł on w y k o n a n y lege artis, wnioski. w rozbudowanej sekwencji z p r z y j e z d n ą b u r z ą c ą u ś w i ę c o n y ro­ Pierwszy, to w y j ą t k o w a n i e u d o l n o ś ć a u t o r k i — ten wniosek od­ d z i n n y ł a d . („(...) zeszłego l a t a p r z y j e c h a ł z m i a s t a B e n u ś z ż o ­ rzucamy. U t w i e r d z a się więc wysoce p r a w d o p o d o b n y d r u g i wnio­ n ą i p r z y w i e ź l i ze s o b ą na wywczas, no (...) delikatnie m ó w i ą c to n a s u w a j ą się dwa ją sek: nie istnieje w r z e c z y w i s t o ś c i pan Mieczyk, nie i s t n i e j ą inne o s o b ę ( . . . ) " ) . P a m i ę t a m y , że w a r t o ś c i niesione przez c y w i l i z a c j ę postacie r e p o r t a ż u , nie i s t n i a ł y sytuacjo i okoliczności w n i m m i e j s k ą z o s t a j ą odrzucone. Powraca p o r z ą d e k , w k t ó r y m m o ż n a opisane. I s t n i e j ą n a t o m i a s t : autorskie projekcje, autorska w y ­ ż y ć . P o d s t a w ę do takiego autorskiego r o z u m o w a n i a d a ł o f i g u ­ o b r a ź n i a i jej p r o d u k t y p o w s t a ł e w warszawskiej r e d a k c j i t y ­ ralne przekonanie, że k u l t u r a l u d o w a p r z e c h o w a ł a w a r t o ś c i za­ g o d n i k a . Te, s t a n o w i ą dobry m a t e r i a l do etnologicznej interpre­ pewniające harmonijny rozwój osobowości i Podstawa treści r e p o r t a ż u t a c j i . T o t e ż celem dalszej analizy b ę d z i e w y k r y c i e zasad i f i g u r myślenia, według których został wykreowany świat przedsta­ wspólnot. 1 7 o k a z a ł y się stereotypy i figury m y ś l e n i a . Są one z b i o r o w y m w y t w o r e m w y o b r a ż e n i o w y m i ide­ w i o n y w a r t y k u l e . R ó w n i e ż i one p o w i n n y p o t w i e r d z i ć t e z ę o kre­ ologicznym, c z ę s t o też f o r m ą wiedzy uprzedniej. U ż y w a n e w k o ­ a t y w n e j r o l i fantazji munikacji autorskiej. społecznej j a k o proste klucze do r-ozumienia rzeczj"- w i s t o ś c i , są odporne na z m i a n ę i u t r w a l a j ą się w z b i o r o w y m u ż y ­ ciu. S t a j ą się s ą d a m i p r a w d z i w y m i a priori Rozbiory i paralele n y c h p r z e k o n a ń . Są to ex definitione K l i s z a , k t ó r ą p o s ł u ż y ł a się a u t o r k a do opisu wiejskiej rze­ w o ł a n o s ł o w e m i podbudowane o d p o w i e d n i m i e m o c j a m i . 18 Ujaw­ c z y w i s t o ś c i m a kilka, j a ś n i e j s z y c h p u n k t ó w . U m i e ś c i ł a więc ona niona przez badaczy taka, n a t u r a f i g u r i s t e r e o t y p ó w jest w y ­ a k c j ę r e p o r t a ż u na Podlasiu co zdradza charakterystycznie t y ­ k o r z y s t y w a n a ś w i a d o m i e lub n i e ś w i a d o m i e w licznych p o w y s p o s ó b widzenia r e g i o n ó w etnograficznych Polski. W o charakterze p e r s w a z y j n y m . po­ t o c z n y m odczuciu Podlasie, obok i n n y c h , jest regionem zacofa­ nym pod w z g l ę d e m gospodarczym, z d o m i n u j ą c ą gospodarką r o l n i c z ą . Bliskie ze s t o ł e c z n e j p e r s p e k t y w y „ t r a d y c y j n i e rolni­ O l e o d r u k o w y obraz podlaskiej r o d z i n y j a k i maluje tekstach „Przyja­ c i ó ł k a " m a dwie specyficzne, bo rozumiano nie wprost, parale­ le. Jedna, to znana p o w i e ś ć Edwarda Redlińskiego Konopiel- cze" Podlasie m o g ł o s t a ć się p o w o d o m do umiejscowienia a k c j i ka; w t a m t y c h okolicach. cjologów, praca n a u k o w a D a n u t y M a r k o w s k i e j „ R o d z i n a wiejska Biografia pana Mieczyka — bohatera r e p o r t a ż u — obfituje w liczno stereotypowe w y o b r a ż e n i a o wsi przyswojone za ś r e d n i c t w e m l i t e r a t u r y i prac etnograficznych (o c z y m po­ dalej). druga, to nie m n i e j znana w ś r o d o w i s k u etnografów i so­ na P o d l a s i u " . Umieszczony w c e n t r u m a r t y k u ł o naszym u l u ­ b i o n y m p a n u M i e c z y k u j a k soczewka skupia i odwraca p r o b l e m y rozwijane w p r z y w o ł a n y c h paralelach. Powszechna znajomość Bohater, j a k p a m i ę t a m y , u r o d z i ł się w czworakach dworskich t e k s t ó w , o k t ó r y c h m ó w i m y , zwalnia nas z o b o w i ą z k u referowania jako szóste dziecko fornala, w n i e z w y k ł e biednej rodzinie. P o d ­ ich t r e ś c i . D l a p o r z ą d k u jednak wskazujemy na k r e ś l a to opis w y p o s a ż e n i a izby w k t ó r e j w y c h o w a ł się on, a nas analogie. Miejsce a k c j i : Podlasie, z b i o r o w y bohater: rodzina w i e j ­ t o n opis s k ł a n i a do przypuszczenia, iż jest to reminiscencja skan- ska, g ł ó w n y p r o b l e m : p r z e o b r a ż e n i a m o d e l u ż y c i a . senowych p o m i e s z c z e ń . P o ł o ż e n i e nacisku n a n i s k i status spo­ s ą j e d n a k interpretacje. ł e c z n y w c h w i l i narodzin s t a n o w i k o n t r a s t o w e t l o dla ekspozycji p ó ź n i e j s z e g o awansu s p o ł e c z n e g o . U j a w n i a p r z y okazji powsze­ O co chodziło Redlińskiemu w Konopielce bezpośrednie Ważniejsze ? Oddajmy glos R o c h o w i Sulimie: „(...) M o ż n a p o w i e d z i e ć , żo ' K o n o p i e ł k a ' c h n ą o p i n i ę o w i e l o d z i e t n o ś c i r o d z i n wiejskich, z d e r z o n ą p ó ź n i e j zbudowana jest, ze s t e r e o t y p ó w i k o m p r o m i t a c j i z n o w y m modolem r o d z i n y , r e a l i z o w a n y m przez syna. O d n o t o ­ p ó w s ł u ż y , ale — p r z y p o b i e ż n e j lekturze — t a k ż e ich wzmac­ wuje a u t o r k a , że do siedmiu l a t bohater o p o w i e ś c i p a s a ł k r o w y . nianiu. Po przekroczeniu tej granicy wiekowej nie t y l k o przenosi się 'boskiego' i 'diabelskiego' to ostatecznie w a l k a tego co wiejskie tych stereoty­ Z przedstawionego w p o w i e ś c i p u n k t u widzenia walka z pieca na klepisko, ale zaczyna p o m a g a ć przy^pracach w p o l u . (swojskie) i 'miastowe' (obce) ( . . . ) . " i dalej :„(...) Poprzez ste­ M a j ą c k i l k a n a ś c i e l a t zostaje f o r n a l e m . R ó w n i e ż te u w a g i nie reotypowe w y o b r a ż e n i a 152 T na m o c y w e w n ę t r z ­ obrazy skojarzeniowe w y ­ patrzą na świat poza w s p ó l n o t ą (na �miasta, maszyny, szkoły) taplarscy gospodarze. T a k i e jednak przemian stagnacyjnie i d y n a m i z u j ą c e na życie wiejskie, r ó ż n i ­ spojrzenie na k u l t u r ę l u d o w ą spoza w n ę t r z u toj k u l t u r y nie jest c u j ą c gospodarczo region. P o c i ą g n ę ł o to z m i a n y w postawach wolne od stereotypowych ujęć nawet w pracach wobec m o d e l u r o d z i n y , w wyborach m a ł ż e ń s k i c h , podejmowanej naukowych. ' K o n o p i e l k a ' potwierdza s t a r ą p r a w d ę , żo s t y k ś w i a d o m o ś c i chło­ pa ze ś w i a d o m o ś c i ą użytkownika 'wizerunków' chłopa, świa­ d o m o ś c i ą l u d z i od w i e k ó w jedynie szlachetnie m e d y t u j ą c y c h nad c h ł o p s k ą n a t u r ą m o ż e z a c h o d z i ć w procesie w y m i a n y stereoty­ pów (...)" 1 9 emigracji do miasta i t d . Zdaniem S u l i m y owa „ w y m i a n a s t e r e o t y p ó w " za­ 2 3 Syndrom „objawów kulturowych" chodzących między gospodarką, w y n i k a j ą c y z relacji życiom zbiorowym, za­ polityką s p o ł e c z n ą p a ń s t w a i s t a n a m i ś w i a d o m o ś c i l u d n o ś c i jest w m i ­ k r o s k a l i regionu bardzo bogaty i nie chodzi t u o to, b y go za chodzi n a w i e l u poziomach w s p ó ł c z e s n e j polskiej k u l t u r y i w y ­ M a r k o w s k ą r e f e r o w a ć w całości. Przedstawiamy jeden t y l k o w a ż ­ r ó ż n i ć t u m o ż n a t r z y g r u p y w y o b r a ż e ń : ( . . . ) " a) p r a w d y u ż y t ­ ny kowane przez badacza k u l t u r y ludowej, nierzadko sentymental­ czy propagowane przez „ P r z y j a c i ó ł k ę " modele r o d z i n y m o g ł y nego gabinetowego uczonego etnografa, socjologa, k t ó r y dyspo­ w p ł y n ą ć na nuje jeszcze d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n y m obrazem k u l t u r y nie z n a j d u j ą c jej p r z e j a w ó w ludowej, w s p ó ł c z e s n y c h , b) stereotypy u ż y t e k ś r o d k ó w masowego przekazu, w y s o k o n a k ł a d o w y c h dla nas fakt. Zastanawia sirj M a r k o w s k a , m i ę d z y wzory z a c h o w a ń kulturowych ludności innymi, Podlasia. Modele ż y c i a rodzinnego propagowano w t y g o d n i k u m i a ł y , na w e d ł u g badaczy, dwie o d m i a n y . Jeden model odnosił się do l a t ma­ p i ę ć d z i e s i ą t y c h , p o d k r e ś l a ł ścisłe p o d p o r z ą d k o w a n i o r o d z i n y szer­ g a z y n ó w , a przede w s z y s t k i m w s p ó ł c z e s n e j r o z r y w k i , c) stere­ szemu s p o ł e c z e ń s t w u i o d z n a c z a ł się t e n d e n c j ą do r e d u k c j i w i e l u o t y p y i obrazy zlokalizowane na gruncie t r a d y c y j n e j l i t e r a t u r y f u n k c j i r o d z i n y poza p r o k r e a c y j n ą . D r u g i model p o j a w i ł się po 0 wsi, apologetycznych o d m i a n p i ś m i e n n i c t w a , m i ę d z y c h ł o p s k i e j poezji gazetowej, n i e k t ó r y c h p a m i ę t n i k ó w cych cele m o r a l i z u j ą c e l u b d y d a k t y c z n e ( , . . ) " 2 0 Redliński, j a k Sulima, jest ś w i a d o m takiego „ d i a l o g u k u l t u r " banalnego z m o ż l i w y c h literacki innymi realizują­ tak najbardziej i j a k ż o n a d u ż y w a n e g o . Konopielka protest przeciw swoistej kulturowej — „rozmowie głu­ roku 1956 i podkreślał (cytujemy za Markowską): „równość o b o w i ą z k ó w , ż y c z l i w o ś ć w z a j e m n ą , podział pracy i w y m i a n ę u s ł u g m i ę d z y c z ł o n k a m i r o d z i n y , r ó w n o ś ć u d z i a ł u m a ł ż o n k ó w w obo­ w i ą z k a c h w y c h o w a w c z y c h , rozbudowanie r o l i rodzinno-domowej mężczyzny (...)". 2 4 i t y m podobne elementy znane n a m , а j a k ż e z w y p o w i e d z i r e p o r t a ż o w e j p r z y b y ł e j z m i a s t a i wielce k s z t a ł c o ­ c h y c h " — na nic j e d n a k się nie z d a ł a . Odczytana wprost w re­ nej d a k c j i popularnego t y g o d n i k a , dzięki autorce „ ż y c i a o w o c u j ą c e ­ o b r a ż e n i o m o rodzinie) M a r k o w s k a t a k p o d s u m o w u j e : „(...) De­ g o " wróciła w okolice p o w i e ś c i o w y c h T a p l a r j a k o n i b y — k l a r o w a n y model o g ó l n y r o d z i n y zwraca u w a g ę re­ „osoby". 'nowoczesnością'. modelom Ujawnia (wy­ radykalizmem odejścia ziuka — A n t o s i a p a n Mieczyk, jest i nauczycielka — „ o s o b a " — akceptowane, p o ż ą d a n e . Nie w y r o s ł y one j e d n a k z d o ś w i a d c z e ń się tradycji, poświęcone p o r t a ż , w k t ó r y m jest i K a z i u k — teraz A n t o ś , jest ojciec K a j a k n a z y w a j ą bohater r e p o r t a ż u . Obraz r o z p o c z y n a j ą c y c h od Badania ankietowe on l o k a l n y c h , lecz z o s t a ł y upowszcehnione przez ś r o d k i wartości masowego p r z e m i a n znaczony w p o w i e ś c i d r a m a t y c z n y m K a z i u k o w y m ges­ przekazu. S u g e s t y w n o ś ć propagowanych t ą d r o g ą modeli a za­ t o m — u ż y c i e m kosy do z b o ż a — w y p e ł n i ł się. N a Podlasiu są razem ich o g ó l n o ś ć czy w r ę c z o g ó l n i k o w o ś ć powoduje, iż s ą one r już „apartamentowe" zmechanizowane obory, są i d5 skoteki. Z m i e n i ł się t e ż zapewne m o d e l r o d z i n y , bo „ n o w o c z e s n o ś ć " to ł a t w o p r z y j m o w a n e i w postaci s t e r e o t y p ó w f u n k c j o n u j ą w w i c i u T s p o ł e c z n o ś c i a c h wiejskich, k t ó r 5 c h realne stosunki społeczno sil­ t a k ż e s t a n ś w i a d o m o ś c i — czy t a k , z a p y t a j m y o t o D a n u t ę Mar­ nie jeszcze regulowane s ą t r a d y c y j n y m i k o w s k ą , badacza rzetelnego, i co m o ż e nie b y ć bez krokiem czasem g o ś c i a na l a m a c h znaczenia, Podlasie z p o c z ą t k u w i e k u to obraz s t a n o w i ą c y w r o z w a ż a ­ reportażu t o czasy m ł o d o ś c i mitycznego p a n a M i e c z y k a . W c h ł o d n y c h n a u k o w y c h rozbiorach obraz jest wielo­ wymiarowy. Z r ó ż n i c o w a n i e warstwowe, etniczne, religijne, stan p r a w n y , a d m i n i s t r a c y j n y i p o l i t y k a r u s y f i k a c y j n a są g ł ó w n y m i rysami tego obrazu. Te różnicujące determinanty natrafiały, w e d ł u g M a r k o w s k i e j , na specyficzno wioskowe odczuwanie wspól­ n o t y , co ostatecznie k o m p o n o w a ł o obraz podlaskiej wsi. Mar­ kowska pisze: „(...) p r z y h i e r a r c h i c z n y m p o r z ą d k u społeczno-własnościowej swoisty struktury w s p ó ł ż y c i e wioskowe c e c h o w a ł egalitaryzm. Polegał on na 2 5 Kolejnym, skonfrontowanie deklarowanych modeli z wzorami faktycznych zachowań. W wy­ „Przyjaciółki". niach Markowskiej t ł o p ó ź n i e j s z y c h p r z e o b r a ż e ń , a w analizowa­ n y m przez nas wzorami ' . b a d a w c z y m cytowanej a u t o r k i b y ł o respektowaniu jednak dystansu 1 akcentowaniu jedności. Ten wioskowy egalitaryzm tkwił swymi k o r z e n i a m i w j e d n a k o w o ś c i d o ś w i a d c z e n i a produkcyjnego, a w znacznej mierze t a k ż e s p o ł e c z n e g o , oraz j e d n a k o w o ś c i treści świa­ t o p o g l ą d o w y c h (...). I n t e r p r e t a c j e ś w i a t a i l o s ó w l u d z k i c h czer­ n i k u s u b t e l n y c h analiz i i n t e r p r e t a c j i dochodzi ona do ostatecz­ n y c h w n i o s k ó w , k t ó r e w skrócie b r z m i ą n a s t ę p u j ą c o : „(...) m o ­ del o g ó l n y r o d z i n y ukazuje k i e r u n k i aspiracji, lecz nie określa ani f a k t y c z n y c h z a c h o w a ń a k t u a l n y c h , ani nawet b e z p o ś r e d n i c h d ą ż e ń . . . jest on godzien u w a g i j a k o ' u k ł a d odniesienia' (...) le­ pszy od tego, k t ó r y narzuca r y g o r c h ł o p s k i e g o b y t o w a n i a (...). I s t o t n ą d e t e r m i n a n t ą p r z e o b r a ż e ń ż y c i a rodzinnego jest zespół r y g o r ó w , j a k i e stwarza i n d y w i d u a l n e gospodarstwo c h ł o p s k i e , z w ł a s z c z a w jego t r a d y c y j n e j postaci (...). Wskazane w y ż e j de- t e r m i n a t y p o w o d u j ą , iż proces modernizacji przebiega n i e r ó w n o ­ miernie w p o s z c z e g ó l n y c h sferach ż y c i a m i e s z k a ń c ó w b a d a n y c h wsi (...). N a z r ó ż n i c o w a n y m k u l t u r o w o obszarze Podlasia procesy adaptacyjne i modernizacyjne s ą bardziej z ł o ż o n e niż w wielu i n n y c h regionach k r a j u (...) p r z e o b r a ż e n i a m o d e l i i w z o r ó w ż y ­ cia rodzinnego l u d n o ś c i Podlasia s t a j ą się z r o z u m i a ł e j e d y n i o w k o n t e k ś c i e tego specyficznego u k ł a d u ( , . . ) . " 2 6 p a l i z t y c h samych ź r ó d e ł : ideologii K o ś c i o ł a i zasobu ludowej A co J a n i n a R a t y ń s k a , a u t o r k a analizowanego r e p o r t a ż u ? m ą d r o ś c i (...) D o ś w i a d c z e n i e p r o d u k c y j n e b y ł o r ó w n i e ż w zna­ Pozostaje ona w k r ę g u s t e r e o t y p ó w p r o p a g o w a n y c h przez w ł a s n ą c z n y m s t o p n i u ujednolicone. P o s z c z e g ó l n e kategorie gospodarstw r e d a k c j ę . Modelowa wizja nowej r o d z i n y nie s p r a w d z i ł a się j a k r ó ż n i ł y się p o m i ę d z y s o b ą przede w s z y s t k i m ilością, słabiej ja­ k o ś c i ą i n w e n t a r z a materialnego ( , . . ) " . 2 1 d o t ą d , ale przecież p o s t ę p dokonuje się. „ N o w o " m u s i pozosta­ w a ć w k o n f l i k c i e z w i e j s k i m — t a k i m j a k to m o ż n a sobie w y ­ P r z e ł a m y w a n i e r ó ż n e g o rodzaju barier s p o ł e c z n y c h b y ł o p r o ­ cesem d ł u g i m i jeszcze w okresie m i ę d z y w o j e n n y m p r z y doborze m a ł ż o n k a lokalne b a r i e r y o d g r y w a ł y i s t o t n ą r o l ę . 2 2 Tymczasem obrazić z warszawskiej p o r s p e k t y w y . A l e przyszła moda na c h ł o p s k ą s o l i d n o ś ć , r o z w a g ę i g o s p o d a r n o ś ć . N a l e ż y więc u z n a ć w y k o n c y p o w a n ą k u l t u r o w ą o d r ę b n o ś ć wsi i p o k a z a ć , że p o s t ę p p r z y p o m n i j m y , że pan Mioczyk, k t ó r y u z n a w a ł w i o s k o w ą hie­ i d o b r a t r a d y c j a nie w y k l u c z a j ą się, m o g ą b y ć f o r m ą ł a d u . D i a ­ r a r c h i ę , bez w i ę k s z e g o t r u d u p o r w a ł j e d n a k g o s p o d a r s k ą log g ł u c h y c h t r w a . na żonę. Uderzająca jest ta nieustanna z g o d n o ś ć córkę stwierdzeń o g ó l n y c h o d n o s z ą c y c h się do Podlasia i losów r o d z i n n y c h hatera r o p o r t a ż u z „ P r z y j a c i ó ł k i " . bo­ O d m i a n ę ż y c i o w y c h szans, w s p o m i n a ł w swojej o p o w i e ś c i pan Mieczyk, p r z y n i o s ł a m u re­ J u ż od pierwszych p o d e j r z e ń co do k o n s t r u k c j i r o p o r t a ż u o Życiu owocującym treściowej i n t r y g o w a ł a nas r ó w n i e ż jego stro­ na formalna. Dostrzegamy b o w i e m w t e k ś c i e pe'.vna odpowiedniość t r e ś c i i f o r m y — co w s t r u k t u r z e d z i e l ą a r t y s t y c z n e g o jest forma 1945 r o k u . Reforma r o l n a o b j ę ł a część l u d n o ś c i Podlasia, r z e c z ą c h w a l e b n ą — a w p r z y p a d k u analizowanej f a b u ł y właści­ pisze D a n u t a M a r k o w s k a , a p ó ź n i e j s z e wie s k r y w a z a m i e r z o n ą m i s t y f i k a c j ę . i polityczne, j a k o d a l e k o s i ę ż n e s k u t k i czynniki gospodarcze, reformy, wpływały na G ł ó w n y zabieg f o r m a l n y zastosowany w t e k ś c i e polega na w y k o r z y s t a n i u pewnej wlaści- 153 �wości dzieła literackiego, nazywanej przez Ł o t m a n a r e l a c j ą po­ niej w a r t o t u p o w i e d z i e ć , żc z p u n k t u widzenia s z t u k i k o n s t r u ­ d w ó j n e g o p o d o b i e ń s t w a . Pozwala to na przedstawienie k c j i b a j k i magicznej, AntoS p o w i n i e n b y ł się nie o ż e n i ć , albo z b i o r o w o ś c i przez odpowiednie pokazanie życia dziejów jednostkowego. jego m a ł ż e ń s t w o p o w i n n o b y ć nieudane. Podtrzymując T r a w e s t u j ą c odpowiedni u r y w e k z pracy Ł o t m a n a m o ż e m y przy­ ten j ą ć , żo o m a w i a n y arils b y ł o jednak m o ż l i w e . Sytuacja b y ł a do u r a t o w a n i a . r e p o r t a ż w zamiarach jego ant o r k i jest po­ d o b n y do przedstawionego t o k rozumowania możemy wskazać, nadal że r o z w i ą z a n i e lege w określony sposób fragmentu ży­ Oto w r e p o r t a ż u pojawia się obca „ o s o b a " . T o p r z e c i e ż b a j ­ cia, — części polskiego u n i v e r s n m — i jest p o d o b n y do całego k o w y „ a n t a g o n i s t a " . P o r w a ł a J u l i s i ę do miasta (w obcy ś w i a t ) . tego u n i v e r s u m . Przeczytawszy go p o w i e m y nie t y l k o : , , t a k i b y ł Teraz więc A n t o ś p o w i n i e n p o j e c h a ć po ż o n ę ( o d b y ć p o d r ó ż ) , p a n M i e c z y k " lecz t a k ż e : ,,tacy s ą ci panowie Micczykowie z Po­ on, a nie ojciec, p o w i n i e n n a k r z y o z e ć na „ o s o b ę " ( s t o c z y ć w a l k ę d l a s i a " , , , t a c y są l u d z i e " , „ t a k i e jest ż y c i e " . służącego narracji tej przez samej m i s t y f i k a c j i jest 2 7 Rodzajem eh w y Lu z a n t a g o n i s t ą ) i wrócić do d o m u . M a ł ż e ń s t w o m o g ł o b y j u ż b y ć zdynamizowania szczęśliwe — j a k chce b a j k a i p a n i r e d a k t o r . P a n Mieczyk z a ś , próba w y k o r z y s t a n i e s t r u k t u r y wielogłosowej wiedzi a u t o r k i , bohatera, (wypo­ „ o s o b y " ) . Jednak w r e p o r t a ż u prze­ j a k w r e p o r t a ż u , m ó g ł wszystkie te wydarzenia Pozostała nam skomentować. do o m ó w i e n i a jeszcze jedna i s t o t n a rzecz. w a ż a monolog bohatera przez co eksponuje się jeden p u n k t w i ­ Jest na t y l e w a ż n a , że m u s i m y n a d u ż y ć cierpliwości c z y t e l n i k a . dzenia a t o nie dramatyzuje a k c j i . Jego a u t o r k a uzyskała, t y m R e p o r t a ż napisano j ę z y k i e m s t y l i z o w a n y m na g w a r ę . s a m y m , wbrew z a m y s ł o w i , w r a ż e n i e s t a t y c z n e . najdziemy jeszcze inne „ c h w y t y " 28 W t e k ś c i e od­ o charakterze dynamizują­ c y m znane z l i t e r a t u r y i f o l k l o r u . N i e wiadomo czy i c h u ż y c i e to w y b ó r ś w i a d o m y czy toż autorko, n a w y k o w o sięgnęła po u t a r t e schematy. Z naszego p u n k t u widzenia, jest to kwestia m n i e j isto­ tna. D l a pobudzenia, zbiorowej w y o b r a ź n i skutek b ę d z i e t a k i sarn. Znanym literackim schematom s y t u a c y j n y m , jakiego u ż y t o w r e p o r t a ż u jest p r z y b y c i e obcego. Rozwinięcia, tego w r ó ż n y c h formach n a r r a c y j n y c h współcześnie schematu (powieść, l i l m , r e p o r t a ż ) s ą liczne i wielokierunkowe. Z a s a d n i c z ą wykładnię Nie b ę d ą c gwaroznawcami nie m o ż e m y p o w i e d z i e ć czy do­ konana stylizacja w y p o w i e d z i bohatera r e p o r t a ż u z północno-wschodnich w gwarze r e g i o n ó w Polski z o s t a ł a dokonana po­ p r a w n i e . N i e p r ó b u j m y s t w i e r d z i ć czy a u t o r k a k o r z y s t a ł a z za­ sobu leksykalnego k o n k r e t n e j g w a r y . Podejrzewamy, że jest t o p r z y k ł a d zabiegu bardzo powierzchownego. Poza k i l k o m a pow­ tarzającymi się o d m i e n n o ś c i a m i s k ł a d n i o w y m i i p r z y p a d k o w o p o r o z r z u c a n y m i z w r o t a m i frazeologicznymi, tekst zawiera wiele n e o l o g i z m ó w i k o l l o k w i a l i z m ó w j ę z y k a powszechnego, k t ó r e m a ­ j ą u c h o d z i ć za gwarowe p e r e ł k i . Ł ą c z n i e w y w o ł u j e t o raczej sko­ schematu o b j a ś n i a się dzisiaj w teorii l i t e r a t u r y nic bez u ż y c i a jarzenia z r ó ż n y m i , n i e s ł a w n e j p a m i ę c i , „ s o ł t y s a m i K i e r d z i o ł k a - etnologii. m i " i konferansjerami „ w e s o ł y c h a u t o b u s ó w " . I n t e n c j e a u t o r k i Uznaje się a m b i w a l e n t n y charakter „obcego", jego (zlo i dobro), podkreśla, się, żc p r z y n o s i s ą oczywiście czytelne i m o ż n a jo z i n t e r p r e t o w a ć s ł o w a m i M a r i i on z m i a n ę , przed k t ó r ą czuje się o b a w ę i się jej oczekuje, l u b m ó w i R e n a t y M a y e n o w e j : „(...) O stylizacji m ó w i m y w ó w c z a s , k i e d y się o „ o b c y m " , iż w ogóle k o m p l i k u j e życic. W planie n a r r a c y j ­ m a m y do czynionia z tekstem, k t ó r y jest t a k zorganizowany, nym b y b y ć znakiem o k r e ś l o n e g o spetryfikowanego s t y l u . Jest symboliczne znaczenia „ o b c y " jest tym, k t ó r e g o f u n k c j a polega na r o z p o c z ę c i u a k c j i , z d y n a m i z o w a n i u j o j , l u b d o k o n a n i u istotnej Reportażowa obca „osoba" określona stereotypowymi to 2 9 znak i k o n i c z n y o k r e ś l o n e g o s t y l u . Znak i k o n i c z n y p r z e d m i o t u od- nie jest p o w t ó r z e n i e m p r z e d m i o t u . Z n a k o k r e ś l o n e g o s t y l u nie zmiany. p y c l i a j ą c o - p r z y c i i j g a j ą c y m i cechami pojawia się w rodzinie pana jest d o s ł o w n y m p o w t ó r z e n i e m znanej n a m , najbardziej M i e c z y k a z c a ł y m b a g a ż e m schematycznych f u n k c j i a, p ó ź n i e j terystycznej dla, danego s t y l u wypowiedzi. Jest w y b o r e m cech, znika z niej, zgodnie z j e d n y m z m o ż l i w y c h r o z w i ą z a ń schematu k t ó r e chcemy u z n a ć za charakterystyczne ( „ O s o b a " — dziwne babsko, wysztafirowana, z w ł o s e m n a j e ż o ­ staje się to o co c h o d z i ł o autorce r e p o r t a ż u . Bohater przez swojo (...)". 3 2 Jasuc n y m , w okularach — jazgocze, odpycha pana M i e c z y k a , p r z y ­ „ o w o c u j ą c e ż y c i o " jest reprezentantem ciąga Julisię. t y w n i e w s p ó ł i s t n i e ć z n o w o c z e s n o ś c i ą . Jego postawa Komplikuje sytuację, burzy porządek i t d . Zo­ charak­ więc t r a d j ' c j i , k t ó r e m o ż e ak­ powinna b u d z i ć szacunek. Dlatego a t r y b u t e m postaci jest rodzaj starego bacz t e ż : „ K o u o p i e l k a " ) . W partiach k o ń c o w y c h r e p o r t a ż u do w y ż e j wspomnianych e l e m e n t ó w dochodzi schemat o c z y t e l n y m rodowodzie bajko­ w y m . N a p l a n pierwszy opowieści zaczyna w y s u w a ć się syn bo­ hatera r e p o r t a ż u — .Antoś. (...) Z trzech s y n ó w z o s t a ł się w cha­ ł u p i e t y l k o A n t o ś , k t ó r e g o osobiście p a n Mieczyk j a k o g ł ó w n e g o spadkobiercy nic w i d z i a ł . Za m a ł o ten c h ł o p a k b y ł pazerny, za d u ż o w k s i ą ż k a c h siedział, romanse j a k i e ś c z y t a ł , znaczy na gos­ podarza nie n a d a w a ł s i ę " . . . (...) „ M ó w i ę j a j e m u — ż e ń się na­ s t y l u , na k t ó r y s k ł a d a się t e ż gwara u r z e k a j ą c a mieszczuchów. Narzuca się t a k ż e p r z y t y m i t o , że w y b ó r cech gwarowego s t y l u p o d l e g a ł t u stereotypom piej s k o m e n t o w a ć i •schematom. i podsumować U z y s k a n y efekt t y m oto zdaniom najle­ Bachtina: ,,(...) D l a s t y l i z a t o r a i s t o t n y jest zespół c h w y t ó w cudzej m o w y w ł a ś n i e j a k o w y r a z szczególnego p u n k t u widzenia. Dlatego w ł a ś ­ nie pewien r e i f i k u j ą c y cień pada na sam ó w p u n k t widzenia i d z i ę k i t o m u staje się on u m o w n y ( , . . ) " 3 3 t y c h m i a s t o w o , a on nic (...)") Charaktor^-styka t a zbiera cechy, które przysługują bohaterowi bajki magicznej: n a j m ł o d s z y z trzech b r a c i , g ł u p a w y , niefrasobliwy, n i e ż o n a t y . 3 0 W Konkluzje z dalszej części t e k s t u autorka, nadal p o s ł u g u j ą c się schematem b a j k o w y m , S u m u j ą c i z a m y k a j ą c nasze w y w o d y o d w o ł u j e m y się do ogól­ miesza i degraduje j e d n ą z i s t o t n y c h funkcji elementu b a j k i ma­ niejszej gicznej j a k ą t o ś c i . Koncepcja t a t o jedna z i s t o t n y c h częśei s k ł a d o w y c h pro­ jest podróż bohatera,. Jak wiadomo, podróż ta koncepcji u k a z u j ą c e j mechanizm m i t y z a e j i rzeczywis­ doj­ ponowanej „ e t n o l o g i i p o d e j r z e ń " . K o r z y s t a j ą c z u s t a l e ń R o l a n d a rzewania bohatera. Tymczasem w relacji pana, Mieczyka t o on B a r t h e s ' a , bo o jego idee t u chodzi, m o ż n a w y k a z a ó , s t a w i a j ą c wraz ze s z c z ę ś l i w y m p o w r o t e m jest m e t a f o r ą s p o ł e c z n e g o udaje się na poszukiwanie ż o n y dla syna (...). N a r o d u na tej dyskotece j a k na o d p u ś c i e (...) i w p a d ł a m i w oko jedna blon­ d y n k a . N i e za d u ż a , nic za mala, w sam raz."). Mim<! u b ó s t w a charakteryzacji wybranki odnajdujemy t u cechę wspólną dla p r z y t y m wniosek k o ń c o w y , że a n a l i z o w a n y tekst nosi wszelkie znamiona k o n s t r u k c j i m i t y c z n e j . J a k w y n i k a z u s t a l e ń Barthes'a, m i t m o ż e b y ć u w a ż a n y za r w t ó r n y system semiologiczny, g d y ż tw orzy się w y c h o d z ą c od p o z y t y w n y c h postaci k o b i e t w b a j k a c h : złote vel b l o n d w ł o s y . ł a ń c u c h a semiologicznego, k t ó r y i s t n i a ł p r z e d n i m . 3 4 Znak, koń­ W obu sytuacjach c o w y p r o d u k t pierwszego systemu, jest elementem znaczącym (w bojkach i w r e p o r t a ż u ) spotkanie z ł o t o ­ włosych kobiet kończy się m a ł ż e ń s t w e m . Jest t o rozwiązanie w d r u g i m . W naszym p r z y p a d k u t a k i m p i e r w o t n y m systemem charakterystyczne d l a b a j k i magicznej — i co więcej — jest ono z n a c z ą c y m s ą t r e ś c i o d n o s z ą c e się do t z w . t r a d y c y j n e j uprawnione ze w z g l ę d u na w o w n ę t r z n ą logikę f u n k c j i ludow ej. T r e ś c i te m a j ą z w y k l e swoje k u l t u r o w e zaplecze, his­ elemen­ t ó w b a j k i . B o h a t e r o d b y ł s w o j ą p o d r ó ż — d o j r z a ł do m a ł ż e ń ­ stwa. B ę d z i e ono d ł u g i e i s z c z ę ś l i w e . się historia w niej opowiadana. 31 Wydarzeniem t y m kończy Oczywiście trudno by kultury 7 t o r y c z n ą g ł ę b i e . W procesie m i t y z a e j i zostają, w y r w a n e z ł a ń c u ­ cha w z a j e m n y c h relacji i ustawione obok siebio. W y p r e p a r o w a n e szukać z ż y w e g o k o n t e k s t u k u l t u r o w e g o z a c z y n a j ą wieść ż y w o t samo­ w r e p o r t a ż u realizacji wszystkich f u n k c j i b a j k i magicznej. N i e m ­ dzielny. Wszystko t o , co w r z e c z y w i s t o ś c i jest w y n i k i e m d ł u g o - �t r w a ł y c h p r o c e s ó w , r e z u l t a t e m p o w i k ł a ń s p o ł e c z n y c h , w micie jest proste, jednoznaczne, nie p o d l e g a j ą c e O s t a t n i ą j u ż u w a g ę k i e r u j e m y do r e d a k c j i „ P o l s k i e j S z t u k i d y s k u s j i . „(...) M i t L u d o w e j " licząc na zrozumienie u redaktora Aleksandra Jackow­ jest s ł o w e m s k r a d z i o n y m i z w r ó c o n y m " . ' P o s z c z e g ó l n e elementy skiego. W prawie j u ż czterdziestu rocznikach kierowanego przez 3 i d e n t y f i k o w a n e z k u l t u r ą l u d o w ą , po w y i z o l o w a n i u , z o s t a j ą z w r ó ­ Niego pisma j e d n y m ze s t a ł y c h , m o ż n a p o w i e d z i e ć , d z i a ł ó w są cone, ale j u ż na poziomie m e t a j ę z y k o w y m . Przypadkowo wy­ biografie t w ó r c ó w l u d o w y c h , K a ż d e g o k t o zachce je p r z e c z y t a ć brane f a k t y t r a c ą s w ą d o t y c h c z a s o w ą p o z y c j ę , metamorficznie zapewniamy, że jest to ciekawa l e k t u r a . N a m t r u d zapoznania, p r z e c h o d z ą w znak, s k r ó t , e k s t r a k t l u d o w o ś c i . Z a z n a c z y ć p r z y t y m się z t r e ś c i ą większości b i o g r a f i i w y n a g r o d z i ł a satysfakcja pod­ trzeba, że elementy s k ł a d a j ą c e się na „ l u d o w o ś ć " nie są rezulta­ w ó j n a . Z jednej s t r o n y p r z e c z y t a l i ś m y wiele i n t e r e s u j ą c y c h teks-, t e m ś w i a d o m e g o , sensownego, celowego wyabstrahowania, z k u l ­ t ó w , z drugiej — z n a l e ź l i ś m y m a t e r i a ł y do kolejnej kliszy. Wspo­ turowej m i n a m y t u o t y m w k i l k u zdaniach i w t y m t y l k o aspekcie, r z e c z y w i s t o ś c i . Jest to zlepek swobodnie dobranych, l u ź n y c h s k o j a r z e ń . I c h zadanie sprowadza się do jednej f u n k c j i : oznaczania „ l u d o w o ś c i " . „(...) M i t jest s ł o w e m nadmiernie uza­ sadnionym..." 36 Jego s k ł a d n i k i n a t u r a l n i e w y w o ł u j ą skojarzenie k t ó r y n a w i ą z u j e do s z t u k i pisania b i o g r a f i i . Niewielkie monografie biograficzno jakie znajdujemy w „ P o l ­ skiej Sztuce L u d o w e j " nie m a j ą o h a r a k t n i ściśle naukowego. z p o j ę c i e m „ l u d o w o ś c i " . N i e p o z w a l a j ą na inne odczytanie, ma­ D o t y c z ą w większości l u d z i ż y j ą c y c h , pisano s ą ze „ w s p ó ł c z y n ­ j ą c h a r a k t e r i m p e r a t y w n y . W ten s p o s ó b zyskuje w y t ł u m a c z e n i e , n i k i e m h u m a n i s t y c z n y m — r o z u m i e j ą c y m " . S ą ozęsto o p o w i e ś ­ wspomniana na w s t ę p i e , n a t a r c z y w o ś ć z j a k ą reportażu ciami w y d o b y w a j ą c y m i cechy o s o b o w o ś c i t w ó r c y , bo przez oso­ stara się p o z y s k a ć czytelnika nie nastawionego na, i n t e r p r e t a c j ę — b o w o ś ć t ł u m a c z ą l u b e k s p o n u j ą dzieła a r t y s t y . N i e b e z p i e c z e ń s ­ treść u ż y t k o w n i k a m i t u . M i t o l o g , z w ł a ś c i w ą sobie s k ł o n n o ś c i ą do po­ t w o u ż y c i a kliszy w t a k k o n s t r u o w a n y c h tekstach p o j a w i a się d e j r z e ń , u m o ż l i w i a zobaczenie w pozornie w i a r y g o d n y m t e k ś c i e k i l k a k r o t n i e . Dalej w s k a ż e m y na nio, w y k o r z y s t u j ą c tezy J u r i j a k o n s t r u k c j i m i t y c z n e j . Dzieje się t a k dlatego, p o n i e w a ż t r a k t u j e Ł o t m a n a p o c h o d z ą c e z jego eseju o b i o g r a f i i i b i o g r a f i s t y c e . on m i t j a k o system semiologiczny, d o s t r z e g a j ą c 38 przekształcenia Za c y t o w a n y m a u t o r e m m o ż n a r o z r ó ż n i ć biografie naukowo j a k i m u l e g ł y p o s z c z e g ó l n e elementy. Czytelnik naiwnie odbie­ i popularne. Te pierwsze p o w i n n y o g r a n i c z a ć się do f a k t ó w i do­ r a j ą c y m i t w i d z i w n i m j e d y n i e system i n d u k c y j n y , w i ą ż ą c z t y m k u m e n t ó w . M o g ą więc p o s i a d a ć l u k i i c z ę s t o nio o d t w a r z a j ą przekonanie o „ n a t u r a l n o ś c i " resp. „ p r a w d z i w o ś c i " całej łej s y l w e t k i opisywanej osoby. Biografie popularne są zasadniczo strukcji. 3 7 kon­ P r z y w o ł a n e na prawach m e t a f o r y p o j ę c i a kliszy i ole­ odmienne. Te znane n a m z „Polskiej Sztuki Ludowej" ca­ lokują o d r u k u , u n a o c z n i a j ą j a k p l a s k i i w t ó r n y jest obraz w y k r e o w a n y się ze s w o j ą f o r m ą p o ś r o d k u . Z i c h t r e ś c i w y ł a n i a się zawsze za i c h p o m o c ą . ż y w y , c a ł o ś c i o w y i k o n k r e t n y wizerunek c z ł o w i e k a i jego dziola. Stwierdzenie o b e c n o ś c i w r e p o r t a ż u t a k i c h s k ł a d n i k ó w jak A l e przecież a u t o r z y t y c h b i o g r a f i i w i e d z ą o t y m , żo życie czło­ stereotypy, f i g u r y m y ś l e n i a , schemat b a j k o w y oraz dokonana wieka rzadko jest c i ą g i e m konsekwentnych c z y n ó w i ich s k u t k ó w . m i t y z a c j a k u l t u r o w y c h t r e ś c i , wszystko t o p o d w a ż y ł o jego wia­ W i e d z ą t e ż , że j e d n o s t k i t w ó r c z o na r ó ż n y s p o s ó b o d s t a j ą r y g o d n o ś ć . A n a l i z o w a n y t e k s t dowodzi t r w a ł o ś c i p e w n y c h sche­ otoczenia i zbiorowej psychologii. m a t ó w myślenia, ich niercdukowalności mimo wzrastającej nania, losy ż y c i o w e i t w ó r c z o ś ć a r t y s t y c z n a c z ł o w i e k a m o g ą b y ć ja­ od Codzienne d z i a ł a n i a , przeko­ k o b y racjonalizacji ż y c i a . U ż y c i e i c h w prasowej p u b l i c y s t y c e niespójne, l u b w r e p o r t a ż u wskazuje j a k ciągle a t r a k c y j n e s ą i j a k ą siłę m o g ą nie w i ą z a ć się w ż y c i o w ą j e d n o ś ć t a k o c z e k i w a n ą przez perswazyjną posiadają folklorystyczne (mityczne) k o n s t r u k c j e Ergo „ p u b l i c z n o ś ć " i badaczy, bo w ó w c z a s j u ż sama biografia t w ó r c y j a k o całość, w y w o ł u j e p r z e ż y c i a estetyczne. K a ż d y k t o podejmuje w k u l t u r z e masowej. Zauważmy m o g ą r o z w i j a ć się r ó w n o l e g l e l u b przeciwnie. też jeszcze, ż e klisza, k t ó r a z o s t a ł a u ż y t a w re­ się opisu biograficznego zastaje w materiale, j a k i m dysponuje, p o r t a ż u m o ż o b y ć w i e l o k r o t n i e r e p l i k o w a n a . Poprzez p o w i ą z a ­ miejsca puste, k t ó r e u z u p e ł n i a „ r o z u m i e n i e m " , zderza r ó ż n e l i ­ nie nie ż y c i a bohatera tak b y o s i ą g n ą ć psychologicznie u z a s a d n i o n ą „jaśniejszych punktów" sensownym w ą t k i e m fabularnym 3 9 ł a t w o o t r z y m u j e m y n o w y , pozornie a u t e n t y c z n y tekst. W y s t a r ­ i prawdziwą całość. czą drobne retusze: zmiana nazwisk, r e a l i ó w (...) Nie jest w i ę c w kwartalniku Przy tak d u ż e j liczbie o p u b l i k o w a n y c h wykluczone, ż e za j a k i ś czas w prasio m o ż e p o j a w i ć się tekst k t ó r e k i e d y ś odkrywcze, w r ó c i ć m o g ą do redakcji j a k o klisze z a c z y n a j ą c y się od s ł ó w : „ D z i s i a j stary gazda —• k t ó r e g o wszyscy w y p e ł n i o n e p r o j e k c j a m i a u t o r ó w . A l e takie klisze, j a k i t r e ś ć je b i o g r a f i i p o w s t a ł y j u ż pewne schematy opisu, w dziedzinio Szablik wołaj o m , t a k j a k jogo dziada co t o jeszcze wypełniająca, na z b ó j c h o d z o w a ł — w s t a ł o czwartej rano ( . . . ) " i t d . i t d . w i e d z i e ć n a s t ę p n y m razem.* to z u p e ł n i e inna bajka,, k t ó r ą zamierzamy opo­ P R Z Y P I S Y * T e k s t w y ż e j prezentowany analizuje n i e k t ó r e m e c h a n i z m y m i t y z a c j i r z e c z y w i s t o ś c i . W warstwie d o k u m e n t u j ą c e j nasze tezy o p a r l i ś m y się na j e d n y m z r e p o r t a ż y t y g o d n i k a „ P r z y j a c i ó ł k a " . Pochodzi on z r o k u 1983, m a m y więc n a d z i e j ę , żc po czterech l a t a c h n i k t nie odbierze naszych r o z w a ż a ń j a k o d o r a ź n e j pole­ m i k i l u b a t a k u ad personam. Po t a k i m czasie t e k s t y ż y j ą wła­ snym życiem. A n t o n i n a K l o s k o w s k a , Modele społeczne i kultura masowa, (w:) tejżo, Z historii i socjologii kultury, Warszawa 1969, s. 433— 434 D o r o t a M a r k o w s k a , K r z y s z t o f O s t r o w s k i , Jerzy J . W i a t r , Czytelnictwo prasy w środowisku wiejskim województwa warszaws­ kiego, „ S t u d i a Socjologiczne", n r 3: 1961, s. 139—162 K l o s k o w s k a , Modele..., s. 434 Zob. na ten t e m a t z b i ó r prac A n t o n i n y K ł o s k o w s k i e j za­ mieszczony w tomie tejże a u t o r k i , Z historii i socjologii..., s. 1 2 3 4 405—530. T a k ż e , K l o s k o w s k a , Wzory i modele iv socjologicznym badaniu rodziny, „ S t u d i a Socjologiczne" n r 2 1962, s. 35—55 K l o s k o w s k a , Z historii..., s. 486—487 Stefan Ż ó ł k i e w s k i , Pole zainteresowań współczesnej socjolo­ gii literatury, ( w : ) Problemy metodologiczne współczesnego lite­ raturoznawstwa, (red.) H . Markiewicz i J . S ł a w i ń s k i , K r a k ó w 1976, s. 433 K l o s k o w s k a , Z historii..., s. 449 J a n i n a K a t y ń s k a , Życie owocujące, „ P r z y j a c i ó ł k a " n r 29/ 1828, 2 1 . V I I . 1 9 8 3 , s. 3 i 5 Słownik Terminów Literackich, W r o c l a w 1976, s. 371 Czesław Niedzielski, O teorelycznoliterackich tradycjach pro­ zy dokutnentarnej, „ P r a c e W y d z i a ł u Filologiczno-Filozoficznego T o r u ń s k i e g o T o w a r z y s t w a N a u k o w e g o " , T . X V I I Z. 1, T o r u ń 1966 Niedzielski, op. c i t . , s. 189—197 5 6 7 8 9 1 0 1 1 155 �1 2 Niedzielski, op. c i t . , s. 202 Niedzielski, op. c i t . , s. 207 H o n r y k M a r k i e w i c z , Wymiary dzieła literackiego, Kraków 1984, s. 183 M a r i a R o n a t a M a y e n o w a , Poetyka teoretyczna. Zagadnie­ nia języka, W r o c ł a w 1979, s. 304 R o c h Sulima,, Źródło i pion. Figury myślenia o ludowości, „ R e g i o n y " n r 4 1980, s. 71—82 S u l i m a , tamże, zob. t e ż : C z e s ł a w R o b o t y c k i , S t a n i s ł a w W ę ­ glarz, Chłop potęga jest i basta. O mityzacji kuUury ludowej w nau­ ce, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , R . 37, 1983, n r 1/2, s. 3—8 Z o b . n p . A d a m Schaff, Stereotypy i działania ludzkie, W a r ­ szawa 1981 R o c h Sulima, Folklor i literatura, Warszawa 1976, s. 320 i 321 op. c i t . , s. 324 D a n u t a M a r k o w s k a , Rodzina wiejska na Podlasiu, Wro­ c ł a w 1970, s. 89 op. c i t . , e. 137 op. c i t . , s. 141—143 Markowska,, Rodzina..., ( a u t o r k a referuje i w y k o r z y s t u j e w y n i k i b a d a ń A . K ł o s k o w s k i e j z l a t 1950—1951 i 1956—1957, F . Adamskiego z l a t 1965—66, oraz I I . K o s z u t s k i e j , z r o k u 1964) M a r k o w s k a , Rodzina..., s. 107 op. c i t . , s. 170—188 Zobacz: J u r i j L o t m a n , Struktura tekstu artystycznego, W a r ­ szawa 1984, s. 355 1 3 1 4 1 5 1(1 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 8 op. cit., s. 376 i 392—395 P r ó b ę usystematyzowania literackich s c h e m a t ó w i wykła­ d n i z w i ą z a n y c h z „ o b c y m " z n a l e ź l i ś m y ostatnio w szkicu M a r i i P o d r a z y - K w i a t k o w s k i e j , Przyjdzie taki i ...,(w) t e n ż e , Somnambulicy, dekadenci, herosi, K r a k ó w 1985, s. 443—454. N a j n o w s z ą e t n o l o g i c z n ą w y k ł a d n i ę p r o b l e m u „ o b c o ś c i " proponuje Zbigniew B e n e d y k t o w i c z , Mil, symbol, stereotyp (praca d o k t o r s k a , maszy­ nopis) w dyspozycji a u t o r a i b i b l i o t e k i U W (w d r u k u ) . Zobacz: W ł o d z i m i e r z P r o p p , Morfologia bajki, Warszawa 1976, s. 66—85 passim 2 9 3 0 3 1 3 2 M a y e n o w a , Poetyka..., 3 3 s. M i c h a i ł B a c h t i n , Problemy szawa 1970, s. 287 356 poetyki Dostojewskiego, War­ 3 4 R o l a n d Barthes, Mit dzisiaj, ( w : ) t e g o ż a u t o r a , Mil i znak, ( w y b ó r esejów) W a r s z a w a 1970, s, 30 3 5 3 6 t a m ż e , в. 44 t a m ż e , s. 49 2 3 3 7 2 4 2 5 2 6 2 7 T t a m ż e , s. 50 3 8 K o r z y s t a l i ś m y z o m ó w i e n i a p r a c y Ł o t m a n a dokonanego przez a u t o r a u k r y w a j ą c e g o się za i n i c j a ł a m i H . C , k t ó r y w re­ l a c j i swojej p o s ł u ż y ł się d ł u ż s z y m i c y t a t a m i z eseju rosyjskiego uczonego. Zobacz: H . C , J u r i j Ł o t m a n o biografistyee, „ L i t e ­ r a t u r a n a ś w i e c i e " n r 11 (172) 1985, s. 348—353 3 9 J u r i j Ł o t m a n (w:) op. c i t . , passim � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/795cac2871ca7c2cfd34c019bec58051.pdf 0b3799b26cdd2cd16194dc4c7d7bdf50 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3259 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3054 Title A name given to the resource Krakowskie bractwo artystyczno-grobownicze / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4, s.135-144 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text И . 1. Cmentarz „ P u s t k i " , Ł u ż n a к . Gorlic, k w a t e r a w ę g i e r s k a . Z t y ł u p o z o s t a ł o ś c i „ G o n t y n y " , stan I V 1986 r. Antoni Kroh KRAKOWSKIE BRACTWO ARTYSTYCZNO-GROBOWNICZE W latach 1914-18 d z i a ł a ł w Krakowie Wojskowy Urząd O p i e k i nad G r o b a m i W o j s k o w y m i . Oficjalnie — Kriegsgrabcra- chów-Ciężkowice-Łużna-Gorlice-Konieczna daleko na wschód, aż po linię Sanu, a n a s t ę p n i e jeszcze dalej k u w s c h o d o w i ; na b t e i l u n g K r a k a u . Wedle zgodnych o p i n i i b y ł a to jedna z najle­ niezliczonych polach b i t e w zachodniej Galicji leżało piej p r a c u j ą c y c h jednostek a r m i i a u s t r o - w ę g i e r s k i e j . S ł u ż y ł o t a m s i ą t t y s i ę c y t r u p ó w a u s t r o - w ę g i e r s k i c h , niemieckich i rosyjskich, kilkadzie­ w i e l u w y b i t n y c h a r t y s t ó w : P o l a c y — J a n Szczepkowski, H e n r y k pogrzebanych p ł y t k o albo w ogóle nie pogrzebanych. Z oczy­ U z i e m b ł o , Alfons K a r p i ń s k i , S t a n i s ł a w K l i m o w s k i , Czech—Adolf w i s t y c h p o w o d ó w trzeba b y ł o d z i a ł a ć j a k najenergiczniej i na Kaspar, wielką skalę. Słowak—Dusan Jurkovic, wiedeńczycy—Hans i J o h a n n Jśiger, b y w y m i e n i ć tylko najsławniejszych. Mayer Mimo, Major Rudolf Broch, d o w ó d c a Kriegsgraberabteilungu, b y ł ż e s ł u ż b a w Kriegsgraberabteilungu t r a k t o w a n a b y ł a przez n i c h n i e p o s p o l i t y m o r g a n i z a t o r e m : jego p o d k o m e n d n i od l a t a j a k o swego rodzaju azyl, nie m a r n o w a l i czasu — s t w o r z y l i sze­ do jesieni 1918 r o k u z b u d o w a l i w Galicji 365 cmentarzy, bardzo reg w y b i t n y c h realizacji, i s t n i e j ą c y c h do dziś w terenie, nie wie­ starannie u r z ą d z o n y c h . Wielo z nich 1 dzieć czemu p o m i j a n y c h w opracowaniach h i s t o r y k ó w sztuki. W a r t o p r z y j r z e ć się bliżej tej niecodziennej i n s t y t u c j i artysty­ cznej, c h o ć b y z tego p o w o d u , że m i a ł a ona znaczenie w procesie k r y s t a l i z o w a n i a się stosunku m a l a r z y i r z e ź b i a r z y do tradycji ludowej plastycznej. Działalność krakowskiego — to p r a w d z i w e grobownictwa nabrała dzieła sztuki. Przede wszystkim — zgromadził znakomitą kadrę: s i e d m i u a r c h i t e k t ó w , d w ó c h b u d o w n i c z y c h , sześciu miał rzeźbiarzy, osiemnastu m a l a r z y ; s t w o r z y ł p r a c o w n i ę m o d e l a r s k ą , f i c z n ą , o g r o d n i c z ą , g r u p y ewidencyjne, geodezyjne, wydziału 1915 fotogra­ warsztaty kamieniarskie, stolarskie, ciesielskie, t a r t a k i . J a k o j e d n ą z pier­ w y j ą t k o w e g o znaczenia od m a j a 1915 r o k u , k i e d y t o po s ł y n n e j wszych p o w o ł a ł g r u p ę , k t ó r e j zadaniem b y ł o zdobywanie pie­ operacji gorlickiej wojska rosyjskie z o s t a ł y w y p a r t e z l i n i i n i ę d z y n a t o ogromne p r z e d s i ę w z i ę c i e poprzez p r o d u k c j ę i sprze- Tu- 33.5 �z n o w u k r z y ż o w y w ę d r o w a ł y i t y l k o m o ż n a się d o m y ś l a ć , gdzio; i d ą c k i e d y ś przez p o d g o r l i c k ą wieś z a u w a ż y ł e m w p o d m u r ó w c e nowego d o m u kamienie z austriackiego cmentarza. G d y sze­ d ł e m przez t ę s a m ą wieś po r o k u , d o m b y ł j u ż p i ę k n i e o t y n k o w a n y o p a r k a n i o n y , w o g r ó d k u posadzono srebrne ś w i e r k i , dalie, geor. ginie oraz gipsowego krasnoludka i sam j u ż nio b y ł e m pewien czy to t u . W Kriegsgraberabteilungu k w i t ł o bogate ż y c i e umysłowe, p a n o w a ł z d r o w y t w ó r c z y ferment, ś c i e r a ł y się r ó ż n o r a k i e ten­ dencje artystyczne. N p . pewien a r t y s t a - o g r o d n i k ogłosił d r u k i e m , ż e na w o j s k o w y m cmentarzu najodpowiedniejsze s ą k r z a k i czer­ w o n y c h r ó ż ; ich p u r p u r a p o ś r ó d zieleni niechaj b ę d z i e symbolem przelanej żołnierskiej k r w i . I n n y artysta-ogrodnik, przeciwnie, zalecał b a r w i n e k , j a k o nio w y m a g a j ą c y p i e l ę g n a c j i , n a t u r a l n i e j szy w g ó r s k i m krajobrazie B a r w i n e k szybko zarośnięty i bardziej s k ł a n i a j ą c y do się rozkrzewia, w i ę c po l a t a c h cmentarzyk wyglądać będzie zadumy. opuszczony, romantyczniej, w p r z y p a d k u n i e p r a k t y c z n y c h r ó ż . I n n y z n ó w autor niż ubolewał, ż e c y p r y s y , j a k ż e s m ę t n o i cmentarne, nio p r z y j m ą się w suro­ w y m karpackim klimacie. B y ł a nawet w Krakowie, przeniesiona p ó ź n i e j do Cieszyna i i n n y c h m i a s t , w y s t a w a d o k o n a ń , z bardzo starannie w y d a n y m k a t a l o g i e m p t . „ K u n s t a u s t e l l u n g der Kriegsgraberabteilung des k . u n d k . M i l i t a r k o m m a n d o s K r a k a u . Friedhofsprojekte und B i l d e v o m Westgalizischen Kampfgebiet", 1916. Z tej okazji „ K r a k a u e r Z e i t u n g " u r a d o w a ł a serca swych c z y t e l n i k ó w spec­ j a l n ą w k ł a d k ą z o b r a z k a m i , n p . Christusfigur И . 2. Cmentarz lisiert, „ P u s t k i " , K w a t e r a rosyjska ais Krieger czyli t ł u m a c z ą c na g a l i c y j s k ą p o l s z c z y z n ę , Chrystus ideawyide­ alizowany na w o j o w n i k a . W y s t a w ę t ę sprowadzono r ó w n i e ż do Berlina, go aby mogli sympozjum ją obejrzeć grobowniczego uczestnicy m i ę d z y n a r o d o w e ­ p a ń s t w centralnych, zwołanego d a ż odznak, p a m i ą t e k , w i d o k ó w e k , organizowanie kwest. Wiele w 1916 r o k u przez niemieckie M i n i s t e r s t w o W o j n y . z t y c h p a m i ą t e k — to dzisiaj r a r y t a s y dla zbieraczy. Szacowano, m i a ł a znaczny rezonans, r e c e n z o w a ł y j ą obszernie gazety nie­ że w w a r u n k a c h p o k o j o w y c h dzieło o t a k i m r o z m a c h u mieckie, a u s t r o - w ę g i e r s k i e , a nawot tureckie. K r a k o w s c y a r t y ś c i koszto­ w a ł o b y o k o ł o p i ę ć d z i e s i ę c i u m i l i o n ó w k o r o n — ale m a j o r B r o c h nie c z e k a ł na fundusze, sująo dyskretny k t ó r y c h n i g d y nie b y ł b y u z y s k a ł . Sto- przymus, szantażując moralno-patriotyczną zbierali z a s ł u ż o n o p o c h w a ł y . I c h p r o j e k t y z o s t a ł y p a r o k r o t n i o opublikowane, m . i n . w l u ­ ksusowym albumie „ S o l d a t e n g r a b e r und Kriogsdenkmalo", w y ­ f r a z e o l o g i ą b r a ł d a r m o w y cement i ż e l a z o z z a k ł a d ó w przemy­ d a n y m w bardzo solidnej, c z a r n o - ż ó l t e j o k ł a d c e z p a t r i o t y c z n o - s ł o w y c h , drewno z m a j ą t k ó w ziemskich. P r a c ę w terenie w y ­ militarnymi ozdóbkami.- konywano r ę k o m a jeńców, fraumungskommando zgrupowanych w Schlachtfeldau- w T a r n o w i e . Ż o ł n i e r z e carscy p r a c o w a l i bozpośrednio przy zwłokach, a Włosi, pośród k t ó r y c h było wielu kamieniarzy, r z e ź b i a r z y i o d l e w n i k ó w , w y k o n y w a l i r ó ż n e detale, znakomicie w s p ó ł p r a c u j ą c z p r o j e k t a n t a m i . R o d z i ł y się artysstyczne p r z y j a ź n i e . Krakowski ze s w o b o d ą t w ó r c z ą . Teren Galicji zachodniej t e i l u n g d z i a ł a ł po W i s ł o k ę ) cmentarnych" 5 M o ż n a więc p o w i e d z i e ć , źe t w ó r c y z krakowskiego K r i e g s ­ graberabteilungu m i e l i znakomito w a r u n k i do pracy i p o t r a f i l i jo w y k o r z y s t a ć . L u d z i e , do k t ó r y c h los u ś m i e c h n ą ł sic w t a k s z c z e g ó l n y s p o s ó b , m i e l i niejodnokrotnio bogato życiorysy artystyczne. Wymieńmy przedwojenne niektórych. H e n r y k U z i e m b l o (ur. 1S79) s t u d i o w a ł w w i e d e ń s k i e j K u n s t - Kriegsgrabcrabtoilung s t a n o w i ł i n t e r e s u j ą c e , bo rzadkie, a przecież n i e z b ę d n e p o ł ą c z e n i e dobrej organizacji p r a c y podzielono na (Kriegsgraberbezirk). 2 (Kriegsgraberab- dziesięć geworbeschule, w krakowskiej A S P (u W y s p i a ń s k i e g o i А х о п - towicza), n a s t ę p n i e w P a r y ż u , a wreszcie a r c h i t e k t u r ę „okręgów N a czoło k a ż d e g o m o c ą dobrze f u n k c j o n u j ą c y c h okręgu s ł u ż b technicznych, a odpowie­ d z i a l n y p o d w z g l ę d e m a r t y s t y c z n y m m . i n . przed... k r y t y k ą a r t y ­ styczną w „ K r a k a u e r Zeitung" lub w piśmie fachowym „Kriegergraber", k t ó r e u k a z y w a ł o się w l a t a c h 1916-18. A r t y ś c i z ca­ łego Kriegsgraberabteilungu t w o r z y l i ciało doradczo-opiniodaw- cze, formalnie p o d l e g ł o d o w ó d c y , ale w r z e c z y w i s t o ś c i p r a w i c niezależne. Major B r o c h nic m i a ł k o m p l o k s u niższości, więc zwyczajnie p o l e g a ł na z d a n i u f a c h o w c ó w . T ę d o b r ą r o b o t ę m o ż n a o g l ą d a ć po dziś d z i e ń . K t o c h o d z i ł po Beskidzie N i s k i m i p r z y l e g ł y m d o ń P o g ó r z u , ton z p e w n o ś c i ą nie jeden raz w i d z i a ł zapuszczone dziś n i e m i ł o s i e r n i e , ałe p i ę k n i o z;\projoktowano i starannie- a ż do najdrobniejszych szczegółów wykonane cmentarze. N a p r z y k ł a d w Siedliskach k o ł o Tuchowa jest icli k i l k a ; dwa z nich, m a l e ń k i e , p o w s t a ł y w ten s p o s ó b , żo k i l k a n a ś c i e grobów ułożono półkoliścio wokół zabytkowej k a p l i c z k i , a całość otoczono l e k k i m ogrodzeniem. N i e k t ó r o krzy­ ż e w y w r ó c i ł y się i ja<-nc, żo n i k t ich nie p o d ź w i g n i o — m a m y przecież swoje tragedie, swoich p o l e g ł y c h , po co więc n a m żoł­ nierskie mogiły" 7. w o j n y , k t ó r a w y d a r z y ł a się t a k dawno. l i m o wnętrz w A r . g l i i . B y ł autorem w i t r a ż y i mozaik w b u d y n k u I z b y Prze s t a ł malarz, r z e ź b i a r z l u b a r c h i t e k t , r e a l i z u j ą c y swe wizje z po­ 1 Wystawa I I . 3. Cmontarz „ P u s t k i " , K w a t e r a w ę g i e r s k a �m y s ł o w o - H a n d l o w e j we L w o w i e , p r o j e k t o w a ł salonik m u z y c z n y m u , Polacy — reminiscencji z c z a s ó w z a k o p i a ń s k i c h , w szczegól­ w s ł y n n y m z a k o p i a ń s k i m sanatorium D ł u s k i e g o . W r o k u 1911 n o ś c i n a w i ą z a n i a do p o d h a l a ń s k i e j snycerki, z a ś n i e k t ó r z y his­ m i a ł j u ż n i e m a ł ą r e n o m ę , skoro powierzono m u w y k o n a n i e po­ t o r y c y s z t u k i na wszelki wypadek p o d k r e ś l a j ą jedno i drugie. l i c h r o m i i k a t e d r y wawelskiej. B y ł w s p ó ł z a ł o ż y c i e l e m Towarzys­ twa „ P o l s k a Sztuka Stosowana". udziałem w niebanalnym, Z d o b y ł t a k ż e rozgłos s w y m trzeba przyznać, przedsięwzięciu: w s p ó ł r e ż y s e r o w a l (z W ł o d z i m i e r z e m Tetmajerem) wesele brono- W w y c z e r p u j ą c y m m o n o g r a f i c z n y m albumie prac Szczepko­ wskiego, k t ó r y koniecznie p o w i n i e n p o w s t a ć (dopomina się o to 6 m . i n . H a l i n a K e n a r o w a ) , nie m o ż e z a b r a k n ą ć realizacji z c z a s ó w s ł u ż b y a r t y s t y w Kriegsgraberabteilungu. wickio...w W i e d n i u , wystawione z okazji sześćdziesięciolecia pa­ Z n a l a z ł się t a m , g d y w m a j u 1915 r o k u z o s t a ł c i ę ż k o r a n n y n o w a n i a cesarza Franciszka J ó z e f a w 1908 r o k u . A więc j u ż w ó w ­ w b i t w i e p o d K r a ś n i k i e m i po mozolnej rekonwalescencji uznano czas folklor w y k o r z y s t y w a n o do umajenia u r o c z y s t o ś c i p a ń s t w o ­ go za niezdolnogo do s ł u ż b y l i n i o w e j . M i a l s t o p i e ń w y c h ; t r u d n o j e d n a k nie p o m y ś l e ć , że działo się to w siedem l a t i odznaczenia po premierze innego „ W e s e l a " , r ó w n i e ż bronowickiego, i t o na kroutz d o b i t k ę z u d z i a ł e m Gospodarza panie R e x . Z a p r o j e k t o w a ł o k o ł o t r z y d z i e s t u cmontarzy, m . i n . w B o - cepeliadę goniowieach (najlopiej zachowany), Biesnej, B o b o w e j , Ostruszy, Włodzimierzu...Boy w „Zielonym okrutnie Baloniku". tamtego woseła. S ł a w a , wykpił tę wiedeńską 4 I I I klasy oraz t z w . K a r o l a t r u p a , c z y l i Carolus I m p e t Zborowicach (dwa). S m u t n o dzisiaj Uziemblo p r o w a d z i ł w Kriegsgraberabteilungu dość sielanko­ kapitana b o j o w e : Verdicust z mieczami, M i l i t i i r Verdienst- wyglądają. Chyba n a j w y b i t n i e j s z y m jego d z i e ł e m z tamtego okresu ( w y ­ we ż y c i e : jego o b o w i ą z k i p o l e g a ł y głownio na m a l o w a n i u słod­ k o n a n y m w s p ó l n i e z D u ś a n e m J u r k o v i c e m ) jest cmentarz k a w y c h scen b i t e w n y c h oraz w i d o c z k ó w cmentarzy w jesiennej g ó r z e P u s t k i kolo Ł u ż n e j , na p ó ł n o c n y w s c h ó d o d Gorlic. lub zimowej scenerii. Rozprowadzano je po całej na monarchii B i t w a o P u s t k i b y ł a j e d n y m z najkrwawszych e p i z o d ó w ope­ w formie w i d o k ó w e k , z r e s z t ą znakomicie w y d r u k o w a n y c h . K t o ś r a c j i gorlickiej w m a j u 1915 r o k u . Niewielkie, ale d o ś ć stromo nawet p o d s u n ą ł p o m y s ł , a b y takie kolorowe widoczki w y s y ł a n o wzgórzo, ś w i e t n i e umocniono, s t a n o w i ł o w a ż n y p u n k t strategi­ na p a m i ą t k ę czny i b y ł o bardzo t r u d n o do zdobycia. 12 austriacka rodzinom poległych, z adnotacjami w rodzaju: dywizja „ M ą ż P a n i l e ż y na t y m oto c m e n t a r z y k u , miejsce s i ó d m e o d p i e c h o t y , w k t ó r e j z r e s z t ą s ł u ż y ł o w i e l u P o l a k ó w , w y p a r ł a stam­ lewej, t ą d nieprzyjaciola dopiero po rozpaczliwej walce na r z ą d trzeci, ł ą c z y m y wyrazy głębokiego współczucia", ale rzecz nie d o s z ł a do s k u t k u z p r z y c z y n o r g a n i z a c y j n y c h . bagnety. B i t w a p r z y n i o s ł a znaczno s t r a t y o b y d w u s t r o n o m : na leśnym Niebawem a r t y s t a z a c z ą ł m a l o w a ć sceny legionowe. Z n a n y c m e n t a r z u znajduje się 829 m o g i ł pojedynczych i 46 z b i o r o w y c h . c y k l jego p ł ó c i e n przedstawia z a ś l u b i n y P o l s k i z m o r z e m . Z m a r ł W y r ó ż n i a j ą się k w a t e r y w ę g i e r s k i e — z p o m n i c z k a m i , z w i e ń c z o ­ w 1949 r o k u ; nie z d ą ż y ł więc p o p r ó b o w a ć n y m i k o r o n ą ś w i ę t e g o Stefana (prawdopodobnie Szczepkowski) Jan socrealizmu. Szczepkowski, n i e m a l r ó w i e ś n i k U z i e m b ł y j a k o czternastoletni chłopiec rozpoczął (ur. 1878), edukację artystyczną w z a k o p i a ń s k i e j Szkole P r z e m y s ł u Drzewnego ( p ó ź n i e j s z e L i ­ ceum K e n a r a ) . U c z y ł się t a m w l a t a c h 1892-96, a w i ę c u s c h y ł k u d y r e k t u r y Franciszka się o b e s z ł o . N i e z w y k l e p r a c o w i t y , p e ł e n p r z y b y ł do Zakopanego znajduje się cmentarz, p o ś r o d k u lekko z a k l ę ś n i ę t e , t w o r z y j a k b y a m f i ­ teatr, z w r ó c o n y k u p o ł u d n i o w i . P r o j e k t a n c i znakomicie wyko- paskudnie j a k najlepszej j a k o d o ś w i a d c z o n y nauczyciel woli, przed­ m i o t ó w a r t y s t y c z n y c h i d o b r y organizator. Z o s t a ł p i e r w s z y m d y r e k t o r e m s z k o ł y , k ł a d ł j e j p o d w a l i n y w pionierskich w a r u n ­ k a c h . N i e k t ó r e d ł u t a z jego c z a s ó w , zdarte do p o ł o w y , w i n w e n t a r z u s z k o ł y po dziś d z i e ń . przecież krzyżem, Neużila. N c u ż i l . Czech, b y ł c z ł o w i e k i e m , z k t ó r y m ż y c i e znajdował oraz rosyjska, z p o t ę ż n y m w s e h o d n i o c h r z e ś c i j a ń s k i m m u r o w a n y m z k a m i e n n y c h ciosów. Zbocze, na k t ó r y m czas na 5 Ogromnie niebanalne II. •'. Cmentarz ..I'ic-H.-i", Zwieńczenie- b r a m y w e j ś c i o w e j , p r o j . J.ui (fefzrpkowHki. .stan z I V 1086 r. figurują zapracowany, inicjatywy społeczne, np. „ p u b l i c z n ą salę r y s u n k o w ą " czyli b e z p ł a t n ą n a u k ę r y s u n k u dla wszystkich c h ę t n y c h . D y r e k t o r o w a ł ofiarnie przez o s i o m n a ś cio l a t w uruchomionej przez siebie szkole, b y wreszcie dowie­ dzieć się z p u b l i c y s t y k i S t a n i s ł a w a W i t k i e w i c z a , ż e jest elemen­ t e m n i e p o ż ą d a n y m , k t ó r y czyni więcej złego n i ż dobrego, g d y ż j a k o nic-1'olak nie jest w stanie z r o z u m i e ć naszych n a r o d o w y c h aspiracji w sztuce. (Chodziło n a t u r a l n i e o t z w . s t y l z a k o p i a ń s k i ) . Dzisiaj, po latach, w p r o j e k t a c h N e u ż i l a i W i t k i e w i c z a możemy się d o p a t r z e ć niejednej w s p ó l n e j cochy. N i c dziwnego: należoli przecież do tej samej epoki. T y l k o , ż e p a n N e u ż i l m i a ł nieszczę­ ście b y ć Czechem — a C z e c h ó w w Galicji nie l u b i a n o . M ł o d y Szczepkowski nio z a r a z i ł się g r y p ą z a k o p i a ń s z c z y z n y , lecz po.iKodl w ł a s n ą d r o g ą . Po u k o ń c z e n i u Szkoły Przemysłu Drzewnego s t u d i o w a ł w k r a k o w s k i e j A k a d e m i i , m . i n . u K o n s ­ tantego Laszczki i J a c k a Malczewskiego, p o t e m w P a r y ż u u A u ­ gusta R o d i n a i A n t o i n a Bourdolle'a. N a j s ł y n n i e j s z e jego realizacjo p o w s t a ł y j u ż po wojnie, w l a t a c h dwudziestych i t r z y d z i e s t y c h : p ł a s k o r z e ź b y na g m a c h u Sejmu i B a n k u Gospodarstwa K r a j o w e g o w Warszawie, p o m n i k i B o g u s ł a w s k i e g o i Moniuszki przed Te­ atrem W i e l k i m w Warszawie przyniósł m u ołtarz i inne; sławę Wniebowzięcie Matki międzynarodową Boskiej, rzeźbiony w drewnie, w y s t a w i o n y w 1925 r o k u w P a r y ż u i z a k u p i o n y przez r z ą d francuski (obecnie w kościele w Bourges, r e p l i k a w war­ szawskim M u z e u m N a r o d o w y m ) . Bardzo c h a r a k t e r y s t y c z n i ' spo­ s ó b w y k o n a n i a o ł t a r z a (powierzchnia p ł a s k o r z e ź b y pozalamywaц а , s k ł a d a j ą c a się z kanciasto zacinanych, niewielkich p ł a s z c z y z n , p r z y p o m i n a j ą c y c h k r y s z t a ł k i ) określił p o t e m na d ł u g i e l a t a s t y l Szczepkowskiego. F r a n c u z i d o p a t r y w a l i się t u w p ł y w ó w k u b i z - 137 �I I . 6. Cmentarz z I w o j n y , R o t u n d a к . Gorlic. „ G o n t y n y " p r o j . D u ś a n J u r k o v i c , s t a n z l a t a 1986 r. r z y s t a l i t ę k o n f i g u r a c j ę i s t w o r z y l i dzieło idealnie w k o m p o n o w a ­ ne w krajobraz. U p o d n ó ż a n a s t r o j o w y , kamienno-drewniany p ł o t , j a k i e w i d u j e m y w o k ó ł starych, d r e w n i a n y c h k o ś c i ó ł k ó w albo cerkiewek galicyjskich. Drewniana bramka, po obu jej L a t e m o s i e m d z i e s i ą t e g o p i ą t e g o r o k u w i e ż a wraz z k a p l i o ą nagle spłonęła. Cmentarz roztapia się, n i k n i e . Za p a r ę l a t z n i k n i e z u p e ł n i e . M o g i ł y p r z y k r y j e m ł o d y las, ziemia wessie w s z y s t k o : i te s e t k i h e r o s ó w w szyszakach z w ł o k , i w a r t o ś c i o w e dzieło s z t u k i , d z i ę k i n i m p o w s t a ł e . Zos­ (Szczepkowski). G d y j ą m i n i e m y , znajdziemy się n a n i e w i e l k i m tanie t y l k o tragiczna legenda Pustek, niematerialna lecz obecna, p l a c y k u . P i e r w o t n i e m i a ł t u s t a ć p o m n i k autorstwa n i c z y m u ś m i e c h bez k o t a z dziecięcej k s i ą ż e c z k i Alicja stronach k o l u m n y , z w i e ń c z o n e g ł o w a m i Szczepko­ wskiego, ale z o s t a ł odrzucony przez k o m i s j ę , g d y ż m i a ł zbyt wiele polskich s y m b o l i n a r o d o w y c h . Z tego i z p a r u i n n y c h po­ czarów. w krainie Lecz i ona w k r ó t c e się r o z p ł y n i e . Ś c i e ż k i , schodki po­ zarastano, t a r a s y s p ę k a n e , k r z y ż e w i d a ć j u ż t y l k o gdzieniegdzie, w o d ó w j u ż w trakcie r o b ó t Szczepkowski z o s t a ł o d w o ł a n y z Pus­ c z ę ś c i ą s t o j ą c e , częścią zwalone, Obok p o m n i k a z r z y m s k ą p ł a c z ­ t e k , a w l i p c u 1917 r o k u z a k o ń c z y ł s ł u ż b ę w Kriegsgraberab- k ą i n i e m i e c k i m w i e r s z y d e ł k i e m l e ż y ich cala eterta, p o p r o s t u teilungu. zebrana w lesie, j a k chrust, n a p o d p a ł k ę . Za p o m n i k i e m j u ż t y l k o strome, lesiste zbocze, a na n i m j a k o k i e m s i ę g n ą ć proste Rzecz n a t u r a l n a — a r t y ś c i , n i z tego n i z owego poprzebie­ drewniane k r z y ż e , ścielące się ł u k o w a t o r a n i w cesarskie m u n d u r y , t r a k t o w a l i s w ą s ł u ż b ę w K r i e g s g r a - j a k pokosy n a ł ą c e . T u i t a m m i ę d z y d r z e w a m i w i j ą się ścieżki, b e r a b t e i l u n g u j a k o zło konieczne. Po wojnie rozeszli s i ę , k a ż d y eleganckie j a k w p a r k u , miejscami p r z e c h o d z ą c e w r o m a n t y c z ­ w s w o j ą s t r o n ę , i starali się j a k najszybciej z a p o m n i e ć zmarnowa­ ne kamienne schodki, po k t ó r y c h pnie się barwinek. Po drodze ne l a t a . p u n k t y w i d o k o w e , m o ż e lepiej b y ł o b y p o w i e d z i e ć tarasy, majs­ tersztyki kamieiiiarki. S t ą d j u ż niedaleko, szerokimi schodami, na szczyt. Jeszcze do niedawna s t a l ą t a m g o n t y n a , p r o j e k t o w a n a przez Jurkovica. Dołem j e d n o p i ę t r o w a kamienna C h y b a jeden t y l k o c z ł o n e k owego przedziwnego szenia k o n t y n u o w a ł podstawa, Dusana po wojnie „ t w ó r c z o ś ć stowarzy­ grobowniczą". To D u ś a n Jurkovic. W a r t o m u poświęcić więcej uwagi, gdyż b y ł to a r t y s t a n i e p o s p o l i t y , a w Polsce jego nazwisko m a ł o k o m u c o ś bardzo m ó w i . Przyjrzenie się t w ó r c z o ś c i J u r k o v i c a r z u c i t a k ż e ciekawe starannie w y k o n a n a : ciosy w d w ó c l i kolorach, schodki, tarasy, ś w i a t ł o na nasz t z w . s t y l z a k o p i a ń s k i , o k t ó r y m , z d a w a ł o b y się b a l u s t r a d y . W e w n ę t r z u k a p l i c a z d r e w n i a n ą r z e ź b ą , przedsta­ wszystko j u ż napisano. w i a j ą c ą Chrystusa p o d k r z y ż e m . N a d t y m w z n o s i ł a się wieża,, J u r k o v i c u r o d z i ł się w 1868 r o k u na pograniczu slowacko- strzelista k o n s t r u k c j a n a planie k w a d r a t u z g r u b y c h d r e w n i a n y c h m o r a w s k i m , w m i e j s c o w o ś c i T u r a L u k a kolo M y j a v y . S t u d i o w a ł b a l i , k r y t a gontem, wysoka n a d w a d z i e ś c i a cztery m e t r y , z wew­ architekturę w Wiedniu. n ę t r z n y m i schodami, w y p r o w a d z a j ą c y m i n a szczyt, s k ą d m o ż ­ się sztuką, l u d o w ą , b y ł pionierem muzealnictwa na b y ł o p o d z i w i a ć s z e r o k ą p a n o r a m ę . g o ; jego „ I z b a w a ł a s k a " we Vsetinie i s t n i a ł a j u ż w r o k po za- 138 Od najwcześniejszych lat pasjonował skansenowskie­ �I I . 6. Cmentarz z I w o j n y , P r z e ł ę c z Malastowska k . Gorlic. Z w i e ń c z o n i e „ G o n t y n y " p r o j . D u ś a n J u r k o v i e . Obraz m a i . A d o l f Kaspar, stan z X 1982 r. ł o ż e n i u sztokholmskiego skansenu. N a wielkiej wystawie etno­ graficznej u m i e ś c i ć swojo c m e n t a r z y k i w naturalnej krasie dzikiego p i ę k n a o r a w s k ą , c z i c z m a ń s k ą i w a ł a s k ą . Bardzo d o g ł ę b n i e b a d a ł sło­ s t o k ó w k a r p a c k i c h , j a k g d y b y w y t w o r z y ł y je t a m niewidzialne w a c k ą a r c h i t e k t u r ę c h ł o p s k ą ; w y n i k i swych prac ogłosił w dziele r ę c e miejscowej t r a d y c j i kische lidu i urządził s y p y w a l i ścieżki ż w i r e m , sadzili k r z e w y i k w i a t y , p o s t a n o w i ł e m chałupę p t . Prace w Pradze (1895) z a p r o j e k t o w a ł naseho (1905—14, t a k ż e po n i e m i e c k u p t . Volksarbeiten, Slowa- w y d . A . Schroll, W i e n 1905-13). Projekto­ w a ł a r c h i t e k t u r ę d r e w n i a n ą o cechach regionalnych, m . i n . schro­ niska turystyczne Pustevny Za realizację ludowej." tego z a ł o ż e n i a D u ś a n dzieła o d z n a c z a j ą się „ l u d o z n a w c z y m ny etap rozwoju talentu t w ó r c z o ś c i s t a n o w i ł o projektowanie m e b l i oraz c a ł y c h w ciągu czterech galicyjskich konserwa­ liryzmem". S ł u ż b a w k r a k o w s k i m Kriegsgraberabteilungu s t a n o w i ł a w a ż ­ k u r a c y j n e w L u h a c o v i c a c h i wiele i n n y c h . W i e l k ą część jego i n s p i r o w a n y c h s z t u k ą l u d o w ą . Z a j m o w a ł się r ó w n i e ż J u r k o v i e z e b r a ł wiele p o c h w a ł . N a z y w a n o go „ p o e t ą d r e w n a " , powtarzano, ż e jego w Beskidach M o r a w s k i c h , o b i e k t y wnętrz, 7 Jurkoviea. Doświadczenia, lat, artysta umiał zebrane znakomicie p ó ź n i e j w y k o r z y s t a ć . Od t a m t y c h c z a s ó w a ż do ostatnich mie­ cją i p r z e b u d o w ą z a b y t k ó w ( m . i n . zamek Zbraslav k o ł o P r a g i — sięcy życia, projektowanie p o m n i k ó w , m a u z o l e ó w i b y w y m i e n i ć o b i e k t , cz.ęsfco odwiedzany przez P o l a k ó w ) . Podej­ w o j e n n y c h s t a n o w i ł o w a ż n y n u r t jego d z i a ł a l n o ś c i . Mauzoleum m o w a ł zagadnienie f u n k c j o n a l n y c h i estetycznych osiedli robo­ s ł o w a c k i e g o bohatera narodowego M i l a n a Stefanika, tniczych (Jaromer, 1906). B y ł t w ó r c ą bardzo p ł o d n y m , o szero­ w latach kich Bradlo zainteresowaniach. D o K r a k o w a trafił jako niespełna pięćdziesięcioletni mężczy­ dwudziestych cmentarzy wzniesione według projektu Jurkovica (opodal znanego uzdrowiska P i e ś f a n y w na górze południowej Słowacji) do dziś d n i a o k r e ś l a n e jest przez p i ś m i e n n i c t w o sło­ zna, człowiek o w y b i t n e j pozycji artystycznej. Mianowano go wackie j a k o „ s w e g o czasu n a j p i ę k n i e j s z y m o n u m e n t tego rodza­ naczelnym a r c h i t e k t e m o k r ę g u cmentarnego ż m i g r o d z k i e g o , k t ó ­ j u w ś r o d k o w e j E u r o p i e " , m i m o ż e Stefanik nie jest, o g l ę d n i e ry obejmował m ó w i ą c , p o s t a c i ą szczególnie w y c h w a l a n ą przez a k t u a l n ą cze­ teren na p ó ł n o e od granicy galicyjsko-węgiers­ 8 kiej (obecna granica p o l s k o - c z e c h o s ł o w a c k a ) m i ę d z y d o l i n ą g ó r ­ chosłowacką nej R o p y a g ó r n e j W i s ł o k i po linię U ś c i e Ruskie —• Smeroko- v e n s k a " podaje c i e k a w ą i n f o r m a c j ę , że J u r k o v i e j u ż w 1943 ro­ h i s t o r i o g r a f i ę . Cytowana już „Encyklopedia Slo­ wiec — przełęcz Malastowska —• M a g u r a —• Ż m i g r ó d . N a t y m k u r o z p o c z ą ł p r a c ę n a d p r o j e k t o m p r z e k s z t a ł c e n i a terenu b i t w y n i e w i e l k i m , ale w y b i t n i e r o z c z ł o n k o w a n y m terenie J u r k o v i e zre­ stalingradzkioj w w i e l k i skansen-mauzoleum. N i e w i a d o m o , czy a l i z o w a ł o k o ł o t r z y d z i e s t u cmentarzy. (Encyklopedia Slovenska a r t y s t a p r ó b o w a ł k o n t a k t o w a ć się w tej sprawie z w ł a d z a m i ra­ I I , B r a t i s l a v a 1978 liczbę t ę podwaja, nie wiem na j a k i e j podsta­ dzieckimi wie). I c h o g ó l n ą k o n c e p c j ę r e a l i z a c y j n ą określił w n a s t ę p u j ą c y c h p l i s t w a , z n a j d u j ą c e g o się w konflikcie z b r o j n y m z Z'SHR, od­ słowach: „ P o d c z a s g d y m o i w i e d e ń s c y koledzy z a k ł a d a l i p a r k i , w y ­ i co m u odpowiedziano ( b y l przaoież obywatelem d z i a ł y s ł o w a c k i e w a l c z y ł y w op3ra3Ji Stalingrad skiej u b o k u N i e ­ miec). F a k t e m je3t, ż e do realizacji nie d o s z ł o . 139 �T u ż po w y z w o l e n i u J u r k o v i c zaprojoktowal p o m n i k i cmen­ czono obraz M a t k i Boskiej C z ę s t o c h o w s k i e j i napis po niemiecku, tarz b o j o w n i k ó w S ł o w a c k i e g o Powstania Narodowego w miejsco­ k t ó r y w przekładzie polskim wości K r e m n i c k a k o ł o B a ń s k i e j B y s t r i c y . Podobnie j a k w re­ tego obejścia, ż e ziemia setki p o l e g ł y c h t u grzebie, co m ł o d o ż y - alizacjach cio oddali w potrzebie, by.ścio ż y ć m o g l i dzisiaj w blasku szczęś- galicyjskich, d o m i n a n t ę stanowi strzelista budowla, s p o c z y w a j ą c a na p o t ę ż n e j bazie z p r o w a d z ą c y m i do niej scho­ d a m i — wszystko z ciosanego kamienia. N i e m a l c a ł ą f a s a d ę po­ brzmi: „Pomnijcie wchodząc do cia . Ó w obraz M a t k i Boskiej C z ę s t o c h o w s k i e j p r z y k u w a n a t y c h ­ m n i k a w y p e ł n i a k o m p o z y c j a z trzech p o ł ą c z o n y c h k r z y ż y , sym­ miast n a s z ą u w a g ę , g d y ż w y r a ź n i e n a w i ą z u j e do t r a d y c j i b o l wojennej golgoty, a na szczycie — metalowa p i ę c i o r a m i e n n a packiego malarstwa na szkle. Jego s t y l jest, p o w i o d z i a ł o b y się gwiazda, wedle wszelkiego p r a w d o p o d o b i e ń s t w a dodana p ó ź n i e j . po czesku, „ z l i d o v 6 ł y " (niestety, po p o l s k u nie m a s ł o w a „ z l u - J e d n o c z e ś n i e z a ś , rzecz dla niego bardzo kar­ charakterystyczna, d o w t a ł y " , a t a k b y się p r z y d a ł o ! ) J e s t e ś m y j u ż s k ł o n n i p r z y ­ s t a r a ł się s ł u ż y ć l u d z i o m w ich ż y c i u codziennym — p r o j e k t o ­ p u s z c z a ć , żo J u r k o v i c w p a d ł na k o l e j n y o r y g i n a l n y p o m y s ł i za­ w a ł t y p o w e elementy m ó w i ł obraz u j a k i e g o ś miejscowego majsterka, do m o n t a ż u t a k bardzo p o t r z e b n y c h po domków jednorodzinnych, wojnie. aby cmentarz „ u l u d o w i ć " , alo nie. Z m a r ł w 1947 r o k u . Dzisiaj w B r a t y s ł a w i e wznosi się jego Autorem malowidła jest jednoroczny ochotnik — kapral o k a z a ł y p o m n i k — w s t y l u , j a k b y to p o w i e d z i e ć , socrealistyczne- A d o l f Kaspar, jeden z n a j w y b i t n i e j s z y c h czeskich g r a f i k ó w książ­ i m p r e s j o n i s t y c z n y m . Ciekawe, co o formio r z e ź b i a r s k i e j k o w y c h X X w i e k u . Jego sztuka, j a k zgodnie s t w i e r d z a j ą owego m o n u m e n t u p o w i e d z i a ł b y jego „ w ł a ś c i c i e l " . Ową artystyczną konsekwencję i twórczą pasję Jurkovica m o ż e m y p o d z i w i a ć jeszcze dzisiaj, g d y c h o d z ą c po N i s k i m n a t r a f i m y na k t ó r y ś z jego kry­ t y c y , s t a n o w i ł a p r z e w r ó t w edytorstwie czeskim. N a z y w a n o go Beskidzie pionierem czeskiej ilustracji dziecięcoj. Kaspar przoczekiwal w o j ­ n ę w Kriogsgraberabteilungu j a k o b e z p o ś r e d n i p o d w ł a d n y J u r ­ k o v i c a , k t ó r e m u prawdopodobnie z a w d z i ę c z a ł ó w c u d o w n y azyl. cmentarzy. J e d u a z n a j s ł y n n i e j s z y c h galicyjskich realizacji a r t y s t y , R o ­ Z a j m o w a ł się m . i n . m a l o w a n i e m w i d o c z k ó w cmentarzy i pro­ t u n d a , to cmentarz o k s z t a ł c i o owalu, p o ł o ż o n y na w i e r z c h o ł k u j e k t o w a n i e m detali. M a t k a Boska C z ę s t o c h o w s k a z p r z e ł ę c z y M a ­ g ó r y , obecnio p o r o ś n i ę t e j ł a s e m , ale w t a m t y c h czasach o d s ł o ­ ł a s t o w s k i e j ś w i a d c z y o t y m , żo A d o l f Kaspar b y ł a r t y s t ą wszech­ niętej. Rozpościerał s t r o n y ; cmentarz się s t a m t ą d szeroki w i d o k na wszystkie p o ł o ż o n y b y ł niezwykle malowniczo. D r e w ­ niane k r z y ż e , toporne i szlachetno zarazem, n a w i ą z y w a ł y s w ą s t r o n n y m , m i a ł z n a k o m i t y warsztat i z n a ł się na pastiszach; g d y z a s z ł a potrzeba, u m i a ł r ó w n i e ż b y ć „ l u d o w y " i „ p o l s k i " . J u r k o v i c wraz z Kasparem m y ś l e l i o zorganizowaniu na M a - f o r m ą do t r a d y c j i ludowej. G r o b y u ł o ż o n o d o o k ó l n i e , a p o ś r o d k u ł a s t o w s k i o j czegoś w rodzaju wojenno-patriotycznego p i ę ć strzelistych, d r e w n i a n y c h w i e ż - k a p l i c , ś r o d k o w a o wyso­ na k t ó r y m i a ł o się z ł o ż y ć k i l k a cmentarzy, zachowane z i e m i a n k i skansenu, k o ś c i o k o ł o p i ę t n a s t u m e t r ó w , szalowanych gontem i z w i e ń c z o ­ i o k o p y , a m i ę d z y n i m i , mniej więcej t a m , gdzie dziś schronisko n y c h k r z y ż a m i . Owe k r z y ż e , widoczne o n g i ś na k i l o m e t r y , obec­ P T T K — p r z y t u ł e k dla inwalidów wojennych z niewielką salą nie zwalone, zaprojektowane w y s t a w o w ą . D o toj ostatniej realizacji j e d n a k nie doszło, p r a w ­ byte b y ł y w sposób przodziwny: wyz­ dosłowności, dopuszczały wielość i n t e r p r e t a c j i . B y ł y to dopodobnie z p o w o d ó w k o m p e t e n c y j n y c h : Kriegsgraberabtoilung k r z y ż e i n i e - k r z y ż e zarazem. K t o c h c i a ł , w i d z i a ł w n i c h symbolo z a j m o w a ł się t y l k o t r u p a m i , i n w a l i d z i p o d l e g l i j u ż k o m u i n n e m u . c h r z e ś c i j a ń s t w a , a k t o nie, t e m u j a w i ł y się j a k o przedhistorycz­ ne, s ł o w i a ń s k i e g o d ł a k u l t o w e , cudem wskrzeszone z p r a d z i e j ó w . Wspomniane w i e ż e - k a p l i c e , zwane przez n i e k t ó r y c h gonty- N i o b y ł b y to z r o s z t ą pierwszy n a s t r o j o w o - f u n k c j o n a ł n y pleks b u d o w l a n y autorstwa J u r k o v i c a . N a r z u c a j ą kom­ się t u d o ś ć z a s k a k u j ą c o analogio z z e s p o ł e m a r c h i t e k t o n i c z n y m , , P u s t o v n y " n a m i , r ó w n i e ż b y ł y wieloznaczne ideowo. Przede w s z y s t k i m — nie b y ł y p o m y ś l a n e j a k o kaplice, g d y ż nie m i a ł y w n ę t r z a a n i c h o ć b y niszy, w k t ó r e j m o ż n a b y u m i e ś c i ć sacrum. B y ł y s a m ą k o n s t r u k c j ą . J e d y n i e „ g o n t y n a " na P u s t k a c h miościła w sobio k a p l i c ę oraz s ł u ż y ł a j a k o w i e ż a w i d o k o w a , ale jest r z e c z ą dys­ k u s y j n ą , w j a k i m s t o p n i u b y ł a ona d z i e ł e m J u r k o v i c a , a w j a k i m Szczepkowskiego. W s z y s t k i e inne b y ł y c a ł k o w i c i e ne, zbudowane afunkcjonal- w y ł ą c z n i e w celu d o p e ł n i e n i a k o m p o z y c j i . Owe „ g o n t y n y " , g d y p a t r z a ł o się na nie z d o ł u , rzeczywiście m o g ł y j a w i ć się n i c z y m tajemnicze, p r a s ł o w i a ń s k i e n i t o miejsce k u l ­ towe, n i grodzisko. W k a ż d y m razie — coś starodawnego, le­ gendarnego. T y m sposobem scenografia D u ś a n a J u r k o v i c a zna­ komicie s p e ł n i a ł a s w o j ą r o l ę ; w t a k i e j oprawie bezsensowna i w s t r ę t n a ż o ł n i e r s k a ś m i e r ć s t a w a ł a się c z y m ś b a j k o w y m , po­ nadczasowym, w y p e ł n i e n i e m nieuchronnego Przeznaczenia. A wo­ k ó ł w s p a n i a ł a beskidzka p a n o r a m a . P e j z a ż , k t ó r y b y ł przed na­ m i i b ę d z i e po nas. W i ę c p o d z i w i a m y t o wszystko — i w t y m momencie, z u p e ł n i e m i m o w o l i , przychodzi n a m do g ł o w y i d i o ­ tyczna m y ś l , ż e „ p o l e g ł y m b o h a t e r o m s ł o d k o się t u t a j ś p i " . Najczęściej zwiedzany przez t u r y s t ó w i bodaj j e d y n y u t r z y ­ m y w a n y w j a k i m t a k i m stanie galicyjski cmentarz Jurkovica, znajduje się na p r z e ł ę c z y M a ł a s t o w s k i e j , t u ż p r z y szosie z Gorlic do Gładyszowa. Podstawowym budulcem jest tutaj również drewno, zastosowane z u ż y c i e m t r a d y c y j n y c h t e c h n i k ciesiels­ k i c h i l u d o w y c h m o t y w ó w zdobniczych, w y k o r z y s t a n y c h w spo­ s ó b nic b e z p o ś r e d n i , lecz u m i e j ę t n i e p r z e t w o r z o n y c h . Cmentarz zrealizowany jest na planie d w u n a s t o b o k u , otoczony parkanem z o k r ą g l a k ó w , w i ą z a n y c h w klucz i n a k r y t y c h daszkiem z gon­ t ó w . Contralne miejsce zajmuje c z w o r o k ą t n a b u d o w l a z g r u b y c h b a l i (bez m o ż l i w o ś c i dostania się do w n ę t r z a ) , t i o e h ę przypo­ minająca ołtarz, a trochę prasłowiańską warownię. Górą ory­ ginalna kompozycja z k r z y ż y , t w o r z ą c y c h a ż u r , przez k t ó r y w i ­ d a ć niebo i n a t u r a l n ą zieleń lasu. P o ś r o d k u tej b u d o w l i umiesz­ 140 1 11. 7. Cmentarz R o t u n d a k . Gorlic, stan z l a t a 1985 r . �I). 8. Cmentarz, P r z e ł ę c z Malastowska, K r z y ż . p r o j . DuSan stan X 1982 r. .Turkovie, opodal g ó r y R a d h o ś t w Beskidach M o r a w s k i c h . R a d h o ś t to gó­ dowego w sztuce! (Ciekawe z r e s z t ą , j a k w y g l ą d a ł o b y to w pra­ ra, p e ł n i ą c a u C z e c h ó w f u n k c j ę narodowego s y m b o l u . Podobno k t y c e ; materiał wyjściowy w pradziejach czczono t u s ł o w i a ń s k i e g o boga Radegasta; co h a l a ń s k a sztuka l u d o w a , m a z o c z y w i s t y c h p o w o d ó w t a k wiele p r a w d a , wiadomo o t y m m n i e j z w y k o p a l i s k i p r z e k a z ó w , a wię­ w s p ó l n e g o ze s z t u k ą g ó r a l i z p o ł u d n i o w e j s t r o n y T a t r , ż e b u ­ „ s t y l u z a k o p i a ń s k i e g o " , czyli pod­ cej z u t w o r ó w czeskich budzicieli X I X w i e k u . Z R a d h o ś t i po­ dowle w „ s t y l u z a k o p i a ń s k i m " , a więc j a k w ó w c z a s wierzono chodzi jeden z k a m i e n i w ę g i e l n y c h praskiego T e a t r u Narodowego prapolskim, byłyby ( m i a ł o t o d u ż e znaczenie symboliczne). N i e p r z y p a d k o w o więc „ p r a s ł o w a c k i m " . Co w tej s y t u a c j i z r o b i ł b y W i t k i e w i c z i jego w apologeci ?) tym właśnie miejscu Jurkowie w ostatnich l a t a c h XIX w i e k u wzniósł d w a schroniska t u r y s t y c z n e , k t ó r e w p o ł ą c z e n i u Ale wracając n i e m a l identyczne z b u d o w l a m i w stylu do b i o g r a f i i J u r k o v i c a : m i a ł , z d a w a ł o b y się, z z a b y t k o w ą dzwonnicą walaską, b u d o w a n ą równocześnie kapli­ wszelkie dane, b y s t a ć się s ł o w a c k i m W i t k i e w i c z e m . c ą C y r y l a i Metodego oraz w s p a n i a ł ą p r z y r o d ą (lasy, rozległe wcześniejszej młodości i n t e r e s o w a ł się s ł o w a c k ą Od naj­ ornamentyką w i d o k i , j a s k i n i e ) , u t w o r z y ł y dobrze z a p l a n o w a n ą okolicę, gdzie i a r c h i t e k t u r ą l u d o w ą , r o b i ł szeroko zakrojone badania terenowe m o ż n a o d p o c z ą ó , p r z e s p a ć się, zjeść i narodowo p o d u m a ć . ( Ó w na ten t e m a t , p u b l i k o w a ł . U r z ą d z a ł w y s t a w y etnograficzne, b y ł kompleks wzbogacony z o s t a ł w r o k u 1931 m o n u m e n t a l n y m po­ w swoim k r a j u p i o n i e r e m idei skansenowskiej — i t o z a r ó w n o s ą g i e m boga Radegasta, w y k o n a n y m przez A l b i n a P o l a ś k a ; lecz z powodów artystycznych, jak patriotycznych, które t r a k t o w a ł p o n i e w a ż a r t y s t a od wielu l a t m i e s z k a ł w A m e r y c e , jego nierozdzielnie. Ra- Projektował budowle użyteczności publicznej degast wykazuje u d e r z a j ą c e p o d o b i e ń s t w o do s z t u k i I n d i a n pre­ z w y k o r z y s t a n i e m e l e m e n t ó w a r c h i t e k t u r y l u d o w e j . S z t u k ę chło­ kolumbijskich. p s k ą u w a ż a ł za co n a j m n i e j r ó w n o r z ę d n ą sztuce „ w y ż s z e j " i s ą ­ N a t o j e d n a k J u r k o v i c nie m i a ł j u ż w p ł y w u . ) . W s p o m n i a n e w y ż e j dwa schroniska, „ L i b u ś i n " i „ M a m e n k a " k o p i a ń s k i m . J ę z y k czeski nie zna wpływu budownictwa o d p o w i e d n i k a tego p o j ę c i a , A do tego b y l c z ł o w i e k i e m w y b i t n i e u t a l e n t o w a n y m w k i l k u dzie­ ludowego na w s p ó ł c z e s n ą . Owo w r a ż e n i e s t y l u z a k o p i a ń s k i e g o architekturę potęguje się, gdy wejdziemy do w n ę t r z a : wszędzie p e ł n o g ó r a l s k i c h ornamen­ t ó w , a na ś c i a n i e , j a k ż e b y inaczej, na­ r o d o w e j . U z n a w a ł s ł u ż e b n ą rolę a r t y s t y wobec s p o ł e c z e ń s t w a . namysłu, w stylu w i ę c p o w i a d a się, ż e schroniska n a Pustevnach s t a n o w i ą cenne świadectwo dził, że w i n n a się ona s t a ć g ł ó w n ą siłą n a p ę d o w ą k u l t u r y za­ są zbudowane, P o l a k p o w i e d z i a ł b y bez zbójnicy. dzinach. Działał jednak w warunkach k r a ń c o w o odmiennych, niż ów­ czesne w a r u n k i polskie. Przede w s z y s t k i m — n i k t , p r z y j a c i e l czy w r ó g , zwolennik t a k i e j czy innej orientacji politycznej nie k w e s t i o n o w a ł faktu, Uderza d z i w n y f a k t : j a k blisko b y ł J u r k o v i c idei stworzenia że n a r ó d p o l s k i istnieje. Co do S ł o w a k ó w — jeszcze na p r z e ł o m i e analogii „ s t y l u z a k o p i a ń s k i e g o " , c z y l i s ł o w a c k i e g o s t y l u naro­ X I X i X X wieku.rzeez nie b y ł a t a k a jednoznaczna. W ś r ó d pe- Ш �Wnej części inteligencji czeskiej, a t a k ż e i s ł o w a c k i e j , p a n o w a ł M u s i a ł przecież dostrzeo n i e m a ł o analogii m i ę d z y n i m i a s w o j ą p o g l ą d , że S ł o w a c y nie s t a n o w i ą o d r ę b n e g o n a r o d u , lecz są częś­ twórczością. cią narodu czeskiego, j a k np. Morawianie, zaś ich j ę z y k jest od­ w s z y s t k i m j a k o p l a s t y k i a r c h i t e k t . Daremnie jednak na bes­ m i a n ą czeszczyzny. , , W s z k o ł a c h doliczali k i d z k i c h cmentarzach s z u k a ć w p ł y w u naszych p o d t a t r z a ń s k i c h S ł o w a k ó w do Cze­ Jurkovic pisał niewiele, wypowiadał się przede c h ó w . T o dobrze, gdy jest nagle n a r o d u o t r z y m i l i o n y w i ę c e j " — s z a l e ń s t w na t w ó r c z o ś ć S ł o w a k a ; J u r k o v i c d o p r a c o w a ł się w ł a s ­ szydził z takiego stawiania s p r a w y J a r o s ł a w Haszek. I n t e l i g e n c j a nego s t y l u , oryginalnie t r a n s p o n u j ą c e g o m o t y w y ludowe. słowacka ( w ó w c z a s stosunkowo nieliczna), nie c h c ą c popadać w k o n f l i k t z Czechami, k t ó r z y stanowili dla niej praktycznie je­ S t a n i s ł a w W i t k i e w i c z i D u ś a n J u r k o v i c chodzili po t y m dynego sojusznika w walce z m a d z i a r y z a c j ą , s t a r a ł a się tego pro­ b l e m u nie z a o g n i a ć ; spory czesko-slowackie z a c z ę ł y sa­ m y m lesie, ale k a ż d y s w o i m i d r o g a m i . Z a s t ę p c ą k o m e n d a n t a krakowskiego Kriegsgraberabteilungu, narastać znanego n a m j u ż majora R u d o l f a B r o c h a , b y l k a p i t a n (po nie­ p ó ź n i e j , po 1918 r o k u . W k a ż d y m razie — proces k s z t a ł t o w a n i a miecku hauptmann) Hauptmann. Hauptmann Hauptmann b y l się ś w i a d o m o ś c i narodowej S ł o w a k ó w nie b y l jeszcze na p o c z ą t k u nie t y l k o h a u p t m a n n e m , ale i p o e t ą . D a w n i e j o genialnych sen­ X X wieku całkowicie zakończony. S ł o w a c y nie m i e l i swojego odpowiednika Zakopanego. Zdro­ tencjach albo w s t r z ą s a j ą c y c h wierszach m a w i a ł o się, że winny być ryte w kamieniu. Hauptmann Hauptmann pisywał tylko j o w i s k a na p o ł u d n i o w y c h stokach T a t r b y ł y w ó w c z a s w ę g i e r s k i e . t a k i e . Jego to b o w i e m g ł ó w n i e a u t o r s t w a są inskrypcje na S ł y s z a ł o się t u r ó w n i e ż j ę z y k niemiecki i p o l s k i , rzadziej czeski. l i c y j s k i c h cmentarzach. „ N i e p r z y c h o d ź c i e t u z w i e ń c a m i , lecz ga­ S p o ś r ó d inteligencji s ł o w a c k i e j t y l k o niewielu c h o d z i ł o w ó w c z a s z otwartymi w g ó r y dla p r z y j e m n o ś c i . Z t y c h , a t a k ż e z i n n y c h p o w o d ó w t r o g i . B ą d ź c i e s i l n i i z w a r c i , w d ą ż e n i u uparci, w y z b y c i egoizmu nie m o g ł o b y ć m o w y , aby przed r o k i e m 1914 p o w s t a ł o s ł o w a c k i e i t r w o g i ! " (Biesna). „ T u p o ś r ó d ciemnych l a s ó w , ziół p a c h n ą c y c h z m y s ł a m i , b y w sercu p r z e j ą ć t y c h m o g i ł przes­ i g ó r b ł y s z c z ą c y c h w d a l i , dzielni żołnierze pokonawszy wroga c e n t r u m u m y s ł o w o p o r ó w n y w a l n e do Zakopanego. Dla P o l a k ó w zetknięcie z p r z y r o d ą i ludom t a t r z a ń s k i m było na spoczynek się u d a l i . " (Boskidok). „ O t o nagroda, k t ó r a po p o ł ą c z e n i o m swojszczyzny i e g z o t y k i : nasze t o , wojnie was czeka: z t y s i ę c y m a ł y c h ź r ó d e ł , w godzinie potrzeby, polskie, ale j a k ż e inno! D l a ó w c z e s n y c h S ł o w a k ó w —• z a r ó w n o w e z b r a ł y nasze siły j a k p o t ę ż n a rzeka. Nie d o p u ś ć e i o więc n i g d y , góry, jak p r z e n i g d y , a ż e b y ź r ó d ł a te w y s y c h a ł y , bo t y l k o w t e d y ze znoju interesującym c h ł o p w sukiennych p o r t k a c h to najzwyczajniojszo oraz k r w i waszej wiosna r o z k w i t n i e p o k o j u . " (Magura Malas­ w świecie elementy k r a j o b r a z u . Ciekawe, że na t e m a t stosunku J u r k o v i c a do „ s t y l u zako­ t o w s k a ) . „ N i e p l ą c z c i e , że l e ż y m y t a k z dala o d l u d z i , a burzo p i a ń s k i e g o " w i e m y niewiele. W i e l k i a r t y s t a s ł o w a c k i p r z e b y w a ł j u ż n a m nieraz we z n a k i się d a ł y . Wszak słońce co d z i e ń rano w Galicji przez cztery lata. W s p ó ł p r a c o w a ł ze Szczepkowskim t u nas ( k t ó r y ze „ s t y l e m z a k o p i a ń s k i m " m i a ł b e z p o ś r e d n i e c h w a ł y " ( R o t u n d a ) . „ B y l i ś m y c z ą s t k ą i tchnieniem m i l i o n ó w , doświad­ czenia), U z i e m b l o , s t y k a ł się z i n n y m i c z ł o n k a m i „ P o l s k i e j Sztu­ k i Stosowanej" oraz w ogóle z c a ł ą p l e j a d ą w y b i t n y c h twórców polskich. W y d a j e się więc r z e c z ą w y k l u c z o n ą , b y o „ s t y l u za­ k o p i a ń s k i m " nio słyszał i nio m i a l do niego ż a d n e g o stosunku. wcześniej b u d z i i wcześniej nas okrywa purpurą co u c h r o n i ł y o j c z y z n ę od z g o n u " (Smorekowioc).' B r o c h i H a u p t m a n n w y d a l i w 1918 dengraber (Zachodniogalicyjskie 0 roku nakładom t a r k o m m a n d o K r a k a u niebywale dzieło p t . Westgaliziache groby bohaterów). swej Gdy MiliHel- człowiek Z p e w n o ś c i ą z n a l a z ł czas, b y w y b r a ć się do Zakopanego, obej­ w s p ó ł c z o s n y w e ź m i e w r ę k ę ten i m p o n u j ą c y r z e ć willę „ P o d J e d l a m i " czy m a p k i , p l a n y sytuacyjne, widoczki oraz szczegółowe informacjo k a p l i c ę na Jaszczurówce. m o ż e z n a ł to budowlo jeszcze sprzed w o j n y . Jak Być jo o c e n i a ł ? na t e m a t k a ż d e g o cmentarza — i l u p o l e g ł y c h , z k t ó r y c h I I . 9. P u s t o v n y , w i d o k 142 b u c h , oniemieje: ogólny puł- �I I . 10. Cmentarz, P r z e ł ę c z Malastowska. P r o j . Dueon J u r k o v i e , stan X 1982 r. , ' U . 1 1 . Schronisko , , P u s t e v ń a " (fot. lewa u g ó r y ) , p r o j e k t i f r a g m e n t y realizacji D u ś a n a J u r k o v i c a p r z e b u d o w y b u d y n k u 143 �I I , ] . : . "Pustevny, schronisko „ M a m e n k a " , p r o j . D u ś a n J u r k o v i e , w n ę t r z e j a d a l n i ; i l . 13. Schronisko „ M a m e n k a " o r a z j i a d o l n y m z d j ę c i u dzwonnica i k r ę g i e l n i a , p r o j . D u s a n J u r k o v i e k ó w , nazwiska p r o j e k t a n t a i g ł ó w n y c h w y k o n a w c ó w oraz c a ł y szereg i n n y c h danych. N i e znam analogicznego opracowania z czasów I I wojny światowej. Podobne w r a ż e n i e odnosimy, z w i e d z a j ą c cmentarze w tere­ nie. Cóż za s t a r a n n o ś ć w y k o n a n i a , j a k i p o z i o m artystyczny! A p r z e c i e ż nie musieli — n a p r a w d ę b y ł o dość w a ż n y c h powo­ Niepodobna nie z a u w a ż y ć , że B r o c h i H a u p t m a n n pracowali nad s w y m d z i e ł e m , g d y j u ż chyba n i k t nie w i e r z y ł w przetrwa­ nie m o n a r c h i i a u s t r o - w ę g i e r s k i e j . A u t o r o m n a j w y r a ź n i e j to d ó w , b y p r a c o w a ć j a k najpospieszniej i n a j o s z e z ę d n i e j , a nie b a w i ć się w s z t u k ę . Ż e t e ż i m się c h c i a ł o ! nie p r z e s z k a d z a ł o . Po p r o s t u r o b i l i swoje. To ostatnie zdanie w i ę c e j m ó w i o nas, n i ż o n i c h . P R Z Y P I S Y 1 N p . Tadeusz Chrzanowski, M a r i a n K o r n e c k i , Sztuka Krakowskiej, K r a k ó w 1982 Ziemi 4 B o y , Pobudka. Piosenki „Zielonego Balonika", Słówka, K r a k ó w 1983, s. 164 H a l i n a K e n a r o w a , Od zakopiańskiej Szkoły Przemysłu Drze­ wnego do IAceum Kenara, K r a k ó w 1978 K e n a r o w a , op, c i t . F r a n t i ś e k ?akavec, Dilo Dulana Jurkoviie, P r a h a 1929 Encyklopedia Slovenska, I I , B r a t i s l a v a 1978 R y s z a r d Montusiowicz, Cmentarze wojenne Beskidu Niskie­ go i Pogórza, M a g u r y 8 1 , w y d . S K P B , W a r s z a w a 1981 Montusiewicz, op. c i t . 5 2 P ó ź n i e j d o s z e d ł jeszcze o k r ę g jedenasty, o b e j m u j ą c y naj­ b l i ż s z e okolico K r a k o w a . P o d l e g a ł b e z p o ś r e d n i o komendzie Fes t u n g K r a k a u , b u d o w ę cmentarzy p r o w a d z i ł p o w o ł a n y specjal­ nie o d d z i a ł , n i e z a l e ż n y od K r i e g s g r a b e r a b t e i l u n g u ; s t a c j o n o w a ł on w P r ą d n i k u C z e r w o n y m . 3 Soldatengrnber u n d к. k. Oewerbefórderungsamte, K r i e g s d e n k m a l e , Herausgegeben w y d . Schroll, W i e n 1917 F o t . : A . K r o h , i l . 1—8, vom 6 7 s 9 1 0 10; Valaske M u z e u m v Prirode, R o z n o v p o d RodhoStem, C z e c h o s ł o w a c j a , i l . 9, 11-13 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/26cc7056fb74a36381f54f4482394e90.pdf 1297eafa960ff4a512f74c5051fea08a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3260 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3055 Title A name given to the resource Poczet królów francuskich. Ludwik XVII i upiory. Szaleństwo króla Karola / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4, s.145-148 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ludwik Stomma POCZET K R Ó L Ó W FRANCUSKICH Teksty L . Stommy otwierają cykl zatytułowany „Poczet królów francuskich", który ukazywać się będzie w następnych numerach naszego pisma. W cyklu t y m autor proponuje czytelnikom antropo­ logiczną lekturę historii. Głównym przedmiotem refleksji jest t u obecność m i t u w historii, jego rola i znaczenie w kszałtowaniu t r a d y c j i historycznej. LUDWIK XVII I UPIORY Itain, 10.VI.1795 na ma-leńkim c m e n t a r z y k u p r z y kościele Św. k o n i e c z n o ś c i wmieszania się w tajomnicze i n i e p o k o j ą c e s p r a w y " . M a ł g o r z a t y , w dzielnicy jodenastej, wrzucono do zbiorowego gro­ Z n i e c h ę c o n y dezerteruje ze s t a t k u w 1809 i skazany zaocznie b u z w ł o k i d z i e s i ę c i o l e t n i e g o dziecka. Z m a r ł y m m i a ł b y ć , p o d ł u g na p i ę ć l a t c i ę ż k i c h r o b ó t , u k r y w a się u h r a b i n y de B o t h u n e — oficjalnego k o m u n i k a t u , L u d w i k K a r o l K a p e t , c z y l i nierowolu- jednej ze swoich f a n a t y c z n y c h w y z n a w c z y ń . U j ę t y po cyjnymi słowy — L u d w i k X V I I , książę Normandii, prawowity h r a b i n y , w t r ą c o n y zostaje do l o c h ó w B i c a t r e , gdzie nie prze­ następca staje z m o c ą i r o z p a c z ą p r o k l a m o w a ć swoich p r a w do tronu Francji, Ale właśnie — m i a ł syn zgilotynowanego L u d w i k a XVI. b y ć . Pospieszny, a n o n i m o w y p o c h ó w e k , śmierci tronu. U m i e r a 8.V.1812 i p o c ł i o w a n y zostaje boz t r u m n y w zbiorowej, bo t r u d n o m ó w i ć o pogrzebie, w z b u d z i ł uzasadnione, g ł ę b o k i e w i ę ź n i a r s k i e j fosie, w miejscu k t ó r e j stanie za p a r ę l a t p o m n i k w ą t p l i w o ś c i . O d pierwszej c h w i l i p o w s t a ł y t e ż z p e ł n y m z a d u m y napisem : C u i (a h i s t o r y c y spie­ r a j ą się p o m i ę d z y n i m i do dzisiaj), t r z y zasadnicze wersje w y ­ Cinis ipsa d a r z e ń : 1. t a k , to L u d w i k X V I I p o c h o w a n y z o s t a ł 10.VI.1795; wet p r o c h ó w b r a k ! sunt cineres? H e u ! d e e s t ! —• Czyje są te p r o c h y 1 N i e s t e t y ! N a ­ 2. nie, L u d w i k X V I I z m a r ł w c z e ś n i e j , u św. M a ł g o r z a t y zakopa­ N a s t ę p c y H e r v a g a u l t nie m i e l i j u ż jego n i e p o k o j ą c e j charyz­ no zaś z w ł o k i innego dziecka podstawionego w jego miejsce; m y . P o w t ó r z y ł a się t u p o n i e k ą d h i s t o r i a D y m i t r ó w — s a m o z w a ń ­ 3. owszem, pochowano dziecko podstawione, ale podstawiono je ców, z togo p o w o d u , iż p r a w d z i w y n a s t ę p c a t r o n u z o s t a ł oswobodzony i a r y s t o k r a t y c z n ą o g ł a d ą t a k , iż przez wielu p o c z y t y w a n y b y ł z których pierwszy czarował współczesnych wdziękiem lub z d o ł a ł się o s w o b o d z i ć z w i e ż y Tempie. Wersje 1 i 2 to m a j ą szczerze za prawdziwego syna cara I w a n a . Lecz nie narusza się p r z y n a j m n i e j w s p ó l n e g o , ż e z a m y k a j ą d e f i n i t y w n i o epizod k r ó ­ t a b u bezkarnie. Ś w i ę t o ś ć podeptana przestaje b y ć tkiego, nieszczęśliwego ż y c i a L u d w i k a K a r o l a . N a t o m i a s t wersja ( s t ą d p o w t ó r n e p o ś w i ę c a n i e k o ś c i o ł ó w w p r z y p a d k u profanacji). trzecia otwiera d r o g ę do najbardziej fantastycznych spekulacji. Możesz t y , m o g ę i j a . N a s t ę p n y ł ż e - D y m i t r b y ł j u ż t y l k o o r d y ­ W c i ą g u n a s t ę p n y c h k i l k u d z i e s i ę c i u l a t nie o m i e s z k a ł o z tego n a r n y m i bezczelnym spryciarzem. N i e k t ó r z y z k o l e j n y c h pseudo- s k o r z y s t a ć t r z y d z i e s t u conajmniej a w a n t u r n i k ó w , o s z u s t ó w i w i ­ L u d w i k ó w m i e l i p o m i m o to p o w a ż n e a t u t y . I t a k M a t h u r i n B r u - z j o n e r ó w p o d s z y w a j ą c y c h się p o d k r ó l e w s k ą t o ż s a m o ś ć . neau p o s i a d a ł z n a k i s z c z e g ó l n e podobne do sygnalizowanych n a P i e r w s z y m i najciekawszym z t y c h s a m o z w a ń c ó w b y ł nie­ ciele m a ł e g o k r ó l e w i ą t k a ; Claude P e r r i n dobre p i ó r o , wreszcie o s t a t n i bronił Jean-Marie H e r v a g a u l t i b y ł b y w t a k i m razie n i e ś l u b n y m synem -Wilhelm Naundorff, hrabiego de V a l c n t i n o i s , n a s t ę p c y t r o n u M o n a k o , a więc o d l e g ł y m nego w otoczeniu L u d w i k a X V I , k t ó r ą z a b i j a ł ć w i e k a n a j t ę ż s z y m p o w i n o w a t y m L u d w i k a X V I I . W y c h o w a n y w krawieckiej rodzi­ eskpertom . znakomitą z którym w ą t p l i w i e „ p r e t e n d e n t z Saint L ó " . N a z y w a ł się przypuszczalnie nie H e r v a g a u l t w St. L ó raz po raz ucieka z d o m u , o c z y m ś w i a d ­ swoich r a c j i ; świętością pretendentów, dokumentację życia Karl- codzien­ 1 „ L e r o i est m o r t , v i v e le r o i ! " ( K r ó l u m a r ł , niech ż y j e k r ó l ! ) — c z ą zapisy k a r wymicrze.nych m u przez kolejne s ą d y za b ę d ą c e o k r z y k ten, wzniesiony po raz pierwszy 21.X.1422 n a d p o d ó w e z a s we F r a n c j i p r z e s t ę p s t w e m w l ó g o c z ę s t w o . W k w i e t n i u t e l n y m ł o ż e m K a r o l a V I , s t a ł się, a ż po X I X w i e k , o b o w i ą z k o ­ 1799 skazany zostaje na m i e s i ą c w i ę z i e n i a , w k w i e t n i u 1793 j u ż w y m elementem r y t u a ł u t o w a r z y s z ą c e g o ceremonii pogrzebowej śmier­ 2 na dwa ł a t a , w l u t y m 1802 na l a t cztery. To w ł a ś n i e podczas k a ż d e g o w ł a d c y F r a n c j i . Obie części r y t u a l n e g o z a w o ł a n i a s ą t u u w i ę z i o n i a w V i r c rodzi się w n i m przekonanie o k r ó l e w s k i m po­ r ó w n i e w a ż n o . „ N i e c h ż y j e k r ó l ! " oznacza, ż e zachowana z o s t a ł a chodzeniu. W r o d z o n y , u j m u j ą c y w d z i ę k i „ b u r b o ń s k i " t y p u r o d y ciągłość i n s t y t u c j i ; „ K r ó l u m a r ł ! " — iż n a s t ę p s t w o d o k o n a ł o się z j e d n u j ą m u w k r ó t c e licznych wielbicieli i w y z n a w c ó w . K s i ą d z w s p o s ó b legalny i p r a w o m o c n y . W m o n a r c h i i p o j ę t e j j a k o sa­ Laffont c r u m t y l k o ś m i e r ć poprzednika z a p e w n i ć m o ż e p r a w o w i t o ś ć nas­ de Savine, b y ł y preceptor L u d w i k a X V I I w n i m bez rozpoznaje w a h a n i a swojego j a ś n i e o ś w i e c o n e g o podopiecznego. Rzecz staje się na tyle g ł o ś n a , iż b u d z i ć zaczyna ż y w e zaintere­ sowanie p o l i c j i , a n a w e t samogo jej szefa — s ł a w n e g o Józefa t ę p c y . A b d y k a c j a p o m a z a ń c a B o ż e g o jest s p r z e c z n o ś c i ą w sobie. A b d y k o w a ć m o g ą t y l k o w ł a d c y do iure (jak V I I I ) ł u b de facto (jak J a n samą Edward Kazimierz), konstytucyjni, ci więc, Fouche. To zainteresowanie owocuje k o l e j n y m i m i e s i ą c a m i w are­ k t ó r y c h funkcja u l e g ł a z e ś w i e c z c z e n i u , k t ó r z y c z e r p i ą swoje p e ł ­ szcie i p r z y m u s o w y m wcieleniem do m a r y n a r k i wojennej. Ka­ n o m o c n i c t w o z p r a w a ludzkiego, a nie boskiego. W s z ę d z i e t a m Talley­ j e d n a k , bez w z g l ę d u na t o , czy b ę d z i e to grupa n a r o d o w a , plo- pitan okrętu o t r z y m u j e f o r m a l n y rozkaz z podpisem r a n d a : „ w p r z y p a d k u n i e b e z p i e c z e ń s t w a u j ę c i a przez A n g l i k ó w , mionna, czy r o d z i n n a , gdzie hierarchia w y n i k a z p o r z ą d k u m a r y n a r z H e r v a g a u l t m a b y ć b e z w ł o c z n i e r o z t r z e l a n y " . D o star­ turalnego, a więc ś w i ę t e g o , przekazanie m o c y d o k o n a ć się m o ż e cia z A n g l i k a m i r z e c z y w i ś c i e dochodzi i m a r y n a r z H e r v a g a u l t t y l k o w r a m a c h tego samego p o r z ą d k u , czyli przez ś m i e r ć . walczy w n i m z t a k ą b r a w u r ą , ż e jego d o w ó d c y publicznie s k a r ż ą się na, n i e m o ż n o ś ć przedstawienia go do L e g i i H o n o r o w e j „ b e z na­ Ciągłość i l e g a l n o ś ć i n s t y t u c j i są r ó w n i e w a ż n e . Dlatego wspa­ n i a ł o ś ć namaszczenia n a s t ę p c y odpowiadać musi wspaniałości 145 �pogrzebu poprzednika, w s p a n i a ł o ś ć p o g r z e b u — w s p a n i a ł o ś c i k o ­ b y m i e l i się z ich p o w o d u n i e p o k o i ć o p r a w o w l t o ś ć w ł a s n e j sakry. r o n a c j i . Z a n i m ś w i a t zobaczy, ż e jest n a s t ę p c a (Ecce r e x ! ) , upe­ D w i e k r ó t k i e n o t a t k i — rozkaz ewentualnego roztrzelania Her­ w n i ć się m u s i i t o dobrze u p e w n i ć o r e a l n o ś c i poprzednika. Po­ vagault i jego list m o b i l i z a c y j n y , t o jedyne oznaki zainteresowa­ grzeb z m a r ł e g o hierarchy m a więe n i e z w y k l e i s t o t n ą nia a p a r a t u w ł a d z y Napoleona. Dlaczego więc t a k bezlitosne b y ­ funkcję i n f o r m a c y j n ą — s p e ł n i ć m a zadanie potwierdzenia f a k t u . T e m u s ł u ż ą s a l u t y a r m a t n i e , bicie w d z w o n y , k o n d u k t y p r z e m i e r z a j ą c e ł y dla p s e u d o - L u d w i k ó w francuskie sądy? H e r v a g a u l t , j a k j u ż p i s a l i ś m y , skazywany b y ł czterokrotnie. miasta, t e m u wreszcie — t r u d n o o t r y w i a l n i e j s z ą d o s ł o w n o ś ć — K o l e j n o , na m i e s i ą c , dwa l a t a , cztery l a t a i p i ę ć l a t w i ę z i e n i a . zwyczaj w y s t a w i e n i a z w ł o k na w i d o k p u b l i c z n y . S p ó j r z c i e ! Zo­ Z czternastu l a t , k t ó r o ż y l po o b w o ł a n i u się n a s t ę p c ą t r o n u , a ż baczcie s a m i ! U m a r ł . Z a p r a w d ę u m a r ł . Omnis m o r t u u s est. Przy­ dziewięć s p ę d z i ł za k r a t a m i . M a t h u r i n B r u n e a u od noszono ongiś jedzenie na g r o b y p r z o d k ó w . Czy na pewno w celu, k i e d y to po raz pierwszy deklaruje s w ą k r ó l e w s k ą j a k p i s z ą d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n i k l a s y c y ludoznawstwa, „ d u s z na­ p r a k t y c z n i e nie wyjdzie j u ż z celi. W y r o k i Claude P e r r i n o p i e w a j ą k a r m i e n i a " ? A m o ż e i po t o , b y u p e w n i ć się, żo strawa p o z o s t a ł a na sześć i d w a n a ś c i e l a t więzienia etc. S ą d z e n i b y l i za w ł ó c z ę ­ n i e t k n i ę t a , ż e więc na pewno gostwo i dezercję ( H e r v a g a u l t ) , w ł ó c z ę g o s t w o i z n i e w a g ę u r z ę ­ Wiara w zmarłych umarli, że p o z o s t a j ą zmartwychwstanie zmarłymi. m o ż l i w a jest tylko 16.XII.1815, tożsamość, d n i k ó w p a ń s t w o w y c h (Bruneau), oszustwo i d z i a ł a n i e na s z k o d ę w o p a r c i u o p r z e s ł a n k ę , że jeszcze nie z m a r t w y c h w s t a l i , ż e czas państwa nie n a d s z e d ł , żo p ó k i co s ą n a d a l n a j z u p e ł n i e j m a r t w i . d o r f f ) . Z j e d n y m w y j ą t k i e m r o z p r a w y przeciw B r u n e a u bowiem zniknął by podział Inaczej kompetencji, p r z e s t a ł y b y istnieć i n s t y t u c j e , n a s t ą p i ł a b y z a g ł a d a naturalnego, ś w i ę t e g o p o r z ą d k u (Perrin), f a ł s z o w a n i e 1818, t r y b u n a ł y nie z a j m u j ą pieniędzy i piromanię się k w e s t i ą pretensji (Naun19.11. genealogicz­ n y c h p o d s ą d n y c h . K a ż d y m o ż e się u w a ż a ć za kogo m u się ż y w n i e ś w i a t a . N i e bez kozery więc ż y j ą c y po ś m i e r c i s ą w logice m y ś l i podoba. S ą d z i się za p r z e s t ę p s t w a pospolite, za k o n k r e t n e p r z y ­ mitycznej demonami, upiorami, wampirami — istotami niosący­ p a d k i naruszenia o b o w i ą z u j ą c y c h p r a w . m i , j a k wszelkie s t w o r y mediacyjne, z a g r o ż e n i e z a g ł a d y ś w i a t a . Zmarłych nio grzebie się b y l e gdzie. S ą siedliska żywych i odgrodzone m u r a m i g e t t a u m a r ł y c h — cmentarze. Co pewien czas, p o d pretekstem „wiecznej pamięci", „święta zmarłych" i . t . p . , p r z y c h o d z i m y s p r a w d z i ć , czy a b y nie pouciekali, czy aby coś nie n a r u s z y ł o ś w i ę t e j n a t u r y rzeczy, czy j e s t e ś m y prawo­ w i t y m i spadkobiercami. D z i w i mnie, p o w t a r z a j ą c e się nagminnie A j e d n a k w i d m o L u d w i k a X V I I k r ą ż y ł o po salach s ą d o w y c l i . N i e s ł y c h a n e j , nawet j a k na owe czasy, s u r o w o ś c i wyroków: d w a , cztery, czy pięć (Bruneau) lat za w ł ó c z ę g o s t w o , nie da się w y t ł u m a c z y ć inaczej, niż p o d ś w i a d o m y m przekonaniem jurorów, ż e u p i o r y nie m a j ą nie do r o b o t y m i ę d z y ż y w y m i l u d ź m i . N a l e ż y jc d o f i n i t y w n i e o d i z o l o w a ć , b y nie z a k ł ó c a ł y stabilnego p o r z ą d k u ś w i a t a i n e g u j ą c ś m i e r ć nie u n i e m o ż l i w i a ł y życia. w pracach e t n o g r a f ó w , interpretowanie r y t u a ł ó w zaduszkowych, j a k o spotkania ze z m a r ł y m i . T o ż na grobach rozpala się w t e d y Ale oczywiście część h i s t o r y k ó w m u s i b y ć za w s z e l k ą conę o g i e ń . O g i e ń — o c z y s z c z a j ą c y znak s t c r y l n o ś c i , przeciwstawie­ „ r a c j o n a l n a " . Wrogość administracji, j a k i ludu, z k t ó r ą spotykali nie p ł o d n o ś c i . O t o czego n a p r a w d ę oczekujemy od z m a r ł y c h —• się bez p r z e r w y s a m o z w a ń c y , s t a r a j ą się t ł u m a c z y ć ich p r z y w a ­ ż e b y j u ż nic nie k o m b i n o w a l i , nie mieszali się do naszych spraw. r a m i o s o b i s t y m i (Bruneau — p i j a k , P e r r i n — arogant), nastroja­ Ż e b y przez s w o j ą ś m i e r ć p o z w o l i l i n a m ż y ć . V i v e lo r o i ! m i r e p u b l i k a ń s k i m i , lub przeciwnie — o r t o d o k s y j n o - r o j a l i s t y c z - E r i c Muraise i Maurice E t i e n n o p i s z ą , że d o p ó k i u z u r p a t o r z y nymi ludności i t d . H m m . . . Jest z r o z u m i a ł e , żo l u b i m y wierzyć t o ż s a m o ś c i L u d w i k a X V I I chodzili po świecie ( t . j . do 1845 — r o k u w n i e s k a z i t e l n ą r a c j o n a l n o ś ć naszego w ł a s n e g o m y ś l e n i a . Po eo ś m i e r c i Naundorffa) w ł a d c y E u r o p y i i c h m i n i s t r o w i e nie m i e l i j e d n a k p r z y p i s y w a ć je t a k uparcie b l i ź n i m z m i n i o n y c h p o k o l e ń . 3 s p o k o j n y c h s n ó w . Jest w t y m bardzo d u ż o przesady. A n i L u ­ C z y ż b y n i g d y nie b y ł o m i t u ? d w i k X V I I I , a n i K a r o l X , s k ą d i n ą d najbardziej w s p r a w ę za­ A s k ą d i n ą d — c z y ż t a k bardzo nieracjonalny jest p o g l ą d , ż e mieszani, a n i t y m bardziej L u d w i k F i l i p , nie p r z e j m o w a l i się skoro z m a r l i m a j ą o d p o c z y w a ć w spokoju, to i m y m a m y do losami p r e t e n d e n t ó w tego prawo ? i ż a d e n znany d o k u m e n t nie wskazuje, P R Z Y P I S Y 1 E . Muraise, M . E t i e n n e , Les treize portes du Tempie six morta de Louis XVII, Paris 1980, s. 201—227 et les 2 O s t a t n i raz u ż y t o tej f o r m u ł y 24.X.1824 w Saint podczas pogrzebu L u d w i k a X V I I I M u r a i s e , E t i e n n e , op. eit., s. 226 3 Denis �SZALEŃSTWO KRÓLA K A R O L A B y ł u p a l n y , sierpniowy d z i e ń 1392 r o k u . Ś w i t a królewska w l e k ł a się s t ę p a przez piaszczyste, podobno do k a m p i n o s k i c h , lasy hrabstwa Maine. Z b l i ż a n o się j u ż do Mans, k i e d y z m ł o d ­ m u ż więc nie oni s t a l i się bien-aimes, c z e m u ż nie z i c h i m i o n a m i p o ł ą c z y ł a się p a m i ę ć p a r o k s y z m u narodowego uwielbienia? Francoise A u t r a n d p r z y p o m i n a o symbolicznej f u n k c j i m o ­ niaka w y s k o c z y ł nagle na d r o g ę n i to ż e b r a k , n i to w ł ó c z ę g a (ab- narchy w ś r e d n i o w i e c z n y m s p o ł e c z e ń s t w i e . Czy j e d n a k j e c t i s s i m u m v i r u m — pisze o n i m k r o n i k a r z ) i r o z p o z n a j ą c nie­ wiście p o l e g a ł a ona w t e d y na u t o ż s a m i a n i u p a ń s t w a z w ł a d z ą ? — o m y l n i e K a r o l a V I z a c z ą ł r o z d z i e r a j ą c o k r z y c z e ć : ,,Zdrada, szla­ T o ż dopiero w d w a i p ó ł w i e k u p ó ź n i e j , 1 3 . I V . 1655, w y p o w i e chetny k r ó l u , z a t r z y m a j się, nie j e d ź d a l e j ! " W r z e s z c z a ł tak, rzeczy­ L u d w i k X I V s w ą s ł a w e t n ą m a k s y m ę „ P a ń s t w o , t o j a ! " , a i on b i e g n ą c za k r ó l e w s k i m r u m a k i e m , przez k i l k a n a ś c i e m i n u t , a ż zrektyfikuje wreszcie niewysluchany i wzgardzony r o z w i a ł się, j a k p o j a w i ł , mien w g ę s t y c h , sosnowych ale P a ń s t w o pozostaje"). K r ó l F r a n c j i p r z e ł o m u X I V i X V w i e k u zagajnikach. j ą przed ś m i e r c i ą o ś w i a d c z a j ą c dworzanom: „ J e vais, mais 1'Etat demeurera apres m o i . " ( „ J a o d c h o d z ę , m i n u t p ó ź n i e j z n u ż e n i j e ź d ź c y z a t r z y m a l i się na to przede w s z y s t k i m rex-sacordos, pomazaniec B o ż y , przez Boga przestronnej, rozpalonej s ł o ń c e m polanie. B y ł o p o ł u d n i e . Część u k o r o n o w a n y (rex a Doo eoronatus) i w ł ą c z o n y do h i e r a r c h i i nie­ W kilka orszaku r o z j e c h a ł a się szeroko w z ł u d n y m p o s z u k i w a n i u dobro­ b i a ń s k i e j . P o ś w i a d c z a jego ś w i ę t ą moc nie t y l k o uroczysty ce­ czynnego cienia, i n n i , ś l a d e m k r ó l a , p r z y s y p i a l i w s i o d ł a c h , gdzie remonial koronacyjnego namaszczenia, czy w y m o w a insygniów, k t o s t a n ą ł . L a n c a w ysunęla się z r ę k i zmorzonego s ł o ń c e m pazia ale r ó w n i e ż c u d o w n y , ś w i ę t y m t y l k o w ł a ś c i w y , dar uzdrawiania i s z c z ę k n ę ł a u d e r z a j ą c o o s t r o g ę . N a t e n d ź w i ę k K a r o l V I otwo­ chorych*. K r ó l o m , przez i c l i ś w i ę t o ś ć , dano jest t e ż rozumienie T r z y ł szeroko oczy, w y r w a ł miecz z p o c h w y i w o ł a j ą c ,,Chcą mnie w y d a ć ! B i j z d r a j c ó w ! " rzucił się na w ł a s n y c h dworzan. N i k t nie ośmielił się b r o n i ć . Uciekano t y l k o , s k r y w a n o się za drzewa, zastawiano g ł o w y t a r c z a m i . B r a t k r ó l e w s k i , k s i ą ż ę Orleanu, pie­ r z c h n ą ł w las. Z dahi, w y g l ą d a ć t o m u s i a ł o na j a k ą ś s z a l e ń c z ą z a b a w ę w chowanego. K r w a w a b y ł a t o jednak zabawa. Z a n i m k o ń k r ó l e w s k i ustal i d o s t o j n y j e ź d z i e c o s u n ą ł się b e z w ł a d n i e na k u l b a k ę , wrzosowisko z a l e g ł y c i a ł a dziesięciu d w o r z a n , w t y m czterech r a ż o n y c h ś m i e r t e l n i e . Straszliwa w i e ś ć r o z n i o s ł a się lo­ t e m b ł y s k a w i c y po całej F r a n c j i . K r ó l o s z a l a ł ! z n a k ó w i p r z e z n a c z e ń z a k r y t y c h przed oczyma z w y k ł y c h ś m i e r ­ telników. W r ó ć m y teraz na c h w i l ę do lasu Mans. A u t r a n d w i d z i w po­ jawieniu się osobliwego wróżka machinację Zaiste, o r y g i n a l n a t o koncepcja z a k ł a d a j ą c a , księcia Orleanu. iż t n o ż n a na za­ w o ł a n i e w p ę d z i ć k o g o ś w u t r a t ę r o z u m u . I po co? Czyż nie k o ­ rzystniejsza, a o ileż bardziej pewna, b y ł a b y dla domniemanych spiskowców celna s t r z a ł a z kuszy ? P o w i a d a j ą świadkowie, że d z i w n y człowiek b i e g ł za k r ó l e m i w y k r z y k i w a ł swojo przestrogi przez ponad k i l k a n a ś c i e m i n u t . J u v e n a l des Ursins w y d ł u ż a t e n Choroba nio o p u ś c i j u ż w ł a d c y a ż do k o ń c a jego d n i . N a j ­ czas do godziny. K r ó l a o t a c z a ł o k i l k u d z i e s i ę c i u j e ź d ź c ó w — pa­ pierw b ę d ą t o , j a k w lesie Mans, powtarzalne a t a k i morderczej ziowie, dworzanie, baronowie, eskorta... Dlaczego więe n i k t nie f u r i i , p ó ź n i e j coraz d ł u ż s z e okresy a p a t i i i m e l a n c h o l i i . Po p a r u i n t e r w e n i o w a ł , nie u j ą ł dziwnego p r z y b ł ę d y , nie p o d d a ł prze­ latach sytuacja znormalizuje się ostatecznie. s ł u c h a n i o m , nic p r z e p ę d z i ł p r z y n a j m n i e j ? — O d p o w i e d ź może Karol V I spędzać b ę d z i e d n i na polowaniach, ć w i c z e n i a c h rycerskich, grze w pa­ b y ć t y l k o jedna. O t o niespodziewano pojawienie się w ś r ó d lasu l a n t a . Z ł a t w o ś c i ą opanuje skomplikowane r e g u ł y g r y w szachy. wieszczej D o spraw p a ń s t w a o d n o s i ć się jednak b ę d z i e z c a ł k o w i t y m zo­ t a j e m n i c z y i nadprzyrodzony. Świętości m o ż n a się l ę k a ć , nie b o j ę t n i e n i e m . Ż a d n e b i e ż ą c e w y d a r z e n i a nie b ę d ą go j u ż w sta­ m o ż n a jej natomiast u s u n ą ć ś r o d k a m i , rzec b y się c h c i a ł o , a d m i ­ postaci m i a ł o dla- t y c h ludzi średniowiecza wymiar n i s t r a c y j n y m i . Niechaj r o z s ą d z i k r ó l - p o m a z a n i e c . Z r e s z t ą do nie­ nie p o r u s z y ć i p r z y w r ó c i ć ś w i a t u . go i do niego t y l k o zwraca się n i e s a m o w i t y p r z y b y s z . A było tych wydarzeń niemało. Państwo osierocone przez m o n a r c h ę z n a l a z ł o się szybko w stanie ostatecznego r o z k ł a d u . Potężne rody Armaniaków i Burgundczyków wydzierają sobie I k r ó l r o z s ą d z i ł . N i e o g l ą d a j ą c się s p i ą ł k o n i a o s t r o g ą i r u ­ szył naprzód. Czy zlekceważył nadprzyrodzone ostrzeżenie ? w ł a d z ę w k r a j u . Z w a b i e n i w o j n ą d o m o w ą A n g l i c y w k r a c z a j ą po­ O nie! „ P r z e p o w i e d n i a o k r u t n i e go p o r a z i ł a " — zoznaje L e Re- nownie do F r a n c j i i 25.X.1415 r o z b i j a j ą w p y ł k w i a t j e j rycerstwa l i g i e u x de S a i n t - D e n y s ; „ U t k n ę ł a m u w głowie i bardzo p o r u ­ na polach p o d A z i n e o u r t . O d l e g ł y , nieobecny duchem K a r o l V I szyła" k ł a d z i e w Troyes (21.V.1420) podpis pod d o k u m e n t e m wydzie­ A jednak nie z a t r z y m a ł s i ę , p o d j ą ł — dorzuca Jean Froissart, obaj świadkowie naoczni. straszliwe w y z w a n i e . D l a d z i c z a j ą c y m z p r a w do t r o n u s w o j ą w ł a s n ą d y n a s t i ę — d y n a s t i ę współczesnych p o t o m k ó w ś w i ę t e g o L u d w i k a ! N i e b y ł o w dziejach większej h a ń ­ o s t r z e ż e n i a w y b r a ł z ł y los, ś w i a d o m i e n a ń p r z y z w o l i ł . Zgodził b y , nie b j ł o w i ę k s z e g o upokorzenia. W w y d a w a n e j przez Pyg­ się na p r z y s z ł e cierpienie, na w z g a r d ę , na niezrozumienie, na m a l i o n serii monograficznej obłęd. ncję" 1 „Królowie, którzy stworzyli Fra­ przeskakuje się od K a r o l a V wprost do K a r o l a V I I . K a ­ r o l V I Szalony (Charles le F o u ) , j a k b r z m i jogo oficjalne i m i ę w dzisiejszych p o d r ę c z n i k a c h i encyklopediach, jest ze w s t y d o m przemilczany. nie m o g ł o b y ć w ą t p l i w o ś c i . K a r o l V I p o m i m o Kwestia mitycznej ambiwalencji obłędu — obłędu dającego moc — b y ł a j u ż w klasyce etnologicznej w i e l o k r o t n i e analizowana. D o d a j m y więc t y l k o , ż e s z a l e ń s t w o d o t y k a j ą c e p o m a z a ń c a B o ­ ż e g o m a s z c z e g ó l n ą w y m o w ę i moc. N i e bez kozery p o d k r e ś l a j ą A p r z e c i e ż k r o n i k a r z e s ą zgodni, iż ten k r ó l o b ł ą k a n y , z h a ń ­ k r o n i k a r z e z n a t r ę t n ą d o b i t n o ś c i ą , iż u m y s ł m i a ł monarcha j a ­ b i o n y , zaprzodany wrogom ojczyzny, b y l j e d n o c z e ś n i e najbardziej sny, jeżeli t y l k o nie c h o d z i ł o o n i s k o ś ć spraw doczesnych. Cier­ w dziejach F r a n c j i k o c h a n y m . J e m u t e ż j e d y n e m u nadali w s p ó ł ­ pienie K a r o l a V I w ł ą c z a j ą c s i ę w „ p o r z ą d e k w y ż s z y " , n a b i e r a j ą c cześni w y m o w n e i m i ę Charles lo B i e n - A i m ć — K a r o l V I N a j ­ wymiaru ukochańszy . metafizycznego, Jean D e l u m e a u H i s t o r y c y nie d o ł o ż y l i n a z b y t w i e l u s t a r a ń b y w y t ł u m a c z y ć 5 staje się f i g u r ą i Philippe Aries 6 pasji Chrystusowej. zauważają, że motywy „ c i e r p i ę t n i c z e " , j a k danse macabre, czy obrazy s ą d u ostatecznego, t e n paradoks, z a d a w a l a j ą c się, j a k Michelet, o g ó l n i k a m i o l i t o ś ­ z a n i k a j ą w sztuce zachodnioeuropejskiej wraz z u t r a t ą popular­ ci l u d u dla k r ó l a , l u b u r o k u osobistym K a r o l a V I . Jedna F r a n - n o ś c i przez w ą t e k powszechnego z m a r t w y c h w s t a n i a ( z m a r t w y c h - chorobą powstania ciał). Gdzie t r a c i na znaczeniu f i z y c z n o ś ć z m a r t w y c h ­ k r ó l a i c h o r o b ą p a ń s t w a . Stan k r ó l a uosabia i symbolizuje sy­ wstania, idealizuje się r ó w n i e ż i o d r y w a o d swej fizycznej do­ t u a c j ę k r a j u . Przez w s p ó ł c z u c i e d l a m o n a r c h y w y r a ż a się w s p ó ł ­ s ł o w n o ś c i rozumienie cierpienia. Z n i k a s p r z ę ż e n i e zwrotne m i ę ­ czucie d l a sponiewieranej ojczyzny. Przez m i ł o ś ć do niego, m i ­ d z y cierpieniem i odkupieniem. J e s t e ś m y j e d n a k w p e ł n y m śred­ łość do niej. — Czyż j e d n a k za K a r o l a V I I lub L u d w i k a X I , niowieczu. Odkupienie (czyż mesjanizm polski nie oprze się p ó ź ­ n a s t ę p c ó w n i e s z c z ę s n e g o w ł a d c y , m n i e j kochano o j c z y z n ę ? Cze­ niej na tej samej p r z e s ł a n c e ) nie m o ż e n a s t ą p i ć bez cierpienia. coise A u t r a n d 2 stara się z b u d o w a ć p a r a l e l ę p o m i ę d z y 147 �Cierpienie p r z y n i e ś ć m u s i odkupienie. W mistycznej w y o b r a ź n i w s z a k ż e f i g u r ą s t r a ż n i k a faryzejskiego p r z y b y w a j ą c e g o do ogro­ l u d u francuskiego p o c z ą t k ó w X V w . w y b r a n a ś w i a d o m i e m ę k a d u oliwnego za p o t o k i e m Cedron, Joanna — a n i o ł a w bieli, sto­ i c h ś w i ę t e g o k r ó l a nie m o ż e b y ć bezcelowa. K o c h a j ą więc tego, j ą c e g o p r z y o d s u n i ę t y m od g r o b u k a m i e n i u . Potwierdza to nie­ k t ó r y poświęcił się dla n i c h , k o c h a j ą na m i a r ę jego u p o k o r z e ń , skazitelna s y m e t r i a n a s t ę p n e j opozycji, gdzie przebudzenie K a ­ h a ń b y i u m ę c z e n i a . N i e b y ł o w dziejach w i ę k s z e g o upokorzenia, rola V I I (nowego wcielenia ojca) z l e t a r g u jest znakiem zmar­ nie b y ł o więc i w i ę k s z e j m i ł o ś c i . K o c h a j ą c , c z e k a j ą w u t ę s k n i e ­ twychwstania monarchii i słodkiej Francji. n i u , lecz i z p e w n o ś c i ą na czas odkupienia. J o a n n a d ' A r c m o ż e przyjść. K a r o l V I I o k a z a ł się p o t e m w i e l k i m reformatorem, oswo- bodzicielem P a r y ż a , z d o b y w c ą N o r m a n d i i . . . P a n o w a ł d ł u g o (39 I J o a n n a d ' A r c p o j a w i a się na scenie. Spotkanie na z a m k u w C h i n o n 23.11.1429 n a l e ż y do n a j g ł o ś n i e j s z y c h m o m e n t ó w his­ t o r i i ś w i a t o w e j . P r z y p o m n i j m y więc n i e k t ó r e t y l k o lat) i szczęśliwie i m i a ł d u ż o dzieci ( m . i n . L u d w i k X I i K a r o l książę Berry). elementy. J a n Baszkiewicz p r z y k ł a d a j ą c s z k i e ł k o i oko do h i s t o r i i F r a n ­ K a r o l V I I — syn N a j u k o c h a ń s z e g o m a j u ż 26 l a t . Jest niezde­ c j i nie wspomina n a w e t o d r a m a t y c z n y c h w y p a d k a c h w losie c y d o w a n y m , c h w i e j n y m m e l a n c h o l i k i e m . N ę k a j ą go, p a r a l i ż u j ą c M a n s ; o patetycznej scenie w C h i n o n pisze z a ś k r ó t k o , ż o jest 7 w o l ę , p o g ł o s k i o n i e ś l u b n y m pochodzeniu, w y r o k i t r a k t a t u w T r o ­ „ z a p e w n e n i e p r a w d z i w a " . Przyznaje natomiast, żo „ k r ó l K a ­ yes, j a w n a w r o g o ś ć m i e s z k a ń c ó w tragicznej rol V I wegetował w obłędzie" . Chwała ostrożności historyków, s y t u a c j i k r a j u s p ę d z a w i ę c czas na dworskicli zabawach uchyla­ c h w a ł a p o s z u k i w a n i u p r a w d y przez P wielkie, j a k prawe ucho j ą c się od wszelkiej o d p o w i e d z i a l n o ś c i w kwestiach p a ń s t w o w y c h . słonia. Paryża. Pomimo 8 I nagle w c ł i o d z i ona. Poznaje go nieomylnie, m i m o przebrania, E t n o l o g staje przed n i e o d p a r t ą p o k u s ą t r a k t o w a n i a h i s t o r i i skrytego m i ę d z y d w o r z a n a m i . — , , I d ź do Reims Szlachetny Del­ j a k o m i t u , j a k o p r o d u k t u k u l t u r y poddanego n i e u b ł a g a n y m pra­ finie, t a m b ę d z i e s z namaszczony i k o r o n o w a n y , t a m staniesz w o m jej s t r u k t u r . E t n o l o g a nie interesuje j a k t o t a m n a p r a w d ę się n a m i e s t n i k i e m Pana Niebios i k r ó l e m F r a n c j i " . M a m y t u b y ł o , ale co b y ł o na t y l e u w y p u k l a j ą c e sens rzeczy, że z o s t a ł o częściowe p o w t ó r z e n i e s y t u a c j i z lasu Mans. D z i w n a p o s t a ć ro­ z a p a m i ę t a n e ; co i w j a k i e j formie t r a f i ł o do ś w i a d o m o ś c i i b a g a ż u dem z l u d u (za c h w i l ę uczeni w p i ś m i e b ę d ą p r z e s ł u c h i w a ć Jo­ k u l t u r o w e g o n a s t ę p n y c h p o k o l e ń . Porza clek, k t ó r y etnolog od­ a n n ę , czy nie jest a b y w y s ł a n n i c z k ą d i a b ł a ) , p r z y b y w a j ą c a nie najduje w h i s t o r i i jest więc innego rodzaju, n i ż p o r z ą d e k i s t o t n y wiadomo z czyjego poduszczenia Ł b y r o z p o z n a ć w ł a d c ę i prze­ dla h i s t o r y k a . P o m i m o t o jestem przekonany, iż g d y b y w y d a ­ p o w i e d z i e ć m u p r z y s z ł o ś ć . Poza t y m j e d n a k samo p r z e c i w i e ń s t w a . rzenia w C h i n o n m i a ł y b y ć nieprawdziwe, K a r o l V I nie b y ł b y T a m t e n b y ł , , v i r abjectissimus", J o a n n a jest m ł o d ą d z i e w c z y n ą s z a l e ń c e m . Po p r o s t u jogo s z a l e ń s t w o nie b y ł o b y w t e d y h i s t o r i i n a d k t ó r e j n a d p r z y r o d z o n ą p i ę k n o ś c i ą r o z w o d z i się c a ł a F r a n c j a ; potrzebne. N i e m i a ł o b y sensu. Tymczasem i s t o t ą r z o c z y w i s t o ś c i t a m t e n energicznego k r ó l a s k a z a ł na o b ł ą k a ń c z y letarg, t a prze­ jest sens. ciwnie — tchnie e n e r g i ę w k r ó l a p o g r ą ż o n e g o w letargu. Jest w t y m g ł ę b o k a , m i t y c z n a konsekwencja. Człowiek z lasu jest P r o s z ę w i ę c J a n a Baszkiewicza o sprostowanie jednego z d w o j ­ ga. P R Z Y P I S Y 1 G. B o r d o n o v e , Les rois qui ont fait la France. Les Vulois, t . I . Charles V; t . I I . Charles VII, Paris 1985 F . A u t r a n d , Charles VI, Paris 1986 J . L e Goff, Kultura średniowiecznej Europy, W - w a 1970, s. 272 1 4 5 1 6 3 7 8 M . B l o c h , Les rois thaumaturges, Paris 1924 J . D o l u m e a u , Le pćchć et la peur, Paris 1983, s. 102—103 P h . Aries, L'homme devant la mart, Paris 1977, s. 109 J . Baszkiewicz, Historia Francji, W - w a 1978, s. 168 t a m ż e , s. 163 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1fec05d87cd09e29c5d94c1ef074c556.pdf e36968ce715a94645963a6ec29890c68 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3257 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3052 Title A name given to the resource Contents / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4, s.130 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA AKADEMIA NAUK • INSTYTUT SZTUKI © ROK XL в • 1 986 Nr 3 polska sztuka ludowa W R O ZAKŁAD C Ł A W - N A R O D O W Y W A R S IMIENIA Z A W A - K OSSOLIŃSKICH, R A K Ó W - G D A N W Y D A W N I C T W O POLSKIEJ S K - Ł Ó D Ź AKADEMII NAUK �C O N T E N T S Aleksander J a c k o w s k i Farewells Antoni Kroh Cracow F r a t e r n i t y o f Grave A r t i s t s L u d w i k Stomma French Kings' Galaxy. L o u i s X V I I and P h a n t o m s 145 Charles V I ' s mudnoss 146 Dariusz Czaja, C z e s ł a w R o b o t y c k i 131 . . . . 135 The peasant f a m i l y i n t h e Podlasie region according t o the w e a k l y „ P r z y j a c i ó ł k a " 149 Zdzisław Mach E d m u n d R o n a l d Leach 157 E d m u n d Leach Levels o f c o m m u n i c a t i o n and problemu of taboo i n an appreciation o f p r i m i t i v e a r t . . . . 150 E d m u n d Leach A T r i o b r a n d Medusa? 165 B o r i s Aleksandrowicz R y b a k ó w Maorounivorse i n the m i c r o m i i v e r s o o f folk a r t 1G7 Wojciech B i a l o p i o t r o w i c z Problems o f folk a r t i n the O r t h o d o x p a i n i t i n g Zofia Szanter i n v i e w o f some examples f r o m the Carpathians 171 17th C e n t u r y icons i n the M u s z y n a region 17У Tadeusz Chrzanowski The tree o f d e a t h Marian Kornecki The B o c h n i a cycle o f dance macabre . . 197 presentation. M a r g i n a l note o n the c o n t i n u i t y o f the memento mori m o r i l i z i n g m o t i f i n the Provinces i n the 19tli century Granite f o l k sculpture i n E a s t e r n Podlasie Alicja Małeta Wojciech Krasuski . . 207 221 Crosses a n d way-side shrines as signs o f space division Aleksander J a c k o w s k i 225 A n d r z e j Grzelachowski a n d his B l a c k African Sculpture Zofia G r ó d e c k a 233 Many-generation t r a d i t i o n i n f o l k e m b r o i d e r y Halina Kenarowa . 239 >,It's never t o o l a t e ! " . The p a i n t i n g o f J a n i n a Orynżyna 249 Aleksander J a c k o w s k i Janina O r y n ż y n a 252 Aleksander J a c k o w s k i J a d w i g a Jarnuszkiewiczowa 253 REDAGUJE ZESPÓŁ: der J a c k o w s k i czyńska-Iracka, redaktora Zbigniew Benedyktowicz, Ewa (redaktor Jan naczelny), E w a Krzysztof naczelnego) oraz: Makulski, Zofia Jerzy Bisiak, Aleksan­ redakcji), Anna K u n Roman Reinfuss Jarnuszkiewiczowa,| Redakcji: Iwińska (z-ca Hanna Swiderski. techniczny — G r a ż y n a M i ę t u s . T ł u m a c z e n i a — Piotr Paszkiewicz, lena Adres Łoziński, j Jadwiga Szewczyk-Wierzbicka, Jan Redaktor Fryś^Pietraszkowa, K o r u l s k a (sekretarz (ang.) i N a t a l i a S t a s i ń s k a I n s t y t u t S z t u k i P A N , u l . D ł u g a 28, 00-950 W a r s z a w a , 994, t e l . 31-32-71/4, w e w n . 227, 229. Rękopisów nie zamówionych redakcja nie zwraca. Magda­ (ros.). skr. poczt. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/aec42c496af57fa955ecd3f1cf93c8ab.pdf 0baf68e0fc1187c1559f2a3533637da6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3258 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3053 Title A name given to the resource Pożegnania / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4, s.131-134 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text П. 1. B r o n i s ł a w Surowiak, P a m i ę c i J a d w i g i Jarnuszkiewicz, rys. tuszem, w y k . 11-30 listopada, 1986 r. Aleksander Jackowski POŻEGNANIA N i e m a l k a ż d y m i e s i ą c przynosi smutne w i a d o m o ś c i — odcho­ sie. Nie u m i e m y p i ę k n y c h d e k l a r a c j i ,,o p o p i e r a n i u " w p r o w a d z i ć d z ą starzy mistrzowie s z t u k i l u d o w e j , o s t a t n i k t ó r z y b y l i jeszcze w c z y n , a m o ż e po p r o s t u nie p o t r a f i m y s z a n o w a ć z w i ą z a n i ze s w y m ś r o d o w i s k i e m , z w ł a s z c z a t y c h l u d o w y c h , w istocie bezimiennych... jogo etosom i u p o d o b a n i a m i ; o s t a t n i , k t ó r z y jeszcze dla swego ś r o d o w i s k a p r a c o w a l i . K o ń c z y się ta faza ludowej t w ó r c z o ś c i , k t ó r ą m o ż n a n a z w a ć „autenty­ twórców, T y m c z a s e m o d c h o d z ą ludzio, a z n i m i p a m i ę ć f a k t ó w . wczoraj ż y w e jeszcze w p a m i ę c i nosicioli t r a d y c j i , po Do ich zgonie c z n ą " , a więc z g o d n ą z w o l ą ś r o d o w i s k a i nie p o b u d z a n ą do ż y ­ z a c i e r a j ą się, s t a j ą p r z e s z ł o ś c i ą t r u d n ą j u ż d z i ś do o d t w o r z e n i a . cia z z e w n ą t r z . N a naszych oczach t e r a ź n i e j s z o ś ć staje się h i s t o r i ą , a w ó w c z a s Nie wszystkie w i a d o m o ś c i o ś m i e r c i t w ó r c ó w d o c i e r a j ą do pozostaje d o j m u j ą c e poczucie w i n y , że nie zdążyliśmy kogoś nas, i n s t y t u c j e z a j m u j ą c e się k u l t u r ą nie z w y k ł y ś m i e r c i ludo­ w p e ł n i p o z n a ć , o p i s a ć , u s z a n o w a ć . T a k jest o c z y w i ś c i e zawsze, w y c h a r t y s t ó w k w i t o w a ć n a w e t s k r o m n y m nekrologiem w pra­ ale etnograf szczególnie n a d t y m boleje, p o n i e w a ż z i s t o t y s w y c h 232 �z a i n t e r e s o w a ń z w i ą z a n y jest z c z ł o w i e k i e m j a k o o s o b o w o ś c i ą , ale E d w a r d też j a k o ż y w ą k r o n i k ą p r z e s z ł o ś c i . W ł a ś n i e dlatego t y l e serdecz­ w y b i t n y r z e ź b i a r z , najciekawszy w nurcie ,,1'art b r u t " . n y c h w i ę z ó w ł ą c z y nas z l u d ź m i , z t w ó r c a m i czy nawet i n f o r m a t o ­ Józef r a m i ( k t ó r y c h bogate relacje zamieniamy p ó ź n i e j na p ó l zdania g r o d y za t w ó r c z o ś ć r e l i g i j n ą i m . B ł . B r a t a Sutor z Nowego T a r g u (15.04.1917—1.01.1984), S e r w i k z 9 L u b a n i a (1906—25.05.1987), laureat na­ Alberta. l u b znaczek w odpowiedniej r u b r y c e a n k i e t y ) . A ludzie, k o n k r e t n i S t a n i s ł a w Mika ludzie ? W wirze p r a c y m a m y n a d z i e j ę , że k i e d y ś A p o l i n a r y P a s t w a z W ą g l i k o w i c , w o j . g d a ń s k i e (22.07. się spokoj­ nie s p o t k a m y , z d o ł a m y d o w i e d z i e ć wszystkiego, co b y n a l e ż a ł o . 1899—23.08.1985). I niemal n i g d y t a c h w i l a nie n a s t ę p u j e , pozostaje t y l k o s m u t n a W ł a d y s ł a w refleksja, że z n ó w się s p ó ź n i l i ś m y . M y — ludzie, m y — pismo. 1901—23.09.1986). S p ó ź n i a m y się c i ą g l e . Jest nas za m a ł o , ciągle trzeba wybie­ r a ć , co r o b i ć , co d o k u m e n t o w a ć . Czy t o co ż y j e , powstaje na S t a n i s ł a w z Paszyna (1909—01.1987). Szulc M a j o w s к i ze Sternalic, w o j . c z ę s t o c h o w s k i e W ł a d y s ł a w od zapomnienia — j u ż w ostatniej c h w i l i ? D y l e m a t w naszych knych rzeźb religijnych. w a r u n k a c h nie do r o z w i ą z a n i a . W rezultacie s p ó ź n i a m y się zaw­ M i e c z y s ł a w sze i w s z ę d z i e ( K i m jest etnograf? z a p y t a n o m n i e w czasie spot­ (1922—2.11.1984.) k a n i a z m ł o d z i e ż ą . C z ł o w i e k i e m , k t ó r y zawsze się s p ó ź n i a ! —• Franciszek o d p o w i e d z i a ł e m spontanicznie). (1902—23.12.1985). A l e to nie t y l k o nasza n i e u d o l n o ś ć — p r z y c h o d z i m o m e n t , (7.03. (1922—13.08.1986). naszych oczach, czy t e ż t o , co odchodzi, co b y się c h c i a ł o ocalić gdy k o ń c z y się j a k a ś formacja, g d y nagle czas ulega j a k b y przys- z Kościerzyny, woj. gdańskie Józef Potoniec z R o g u k . St. S ą c z a t w ó r c a p i ę ­ (9.06.1904—6.03.1983). Ż e g l i ń s k i Chrobak z Regnowa, w o j . skierniewickie z Malej S t r a o o n k i , w o j . bielskie W o j c i e c h o w s k i z M a r k o w e j , w o j . pilskie (1908— 3.03.1984). spieszeniu. Jeszcze przed k i l k u l a t y m ó w i l i ś m y o s t a r y c h ś w i ą t karzach, z a s t a n a w i a l i ś m y się, k o m u z n i c h d a ć n a g r o d ę t a k ą czy D o d a j m y , że nieco w c z e ś n i e j zmarli: i n n ą — a t u nagle o d c h o d z ą , jeden po d r u g i m . R z e ź b i a r z e , ma­ l a r k i , t k a c z k i , garncarze, k o w a l e . W d n i u p r z y z n a n i a n a g r ó d za Józef twórczość religijną W ł a d y s ł a w 1927—20.02.1981) w y b i t n y r z e ź b i a r z p o d e j m u j ą c y w zdumiewa­ С h a j e c, nie z d ą ż y ł j u ż o d e b r a ć n a g r o d y i m . Oskara K o l b e r g a jąco głęboki i twórczy sposób t e m a t y k ę Ewangelii, którego w y ­ J ó z e f s t a w y p o r u s z a ł y do głębi w i d z ó w . L a u r e a t n a g r ó d i m . B r a t a A l ­ i m . Brata Alberta umarł J a n o s . To t y l k o ostatnio. P a t r z ę na listę o s ó b , k t ó r e niedawno z m a r ł y , zastanawiam się L u r k a z B y s t r z y c y G ó r n e j , b . p o w . ś w i d n i c k i (5.05. berta oraz i m . Oskara K o l b e r g a . co ich ś m i e r ć znaczy, co d e f i n i t y w n i e zmienia. Z a c z n ę od г z e ź b у , t u s t r a t y s ą n a j b o l e ś n i e j s z e , najbardziej widoczny koniec dawnej ł u s z y n a k . G ó j s k a , p o w . sierpecki (5.06.1897—17.05.1977). T w o ­ formacji r z y ł a r z e ź b y „ p r y m i t y w n e " o d u ż e j sile w y r a z u , lakonicznej i m o ­ rzeźby—potrzebnej J ó z e f J a n o s własnemu środowisku. Zmarli: z D ę b n a k . Nowego T a r g u (1895 — 8.08.1985). Chyba j u ż o s t a t n i z wiejskich ś w i ą t k a r z y , k t ó r y rzeźbił kap­ l i c z k i stawiano p r z y drogach, f i g u r y do k o ś c i o ł ó w . wę s w y c h prac w K r a k o w s k i m 1 Miał wysta­ Muzeum Etnograficznym. Lau­ Chajec z K a m i e n i c y G ó r n e j k . J a s ł a (1904— (Szczypawka-Gołębiowska) z Ka­ n u m e n t a l n e j formie. O artystce i j e j d z i e ł a c h n a p i s a ł g ł ę b o k i e , z n a k o m i t e s t u d i u m Jacek O l ę d z k i . Józef Sobota 1 1 z R e g u t k . O t w o c k a (8.03.1894—1.07.1979) jeden z najciekawszych r z e ź b i a r z y s a m o r o d n y c h o w ł a s n e j w i z j i artystycznej. reat n a g r o d y i m . Oskara K o l b e r g a . W ł a d y s ł a w P t a s z y ń s k a 1 0 Helena 12 Aleksander S ł o m i ń s k i z D ą b r ó w k i Nowej k. Węgo­ znako­ rzewa (2.12.1885—19.03.1974) r z e ź b i a r z s a m o r o d n y , jeden z os­ m i t y rzeźbiarz, rysownik, gawędziarz, kronikarz dawnych czasów. t a t n i c h , k t ó r y c h m o ż n a z a l i c z y ć do n u r t u ,,1'art b r u t " . Z a c z ą ł Pisano o n i m wiele, p u b l i k o w a n o jego l i s t y i t e k s t y , , k r o n i k a r ­ t w o r z y ć m a j ą c 86 l a t . 8.03.1985). Jeden z najciekawszych t w ó r c ó w l u d o w y c h , s k i e " (w „ L i t e r a t u r z e L u d o w e j " , „ P o l s k i e j Sztuce Ludowej"). 2 Grucela Gajewski 1 3 z Julinków k. Kutna (1905—27.07.1982) r z e ź b i a r z n i e m a l ż e nieznany, bardzo i n t e r e s u j ą c y . Laureat n a g r o d y i m . Oskara K o l b e r g a . •Józef Jan „ J u d a " z Ł o m n i c y k . Piwnicznej, woj. n o w o s ą d e c k i e (1898—25.06.1982). R z e ź b i a r z r n a ł o znany, cieka­ w y , o k t ó r y m — m a m n a d z i e j ę — napisze jego kolekcjoner i p r z y ­ Marian B r u d e k z B o g o r i i , w o j . tarnobrzeskie 18.07.1981), r z e ź b i ą c y o d 1950 Wymieniam oczywiście (1895—• r. tylko tych rzeźbiarzy, o których jaciel <lr B o l e s ł a w N a w r o c k i . Grucela napewno n a t o z a s ł u g u j e . ś m i e r c i w i e m . A l e i t a k s t r a t a jest niepowetowana, odeszli znako­ Wojciech m i c i t w ó r c y , n i e m a l wszyscy s p o ś r ó d t y c h , k t ó r z y się w y w o d z ą Oleksy z Paszyna k . Nowego S ą c z a (1903— : z d a w n y c h t r a d y c j i . I l u jeszcze żyje „ b o g o r o b ó w " , k t ó r z y t w o ­ Laureat nagrody r z y l i dla w ł a s n e j s p o ł e c z n o ś c i . Jedna osoba, dwie? a m o ż e j u ż 28.01.1985), n a j w y b i t n i e j s z y ś w i ą t k a r z z Paszyna, ten o d k t ó jego z a c z ę ł a się historia r z e ź b y tego o ś r o d k a . im. Brala 3 n i k t . . . Z n u r t u ,,1'art b r u t " p o z o s t a ł o t e ż nie w i ę c e j niż d w ó c h Alberta. J a r o s ł a w В e г n a s ie w i с z z Jaworzni-Gniewiec, woj. naprawdę wybitnych rzeźbiarzy (Stanisław H o ł d a i Stanisław — Zagajewski). Ci, co t w o r z ą w s p ó ł c z e ś n i e , n a l e ż ą j u ż do generacji ogrodu, gdzie z g r o m a d z i ł k i l k a s e t swych r z e ź b o t e m a t y c e głó­ m ł o d s z e j , p r a c u j ą c e j przede w s z y s t k i m „ d l a m i a s t a " . Reprezen­ wnie historycznej i p a t r i o t y c z n e j . * t u j ą n a s t ę p n ą fazę istnienia s z t u k i l u d o w e j , k i e d y t o p o d w p ł y w e m kieleckie (1.06.1908—24.01.1984), t w ó r c a s ł y n n e g o m u z e u m rizczopan 1083) Mucha z Szal k . Sieradza (16.12 1908—8.02. znakomity rzeźbiarz o bardzo i n d y w i d u a l n y m obliczu, ] Lórogo prace pokazano m . i n . w 1980 r. n a w y s t a w i e w P a ń s t w o ­ w y m Muzeum Etnograficznym w Warszawie. S t a n i s ł a w Cierniak 1124—20.10.1981), r z o ź b i a r z klerze s w y c h p r a c . bodźców z zewnątrz „twórcy ludowi" rzeźbią „ w stylu ludowym" dla obcego sobie o d b i o r c y , o i n n y c h upodobaniach estetycznych i wzorcach kulturowych. 5 Malarstwo. z Wdzydz k. Węgorzewa (23.02. zaliczyć o bardzo i n d y w i d u a l n y m chara- R a t y n ę do W ś r ó d k i l k u malarek, k t ó r y c h d z i e ł a m o ż n a ludowych, śmierć zabrała dwie — W e r o n i k ę z Tomaszowa Lubelskiego (1895—1975) malującą 6 Y'.' ł a d у s ł a w W ó j c i k naiwne o b r a z y — m a k a t k i oraz K a t a r z y n ę 14 sierpecki (22.11. z Z i e l o n k i k . K r a k o w a (14.12.1896—17.05.1982). LS93—26.03.1983), k t ó r e g o w y s t a w y zorganizowane w Płocku nie t w o r z ą c a j u ż , u m ę c z o n a ż y c i e m D o r o t a L a m p a r t z •л M u z e u m M a z o w i e c k i m , z O s ó w k i , b . pow. G a w ł o w ą a p ó ź n i e j w Warszawie Zostały — Zawoi (Państwowe i M a r i a n n a W i ś n i o s ze wsi Rataje ( w o j . kieleckie), a t a k ż e zna­ M u z e u m Etnograficzne, 1982) s t a ł y się s w o i s t ą r e w e l a c j ą , u k a ­ k o m i t a w s w y c h m a l a r s k i c h wizjach M a r i a W n ę k o w a z Nowego z u j ą c t w ó r c z o ś ć bardzo c i e k a w ą , o cechach „ n a i w n y c h " . A r t y s ­ S ą c z a , ale j ą n a l e ż a ł o b y raczej z a l i c z y ć do n u r t u ,,1'art b r u t " ta odznaczony Z ł o t y m K r z y ż e m •Sianisław Zasługi. 7 ( w y w o d z ą c e g o się z m a t e r i i l u d o w e j k u l t u r y ) . Pozostali to j u ż R e k o w s k i z W i ę c k o w y c h k . K o ś c i e r z y n y na Pomorzu G d a ń s k i m (14.06.1895—1.04.1984) t w ó r c a r z e ź b i zna­ k o m i t y c h p t a k ó w , l a u r e a t n a g r o d y i m . Oskara K o l b e r g a . 132 8 lepsi czy gorsi a m a t o r z y wiejscy. O d c h o d z ą malarze „ n a i w n i " . E p o k a N i k i f o r ó w dobiega k o ń ­ ca. I z o l a c j a n a t u r a l n a „ o d k u l t u r y " k o ń c z y się, pozostaje izo- �lacja w y n i k ł a z potrzeb psychicznych, z ucieczki od ś w i a t a zew- F r y d e r y k n ę t r z n o g o . D o h i s t o r i i p r z e s z ł y nazwiska N i k i f o r a , rach k . Ostrowca Ś w i ę t o k r z y s k i e g o (1.07.1917—12.09.1986). O n z m a r ł 13.04,1984 r . w Poznaniu u r . w 1894 r . Rybkowski. Kto p o z o s t a ł w tej Karulaka, W ł a d y s ł a w dziedzinie twórczości? B ą b e l , najlepszy garncarz o ś r o d k a w K o s z a ­ t o w ł a ś n i e w p r o w a d z i ł do r e p e r t u a r u o ś r o d k a f o r m y i o r n a m e n t y 18 z a c z e r p n i ę t e z c e r a m i k i w y k o p a l i s k o w e j . Z m a r ł t e ż i n n y garn­ Z n a p r a w d ę u t a l o n t o w a n y o h , obdarzonych w ł a s n y m w i d z e n i e m carz ś w i a t a , w ł a s n ą p o e t y k ą c h y b a j u ż t y l k o L u d w i k W i ę c e k . Bardzo b r n y m K r z y ż e m Zasługi A l e k s a n d e r z r e s z t ą schorowany i s ł a b y . 1984) a w U r z ę d o w i e ( w o j . lubolskie) — J e r z y Z p o ś r ó d w y b i t n y c h m a l a r z y n u r t u nieprofesjonalnego odno­ t o w a ć trzeba ze s m u t k i e m ś m i e r ć Z b i g n i o w a Radkego ośrodka ostrowieckiego (Denkowskiego) odznaczony Sre­ (1899—1985), a z Czarnej Czesław W s i Kościelnej Piechowski Kraszowski. s t a w i a ł wiele, z w ł a s z c z a w Szwecji, gdzie szczególnie go ceniono. miki J ó z с f K a ź m i e r c z a k bel (19.08.1913—22.04.1984) pold W r ó b e l oraz Wró­ t a k ż o z Szopienic Leo­ (1922—21.04.1984). z K a r t u z (14.01.1914—14.12. W Zakopanem z m a r ł stolarz-artysta J a n T y l k a (11.06. Stowarzyszenie T w ó r c ó w L u d o w y c h , k t ó r o p o d a ł o m i wiele d a n y c h do tego t e k s t u z a s y g n a l i z o w a ł o w c i ą ż r o z w i j a s i ę . Ś m i e r ć w y r w a ł a z grona najlepszych Zofię G a b r y ś Zakopanego A n t o n i 1983). latach, z oraz Z m a r ł t a k ż o t w ó r c a polewanej czarnej cera­ to, reaktywowano w pięćdziesiątych R o j - G ą s i o n i c ę 1 9 1911—6.11.1986), laureat nagrody i m . Oskara K o l b e r g a . W ś r ó d m a l u j ą c y c h na szkle sytuacja jest n i e p o r ó w n a n i e le­ psza, m a l a r s t w o Wite k (woj. białostockie) (1926—1984) z G d a ń s k a (14.05.1921—27.02.1985). B y l c z ł o n k i e m Z P A P , w y ­ Z m a r l i t a k ż e znani malarze ś l ą s c y : g ó r n i k P a w e ł K r a w c z y k (1924—- (16.08.1923—6.06.1981), k t ó r a wraz z H o l e n ą R o j - K o z ł o w s k ą oraz m i e s z k a j ą c y m obocnio w U S A — J a n o m J a c h y m i a k i e m ) p i o r w s i z a c z ę l i m a l o w a ć po sądeckie t a k ż o zgon Józefy (1897—1986) h a f c i a r k i z T y l m a n o w e j , w o j . nowo­ oraz tkaczki A n n y К o s i а с к i e j (1906—1985) z Gro to wic w w o j . p i o t r k o w s k i m . Żognamy takżo M i c h a ł a Słowika D z w o n a (1906— wojnio na szkło (w 1952 г . ) . Skromna, o w i e l k i m p i ę k n i e w o w - —27.08.1980) wiolce z a s ł u ż o n e g o zbieracza p i e ś n i i z a b y t k ó w , n ę t r z n y m , z d ą ż y ł a jeszcze k r ó t k o p r z ó d ś m i e r c i ą o d e b r a ć pre­ w s p ó ł t w ó r c ę m u z e u m w rodzinnej Szczawnicy. 13 O d e s z ł a cala plejada l u d z i , k t ó r z y odegrali w i e l k ą r o l ę we C i ę ż k o chora, w p a r a d n y m s t r o j u g ó r a l s k i m , dowieziona przez w p r o w a d z a n i u s z t u k i ludowej do ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n e j , k t ó ­ o r d y n a t o r a szpitala z Zakopanego r z y z a j m o w a l i się t ą t w ó r c z o ś c i ą , pisali o n i o j : Franciszek K o t u l a , K a z i m i e r a stiżową nagrodę i m . Brata Alborta za twórczość religijną. do K r a k o w a , u c z e s t n i c z y ł a w ceremonii rozdania n a g r ó d , i m p o n u j ą c h a r t e m ducha i g o d n o ś c i ą Śmierć S a b i n y M a s e ł b a s z W a s i l ó w k i (19.11.1897— 1984) w y r w a ł a z grona t k a c z e k d y w a n ó w d w u o s n o w o w y c h a r t y ­ s t k ę w y b i t n ą , w y r ó ż n i o n ą n a g r o d ą i m . Oskara K o l b e r g a . 1 6 Rów­ M i e c z y s ł a w Gładysz, Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , Aleksander R y b i c k i , Longin Wanda Malicki, Jostowa. cze: K a z i m i e r z P i e t k i e w i c z , k ś . E d w a r d nie z n a n ą i w y b i t n ą t k a c z k ą z Wasilówki (woj. białostockie) była Janina A l e k s a n d r a a t r u Dzieci w B ę d z i n i e , organizator p r z e g l ą d ó w R a d u l s k a (1903—1986). S p o ś r ó d z n a n y c h , nagradzanych t w ó r c ó w szopek k r a k o w s k i c h Jan O r y n ż y n a , Dorman. Działa­ Nitka, z n a k o m i t y r e ż y s e r , b . d y r e k t o r Te­ herodowych Inspiratorzy, ci, którzy stworzyli „szkolę (1920—1984), p r ó ­ p o l s k ą " w pedagogico artystycznej w p r o w a d z a j ą c inwencje l u ­ b u j ą c y s w y c h sił t a k ż e w r z e ź b i e (chyba n i g d y i c h publicznie d o w y c h t w ó r c ó w do r ę k o d z i e ł a czy w z o r n i c t w a p r z e m y s ł o w e g o — n i e p o k a z a ł ) oraz Z y g m u n t G r a b a r s k i (1922—1.05.1984). Wanda z m a r l i w ostatnich l a t a c h : J a n M a l i k W ś r ó d mistrzów wycinanki w y b i t n ą rolę odgrywała Z o f i a F i j a ł k o w s k a - W i e c h n o z Wierznowic k . Łowicza (1914—17.06.1985). W y k a z y w a ł a d u ż ą i n w e n c j ę t w o r z ą c tema­ tyczne k o d r y ł o w i c k i e w y c h o d z ą c e poza dawne schematy k o m ­ p o z y c y j n e . Z a j m o w a ł a się t e ż z d o b n i c t w e m i z b . B r a t j e j na­ p i s a ł m i w l i ś c i e : „ Z m a r ł a ś m i e r c i ą g ł o d o w ą na n o w o t w ó r k r t a n i . B ę d ą c w s z p i t a l u j a k t y l k o m o g ł a s i e d z i e ć w ł ó ż k u w y c i n a ł a prze­ różne cudeńka." Telakowska, Maria Bujakowa. Kil­ k a l a t t e m u m o ż n a b y ł o k o n t y n u o w a ć i c h d o ś w i a d c z o n i a , prze­ k a z y w a ć m ł o d y m i c h p r a k t y k ę d z i a ł a n i a . D z i ś j u ż na t o za p ó ź ­ no. G o r z k o . . . 17 W 1986 z m a r ł a (ur. w 1898 r . ) M a r i a n n a morników w woj. piotrkowskim, twórczyni bukietów, Zmarła H o l e n a B ą k z Ko­ znana t k a c z k a , w y e i n a n k a r k a , K n u t z W d z y d z , w o j . g d a ń s k i e (14.12. także J a d w i g a ...Zapewne nic w y m i e n i ł e m t u w s z y s t k i c h , z a s ł u ż o n y c h dla naszej kultury n a r o d o w e j , z m a r l i sami nie p i s z ą , nie wszyscy toż b y l i z w i ą z a n i z „ C e p e l i ą " i S T L . Ograniczam t e ż t ę listę w zasadzio do o s ó b k t ó r o z m a r ł y w ostatnich 3 l a t a c h . Odczuwam nie­ pająków. 1916—31.03.1982) w y k o n u j ą c a p i ę k n e p l e c i o n k i z k o r z e n i sosny. Zmarła * J u r g i e l e w i c z takiego t y l k o , zbiorowego p o ż e g n a n i a . wymioniam, znalom, z n i e k t ó r y m i Wielu z tych, łączyło maio coś znacznie g ł ę b s z e g o niż z n a j o m o ś ć . K i e d y i c h teraz w s p o m i n a m , Krokoci w y r a ź n i e odczuwam ich b r a k . P r z e c i e ż z a w d z i ę c z a m i m nio t y l k o w w o j . s u w a l s k i m (1901—19.03.1984) t w ó r c z y n i p l a s t y k i o b r z ę ­ r a d o ś ć o g l ą d a n i a p i ę k n y c h r z o ź b , o b r a z ó w czy t k a n i n , ale i coś dowej a s z c z e g ó l n i e p a l m ; a t a k ż e wski z Kadzidła, S t a n i s ł a w w o j . ostrołęckie z dosyt których Jechno- (1906—13.04.1986), ple- znacznie ważniejszego. K i m b y ł b y m , jako myślący i czujący człowiek bez k o n t a k t ó w z Chajeem, R a d k i e m , W i e c h n o - F i j a l - cionkarz, jeden z n i e l i c z n y c h u nas w y c m a n k a r z y . W K a r t u z a c h b o w s k ą , Szczypawką a zwłaszcza P o t o ń c c m , Zosią zmarł n i c ą , k t ó r y c h h a r t ducha i w e w n ę t r z n e p i ę k n o u c z y ł o m n i e po­ lutnik A u g u s t y n Mielowczyk (28.08.1917—17.04.1985), Roj-Gąsio- o s t a t n i w y r a b i a j ą c y na Kaszubach diabelskie skrzypce, burczy* kory" i ludzkiej g o d n o ś c i . K i m b y ł b y m basy i bazuny, n a P o d h a l u z a ś , w Zakopanem, budowniczy L u r k i , bez jogo r z e ź b , z a m y ś l e ń i m ą d r o ś c i , k t ó r e j nie z a s t ą p i S t y r c z u l a - M ^ ś * ż a d e n i n n y k o n t a k t , na wot z l u d ź m i w y b i t n y m i i w s p a n i a ł y m i . instrumentów ludowych S t a n i s ł a w n i a k. Józefa P o n i e w a ż k a ż d y człowiek jest w swej istocio n i e p o w t a r z a l n y , Garncarstwo (podobnie j a k k o w a l s t w o ) n a l e ż y do r z e m i o s ł , k t ó r e g i n ą , nie m a d o p ł y w u m ł o d y c h sił, nie m a bez p r z y j a ź n i dostatecznych b o d ź c ó w do p o d t r z y m a n i a d a w n y c h o ś r o d k ó w i r o d z i n n y c h war­ s z t a t ó w . Z p o ś r ó d d z i a ł a j ą c y c h jeszcze t w ó r c ó w odeszli: jodyny. Zwłaszcza twórca, artysta a więc t o n , k t ó r y czuje wię­ cej od i n n y c h , a nierzadko i cierpi więcej o d i n n y c h . S z t u k a l u d o w a t o nio t y l k o w y r o b y . T o przede w s z y s t k i m ludzie. 133 �PRZYPISY 1 A . K o w a l s k a - L e w i c k a , Józef Janos, rzeźbiarz ludowy z Dębna, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " R . 8, 1954 n r 3; W . "Waligóra, Bogactwo jest tu nic. O rzeźbach i wierszach Józefa Janosa, K r a k ó w 1979 (w z w i ą z k u z w y s t a w ą r z e ź b Janosa); A . J a c k o w s k i , Józef Janos Ш5—1985), „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " R . 4 1 , 1986 n r 1/2; A . K r ó l i , Współczesna rzeźba ludowa Karpat Polskich, Wrocław— Warszawa 1979 J . i A . Czerepinscy, Władysław Chajec, rzeźbiarz ludowy z Kamienicy Górnej, pow. Jasło, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " R . 15, 1961 n r 4; F . K o t u l a , Kodeks AD 1967 Władysława Chajca, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " R . 26, 1972 n r 3; t e n ż e , On i ja (o W ł a ­ d y s ł a w i e Chajcu), „ L i t e r a t u r a l u d o w a " 1974 nr 6; A . K r o l l , op. cii.: T . Szotele-Zauchowa, Współcześni rzeźbiarze, ludowi województwa rzeszowskiego, R z e s z ó w 1973 (nota). A . K r o l l , op. cit., t e n ż e , Paszyński ośrodek plastyki ludowej, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " R . 39, 1985 n r 1/2 J . K . W ó j c i k , Jana, Bernasiewicza ,,Małe Muzeum w Jauorzni", „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " R . 36, 1981 n r 2; t o n ż e , Mcister Jan und sein ,,Kleines Museum", Leipzig—Weimar 1986 H . O l ę d z k a , Rzeźby Szczepana Muchy ze wsi Szale (katalog w y s t a w y ) , P a ń s t w o w o M u z e u m Etnograficzne, Warszawa 1980, t a m bibliografia a r t y k u ł ó w o rzeźbiarzu. S. Cierniak, Mój życiorys oraz Fragmenty u pamiętnika, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " R . 37, 1983 n r 3/4; D . Szutkowska. Początek i koniec Cierniakowego świata t a m ż e ; M . P o k r o p e k . Jarmark płocki. P ł o c k 1975 (nota). W . Dowlaszewicz, Twórczość rzeźbiarska Władysława Wójcika (katalog w y s t a w y ) . M u z e u m Mazowieckie. P ł o c k 1982; M . Po­ kropek, Jarmark płocki, P ł o c k 1974 ( n o t a ) ; F . M i d u r a , Sierpecki ośrodek twórczości ludowej, nowe odkrycie — Władysław Wójcik, „"Notatki p ł o c k i e " , 1972 n r 2; W . K r a u z e , „Diabłica po świecie chodzi", „ Ż y c i e W a r s z a w y " , 6—7.11.1982 N o t a w k a t a l o g u n a g r ó d : Kolberg 1978—1984, W a r s z a w a 1984 2 3 4 5 6 7 8 9 L . J o ń c z y k , Edward Sutor, rzeźbiarz świeckiej prawdy, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " R . 26, 1972 n r 2; H . Ś r e d n i a w a , E . R o d z i k , Edward Sutor, rzeźbiarz z Nowego Targu, „Polska S z t u k a L u d o w a " R . 26. 1972 n r 4; ciż, „Inni". Wystawa rzeźby Edwarda, Sutora z Nowego Targu (katalog), W a r s z a w a 1971; A . Polio, Przedziwne wizje Edwarda Sutora, „Dziennik Polski", 10—11.01.1971; A . O s ę k a , Figura bez imion, „ P o l s k a " , 9.09.1971 S. M a r c i n i a k , Józef Lurka, rzeźbiarz ludowy. Świdnica 1983. B o g a t o i l u s t r o w a n a k s i ą ż k a zawiera b i b l i o g r a f i ę prac 0 a r t y ś c i e . P o n a d t o : S. M a ł k o w s k i , Wspomnienie o rzeźbiarzu Józefie Lurce, „ T y g o d n i k Powszechny", 28—29.03.1981; K . Gerliczowa, Lurka — rzeźbiarza z bożej laski, „ K u l t u r a D o l n o ś l ą s k a " , 1982 n r 1 J . O l ę d z k i , Pacierze Szczypawki. Uwagi o zależności dzieła sztuki od poglądów estetycznych i etycznych artysty, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , R . 30, 1976 n r ' 1 M . P o k r o p e k , Życie i twórczość rzeźbiarska Józefa Soboty, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , R . 28, 1974 n r 2; A . J a c k o w s k i , Sobota i inni, t a m ż e . M . P o k r o p e k , Jarmark płocki, P ł o c k 1974 (nota). J . Ł o d z i ń s k i , Katarzyna Gawłowa ( w s t ę p do k a t a l o g ó w w y s t a w y w M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m ) , K r a k ó w 1978; t e n ż e , Katarzyna Gawłowa — malarka z Zielonek, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R . 33, 1979 n r 3; t a m ż e , K. Gawłowa o swym życiu 1 malowaniu (орг. A . J a c k o w s k i ) . M . P o k r o p e k , Jarmark płocki, P ł o c k 1976 (nota). N o t y w k a t a l o g u n a g r ó d : Kolberg 1978, Warszawa 1978; M . P o k r o p e k , Jarmark płocki, P ł o c k 1979 N o t a w : Wybitni twórcy ludowi XX-lecia (opr. J . Jarnusz­ kiewicz, A . K u n c z y ń s k a ) , „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , R . 2 1 , 1967 n r 4 ; A . Ś w i ą t k o w s k a , k a t a l o g w y s t a w y a r t y s t k i , Ł o w i c z 1979, M . P o k r o p e k , Jarmark płocki, P ł o c k 1974 (nota). M . P o k r o p e k , Jarmark płocki, P ł o c k 1974 (nota). M . P o k r o p e k , Jarmark płocki, P ł o c k 1974 (nota). 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 I I . 2. M a r i a n B r u d e k z B o g o r i i Fot. J. Łodziński, i l . 2; J. Świderski, i l . 1 134 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/aa4331077c983082bb7c9768ef3479af.pdf 4b847d4135e9bc5ce175a5ed31f21042 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3254 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3050 Title A name given to the resource Wspomnienia pośmiertne - Józef Janos (1895—1985) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2, s.122-123 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I W S P O M N I E N I A P O Ś M I E R T N E Aleksander J a c k o w s k i JÓZEF JANOS J a n o s ' , t o cały rodzdzial w h i s t o r i i rzeźby l u d o w e j . Postać (1895—1985) dojrzały do n i e j , zatroskany t y l k o o rzeźby, które zostawia. wyjątkowa, b a r w n a . A ż dziw bierze, że dopiero w 1985 r o k u o t r z y ­ Możo i nie dlatego, że chciał, a b y go w s p o m i n a n o , ale w prze­ mał pierwsze ważne wyróżnienie — nagrodę i m . Oskara K o l b e r g a . świadczeniu, że wyraził w n i c h sprawy ważne, że t o były rzeźby Zmarł 8 l i p c a l 9 8 5 г., n i m jeszcze nagroda t a została m u wręczona. do modlenia się, i t o i m przydawało znaczenia. W l a t a c h rozpa­ Nie w i e m , czy zdążono go o niej powiadomić, nie w i e m n a w o t , noszonego czy p o t r z e b y turystów n i c z y m I n d i a n i n z r e z e r w a t u — Janos był zechciałby ją przyjąć, był b o w i e m człowiekiem wielkiej modelu „twórcy autentycznym cepeliowskiego", skromności, choć i wielkiej d u m y . Pochowano go, j a k chciał, we jeszcze franciszkańskim habicie, n a c m e n t a r z u w Dębnie, o b o k słynnego Chajec, L u r k a , W i n c e n t y K r a j e w s k i . artystą ludowym, który zaspokaja j a k Kudła, Piłat, drewnianego kościoła, perły europejskiej a r c h i t e k t u r y drewnianej. Józef Janos urodził się w Dębnie 10 g r u d n i a 1895 r o k u . Rzeźbił ołtarze i f i g u r y do różnych kościołów, do Murzasichla, W dzieciństwie pomagał r o d z i c o m w gospodarce, pasł gęsi, k r o w y . Dębna. Rzeźbił o d kilkudziesięciu l a t , zawsze z powagą, staran­ M i m o biedy w d o m u ukończył czteroklasową szkołę wiejską. G d y n i e , j a k umiał. B y ł artystą, jeśli p o d t y m słowem rozumieć nio miał 19 l a t powołano go do w o j s k a austriackiego i walczył n a t y l k o zawód, ale i postawę. Życie przeżył godnie, w trudzie alo froncie w K a r p a t a c h W s c h o d n i c h . J a k pisze E d w a r d Waligóra: i k o n t e m p l a c j i . Przez l a t a budował d o m , góralski, p r a w d z i w y , bez „ P o dwóch l a t a c h wrócił stamtąd j a k z piekła, z głębokim urazem jednego żelaznego gwoździa, d o m w którym żył prawie j a k pustel­ p s y c h i c z n y m . W o j n a porozrzucała m u myśli. Wrócił j a k o i n w a l i d a n i k . Kochał t e n d o m , z t a k strasznym t r u d e m p o s t a w i o n y , prosił z odmrożonymi s t o p a m i . " Toteż we w s i n a z y w a l i go i n w a l i d e k . n a w e t , b y t a m , w ogrodzie, go pochowano. Żył myślami o spra­ W 1931 r . rozpoczął budowę własnego d o m u . Sam wykonywał w a c h w i o l k i c h i ważnych, twórczość i w i a r a splatały się w jedno. prace stolarskie, snycerkę. Ręce miał sprawne, t o co robił podo­ Modlił się żarliwie, a kadencje słów cisnęły m u się na usta, w l a m e bało się sąsiadom, nieraz więc proszono go o zrobienie m o d l i t w y , olśnienie światem, dziełem stworzenia. Rozpościerał zdobionej l i s t w y , łyżnika czy s k r z y n k o w e j k a p l i c z k i . Zaczął rzeź­ arkusze pakowego p a p i e r u i klęcząc n a podłodze 2 zydla, zapisywał bić. Dlaczego ? Po p r o s t u , ktoś p o w i n i e n był poprawić uszkodzoną cisnące m u się na usta słowa. Turyści, których nie znosił, bo m u figurę w kapliczce, wykonać nową — a o n miał k u t e m u n a j ­ przeszkadzali s w y m natręctwem i bezczelnością, w y d z i e r a l i m u większe zdolności, miał p r z y t y m więcej czasu o d i n n y c h . N i e te wiersze. Niektóre z n a m y , opublikował je w z n a k o m i t y m k a ­ traktow-ał t a k i c h zadań zarobkowo, g d y widział, że gdzieś skra­ t a l o g u prae Janosa, i n i c j a t o r i a u t o r w y s t a w y , E d w a r d Waligóra. dziono z k a p l i c z k i świątka — dorabiał nowego i wstawiał. N a j ­ Czytane j a k o poezja wydają się surowe, czasem znakomite, t o p i e r w była t o n o r m a l n a , logiczna praca, wynikająca z potrzeby znów roztopione w gadulstwie. B o też nie są to wiersze doprowa­ społecznej i jego możliwości, dopiero później przyszła świadomość, dzone do f o r m y , raczej zapisy słów, obrazów, myśli, zapisy n a że rzeźbiąc staje się artystą. Potencjalnie mógł n i m być, zważyw­ żywo tego, co m u się cisnęło n a myśl. szy nie t y l k o u z d o l n i e n i a m a n u a l n e , ale i dyspozycje że musiał zostać rzeźbiarzem. S e t k i l u d z i , a może i więcej, m a I d z i e ona nic nie czeka t a k i e potencjalne dyspozycje, N i e obziera się t u n a nic dopiero życie sprawia, że je nie­ którzy zaczynają realizować. W p r z y p a d k u Janosa zaważyły n a Ona zdąża do swych granic... Rzeźbił przede psychiczne, refleksyjność, wrażliwość, religijność. A l e wcałe nie znaczy t o , Szumi woda szumi rzeka w s z y s t k i m postacio świętych, k a p l i c z k i , stacje Męki. Często posługiwał się rzeźbą płaską, w desco. Postacie b u ­ tej realizacji d w a f a k t y : zajmowania się przez niego snycerką, i istnienie zapotrzebowania n a rzeźby w środowisku. dował zwarte, ale s k r z y n k i kapliczek dekorował bogato, i t e n K i e d y wybuchła w o j n a był już dojrzałym artystą l u d o w y m , snycerski ornament z taką obfitością stosowany pełni tę samą świadomym tego, co r o b i . Po w o j n i e należał do pierwszych, rolę, co k w i a t y zdobiące święty wizerunek. których dostrzeżono i doceniono. Oglądał a l b u m y , znał już dzieła W 3 l a t a c h pięćdziesiątych wyrzeźbił też k i l k a płaskorzeźb przedstawiających K o p e r n i k a , Matejkę, W i t a Stwosza, Wiele razy podejmował t e m a t reprezentacyjny d l a Podhala — postać W i t a Stwosza, wiedział, że n i g d y i m nie dorówna, ałe że i o n —• prostaczek — bez niczyjej r a d y , bez n a u k i , idzie w ślady t y c h , którzy przed n i m rzeźbili. harnasia, zbójnika. Czynił t o z przekonaniem. Pamiętam, w 1952 r. spotkałem go, g d y szedł, j a k w każdy czwartek, z Dębna do N o ­ J a prostacek, j a prostacek wego T a r g u — po gazetę. Był jeszcze w t e d y ciekaw życia i dopiero Jestem n i c nieokrzesany później zaczął się izolować o d świata n a rzecz m o d l i t w y i myśli T y l k o w drzewie dłubać, wiercić o sprawach najważniejszych. Jestem t o w t y m zakochany (...) Oczywiście, można skwitować jego osobę d y k t e r y j k a m i . T o „ J a b y m chciał przejść przez t e n a r t y z m " , pisał, wyrażając t a k i e łatwe i efektowne. Można się śmiać, że pluł w o b i e k t y w y swe marzenia. Jego szkołą, podobnie j a k w i e l u i n n y c h „bogoro- aparatów f o t o g r a f i c z n y c h , szczuł psa n a gości, zakłócających b ó w " była p r a k t y k a , powtarzanie p o d o b n y c h ujęć, t y c h samych jego spokój, że w jego chałupie żyły całe t a b u n y m y s z y , że się tematów. N a u k a n i e poprzedzała p r a c y (jak t o się dzieje w k u l ­ poruszał j a k p a n H u l o t w f i l m a c h Tati'ego. A l e czy t o ważne ? turze „ w y s o k i e j " ) , jedno i drugie ściśle się łączyło ze sobą. Myślę, że nieraz t a k i e „malownicze" spojrzenie s k r y w a rzeczy­ Pozostawił dorobek znaczny, ale i n i e j e d n o l i t y . Można w n i m wistą prawdę o człowieku. D l a m n i e Janos, t o przede w s z y s t k i m j e d n a k znaleźć dzieła dojrzale, w y b i t n e — j a k choćby rzeźby, człowiek w i e l k i e j p o w a g i , a r t y s t a w najgłębszym które wykonał do kościoła w M u r z a s i c h l u . sensie tego słowa, wrażliwy n a przyrodę, kształt, k o l o r , słowo; wrażliwy n a sprawy e t y k i , w i a r y . Umierał, pogodzony 122 z myślą o śmierci, Wiorzył, że t o , co r o b i jest potrzebne, n a w e t w t e d y , g d y t r a k t o w a n o go j a k dziwoląga, g d y k r y t y k o w a n o jego f i g u r y �w kościele. Wierzył w dar t a l e n t u , którym został obdarzony Odszedł, jeden z o s t a t n i c h , którzy t w o r z y l i jeszcze d l a swego i który błądząc i męcząc się m u s i realizować — b y spełniło się jego przeznaczenie. środowiska, do kapliczek i kościołów, którzy w dzień dzisiejszy wnieśli żywą tradycję l a t m i n i o n y c h . 4 P R Z Y P I S Y Janos czy Janas 1 Pisano jego nazwisko d w o j a k o . W 1966 r. napisałem do niego, prosząc o rozstrzygnięcie t e j k w e s t i i . Po krótkim czasie otrzymałem o d niego l i s t : „Pisze się m n i e J a n o s . " A p o d t y m widniał p o d p i s : Józef Janas. E d w a r d Waligóra, Bogactwo jest tu nic. O rzeźbach i wier­ szach Józefa Janosa, Kraków 1979 ( W y d a w n i c t w o w związku 1 2 z wystawą, zorganizowaną przez M u z e u m Etnograficzne w K r a ­ kowie). T a m b i b l i o g r a f i a . A n n a K o w a l s k a - L e w i c k a , Józef Janos, rzeźbiarz ludowy z Bębna, „ P o l . Szt, L u d . " , R. 8, 1954 n r 3 A n t o n i K r o h , Współczesna rzeźba ludowa Karpat Polskich, Ossolineum, Wrocław—Warszawa 1979, s. 73 3 4 123 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/31ebd6bf2d723c89746f66da07c210cd.pdf 07ba588ec5c2377268aef82a8800572b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3255 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3051 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2, s.124-128 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S # S U M M A R Y OF The general subject of the present issue is bost expressed i n the t i t l e o f P. A r i e s ' book „Man i n the A r t i c l e of D e a t h " . T h i s s i t u a t i o n , as w e l l as b u r i a l customs are presented i n v i e w of different f o l k a n d non-folk cultures. A. Jackowski's i n t r o ­ d u c t o r y essay ,,Several t r u i s m s a n d reflexions on d e a t h , f o l k c u l t u r e , a n d the w a y of considering its p r o d u c t s " stresses t h e i m p o r t a n c e o f eschatological problems. A l t h o u g h n o t always t a l k e d a b o u t , death is b o u n d t o have somo influence on people's behaviour. Рог those who believo death is b u t the v e r i f i c a t i o n o f t h e i r life. The d e a t h topos is present i n f o l k l o r , f o l k a r t ; the w o r k s of t h i s a r t , however, have never been described w i t h the reference t o the b a c k g r o u n d of ideas w h i c h b r o u g h t t h e m i n t o being. The range o f subjects m a y be seen, for instance, i n the l i s t of problems t h a t c o u l d have been presented i n t h i s issue. The f r a g m e n t of Aries' book shows the , , r e j e c t i o n " of death i n the Wostern bourgeois c u l t u r e i n the second h a l f of the 19th and the 2 0 t h c e n t u r y . D y i n g , death, become shameful subjects, t h a t are n o t spoken of a n d discussed i n f r o n t o f the d y i n g person. D e a t h is h a n d e d over t o doctors a n d is seen as a , , d i r t y " m a t t e r . People die i n solitude a n d i t is o n l y statesmen a n d o u t s t a n d i n g personages t h a t have solemn funerals w i t h the crowds o f people present. The solitude of one's d y i n g i n h o s p i t a l , p a r t i c u l a r l y of people w h o do n o t believe i n life after life, is discussed b y K . Gebert, a psy­ chologist, i n the article ,,To bo before d e a t h " . The t w o texts are c o u n t e r p o i n t e d b y consecutive articles; J . T w a r d o w s k i , a priest a n d poet, i n the paper , , W r i t t e n i n a n o t e - b o o k " presents his reflexions o n the p r e p a r a t i o n for death b y people w h o believe i n God, he discusses t h e i r a t t i t u d e , d i g n i t y , and readiness for death. Aries' t e x t is counterpoised b y the texts of the peasants: t h a t o f T . Gajda and J . M i t e r a w h o present behaviour of d y i n g people, t h e i r relatives a n d neighbours, as w e l l as funeral customs t h a t t h e y came t o k n o w , b o t h d i r e c t l y a n d i n d i r e c t l y . The a c c o m p a n y i n g photographs show t h a t the whole of the village c o m m u n i t y takes p a r t i n these events, i n the funeral, i n the f i n a l p a r t i n g w i t h the dead. W . Sadowski, i n t u r n , speaks about funerals i n the O r t h o d o x Church on the example of the Gorzów Wielkopolski. I n her article „ F o l k images of d e a t h " A . K o w a l s k a - L e w i c k a points o u t t h a t i n the c o u n t r y death never evoked fear. D y i n g was a n a t u r a l sequence t o life, t h u s one always h a d t o be ready for i t . E v e r y member of peasants' c o m m u n i t y was f a m i l i a r w i t h d e a t h , since a l l the village p a r t i c i p a t e d i n funerals. Religious beliefs contained some elements f r o m the p r e - c h r i s t i a n era a n d t h e y referred t o the soul t h a t showed the same features, needs a n d emotions as the deceased. The soul's life after life was i m a g i n e d i n the e a r t h l y w a y (heaven as a b i g r o y a l c o u r t , h e l l as t o r t u r e chambers). D e a t h was personified a n d i m a g i n e d as a creature w h o comes t o c u t the t h r e a d o f one's e a r t h l y life on God's order. She used t o appear a t the bed of the d y i n g together w i t h a d e v i l a n d an angel f i g h t i n g for his soul. She c u t the t h r e a d of the dying's life w i t h a scythe (or sickle), freed the soul f r o m the b o d y a n d l e d i t t o God's J u d g e m e n t i n the c o u n t r y o f the dead. A c c o r d i n g t o other beliefs, the soul h a d to f i n d i t s w a y t o the a f t e r w o r l d o n i t s o w n , overcoming a l l the arising obstacles. D e a t h was i m a g i n e d as a skeleton dressed i n a w h i t e sheet, w i t h a scythe i n h a n d (folk t r a d i t i o n , stories, N a t i v i t y plays, w a i t s , the so-called herods). I n Southern P o l a n d death, even i n greatest colds, was bare-footed a n d was carried f r o m house t o house on people's backs. There also exists another image of death (it is n o t to be f o u n d i n the C h u r c h i c o n o g r a p h y ) ; she is personified b y a strange w o m a n , f r e q u e n t l y i n a w h i t e shawl, w h o appears unexpectedly a n d sometimes grows to u n ­ n a t u r a l size. Such a h u m a n - l i k e death also showed some h u m a n features, for instance s y m p a t h y ; she w o u l d , for example, let a m o t h e r o f l i t t l e c h i l d r e n live. She k n e w h o w to show g r a t i t u d e . D e a t h - w o m a n d i d n o t c u t off her v i c t i m s ' heads, b u t strangled t h e m . Since plague was i m a g i n e d s i m i l a r l y , the a u t h o r supposed t h a t death-skeleton w i t h scythe is a later presentation. I n f i n e arts i t is o n l y death-skeleton t h a t we come across. The approach o f d e a t h was sometimes portended b y strange figures, a b l a c k cat or dog. K . R e n i k , i n t u r n , discusses the c o n t a c t between the w o r l d o f the l i v i n g a n d of the doad (,.Contacts w i t h the doad. F o l k imagines"). I n the f o l k vision of the w o r l d such contacts were expectod and desired when t h e y occurred i n proper t i m e a u d place, a n d u n w a n t e d w h e n t h e y passed b e y o n d these l i m i t s . 124 P E 3 Ю M E ARTICLES On the A l l Souls' D a y , for instance, the souls o f the dead h a d food prepared a n d baths ready for t h e m t o clean themselves. The souls were also a d m i t t e d t o appear o n St J o h n ' s n i g h t , St A n d r e w ' s n i g h t , a n d Christmas E v e . O n those occasions i t was forbidden t o sweep the house so as n o t t o sweep away the soul of an ancestor. I n some cases c e r t a i n rites h a d t o be f u l f i l l e d i n order t o let the soul go a w a y i n peace a n d , leaving for good the c o m m u n i t y of the l i v i n g , bo accepted i n the a f t e r w o r l d . The d e a t h sometimes r e t u r n e d as ghosts t o d e m a n d t h e f u l ­ f i l l m e n t o f a r i t e (for instance p u t t i n g essential objects i n t o the coffin). H o r r y f y i n g were r e t u r n s of people who h a d died v i o ­ l e n t l y : t h e y became demons, ghosts, d r o w n e d m e n . T h e y c o u l d be d r i v e n a w a y b y a c e r t a i n magic f o r m u l a or a sign. There also existed magic rites w h i c h were t o ensure t h e p r o s p e r i t y of t h o dead a n d were connected w i t h t h e i r , , p l a n n e d " r e t u r n . Z o f i a Szromba-Rysowa i n article , , F u n e r a l feast i n f o l k customs a n d beliefs" based o n the materials f r o m t h e selected regions of the Polish Carpathians, m a i n l y the Sącz a n d Żywiec B e s k i d M o u n t a i n s . F o r c o m p a r a t i v e reasons she u t i l i z e d the 19th c e n t u r y records as w e l l as those f r o m the i n t e r w a r period. Tho a u t h o r was p a r t i c u l a r l y interested i n character o f the f u n e r a l feast, its place and composition o f p a r t i c i p a n t s . She also t o o k a keen interest i n the list of served dishes a n d alco­ hols as w e l l as i n the f o r m o f e v o k i n g the memories o f the dead. She analysed food offered t o w a n d e r i n g beggers a n d t h e i r f u n c t i o n i n funeral ceremony. These problems were seen i n the c o n t e x t o f feasting i n general. Szromba-Rysowa was also interes­ t e d i n the transformations of t r a d i t i o n a l f u n e r a l feast i n the Polish country. The a u t h o r came to the conclusion t h a t funeral feast is a conscious a p p r o v a l of life i n the article of d e a t h ; i t is an evidonco of the t r i u m p h o f life over death a n d f i n a l l y an expression o f one's f a i t h i n the u n i o n o f the w o r l d of the l i v i n g a n d o f the dead. Jacek K o l b u s z e w s k i i n article ,,Polish f u n e r a l h y m n s " de­ als w i t h the h y m n s sung f r o m the v e r y m o m e n t of t h e body's p r e p a r a t i o n for f u n e r a l ceremony t i l l the v e r y end of the b u r i a l or the funeral feast. The c u s t o m to sing f u n e r a l h y m n s , w h i c h was once popular, is obsolescent n o w . The o l d repertoire of funeral h y m n s comprised the t e x t s sung i n p a r t i c u l a r phases o f the ceremony, whose d i f f e r e n t a t i o n depended on social g r o u p , age o f p a r t i c i p a n t s a n d region. I t is surely n o t e w o r t h y t h a t they a i m e d n o t o n l y a t m o u r n i n g over tho deceased. T h e y wero also to p r o t e c t m a g i c a l l y the l i v i n g against the s p i r i t o f the dead a n d t o praise God. Polish funeral h y m n s are m a r k e d b y t h e i r religiousness merged w i t h the f o l k weltanschuung whose characteristic feature is t o t r e a t d e a t h as sommething n a t u r a l a n d obvious. F o l k songs arc distinguished f r o m among the preserved h y m n s : t h e y are relicts o f ancient pagan songs, christianized i n the course o f time. Sławomir Sikora i n article ,,Churchyard. A n t h r o p h o l o g y of M e m o r y " deals w i t h the c h u r c h y a r d space (together w i t h a church for b o t h spacos are h i s t o r i c a l l y related) i n the c o n t e x t of m e m o r y . Space is of dichotomic character since one o f its parts is evaluated p o s i t i v e l y (church, chapel, m a i n alley, tombstones of eminent personages), whereas the other negatively (corner, w a l l , space reserved for the graves of the suicide a n d non-baptized children). I t is prestige, sacral character a n d m e m o r y t h a t were re­ garded t o be t h o rules organizing the above space. I t m u s t be n o t e d t h a t these rules overlap a n d are complementary. A f t e r w a r d s t h e a u t h o r proceeds t o the p r o b l e m of a , , r e l i c " w h i c h has a double m e a n i n g : the grave cross reminds one n o t o n l y o f the dead b u t also o f the Passion. I n the a u t h o r ' s o p i n i o n i t is b u t a symbolic i d e n t i f i c a t i o n o f b o t h events, the over­ c o m i n g o f tho t i m e w h i c h separates t h e t w o deaths. The r e l a t i o n between m e m o r y a n d place was also t a k e n i n t o account. M e m o r y concerns b o t h the l i v i n g and the d e a d ; i t u n i t e s t h e m t h r o u g h places where t h e y can meet. O n the oxamplo o f t h e W h i t e R u s s i a n r i t e o f the ,,forefa­ t h e r s ' e v e " t h e a u t h o r proves t h a t the c o n t a c t w i t h the dead h a d f o r m e r l y t h e character o f a n anonimous m e m o r y a b o u t the �other side (the contact w i t h the former i n h a b i t a n t s o f a g i v e n place was o b l i g a t o r y irrespective of the degree of k i n s h i p ) , whe­ reas presently i t f u n c t i o n s as a m e m o r y about relatives or close friends. K r z y s z t o f K u b i a k i n article „Photographs of The Deceased" based o n the m a t e r i a l s collected a t eight cemeteries, w h i c h are s i t u a t e d i n l i t t l e t o w n s a n d villages. The m a t e r i a l s were gathe­ r e d i n 1983-84 b y the a u t h o r a n d his s t u d e n t s , p a r t i c i p a n t s o f the seminar o n a n t h r o p o l o g y o f p h o t o g r a p h y , w h i c h was headed b y the a u t h o r himself. F o r comparative reasons s i m i l a r 19th c e n t u r y effigies f r o m other cemeteries wero refe­ rred to. The c u s t o m t o place a p h o t o g r a p h of the deceased o n a t o m b ­ stone became p o p u l a r i n the I 9 6 0 ' s a n d 1970' s, b o t h i n t o w n s a n d tho eonutryside. I t became so c o m m o n t h a t such p h o t o ­ graphs were even placed on tombstones whose f o r m was com­ p l e t e l y inadoquato. The t r a d i t i o n o f t o m b p h o t o g r a p h y c a n be s t r u c t u r a l l y d e r i v e d f r o m t h e c o f f i n p o r t r a i t . K u b i a k also shows c o n t e m p o r a r y f o r m a l i n n o v a t i o n s a n d m o d i f i c a t i o n s of those effigies; f u r t h e r m o r e , the differences i n presenting the deceased on t o w n a n d v i l l a g e tombstones are p o i n t e d o u t . T w o opposite tendencies of the development o f t o m b p h o t o ­ g r a p h y can be read o u t f r o m the i n t e r l o c u t o r s ' statements quoted i n tho a r t i c l e . T h e y are as f o l l o w s : the i d e a l i s t i c tendency (i.e. a n x i e t y t o present the dead i n a solemn w a y a p p r o p r i a t e t o the d i g n i t y of the place) a n d realistic one, w h e n the doad is presented i n t h e way he looked d u r i n g h i s l i f e t i m e . Tho above o p p o s i t i o n falls i n t o l i n o w i t h the f o l l o w i n g ones: h i e r a t i c expression — na­ t u r a l one, seriousness — smile, u n i f o r m or d a r k s u i t (frequently w i t h the , . r e t o u c h e d " medals) — , , c a s u a l " dress, face o n l y — tho whole f i g u r e , l a c k of b a c k g r o u n d — d i s t i n c t b a c k g r o u n d . The a r t i c l e is a sketch o n l y , a n d therefore the presented m a t e r i a l s do n o t q u a l i f y for a t h e o r e t i c a l generalisation. Jacek K o l b u s z e w s k i i n a r t i c l e ,,Tomb poems f r o m p o l i s h cemeteries" signalls o n l y p r o b l e m developed i n t h e b o o k ,,Graveyard P o e m s " W r o c l a w 1985 b y the same a u t h o r , t h a t was p u b l i s h e d i n 1985. The poems, w h i c h are v a r i a n t s o f one p a t t e r n , represent t y p i c a l w o r k s of t h i s k i n d , f r o m a l l over P o l a n d . I t is p o e t r y o f k n o w n a n d famous authors t h a t was sometimes followed i n g r a v e y a r d poems. The a r t i c l e ,,Baroque a r t of good d y i n g " b y Tadeusz P i e r s i a k a i m s a t p r e s e n t i n g the P o l i s h B a r o q u e a r t o f good d y i n g . The m o d o l o f good death was reconstructed o n the basis o f f u n e r a l sermons, as w e l l as ascetic a n d hagiographic w r i t i n g s . Tho whole o f the p e r i o d was t a k e n i n t o account a n d the most representative m i l i e u s (Barefooted Carmelites, D o m i ­ nicans, R e f o r m a t i ) a n d authors chosen. The analysis o f such m a t o r i a l proves the S a r m a t i a n character o f the a r t of good d y i n g . E l e m e n t s o f good d e a t h closoly connected w i t h the Sar­ m a t i a n c u l t u r e are as f o l l o w s : a d j u s t m e n t of the p o s t - T r i d e n t i n e principles of aseetism to the Polish m e n t a l i t y , no or l i t t l e fear shown i n the face of d e a t h , submission of the a r t of good d y i n g t o the ideals o f the k n i g h t h o o d a n d g e n t r y , s y m p t o m s of c e r t a i n Messianism, megalomania, c t d t o f coat o f arms a,nd of the V i r g i n . I n regard t o the whole of the p e r i o d one can notice a sig­ n i f i c a n t e v o l u t i o n o f the m o d e l o f good d e a t h : f r o m tho propa g a t i o n of a p a t e t i e , m o n u m e n t a l heroism, t o tho p o p u l a r i z a t i o n of c o m m o n models a d j u s t e d t o comprehension p o s s i b i l i t i e s of vast social circles. Pathos was replaced b y miraculousness, personal effort b y t h o i n t e r v e n t i o n o f s u p e r n a t u r a l foroos. I t is t h u s possible t h a t such a t r a n s f o r m a t i o n enabled tho Sar­ m a t i a n a r t o f good d y i n g t o s u r v i v e i n monastic f o l k l o r e o n t h e one h a n d , a n d c o u n t r y f o l k l o r e o n the other. T h e second p a r t of the above s t a t e m e n t is m e r e l y a hypothesis t h a t can be v e r i f i e d i n the course of f u t h e r i n v e s t i g a t i o n . Stanisław B y l i n a i n article „ I m a g e of h e l l i n m e d i e v a l P o l a n d " based his reasoning o n the w r i t i n g s of the Fathers of the C h u r c h , sermons, religious l i t e r a t u r e , c h u r c h p a i n t i n g s as w e l l as on p o p u l a r images a n d practises. H a v i n g r e p u d i a t e d t o foretell one's fate i n tho a f t e r w o r l d , C h u r c h didactics was anxious t o present m a n w i t h the descript­ ions of the b e y o n d , p a r t i c u l a r l y o f the place of the everlasting p u n i s h e m e n t . A c c o r d i n g t o the a u t h o r , i t was scholarly and popular knowledge confronted w i t h t r a d i t i o n a l c u l t u r e t h a t shaped oschatological collective i m a g i n a t i o n . T h i s c o n t r i b u t e d t o the development o f f o l k demonology a n d , i n spite o f the preachers' c a u t i o n , also l e d t o p o p u l a r i t y i n P o l a n d o f the images o f i n f e r n a l t o r t u r e s a n d t o r m e n t s , w h i c h B y l i n a is p a r t i c u l a r l y interested i n . W h e n compared to tho pictures o f t o r t u r e s i n Wes­ t e r n E u r o p e , those images were, i n B y l i n a ' s o p i n i o n , m u c h less severe. L e t us note t h a t t h e y d i d n o t go b e y o n d the practises applied i n judiciary. The o r g a n i s a t i o n o f h e l l , w h i c h was also referred t o as a k i n g d o m , was r e l a t e d t o t h a t o f a state r u l e d b y a cruel despot w h o m L u c i f e r was i d e n t i f i e d w i t h . I t is surely n o t e w o r t h y t h a t the society consequently preserved i t s double s t r u c t u r e , i.e. clerical a n d secular. I n P o l i s h a r t h e l l was often associated w i t h a t o r t u r e chamber or p r i s o n . The l o c a l i s a t i o n o f h e l l was e q u a l l y d e f i n i t e . C o n t r a r y t o heaven, h e l l was n o t s i t u a t e d „somewhere f a r " b u t i n a g i v e n place. I n f o l k t r a d i t i o n c e r t a i n places were regarded as the e n t r y t o h e l l . L o c a l infernos are also k n o w n ; t h i s is evidenced a t least b y local names „ P i e k ł o " (hell) a n d „Piekiełko" ( a l i t t l e hell). A c c o r d i n g t o tho a u t h o r , P o l i s h m e d i e v a l h e l l was n o t v o r y cruel. I n s t e a d , i t r e m i n d e d the f a i t h f u l of i t s existence o n l y w h e n t h e y considered deeper layers o f P o l i s h syncretic C h r i s t i a ­ nity. I n Jewish t r a d i t i o n the ceremonies associated w i t h death, funeral a n d m o u r n i n g are secured b y the rules i m p o s i n g a s t r i c t l y d e f i n i t e w a y o f behaviour. Olga G o l d b e r g - M u l k i e w i c z i n articlo ,,Jewish m o u r n i n g a n d f u n e r a l ceremonies" based on philosophical tenets o f J e w i s h r e l i g i o n , merged w i t h beliefs a n d s u p e r s t i t i o n of p a r t i c u l a r J e w i s h c o m m u n i t i e s . Therefore, the funerals of the H a s i d i m had a completely different f o r m i n P o l a n d ; hence the zaddick's b u r i a l was d i f f e r e n t f r o m t h a t of o r d i n a r y people. H o w e v e r , a l l the J e w i s h funerals were p a r t i c i p a t e d i n by the whole f a m i l y of the deceased as w e l l as b y a l l members of the c o m m u n i t y . The f u n e r a l ceremony s t a r t e d w i t h the com­ m o n prayers said a t the bed o f the d y i n g a n d ended w i t h the ones offered o n the anniversary o f his death. The deceased was b u r i e d as q u i c k l y as possible; i t is surely n o t e w o r t h y t h a t no c o f f i n was used. Tho b o d y , w r a p p e d i n a w h i t e sheet, was car­ r i e d on a b o a r d ; a p i l l o w was placed u n d e r the head o f the dead. A f t e r t h e body was t a k e n o u t o f t h e house, a n u m b e r of m a g i c a l r i t e s were performed t o help the soul leave the house. A l l those ceremonies made u p the f i r s t phase o f the m o u r n i n g , w h i c h lasted a few hours a n d w h i c h preceded tho proper f u n e r a l . Since s t a m i n a was c o m m o n l y believed t o leave the b o d y g r a d u a l l y the whole m o u r n i n g lasted a year. W h a t I m e a n here is t h a t neszama l e f t the b o d y a t once, nefesz — after 30 days a n d ruach — after a year. The f a m i l y o f the deceased spent the f i r s t phase o f tho m o u r n i n g , w h i c h lasted 7 days, a t home. T h e y sat o n l o w stools and ate w h a t t h e y were g i v e n b y t h o r neighbours. N o b o d y l e f t the house and no food was prepared. Tho f a m i l y p r a y e d for tho deceased. The n e x t phase w h e n no e n t e r t a i n t m e n t s were allowed lasted 30 days. N e i t h e r marriages were contracted nor new t h i n g s b o u g h t . The m o u r n i n g ended f i n a l l y o n the anniversary of d e a t h . L e t us n o t e t h a t d u r i n g the whole m o u r n i n g s t r i c t l y d e f i n i t e prayers were said b y a l l members o f tho com­ munity. Ryszard T o m i c k i i n s u b s t a n t i a l article „ T h e w a y to the a f t e r w o r l d . Some r e m a r k s a b a u t the a Aztec eschatology" based m a i n l y o n h i s t o r i c a l sources, w h i c h were w r i t t e n d o w n i n tho Spanish-conquered Central Mexico since tho second decade o f the 1 6 t h c e n t u r y . F i r s t of a l l , the a u t h o r referred t o Historia general cle las cosas de Nueva Espana b y B e r n a r d i n o de Sahagun, a F r a n c i s c a n missionary a n d precursor of etnology a n d M e x i c a n studies. The a r t i s l e is d i v i d e d i n t o three p a r t s corresponding to throe categories o f u n d e r s t a n d i n g the a f t e r w o r l d i n the Aztec r e l i g i o n . The f i r s t p a r t deals w i t h those w h o w e n t t o h e l l a n d describes the m a n n e r t h e y were t r e a t e d ; the second one concerns those w h o w e n t t o the E a r t h l y paradise; whereas, tho t h i r d p a r t speaks a b o u t those w h o w e n t t o heaven. W o m e n , c h i l d r e n as w e l l as those who d i e d of a disease w e n t t o h e l l , r u l e d b y the d e v i l M i t c l a n t e e u t l i , called also Tzontenoe, a n d his wife, tho goddess M i c t e c a c i h u a l t . I t was the o l d m e n , specialists i n c u t t i n g paper, w h o prepared the dead for t h e i r w a y t o h e l l , The dead were p r o v i d e d w i t h proper papers a n d a j u g f u l o f water. T h e y were also p r o t e c t e d against t h e c o l d i n h e l l b y means of the f i r e made after 80 d a y s ; a l l the clothes, arms a n d articles t h e y used d u r i n g t h e i r l i f e t i m e were b u r n t d o w n . Those fires were set u p m a n y t i m e s , the l a s t one after 4 years. I t was o n l y after t h a t p e r i o d t h a t the dead were 125 1 �beHeved t o go t o 0 hells. They were also supposed t o cross t h e r i v e r s , w h i o h separated p a r t i c u l a r spheres o f h e l l , o n a dog's b a c k ; therefore, a d o g o f l i g h r e d f u r was k i l l e d d u r i n g funeral ceremonies. T l a l o c a n , t h e E a r t h l y paradise a n d l a n d o f ever-lasting j o y a n d happiness, w h i c h was i n h a b i t e d b y t h e Tlaloque gods, was destined for s y p h y i l i t i c s , lepers, t h e sick suffering f r o m i t c h , g o u t a n d dropsy as w e l l as for those w h o d i e d i n water or were k i l l e d b y t h u n d e r b o l t . T h e i r bodies were n o t b u r n t d o w n but buried. H e a v e n , t h e l a n d o f t h e S u n , was destined for those w h o were k i l l e d i n w a r or were prisoners i n the service o f t h e i r enemies. A f t e r 4 years t h e y transformed i n t o b e a u t i f u l b i r d s w h i c h d r a n k nectar o f t h e flowers g r o w i n g o n t h e p l a i n (heaven). D i f f e r e n t approaches t o w a r d s death a n d d y i n g i n the c u l ­ tures o f t h e E a s t a n d West are analysed b y Jacek K r y g i n a r t i c l e „ D y i n g a n d death i n t h e t h o u g h t o f t h e F a r E a s t " o n t h e basis o f philosophical-religious systems o f I n d i a ( H i n d u i s m ) a n d China (Taoism, Confucianism). A n u m b e r o f oppositions are i n t r o d u c e d o n t h e g r o u n d o f t h e clifferentation between d e a t h (event w h i c h is characteristic o f the Western c t l t u r e a n d dying) process w h i c h , i n t u r n , is t y p i c a l o f t h e E a s t . The f i r s t opposition concerns the a t t i t u d e of a d y i n g person. I t is passiveness, passive r e s i g n a t i o n t o t h e course o f events t h a t is characteristic o f the W e s t e r n c u l t u r e . O n t h e c o n t r a r y , Man's s t a n d i n t h e East is active. T h i s results f r o m t h e con­ v i c t i o n t h a t death is b u t one o f t h e l i f e ' s phases, e q u a l l y i m ­ p o r t a n t as t h e others. Therefore, d y i n g is one o f t h e phases o n t h e w a y t o s p i r i t u a l perfection, t o t h e absolute, a n d f i n a l l y t o freedom f r o m l i f e a n d d e a t h s i m u l t a n e o u s l y . The above a t t i t u d e results f r o m t h e basic o n t o l o g i c a l p r i n ­ ciple o f the p h i l o s o p h y o f t h e East, i.e. p e r i o d i c i t y . T h e l a t t e r gives rise t o the idea o f r e i n c a r n a t i o n according t o w h i c h , t h e i n d i v i d u a l lives several t i m e s a n d also several t i m e s experiences death. C o n t r a r y t o t h e W e s t e r n c u l t u r e , death is n o t s y n o n y m o u s w i t h departure b u t foretells t h e i n d i v i d u a l ' s reappearce. H o ­ wever, t o appear once a g a i n one has t o experience life f u l l y . Hence t h e differences i n c o n t e m p l a t i n g death. I n t h e W e s t memento means asceticism a n d resignation f r o m t h e w o r d l y l i f e , whereas i n t h e East r e c o n c i l i a t i o n a n d u n d e r s t a n d i n g fo the laws governing death as w e l l as p r o f i t i n g from w h a t Ifie b r i n g s , d e a t h being o n l y life's stage. РЕЗЮМЕ Т е м а т и к у н а с т о я щ е г о номера л у ч ш е всего о п р е д е ­ л я е т з а г л а в и е к н и г и П . А р и е с а „ Ч е л о в е к перед л и ц о м с м е р т и " . Эта тематика, к а к и о б ы ч а и , с в я з а н н ы е с п о х о р о н а м и , рассматриваются на ф о н е ряда н а р о д ­ н ы х , но и не т о л ь к о н а р о д н ы х к у л ь т у р . А л е к с а н д р Я ц к о в с к и во в с т у п и т е л ь н о м эссе „ Н е с к о л ь к о т р ю и з ­ мов и р а з м ы ш л е н и й на тему смерти, народной к у л ь ­ т у р ы и ф о р м о ц е н к и ее п р о я в л е н и й " подчеркивает значение эсхатологической проблематики. Можно о ней не у п о м и н а т ь , но она б о з у с л о в н о в л и я е т на поведение л ю д е й . Д л я в е р ю щ и х смерть я в л я е т с я к р и т е р и е м о ц е н к и их ж и з н и . Т о п о с смерти в ы с т у ­ пает в ф о л ь к л о р е , народном искусстве, однако и с с л е д о в а т е л и этого искусства о п и с ы в а л и п р о и з в е д е ­ ния, не в н и к а я в с у щ н о с т ь идей, на основе к о т о р ы х они в о з н и к л и . О богатой, з а с л у ж и в а ю щ е й б о л ь ш о г о внимания тематике, с в и д е т е л ь с т в у е т х о т я б ы п е р е ч е н ь тем, к о т о р ы е с л е д о в а л о б ы з а т р о н у т ь в н а с т о я щ е м номере, но к о т о р ы е в нем не рассматриваются. В о ф р а г м е н т е книги А р и е с а отмечается, что во второй п о л о в и н е X I X и X X вв. в м е щ а н с к о й к у л ь т у р е З а п а ­ да вопрос смерти и з б е г а л с я . У м и р а н и е , смерть с т а л и с т е с н и т е л ь н ы м и темами, о к о т о р ы х не говорится, к о ­ т о р ы е с к р ы в а ю т перед у м и р а ю щ и м и . В о п р о с смерти п о р у ч а е т с я врачам, рассматривается как ч т о - т о „ н е ­ ч и с т о е " , л ю д и у м и р а ю т одиноко, т о л ь к о г о с у д а р с т в е н ­ н ы м д е я т е л я м и в ы д а ю щ и м с я л и ц а м устраивают т о р ­ жественные многолюдные похороны. Об одинокой смерти в б о л ь н и ц е , особенно смерти н е в е р у ю щ и х в з а ­ г р о б н у ю ж и з н ь л ю д е й п и ш е т в своей статье п с и х о л о г К . Г е б е р т „ С к о н ч а т ь с я до с м е р т и " . С д в у м я этими текстами перекливаются следующие статьи: поэт к с е н д з Я н Т в а р д о в с к и — в своих ч е р н о в ы х з а п и с я х д е л и т с я р а з м ы ш л е н и я м и на т е м у подготовки в е р у ­ ю щ и х к смерти. Т в а р д о в с к и п и ш е т об их и с п о л н е н ­ ной достоинства готовности п р и н я т ь смерть. К о н т р а ­ п у н к т о м к к н и г е А р и е с а я в л я ю т с я дпа текста к р е ­ с т ь я н Т . Г а й д ы и Я н а М и т е р ы , к о т о р ы е на основании л и ч н ы х наблюдений и получаемых сообщений пишут о поведении у м и р а ю щ е г о , его семьи, соседей а т а к ж е об обычаяах, связанных с похоронами. П р и л о ж е н н ы е снимки о т о б р а ж а ю т у ч а с т и е всей сельской обще­ ственности Б о п и с ы в а е м ы х с о б ы т и я х , в п о х о р о н а х и прощании с покойником. О п о х о р о н а х п р а в о с л а в н ы х п и ш е т В. С а д о в с к я „Погребальные обряды у православных Гожовского воеводства:". В статье „ Н а р о д н о е представление о смерти" А . К о в а л ь с к а - Л е в и ц к а отмечает, что в деревне смерть не в ы з ы в а е т чувства страха. С м е р т ь б ы л а е с т е с т в е н ­ ным р е з у л ь т а т о м ж и з н и , ввиду чего н а д л е ж а л о всегда б ы т ь к ней готовым. К а ж д ы й ч л е н с е л ь с к о й о б щ е ­ ственности часто с т а л к и в а л с я со с м е р т ь ю , ибо в п о ­ х о р о н а х у ч а с т в о в а л а вся деревня. Р е л и г и о з н ы е в е р о ­ 126 вания с о д е р ж а л и э л е м е н т ы д о х р и с т и а н с к о г о периода. Они к а с а л и с ь д у ш и , к о т о р а я о т л и ч а л а с ь качествами, потребностями и чувствами, свойственными при ж и з ­ ни покойному. И с т о р и ю д у ш и п о с л е смерти вообра­ ж а л и себе на подобие земной ж и з н и (небо к а к б о л ь ­ ш о е имение, ад — как з а с т е н о к ) . С м е р т ь о л и ц е т в о ­ р я л и с с у щ е с т в о м , к о т о р о е по в е л е и ю Господа Бога п р и х о д и т оборвать нить земной ж и з н и . С м е р т ь п о ­ я в л я л а с ь у л о ж а у м и р а ю щ е г о вместе с д ъ я в о л о м и ангелом, б о р ю щ и м и с я за его д у ш у . С м е р т ь п е р е с е ­ к а л а к о с о й (иногда серпом) нить ж и з н и , о с в о б о ж д а л а д у ш у от т е л а и в е л а ее на суд Б о ж и й в царство у м е р ш и х . С о г л а с н о и н ы м верования д у ш а д о л ж н а б ы ­ л а сама найти п у т ь на тот свет, п р е о д о л е в а я г р о з я ­ щ и е ей п р е п я т с т в и я . С м е р т ь в о о б р а ж а л и т а к ж е в ви­ де с к е л е т а в б е л о м п о к р ы в а л е с косой в р у к а х (фольклорные повествования, рассказы, вертепы, г р у п п ы к о л я д о в щ и к о в , так наз. И р о д ы ) . Н а юге П о л ь ­ ш и смерть д а ж е в мороз п о я в л я л а с ь босиком, ее н е с л и из дома в дом на спине. В н а с т о я щ е е время с у щ е ­ ствует т а к ж е иное в о о б р а ж е н и е смерти, которое не выступает в к о с т е л ь н о й и к о н о г р а ф и и — п о я в л я ю щ а ­ яся вдруг н е з н а к о м а я ж е н щ и н а часто в б е л о м п л а т к е , приобретающая неожиданно сверхестественные раз­ м е р ы . Т а к а я смерть с ч е л о в е ч е с к и м о б л и к о м о т л и ч а ­ л а с ь т а к ж е ч е л о в е ч е с к и м и качествами, в ы р а ж а л а ж а ­ л о с т ь , о с т а в л я я , на пример, п р и ж и з н и мать ма­ л е н ь к и х детей, у м е л а б ы т ь б л а г о д а р н о й . С м е р т ь - ж е н ­ щина не р е з а л а своих ж е р т в . Она и х д у ш и л а . П о ­ скольку подобным образом в о о б р а ж а л и себе мор, автор полагает, ч т о с м е р т ь - с к е л е т с косой в р у к а х в ы с т у п а л а в б о л е е поздном периоде. В п л а с т и к е в ы ­ ступает т о л ь к о с м е р т - с к е л е т . П р е д в е с т н и к о м смерти и д а ж е е ю самой м о г л и б ы т ь с т р а н н ы е с у щ е с т в а — ч е р н а я к о ш к а л и б о собака. О к о н т а к т а х м е ж д у миром ж и в ы х и умерших пишет К ш и ш т о ф Р е н и к в статье „ О контактах с у м е р ш и м и . Н а р о д н ы е в о о р а ж е н и я " . В народном в о ­ о б р а ж е н и и мира э т и х к о н т а к т о в о ж и д а л и , они б ы л и желанными, если появлялись в соответствующие пе­ р и о д ы времени и о п р е д е л е н н ы х м е с т а х ; б ы л и и е ж е д а н н ы м и , е с л и п е р е с т у п а л и эти г р а н и ц ы . Т а к , н а п р и ­ мер в день поминовения у с о п ш и х г о т о в и л и на с т о л е еду д л я д у ш у м е р ш и х и т о п и л и бани, ч т о б ы они могли помыться. В пределах ритуала, души умерших п о я в л я л и с ь т а к ж е напр. в н о ч ь Ивана К у п а л ы , в д е н ь св. А н д р е я , в р о ж д е с т в е н с к у ю н о ч ь . Т о г д а н е л ь з я б ы ­ л о подметать избу, ч т о б ы с л у ч а й н о не вымести д у ш у предка. В н е к о т о р ы х с л у ч а я х с л е д о в а л о о б я з а т е л ь н о с о в е р ш а т ь о б р я д ы , ч т о б ы д у ш а м о г л а спрокойно у д а ­ литься, выключиться из числа ж и в ы х и быть при­ н я т о й в мир у м е р ш и х . П о р о й м е р т в ы е п о я в л я л и с как привидения, иногда с ц е л ь ю потребовать в ы п о л н е н и я известного р и т у а л а (нап. в л о ж и т ь в гроб н е о б х о д и м ы е �п р е д м е т ы ) . У ж а с в ы з ы в а л о возвращение л ю д е й , к о т о ­ р ы е п о г и б л и н а с и л ь с т в е н н о й с м е р т ь ю . Они станови­ л и с ь демонами, привидениями, у т о п л е н н и к а м и . П р е д о тварить и х п о я в л е н и е м о ж н о б ы л о произнося м а г и ­ ч е с к у ю ф о р м у л у л и б о д е л а я с о о т в е т с т в у ю щ и й знак. Одновременно существовали магические процедуры, гарантирующие благополучие умерших, связанные с их „ п л а н и р у е м ы м " в о з в р а щ е н и е м . В статье „ П о х о р о н н а я трапеза в н а р о д н ы х о б ы чаяах и верованцях" Зофия Шромба-Рысова анали­ зирует х а р а к т е р п о х о р о н н о й т р а п е з ы , состав у ч а с т ­ в у ю щ и х в ней лиц, приготовленные блюда, род а л к о г о л я , место, где поминки с п р а в л я ю т с я и ф о р м а воспоминаний об у м е р ш е м . К р о м е того, а н а л и з и р у е т с я способ у г о щ е н и я н и щ и х и и х ф у н к ц и и в п о г р е б а л ь ­ ном обряде. В о п р о с поминок п р е д с т а в л е н на ф о н е п р о б л е м а т и к и п и р ш е с т в вообще. А в т о р а интересуют также преображения, которым подвергаются тради­ ц и о н н ы е п о м и н к и в п о л ь с к о й деревне. П о м н е н и ю автора, поминки ным в о с х в а л е н и е м ж и з н и перед детельством восторжествования и в ы р а ж е н и е м в е р ы в единство твых. являются сознатель­ л и ц о м смерти, сви­ ж и з н и над с м е р т ь ю мира ж и в ы х и м е р ­ Я ц е к К о л ь б у ш е в с к и пишет в статье „ П о л ь с к а я п о х о р о н н а я п е с н я " о п е с н я х , и с п о л н я е м ы х с момента п о д г о т о в л е н и я т е л а к с л о ж е н и ю в гроб до момента у х о д а у ч а с т н и к о в п о х о р о н (с к л а д б и щ а л и б о п о с л е поминок). Н е к о г д а в с е о б щ и й о б ы ч а й и с п о л н е н и я этих песен сейчас отмирает. С т а р ы й р е п е р т у а р п о г р е б а л ь ­ н ы х песен о х в а т ы в а л т е к с т ы , к о т о р ы е п е л и в о т д е л ь ­ н ы х ф а з а х о б р я д а ; они б ы л и р а з л и ч н ы в зависимости от общественной г р у п п ы , возраста, у ч а с т н и к о в о б р я ­ да, региона. Ц е л ь ю отпевания б ы л о не т о л ь к о о п л а ­ кивание у с о п ш е г о , но также магическая охрана ж и в ы х перед д у х а м и у м е р ш и х , а т а к ж е в о с х в а л е н и е Господа Б о г а . В п о л ь с к и х п о г р е б а л ь н ы х п е с н я х заметна с в я з ь р е л и г и о з н ы х к о н ц е п ц и й с народным мировоззрением, х а р а к т е р н о й чертой которого я в л я е т с я п о д х о д к с м е р ­ ти, как к естественному бесспорному я в л е н и ю . С р е д и с о х р а н и в ш и х с я песен автор в ы д е л я е т народные п р о ­ изведения, я в л я ю щ и е с я р е л и к т а м и давней я з ы ч е с к о й п о г р е б а л ь н о й песни, к о т о р а я с т е ч е н и е м времени п р и о б р е л а ч е р т ы христианства. В статье „ К л а д б и щ е . А н т р о п о л о г и я п а м я т и " С л а вомир Сикора рассматривает вопрос к л а д б и щ е н с к о г о пространства (вместе с к о с т е л о м ввиду исторической связи м е ж д у обоими пространствами) в аспекте л ю д ­ ской памяти. П р о с т р а н с т в о это о т л и ч а е т с я д и х о т о м и ­ ческим х а р а к т е р о м : часть его оценивается п о л о ж и ­ т е л ь н о , а именно: к о с т е л , часовня, дорога (главная а л л е я ) , м о г и л ы у в а ж а е м ы х л и ц , а часть оценивается о т р и ц а т е л ь н о — у г л о в а я часть, места, в ы д е л е н н ы е д л я м о г и л самоубийц, н е к р е щ е н ы х детей и т.п. П р а в и л а отбора этих п о в е р х н о с т е й : престиж, о с в я ­ щ е н и е и память. П р а в и л а п е р е п л е т а ю т с я и взаимно дополяются. Д а л е е автор а н а л и з и р у е т вопрос „ п а м я т н о г о м е ­ с т а " — о п р е д е л е н и я двойного з н а ч е н и я ' н а д г р о б н ы й крест я в л я е т с я п а м я т ь ю об у м е р ш е м и в то ж е врем?т напоминает о С т р а с т я х Господних. П о мнению автора, это я в л я е т с я с и м в о л о м обоих событий, п р е о д о л е н и е м времени, р а з д е л я ю щ е м оба эти смерти. К р о м е того, в статье затрагивается вопрос связи памяти с местом: память к а с а е т с я равно ж и в ы х , как и м е р т в ы х , о б ъ е д и н я е т и х б л а г о д а р я месту, где в о з ­ м о ж н ы встречи одних и д р у г и х . Н а примере б е л о р у с с к о г о обряда „ д е д о в " автор отмечает, ч т о в п р е ж н е е время к о н т а к т с у м е р ш и м и отличался скорее характером анонимной памяти о другой стороне ( о б я з ы в а л контакт с б ы в ш и м и ж и ­ т е л я м и данной местности независимо от степени р о д ­ ства), в н а с т о я щ е е ж е время я в л я е т с я памятью о близких людях. О фотографиях покойников пишет Кшиштоф К у б я к . Основой эго статьи я в л я ю т с я материалы, касающиеся восьми местечковых и деревенских к л а д б и щ , к о т о р ы е в 1983—1984 гг. собрал автор вместе со своими студентами, п о с е щ а в ш и м и его л е к ц и и по антропологии фотографии. В качестве сравнительного материала б ы л и и с п о л ь з о в а н ы подобные снимки д р у ­ г и х к л а д б и щ X I X в. О б ы ч а й п о м е щ а т ь ф о т о г р а ф и ю у м е р ш е г о на п а ­ м я т н и к е р а с п р о с т р а н и л с я в 60-х и 70-х г о д а х (как в городе, так и в д е р е в н е ) . Он п р и о б р е л т а к у ю п о п у ­ л я р н о с т ь , что ф о т о г р а ф и и с т а л и п о м е щ а т ь д а ж е на тех могилях, формы к о т о р ы х не приспособлены к этому. В ф о р м а л ь н о м о т н о ш е н и и традиция надгробного снимка берет свое н а ч а л о с портрета покойника, з а ­ снятого в г р о б у . А в т о р д о к у м е н т и р у е т т а к ж е с о в р е ­ м е н н ы е ф о р м а л ь н ы е нововведения и модификации такого рода и з о б р е ж е н и й , а т а к ж е разницу в манере и з о б р а ж е н и я п о к о й н ы х на д е р е в е н с к и х и городских кладбищах. И з п р и в е д е н н ы х в статье в ы с к а з ы в а н и й м о ж н о б ы л о б ы установить две п р о т и в о п о л о ж н ы е тенденции р а з в и т и я надгоробной ф о т о г р а ф и и : идеалистической ( с т р е м л е н и е , ч т о б ы п р е д с т а в л е н н а я л и ч н о с т ь б ы л а та­ кой, как „ п о д о б а е т " , т.е. как этого т р е б у е т святость места) и реалистической (стремление представить у м е р ш е г о таким как он б ы л при ж и з н и ) . П р о т и в о п о ­ л о ж н о с т ь эту м о ж н о соотнести: и е р а р х и я — е с т е ­ ственность, с е р ь е з н о с т ь — у л ы б к а , м у н д и р и л и т е м ­ ный костюм с „подрисовкой" знаков отличия -„ л ю б о й " наряд, т о л ь к о л и ц о - вся ф и г у р а , отсутствие ф о н а •— о т ч е т л и в ы й ф о н . С т а т ь я я в л я е т с я своего рода о ч е р к о м , а предста­ в л е н н ы й в ней материал не у п о л н о м а ч и в а е т к б о л е е широким теоретическим обобщениям. Я . К о л ь б у ш е в с к и в статье „ Н а д г р о б н ы е стихи на п о л ь с к и х к л а д б и щ а х " с и г н а л и з у р у е т п р о б л е м а т и к у , подробно п р е д с т а в л е н н у ю в эго книге, „ К л а д б и щ е н ­ ские с т и х и " , В р о ц л а в 1985 г. И з д а н н ы е н а д г р о б ­ ные стихотворения являются типичными произведе­ ниями этого рода, собранными с территории всей П о л ь ш и . Б о л ь ш и н с т в о из них это т и п и ч н ы е варианты одного образца. Иногда этим о б р а з ц о м я в л я ю т с я с т и ­ х о т в о р е н и я и з в е с т н ы х поэтов. Статья Тадеуша Персяка „Барочное искусство достойного у м и р а н и я " я в л я е т с я п о п ы т к о й предста­ вит п о л ь с к о е барочное и с к у с с т в о достойного у м и р а ­ ния. Образец достойной смерти о т о б р а ж е н на основе анализа поминальных проповедей, аскетической и а г и о г р а ф и ч е с к о й письменности. Своими и с с л е д о в а ­ ниями автор охватывает всю эпоху, п р и м е н я я метод отбора самых презентабельных авторских групп (босье кармелиты, доминиканцы, францисканцы) и о т д е л ь н ы х авторов. Н а основе подобранного м а ­ т е р и а л а м о ж н о у с т а н о в и т ь сарматский идеал достой­ ного у м и р а н и я . Э л е м е н т а м и достойной смерти, тесно связанными с сарматской к у л ь т у р о й , я в л я ю т с я со­ г л а с о в а н и е п о л ь с к о й п с и х и к и с потридентскими н о р ­ мами аскетизма, б е з о б о я з н е н н о е отношение к смерти л и б о смягчение боязни, подчинение достойной смерти р ы ц а р с к и м и п о м е щ и ч ь и м идеалам, п р о я в л е н и е свое­ образного мессианства, мегаломания, к у л ь т герба, культ Божьей Матери. И с с л е д о в а н и е всей э п о х и предоставило автору в о з м о ж н о с т ь отметить х а р а к т е р н у ю э в о л ю ц и ю м о д е л и достойной смерти, к а к : в о с х в а л е н и е патетического подхода, м о н у м е н т а л ь н о г о героизма, распространения популярных образцов поведения, способствующих присвоению их самыми ш и р о к и м и общественными кругами. П а ф о с б ы л заменен чудодейственностью, личные усилия — вмешательством сверхестественн ы х сил. М о ж н о п о л а г а т ь , что такого рода п р е о б р а ­ зование п о з в о л и л о сарматскому и с к у с с т в у достойного умирания, с одной с т о р о н ы , с о х р а н и т ь с я в м о н а ш е с ­ ком ф о л ь к л о р е , а с д р у г о й — в народной к у л ь т у р е . В т о р а я ч а с т ь этого с у ж д е н и я гипотетична. П р о в е р и т ь ее м о ж н о п у т е м д а л ь н е й ш и х исследований. 127 �П р е д с т а в л е н и е ада в средневековой П о л ь ш е " это З а г л а б е статьи С т а н и с л а в а Б ы л и н ы . А в т о р опирается на с о ч и н е н и я Отцов Ц е р к в и , собрания проповедей, литературные произведения р е л и г и о з н о г о харатера, а т а к ж е па с о х р а н и в ш у ю с я в к о с т е л а х ж и в о п и с ь воображения и церковные обряды, выступающие в популярной культуре. К о с т е л ь н а я дидактика, о т к а з ы в а я с ь от п р е д с к а з ы ­ вания посмертной с у д ь б ы ч е л о в е к а , не скупилась в то ж е время описывать потусторонний мир, о с о ­ бенно ч и с т и л и щ е . И т а к — пишет автор — к о л л е к т и в ­ ное э с х а т о л о г и ч е с к о е воображение формировалось в плоскости сопоставления научных и п о л у л я р н ы х знаний, а т а к ж е т р а д и ц и о н н о й к у л ь т у р ы . Т а к о е с о п о ­ с т а в л е н и е способствовало р а з в и т и ю народной д е м о н о ­ л о г и и и — несмотря на с д е р ж а н н о с т ь проповедников — в о о б р а ж е н и ю а д с к и х м у к и п ы т о к . Эти п о с л е д н и е я в л я ю т с я г л а в н ы м предметом и с с л е д о в а н и й автора. Б ы л и н а коистатирует, что эти в о о б р а ж е н и я б ы л и зна­ ч и т е л ь н о мягче, ч е м подобные к а р т и н ы пыток в З а ­ падной Европе и, к р о м е того, не п е р е с т у п а л и границ пыток, п р и м е н я е м ы х в то вермя правосудием. О р г а н и з а ц и я ада, н а з ы в а е м о г о т а к ж е царством ада, сопоставлялась с организацией государства, у п р а в л я е м о г о с у р о в ы м деспотом, к о т о р о г о о т о ж д е с т ­ в л я л и с д ь я в о л о м . Х а р а к т е р н о , что о б щ е с т в е н н о с т ь п о с л е д о в а т е л ь н о с о х р а н я л а свою д в о й с т в е н н у ю с т р у к ­ туру: к л е р и к а л ь н у ю и мирскую. Известные в П о л ь ш е пластические представления ада часто сочетались с застенком л и б о т ю р ь м о й . П о д о б н о тому, как к а р ­ тины пыток б ы л и конкретны и сочетались с тог­ дашней реальной действительностью, местоположение застенка п о д л е ж а л о таким ж е законам. В п р о т и в о ­ п о л о ж н о с т ь небесам ад не н а х о д и л с я „ г д е то д а л е к о " , но и м е л к о н к р е т н о е место. И з в е с т н ы в народной тра­ диции места, к о т о р ы е с ч и т а л и с ь в х о д о м в ад; и з ­ вестны т а к ж е местные ады, о ч е м с в и д е т е л ь с т в у ю т с р а в н и т е л ь н о часто в с т р е ч а ю щ и е с я в П о л ь ш е местные названия, так наз. „ П е к л о " и л и „ П е к е л к о " . П о л ь с к и й с р е д н е в е к о в ы й ад — у т в е р ж д а е т автор — не б ы л с л и ш к о м ж е с т о к и м , но напоминал о своем с у щ е с т в о в а н и и тогда, когда р е ч ь к а с а л а с ь г л у б о к и х недр п о л ь с к о г о с и н к р е т и ч е с к о г о христианства. Ольга Гольдберг — М у л ь к е в и ч в статье „Траурные и поргебальные обряды польских евреев" В еврейской традиции обряды, связанные со с м е р т ь ю , п о х о р о н а м и и т р а у р о м , с о д е р ж а л и ряд п р е д ­ писаний, о т н о с и т е л ь н о о п р е д е л е н н о г о образа действий и поведения семьи у м е р ш е г о , а т а к ж е всей о б щ е ­ ственности. У к а з а н и я эти о т р а ж а ю т с я на философ­ ские о с н о в ы е в р е й с к о й р е л и г и и , на к о т о р ы х сказа­ л и с ь верования и п р е д р а з с с у д к и , в о з н и к ш и е в у с л о ­ в и я х ж и з н и о т д е л ь н ы х е в р е й с к и х г р у п п . Т а к на­ пример, па территории П о л ь ш и р а з н и л и с ь п о г р е б а л ь ­ ные обряды хасидов и „митаигов". Иначе совершался обряд п о х о р о н цадика, иначе о б ы к н о в е н н о г о смерт­ ного. О б щ е й ч е р т о й е в р е й с к и х п о х о р о н б ы л о у ч а с т и е в о б р я д а х не т о л ь к о всей семьи у м е р ш е г о , но и д р у ­ гих членов общины. Обряды начинались с совместных молитв у ложа умирающего и кончались общей мо­ л и т в о й в г о д о в щ и н у смерти. В е з д е у м е р ш е г о х о р о н и л и без гроба, по в о з м о ж ­ ности быстро. П о к о й н и к а п р и н о с и л и на доске, з а в е р ­ нутого в б е л ы й саван. П о д г о л о в у к л а л и п о д у ш к у . П о с л е выноса т е л а из дому в ы п о л н я л с я ряд м а г и ч е с ­ к и х действий, к о т о р ы е д о л ж н ы б ы л и п о м о ч ь д у ш е п о ­ к и н у т ь дом. Э т о б ы л первый, д л я щ и й с я н е с к о л ь к о ч а с о з период траура, п р е д в а р я в ш и й п о х о р о н ы . Т р а у р д л и л с я год времени, так — как в е р и л и , что ж и з н е н ­ н ы е с и л ы покидают т е л о ч е л о в е к а постепенно: „ н е шама" — сразу же, „ н е ф е ш " — с п у с т я 30 дней и „ р у а х " — спустя год. П е р в ы й период траура п р о ­ д о л ж а л с я 7 дней, к о т о р ы е с е м ь я покойного проводила дома, сидя на н и з е н ь к и х с к а м е е ч к а х , питаясь тем, что п р и н о с и л и соседи. В т е ч е н и е этого времени пищу не в а р и л и , не п о к и д а л и дома, м о л и л и с ь . Затем в т е ­ чение 30 дней з а п р е щ а л и с ь какие л и б о р а з в л е ч е н и я , с в а д ь б ы , п о к у п к и н о в ы х вещей. Т р а у р к о н ч а л с я в г о ­ довщину смерти. В п р о д о л ж е н и е всего траурного периода ч и т а л и с ь о п р е д е л е н н ы е м о л и т в ы , в к о т о р ы х у ч а с т в о в а л и все ч л е н ы о б щ и н ы . 228 Р ы ш а р д Т о м и ц к и в статье „ П у т и в з а г о р о б н ы й мир. М а т е р и а л ы к а с а ю щ е с я Э с х а т о л о г и и А ц т е к о в " с п и р а е т с я г л а в н ы м образов на и с т о р и ч е с к и е и с т о ч ­ ники со второй д е к а д ы X V I в., к о т о р ы е к а с а ю т с я завоеванной испанцами Ц е н т р а л ь н о й М е к с и к и . О с н о ­ вой м а т е р и а л о в я в л я е т с я п р е ж д е всего H i s t o r i a ge­ n e r a l Йе l a s cosas de N u e v a E s p a n a , написанная п р е д ­ вестником э т н о л о г и и и мексиканистики, миссионером — ф р а н ц и с к а н ц е м О. B e r n a r d i n o de S a h a g u n . С о д е р ж а щ и й с я в статье м а т е р и а л д е л и т с я на три части соответственно трем категориям мышления о п о т у с т о р о н н е м мире в р е л и г и и ацтеков. Первая часть •— О тех, к т о п о п а л в ад и о том, как к ним о т н о с и л и с ь , вторая — О тех, к т о ш е л в земной рай и т р е т ь я часть — О т е х , к т о ш е л в небо. В ад, где ж и л д ь я в о л по имении М и т ц л а н т е ц у т л и н а з ы в а е м ы й т а к ж е Т з о н т е н о ц и его ж е н а , богиня М и ц т е ц а ц и х и а л ь т ш л и все те, к т о у м и р а л по п р и ­ чине б о л е з н и , среди них т а к ж е ж е н щ и н ы и дети. П о к о й н и к а , к о т о р ы й ш е л в ад, г о т о в и л и в п у т ь , ве­ д у щ и й в потусторонний мир, с т а р ц ы — с п е ц и а л и с т ы по р е з к е бумаги. Н а дорогу покойник п о л у ч а л соот­ в е т с т в у ю щ и е бумаги и к у в ш и н ч и к с водой. П о к о й н и к а о б е р е г а л и т а к ж е от ц а р я щ е г о в потустороннем мире х о л о д а . С этой ц е л ь ю р а з в о д и л и спустя 80 дней о г о н ь и с ж и г а л и о д е ж д у , о р у ж и е и все предметы, к о т о р ы м и покойник п о л ь з о в а л с я при ж и з н и . О г о н ь р а з в о д и л и многократно — в п о с л е д н и й р а з спустя 4 года, ибо в е ­ р и л и , что п о с л е такого срока покойник о т п р а в л я е т с я в 9 адов. П о с к о л ь к у ч е р е з реки, р а з д е л я ю щ и е ад на ряд сфер, покойник п е р е п р а в л я л с я на х р е б т е собаки E O время п о г р е б а л ь н о й церемонии, у б и в а л и т а к ж е с о ­ баку со с в е т л о к р а с н о й ш е р с т ь ю . В земной р а й страну Е е ч н о й радости и в е с е л ь я , где п р о ж и в а л и боги п о п а д а л и те, к т о погиб в воде и л и от м о л н и и , а т а к ж е с и ф и л и т и к и , п р о к а ж е н н ы е , с т р а д а ю щ и е часоткой, подагрой, водянкой. И х т е л не сжигали, а закапывали. В небо, страну, где проживает с о л н ц е , п о п а д а л и погибшие на войне л и б о у м е р ш и е в п л е н у , к о т о р ы м п р и х о д и л о с ь нести с л у ж б у у своих врагов. С п у с т я ч е ­ т ы р е года они п р е в р а щ а л и с ь в п р е к р а с н ы х птиц, к о ­ т о р ы е с о б и р а л и н е к т а р с цветов, р а с т у щ и х на рав­ нине (в н е б е с а х ) . Я . К р ы т в статье „ У м и р а н и е и смерть в п о н я т я х Д а л ь н е г о В о с т о к а " на основе а н а л и з а ф и л о с о ф с к о - р е ­ л и г и о з н ы х систем И н д и и ( и н д у и з м ) и К и т а я (таоизм, к о н ф у ц и а н с т в о ) рассматривает разницу м е ж д у п о н я ­ тием смерти и у м и р а н и я в к у л ь т у р а х В о с т о к а и З а ­ пада. Н а базе р а з л и ч е н и я м е ж д у смертно (событие — т и п и ч н ы й п о д х о д д л я Запада) и умиранием (процесс — типичный подход д л я к у л ь т у р ы Востока) К р ы г вводит ряд противопоставлений, характеризующих ото р а з л и ч е н и е . П е р в о е из н и х касается п о в е д е н и я у м и р а ю щ е г о . В к у л ь т у р е Запада т и п и ч н о й я в л я е т с я пассивность, пассивное подчинение х о д у событий. В к у л ь т у р е В о ­ стока у м и р а ю щ и й активен. Э т о в ы т е к а е т и з у б е ж д е ­ ния, что смерть я в л я е т с я л и ш ь одним и з этапов ж и з ­ ни, притом не менее в а ж н ы м чем д р у г и е . П р о ц е с с у м и р а н и я — это один и з этапов д о с т и ж е н и я д у х о в ­ ного совершенства в ж и з н и ч е л о в е к а , п р и б л и ж е н и е м к а б с о л ю т у , о д н о в р е м е н н ы м о с в о б о ж д е н и е м и от ж и з ­ ни, и от смерти. Т а к о й п о д х о д о б ъ я с н я е т с я основным о н т о л о г и ч е с ­ к и м принципом ф и л о с о ф и и В о с т о к а — ц и к л и ч н о с т ь ю . Отсюда у б е ж д е н и е — с ним в я ж е т с я идея перево­ п л о щ е н и я — что ч е л о в е к многократно живет и у м и ­ рает. С л е д о в а т е л ь н о смерть не я в л я е т с я — как в к у л ь т у р е Запада — о к о н ч а т е л ь н ы м у х о д о м из ж и з ­ ни, но л и ш ь и з в е щ е н и е м о п р е д с т о я щ е м вторичном п о я в л е н и и на свет. О д н а к о д л я того, ч т о б ы вновь родиться, надо п о л н о с т ь ю познать ж и з н ь . Отсюда разница в р а з м ы ш л е н и я х о смерти. В к у л ь т у р е З а ­ пада m e m e n t o обозначает аскетизм, о т р е ч е н и е от б р е н ­ ной ж и з н и , в ф и л о с о ф и и ж е Востока •— примирение, понимание законов смерти и п о л ь з о в а н и е тем, что н е ­ сет нам ж и з н ь , о ч е р е д н ы м этапом к о т о р о й я в л я е т с я смерть. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c422eb7abe8419cf291455e200546971.pdf 16484020b39aa102d070b8be6ee82856 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2352 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2183 Title A name given to the resource Jędrzej Cierniak i jego teatr ludowy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4, s.90-94 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wisłocki, Seweryn A. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S e w e r y n A. Wisłocki JĘDRZEJ CIERNIAK I JEGO „TEATR P o n i e w a ż w y s t ą p i e n i e Jędrzeja Cierniaka z w ł a s n ą k o n c e p c j ą „ t e a t r u l u d o w e g o " opierało się na z a k w e s t i o n o w a n i u sensu istnienia a m a t o r s k i e g o r u c h u teatralnego na w s i w takiej f o r m i e w jakiej u k s z t a ł t o w a n y został na przestrzeni XIX w . , d l a t e g o n i e z b ę d n y m jest dla jasności w y w o d ó w zasadniczych p r z e d ­ s t a w i e n i e tegoż zjawiska k u l t u r o w e g o w n a j o g ó l n i e j s z y c h zary­ sach. Teatr amatorski na w s i p i e r w o c i n y s w o i c h p o c z y n a ń d a t u j e na drugą p o ł o w ę X I X w . , przy c z y m najlepiej r o z w i j a ł się na terenie Galicji, gdzie Polacy, w p o r ó w n a n i u z i n n y m i z a b o r a m i , korzystali z największych s w o b ó d . G ł ó w n y m celem organizatorów, naj­ częściej e f e m e r y c z n y c h scen a m a t o r s k i c h , b y ł o w t a m t y m czasie p i e l ę g n o w a n i e języka p o l s k i e g o , b u d z e n i e ś w i a d o m o ś c i n a r o d o ­ w e j i p a t r i o t y z m u , w a l k a o przetrwanie k u l t u r y n a r o d o w e j . Działalność ta była jedną z f o r m elementarnej pracy o ś w i a t o w e j p r o w a d z o n e j w ś r ó d l u d u , przez ś w i a d o m ą k o n i e c z n o ś c i o b r o n y istoty n a r o d o w e g o b y t u część polskiej inteligencji. A m a t o r s k i e zespoły teatralne spełniały w i ę c rolę zręcznych i s k u t e c z n y c h i n s t r u m e n t ó w przekazujących n i e p i ś m i e n n e m u o d b i o r c y w postaci o b r a z o w e j , b a r w n e j , ł a t w e j d o zapamiętania proste p r a w d y , w z o r c e g o d n e n a ś l a d o w a n i a oraz ich antytezy. S ł o w e m była t o d y d a k t y k a , w p r z y p a d k u której w a l o r y artystycz­ ne z a r ó w n o w sensie materiału d r a m a t u r g i c z n e g o , jak i s p o s o b u w y s t a w i a n i a , nie m i a ł y najważniejszego znaczenia. R o z k w i t tak p o j m o w a n e g o teatru a m a t o r s k i e g o na w s i w i ą z a ł się d w o m a w s p ó ł z a l e ż n y m i przyczynami: u w ł a s z c z e n i e m c h ł o ­ p ó w i p o w s t a n i e m na obszarze w s z y s t k i c h trzech z a b o r ó w dużej ilości s t o w a r z y s z e ń , t o w a r z y s t w i i n n y c h organizacji, k t ó r y c h c e l e m była działalność o ś w i a t o w o - k u l t u r a l n a w ś r ó d l u d u . A b s ­ trahując o d mozaiki pojęć s z c z e g ó ł o w y c h , pomijając nieistotne z p u n k t u w i d z e n i a t e g o szkicu d y s o n a n s e w y n i k a j ą c e z r ó ż n o ­ rakich orientacji p o l i t y c z n y c h , s t w i e r d z i ć należy, że wszystkie te organizacje t r a k t o w a ł y teatr a m a t o r s k i , doraźnie i n s t r u m e n t a l n i e , rozumiejąc g o j a k o niezbędny i m p o r t f o r m y i treści z w y ż s z e j , elitarnej k u l t u r y d o niższej — l u d o w e j . Na przykładzie j e d n e j z t y c h organizacji, r e p r e z e n t a t y w n e j z a r ó w n o przez w z g l ą d na d ł u g o ś ć , jak i zasięg działania, c h c ę pokazać w j a k i m kontekście w y s t ę p o w a ł teatr amatorski, będąc w a ż n y m i n s t r u m e n t e m o d d z i a ł y w a n i a , lecz j e d n y m z w i e l u , a nie j e d y n y m . W 1 8 8 1 r o k u w K r a k o w i e p o w s t a ł o założone przez m.in. A d a m a A s n y k a T o w a r z y s t w o Szkoły L u d o w e j . „ P o c z ą t k o w o j e g o g ł ó w n y m zadaniem b y ł o zakładanie szkół l u d o w y c h , aby u c h r o n i ć dzieci przed w y n a r o d o w i e n i e m . N a s t ę p ­ nie (...) — zakładano b i b l i o t e k i i czytelnie. T S L p r o w a d z i ł o także kursy, w y k ł a d y i p o g a d a n k i . D o p r o g r a m u T S L należało r ó w n i e ż o r g a n i z o w a n i e rocznic n a r o d o w y c h i p r z e d s t a w i e ń urządzanych n i e j e d n o k r o t n i e w specjalnie p r z y s t o s o w a n y c h d o t e g o salach w n o w o w y b u d o w a n y c h d o m a c h l u d o w y c h lub o ś w i a t o w y c h . T o w a r z y s t w o Szkoły L u d o w e j , (...), w okresie o d 1 8 9 2 — 1 9 1 8 r o k u z o r g a n i z o w a ł o 6 4 1 8 o b c h o d ó w rocznic n a r o d o w y c h , 2 6 5 9 p r z e d s t a w i e ń t e a t r a l n y c h oraz kilkaset k o n c e r t ó w i z a b a w " . N i e c o dalej w t y m s a m y m o p r a c o w a n i u jest informacja w a ż n a przez w z g l ą d na Jędrzeja Cierniaka: „ P o roku 1 9 0 0 T S L z w i ę k ­ szyło liczbę w i e j s k i c h o g n i w , które r o z w i j a ł y o ż y w i o n ą działal­ ność teatralną. Na przykład młodzież koła T S L w Z a b o r o w i e z o r g a n i z o w a ł a teatr a m a t o r s k i , k t ó r e g o pierwsze w i d o w i s k o o d b y ł o się w sierpniu 1 9 0 4 r o k u . U r z ą d z o n o o b c h o d y rocznic n a r o d o w y c h m.in. z okazji rocznicy p o w s t a n i a s t y c z n i o w e g o w y s t a w i o n o w sali szkolnej sztukę patriotyczną Dziesiąty pawilon A . Staszczyka. W okresie dziesięciu lat przed pierwszą w o j n ą ś w i a t o w ą z r e a l i z o w a n o kilkadziesiąt p r z e d s t a w i e ń na w s i r o d z i ­ mej oraz w sąsiednim R a d ł o w i e i Brzesku. M . i n . w latach 1 9 0 6 — 1 9 0 7 g r a n o Betlejem Polskie L. Rydla. P r z y g o t o w u j ą c k o s 1 90 LUDOWY" t i u m y i r e k w i z y t y korzystano ze w s k a z ó w e k i r y s u n k ó w W . Tet­ majera. (...) Zespół działał d o w y b u c h u pierwszej w o j n y ś w i a t o ­ w e j ; w l i p c u 1 9 1 4 roku odegrał w y b r a n e sceny z Kościuszki pod Racławicami W . L. A n c z y c a i Wesele S. W y s p i a ń s k i e g o " . 2 Teatr amatorski spełniał także na w s i f u n k c j ę r o z r y w k o w ą . T r u d n o p o w i e d z i e ć d l a c z e g o tak się d z i a ł o , m o ż e przez przykład w ę d r o w n y c h t r u p t e a t r a l n y c h , ale był to n u r t z d e c y d o w a n i e m n i e j a m b i t n y . Opierał się p o c z ą t k o w o na n i e w y b r e d n y c h farsach w y d o b y w a n y c h zresztą o d o w y c h k o m e d i a n t ó w , na p o k r a c z n y c h przeróbkach m.in. z Plauta czy „ d o s t o s o w a n i a c h " d o naszych r e a l i ó w scenariuszy g r y w a n y c h w Polsce w XVIII w i e k u p r z e d ­ s t a w i e ń c o m m e d i a dell'arte. D o k o n y w a l i ich przez całe stulecie r y m o p i s o w i e z „ b o ż e j ł a s k i " , rujnując w n i c h w s z y s t k o c o d o z r u j n o w a n i a b y ł o , pragnąc j e d y n i e p r z y p o d o b a ć się s a k i e w k o m j a r m a r c z n e g o w i d z a . Później, kiedy amatorski teatr w i e j s k i stał się na tyle p o w s z e c h n y , że s t w o r z y ł r y n k o w e z a p o t r z e b o w a n i e na materiał d r a m a t u r g i c z n y , p o j a w i ł y się o s ł a w i o n e „ k u m e d y j e " — sztuczydła pisane specjalnie dla w i e j s k i e g o w i d z a ( n p . Fatalna kiełbasa, Mosiek spekulant. Żyd w beczce. Amerykańska golarnia i t p . ) . Stało się t o na p o c z ą t k u XX w i e k u . Dla pełniejszego z i l u s t r o w a n i a intencji oraz z a k ł a d a n y c h p o ­ przez scenę amatorską na w s i c e l ó w , w okresie o d s c h y ł k u XIX d o p o c z ą t k u lat d w u d z i e s t y c h XX w i e k u , n i e z b ę d n e będzie za­ p r e z e n t o w a n i e założeń p r o g r a m o w y c h Z w i ą z k u T e a t r ó w i C h ó ­ r ó w W ł o ś c i a ń s k i c h w e L w o w i e . P o w s t a ł o n w 1 9 0 7 r o k u i był j e d y n y m stowarzyszeniem m a j ą c y m w y ł ą c z n i e na celu o p i e k ę oraz s t y m u l o w a n i e r o z w o j u a m a t o r s k i e g o r u c h u t e a t r a l n e g o . W ś r ó d j e g o o r g a n i z a t o r ó w znaleźć można tak z n a k o m i t e n a z w i s ­ ka jak Józef K a l l e n b a c h , Tadeusz P a w l i k o w s k i , Lucjan Rydel, L u d w i k S o l s k i , W ł o d z i m i e r z Tetmajer, M a r y l a W o l s k a i i n . „ W amatorskiej pracy artystycznej u p a t r y w a l i o n i z n a k o m i t y c z y n n i k budzenia ś w i a d o m o ś c i n a r o d o w e j i kulturalnej l u d u , nie w y ­ z b y w a j ą c się o c z y w i ś c i e m o ż l i w o ś c i o d d z i a ł y w a n i a na w i e ś dla z a c h o w a n i a starych o b y c z a j ó w i s t r u k t u r y społecznej. (...) 3 Określeniem celu i zadań z w i ą z k u (...) o p u b l i k o w a n e zostało w Poradniku Teatrów i Chórów Włościańskich nr 1 2 / 1 9 0 9 s. 1 1 2 — 1 1 6 z 1 0 X 1 9 0 9 r o k u : '...Celem Z w i ą z k u jest s t w o r z e n i e o r y g i n a l n e g o , s w o i s t e g o n a r o d o w e g o teatru w ł o ś c i a ń s k i e g o w y n i k ł e g o z a r t y s t y c z n y c h tradycji l u d u i o d p o w i a d a j ą c e g o ściśle duszy l u d u , j e g o t r a g i c z n e m u i k o m i c z n e m u ś w i a t o p o g l ą d o w i . M a j ą c taki cel na o k u Z w i ą z e k w działalności s w e j nie c h c e na w s i w p r o w a d z a ć o b c y c h p i e r w i a s t k ó w k u l t u r a l n y c h , u s t a l o n y c h sza­ b l o n ó w sceny mieszczańskiej, nie c h c e niczego l u d o w i narzucać — popiera t y l k o k u l t u r a l n y r o z w ó j s k a r b ó w i z d o l n o ś c i , które już są w ludzie, p o g ł ę b i a i uszlachetnia artystyczne p i e r w i a s t k i , t k w i ą c e w duszy l u d u , popiera ich kulturalną e w o l u c j ę — s ł o w e m c h c e , b y k u l t u r a l u d u r o z w i n ę ł a się d o p o t ę g i k u l t u r y n a r o d o w e j i ogólnoludzkiej'." 4 Z w i ą z e k działał z r o z m a c h e m . Posiadał w ł a s n e w y d a w n i c t w a — „ P o r a d n i k T e a t r ó w i C h ó r ó w W ł o ś c i a ń s k i c h " , pełniący f u n k c j ę j e g o o r g a n u , oraz „ B i b l i o t e k ę T e a t r ó w L u d o w y c h " zawierającą p r o p o z y c j e repertuarowe. Nie był t o czysty materiał d r a m a t u r ­ g i c z n y , lecz o p a t r z o n y w s k a z ó w k a m i inscenizacyjnymi i s c e n o ­ graficznymi. W p ł y w y tej organizacji sięgały p o z o s t a ł y c h d w u z a b o r ó w oraz emigracji polskiej, a o d 1 9 0 8 r. nawiązała ona w s p ó ł p r a c ę z Czechami, C h o r w a t a m i , Serbami, Francuzami, W ł o c h a m i i N i e ­ mcami. O ile z a c y t o w a n y f r a g m e n t założeń p r o g r a m o w y c h Z w i ą z k u T e a t r ó w i C h ó r ó w W ł o ś c i a ń s k i c h , w s k a z y w a ł b y na t o , iż były o n e s k i e r o w a n e d o inteligencji (styl, język, s ł o w n i c t w o ) w y r a ź n i e określając jej rolę w działaniu na rzecz l u d u ( m . i n . w „ p o g ł ę b i a n i u i uszlachetnianiu artystycznych p i e r w i a s t k ó w t k w i ą c y c h w duszy �l u d u " ) , o tyle należy jeszcze z a c y t o w a ć f r a g m e n t o d e z w y Kazi­ mierza Gabrielskiego s k i e r o w a n e j w p r o s t d o c h ł o p ó w , zamiesz­ czonej w „ P o r a d n i k u . . . " w piętnaście miesięcy później, aby mieć pełniejszą o p t y k ę o m a w i a n y c h działań. „...Bracia k o c h a n i ! O d ­ n o s i m y się d o W a s w s p r a w i e , która l u d o w i p o l s k i e m u 0 w i e l e bardziej s k o m p l i k o w a n a . Cierniak daleki był o d w ł a ś ­ c i w e g o w s p ó ł c z e s n y m s o b i e p o l i t y k o m l u d o w y m ciasnego e g o i ­ zmu klasowego. U r o d z o n y 15 października 1 8 8 6 r. w e w s i Z a b o r ó w w d a w n y m nie p o w i e c i e brzeskim, m i m o biedy w d o m u , dzięki matce u k o ń c z y ł p o w i n n a być o b o j ę t n a — s p r a w i e t e a t r ó w i c h ó r ó w w ł o ś c i a ń s ­ g i m n a z j u m b o c h e ń s k i e . T a m w ł a ś n i e zetknął się z działalnością k i c h . Jest t o s p r a w a d o n i o s ł e g o znaczenia, bo istnienie i r o z w ó j koła T S L , k t ó r e g o stał się w k r ó t c e j e d n y m z n a j a k t y w n i e j s z y c h sceny w ł o ś c i a ń s k i e j w i ą ż e się ściśle z interesem n a r o d o w o ś c i c z ł o n k ó w . O c z y w i ś c i e z a f a s c y n o w a ł g o teatr amatorski. J u ż polskiej, a przede w s z y s t k i m m o w y polskiej, którą w r o g o w i e nasi w t e d y ż y w o zainteresował się f o l k l o r e m , sztuką l u d o w ą . W r o ­ prześladują. Po utracie p o l i t y c z n e g o b y t u , p o s m u t n y c h d o ś w i a d ­ dzinnej w s i o r g a n i z o w a ł w i d o w i s k a oparte na l u d o w e j tradycji czeniach przeszłości, w ciągłej w a l c e z uciskiem p o d zaborem k u l t u r o w e j , stał się j e d n y m z założycieli koła T o w a r z y s t w a Szkół p r u s k i m i rosyjskim, gdzie dążą d o naszego w y n a r o d o w i e n i a , Ludowych w Zaborowie. zakazują m ó w i ć ojczystą m o w ą i uczyć nasze dzieci p o p o l s k u , M a t u r ę uzyskał w 1 9 0 8 r o k u i p o d j ą ł studia na U n i w e r s y t e c i e o b o w i ą z a n i jesteśmy d o w s p ó l n e j pracy nad u t r z y m a n i e m i o d ­ J a g i e l l o ń s k i m , na s e m i n a r i u m z n a k o m i t e g o historyka literatury rodzeniem ducha które polskiej I g n a c e g o C h r z a n o w s k i e g o . T a m też zetknął się z or­ w pracy tej o d d a ć n a m m o g ą n i e o c e n i o n e u s ł u g i , jest scena narodowego. Jednym z czynników, ganizacją, która w y w a r ł a na n i e g o w p ł y w d e c y d u j ą c y , ukształ­ polska. Scena t o szkoła, która uczy p o z n a w a ć d o b r e i złe s t r o n y t o w a ł a g o i d e o w o i c h a r a k t e r o l o g i c z n i e . M o w a jest o s t o w a r z y ­ życia, dąży d o u s u w a n i a w a d , p o p r a w y złych o b y c z a j ó w , kształci szeniu e t y c z n o - m o r a l n y m „ E l e u s i s " z a ł o ż o n y m przez prof. W i n ­ u m y s ł i charakter. Ona ukazuje n a m dzieje ojczyste, u t r z y m u j e c e n t e g o L u t o s ł a w s k i e g o w 1 9 0 3 г., w 4 0 - t ą rocznicę w y b u c h u pamięć w i e l k i e j przeszłości i w i e k o p o m n y c h c z y n ó w naszych p o w s t a n i a s t y c z n i o w e g o . Bez t e g o t o w a r z y s t w a p r z o d k ó w , którzy za ojczyznę kładli życie w ofierze (...). W c o ­ w s t r z e m i ę ź l i w o ś c i , bez j e g o m i s t y c y z m u n a w i ą z u j ą c e g o d o m i s ­ dziennej trosce życia daje też scena miłą, rozumną t e r i ó w e l e u z y ń s k i c h , bez haseł m o r a l n e g o i d u c h o w e g o o d ­ rozrywkę i w y t c h n i e n i e po pracy. Garnijcie się t e d y d o zakładania poczwórnej we rodzenia n a r o d u p o l s k i e g o , być m o ż e nie d o s z ł o by n i g d y d o w s i a c h w a s z y c h t e a t r ó w i c h ó r ó w w ł o ś c i a ń s k i c h , popierajcie s t w o r z e n i a przez Cierniaka j e g o o r y g i n a l n e j k o n c e p c j i „ T e a t r u istniejące już d r u ż y n y t e a t r a l n e " . l u d o w e g o " , a już na p e w n o nie w t a k i m kształcie w 5 Nie jest p r z e d m i o t e m t e g o szkicu o m a w i a n i e o s o b i s t e g o w k ł a ­ jakim zaistniała. d u w dzieło t w o r z e n i a teatru a m a t o r s k i e g o na w s i n a j w y b i t n i e j ­ Ta dziś na p o ł y z a p o m n i a n a ( o c o i n t e n s y w n i e d b a n o w m i n i o ­ szych ó w c z e ś n i e t w ó r c ó w k u l t u r y p o l s k i e j , lecz — p a m i ę t a j m y n y m okresie „ r e a l n e g o s o c j a l i z m u " ) , na poły n i e d o c e n i a n a or­ — bez niego m i e l i b y ś m y d o czynienia z zupełnie i n n y m i l o ś c i o w o ganizacja skupiała młodzież o z r ó ż n i c o w a n y c h p o g l ą d a c h s p o ł e ­ i j a k o ś c i o w o z j a w i s k i e m . Działalność o ś w i a t o w o - k u l t u r a l n a na c z n y c h i p o l i t y c z n y c h . Opierając się na młodzieży akademickiej rzecz l u d u w i e j s k i e g o , a później także r o b o t n i k ó w i r z e m i e ś l n i k ó w „Eleusis" miała charakter s p e c y f i c z n e g o „ p o s p o l i t e g o ruszenia" polskiej 1 c h ł o p s k i c h na terenie w s z y s t k i c h trzech z a b o r ó w , a n a w e t inteligencji. Nie t r u d n o nie z a u w a ż y ć w jej p o s t a w i e w ś r o d o w i s k a c h p o l o n i j n e j emigracji z a r o b k o w e j np. na terenie 6 wielu n i e k o n s e k w e n c j i , najczęściej sobie n i e u ś w i a d a m i a n y c h . F u n d a ­ działała 7 aktywnie w środowiskach robotniczych 8 Westfalii. m e n t e m działania, o b o k potrzeby r a t o w a n i a l u d u przed w y n a r o ­ Eleuzyński m i s t y c y z m n a r o d o w y stał się dla Jędrzeja Cierniaka d o w i e n i e m , był m i t , k t ó r e m u początek dali r o m a n t y c y z Z o r i a n e m w r ę c z o b j a w i e n i e m . O j e g o niepośledniej roli w tej organizacji D o ł ę g a C h o d a k o w s k i m na czele, na temat l u d u i j e g o k u l t u r y j a k o dowodnie skarbnicy „ s ł o w i a ń s k o ś c i — (skąd P i g o ń : „ N i e s p o s ó b przedstawić t u w s z y s t k i c h w y b i t n i e j s z y c h w o w s k i „ Z w i ą z e k T e a t r ó w . . . " zakładał działanie „ d l a z a c h o w a ­ c z ł o n k ó w naszej ó w c z e s n e j g r o m a d y , zbyt byli liczni. F l e g m a t y ­ na starych o b y c z a j ó w " ) , o p a r t y na p o z y t y w i s t y c z n y m , r a c j o n a l - czny, c i ę ż k a w y , ale zawzięty w w y t r w a ł o ś c i R o m a n S ę k - G i e r - iym czyński, stateczny, p o g o s p o d a r s k u o p a n o w a n y i m e t o d y c z n y haśle „ p r a c y od polskości — swojskości" podstaw". Była t o postawa „zejścia v g m i n " t r a k t o w a n a j a k o misja n a r o d o w o - c y w i l i z a c y j n a . elsów, Stanisław Stefan Sacha, serdeczny, p r a w y , dziecięco szczery i p o g o d n y Stanęła ona w n i e o c z e k i w a n e j sprzeczności z n e o r o m a n t y c z i y m , m ł o d o p o l s k i m l u d o m a ń s t w e m , ze s p e c y f i c z n y m zaświadcza j e d e n z c z o ł o w y c h kultem h ł o p a i j e g o k u l t u r y ( „ C h ł o p potęgą jest i b a s t a ! " ) , które nałożyło >ię na X I X - w i e c z n y s p o s ó b myślenia na przełomie w i e k ó w XIX XX. Sprzeczność d o t y c z y ł a w zasadzie p r o b l e m u czy l u d należy n k w e s t i i teatru o ś w i e c a ć , czy raczej s a m e m u u l u d u szukać Jędrzej Cierniak ( . . . ) " . P o w a ż n y ciężar g a t u n k o w y ma ta o p i n i a 9 w y s t a w i o n a przez c z ł o w i e k a nieskorego d o t a n i c h k o m p l e m e n ­ tów. O b o k „ E l e u s i s " , a w ł a ś c i w i e w c i e l a j ą c jej ideały w p r o w a d z i ł Cierniak bardzo energiczną działalność życie, oświatową i artystyczną na f o r u m A k a d e m i c k i e g o Koła T o w a r z y s t w a Szkoły oświecenia, przez o d s z u k a n i e i w y d o b y c i e na ś w i a t ł o d z i e n n e L u d o w e j . Wygłaszał p o g a d a n k i w licznych w ó w c z a s c z y t e l n i a c h archetypicznych t r o p ó w wiejskich w równych co najmniej pierwiastkom teatru helleńskiego. okolicach Krakowa, współorganizował obchody rocznic n a r o d o w y c h , ale przede w s z y s t k i m p o c h ł a n i a ł a g o działa­ Nie została ona w zasadzie n i g d y roztrzygnięta w ł o n i e i n ­ lność w sekcji dramatycznej T S L - u . „ C z y n n i e j s z y udział m i a ł e m teligencji polskiej, natomiast t r u d n o się d z i w i ć późniejszej reakcji t y l k o w ś r ó d o w y c h p r z e w o d n i k ó w p o mieście, tudzież w sekcji działaczy d r a m a t y c z n e j , p r o w a d z o n e j p o d ó w c z a s przez a r c y m i ł e g o i u z d o l ­ ruchu ludowego, polityków partii c h ł o p s k i c h , ich i d e o l o g ó w , iż w czasie II Rzeczypospolitej z r e l i k t ó w c h ł o p o m a ń - n i o n e g o kolegę K. Bartoszewicza. Po j e g o przedwczesnej śmierci s t w a w y w i e d l i w ł a s n y mit kreujący w a r s t w ę chłopską na j e d y n y pierwsze skrzypce przeszły t a m w p i e c z o ł o w i t e ręce Jędrzeja przetrwalnik czystej i nieskażonej rodzimej tradycji k u l t u r o w e j , Cierniaka". jak d o s ł o w n i e m a w i a l i „ t e j o d Piasta". Na t y m micie u s i ł o w a n o 10 Należy p r z y p o m n i e ć w t y m miejscu, iż szermująca hasłami z b u d o w a ć o g ó l n o n a r o d o w e przeświadczenie o szczególnej roli, o d r o d z e n i a n a r o d o w e g o przez kształcenie charakteru, f o r m o w a ­ wręcz misji w a r s t w y c h ł o p s k i e j w dziele b u d o w y p o t ę g i n a r o d u nia ś w i a d o m o ś c i n a r o d o w e j j a k o efektu o d d z i a ł y w a n i a polskiego i jego odrodzenia d u c h o w e g o w rozumieniu p o w r o t u (przede w s z y s t k i m dzieł w i e l k i c h r o m a n t y k ó w ) , przez o d r o d z e n i e d o r o d z i m e g o pnia k u l t u r o w e g o . Był t o e w i d e n t n y efekt działania m o r a l n e ( g ł o ś n e w s w o i m czasie hasło p o c z w ó r n e j w s t r z e m i ę ź ­ poezji p r a w a w a h a d ł a — o d w r ó c e n i a m i t ó w szlacheckich i wejścia l i w o ś c i o d palenia, picia, hazardu i w y b u j a ł e j e r o t y k i ) , pracę nad w ich „ s k ó r ę " . sobą i samokształcenie p o z w a l a j ą c e osiągnąć w y ż s z y s t o p i e ń W y s t ą p i e n i a Jędrzeja Cierniaka, j e g o krytyki w i e j s k i e g o teatru amatorskiego i n s p i r o w a n e g o przez inteligencję w postaci d y d a k t y c z n o - o ś w i a t o w e j , jak r ó w n i e ż j e g o k o n c e p c j i „ t e a t r u rozwoju duchowego i umysłowego — eleuzyńska gromada działała — b y ł o t o jej założenie p r o g r a m o w e — na najróżniejszych ludo­ płaszczyznach s p o ł e c z n y c h . E l s o w i e mieli s t w o r z y ć i s t w o r z y l i działania elitarną formację d u c h o w ą mającą rozprzestrzeniać jak najszerzej w s p o m n i a n e g o p r a w a w a h a d ł a w tej w ł a ś n i e dziedzinie. B y ł o b y s w o j e ideały, w c i e l a ć je w różnorakie działania k o n k r e t n e , sami to d e f o r m u j ą c y m obraz rzeczywisty uproszczeniem. Rzecz jest siebie i s w o j e j organizacji nie e k s p o n u j ą c n a d m i e r n i e . wego" nie w o l n o rozumieć w y ł ą c z n i e j a k o efektu 91 �W latach 1 9 0 3 - 1 9 1 4 osiągnęła o n a w p ł y w y n i e b y w a ł e , jak d o t ą d niezbadane, które zaważyły na w i e l u i s t o t n y c h płaszczyz­ nach działań s p o ł e c z n y c h II Rzeczypospolitej. „ J u ż sama n a z w a organizacji, nawiązująca d o g r e c k i e g o miasteczka Eleusis, z n a n e ­ g o w starożytności z m i s t e r i ó w o b c h o d z o n y c h ku czci b o g i n i Demeter, Persefony i Dionizosa, sugeruje, że miała o n a e l e m e n t y m i s t y c y z m u , a obrzędy i s y m b o l e b y ł y d o s t ę p n e t y l k o dla w t a j e m ­ n i c z o n y c h " . Charakterystyczne i znaczące bez w ą t p i e n i a b y ł o p o w o ł y w a n i e się przez e l s ó w na p o w i n o w a c t w o d u c h o w e z „Filomatami". 1 1 T o e l s o w i e dążąc d o uzyskania jak n a j w i ę k s z y c h w p ł y w ó w , d o k o n a l i adaptacji s k a u t i n g u , t w o r z ą c harcerstwo — ich dziełem był nie t y l k o 1 0 p u n k t p r a w a harcerskiego o b o w i ą z u j ą c y d o ż y ­ w o t n i o (a nie jak w a n g i e l s k i m p i e r w o w z o r z e d o 18 roku ż y c i a ) , ale także b o g a t y i z r ó ż n i c o w a n y dla p o s z c z e g ó l n y c h d r u ż y n rytuał, znaki i s y m b o l e , piosenki i pieśni. A n d r z e j M a ł k o w s k i i Tadeusz S t r u m i ł ł o o j c o w i e harcerstwa — byli c z o ł o w y m i elsami. „ P r z o d o w a ł m i ę d z y nami Tadeusz S t r u m i ł ł o , z w a n y przez L u t o s ­ ł a w s k i e g o i przez nas w s z y s t k i c h D ę b e m . W s z e c h s t r o n n i e w y ­ kształcony, o szerokiej kulturze u m y s ł o w e j i artystycznej (...). O n ustalał f o r m y naszego życia z b i o r o w e g o : s z c z e b l o w a n i e o r g a n i ­ zacyjne c z ł o n k ó w , c e r e m o n i a ł przyjęć, ś l u b o w a ń i t p . " 1 2 W s z y s t k o t o łącznie w y w a r ł o silne p i ę t n o na J ę d r z e j u Ciern i a k u " , na j e g o s t o s u n k u d o k u l t u r y l u d o w e j przyczyniając się w a l n i e d o s f o r m u ł o w a n i a w kilka lat później k o n c e p c j i „ t e a t r u l u d o w e g o " — jak „ t e a t r u z d u c h a z i e m i " , na który t o istotny związek p r z y c z y n o w o - s k u t k o w y nie z w r ó c o n o jak d o t ą d bacz­ niejszej u w a g i . W m o m e n c i e o d r o d z e n i a się p a ń s t w a p o l s k i e g o , na p o c z ą t k u lat d w u d z i e s t y c h w y s t ą p i ł o n p u b l i c z n i e ze s w o j ą wizją, traktując ją j a k o j e d y n i e g o d n ą roli k o n t y n u a t o r k i s a m o r o d ­ n y c h tradycji o b r z ę d o w y c h teatru l u d o w e g o . Miała ona p o n a d t o służyć — t o bardzo istotne — dalszemu, n a t u r a l n e m u j e g o r o z w o j o w i , b r o n i ą c g o przed z a n i k i e m , przed w y r u g o w a n i e m przez f o r m y miałkie artystycznie i bez w a r t o ś c i d u c h o w y c h . O b o k w y m i e n i o n y c h p o p r z e d n i o , na u k s z t a ł t o w a n i e się k o n c e p c j i Cierniaka d u ż y w p ł y w miały reformatorskie nurty i przeobrażenia w teatrze e u r o p e j s k i m , a także i p o l s k i m , o c z y m jeszcze będzie mowa. „ C i e r n i a k zerwał s t a n o w c z o z m n i e m a n i e m , że teatr l u d o w y t o jest teatr a m a t o r s k i , o d g r y w a j ą c y po w s i a c h p o p u l a r n e sztuczki k o m i c z n e l u b patriotyczne. Nie w ł ą c z a ł d o ń n a w e t sztuk p i s a n y c h p o w s i a c h przez s a m o r o d n y c h a u t o r ó w — c h ł o p ó w . W s z y s t k o t o miał za czczą z a b a w k ę . J e g o koncepcja teatru l u d o w e g o była o w i e l e głębsza. W y c h o d z i ł z założenia, że p i e r w o t n e życie g r o m a d z k i e w s i w y t w o r z y ł o i zestaliło p e w n ą ilość o b r z ę d ó w - w i d o w i s k o charakterze w ł a ś n i e d r a m a t y c z n y m , z e ś r o d k o w u j ą c y c h w sobie m o m e n t y j a k i c h ś d o n i o ś l e j s z y c h zespoleń d u c h o ­ w y c h . D o dziś z a c h o w a ł y się z n i c h j e d y n i e niektóre, i t o w stanie s z c z ą t k o w y m . Z jakąż radością przyjął Cierniak r o z p r a w ę Cezarii E h r e n k r e u t z o w e j , która na rozległym materiale d o w o d o w y m wykazała takie w ł a ś n i e t r a d y c y j n e e l e m e n t y d r a m a t y c z n e w w i e j ­ s k i m obrzędzie w e s e l n y m , m a j ą c y m o d d a w n a ustaloną s w ą nienaruszalną strukturę, rozdział ról między a k t o r ó w p r o t a g o n i s t ó w i d r u g o p l a n o w y c h , c h ó r z koryfeuszami, i u s t a l o n y porządek p o c z y n a ń o b r z ę d o w y c h . R e m a n e n t y i n n y c h prastarych, w p e ­ w i e n rytuał d r a m a t y c z n y u j ę t y c h o b r z ę d ó w są w c a l e częste p o w s i a c h , związane z porą roku (gaiki czy maje, s o b ó t k i ) , z c z y n ­ nościami g o s p o d a r s k i m i ( ż n i w n e , kosiarskie, zakładziny d o m o ­ s t w a ) , z b i e g i e m życia i śmierci ( p o g r z e b y , Zaduszki). J e d n y m s ł o w e m , w ł a ś c i w e w i d o w i s k o dla c h ł o p a — t o nie z a b a w a , nie „kumedyje", to o b r z ę d s p o ł e c z n y o c h a r a k t e r z e s a k ­ r a l n y m , stężały w p e w i e n c e r e m o n i a ł t r a d y c y j n y . O t ó ż za g ł ó w n e zadanie teatru l u d o w e g o uznał Cierniak p r z y w r ó c e n i e w i d o w i s k o m o b r z ę d o w y m ich charakteru i d o ­ s t o j e ń s t w a oraz uczynienie ich o g n i s k i e m życia artystycznego; chciał w i ę c r o z w i n ą ć je w ich b o g a c t w i e i u t r w a l i ć w g r o m a d z k i m obyczaju w i e j s k i m " . 1 4 Przystępując d o s a m o d z i e l n e g o działania Cierniak w y t k n ą ł Z w i ą z k o w i T e a t r ó w i C h ó r ó w W ł o ś c i a ń s k i c h , z którą t o o r g a n i z a ­ cją sam był z w i ą z a n y , że M a j ą c na u w a d z e nie tyle sztukę 92 teatralną, ile w p ł y w treści d r a m a t ó w na o b u d z e n i e uczuć m o r a l ­ n y c h i p a t r i o t y c z n y c h , nie s z u k a n o w ł a s n y c h , o r y g i n a l n y c h k s z t a ł t ó w w y p o w i e d z i , ale w z i ę t o g o t o w e , utarte f o r m y sceny z a w o d o w e j z c z a s ó w realizmu tak w samej k o m p o z y c j i d r a m a t y ­ cznej, jak i w b u d o w i e s k r z y n k o w e j sceny z m a l o w a n y m i kulisami oraz w ekspresji aktorskiej. S ł o w e m n a ś l a d o w a n o ż y w c e m teatr z a w o d o w y bez zastrzeżeń, a że w y k o n a w c a m i byli prości a m a t o ­ rzy, nie mający f a c h o w e g o w y s z k o l e n i a , w i ę c t o n a ś l a d o w a n i e b y ł o nieudarzone, nie m ó g ł w i ę c tak p o j ę t y teatr stać się t w o r z e n i e m a r t y s t y c z n y m l u d u , nie był w ścisłym s ł o w a znacze­ niu teatrem l u d o w y m " . 1 5 Ten zarzut niezborności m i ę d z y deklaracją p r o g r a m o w ą a prak­ tyką, p o s t a w i o n y działaczom Z T i C h W o t w i e r a ł k a m p a n i ę prze­ c i w k o r o z p o w s z e c h n i o n e m u w ó w c z a s n u r t o w i teatru a m a t o r s ­ kiego na w s i . „ D z i s i a j — na nieszczęście — w y t w o r z y ł się w Polsce i r o z p o w s z e c h n i ł specjalny t y p teatru t z w . a m a t o r s ­ k i e g o , który polega na n i e w o l n i c z y m n a ś l a d o w a n i u w treściach i f o r m a c h teatru z a w o d o w e g o , naturalnie z p o m i n i ę c i e m artyzmu sceny z a w o d o w e j . Rozmaici p o w o ł a n i i n i e p o w o ł a n i pisarze k o m p o n u j ą „ s z t u k i " dla t e a t r ó w a m a t o r s k i c h , jak je l u d n a z y w a „ k u m e d y j e " . Jest t o j a ł o w a , realistyczna sieczka, przeważnie bez w a r t o ś c i (...) I t o się pcha w masy, każe im się grać w z d e c y d o w a ­ n y c h kształtach. B u d u j e się scenę z t z w . dekoracji ( B o ż e , pożal się c o t o za d e k o r a c j e l ) , tresuje się p o c z c i w y c h ludzi j a k o a k t o r ó w , każe im się d a w a ć z siebie w s z y s t k o t o , czego bez nauki d a ć nie m o g ą i zabija się d o c n a samodzielną, s a m o r o d n ą p o m y s ł o w o ś ć artystyczną, która w k a ż d y m , n a w e t p r o s t y m c z ł o w i e k u jest, t y l k o trzeba ją w y z w o l i ć " . 1 6 Odrzucając z d e c y d o w a n i e taki kształt teatru w i e j s k i e g o , Cier­ niak p o s t a n o w i ł w y ł ą c z n i e oprzeć się na reliktach a u t e n t y c z n e g o teatru o b r z ę d o w e g o . U w a ż a ł , że w i e j s k i e o b r z ę d y takie jak wesela, chrzciny, zaduszki, t u r o n i e , M a r z a n n y , c h o d z e n i e z G a i k i e m - M a i k i e m , czy n a w e t s z o p k i b o ż o n a r o d z e n i o w e są w ł a s n y m i o r y g i n a l n y m teatrem w o l n y m o d o b c y c h naleciałości, s t w o r z o ­ n y m w w y o b r a ź n i i fantazji p o l s k i e g o l u d u . Z a u w a ż a j ą c w nich k o n s e k w e n t n y podział r ó l , d r a m a t u r g i ę , teksty m ó w i o n e ale i ś p i e w a n e , ze specyficzną „ s c e n o g r a f i ą " i „ k o s t i u m a m i " , z b o g a ­ tą rekwizytornią, podział na c h ó r y i p r o t a g o n i s t ó w — u p a t r y w a ł w t y m f o r m y teatralne p r z y p o m i n a j ą c e początki w i e l k i e g o teatru g r e c k i e g o . W t y m p r z e ś w i a d c z e n i u nie był o d o s o b n i o n y . U w a ż a ł , że j e d y n i e ten nurt, k t ó r e g o narodzin nie da się żadną, c h o ć b y przybliżoną datą określić, nurt b ę d ą c y j e d n y m z i n t e g r a l ­ n y c h e l e m e n t ó w k u l t u r y l u d o w e j — j e s t najcenniejszy i j e d y n i e godny nazwy „teatr l u d o w y " . Jędrzejowi Cierniakowi w sprecyzowaniu własnej koncepcji „teatru l u d o w e g o " wiele p o m o g ł o obcowanie z Leonem Schil­ lerem, W i l a m e m Horzycą, J u l i u s z e m Osterwą — l u d ź m i , którzy w okresie d w u d z i e s t o l e c i a m i ę d z y w o j e n n e g o p o d j ę l i się o g r o m ­ n e g o dzieła p r z e b u d o w y artystycznej i odrodzenia polskiej sceny z a w o d o w e j oraz nadania jej o d r ę b n e g o o d i n n y c h s t y l u , stylu p o l s k i e g o . Ich działanie mieściło się w w i e l k i m t w ó r c z y m f e r m e n ­ cie, jaki na przełomie stuleci rozpoczął się w a w a n g a r d z i e teatralnej całej Europy. W A n g l i i , Francji, N i e m c z e c h i Rosji z a p o c z ą t k o w a n y został b u n t p r z e c i w k o skostniałej f o r m i e teatru określanej j a k o „ s z t u k a a p o l l i ń s k a " uosabiająca arystokratyczny ideał statycznej d o s k o n a ł o ś c i . P r z e c i w s t a w i a n o t e m u p o s t a w ę „dionizyjską". O b j a w i a ł a się ona zwłaszcza poprzez l u d o w y , k a r n a w a ł o w y entuzjazm i „ ś w i ę t e u n i e s i e n i e " , przez p o w r ó t d o źródeł kultur „ o ś w i e c o n y c h " czyli k u l t u r y l u d o w e j . W Polsce p o w r ó t ten b y ł j e d n o c z e ś n i e n a w i ą z a n i e m d o tradycji r o m a n t y c z n y c h i n e o r o m a n t y c z n y c h , d o M i c k i e w i c z a i W y s p i a ń s k i e g o . O b o k zaintere­ s o w a n i a i p r ó b , zresztą z n a k o m i c i e u d a n y c h , s t w o r z e n i a n o w y c h inscenizacji t a k i c h d r a m a t ó w jak Dziady czy Wesele n a w i ą z u j ą ­ c y c h d o ś r e d n i o w i e c z n e g o teatru m i s t e r y j n e g o czy też jarmarcz­ n e g o , Leon Schiller jak i W i ł a m Horzyca interesowali się w i d o w i ­ skiem c y r k o w y m j a k o f o r m ą par excellence l u d o w ą oraz a może przede w s z y s t k i m , l u d o w y m teatrem o b r z ę d o w y m z w i ą z a n y c h ściśle z w i e j s k i m i z w y c z a j a m i , z r o c z n y m c y k l e m życia p o ­ d z i e l o n y m na pory r o k u , w i e r z e n i a m i r e l i g i j n y m i , z i s t o t n y m i �w y d a r z e n i a m i w życiu c z ł o w i e k a t a k i m i jak narodziny, chrzest, zaślubiny itp. ka, W . Skoczylas, A . Pronaszko i in. (...). W i d o w i s k a sceniczne Schillera o charakterze s t a r o p o l s k o - l u d o w o - w o d e w i l o w y m z o ­ Leon Schiller w Reducie k i e r o w a n e j przez Juliusza O s t e r w ę w 1 9 2 4 r. i n s c e n i z o w a ł staropolskie Pastorałki w y b o r u i u k ł a d u oraz w i d o w i s k o Wielkanoc według swego oparte na d a w n y c h stały oparte na inspiracjach n i e j e d n e g o , a kilku na raz f o l k l o r ó w : historyczno-szlacheckiego, miejsko-ludowego, parafialnego, c h ł o p s k i e g o , żołnierskiego i in. Te w ą t k i f o l k l o r y s t y c z n e z r ó ż n y c h tekstach i z w y c z a j a c h l u d o w y c h . W i ł a m Horzyca po o g l ą d n i ę c i u p r z e k r o j ó w c z a s o w y c h i z r ó ż n y c h ś r o d o w i s k z towarzyszącą im w i d o w i s k a o b r z ę d o w e g o Wesela r ó ż n o r o d n o ś c i ą s t r o j ó w potrafił Schiller p o w i ą z a ć w j e d n o z w a r t e na Kurpiach w Teatrze R e g i o ­ n a l n y m w W a r s z a w i e stwierdził, że p r a w d z i w y teatr ludowy w i d o w i s k o sceniczne (...). Okazuje się, że w Schillerowskiej charakteryzuje się t y m , iż „ k a ż d y fakt, uczucie, zdarzenie istnieje k o n c e p c j i w i d o w i s k a l u d o w e g o i j e g o sukcesach t k w i ł y zarodki nie j a k o naga realność, ale tej realności misteryjna, o b r z ę d o w a dalszych u k i e r u n k o w a ń t e a t r a l n y c h . C h o d z i m i a n o w i c i e o w p ł y w transpozycja". Schillera na teatr l u d o w y okresu m i ę d z y w o j e n n e g o " . Józef Burszta w książce Kultura interesująco przedstawia ludowa rodowód inspiracji 19 narodowa Tak w i ę c w efekcie w s z y s t k i c h w y m i e n i o n y c h wcześniej w p ł y ­ folklorystycznej w ó w , d o ś w i a d c z e ń , fascynacji, „ w y s o k i c h strojeń d u c h o w y c h " — kultura w sztuce teatralnej. Szczególnie e k s p o n o w a n e miejsce należy się Jędrzej Cierniak s f o r m u ł o w a ł w ł a s n ą k o n c e p c j ę „ t e a t r u l u d o ­ w t y m w z g l ę d z i e o s o b i e i t w ó r c z o ś c i Stanisława W y s p i a ń s k i e g o , w e g o " , z g o d n ą z d u c h e m s w o j e g o czasu, z p a n u j ą c y m k l i m a t e m ciągle czekającej na o d d z i e l n e i w n i k l i w e o m ó w i e n i e w ł a ś n i e o d i n t e l e k t u a l n y m . O t o , w zasadniczym zarysie, o n a : Obrzędy l u d o ­ s t r o n y inspirującej fascynacji l u d e m i j e g o sztuką. „ B y ł przecież w e są specyficzną formą teatru. D o s k o n a l o n e przez w i e l e p o k o l e ń poetą, artystą malarzem, d r a m a t u r g i e m i inscenizatorem. s ł o w a , gesty, z w y c z a j o w e c z y n n o ś c i , m u z y k a , taniec, pieśń, jak Był z j a w i s k i e m n i e p o w t a r z a l n y m , nie d o n a ś l a d o w a n i a . W zakresie r ó w n i e ż l u d o w y strój i dekoracje związane z k a ż d y m sztuki teatralnej w n i ó s ł ten nurt i k o l o r y t , który był n a t c h n i e n i e m o b r z ę d o w y m w i d o w i s k i e m zwierają w sobie c e n n e p i e r w i a s t k i takim dla w s p o m n i a n y c h w y ż e j t w ó r c ó w (S. Ż e r o m s k i e g o , J . Cierniaka z o r g a n i z o w a n e g o , a u t e n t y c z n e g o piękna. Jest t o p i ę k n o s a m o r o ­ i L. Schillera — przyp. S A W i s ) . d n e , o r y g i n a l n e i w ł a s n e . T a k i e g o teatru nie trzeba się uczyć, W s w o i c h d r a m a t a c h łączył w ą t k i klasyczne z r o m a n t y c z n y m i , m o z o l n i e przyswajać sobie zasad j e g o f u n k c j o n o w a n i a , b o w i e m sięgał d o f o l k l o r u , d o m i t ó w h i s t o r y c z n y c h i l e g e n d , łączył te taki teatr nosi się w e k r w i , w i ę c w y s t a r c z y być w n i m sobą i t y l k o wszystkie e l e m e n t y s w o i s t y m , n i e p o w t a r z a l n y m językiem i stylem sobą. w j e d n o zespolone w i d o w i s k o , p o w i ą z a n e z a k t u a l n y m i p r o ­ Trzeby j e d n a k uszlachetnić g o przez oczyszczenie ze z ł y c h , blemami politycznymi i kulturalnymi, co w konsekwencji zawie­ o b c y c h naleciałości, jak r ó w n i e ż należy r o z w i j a ć j e g o rało w sobie o g r o m n ą siłę ekspresji, wstrząsało u m y s ł a m i i p o d ­ w ł a s n y m , t w ó r c z y m w y s i ł k i e m . Czynić t o p o w i n n o każde ś r o d o ­ formy niecało uczucia n a r o d o w e . Tak n p . w dramacie B o l e s ł a w Ś m i a ł y w i s k o , każdy region z g o d n i e ze s w y m d u c h e m i s w o j ą tradycją, ( 1 9 0 0 r.) przyodział postacie z c z a s ó w p i a s t o w s k i c h w kierezje, stare treści artystyczne w z b o g a c a j ą c ideami s w e g o czasu, a w t e ­ a r ó w n o c z e ś n i e w ł ą c z y ł w ich p r z y o z d o b i e n i e l u d o w e m o t y w y d y uzyska się w y n i k i z n a k o m i t e , w a r t o ś c i o w e artystycznie, a czę­ k r a k o w s k i e , p o d h a l a ń s k i e , ruskie dając n i e z w y k l e b a r w n ą , ale sto w r ę c z i m p o n u j ą c e . i jednocześnie jednorodną w s w y m p o l s k o - n a r o d o w y m wyrazie sztukę". Taki w ł a ś n i e teatr w e d ł u g Cierniaka m ó g ł być g o d n y miana l u d o w e g o , b o w i e m treść i f o r m ę czerpać będzie z l u d u i t o 17 Z n o w a t o r s k i c h i z d u m i e w a j ą c y c h w s p ó ł c z e s n y c h treścią jak i formą sztuk teatralnych S t a n i s ł a w a W y s p i a ń s k i e g o wynikły z a r ó w n o w i e j s k i e g o , jak i r o b o t n i c z e g o . Nie ograniczył się o n t y l k o d o o p r a c o w a n i a f o r m u ł y „ t e a t r u przemyślenia Stefana Ż e r o m s k i e g o , który w i e l e troski przejawiał ludowego", w p o s z u k i w a n i u w ł a ś c i w e g o repertuaru dla teatru l u d o w e g o . zaszczepienia tej idei w całej ó w c z e s n e j Polsce. lecz d o k o n a ł w r ę c z g i g a n t y c z n e j pracy w celu niezmierna dziedzina t w ó r c z o ś c i — pisał — leży w ś r ó d l u d u . Kto Jest rzeczą w a ż n ą i interesującą jak Cierniak realizował s w o j ą t o w i e , może t a m r ó w n i e ż leży s p o s ó b nie znany n a m jeszcze na w i z j ę , jak t r a k t o w a ł materiał f o l k l o r y s t y c z n y ? M i m o c a ł e g o d e ­ teatr n a r o d o w y , nasz w ł a s n y . k l a r o w a n e g o p i e t y z m u i niezaprzeczalnie szczerych intencji a u ­ Inteligencja t y l k o schylić się ma, żeby ó w s p o s ó b zobaczyć, podnieść, w y ś w i e t l i ć i p o d a ć l u d o w i , j a k o ś w i e t n y i najzupełniej tentyczny obrzęd ludowy (np. wesele krakowskie) w jego o p r a c o w a n i u ulegał specyficznej stylizacji, nabierając cech b l i s ­ o d p o w i a d a j ą c y c e l o m teatr, przede w s z y s t k i m l u d o w y . M o w a t u kich mistycznemu rytuałowi zamkniętemu w pewien narzucony 0 gorset inscenizacyjny. „ W s ł o n e c z n y m k r ę g u . W i d o w i s k o c y k ­ o g r o m i e l e g e n d , p o d a ń , k l e c h d , historii, bajek, opowieści p r z y w i ą z a n y c h d o ruin, w z g ó r z , uroczysk, miejsc s z c z e g ó l n y c h , liczne oparte na z w y c z a j a c h i o b r z ę d a c h z ż y w o b y c i e m w i e j s ­ m a j ą c y c h w każdej o k o l i c y s w e dzieje w ł a s n e , żyjące zawsze kiego człeka w d o r o c z n y m o b i e g u słońca z w i ą z a n y c h " w ustach l u d z i " . w i d o w i s k i e m u j ę t y m w tak ścisły rygor d i d a s c a l i ó w , iż t r u d n o 1 8 2 0 — jest O Leonie Schillerze, o j e g o w k ł a d z i e w r o z w ó j p o l s k i e g o teatru m ó w i ć o ewentualnej spontaniczności w y k o n a w c ó w , a wyraźna n a r o d o w e g o i n s p i r o w a n e g o m.in. l u d o w o ś c i ą i s t a r o p o l s k i m i d b a ł o ś ć o e s t r a d o w ą ( w przenośni) s p r a w n o ś ć i e f e k t o w n o ś ć t r a d y c j a m i Józef Burszta tak pisał: „ Z t k w i e n i a w r o m a t y c z n y m w i d o w i s k a stoi w nurcie literatury i sztuki scenicznej, z m a n i i kolekcjonerstwa m i a ł o b y o n o się stać s p o s o b e m , czy raczej i n s p i r u j ą c y m przy­ pieśni s t a r o p o l s k i c h i z p o g ł ę b i o n y c h s t u d i ó w nad staropolsz- k ł a d e m na o ż y w i e n i e t r a d y c j i , na o ż y w i e n i e l u d o w y c h o b r z ę d ó w . zasadniczej sprzeczności z założeniem, iż czyzną i nad f o l k l o r e m s t w o r z y ł Schiller serię w i e l k i c h w i d o w i s k Nie p r ó b u j ę n a w e t pobieżnie a n a l i z o w a ć t e k s t u , zasady w y b o r u , 1 r e w i i l u d o w y c h , które w e s z ł y na t r w a l e d o historii polskiej b o w i e m nie o n jest n a w e t w t y m w s z y s t k i m najważniejszy ( ! ) , k u l t u r y teatralnej. O charakterze t y c h w i d o w i s k ś w i a d c z ą same a w ł a ś n i e f o r m u ł a inscenizacyjna. ich t y t u ł y . O t o niektóre: Szopka wnym Narodzeniu latane.... Pańskim, Wielkanoc. Zmartwychwstaniu według Mikołaja ludowych Historia Pańskim cudo­ Umieszczenie przez Cierniaka w zasadzie całego „ t e a t r u l u d o ­ przep­ w e g o " w sferze s a c r u m z m u s i ł o g o po pierwsze d o t w o r z e n i a Chwalebnym w i d o w i s k obrzędowo-rytualnych wytrzebionych z nadmiernej staropolska—misterium krotofilnymi intermediami o Męce Najświętszej w 3 obrazach. z Wilkowiecka, dewocyj, o i Treść officjów i widowiska (?!) j e g o z d a n i e m soczystości, d o s a d n o ś c i , czy w r ę c z j u r n o ś c i , c o obrzędów już samo w sobie oznaczało przesunięcie ich z zamierzanego a u t e n t y k u w obrazki b u k o l i c z n e , po d r u g i e fascynacje eleuzyńs- ułożył... W treści, napisanej zresztą przy w s p ó ł p r a c y i n n y c h , s p o t y k a m y sceny z m i s t e r i ó w p o w i ą z a n e z g r o t e s k o w y m i kie s p o w o d o w a ł y pójście r y z y k o w n ą drogą p s e u d o r e k o n s t r u k c j i intermediami, o b r z ę d ó w p o g a ń s k i c h . S ł o w e m j a k o f o r m a czysto teatralna, j a k o postacie żołnierzy Piłata w s p ó ł w y s t ę p u j ą z Czartami oraz l u d o ­ propozycja p e w n e j z a b a w y — rzecz interesująca. J a k o f o r m u ł a w y m i scenami d y n g u s o w y m i , z c h o d z e n i e m z g a i k i e m , n o w y m p r z y w o ł a n i a prastarego o b r z ę d u , przy braku z n a j o m o ś c i u Cier­ latkiem itp. (...) Jeszcze inne t o Pieśń o ziemi naszej. na motywach oparte (...) obrzędów, czy Kulig. zwyczajów Widowisko ludowych staropolskie. i Widowisko niaka i ludzi, dla k t ó r y c h „ o b r z ę d " p r z y g o t o w y w a ł przedchrześ­ staropolskich cijańskiej s y m b o l i k i , pełnej m i t o l o g i i pogańskiej — była z w y c z a j ­ Układ t e k s t u , m u z y k a i reżyseria L. Schillera. Dekoracje W . Drabik, Z. Stryjeńs­ nym nieporozumieniem. Dla m n i e f o r m u ł a inscenizacyjna „ t e a t r u l u d o w e g o " kojarzy się 93 �a zasadzie specyficznej j e d n o ś c i ze stylizacjami p l a s t y c z n y m i f o r m u ł y teatru = o b r z ę d u , teatru = m i s t e r i u m , które chciał by l u d 'of ii Stryjeńskiej czy W ł a d y s ł a w a Skoczylasa. P o d o b n a z a c h o d z i przyjął j a k o s w ó j w ł a s n y dla w y r a ż a n i a i zaspokajania n a j g ł ę b ­ elacja między p i e r w o w z o r e m a a r t y s t y c z n y m o p r a c o w a n i e m . szych potrzeb d u c h o w y c h . Natomiast w J a n S t a n i s ł a w B y s t r o ń nie dał s o b i e w m ó w i ć a u t e n t y c z n o ś c i ibrzędu w widowisku Cierniaka. S t w i e r d z i ł , że zyskuje o n : ...najczęściej na s p r a w n o ś c i i na spoistości akcji, ale traci swą płaszczyźnie czysto teatralnej, s t w o r z y ł w teorii i praktyce inscenizacyjnej o r y g i n a l n y rodzaj w i d o w i s k a , które przez cały okres p r z e d w o j n i a k u l t y w o ­ w a n e było zarówno przez Z w i ą z e k M ł o d z i e ż y Wiejskiej RP spontaniczność, bezpośredniość, czy też po prostu m ó w i ą c , s w ó j „ W I C I " , jak i przez U n i w e r s y t e t y L u d o w e . Stało się o n o poprzez o b r z ę d o w y charakter, stając się coraz bardziej teatrem. Rozmaite sięganie d o p o g a ń s k i c h źródeł, poprzez p r z e d z i w n y synkretyzm ' w i ą z k i młodzieży l u d o w e j , u n i w e r s y t e t y l u d o w e i kursy o ś w i a t o ­ p o g a ń s k o - s ł o w i a ń s k o - g r e c k i i chrześcijański, j e d n y m ze s p o s o ­ we p r o w a d z ą czasem systematyczną naukę inscenizacji o b r z ę - b ó w wyrażania przez ruch m ł o d o - w i e j s k i s w o j e j i d e o l o g i i , m i t u l ó w w e d l e z g ó r y p o d a n y c h w z o r ó w , szerzy się w t e n s p o s ó b o w ł a s n e j roli i znaczeniu w narodzie i p a ń s t w i e . ewnętrzną o b r z ę d o w o ś ć , nadając jej jeszcze najczęściej f o r m y Po II w o j n i e ś w i a t o w e j nastąpiło w latach pięćdziesiątych togatsze i okazalsze niż d a w n i e j , ale zatraca się r ó w n o c z e ś n i e z przyczyn p o l i t y c z n o - i d e o l o g i c z n y c h b e z k o m p r o m i s o w e znisz­ y w ą tradycję o b r z ę d o w ą " . Tak w i ę c czenie d o r o b k u Cierniaka, w t y m z a ł o ż o n e g o przezeń I n s t y t u t u 21 nie udało się J ę d r z e j o w i Cierniakowi stworzyć Teatrów Ludowych. PRZYPISY: Henryk T y m o n J a k u b o w s k i , Teatr amatorski na wsi. W a r ­ szawa 1 9 7 8 г., s. 37 Tamże, s. 3 8 S a m fakt p o w s t a n i a z w i ą z k u t e a t r ó w , jest d o w o d e m na t o iz musiało ó w c z e ś n i e działać d u ż o scen a m a t o r s k i c h . Działając w p e w n y m rozproszeniu, ale w myśl w s p ó l n e j ideii, udało się inteligencji u p o w s z e c h n i ć na w s i scenę amatorską l u b p r z y n a j m ­ niej w y w o ł a ć potrzebę jej zaistnienia. Cytat za: J a k u b o w s k i , o p . cit., s. 5 2 - 5 3 . Proszę p o r ó w n a ć t e n tekst c h o ć b y z w y s t ą p i e n i a m i S t a n i s ł a w a W i t k i e w i c z a o o g r o m ­ nym rezonansie s p o ł e c z n y m na obszarze w s z y s t k i c h z a b o r ó w , d o t y c z ą c y m j e g o k o n c e p c j i „ s t y l u z a k o p i a ń s k i e g o " j a k o stylu n a r o d o w e g o w architekturze i z d o b n i c t w i e . * Cytat za: J a k u b o w s k i , o p . cit., s. 5 5 - 5 6 P r z y k ł a d o w o J ó z e f Ignacy Kraszewski założył w e L w o w i e .Macierz S z k o l n ą " w 1 8 8 0 r. Pomysł i koncepcja przyjęły się na terenie w s z y s t k i c h z a b o r ó w . W 1 8 8 5 r. p o w s t a ł a „ M a c i e r z Szkolna Księstwa C i e s z y ń s k i e g o " , a w zaborze rosyjskim „ P o l s k a Macierz S z k o l n a " w 1 9 0 5 г., z a l e g a l i z o w a n a w rok później, w efekcie p e w n e j liberalizacji p o l i t y k i carskiej p o w y d a r z e n i a c h ' e w o l u c y j n y c h . W zaborze p r u s k i m działało o d 1 8 8 0 r. T o w a r z y s w o Czytelń L u d o w y c h . W zaborze rosyjskim działalność t e a t r a l ­ ną p r o w a d z i ł o także Stowarzyszenie Szerzenia O ś w i a t y „ Ś w i a t o " skupiające r z e m i e ś l n i k ó w i c h ł o p ó w . Z i n i c j a t y w y Stefana Ż e r o m s k i e g o p o w s t a ł oddział w N a ł ę c z o w i e , a k o ł o dramatyczne w n i m p r o w a d z i l i rzeźbiarz Józef Gardecki i Faustyna M o r z y c k a . Po 1 9 0 5 r. r ó w n i e ż w zaborze rosyjskim p o w s t a ł o T o w a r z y s t w o Kultury Polskiej p r o w a d z ą c e m.in. działalność teatralną. Były t o organizacje, w p o w o d z i i n n y c h , znaczniejsze, skupiające w s w y c h szeregach w y b i t n y c h przedstawicieli polskiej i n t e l i g e n ­ cji ( o b o k w c z e ś n i e j w y m i e n i o n y c h n p . M a r i ę K o n o p n i c k ą , W ł a ­ d y s ł a w a Orkana i i n . ) . A k a d e m i c k i e k o ł o „ E l e u s i s " na U n i w e r s y t e c i e J a g i e l l o ń s k i m zostało f o r m a l n i e zarejestrowane d o p i e r o w 1 9 0 8 г., c o nie zmieniało f a k t u licznego udziału w tej organizacji m ł o d z i e ż y a k a d e m i c k i e j o d s a m e g o jej p o c z ą t k u . T o przecież g ł ó w n i e d o s t u d e n t ó w z w r ó c i ł się L u t o s ł a w s k i rzucając z katedry U J hasło w y c h o w a n i a n a r o d o w e g o , p r z e c i w s t a w i a j ą c e g o się d e s t r u k c y j ­ n y m w p ł y w o m szkoły z a b o r c ó w . Zostało o n o podjęte przez nich entuzjastycznie. Poza K r a k o w e m najsilniej „ E l e u s i s " działało na terenie Śląska w Zabrzu, Zaborzu i G l i w i c a c h . Były t o par excellence organizacje r o b o t n i c z e , p o w s t a ł e z i n i c j a t y w y działaczy śląskich. W y d a w a ł y o n e n a w e t w ł a s n e p i s m o „ I s k r a " , które założył L u t o s ł a w s k i . Stanisław P i g o ń , Z Komborni w świat. Warszawa 1 9 8 3 , s. 2 4 3 Tamże, s. 2 7 5 Krystyna Barszczewska, Eleusis - tajny związek młodzieży polskiej w Zabrzu, „ K r o n i k i miasta Z a b r z a " 1 9 7 6 , nr 9, s. 3 3 St. P i g o ń , o p . cit., s. 241 R ó w n i e ż sam P i g o ń , będący na n a j w y ż s z y m szczeblu w t a j e m ­ niczenia w „ E l e u s i s " i o d g r y w a j ą c y w n i m o g r o m n ą rolę ( m . i n . na terenie Śląska) — brał c z y n n y udział w t w o r z e n i u harcerstwa p o l s k i e g o , c o nie b y ł o w j e g o b o g a t y m życiorysie specjalnie e k s p o n o w a n e . „ 1 6 . 1 1 . 1 9 1 1 r. Naczelna K o m e n d a S k a u t o w a (czyli d r u h Tadeusz S t r u m i ł ł o — przyp. S A W i s ) w e L w o w i e 1 2 3 4 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 94 m i a n o w a ł a 2 6 - l e t n i e g o S t a n i s ł a w a P i g o n i a d r u ż y n o w y m I Prokocimskiej D r u ż y n y S k a u t o w e j i m . ks. S. Brzóski. (Przez trzy lata dr P i g o ń był nauczycielem i w y c h o w a w c ą w p r o k o c i m s k i e j średniej „ N o w e j s z k o l e " , n i e o p o d a l pałacu J e r z m a n o w s k i c h . Prócz ć w i c z e ń w p o l u i zajęć harcerskich drużyna z a j m o w a ł a się t e m a t y k ą dość n i e z w y k ł ą : na z b i ó r k a c h a n a l i z o w a n o książki — m.in. R. D m o w s k i e g o Myśli nowoczesnego Polaka i o c z y w i ś ­ cie M i c k i e w i c z o w s k i e Księgi Pielgrzymstwa w opracowaniu k r y t y c z n y m d r u ż y n o w e g o . (...) Praca d r u ż y n o w e g o Pigonia w y w a r ł a w p ł y w na i d e o l o g i ę p o w s t a j ą c e g o w ó w c z a s harcerstwa p o l s k i e g o . W i d a ć t o w p r o g r a m i e A. M a ł k o w s k i e g o (założyciela o r g a n i z a c j i ) " . M a r e k Lovell, „ E c h o K r a k o w a " , Nr 2 4 8 ( 1 3 3 0 9 ) , Kraków, 2 1 - 2 6 g r u d n i a 1 9 9 0 r. W latach 1 9 4 8 - 1 9 4 9 , a p o t e m p o o d r o d z e n i u Z H P, o d 1 9 5 7 — d o 1 9 6 2 r o k u b y ł e m c z ł o n k i e m w K r a k o w i e d r u ż y n y harcerskiej Czarnej Trzynastki i m . Z a w i s z y Czarnego z G a r b o w a . Otóż drużyna posiadała (i posiada nadal) bogatą tradycję, w ł a s n e f o r m y życia o r g a n i z a c y j n e g o . Powstała w 1 9 1 8 r o k u . O d p o c z ą t ­ k u , aż d o m o i c h c z a s ó w była drużyną puszczańską o o b r z ę d o w o ­ ści s ł o w i a ń s k i e j . Opis w i d o w i s k o b r z ę d o w y c h Cierniaka, z a c h o w a n e zdjęcia, skojarzyły m n i e się n a t y c h m i a s t z o b r z ę d a m i m o j e j d r u ż y n y . B y ł y o n e d o siebie z a d z i w i a j ą c o p o d o b n e . Wyraźnie p o c h o d z i ł y z j e d ­ n e g o pnia. S t a n i s ł a w P i g o ń , Cierniakowa nuta, ( w : ) Na drogach kultury ludowej— rozprawy i studia. W a r s z a w a 1 9 7 4 , s. 5 3 4 - 5 3 5 Cytat za: J a k u b o w s k i , o p . cit., s. 56 Jędrzej Cierniak, Źródła i nurty polskiego teatru ludowego. W a r s z a w a 1 9 6 3 , s. 41 J ó z e f Burszta, Kultura ludowa - kultura narodowa. War­ szawa 1 9 7 4 , s. 2 8 8 Tamże, s. 2 8 8 Tamże, s. 2 8 9 , 2 9 0 Jędrzej Cierniak, W słonecznym kręgu. Widowisko cykliczne oparte na zwyczajach i obrzędach z żywobyciem wiejskiego człeka w dorocznym obiegu słońca związanych. Warszawa 1 9 4 8 J a n S. B y s t r o ń , Kultura ludowa, Warszawa 1 9 4 7 , s. 4 0 2 . Cytat za: H. T. J a k u b o w s k i , Teatr amatorski..., o p . cit., s. 91 Nie c h c ą c r o z b u d o w y w a ć k o n t e k s t u p o m i n ą ł e m „ t e a t r z g ł o w y " czy inaczej „ t e a t r i n s c e n i z a c j i " I g n a c e g o i Z o f i i S o l a r z ó w , r o z p o w s z e c h n i a n y przez n i c h w t z w . r u c h u m ł o d o w i e j s k i m . W o d r ó ż n i e n i u o d Cierniaka, który z a j m o w a ł się f o r m a m i bardziej m o n u m e n t a l n y m i , S o l a r z o w i e t w o r z y l i o d s a m e g o p o c z ą t k u teatr m a ł y c h f o r m . M i m o , iż rozpoczęli s w o j e działania niezależnie o d siebie, już o d 1 9 2 5 r o k u , o d w i z y t y Cierniaka u nich w S z y c a c h , podjęta zostaje stała w s p ó ł p r a c a i k o n t a k t . S o l a r z o w i e , p o d o b n i e jak Cierniak, a k c e n t o w a l i „ o d w i e c z n ą o d r ę b n o ś ć historyczną i k u l t u r o w ą c h ł o p ó w " . I n s c e n i z o w a l i k o r o w o d y , obrządy n p . s o b ó t k o w e czy inne, w y b i e r a l i miejsca „ ś w i ę t e " , d ę b y stare, uroczyska, o w i e w a j ą c w s z y s t k o mistyką ni t o prapogańską, ni t o chrześcijańską. O d w o ł y w a l i się d o k u l t u r y p i a s t o w s k i e j , tej pusz­ czańskiej, b o r o w e j , najczystszej, b o opartej na n a j w y ż s z y m s t o p ­ niu s y m b i o z y c z ł o w i e k a z przyrodą. Działalność S o l a r z ó w dopełniała w s p o s ó b znaczący p o c z y n a ­ nia teoretyczne i praktyczne Jędrzeja Cierniaka. 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a9918a250949635e0035263916fe806f.pdf f411aba26bce208bfdc45b5b3fff3cf3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2350 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2181 Title A name given to the resource Mieczysław Limanowski dzisiaj / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4, s.73-84 Creator An entity primarily responsible for making the resource Osiński, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I Zbigniew Osiński MIECZYSŁAW LIMANOWSKI Życie i t w ó r c z a działalność M i e c z y s ł a w a L i m a n o w s k i e g o (ur. 6 stycznia 1 8 7 6 r. w e L w o w i e — zm. 2 5 stycznia 1 9 4 8 r. w T o r u n i u ) doczekały się kilku s y n t e t y c z n y c h a r t y k u ł ó w , k t ó r y c h autorami są, c o z n a m i e n n e , bez w y j ą t k u przedstawiciele nauk p r z y r o d n i c z y c h . R ó w n i e ż a u t o r e m hasła w „ P o l s k i m s ł o w n i k u b i o g r a f i c z n y m " jest p r z y r o d n i k - g e o l o g Z b i g n i e w W ó j c i k . W ksią­ żce w s p o m n i e n i o w e j p o ś w i ę c o n e j L i m a n o w s k i e m u , w y d a n e j w T o r u n i u w roku 1 9 5 0 , a także w e w s p o m n i e n i a c h pośmiert­ n y c h , też przeważają nazwiska p r z y r o d n i k ó w . Nie oznacza t o o c z y w i ś c i e , że reprezentanci d y s c y p l i n h u m a n i s t y c z n y c h w o g ó l e się n i m nie z a j m o w a l i i nie zajmują. W e w s p o m n i a n y m w y d a w ­ n i c t w i e t o r u ń s k i m znajdują się cenne szkice: Konrada Górskiego 2 3 4 0 stosunku Mieczysława Limanowskiego do dziel literackich, Stefana S r e b r n e g o Limanowski w Reducie oraz Marii Z n a m i e r o ­ w s k i e j - P r u f f e r o w e j Limanowski — twórca widowiska baśnio­ wego. A r t y k u ł y w s p o m n i e n i o w e o p u b l i k o w a l i w t e d y r ó w n i e ż m.in. Walerian C h a r k i e w i c z , Józef M a ś l i ń s k i , Stefan Narębski 1 Jerzy W y s z o m i r s k i . Nie zmienia t o f a k t u , że znacznie w i ę c e j zrobili w t y m zakresie przyrodnicy. 5 Z o r g a n i z o w a n e zostały p o n a d t o d w i e sesje n a u k o w e o życiu i t w ó r c z o ś c i M i e c z y s ł a w a L i m a n o w s k i e g o , obie w T o r u n i u , który o d maja 1 9 4 5 roku stał się ostatnią j e g o przystanią, a U n i w e r s y t e t M i k o ł a j a Kopernika o s t a t n i m miejscem pracy n a u k o w e j . Pierwsza z nich o d b y ł a się na p o c z ą t k u l u t e g o 1 9 4 8 r o k u , a jej efektem b y ł o wspomniane toruńskie w y d a w n i c t w o , druga — w dniach 25 i 26 k w i e t n i a 1 9 7 0 r. Podczas tej ostatniej Tadeusz Byrski w y g ł o s i ł jeden z referatów, który p o d t y t u ł e m Liman o p u b l i k o w a ł p o t e m na ł a m a c h „ W i ę z i " (1 9 7 1 , nr 7 — 8 ) . Rok wcześniej zostały w y d r u k o w a n e z b i o r o w e w s p o m n i e n i a O Zespole Reduty 1919— 1939. Znaleźć w nich m o ż n a , p o d o b n i e jak w książkach H a n n y M a ł k o w s k i e j [Wspomnienia z Reduty, Warszawa 1 9 6 0 i Teatr mojego życia, Ł ó d ź 1 9 7 6 ) , Stefanii Kornackiej (Opowia­ dania aktorki, W a r s z a w a 1 9 7 0 ) , a także i n n y c h a u t o r ó w z w i ą z a ­ n y c h z Redutą, w i e l e informacji o M i e c z y s ł a w i e L i m a n o w s k i m . W roku 1 9 7 3 ukazał się nakładem P W N Słownik biograficzny teatru polskiego 1765— 1965, zawierający hasło o s o b o w e i p o d ­ s t a w o w ą bibliografię. W sierpniu 1 9 7 5 „ M i e s i ę c z n i k L i t e r a c k i " (nr 8) zamieścił artykuł Ryszarda Olczaka Mieczysław Limanow­ ski jako człowiek teatru. Wreszcie w p o c z ą t k u 1 9 8 7 r o k u Państ­ w o w y Instytut W y d a w n i c z y o p u b l i k o w a ł odnalezioną w ostat­ nich latach k o r e s p o n d e n c j ę O s t e r w y i L i m a n o w s k i e g o , oraz artykuł p r o g r a m o w y L i m a n o w s k i e g o O duchu i zamierzeniach Polskiego Studio Sztuki Teatru im. Adama Mickiewicza, ze w s t ę p e m i w o p r a c o w a n i u niżej p o d p i s a n e g o . 6 DZISIAJ w Lozannie." P o d s t a w o w y m ź r ó d ł e m b i o g r a f i c z n y m ( o d urodze­ nia aż po rok 1 9 2 8 ) pozostają d o dzisiaj cztery t o m y Materiał traktujący o działalności L i m a n o w s k i e g o jest bardzo obszerny i w s z e c h s t r o n n y , c h o ć zarazem o g r o m n i e rozproszony. P o d o b n i e zresztą w y g l ą d a sprawa z j e g o w ł a s n y m i t e k s t a m i , k t ó r y c h n i g d y nie u p o r z ą d k o w a ł w jakąś całość, a k t ó r y c h bibliografia licząca o b e c n i e blisko pięćset pozycji o b e j m u j e przede w s z y s t k i m kilkadziesiąt t y t u ł ó w czasopism (zwłaszcza d z i e n n i k ó w , poprzez t y g o d n i k i i miesięczniki, po specjalistyczne w y d a w n i c t w a przyrodnicze i teatralne) oraz różnego rodzaju w y d a w n i c t w a z b i o r o w e , jak d w u t o m o w e Wilno i Ziemia Wileńs­ ka, Zarys monograficzny, W i l n o 1 9 3 0 i 1938 lub Ferdynand Ruszczyć — życie i dzieło, W i l n o 1 9 3 9 . J e d n y m z kilku z a l e d w i e w y j ą t k ó w jest praca d o k t o r s k a o p u b l i k o w a n a w roku 1 9 0 9 Pamiętników B o l e s ł a w a L i m a n o w s k i e g o , który najstarszemu z czterech s w o ­ 9 ich s y n ó w p o ś w i ę c a w i e l e u w a g i i miejsca. W pracach historyków teatru j e g o nazwisko pojawia się o c z y w i ś c i e w z w i ą z k u z Redutą i J u l i u s z e m Osterwą, j a k b y b y ł o tłem dla t e g o d r u g i e g o . Klasycznym przykładem m o g ą tu być książki Józefa S z c z u b l e w s k i e g o Pierwsza wot przecenić. 10 Reduta i Ży­ Osterwy k t ó r y c h w a r t o ś ć d o k u m e n t a c y j n ą t r u d n o zresztą Osterwy, A przecież, jak dobrze w i a d o m o . L i m a n o w s k i był o s o b o w o ś c i ą zupełnie różną niż Osterwa, i bez n i e g o — jak i bez O s t e r w y — nie b y ł o b y Reduty, a jeśli n a w e t by p o w s t a ł a , t o z całą pewnością byłaby zupełnie odmienna o d tej, która istniała w latach 1 9 1 9 — 1 9 3 9 . S p o t k a n i e t y c h d w ó c h r ó w n i e s i l n y c h o s o b o w o ś c i nie p o l e g a ł o na t y m , że jeden był c i e n i e m d r u g i e g o , ale na t y m przede w s z y s t k i m , że przy całej o d m i e n n o ś c i t e m ­ p e r a m e n t ó w , c h a r a k t e r ó w i d o ś w i a d c z e ń z n a k o m i c i e się uzupeł­ niali, c o p o z w o l i ł o im s t w o r z y ć i w s p ó l n i e p r o w a d z i ć p l a c ó w k ę t w ó r c z ą pozostającą d o dzisiaj czymś n i e p o w t a r z a l n y m , nie t y l k o w dziejach p o l s k i e g o teatru i polskiej kultury artystycznej, m i m o że jak każde z j a w i s k o artystyczne i każdy t w ó r c a — Reduta i jej p r z e w o d n i c y w n i e j e d n y m czerpali z a r ó w n o z d o r o b k u bliższej i dalszej przeszłości jak i s w o j e j teraźniejszości. * 7 T w ó r c z ą inspirację w działalności teatralnej L i m a n o w s k i e g o z n a j d o w a l i i znajdują przede w s z y s t k i m praktycy — aktorzy i reżyserzy. Oni też najczęściej się d o niego o d w o ł u j ą , a są t o zazwyczaj t w ó r c y n a j w i ę k s z e g o f o r m a t u , jak Stefan Jaracz, Leon Schiller czy W i ł a m Horzyca, s p o ś r ó d w s p ó ł c z e s n y c h Jerzy G r o ­ t o w s k i oraz j e g o były uczeń, t w ó r c a i a n i m a t o r Ośrodka Praktyk Teatralnych „ G a r d z i e n i c e " W ł o d z i m i e r z S t a n i e w s k i . 1 * * D o t y c h c z a s o w e o m ó w i e n i a działalności M i e c z y s ł a w a nowskiego znamionuje pewien zasadniczy brak czy Lima­ defekt. Polega o n na t y m , że przyrodnicy raczej niechętnie i marginalnie lub o g ó l n i k o w o piszą o n i m j a k o o c z ł o w i e k u teatru i w o g ó l e sztuki, ludzie teatru zaś, zwłaszcza historycy, pomijają j e g o prace w dziedzinie g e o l o g i i , g e o g r a f i i , czy n a w e t e t n o l o g i i . W efekcie traktuje się o n i m , można by p o w i e d z i e ć , niejako d o p o ł o w y , p o z o s t a w i a j ą c tę drugą p o ł o w ę k o m u ś i n n e m u . N i e w i e l e może też w y n i k n ą ć z m e c h a n i c z n e g o „ s k l e j e n i a " t y c h o b u „ p o ł ó w e k " . Szczególny przypadek t e g o „ d z i w n e g o c z ł o w i e k a " , jak g o nazy­ w a ł H o r z y c a , a zarazem t r u d n o ś ć zrozumienia i wyjaśnienia 11 L i m a n o w s k i e g o polega w ł a ś n i e na t y m , że s t a n o w i o n nieroze­ rwalną j e d n o ś ć i j a k o przyrodnik i j a k o artysta. J e g o w i e d z a przyrodnicza ż y w i ł a się r ó w n i e ż t y m , czego d o ś w i a d c z a ł w k o n ­ takcie ze sztuką i jej w y t w o r a m i , ale i o d w r o t n i e — w swoim p o d e j ś c i u d o dzieł sztuki i d o c z ł o w i e k a , czy t o podczas r e d u t o ­ w y c h analiz t e k s t ó w d r a m a t y c z n y c h , czy też j a k o recenzent teatralny i plastyczny, nie przestawał być p r z y r o d n i k i e m , nie odrzucał s w o j e j rozległej w i e d z y o t a j e m n i c a c h natury. J u ż w roku 1 9 0 4 L i m a n o w s k i napisał d o n i o s ł e w k o n s e k w e n ­ cje s ł o w a : „ Z d a j e się, że w nauce g e o l o g i a najbardziej sąsiaduje ze sztuką [...]. Na o d w r ó t , ludzi w i e l k i e j w y o b r a ź n i zawsze pociągały w a r s t w y i cmentarzyska ziemi: A j s c h y l o s , Dante, da Vinci, Goethe, S ł o w a c k i . " 1 2 Przekonaniu o p o d s t a w o w y m z w i ą ­ zku przyrody i sztuki pozostał w i e r n y przez całe życie, w i e l o k r o t ­ nie je rozwijając i uzasadniając. N a j p i e r w w roku 1 9 1 7 , g d y w m o s k i e w s k i m „ E c h u P o l s k i m " pisał o w i e l k i m p o l s k i m b o t a n i ­ ku M a r i a n i e R a c i b o r s k i m ( 1 8 6 3 - 1 9 1 7 ) , który „ b y ł poetą, c h o ć poezji n i g d y nie p i s a ł " oraz „ n a m i ę t n i e k o c h a ł naturę — nie m ó g ł zatem n'amietnie nie k o c h a ć s z t u k i " . W dyskusji nad referatem 13 W ł a d y s ł a w a W i t w i c k i e g o O stosunku nauki do sztuki, wygłoszo­ n y m podczas I Zjazdu p o ś w i ę c o n e g o z a g a d n i e n i o m organizacji i r o z w o j u nauki polskiej, który o d b y ł się w d n i a c h 7 — 1 0 k w i e t n i a 1 9 2 0 w W a r s z a w i e , uzasadniał s w ó j p o g l ą d , że przeżywanie (termin w z i ę t y przez niego z teorii gry aktorskiej) „ s t a n o w i [...] p o d s t a w ę tak t w ó r c z o ś c i artystycznej, jak i n a u k o w e j " : „ K r y t e r i a w sztuce należą d o k r y t e r i ó w w e w n ę t r z n y c h , o p a r t y c h na p r z e ż y w a n i u — ale t o s a m o jest w n a u c e . G m a c h Lemarcka l u b D a r w i n a , 73 �N e w t o n a lub Maxwella, Kopernika lub Galileusza, Humboldta lub S u e s s a czar swój pełny zawdzięczają nie sylogizmom dialektyki umysłowej, lecz przeżytym prawdom t w ó r c ó w tych g m a c h ó w , tajemnicom ich w e w n ę t r z ­ nym, które pozwalały im być, aby tak powiedzieć, bardziej rozbudzonymi niż inni ludzie dla p e w n y c h tajemnic Bytu, które to tajemnice [...] dla nich i konsekwentnie dla nas są tylko wtedy dostępne, kiedy pogrążymy się sami w ten Byt, zatracając się w nim, aby nagle odnaleźć w nim — przez taniec jakiś wnętrza — już syntezę siebie samego i Bytu, wielką J e d n o ś ć . " 14 Dziesięć lat później, w referacie na temat Istota kultury, który z a i n a u g u r o w a ł XIII Konferencję O ś w i a t o w ą , w s p o s ó b najpeł­ niejszy s f o r m u ł o w a ł s w ó j p o g l ą d , o d w o ł u j ą c się jak czynił t o zazwyczaj — przede w s z y s t k i m d o w ł a s n y c h d o ś w i a d c z e ń i prze­ żyć: „ M o ż e właśnie dlatego, że jestem przyrodnikiem i że dotykałem globo­ w y c h prawd, g l o b o w y c h rytmów i awatar naszej ziemi, zatem rzeczywisto­ ści materialnej pod naszymi nogami, i to bez zastrzeżeń pogrążając się po uszy w tej realności i tej globowości, właśnie może dlatego obudził się w e mnie m o c n o zmysł ten drugi już dopełniający do rzeczy nieglobalnych, pozaglobalnych, zmysł, który stanowi właściwą atmosferę realności ponadmaterialnych, zatem d u c h o w y c h . [...] W stosunku do ludzi, którzy jedynie i bez reszty uznają rzeczywistość materialną i przed tą niby jedyną rzeczywistością czynią wciąż nieustające nabożeństwo, możemy mieć z a w s z e wątpliwości, czy tę rzeczywistość materialną naprawdę ogarniają, zatem widzą jej granice. Z a z w y c z a j t k w i ą oni w materii po uszy, jak elementarny korzeń w ziemi. Nie potrzeba się dziwić, że ludzie tacy powołują się na to jedyne przeżywanie, które znają, że nie wiedzą, że są inne przeżywania, związane z rzeczywistością d u c h a . M a j ą mętne wyobrażenie o tym, co jest ponadzmysłowe, nie tak, jak artyści, którzy bez spojrzeń w światy d u c h o w e nie mają co robić. Faktem jest, że nie znamy wielkiego poety, muzyka, malarza, architekta, rzeźbiarza, aktora, który by nie gruntował w realnościach poza materią o b j a w i o n y c h i z tych to realności nie czerpał s w o j e g o n a t c h n i e n i a . " 15 I wreszcie — w 1 9 3 7 roku — w e w s p o m n i e n i u p o ś w i ę c o n y m mistrzowi swojej młodości, jednemu z najwybitniejszych geo­ l o g ó w tamtej e p o k i , p r o f e s o r o w i M a u r i c e L u g e o n , w p ó ł w i e c z e j e g o pracy n a u k o w e j i czterdziestolecie nauczania na U n i w e r ­ sytecie Lozańskim, napisał z n a m i e n n e zdanie: „ B y ł dla nas, którzy jesteśmy j e g o u c z n i a m i , c z ł o w i e k i e m n a u k i , ale też artystą". D o w o d z i ł , że „ s p r a w a zdzierania „ s z t a m p " jest m o t y w e m prze­ w o d n i m n a u k i , jak s z t u k i " — i pokazał t o na przykładzie siebie s a m e g o , g d y w roku 1 9 0 3 , podczas M i ę d z y n a r o d o w e g o K o n ­ gresu G e o l o g i c z n e g o w W i e d n i u , zaczęły się także w Tatrach w a l k i o architekturę t y c h gór: „Wycieczkę Kongresu zaczęto okrężnie, jadąc najpierw d o Pienin, aby stamtąd dopiero ruszyć do Z a k o p a n e g o . Pamiętam w c z e s n y , chłodny ranek w N o w y m Targu i pojazdy przed d w o r c e m , które czekały na pociąg z Krakowa. Znalazłem się w jednym powozie z L u g e o n e m i nie z d a w a ł e m sobie sprawy, że spotkało mnie szczęście. Pukałem tam w tych Tatrach młotkiem, chodząc zresztą, jak Piętaszek za Robinsonem, to jest za Uhligiem, który pierwszy w sposób n o w o c z e s n y opracował geologicznie te góry. L u g e o n natomiast znal Tatry tylko z mapy i uderzyło mnie, że z większym tupetem o nich m ó w i , niż mistrz, który im oddał dobrych parę lat życia. Z a l e d w i e wyjechaliśmy za obręb miasteczka, już zaczęły się starcia. [...] Nie wiedziałem wtedy, że Tatry, sposób w jaki je interpretowałem za Uhligiem, to była jakaś wielka „sztampa". Byłem za młody i za mało doświadczony, aby zrozumieć obiektywnie, że to, co działo się ze mną w powozie, to było właśnie zdzieranie tej „sztampy". J a k aktor, który fałszywie nauczył się interpretować rolę, ciska się, niemal płacze, kiedy mu się tę rolę przewraca, tak moja skromna osoba po kilku godzinach zaczęła czuć, że Lugeon ma rację. [...] L u g e o n spiętymi powiedzeniami przy­ prowadzał mnie właściwie do porządku. M i a ł e m wrażenie, że się wszystko rwie w e mnie, że cały budynek, z którym nosiłem się przez lata, zaczyna się rozklejać i że kawały tego g m a c h u pogrążają się w e mnie w n i c o ś ć . " 15 W t y m miejscu trzeba p r z y w o ł a ć w a ż n e s ł o w a G o e t h e g o , nie t y l k o ze w z g l ę d u na ł a t w e d o z a o b s e r w o w a n i a a n a l o g i e , lecz i z t e g o przede w s z y s t k i m p o w o d u , że M i e c z y s ł a w L i m a n o w s k i jest j e d n y m z bardzo nielicznych w polskiej kulturze, a z całą p e w n o ś c i ą j e d y n y m w p o l s k i m teatrze k o n t y n u a t o r e m p o s t a w y poznawczej wielkiego weimarczyka: „Wręcz niewiarygodne, jak wiele zawdzięczam zdobytej w pocie czoła wiedzy o płodach przyrody, które człowiek w y z y s k u j e przecie jako s u r o w i e c i z takim pożytkiem z nich korzysta; dzięki niej lepiej potrafię ocenić pracę artysty i rzemieślnika: podobnie ma się rzecz z wiedzą o górach i w y d o b y w a n y c h w nich kamieniach, tak bardzo ułatwiającą mi studiowanie s z t u k i . " " Kalendarium życia i t w ó r c z o ś c i L i m a n o w s k i e g o pokazuje d o ­ w o d n i e , że był o n zarazem p r z y r o d n i k i e m i c z ł o w i e k i e m sztuki, nie rezygnując n i g d y ani z j e d n e g o , ani z d r u g i e g o . Kiedy nie pisał o teatrze, jak w latach 1 9 0 2 — 1 9 1 3 (nie udało się d o tej pory 74 odnaleźć ż a d n e g o j e g o tekstu teatralnego z t y c h lat), w y g ł a s z a ł na ten temat o d c z y t y w Z a k o p a n e m i K r a k o w i e , o g l ą d a ł p r z e d ­ s t a w i e n i a , śledził o d p o w i e d n i ą literaturę, był w stałym k o n t a k c i e z l u d ź m i , reprezentującymi różne dziedziny sztuki. Gdy nie miał z n ó w w a r u n k ó w d o pracy n a u k o w e j j a k o g e o l o g (jak w W a r ­ szawie w latach 1 9 1 4 — 1 9 1 5 , a p o t e m w M o s k w i e 1 9 1 5 — 1 9 1 8 ) , nie z a p o m n i a ł , że jest p r z y r o d n i k i e m : o d czasu d o czasu w y g ł a s z a ł o d c z y t y na t e m a t y przyrodnicze, s t u d i o w a ł literaturę, u t r z y m y w a ł k o n t a k t y osobiste z p r z y r o d n i k a m i . I n t e n s y w n o ś ć p u b l i k a c j i była oczywiście różna w różnych latach, ale j e d n o pozostawało z d r u g i m w ścisłym z w i ą z k u . M o ż n a p o w i e d z i e ć , że w z a j e m n i e się sobą u niego żywiło i n a w z a j e m d o p e ł n i a ł o , nadając jego w y p o w i e d z i o m i p u b l i k o w a n y m t e k s t o m s p e c y f i c z n y styl i s w o i s ­ tą j e d n o ś ć . W ś r o d o w i s k a c h teatralnych na L i m a n o w s k i m zaciążyła na d ł u g i e lata i c h y b a ciąży d o dzisiaj, o p i n i a p r z e d s t a w i o n a przez Leona Schillera Warszawy, w artykule Gdy Boleslawski przyjechał do k t ó r e g o p i e r w o d r u k ukazał się w „ S c e n i e P o l s k i e j " w roku 1 9 3 7 : „Limanowski uchodził w kolach teatralnych za stuprocentowego dyle­ tanta. N a u k o w c y , świetnie zapowiadającego się kiedyś geologa uważali za dziwaka o prymitywnym i niebywale mętnym umyśle. Literaci twierdzili, że na mentalność jego złożyły się w p ł y w y lektury ezoterycznej — Annie Besant, S c h u r e g o , Micińskiego itp. — plus stąd i z o w ą d połapane wiadomości z religiologii i etnologii oraz swoiście naciągane teorie polskich mesjanistów. Sceptycy kawiarniani wysyłali go do G o e t h e a n u m Steinerowskiego, by tam s w e c u d o w n e pomysły inkarnowal, lub na W s c h ó d , gdzie tacy jak on włóczą się po bazarach i k a r a w a n s e r a j a c h . " 18 N i e p r z y p a d k o w o na tę w ł a ś n i e o p i n i ę p o w o ł a się A n t o n i S ł o n i m s k i jeszcze w roku 1 9 7 5 . O d d z i a ł y w a n i a zaś S ł o n i m s ­ kiego na c z y t e l n i k ó w t r u d n o nie d o c e n i a ć . Toteż nie o m y l ę się, jeśli p o w i e m , ż e z t e g o , c o zostało d o t y c h c z a s napisane o M i e c z y ­ s ł a w i e L i m a n o w s k i m , s ł o w a z a c y t o w a n e p o w y ż e j oraz t e , które o p u b l i k o w a ł S ł o n i m s k i w s w o i m Alfabecie wspomnień, stały się najczęściej p o w t a r z a n ą i niejako o b o w i ą z u j ą c ą p o l s k i e g o i n ­ teligenta o p i n i ą na j e g o temat. Nie p o d o b n a im zresztą o d m ó w i ć s u g e s t y w n o ś c i , pozostają w pamięci, a dla nie w t a j e m n i c z o n y c h m o g ą brzmieć p r z e k o w y w a j ą c o . T y m bardziej, że czytelnik przy­ w i ą z u j e się d o a n e g d o t y i w i a d o m o , że w ł a ś n i e zręcznie p o w i e ­ dziana a n e g d o t a ma zazwyczaj d e c y d u j ą c y w p ł y w na j e g o p o g l ą d y . Ł a t w o można ją p o w i e l i ć , popisać się nią w t o w a r z y s t ­ w i e . Sam L i m a n o w s k i , w ó w c z a s profesor z w y c z a j n y geografii fizycznej na W y d z i a l e M a t e m a t y c z n o - P r z y r o d n i c z y m U n i w e r ­ sytetu Stefana B a t o r e g o w W i l n i e , nie z a r e a g o w a ł na przytoczone przez Schillera z ł o ś l i w o ś c i . Nie r e a g o w a ł zresztą, tak jak i Oster­ w a , n i g d y w t a k i c h sytuacjach, uważał b o w i e m za n i e g o d n e uczestniczenie w t a r g o w i s k u na s w ó j temat. M o ż n a mieć m u t o za złe l u b u z n a w a ć taką p o s t a w ę za k r ó t k o w z r o c z n ą z p u n k t u w i d z e n i a d o r a ź n y c h interesów j e d n o s t k i (kariery, s ł a w y i t p . ) , ale też n i e p o d o b n a nie mieć dla niej s z a c u n k u czy u d a w a ć , że jej się nie rozumie, zwłaszcza że był w t y m przez całe życie k o n ­ sekwentny. 1 9 Pozostaje w k o ń c u o d p o w i e d z i e ć na proste pytanie: czy o p i n i a zrelacjonowana przez Leona Schillera, k t ó r e g o stosunek do L i m a n o w s k i e g o , a także d o Reduty i Osterwy, był a m b i w a l e n t n y i d o ś ć c h i m e r y c z n y , była słuszna i s p r a w i e d l i w a ? Pozostaje r ó w n i e ż pytanie: jakie były rzeczywiste źródła myśli i ś w i a t o p o ­ g l ą d u M i e c z y s ł a w a L i m a n o w s k i e g o , k t ó r y c h o n sam n i g d y nie u j a w n i ł w p u b l i k o w a n y c h tekstach i o d c z y t a c h p u b l i c z n y c h ? Z d a n i e , że L i m a n o w s k i e g o n a u k o w c y u w a ż a l i „za d z i w a k a 0 p r y m i t y w n y m i n i e b y w a l e m ę t n y m u m y ś l e " s t a n o w c z o nie znajduje p o t w i e r d z e n i a . O w s z e m , niektórzy u w a ż a l i g o za „ d z i ­ w a k a " , c o nie może być j e d n a k w ż a d n y m s t o p n i u d y s k r e d y t u j ą ­ ce, natomiast o p i n i e n a j w i ę k s z y c h a u t o r y t e t ó w n a u k o w y c h tak p o l s k i c h jak i z a g r a n i c z n y c h na temat j e g o z d o l n o ś c i i k w a l i f i k a c j i były zawsze w i ę c e j niż p o z y t y w n e . Ich s t a n o w i s k o jest z g o d n e : L i m a n o w s k i odegrał j a k o u c z o n y rolę nieprzeciętną, był po prostu w y b i t n y m g e o l o g i e m i g e o g r a f e m , c h o c i a ż rzecz jasna nie zawsze 1 nie w e w s z y s t k i m miał rację; w k a ż d y m razie d o k o n a ł t u w a ż n y c h o d k r y ć , z j e g o s t a n o w i s k i e m p o w a ż n i e się l i c z o n o . 20 Z w i ą z k i osobiste z Tadeuszem M i c i ń s k i m są niewątpliwe. �1 N a j p i e r w w Z a k o p a n e m ( 1 9 0 0 — 1 9 1 3 ) , p o t e m — w Warsza­ i spirytystkę rosyjskiego p o c h o d z e n i a Helenę P i e t r o w n ą B ł a w a t - w i e — w Sekcji Teatralnej T o w a r z y s t w a L i t e r a t ó w i Dziennikarzy ską ( 1 8 3 1 — 1 8 9 1 ) , a także jej d u c h o w ą k o n t y n u a t o r k ę — A n n i e Polskich ( 1 9 1 3 - 1 9 1 5 ) i wreszcie w M o s k w i e (1915-1918), Besant ( 1 8 4 7 — 1 9 3 3 ) . Z a r ó w n o w j e g o o p u b l i k o w a n y c h ar­ gdzie zresztą obaj należeli d o najbardziej a k t y w n y c h w dziedzinie t y k u ł a c h jak i pozostających w rękopisie n o t a t k a c h nie z n a j ­ kultury d u j e m y j a k i e g o k o l w i e k śladu w p ł y w u lektury ich t e k s t ó w , a t y m polskich zesłańców. Trudniej wykazać bezpośrednie w p ł y w y M i c i ń s k i e g o na t w ó r c z o ś ć L i m a n o w s k i e g o , c h o ć obaj byli dziećmi tej samej e p o k i i bez w i ę k s z e g o t r u d u można by bardziej fascynacji n i m i . Poglądy Mieczysława Limanowskiego wykazują natomiast wskazać na w s p ó l n e fascynacje, k t ó r y m ulegali. P e w n e jest w y r a ź n e z w i ą z k i z myślą r o m a n t y c z n e g o teozofa A n t o i n e Fabre natomiast, że a r t y k u ł y L i m a n o w s k i e g o O wspanialej d'Oliveta ( 1 7 6 7 — 1 8 2 5 ) , k t ó r e g o zasadnicze dzieło, d w u t o m o w a przeszłości Tatr, p u b l i k o w a n e w „ P r z e g l ą d z i e Z a k o p i a ń s k i m " ( d w a d z i e ś c i a Histoire siedem o d c i n k ó w : o d 4 lipca 1 9 0 1 d o 1 8 g r u d n i a 1 9 0 2 ) , stały się rodzaju l u d z k i e g o ) , jak i r o z p r a w y o m u z y c e są w i e l o k r o t n i e philosophique du genre humain (Historia f i l o z o f i c z n a ź r ó d ł e m inspiracji dla p o e t y c k i e g o obrazu Tatr, jaki Tadeusz bezpośrednio przywoływane w jego rękopiśmiennych notatkach M i c i ń s k i przedstawił w p o w i e ś c i Nietota. Tatr teatralnych z p i e r w s z y c h miesięcy 1 9 1 9 r o k u , czyli tuż przed Książkę s ł a w n e g o p o d ó w c z a s myśliciela Edouarda S c h u r e g o w i e l e p o d o b i e ń s t w i g ł ę b o k i c h analogii ze Z w i ą z k i e m Pitagorejs­ (1910). tajemna p o w s t a n i e m Reduty. 2 1 ( 1 8 4 1 — 1 9 2 9 ) p o d t y t u ł e m Wielcy nej historii Orfeusz Księga religii. Rama — Pitagoras — Kriszna — Platon wtajemniczeni. — Hermes — Chrystus, Zarys tajem­ — Mojżesz — której „ p i e r w s z e 2 1 P o n a d t o organizacja R e d u t y w y k a z u j e k i m , tak jak g o w i d z i e l i Fabre d'Olivet, j a k o autor Les Vers Dores 2 5 de Pythagore Edouard i Histoire expliques Schure w Les Grands a po n i m philosophique..., oraz inities Rudolf Steiner polskie w y d a n i e zupełne z 5 2 - e g o w y d a n i a f r a n c u s k i e g o , w a u ­ w w y d a n e j w roku 1 9 0 2 w Berlinie książce Das Christentum t o r y z o w a n y m t ł u m a c z e n i u Róży C e n t n e r s z w e r o w e j " ukazało się mystische w d r u k u w roku 1 9 2 3 , u H u l e w i c z a i P a s z k o w s k i e g o w W a r ­ c i j a ń s t w o j a k o fakt m i s t y c z n y i misteria s t a r o ż y t n e ) . szawie ( p i e r w o d r u k Les Grands inities został w y d a n y w roku Tatsache und die Mysterien a/s (Chrześ­ des Altertums W y p a d a tu zaznaczyć, że zapoznanie się z dziełem Fabre oryginale, d'Oliveta w y w a r ł o w i e l k i w p ł y w na k o n c e p c j e S c h u r e g o i że ten p o d o b n i e zresztą jak niektóre inne dzieła t e g o autora, należącego ostatni był r ó w n i e ż j e d n y m z najbliższych przyjaciół Steinera. T o i dzisiaj d o p o d s t a w o w e g o k a n o n u lektur w zakresie w i e d z y w ł a ś n i e Schure przetłumaczył w s p o m n i a n ą książkę o misteriach, 1 8 8 9 ) , poznał L i m a n o w s k i znacznie wcześniej w fragmenty zmieniając zresztą ( w p o r o z u m i e n i u ze Steinerem i za j e g o z g o d ą ) s t u d i o w a n o w Reducie. J e d n a z r e d u t ó w e k , Stanisława W i n i a r s ­ t y t u ł na bardziej o d p o w i a d a j ą c y treści — w przekładzie f r a n c u s ­ ka (późniejsza Z b y s z e w s k a ) , z a n o t o w a ł a w s w o i m d z i e n n i c z k u k i m brzmi o n : Le Mystere podczas s ł y n n y c h r e d u t o w y c h w a k a c j i w Spale, p o d datą 8 sierp­ Poprzedził też t o w y d a n i e (Librairie A c a d e m i q u e Perrin, Paris nia 1 9 2 3 : „ P o kolacji czytaliśmy o Instytucie 1 9 1 3 ) o b s z e r n y m w s t ę p e m , d a t o w a n y m : „ P a r y ż , maj 1 9 0 8 " . ezoterycznej. Cenił dzieło to na tyle, że niektóre Pitagorejskim, 0 I s t o p n i u w t a j e m n i c z e n i a : E d w a r d Schure, Wielcy 22 niczeni." wtajem­ Z n a m i e n n e jest, że fakt ten u j a w n i ł d o p i e r o J ó z e f Z a s t a n a w i a j ą c e jest, że Histoire Obaj t w ó r c y R e d u t y c e l o w o zacierali tutaj ślady, gdyż książka et les mysteres philosophique antiques. du genre huma­ in była r ó w n i e ż lekturą szczególnie w y r ó ż n i a n ą przez A n t o n i n a Artauda S z c z u b l e w s k i w roku 1 9 6 5 . Chretien 2 6 (1896-1Э48) , autora Le Thebtre et son Double ( 1 9 3 8 ) ; polski przekład tej jednej z najważniejszych i najbardziej S c h u r ó g o , zawierająca j e d n o z n a c z n ą krytykę o f i c j a l n e g o Koś­ w p ł y w o w y c h książek o teatrze, jakie zostały napisane w cioła, cieszyła się z d e c y d o w a n i e złą o p i n i ą w k o ł a c h k l e r y k a l n y c h . w i e k u , ukazał się w roku 1 9 6 6 : Teatr i jego sobowtór, XX W i a d o m o zaś jak przemożny był w p ł y w t y c h kół w m i ę d z y w o j e n ­ Jana Błońskiego (wydanie drugie: 1 9 7 8 ) . Zachodzi oczywiście tłumaczenie pytanie: czy ta w y r a ź n i e u p r z y w i l e j o w a n a pozycja dzieła Fabre nej Polsce. Zdaje się nie p o d l e g a ć przy t y m w ą t p l i w o ś c i fakt, że z b i o r o w a lektura f r a g m e n t ó w z p o d s t a w o w e g o dzieła S c h u r e g o w Reducie d'Oliveta wśród lektur Limanowskiego i Artauda to zwykły przypadek, czy też z a c h o d z i t u c o innego? O t ó ż w y d a j e się, że była s p o w o d o w a n a bezpośrednio przez L i m a n o w s k i e g o . J e d e ­ w t y m p r z y p a d k u można m ó w i ć o „ z n a c z ą c e j naście lat w c z e ś n i e j , 6 września 1 9 1 2 r o k u , zwierzył się o n Tekli c j i " , czyli r ó w n o l e g ł y m p o j a w i e n i u się d w ó c h zdarzeń p o w i ą z a ­ koincyden- Góreckiej po lekturze tej w ł a ś n i e książki: n y c h ze sobą nie na zasadzie p r z y c z y n o w o - s k u t k o w e j , „Przeszedłem szaloną skalę w ostatnich c z a s a c h . W t o p i ł e m się w książkę S c h u r e g o Les Grands inities. [...] radziłbym tę książkę dostać, kupić 1 wczytać się w nią. S z a l o n y świat otwiera, który musi być wzięty przez każdego, który dziś w p ł y w a sam na drogi n o w e . S c h u r e daje wprost wizję olbrzymiej budowli, którą ludzkość zdramatyzowała w religiach. Polecam gorąco tę książkę. Wizja Hermesa z nabitymi klejnotami sfer jest przecież na dnie Dantego, gdzie świeci tylko inaczej. T a m pod czarnym Saturnem są c i , co kontemplują, pod błękitnym J o w i s z e m c i , co rządzą sprawiedliwie, pod c z e r w o n y m Marsem męczennicy, pod złotym słońcem [ci] c o wiedzą, «teologowie», tu — miejsca są wypełnione analogicznymi punktami. Czytając wizje Hermesa, czary indyjskiej powieści Kriszny, pracę Mojżesza, który ? y d ó w rzeźbił jak Michał Anioł marmur, ma się świat tak dziwnie z b u d o w a n y , że nam w y r a z ó w braknie. J e s t to Piękno, choć ludziom w y d a w a ł o się, że to Prawda. Myślę, że Prawda jest niedostępna z a w s z e , z a w s z e jest zasłona z Sai's na obliczu bogini; to co się wydaje Prawdą, jest tylko wielkim Pięknem. z w i ą z a n y c h znaczeniem, c o w e d ł u g p s y c h o l o g i i I z a w s z e wszystkie barwy rodzą się ze światłości i ciemności. Kiedy światłość w n i k a w ciemność jej etapy kolejne idą przez żółtą barwę do purpury, kiedy ciemność zapanuje nad refleksem światła idą przez błękit do fioletu. Cały świat jest jak eksperyment z płytkami mlecznego szkła. Kiedy na słońce jedną płytką patrzeć słońce jest żółte, kiedy d w o m a lub trzema czerwone, aż wreszcie czarne się robi. Kiedy na ciemności patrzeć przez płytkę oświetlaną dniem, to płytka jest fiołkowa. Im więcej płytek, tym błękit bielszy, aż wreszcie białość mleczna kończy. D w i e drogi, d w a kierunki, tajemnica d z i w n a . Piszę o tym, c o mnie zajmuje, aby pokazać gdzie siedzę, w czym jestem. Dużo pracuję, wtedy jest d o b r z e . " 23 lecz analitycznej Carla G u s t a w a J u n g a należy objaśniać zasadą s y n c h r o n i c z ­ ności. 2 7 Pojęcia „ s y n c h r o n i c z n o ś ć " u ż y w a m tutaj w szczegól­ n y m znaczeniu: j a k o jednoczesne p o j a w i e n i e się d w ó c h lub w i ę c e j zdarzeń nie z w i ą z a n y c h p r z y c z y n o w o , a m a j ą c y c h tę samą znaczącą treść czy też p o d o b n y sens — w odróżnieniu od „ s y n c h r o n i z m u " , który w s k a z u j e t y l k o na r ó w n o l e g ł e p o j a w i e n i e się d w ó c h zjawisk. W liście z 9 września 1 9 3 3 Osterwa p r o p o n o w a ł L i m a n o w s ­ k i e m u w s p ó l n ą , konspiracyjną w y p r a w ę d o G o e t h e a n u m (Freie H o c h s c h u l e fur Geisteswissenschaft) w D o r n a c h k o ł o Bazylei w S z w a j c a r i i , z a ł o ż o n e g o przez R u d o l f a Steinera: „ O t ó ż — cokolwiek będę wyczyniał w Krakowie, będę się zbliżał d o misteriów — choćby konspiracyjnie. — Dla p e w n y c h p o r ó w n a ń — trzeba by mi pojechać do D o r n a c h . Po spaleniu się teatru Steinera — w y b u d o w a ­ no po jego śmierci g m a c h nowy. — Myślę, że to będzie dla mnie tym, c z y m Studio Stanisławskiego dla o d w a g i założenia Reduty. Gdybyśmy mogli obaj tam jechać jednocześnie! Pomyśl! Tylko c i c h o ! — S z a ! — Nie płoszyć tej myśli — ale ją dostać w siebie. — M a m tak już g o t o w y pogląd na organizację naszą, że tylko trzeba zaczerpnąć o d ­ wagi." 2 8 Pierwszy t o zapisany przez O s t e r w ę ślad zainteresowania R u d o l f e m Steinerem i dziełem j e g o życia: ś w i a t o w y m c e n t r u m Z a p o z n a n i e się L i m a n o w s k i e g o z książką S c h u r e g o p o z o s ­ t a w a ł o w o c z y w i s t y m z w i ą z k u z późniejszą organizacją R e d u t y j a k o zespołu i p o g l ą d a m i na tę s p r a w ę o b u jej t w ó r c ó w . a n t r o p o z o f i c z n y m , w k t ó r y m były p r o w a d z o n e - i o d b y w a j ą się W b r e w sugestii Leona Schillera nic nie w s k a z u j e j e d n a k na t o , aby L i m a n o w s k i specjalnie w y r ó ż n i a ł głośną w ó w c z a s t e o z o f k ę G o e t h e g o ) w j e g o o p r a c o w a n i u , i n s p i r o w a n e w i e d z ą o starożyt­ d o dzisiaj — zajęcia z e u r y t m i i oraz w y s t a w i a n e są misteria z a r ó w n o s a m e g o Steinera, jak i i n n y c h a u t o r ó w ( m . i n . n y c h misteriach, zwłaszcza o misteriach e l e u z y j s k i c h . 29 Faust Wiemy 75 �s k ą d i n ą d , że w o ś r o d k u t y m p r z e b y w a ł o w i e l u l u d z i s z t u k i , w ś r ó d n i c y c o d o prac [ . . . ] , z a r ó w n o j a k o d o s t o s u n k ó w w e w n ę t r z n y c h , n i c h A n d r i e j Bieły, w i e l k i a k t o r rosyjski M i c h a i ł C z e c h o w , a z P o ­ a t o w c e l u o d g r o d z e n i a siebie o d m o ż l i w y c h w p ł y w ó w z e w n ę t ­ l a k ó w — Franciszek S i e d l e c k i . W p ł y w idei a n t r o p o z o f i c z n y c h na rznych i ochronienia twórczość stopnia każdego z nich był wyraźny i przez nich samych p o t w i e r d z o n y . Nie z n a m y , niestety, o d p o w i e d z i L i m a n o w s k i e g o paraliżować wyjaśnić, że przed p l o t k a m i , m o g ą c y m i d o działalność „zalecenie" lub [ . . . ] " . Trzeba w nawet pewnego tym miejscu „prośba" kierownictwa na p r o p o z y c j ę O s t e r w y . O ile w i a d o m o , p r o j e k t t e n nie d o s z e d ł d o Reduty były w codziennym życiu tego zespołu równoznaczne s k u t k u . Z j a k i c h p o w o d ó w — nie w i e m y . z rozkazem. Pozostaje f a k t e m , że j e d e n z p o d s t a w o w y c h w ą t k ó w t r a d y c j i S p r a w o z d a w c a „ K u r i e r a W i l e ń s k i e g o " tak r e l a c j o n o w a ł o d c z y t R e d u t y , z n a c z o n y n a z w i s k a m i A n t o i n e Fabre d ' O l i v e t a , Y v o n Le Osterwy i L i m a n o w s k i e g o o zadaniach Reduty w d n i u 1 listopada Loupa (znanego bardziej pod pseudonimem Paula E d o u a r d a S c h u r e g o , R u d o l f a Steinera i i n n y c h Sedira), przedstawicieli w i e d z y e z o t e r y c z n e j , b y ł m a s k o w a n y przez o b u jej t w ó r c ó w na t y l e s k u t e c z n i e , że d o p i e r o śmierci Osterwy i po blisko Limanowskiego czterdziestu zaczynamy r u s z t o w a ń t e g o g m a c h u . U w i d a c z n i a się w tym latach po domyślać się niewątpliwa z g o d n o ś ć z całą w i e l k ą t r a d y c j ą w i e d z y e z o t e r y c z n e j , której j e d n o z p i e r w s z y c h przykazań s t a n o w i a r y s t o k r y t y z m i strzeżenie j e j w ten sposób przed różnego rodzaju nadużyciami. Ale też L i m a n o w s k i i O s t e r w a z d a w a l i s o b i e aż n a d t o d o b r z e s p r a w ę , że przyznanie się d o tej w ł a ś n i e t r a d y c j i m o ż e b y ć niebezpieczne i w k o ń c u z w r ó c o n e przeciwko Reducie i nim s a m y m . 3 0 Toteż n i g d y nie m ó w i ł o się o t y m p u b l i c z n i e . O w s z e m , m i ę d z y w i e r ­ szami. K t o miał uszy k u s ł u c h a n i u , a o c z y k u w i d z e n i u — m ó g ł sn, w k o ń c u czegoś domyślać. L i m a n o w s k i jak i Osterwa uparcie m i l c z e l i : a n i nie zaprzeczali, a n i nie p o t w i e r d z a l i . I w i e d z i e l i , c o robią. I n n e źródła t r a d y c j i m o g ł y b y ć u j a w n i o n e i o b j a ś n i o n e , ale te, m i a ł y p o z o s t a ć i p o z o s t a ł y u k r y t e . U początku zainteresowań i fascynacji ezoteryzmem był Lima­ n o w s k i . O t o p i e r w s z y z brzegu p r z y k ł a d . O d 2 8 sierpnia (10 w r z e ś n i a ) d o 19 p a ź d z i e r n i k a (1 l i s t o p a d a ) 1 9 1 6 r o k u o p u b ­ l i k o w a ł o n na ł a m a c h m o s k i e w s k i e g o d z i e n n i k a „ G a z e t a P o l s k a " c y k l a r t y k u ł ó w z a t y t u ł o w a n y c h Moskwa duszy. przez pryzmat polskiej W j e d n y m z n i c h m o ż e m y przeczytać: „Niech cię prawdy, które my ludzie X X wieku dziś czerpiemy z ezoterycz­ n y c h o b j a w i e ń , będących przecież tylko fundamentem i macierzą w s z y s t ­ kich powstałych religii na świecie, nie przestraszają i nie rażą. W y p o w i a d a ­ my tylko innymi słowami i innymi porównaniami tę samą żywą i nieśmier­ telną treść, którą z a w s z e człowiek odczuwał, kiedy całym sobą pogrążał się w tajemnicy narodzenia Światła. Należymy dziś do epoki, która inaczej patrzy na świat, niż ta twoja, gdyż wiemy dziś, że ziemia jest bryłą nikłą w e wszechświecie i że słońce jest tylko jedną z mijających g w i a z d , fazą żółtą gwiazdy, po której następuje faza c z e r w o n a . Właśnie może dlatego, że świat cały przedstawia się nam jako b u d o w l a rozpoczynająca o d stadium mgławicy, a rozwijająca się pod skrzydłami nieskończenie długich e o n ó w , zaczynamy rozumieć, c z y m jest Chrystus, A d a m Kadmon, świetlany pierwszy punkt na niebie każdej przebudzonej duszy, kolumna pełnego i scałkowanego światła c u d e m zjawiona, z której - poprzez odbicia 1 tysiąckrotne załamania w morzu nieprzeliczonych zjawisk materii - objawią się hierarchie Cherubinów, Serafinów, Archaniołów, które Dante wiązał w nieśmiertelne chorały s w o i c h tercyn Commedia Divina." ' 3 Dalej — w t y m s a m y m c y k l u a r t y k u ł ó w — L i m a n o w s k i zapisał w i e l c e znamienne zdanie: „W ciszy nocnej mówiliśmy sobie rzeczy jeszcze bardziej t a j e m n e , k t ó r y c h j e d n a k nie trzeba na ś w i a t ł o w y w l e k a ć , k t ó r e są jak z i a r n o s c h o w a n e i mają zazielenić się s z m a r a g d e m w s ł o ń c u pierwszej w i o s n y . " 3 2 T r u d n o było L i m a n o w s k i e m u powiedzieć to jaśniej. W e t y m o ­ logicznym znaczeniu oznacza: w e w n ę t r z n y , grecki termin esóterikós sekretny, t a j e m n y , (ezoteryczny) dostępny tylko w t a j e m n i c z o n y c h . J e g o p r z e c i w i e ń s t w e m jest egsóterikós dla (eg- z o t e r y c z n y ) : z e w n ę t r z n y , d o s t ę p n y , p r z e z n a c z o n y dla o g ó ł u . N i e w ą t p l i w i e , w ą t k i ezoteryczne występują z a r ó w n o w przedr e d u t o w y c h t e k s t a c h M i e c z y s ł a w a L i m a n o w s k i e g o jak i w j e g o w y p o w i e d z i a c h p o 2 9 l i s t o p a d a 1 9 1 9 r o k u , kiedy t o n a s t ą p i ł o publiczne otwarcie działalności Reduty przedstawieniem śnieg bielszym się stanę Ponad S t e f a n a Ż e r o m s k i e g o . Z d a j e się nie p o d l e g a ć r ó w n i e ż w ą t p l i w o ś c i e z o t e r y c z n y charakter samej Re­ d u t y , k t ó r a , s t a n o w i ą c s w o i s t ą szkołę i n i c j a c y j n ą , miała cech „tajnego bractwa", i w której — wedle wiele sformułowań w e w n ę t r z n e g o d o k u m e n t u z d n i a 2 8 marca 1 9 1 9 r o k u , zatem 1 9 2 5 r o k u , w l o k a l u K l u b u I n t e l i g e n c j i Pracującej przy u l . Św. Anny 2 w Wilnie: „Byliśmy w niedzielę na prelekcjach pp. L i m a n o w s k i e g o i Osterwy, którzy mówili n a m o takim d z i w n y m zrzeszeniu ludzi, o tym d z i w n y m zespole n a i w n y c h śmiałków, którzy właśnie w okresie największej nędzy, największej apatii i marazmu p o w o j e n n e g o , zapragnęli b u d o w a ć to n o w e życie, przyszli h o d o w a ć róże w szalejącą w o k ó ł szarugę jesienną, przyszli z hasłami szukania n o w y c h dróg nie ku ł a t w e m u w z b o g a c a n i u się i tanim zyskom, nie ku bardziej w y r a f i n o w a n e m u użyciu, a ku lepszemu, piękniej­ szemu życiu. A nie są to apostołowie jacyś i święci pańscy, ani moralizatorzy na obraz armii zbawienia, ale zwykli artyści, d o t y c h c z a s o w i komedianci życia. I przyszli ci właśnie komedianci, żyjący zazwyczaj z poklasku i dla poklasku t'umu, szukać w swej pracy istotnej prawdy życia, w prawdzie zaś i istocie .tycia doszukiwać się o d w i e c z n y c h prawd piękna i harmonii, by je z ukrytych głębin w y d o b y ć i rzeszom ludzkim podać. I jak dawniej asceci i święci łączyli się w zgromadzenia, by w s w o i c h wysiłkach ku osiągnięciu zbawienia nie być samotnymi, by się wzajem wesprzeć, pogłębić, prześwietlić wyżej osiągniętym stopniem u d u c h o w i e ­ nia w y b r a n y c h , tak i ci luzem chodzący dotąd artyści związali się w «zakon Reduty», by w s p ó l n y m życiem przygotować i pogłębić tę harmonię zespołową przy w y d o b y w a n i u z siebie s w e j treści d u c h o w e j w tworzeniu piękna. B o malarz, muzyk może tworzyć samotnie, aktor tworzy w zespole. Zespół ten więc ma stać się jednością — całością architektoniczną — tumem — świątynią. I przyszli tworzyć nie dla tłumu i tak zwanej publiczności, nie na pokaz i nie dla oklasków. Przyszli szukać środków w y p o w i e d z e n i a się najszczer­ szego w akcie twórczym prawdy i piękna. Przyszli, jak za d a w n y c h starożytnych czasów, grać święte misterium s w o i c h dusz i mieć tych misteriów ś w i a d k ó w i współuczestników. J a k misterium religijne jest aktem w s p ó l n y m kapłana i modlącego się tłumu, d u c h o w o z nim współuczestniczącego w ofierze, tak o w o misterium teatralne ma być przeżyciem w s p ó l n y m t w ó r c ó w i ś w i a d k ó w stającej się na ich o c z a c h prawdy artystycznej. I choć odgradzają się od t ł u m u — gawiedzi, chcą być jak najbliżej d u c h o w o do t ł u m ó w - ś w i a d k ó w . Odgradzając się od tak zwanej publicz­ ności, kasują przedział i barierę oddzielającą d o t y c h c z a s scenę od w i d o ­ w n i . Tworzą ogromną wspólną scenę, gdzie grający i widz —świadek są uczestnikami takimi samymi wspólnego misterium sztuki. Odgradzając się od kuglarstwa i reklamy, idą jednocześnie do społeczeń­ stwa, niosą d o ń s w e doświadczenia i zdobyte prawdy: szukają z nim kontaktu, przenikają do wszystkich warstw, obejmują wszystkie kręgi, dając s w e umiłowanie prawdy i piękna, i lepszego życia. Traktują s w ą misję jak posłannictwo i apostolstwo, za ewangelistów swej dobrej nowiny mając: Mickiewicza ( M a t e u s z a ) , symbolem którego człowieczeństwo, Krasińskiego ( M a r k a ) , symbolem którego lew. Słowackiego ( J a n a ) , o locie orla, i Norwida (Łukasza), który, jak pracowity w ó ł , wytrwale, niedoceniony i nie uznany, torował n o w e drogi życiu Marzą o n o w y m polskim teatrze, który zrzuciwszy z siebie k o n w e n c ­ jonalne szaty francuskie, stałby się wyrazem polskiej pracy d u c h o w e j , wyrazem polskiego d u c h a . Marzą o n o w y m typie aktora polskiego jako 0 typie n o w e g o człowieka. Marzą o posłannictwie polskiego d u c h a na tych rozstajnych drogach polsko-litewsko-białoruskich, na których ze splotu najlepszych pierwiast­ ków tkwiących w psychice wszystkich zamieszkujących tu ras etnicznych, wykwitly postacie o tak przedziwnej d u c h o w e j sile jak Mickiewicz [...]. A z całej Polski za siedzibę s w ą obrali Wilno. Przemówiły do dusz ich kamienie, przemówiła przedziwna architektura, mająca ten swoisty roz­ m a c h wyrywającego się w szale i ekstazie ku niebu baroku wileńskiego, przemówiła przecudna przyroda, łącząca w swoisty tu sposób martwe kamienie z czarem zieleni wzgórz i rzeki, przemówiły kontrastem s w y m pogańskie tradycje i zmagania ideowe czasów późniejszych, tradycje Uniwersytetu Wileńskiego i puścizna filaretów i filomatów. Tu zapragnęli tworzyć n o w ą Sztukę, splatając ją z urocznym życiem, wcielając sztukę w prawdę i życie prześwietlając prawdą płynącą z piękna. Tu założyli Instytut Reduty jako laboratorium n a u k o w e w poszukiwaniu n o w y c h form i nowej treści, dla którego s c e n a będzie doświadczalnią 1 s p r a w d z i a n e m w y p r a c o w a n y c h wartości, a jednocześnie środkiem o d ­ działywania. Przyszli szczerzy, prości, z ogniem w d u s z a c h . Przyszli z wiarą w kamienie, przyrodę i l u d z i . " 33 W y r a ź n i e w i d a ć z tej relacji, że e z o t e r y z m , k t ó r y wyznawali o s i e m miesięcy przed o f i c i a l n ą i n a u g u r a c j ą d z i a ł a l n o ś c i — zale­ i starali się p r a k t y k o w a ć w z e s p o l e R e d u t y o b a j jej t w ó r c y , m i a ł c o n o k a ż d e m u s p o ś r ó d jej c z ł o n k ó w „ z a c h o w a n i e ścisłej t a j e m - charakter 76 w swojej istocie chrześcijański. Było to przy tym �I c h r z e ś c i j a ń s t w o w znaczeniu n a j d o s ł o w n i e j i najszerzej e k u m e n i ­ sprzeczności [...], które dziś grożą rozsadzeniem ż y c i a . " c z n y m . W t a k i m r ó w n i e ż d u c h u były w Reducie a n a l i z o w a n e zwala t o stwierdzić, że czuł się o n — i był w 39 Po­ rzeczywistości i i n t e r p r e t o w a n e teksty dramatyczne i p o e t y c k i e , zwłaszcza teksty — przede w s z y s t k i m dzieckiem europejskiej tradycji k u l t u r o w e j . w i e l k i c h polskich r o m a n t y k ó w . A l e p r o t o t y p takiej analizy o d n a j ­ Nie w y k l u c z a ł o t o j e d n a k j e g o o t w a r c i a na inne, pozaeuropejskie d u j e m y w d w ó c h artykułach tradycje. Fascynowała g o zwłaszcza J a p o n i a , „ k t ó r a jest najbar­ z roku 1 9 1 4 : „Krakus" w s z y s t k i m — „Balladyna" ciadło świata. Limanowskiego, Norwida Próba pochodzących i — przede na arenie cyrkowej Słowackiego jako mistyczne Stąd też nie inscenizacji. zwier­ przypadkiem dziej a r t y s t y c z n y m krajem na ś w i e c i e . " 40 Miejsce Limanowskiego jest j e d n a k s t a n o w c z o w Polsce i w Europie, a nie — jak chcieli „sceptycy k a w i a r n i a n i " — na j a k i m ś m i t y c z n y m w czasie p o b y t u w M o s k w i e L i m a n o w s k i p r z y w o ł y w a ł „ C h r y s ­ W p r z y t o c z o n y m już szkicu Istota tusa, A d a m a K a d m o n a " j a k o „ ś w i e t l a n y pierwszy p u n k t na niebie znaczny wyraz t a k i e g o w ł a ś n i e s t a n o w i s k a : każdej przebudzonej d u s z y " . N o w o c z e s n e komentarze ż y d o w s ­ kie d o t a j e m n i c kabały ukazują A d a m a K a d m o n a , „ c z y l i p i e r w ­ szego k o s m i c z n e g o A d a m a niebieskiego, przed rajem, j a k o figurę o w y m i a r z e k o s m i c z n y m , z b u d o w a n ą z dziesięciu s e f i r o t ó w " . 34 W starej mistyce hebrajskiej był o n i d e n t y f i k o w a n y n a w e t z sa­ m y m B o g i e m . R u d o l f Steiner p r z y p o m n i t o znaczenie w s w o i m berlińskim w y k ł a d z i e z 1 9 1 1 r o k u : „jeśli z w r ó c i m y się d o t e g o , c o w d a w n y c h czasach n a z y w a n o « A d a m K a d m o n » , a c o p o t e m przeistoczyło się w pojęcie « C h r y s t u s » " . 35 W ten o t o s p o s ó b L i m a n o w s k i o d w o ł a ł się w p r o s t d o „ a r c h e t y p u c z ł o w i e k a k o s ­ micznego, kosmicznego Adama, zbudowanego z członków «świata» lub, w e d l e głębszych s y s t e m ó w m i s t y c z n y c h , b u d u j ą ­ c y c h ś w i a t ze s w o i c h w ł a s n y c h o r g a n ó w " , a zatem — d o 3 6 alchemicznej i g n o s t y c k i e j w i e d z y o c z ł o w i e k u kosmicznym, o jego upadku i zmartwychwstaniu. W Reducie L i m a n o w s k i e m u i O s t e r w i e c h o d z i ł o o swoistą syntezę sztuki, nauki i religii, a r ó w n o c z e ś n i e — o realizowanie w c o d z i e n n e j praktyce zespołu i każdego z j e g o c z ł o n k ó w zasad braterstwa i tolerancji, bez czego nie może być w o g ó l e m o w y o w z a j e m n y m z r o z u m i e n i u się, ż y c z l i w o ś c i i p r a w d z i w y m sza­ c u n k u . Tą drogą „wielkiego - zamierzano rozbłysku przygotować — Odrodzenia się a k t y w n i e Duchowego przez W i e d z ę , N a t c h n i e n i e i C z y n " ; p r z y w o ł y w a n o przy tej okazji S ł o w a c k i e g o — „ r o z ś w i e t l e n i e świata b ł y s k a w i c a m i w i e ­ d z y " . N i e t r u d n o z a u w a ż y ć , ze w t y c h s f o r m u ł o w a n i a c h p o j a w i a 3 7 1 T r u d n o nie z a u w a ż y ć , że zawarta jest tutaj aktualna d i a g n o z a i p o s t a w i o n e są pytania, na które i dzisiaj szukają o d p o w i e d z i najbardziej ś w i a t l i przedstawiciele r ó ż n y c h dziedzin nauki i s z t u ­ ki. się n i e o m a l katalog p o d s t a w o w y c h w a r t o ś c i e t y c z n y c h p o s t u l o ­ * w a n y c h i k u l t y w o w a n y c h w Reducie. J e d n a k w p r z e c i w i e ń s t w i e d o Juliusza Osterwy, L i m a n o w s k i n i g d y nie należał d o ż a d n e g o t a j n e g o b r a c t w a czy stowarzysze­ nia, a przynajmniej nic o t y m nie w i a d o m o . Dzięki b a d a n i o m Leona Chajna i L u d w i k a Hassa w i e m y dzisiaj, że O s t e r w a był c z ł o n k i e m o t w a r t e j 2 4 k w i e t n i a 1 9 2 0 roku w o l n o m u l a r s k i e j Loży — M a t k i „ K o p e r n i k " . „ N i e u d a ł o się ustalić, c o b y ł o przyczyną «pokrycia» (przez n i e g o ) warsztatu [...]. W e d ł u g r o z p o w s z e c h ­ n i o n y c h , ale nie s p r a w d z o n y c h pogłosek, m i a ł o t o nastąpić w s k u t e k zawarcia małżeństwa ( p o n o w n e g o ) z M a t y l d ą , siostrą kardynała S a p i e h y . " 38 Ale nawet i po „ p o k r y c i u warsztatu" mieszkanie O s t e r w y b y ł o miejscem s p o t k a ń członka Lozy — M a ­ tki Henryka Kołodziejskiego, który w p o l s k i m w o l n o m u l a r s t w i e o d g r y w a ł znaczną rolę, z kardynałem ks. A d a m e m Sapiehą. Zostało t o u j a w n i o n e d o p i e r o w roku 1 9 7 2 na p o d s t a w i e relacji „ T o m a s z a Rysia", b y ł e g o członka loży „ K o p e r n i k " . Fakt ten może rzucić jeszcze w i e l e ś w i a t ł a na Redutę, panujące w niej s t o s u n k i , jej i d e o l o g i ę , a zwłaszcza na stosunek d o t e g o , c o z n a j d o w a ł o się „ n a z e w n ą t r z " . S k ą d i n ą d w i a d o m o , że na r ó ż n y c h zakrętach Reduty p r z y c h o d z i l i O s t e r w i e z p o m o c ą , przyznając różne s u b ­ w e n c j e w najmniej o c z e k i w a n y c h m o m e n t a c h , w ł a ś n i e c z ł o n ­ k o w i e lóż w o l n o m u l a r s k i c h . Czy był t o t y l k o przypadek? W ą t p ­ l i w e , skoro w ł a ś n i e d o n i c h Osterwa u d a w a ł się w pierwszej k o l e j n o ś c i , żądając realnej p o m o c y — i przeważnie ją o t r z y m y w a ł , c o u p o s t r o n n y c h o b s e r w a t o r ó w w y w o ł y w a ł o zazwyczaj z d u ­ mienie. Ci ostatni p r z y p i s y w a l i t o przede w s z y s t k i m j e g o w d z i ę ­ k o w i o s o b i s t e m u oraz j a k i e m u ś n i e z w y k ł e m u t a l e n t o w i dyp­ lomatycznemu. M i e c z y s ł a w L i m a n o w s k i w i ą z a ł d o końca nadzieję z kulturą europejską i o d r o d z o n y m w e w n ę t r z n i e c h r z e ś c i j a ń s t w e m . Pole­ mizując z poglądami Oswalda w głośnej książce Der Untergang Spenglera, sformułowanymi des Abendlandes ( 1 9 1 9 ) , nie podzielał przeświadczenia o d e f i n i t y w n y m u p a d k u Europy i jej kultury, dostrzegając zarazem jej „ r o z b i e ż n o ś c i , [...] kolosalne Wschodzie. znajdujemy jedno­ „Spengler w N i e m c z e c h , przepowiadając ostateczny zmierzch, który idzie na nas, zwątpił o przyszłości europejskiej kultury. M o g ą przyjść inne rasy, kolorowe i twórcze, ta nasza się skończyła i jesteśmy już wśród walących się gruzów. Pesymizmy te, związane z w o j n ą i p o w o j e n n ą psychiką, możemy odrzucić lub przyjmować zależnie od wiary, która nas niesie, lub niewiary, która nas kładzie. Tak czy o w a k , problem jest postawiony o d w a ż n i e i m ó w i , że jesteśmy w mroku, w e p o c e ściemnienia, oddaleni od rozkwitu i pełnej kultury. [...] Żyjemy dziś starym kapitałem. Ściągamy ze wszystkich kultur, jakie kiedykolwiek były, nie tylko materie bardziej dotykalne do tej nowej kultury, która przygotowuje się wśród sprzeczności, walk i kryzysów w e w n ę t r z n y c h . Czytamy bowiem Cezara, Tacyta albo Curtiusa Rufusa od czasów renesansu ze z d w o j o n ą energią. Poza tym bierzemy malarstwo z J a p o n i i , rzeźbę i b u d o w n i c t w o z Iranu, taniec z Afryki, który nas rozkłada. W każdym razie tkwimy po uszy w rzeczach, które nie nasza epoka stworzyła i nawet nie najbliższa ziemia. [...] Przed nami jest kultura jakaś w y m a r z o n a i więcej w tęsknotach a n t y c y p o w a n a , niż już stawiana i realizowana. Rodzi się ona ze w s z y s t ­ kiego i kształtuje potencjalnie w głębinach naszych nieświadomych. [...] Rozumiemy nawet, że przyjścia jej nie można przyspieszyć. [...] J e d n a k zwożenie i zbieranie g r u z ó w z kultur, które były, nie pozwoli nam nowej kultury urodzić. [...] N o w a kultura, która idzie w b r e w krakaniu Spenglera, może się narodzić tylko z ognia twórczego. Przepalić się musi niejedno, c o uważamy zupełnie słusznie za fatalne. Kultura jest wyrazem krzyku w e w n ę t r z n e g o duszy, która się c h c e odnaleźć, aby kwitnąć."* do Ludzkości kultury * * O c e n y roli i znaczenia M i e c z y s ł a w a L i m a n o w s k i e g o w kulturze polskiej cechują się skłonnością d o ujęć k r a ń c o w y c h . J e d n i dostrzegali w n i m przede w s z y s t k i m „ e k s c e n t r y k a " , „ w s p a n i a ł y t y p o r y g i n a ł a " , j e d n y m s ł o w e m — d z i w a k a . Inni natomiast 42 — zwłaszcza c i , którzy znali g o bliżej i przez czas dłuższy — stwierdzili „ z n a m i o n a g e n i a l n o ś c i j e g o d u c h a [...] przejawiają­ cej się j e d n a k o w o na w s z y s t k i c h p o l a c h j e g o w s z e c h s t r o n n e j działalności." 43 Pouczjące będzie przytoczenie przynajmniej n i e k t ó r y c h s p o ś ­ ród t y c h o p i n i i , z a r ó w n o z j e d n e j jak i z drugiej strony. Z a c z n i j m y o d t y c h , którzy najbardziej z d e c y d o w a n i e n e g o w a l i w a r t o ś ć j e g o działalności. Należeli d o n i c h przede w s z y s t k i m d w a j s k a m a n d ryci, J a n Lechoń i Antoni S ł o n i m s k i , oraz profesor historii literatury J u l i a n Krzyżanowski. J a k o pierwszy w y s t ą p i ł A n t o n i S ł o n i m s k i . 1 0 stycznia 1 9 2 1 ukazał się „ p a m f l e t d w u t y g o d n i o w y nr 1 " a u t o r s t w a g r u p y „Skamander" zatytułowany „Dziura", wydany w małym na­ kładzie (część n a k ł a d u miała t y t u ł „ D u p a " ) , w y d r u k o w a n y za granicą, p r a w d o p o d o b n i e w N i e m c z e c h . W rubryce Lista loka­ torów „Dziury"znalazł się rejestr jedenastu a k t u a l n y c h a n t a g o n i ­ s t ó w g r u p y , a w ś r ó d nich M i e c z y s ł a w L i m a n o w s k i . J e d n a k g ł ó w n y m o b i e k t e m ataku „ D z i u r y " stała się Reduta, której S ł o n i m s k i p o ś w i ę c i ł pamflet pt. Wysadzona Reduta. Oto frag­ ment traktujący o L i m a n o w s k i m : 44 ((Eksperymenty)) polegające na tym, że huzar śmierci, pani Hohenzollern, gra rolę Nelly w Papierowym kochanku, albo że pan Maliszewski grać będzie Pannę Maliszewską, a p. D a k o w s k i Króla Lira, służą c h y b a do tego, aby pan Mieczysław N ę d z a - L i m a n o w s k i podglądał przez s w o j e z a w s z e niezapięte spodnie, kto przeżywa ((naprawdę;, a kto tylko «udaje». Ten niechlujnie ubrany mężczyzna, odgrywający rolę przełożonej w szkółce p. Osterwy, jest z w y c z a j n i e chory i należałoby go kilka razy uderzyć w g ł o w ę jego własnym e x - g e o l o g i c z n y m młotkiem, ażeby raz wreszcie doszedł do siebie i oprzytomniał albo zmarł bezzwłocznie". 77 �N i k t z R e d u t y nie z a r e a g o w a ł p u b l i c z n i e na zamieszczony w j e d n o d n i ó w c e p a s z k w i l , k t ó r y m e k s c y t o w a ł a się cała ó w c z e s ­ na „ w a r s z a w k a " . W pół w i e k u później S ł o n i m s k i nie napadał już na Redutę i O s t e r w ę , lecz j e g o uczulenie na L i m a n o w s k i e g o t r w a ł e , skoro potrafił w pozostało n i m dostrzec j e d y n i e „ l i c h e g o mis- t y f i k a t o r a " i „ d e m o n a , c h o ć mniejszego k a l i b r u " , aniżeli przykład A n d r z e j T o w i a ń s k i . W t y m n o w y m — z 1971 na roku — u j ę c i u : „ t a k ś w i e t n y aktor i reżyser jak O s t e r w a " s t a w a ł się 4 8 Przeczytawszy t o , Osterwa p o d o b n o rozpłakał się. A l e ani o n , ani L i m a n o w s k i i t y m razem nie zniżą się d o p o l e m i k i czy o d p o w i e d z i . N a t o m i a s t w o p u b l i k o w a n y m w roku 1 9 3 3 , na ł a m a c h „ W i a d o m o ś c i R e d u t o w y c h " , w s p o m n i e n i u Jak powstała Reduta przed 13 laty L i m a n o w s k i o d d a a u t o r o w i oskarżycielskiego a r t y k u ł u pełną s p r a w i e d l i w o ś ć , o m a w i a j ą c lojalnie j e g o udział w pracach nad Dziadami wiosną 1 9 1 9 roku. Jakby byłego 0 n i c z y m , c o później nastąpiło, nie chciał pamiętać. A przecież musiał o t y m pamiętać! W p o d o b n y m t o n i e w y r a z i ł się L e c h o ń w s w o i m p i s a n y m na Na szczęście, w b r e w p o p u l a r n e m u p o w i e d z e n i u , nie zawsze p r a w d a znajduje się po ś r o d k u . t y l k o ofiarą geologa." „poddając się b a ł a m u t n y m wskazaniom 4 5 emigracji Dzienniku: 2 6 maja 1 9 5 0 — „ p r a w d z i w y zresztą wariat M i e c z y s ł a w L i m a n o w s k i " . Na temat zaś Reduty, przy okazji u w a g z w i ą z a n y c h z lekturą k o r e s p o n d e n c j i M i c k i e w i c z a , czytamy p o d datą 2 3 stycznia 1 9 5 5 : „Listy M i c k i e w i c z a z czasów Towiańskiego czytam po nie w i e m który raz ze ściśniętym sercem — chwilami ze wstrętem. J e s t w nich komizm m i m o w o l n y , który nas śmieszył w misteriach J u l k a Osterwy z jego redutowcami. [...] N i e w ą t p l i w i e ten okres był c z a s e m zaćmienia jego umysłu, zaćmienia, co do którego należałoby pytać o zdanie nie tylko psychiatrów ale i t e o l o g ó w . " 46 W e d ł u g o p i n i i J u l i a n a K r z y ż a n o w s k i e g o natomiast L i m a n o w ­ ski był: „niekoniecznie szczęśliwym przedstawicielem naszej nauki poza grani­ cami Polski", c z e g o koronnym d o w o d e m miało być to, że gdy wczesną wiosną roku 1 9 3 4 jako profesor Uniwersytetu Wileńskiego znalazł się w Rydze, po której oprowadzał go historyk literatury: „interesował się nie osiągnięciami nauki łotewskiej, lecz nocnymi córami Koryntu na bruku ryskim". Nie bez znaczenia jest w tym wszystkim fakt, że Krzyżanowski opublikował te „rewelacje" blisko trzydzieści lat po śmierci L i m a n o w s ­ kiego, powołując się na rozmowę przeprowadzoną ze s w o i m kolegą Łotyszem. 47 Bardziej jeszcze bolesny niż p a s z k w i l S ł o n i m s k i e g o był napast­ l i w y artykuł b y ł e g o r e d u t o w c a , J a r o s ł a w a M i c i ń s k i e g o , który 1 4 czerwca 1 9 2 5 roku zamieścił na pierwszej stronie poczytny t y g o d n i k s k a m a n d r y t ó w „ W i a d o m o ś c i L i t e r a c k i e " . A r t y k u ł zaty­ t u ł o w a n y Z tajemnic i ostrzeżeń, Reduty, z p o d t y t u ł e m Garść wspomnień s p r o w o k o w a n y czy też nie, był w k o ń c u atakiem o d w e w n ą t r z , g d y ż j e g o autor, syn Tadeusza M i c i ń s k i e g o , uczest­ niczył w s t u d y j n y c h zajęciach p r o w a d z o n y c h przez L i m a n o w s ­ kiego jeszcze w M o s k w i e , p o t e m w K o n s e r w a t o r i u m na O k ó l n i k u i w kilku mieszkaniach a k t o r ó w w a r s z a w s k i c h , następnie brał udział w n a r o d z i n a c h i pracach Reduty, jeszcze w czwartą rocznicę jej p o w s t a n i a - 2 9 listopada 1 9 2 3 r o k u , p o 2 1 2 - t y m spektaklu Ponad Osterwie i Limanowskim śnieg — właśnie wobec on przemawiał zespołu i grona zaraz po przyjaciół Reduty, p o c z y m — o d jesieni 1 9 2 4 r o k u — w y s t ę p o w a ł j a k o aktor w Teatrze im. W o j c i e c h a B o g u s ł a w s k i e g o , o b j ę t y m w ł a ś n i e przez Leona Schillera. „Osterwa został tu przedstawiony jako „czarujący wesołek [...] s u g e s tionujący zespól lśniącym patosem obleśnej w y m o w y , tępiący najzdolniej­ s z y c h . Reduta z początku była jeszcze coś warta jako plagiat Stanisławs­ kiego, potem stała się azylem flirtu, blagi, w y k ł a d ó w zatopionych w bagnisku ignorancji, a jedyną jej wartością była smakowita kuchnia. Przeżyłem ten okropny koszmar redutowy, ten s a m , który podszepnął J ó z i o w i Porembie śmierć samobójczą, innym zaś kazał gangrenować serca, truć się w czarze d w u n a s t o g o d z i n n e g o bezrobotnego dnia roboczego (z wiarą w jutrzejszy pajacowski uśmiech O s t e r w y ) , napawać się sztucznym patosem i p u r c h a w k o w y m frazesem L i m a n o w s k i e g o . [...] Osterwa w o l n o i c e l o w o urabiał ludzi na p o w o l n e sobie narzędzia, w których nie można było dopatrzeć się ani krzty własnej woli, ani odrobiny krytycyzmu. Po u c i e c z c e najzdolniejszych została w Reducie grupa [...] donosicieli Oster­ w y , niedouków i s n o b ó w [którzy] „przejadają grosz publiczny [...] drapując się płaszczem natchnienia i apostolstwa artystycznego [...]. Drgnienia twórczości natchnionej miało w y w o ł y w a ć wpatrywanie się milczące w portret Norwida, lub też godzinne milczenia w Spale. [...] W pracy ściśle teatralnej gnębiła Redutę beznadziejność prób analitycz­ n y c h , d o p r o w a d z a n y c h z a w s z e do niemożliwego absurdu. Niezapom­ niane będą studia nad Weselem Wyspiańskiego, gdy kłócono się zawzięcie za inicjatywą i pod przewodnictwem L i m a n o w s k i e g o , jaka jest różnica pomiędzy szopą a stodołą. Kłótnie podobne zdarzały się prawie codzień, trwały d w i e do trzech godzin, zależnie od stanu gardła m ó w c ó w , i kończyły się zwykle przerwą na śniadanie. [...] Reduta jako placówka twórcza w zakresie teatru d a w n o już się skończyła. T o . c o dziś istnieje, jest fikcją i mydleniem o c z u , jest rozsadnikiem zła i fałszu". Reduta w takim kształcie nie ma prawa prowadzić Instytutu. „Czas najwyższy, aby sfery powołane, zamiast użyczać pokrycia d o t y c h c z a s o w e j formie Reduty, w g l ą d e m w sto- 78 sunki i doradą rzeczową dopomogły instytucji — o ile jest ona w ogóle potrzebna — do w y d o b y c i a się z o b e c n e g o marazmu i b e z w ł a d u . " W roku 1 9 4 8 profesor U n i w e r s y t e t u M i k o ł a j a Kopernika w T o ­ r u n i u , z n a k o m i t y architekt Stefan Narębski, z a t y t u ł o w a ł s w o j e w s p o m n i e n i e p o ś w i ę c o n e M i e c z y s ł a w o w i L i m a n o w s k i e m u : Oj­ ciec i syn weszli do polskiego panteonu.*" Profesorowie Edward Passendorfer, Jerzy Remer, Stefan Srebrny i Konrad Górski, każdy ze s w o i c h p o z y c j i , z g o d n i e podkreślali: „ B y ł t o geniusz poznania i n t u i c y j n e g o , w s p a r t y o g r o m n ą , c h o ć nie u s y s t e m a t y z o w a n ą p r a c ą . " Józef M a ś l i ń s k i , p r ó b u j ą c w y j a ś n i ć Kim byl Mieczysław Limanowski, kończył swoje wynurzenia takimi słowami: „ B y ł przyjacielem całego ś w i a t a , b e z i n t e r e s o w n y , ż y c z l i w y , z c a ł y m e n t u z j a z m e m serca i w y o b r a ź n i stający d o w s p ó ł p r a c y wszędzie, gdzie m ó g ł p o w s t a ć pożytek dla dobra kultury polskiej i o g ó l ­ n o l u d z k i e j " , a j e d e n z k r y t y k ó w napisał o n i m : „ S a m o t n y , twórczy, wielki D u c h . " ' 50 5 1 2 Nie był postacią tak popularną, jak można b y ł o b y się s p o d z i e ­ w a ć . M ó w i o t y m ankieta z a t y t u ł o w a n a Najzaslużeńsi wilnianie, którą na początku 1 9 3 3 roku ogłosiła redakcja „ S ł o w a " . J a k o u c z o n y L i m a n o w s k i uzyskał w niej 1 3 g ł o s ó w , c o d a ł o m u miejsce 37 — 41 ( p i e r w s z y był M a r i a n Z d z i e c h o w s k i z 2 5 0 6 g ł o s a m i , d r u g i d o k t o r w s z e c h n a u k lekarskich S t a n i s ł a w W ł a d y czko — 1 1 9 4 g ł o s y , trzeci S t a n i s ł a w P i g o ń — 4 2 3 ) . J a k o p i s a r z z j e d n y m g ł o s e m dzielił 6 0 — 8 0 pozycję ( S t a n i s ł a w M a c k i e w i c z uzyskał 1 5 3 7 g ł o s ó w , d r u g i był Walery C h a r k i e w i c z - 8 2 0 ) . Wreszcie w dziale a r t y s t a t e a t r u z 2 g ł o s a m i zajął miejsce 3 8 — 4 7 ( b e z k o n k u r e n c y j n y okazał się t u Osterwa, który otrzymał 2371 głosów. P o d o b n e były w y n i k i ankiety w roku 1 9 3 4 . P o m i m o że tak niskie pozycje L i m a n o w s k i e g o w y w o ł a ł y z d u m i e ­ nie s a m y c h i n i c j a t o r ó w a n k i e t y , była ona n i e w ą t p l i w i e j a k i m ś s p r a w d z a n i e m p o p u l a r n o ś c i w ś r ó d szerszych k r ę g ó w ó w c z e s ­ n e g o s p o ł e c z e ń s t w a . A przecież w i e l u a u t o r ó w w s p o m n i e ń 5 3 54 1 p a m i ę t n i k ó w podaje n a m d o wierzenia, że L i m a n o w s k i był jedną z n a j p o p u l a r n i e j s z y c h postaci m i ę d z y w o j e n n e g o W i l n a . Rezul­ taty ankiety każą o t y m p o w ą t p i e w a ć . J e g o artykuły i o d c z y t y były po prostu za t r u d n e dla szerszej p u b l i c z n o ś c i . Dla młodzieży zaś był już w latach trzydziestych s t a r o ś w i e c k i j a k o przedstawiciel innej e p o k i , z którą g w a ł t o w n i e w a l c z y l i . S a m L i m a n o w s k i d o s k o n a l e o t y m w i e d z i a ł , ale n i g d y nie zrobił nic, aby się im p r z y p o d o b a ć ; nie k o k i e t o w a ł m ł o d y c h . Przede w s z y s t k i m jednak nie m ó g ł być dla n i k o g o w z o r e m sukcesu i p o w o d z e n i a . W p r z e c i w i e ń s t w i e d o O s t e r w y czy Z d z i e c h o w s k i e g o , u z n a w a n y c h bezspornie za g w i a z d y pierwszej w i e l k o ś c i . Za n i e p o r ó w n a n i e lepszego o d L i m a n o w s k i e g o w oczach szerszej p u b l i c z n o ś c i u c h o d z i ł na przykład p u b l i c y s t a „ S ł o w a " Walery C h a r k i e w i c z ( k t ó r e g o Tadeusz Byrski scharak­ teryzuje po latach: „ p r a w a ręka C a t a - M a c k i e w i c z a w e w s z y s t k i c h n i e c n y c h przedsięwzięciach p r a s o w y c h " ) . Z t y m można b y ł o się d o g a d a ć , a c h o ć b y i p o k ł ó c i ć , a z L i m a n o w s k i m już nie. O d c z u w a n o g o j a k o „ o b c e g o " , należał d o i n n e g o czasu, i n n e też były j e g o fascynacje niż ó w c z e s n e j młodzieży. P o t w i e r d z a się na t y m przykładzie t o , c o j e d n a z w i l e ń s k i c h uczennic L i m a n o w s ­ k i e g o , L u d m i ł a Roszko, napisała na temat j e g o niezależności i nieliczenia się z karierą: „ L i m a n o w s k i nie t y l k o nie g o n i ł za nią, ale najzupełniej o nią nie dbał, jeśli nie p o w i e d z i e ć , że ją ignorował." Kariera, sukces, sława — nie miały dla niego ż a d n e g o p r a w i e znaczenia. R ó w n i e ż d l a t e g o w ł a ś n i e L i m a n o w ­ ski w y z w a l a ł reakcje k r a ń c o w e : o d dezaprobaty, niechęci czy j a w n e j lub ukrytej w r o g o ś c i aż po fascynację, o c z a r o w a n i e , u w i e l b i e n i e , k t ó r e m u ulegali j e g o w s p ó ł p r a c o w n i c y i u c z n i o w i e . 5 5 9 6 �Przytoczone już o c e n y zawarte w tekstach Schillera i S ł o n i m s ­ N i e bez p o w o d u Eugeniusz Ś w i e r c z e w s k i w s k a z y w a ł na n i e - k i e g o m i a ł y p r z e m o ż n y w p ł y w na o p i n i ę p u b l i c z n ą . Z a p o m n i a n o t z s c h e a ń s k i e źródła t w ó r c z e j p o s t a w y i ś w i a t o p o g l ą d u M i e c z y s ­ n a w e t o z n a k o m i t y m , z pasją n a p i s a n y m w y s t ą p i e n i u ława Limanowskiego: Jaracza Czego nauczyła mnie Reduta?, Stefana zamieszczonym w 1925 r o k u na ł a m a c h „ W i a d o m o ś c i L i t e r a c k i c h " . Z a p o m n i a n o r ó w n i e ż o w i e l u i n n y c h a r t y k u ł a c h sprzed 1 9 3 9 r o k u , i o t y m , c o sam S c h i l l e r pisał o L i m a n o w s k i m w d a l s z y c h p a r t i a c h szkicu Boleslawski przyjechał do Warszawy oraz w innych Gdy swoich t e k s t a c h . B a r d z o k r y t y c z n i e o c e n i a j ą c R e d u t ę p o s w o i m z niej o d e j ś c i u w r o k u 1 9 2 4 i o b j ę c i u Teatru i m . W o j c i e c h a B o g u s ł a w s ­ kiego (który w p l a n a c h O s t e r w y miał być filią R e d u t y ) , przy­ z n a w a ł j e d n a k , że L i m a n o w s k i : „[...] umiał w jakiś dziwny, może trochę śmieszny, jemu tylko znany sposób w aktorach najobojętniejszych rozpalać ogień entuzjazmu, a naj­ słabszych technicznie do takiej czasem prawdy (do ich w e w n ę t r z n e j prawdy) zmuszał, że grali siebie, c o z a w s z e było mniejszym niebezpieczeń­ s t w e m , niż gdyby za pomocą wyświechtanych «sztamp» ( s z a b l o n ó w ) udawali obce, niezrozumiałe dla siebie postacie; miał także dar — niekiedy jakże niebezpieczny — wnikania w głąb tekstu dramatycznego, wdzierania się w jego zakulisie, zataczania dokoła jego o b w o d u coraz szerszych kręgów, c o niewątpliwie na c z a s pewien (przed próbami s c e n i c z n y m i , które następowały po analizach i dyskusjach «przy stole», oraz po szeregu tzw. «prób kontaktowych))) oddalało aktora od g ł ó w n e g o ogniska drama­ tu, przenosiło w sfery innych u c z u c i o w y c h i myślowych zainteresowań, lecz zarazem pobudzało cały jego aparat tworzenia do gorączkowego poszukiwania prawdy, tej jednej jedynej, o jaką w dramacie chodziło, i d o wyrażenia jej na scenie w jeden jedyny sposób, w kształcie nie mogącym już ulec żadnej zmianie. Nie można sobie było wyobrazić lepszego aliansu niż o b y d w a j twórcy Reduty. Osterwa górował nad L i m a n o w s k i m fachowością, ustępował mu zaś, gdy ten encyklopedię swej wiedzy, fantastycznie źle paginowaną, darł na strzępy i rozsypując na stole dyskusyjnym wyobraźnie aktorów d o ­ prowadzał do temperatury wrzenia; c z a s e m , gdy tego za dużo było, trzeźwy aktor ściągał na ziemię ekstatycznego dramaturga. Ten ostatni zaś w y r o b i ­ w s z y sobie «węch p r a w d y * w M o s k i e w s k i m Teatrze Artystycznym, gdzie przez c z a s dłuższy metodę Stanisławskiego studiował, choć dla Osterwy jako dla artysty żywił kult bałwochwalczy, niejednokrotnie z pazurami skakał mu do o c z u , gdy zauważył coś s z a b l o n o w e g o w grze jego lub w podejściu reżyserskim." ' 5 J a r a c z tak ujął istotę s ł y n n y c h p r ó b a n a l i t y c z n y c h w R e d u c i e , nie dostrzegając w n i c h zresztą t y c h n i e b e z p i e c z e ń s t w , które sugerowała przytoczona w y p o w i e d ź Schillera: „Otóż, czytelnicy. Reduta była tym skromnym miejscem, gdzie zaczęto próbować p r a c o w a ć . A odbyło się to w niesłychanie prosty sposób. Sztukę się najpierw po prostu w obecności w s z y s t k i c h c z y t a ł o . Potem się o niej m ó w i ł o . J e d e n gorzej, drugi lepiej, ten i ó w zupełne głupstwa nawet, a Osterwa i L i m a n o w s k i mieli cierpliwość wysłuchiwania tego, bo wiedzieli dobrze, że jeżeli w s z y s c y nie będą, przynajmniej w przybliżeniu, wiedzieli, o c o chodzi — nie może być m o w y o graniu sztuki. Z d a w a ł o b y się, że to są rzeczy elementarne. A jednak ileż szyderstw powiedziano na ten temat. Potem następowała o w a wyśmiana w prasie i przez aktorów a n a l i z a . Prowadził ją L i m a n o w s k i . Bóg mu c h y b a zapłaci za to, że z taką bezinteresownością, zaparciem się siebie, bez sławy, bez pieniędzy, tłumaczył na jabłkach, śliwkach, orzechach, c o się kryje w tym czy innym zdaniu autora. Obdarzony jakąś dziecinną intuicją, czuły na każdy fałsz teatralny, na stęchłą rutynę, rzucał się, dyskutował, pobudzał fantazję, zapalał, dawał przykłady z geologii — tak, z geologii — nie śmiejcie się, panowie, i wierzcie mi, więcej nam to d a w a ł o niż «fachowe» uwagi różnych przysięgłych reżyserów. Następnie uczyliśmy się dosłownie tekstu. Tak, aby móc m ó w i ć bez upokarzającego aktora podpowiadania. R e d u t a była p i e r w s z y m w P o l s c e teatrem,gdzie m ó w i o ­ no z p a m i ę c i t e k s t t a k . j a k b y ł n a p i s a n y p r z e z a u t o r a . " „ R ó w n o l e g l e do s w y c h badań n a u k o w y c h L i m a n o w s k i żyje ustawicznie w sztuce i sztuką, upatrując, śladami Nietzschego, w n a p a w a n i u się estetycznym i w artystycznej twórczości, a więc w sztuce — w y b a w i e n i e z udręczeń woli i tęsknoty, w z n o s z e n i e się człowieka ponad niego s a m e g o i ponad jego cierpienia, namaszczenie go stygmatem szlachetności, dobra, a nawet świętości. Ideałem ż y c i o w y m człowieka w o l n e g o i w y z w o l o n e g o jest artysta". i dalej: „Stwierdzenie życia aż do głębin i n i e z a c h w i a n a w o l a istnienia — oto c o widzi L i m a n o w s k i , w z o r e m Nietzschego, w sztuce dramatycznej greckiej [...]. Zrozumienie orgiastycznego stanu, w jakim o d b y w a się twórczość artystyczna, będąca w y z w o l e n i e m ż y w i o ł o w y c h mocy w człowieku, przywiodło L i m a n o w s k i e g o ku misterium średniowiecznemu, ku S z e k s ­ pirowi, ku M i c k i e w i c z o w i , S ł o w a c k i e m u , Krasińskiemu, N o r w i d o w i , W y ­ spiańskiemu. Doszedł on do przeświadczenia, że dramat u w s z y s t k i c h p r a w d z i w y c h t w ó r c ó w rodzi się z «obsession», z opętania. Stąd twórczość artystyczna jest dlań równie odurzającym narkotykiem jak c h w i l e ekstazy, w y w o ł a n e j przez ż y w i o ł o w e zjawiska przyrody [...]. Grecki mit, tragedia, taniec, muzyka — to w y b u c h y duszy, to okrzyki tryumfu, to c h w i l e twórczego napięcia, kiedy człowiek przez artystyczne tworzenie przeżywa okruch rozkoszy W s z e c h s t w o r z y c i e l a . " Staje się on wtedy na moment równy B o g o m . 61 Z w i ę z ł e ujęcie znaczenia Limanowskiego w p o l s k i m teatrze zawiera przemówienie Wilama Horzycy, w y p o w i e d z i a n e 29 sty­ cznia 1 9 4 8 r o k u na t o r u ń s k i m c m e n t a r z u ś w . J e r z e g o : „Stoimy u mogiły d z i w n e g o człowieka, człowieka, w którego sercu łączyły się d w i e wielkie miłości, rzadko sąsiadujące ze sobą: miłość nauki, która nie była mu przybranym dzieckiem, i gorąca, c z y n n a miłość teatru, nie opuszczająca go po ostatek jego dni. T a druga miłość była nieraz tak przemożna, że usuwała w cień nawet ukochania n a u k o w e tego więcej niż wybitnego geologa. I ona to sprawiła, że nastały dni, kiedy śp. Mieczysław L i m a n o w s k i niemal całkowicie poświęcił się s p r a w o m polskiej sceny, znalazłszy w J u l i u s z u Osterwie najbliższego i najwierniejszego druha, by z nim wspólnie założyć Redutę. Z ukochaną Redutą dzielił też niemal do w o j n y wspólny los, stanowiąc jej niezachwiany filar, współdziałając w e wszystkich jej pracach, tworząc jej idee. Był nieustraszonym jej Bayardem. J a k d z i w n y m był człowiekiem, tak d z i w n ą też grał rolę w teatrze. Nie był przecież ani aktorem, ani reżyserem, ani dekoratorem, ni nawet kierow­ nikiem teatru w ścisłym tego słowa znaczeniu. Był czymś mniej, ale i czymś niepomiernie więcej. Był ż y w y m twórczym sumieniem s w e g o teatru, a błądząc wśród ludzi sceny chodził wśród nich jak apostoł, prostujący drogi pańskie, które wieść mają przez tę czarodziejską, ale jakże pełną złud i miraży krainę, jaką stanowi teatr. W kręgu ludzi urzeczonych tylko grą blasków i świateł s w e j sztuki, o n był tym, któremu blaski i światła nie wystarczały, jeżeli nie były wyrazem i emanacją czegoś więcej niż s a m instynkt igraszki. Dlatego teatr chciał on widzieć warsztatem, w którym dokonują się gęsta Dei, gdzie dochodzi do pełni wyrazu i umacnia się świadomość plemienna i społeczna, gdzie dokonuje się ostateczność naszych ziemskich przeznaczeń. D o takiego teatru należało jego serce i dla takiego gorzało o n o po ostatek. I próżno by szukać wśród wielkich i małych naszej s c e n y kogoś podobnego, dla kogo by teatr był po prostu służbą Bożą. W tym s w o i m rozumieniu spraw sceny był on niemal jedynym... i s a m o t n y m . " 6 2 W y d a j e się b y ć z u p e ł n i e jasne, że' t e n rodzaj przeniknięcia i r o z ś w i e t l e n i a j e d n e g o c z ł o w i e k a przez i n n e g o m o ż l i w y jest t y l k o w ó w c z a s , gdy pomiędzy tymi ludźmi zachodzi szczególne „ p o ­ w i n o w a c t w o z w y b o r u " , tak jak r o z u m i a ł j e G o e t h e . Ta d u c h o w a w i ę ź z a c h o d z i ł a n i e w ą t p l i w i e m i ę d z y d w o m a „ w i ę c e j niż w y b i t ­ nymi ludźmi w polskim teatrze", Mieczysławem Limanowskim i W i l a m e m Horzycą, p o m i m o że n i g d y w s p ó l n i e nie p r a c o w a l i nad 5 8 Takie historii oto świadectwo polskiego teatru pozostawił uznawany człowiek, jest który w zgodnie za całej jednego z najświetniejszych jego przedstawicieli i najznakomitszych ak­ torów. P r z y p o m n i j m y jeszcze z a k o ń c z e n i e S r e b r n e g o - Limanowski w p i ę k n e g o eseju Stefana Reducie: „Kto znał bliżej L i m a n o w s k i e g o , ten rozumiał doskonale, że w y m a g a ć od niego trzeźwego i z r ó w n o w a ż o n e g o sądu byłoby to to samo, co w y m a g a ć , aby się wyzbył najwyższych wartości swojej natury, aby zatracił w sobie to, c o tylko on jeden posiadał i c o było tak nieocenione jako zaczyn ruchu, życia, twórczości dokoła niego. O w s z e m , zdarzało się, że mówił «głupstwa»; ale któż oprócz niego potrafił czasem powiedzieć coś tak «mądrego», że się nagle, jak w świetle błyskawicy, otwierały nieznane horyzonty? W L i m a n o w s k i m był c h a o s : ale z c h a o s u tego raz po raz rodziły się gwiazdy". Ostatnie zdanie przywołuje Tako rzecze Zaratustra Nietzschego: „ P o ­ w i a d a m w a m , trzeba mieć c h a o s w sobie, by porodzić gwiazdę t a ń ­ czącą." 59 60 ż a d n y m p r z e d s t a w i e n i e m oraz, c o o c z y w i s t e , m i m o w y s t ę p u j ą ­ c y c h między nimi istotnych różnic w i c h p o g l ą d a c h na sztukę t e a t r u i z u p e ł n i e o d m i e n n y c h p o e t y k , jakie o b a j praktykowali w teatrze. Bez w ą t p i e n i a miał rację Jerzy S z a n i a w s k i , g d y „ T a k i e g o c z ł o w i e k a jak L i m a n o w s k i nie miał żaden teatr na ś w i e c i e . " stwierdzał: prawdopodobnie 6 3 O s t a t n i e s ł o w o s p o ś r ó d t y c h , którzy znali g o o s o b i ś c i e , o d d a j ­ my jednemu z największych uczonych polskich, Eugeniuszowi R o m e r o w i , k t ó r y na w i a d o m o ś ć o ś m i e r c i m ł o d s z e g o o d n i e g o o pięć lat L i m a n o w s k i e g o w y s ł a ł 27 s t y c z n i a 1 9 4 8 r o k u z K r a k o ­ w a na ręce ó w c z e s n e g o rektora U n i w e r s y t e t u M i k o ł a j a Koper­ nika, profesora L u d w i k a K o l a n k o w s k i e g o , telegram następującej treści: „Świętej pamięci M i e c z y s ł a w o w i — s y n o w i rewolucjonisty — r e w o l u c ­ joniście — twórcy z Łaski Bożej — uczniowi nikogo, mistrzowi wszystkich 79 �- wyrazy bólu, z uczuciami hołdu, przesyła przez chwilkę nauczyciel, całe życie wdzięczny uczeń — profesor R o m e r . " " Dzisiaj d o M i e c z y s ł a w a L i m a n o w s k i e g o , j a k o d o s w o j e j p o d ­ z n a j d o w a l i się w zasięgu j e g o o d d z i a ł y w a n i a , w y z w a l a ł g w a ł ­ t o w n e reakcje, zmuszał d o zajęcia s t a n o w i s k a na „ t a k " a l b o na „nie", w akceptacji lub sprzeciwie, c o na j e d n o w końcu s t a w o w e j t r a d y c j i , o d w o ł u j e się animator „ G a r d z i e n i c " W ł o d z i ­ w y c h o d z i . A że był c z ł o w i e k i e m c z y n u , zatem a k t y w n i e działał mierz S t a n i e w s k i , który w s p ó ł t w ó r c ę Reduty u w a ż a w p r o s t „za w ś r o d o w i s k a c h n a u k o w y c h i artystycznych, jak i na zwyczajną s w o j e g o ojca d u c h o w e g o " : p u b l i c z n o ś ć , dla której miał setki o d c z y t ó w i w y k ł a d ó w . T r u d n o „Właśnie jego, światowej sławy geologa i trochę z w a r i o w a n e g o w i e s z czbiarza teatralnego. Trzeba powiedzieć, że z krążenia w o k ó ł L i m a n o w s ­ kiego idei ludowości zrodziła się u nas idea Teatru Ziemi, która kształtuje charakter naszych W y p r a w do społeczności tubylczych z ostatnich lat. L i m a n o w s k i jako jeden z nielicznych c h y b a w polskim teatrze (a może j e d y n y ) miał system czucia podobny M i c k i e w i c z o w i i Wyspiańskiemu. J e g o intuicje i wyobrażenia szły tym s a m y m torem — po kręgu wiążącym zjawiska nieba i ziemi. Ten krąg biegnący po obrzeżach horyzontu to scena." jest przecenić j e g o o d d z i a ł y w a n i e w p o l s k i m życiu k u l t u r a l n y m M U p r o g u działalności O ś r o d k a Teatralnego „ G a r d z i e n i c e " , o b o k lektury książki M i c h a i ł a Bachtina Twórczość is'go a kultura ludowa opublikowany w średniowiecza Franciszka Rabela­ czytany był i renesansu, M o s k w i e podczas I w o j n y ś w i a t o w e j szkic L i m a n o w s k i e g o . S t a n i e w s k i , który zapoznał się z n i m w r o k u 1 9 7 6 , , o d w o ł a się d o niego po o ś m i u latach w kontekście s w o i c h rozważań o e n k l a w a c h k u l t u r o w y c h , p o j m o w a n y c h jako miejsca na ziemi, w k t ó r y c h ludzie z a c h o w a l i specyficzną w i ę ź ze ś r o d o w i s k i e m n a t u r a l n y m i w k t ó r y c h wiąże ich p e w i e n rodzaj w z a j e m n o ś c i z ziemią i gdzie „przeobrażenia w naturze zbiegają się jakoś szczególnie z r y t m e m ż y c i a " : „ 0 takim wartościowaniu sensów zdarzeń pozostających w zespoleniu z rytmem natury pisał L i m a n o w s k i w szkicu Rok Polski i dusza zbiorowa z 1 9 1 6 roku. Widział w tym zespoleniu szansę dla teatru. My widzimy tę szansę w takim działaniu, które n a z y w a m y « W y p r a w ą » . " 66 pierwszej p o ł o w y XX w i e k u . P o m i m o t o , m i m o w i e l o k r o t n y c h o d w o ł a ń d o niego J e r z e g o G r o t o w s k i e g o , m i m o wreszcie p r z y w o ł y w a n i a j e g o nazwiska — coraz rzadziej, trzeba t o przyznać — przez r ó ż n y c h a u t o r ó w , nie o d rzeczy będzie s t w i e r d z e n i e , że M i e c z y s ł a w L i m a n o w s k i jest postacią p r a w i e nieobecną w ś w i a d o m o ś c i dzisiejszej inteligencji polskiej. O d c h o d z ą ostatni ś w i a d k o w i e , którzy spotykali się z n i m osobiście. M ł o d z i nie w i e d z ą o n i m zupełnie nic l u b znają t y l k o n a z w i s k o (myląc zresztą syna z o j c e m ) oraz a n e g d o t ę o k r o w i e w wersji p o d a n e j przez S ł o n i m s k i e g o . M o ż n a o c z y w i ś c i e w s k a ­ zać niektóre przynajmniej przyczyny t a k i e g o stanu rzeczy. B e z i n ­ t e r e s o w n o ś ć i c a ł k o w i t e o d d a n i e t e m u , c o robił, nie są w zgodzie z p r a k t y c y s t y c z n y m d u c h e m czasu. Stąd jeśli n a w e t przyznaje się L i m a n o w s k i e m u t u i ó w d z i e rację, k o ń c z y się to t y l k o na s ł o w a c h . Śmieszność n i e k t ó r y c h j e g o z a c h o w a ń i cech o s o b o w o ś c i r ó w ­ nież nie może być a k c e p t o w a n a w czasach, kiedy nikt nie ma o d w a g i narażać się na w y ś m i a n i e i s z y d e r s t w o . T o także musi się dzisiaj opłacać, a jeśli się nie opłaca — w ó w c z a s nie w a r t o . Właściwa m u , można powiedzieć, przyrodzona, ekstatyczna k r a ń c o w o ś ć r e a g o w a n i a s t a n o w c z o nie jest w zgodzie z czasami, które w y m a g a j ą bądź uładzenia k o j a r z o n e g o z „ d o b r y m wy­ A sam L i m a n o w s k i ciągle p o z o s t a w i a nam w y z w a n i e t r u d n e j , ale zarazem radosnej afirmacji życia. S ł o w a , które p o ś w i ę c i ł M a r i a n o w i R a c i b o r s k i e m u , odnoszą się w r ó w n y m s t o p n i u i d o niego samego: c h o w a n i e m " bądź też k r a ń c o w o ś c i „Bezpośredniość wiązania się z przyrodą — c e c h a każdego twórcy — czyniła z Raciborskiego ż y w e g o człowieka, dla którego wszystko było bliskie i [jak] gdyby s w o j e własne. Na takiej drodze zbliżał się d o Tajemnic... Nie odgradzał się od niczego, c o żywe, nie kostniał w tak zwanej specjalności. Rozwierał się w coraz innych światach, aby skupiać się p o n o w n i e w ściślejszych już problemach u k o c h a n e g o świata roślin. Wiedział, c o jest pełny o d d e c h . " śmieszny. Z n i k o g o c h y b a s p o ś r ó d ludzi teatru nie w y ś m i e w a n o 67 Jeszcze w l i p c u 1 9 4 0 r o k u , w z w i ą z k u z propozycją założenia w W i l n i e m u z e u m w i e r z e ń r e l i g i j n y c h miasta i r e g i o n u , pisał: „Budując n o w e życie, zakładając zręby pod d o m przyszłości bardziej sprawiedliwy, czyż mamy być nieczuli na to wszystko, c o zahaczało o serce i pozwalało c z ł o w i e k o w i przypiąć skrzydła, aby nie pełzać jak robak po ziemi. [...] W życiu, które przed nami w tej chwili w s c h o d z i , mają nauka i sztuka głos. Cóż dziwnego, że te dwie dziedziny ludzkiej twórczości szukają za najmniejszą okazją, aby p o d w o i ć lot? Na p e w n o idziemy do lotu większego niż przeszłość, która zszarzała i zostaje za n a m i . " 68 Był t y m p r z e k o n a n i o m w i e r n y d o k o ń c a . Ś w i a d c z ą o t y m j e g o p o w o j e n n e listy d o O s t e r w y . W o s t a t n i m z n i c h , z 21 stycznia 1 9 4 7 , czytamy. „ N i e dajemy za wygraną, mimo klęsk i wojny, m o r d ó w i krwi, lejącej się zaciekle. To w s z y s t k o powoli uchodzi w tył. skrywa się, a my z n o w u zaczynamy myśleć o wystąpieniu naprzód i o locie, który już był i dalej będzie. [...] Jesteśmy w tej c h w i l i już nie sami. W naszym narodzie budzą się siły i c i n a s i stanowią zbiornicę i w wielkiej sztuce potęgę i loty ogromne. Trzeba pchnąć Redutę wprzód i dać jej z d r o w e krążenie krwi, rzeczy, które Tobie są potrzebne jak świeże powietrze i słońce na błękitach. Całuję Cię, Drogi mój, i w s z y s t k i c h zebranych dokoła Ciebie — R e d u t ę . " 69 W ten s p o s ó b L i m a n o w s k i u c z o n y s p o t y k a ł się z artystą. W historii kultury są t w ó r c y , którzy pozostawiają p o sobie w i e l k i e dzieła. A l e są i tacy, którzy zapisują się w niej w inny s p o s ó b , będąc przede w s z y s t k i m zaczynem inspiracji, ż y w y m ź r ó d ł e m , o g n i s k i e m idei. M i e c z y s ł a w L i m a n o w s k i należał d o t y c h o s t a t n i c h , c o w c a l e nie oznacza, że nie p o z o s t a w i ł po sobie w a ż n y c h dzieł. Trafnie p o w i e d z i a ł o n i m Stefan Srebrny: w i e l k i i n s p i r a t o r . W t y m sensie Osterwa p r z y r ó w n y w a ł g o d o e I e к t r y c z n o ś c i : „ t e j , c o m o ż e być oślepiającą b ł y s k a w i c ą , g r o ź n y m p i o r u n e m w a l ą c y m w d r z e w a , s t o d o ł y , k r o w y i w ludzi, a j e d n o ­ cześnie oczyszczającym p o w i e t r z e — i tej, c o w y w o ł y w a n a , ujarzmiona, porusza m o t o r y , d ź w i g i , w o z y , koleje, przyrządy, aparaty a l b o rozprasza m r o k i ku w y g o d z i e l u d z k o ś c i . " W ich w z a j e m n y m k o n t a k c i e był przez 2 0 lat „ t c h n i e n i e m r e d u t o w o ś c i " . G d z i e k o l w i e k L i m a n o w s k i się znalazł, u w s z y s t k i c h , którzy 70 7 1 80 „zagranej", wymyślonej, dobrze zawczasu w y k a l k u l o w a n e j , aby się w efekcie opłaciła i uzyskała poklask. Zaś M i e c z y s ł a w L i m a n o w s k i nie pytał o cenę i o t o , czy m u się t o o p ł a c i . B y w a ł w t y m niekiedy rzeczywiście się tyle i w s p o s ó b tak d o k u c z l i w y jak z L i m a n o w s k i e g o , O s t e r w y i Reduty. Lepiej nie p r z y p o m i n a ć e p i t e t ó w , k t ó r y m i ich o b ­ d a r o w y w a n o . B y ł o ich w i e l e i miały być d o w c i p n e , l i c y t o w a n o się w d o w c i p a c h na ich temat, nie oddzielając zazwyczaj dzieła o d c z ł o w i e k a . W blisko pół w i e k u p o Stefanie Jaraczu o d d a im s p r a w i e d l i w o ś ć G r o t o w s k i w s w o j e j w y p o w i e d z i w 25 rocznicę śmierci Osterwy, a także w z w i ą z k u z p o d o b n y m i reakcjami na działalność p r o w a d z o n e g o przez siebie Teatru Laboratorium. Jesienią 1971 roku podczas o t w a r t e j konferencji prasowej w sali Teatru A t e n e u m p o w i e : „ O d 12 lat pracy naszej towarzyszy jakiś taki d u c h , taki współtowarzysz. Ten d u c h — towarzysz, to śmiech innych, ich przeświadczenie, że «to. panie, w ogóle kpiny, to, c o pan robi». Z tym się stykałem od s a m e g o początku. Pamiętam, jak w roku 1 9 6 0 byliśmy w W a r s z a w i e i odbyła się tu taka wspaniała prasowa nagonka. Wtedy dostałem list od Byrskich, którzy napisali mi (nie znałem ich jeszcze osobiście): «nie bójcie się, nie reagujcie, będą się z W a s śmiali, jak człowiek robi coś naprawdę, to inni pękają ze śmiechu». Bardzo w a ż n e zdanie. O d lat towarzyszy ws z y s t k i e mu , c o robimy, a także — muszę powiedzieć — mojej osobistej działalności ó w osobliwy fenomen. J a w n i e to powiedziane albo mniej jawnie, ale to samo: hochsztapler, szarlatan. [...] M o ż n a i tak. Myślę, że już nie zmienię towarzysza. Nie sądzę, żebym musiał się dziwić. Należy to przyjąć." 72 L i m a n o w s k i z pokorą znosił szyderstwa na s w ó j t e m a t oraz niósł o d w a g ę n i e r e a g o w a n i a na te szyderstwa i z ł o ś l i w y ś m i e c h . Nie żądajmy d o w o d ó w na t o , że jest o n postacią s t a n o w c z o nie „ n a czasie". Jest to zupełnie o c z y w i s t e . M i e c z y s ł a w L i m a n o w s k i jest dzisiaj rzeczywiście n i e o b e c n y w polskiej kulturze. Nadszedł c h y b a czas, aby chcieć to sobie przynajmniej u ś w i a d o m i ć . * * * Dlaczego w a r t o dzisiaj p r z y p o m n i e ć j e g o teksty o dramacie i teatrze? Po pierwsze: ze w z g l ę d ó w h i s t o r y c z n y c h . Udział L i m a n o w s ­ kiego w t w o r z e n i u Reduty i całej jej działalności w okresie m i ę d z y w o j e n n y m , a Reduty w historii teatru i kultury artystycznej w Polsce, był t e g o rodzaju, że jest t o w y s t a r c z a j ą c y m p o w o d e m dla p r z y p o m n i e n i a j e g o nieznanych l u b z n a n y c h t y l k o specjalis­ t o m (i t o w n i e w i e l k i e j cząstce) s z k i c ó w . Nie ulega żadnej �w ą t p l i w o ś c i fakt, że bez n i e g o b y ł a b y t o z u p e ł n i e inna Reduta niż w i a swą ziemię. Doszedł d o t e g o na w i e l e lat przed założeniem ta, którą znamy, lub — c o w y d a j e się najbardziej p r a w d o p o d o b n e Reduty i był w t y m k o n s e k w e n t n y . Często p o r ó w n y w a ł s w o j ą — nie b y ł o b y jej w c a l e . M o ż n a się z t e k s t ó w Limanowskiego pracę d o pracy oracza. W s z y s t k o u niego — studia, lektury, praca, r ó w n i e ż w i e l e d o w i e d z i e ć o teatrze, i szerzej, o kulturze X l X - e g o k o n t a k t y z l u d ź m i , także życie osobiste — zostało p o d p o r z ą d ­ i pierwszej p o ł o w y X X - e g o w i e k u , a także o ludziach, z k t ó r y m i kowane temu naczelnemu, p o d s t a w o w e m u zadaniu: k u l t y w o ­ ich autor był tak czy inaczej z w i ą z a n y w r ó ż n y c h okresach życia. w a n i u , u p r a w i a n i u siebie s a m e g o . W t e d y i t y l k o w t e d y można A n a l i z y literackie i teatralne Krakusa, dów, Księcia Niezłomnego, Wesela, Balladyny, Człowieka, Cyda, którego Dzia­ zabiłem dać z siebie coś i n n e m u , jeśli jest się s a m e m u zbudowanym i zarazem jest się w r o z w o j u , w ż y w y m procesie. 21 sierpnia 191 2 M a u r y c e g o Rostanda — mają w a r t o ś ć d o k u m e n t u , pozostając roku zwierzał się Góreckiej w liście n a p i s a n y m w ś w i a d e c t w e m p o s z u k i w a ń i n t e r p r e t a c y j n y c h , a przede w s z y s t k i m M a l c z e w s k i c h koło T a r n o p o l a : p r z y w o ł u j ą warsztat analizy p r o t o - r e d u t o w e j i r e d u t o w e j , p r ó b czytanych i sytuacyjnych. Po d r u g i e : L i m a n o w s k i był rzadkim p r z y p a d k i e m u c z o n e g o , reżysera i pisarza, c z ł o w i e k a nauki i sztuki r ó w n o c z e ś n i e , który o p i s y w a ł , a n a l i z o w a ł i i n t e r p r e t o w a ł naturę procesu t w ó r c z e g o reżysera, poety, a przede w s z y s t k i m — aktora. Jest t o przy t y m pisarstwo krańcowo u p o d m i o t o w i o n e (nieprzypadkowo p o w o ­ ł y w a ł się na S t a n i s ł a w a B r z o z o w s k i e g o , z k t ó r y m zresztą przyjaź­ nił się i k t ó r e g o uważał za n a j w y b i t n i e j s z e g o s p o ś r ó d w s p ó ł c z e s ­ n y c h p r o z a i k ó w p o l s k i c h , tak jak w Tadeuszu M i c i ń s k i m w i d z i a ł pierwszego p o e t ę ) , a zarazem w y c h y l o n e ku maksymalnej o b i e k ­ t y w i z a c j i , z n a m i e n n e j dla przyrodnika. Znosząc d y c h o t o m i ę „ s u ­ biektywne" — „obiektywne", „wewnętrzne" — „zewnętrzne", M i e c z y s ł a w L i m a n o w s k i reprezentuje bardzo szczególny rodzaj pisarstwa. U z e w n ę t r z n i a się to w e w s z y s t k i c h j e g o tekstach, łącznie z p r y w a t n ą korespondencją. Na przykład w liście d o Tekli Góreckiej z 2 października 1 9 1 3 roku tak sam c h a r a k t e r y z o w a ł tę swoją jedność w dwoistości i podwójność w jedności: „Ostatnie dni moje są tu na w s i , już za parę dni będą w W a r s z a w i e . [...] Dużo się, dużo tu pracowało. J e s t e m teraz w s c e n a c h , które nie tyle piszę, ile gram. Po prostu w y c h o d z i ze mnie aktor i w y d z i w i a , że nic o sobie nie wiedział. Cieszę się, gdy jest coś nie napisane, ale w słowach rozegrane. I tak, krok za krokiem, bo nigdy nie w i e m , co w y p a d n i e mi czynić, mówić, działać na scenie. Ż y w i są w e mnie ci ludzie [...] i oni prowadzą, często sam uśmiecham się, gdy widzę, że w zakamarki i zakątki życia. Dla T o w a r z y s t w a Krajoznawczego nadto tu fotografowałem i zdobyłem dużo c i e k a w e g o materiału geograficznego, tak że widzisz, pracowałem na d w ó c h rękach. To i tamto, idzie wszystko jak jedna całość: bóg J a n u s miał d w i e twarze, takie dwie twarze ja mam teraz. J e s z c z e rok temu z a ­ przeczałem jednej twarzy, ale teraz, gdy ta druga stała się rdzenną, i ta pierwsza jest, i s w o j e c z y n i . " 73 T o j a n u s o w e oblicze stało się j e g o w ł a ś c i w ą naturą, u w r a ż ­ l i w i a j ą c g o jeszcze bardziej na zagadnienia związane z istotą t w ó r c z o ś c i i t w o r z e n i a . Stąd też sam proces t w ó r c z y , p r o w a d z ą c y d o dzieła l u b nie, był dla n i e g o nie mniej w a ż n y a l b o i ważniejszy niz g o t o w e dzieło — p r o d u k t , mające s t a n o w i ć rezultat. Pogląd ten znajduje w y r a z w w i e l u t e k s t a c h , c h y b a najwyraźniej i najpeł­ niej doszedł o n d o g ł o s u w Jak powstała Reduta przed 13 laty. Opisane tu p r ó b y Dziadów b y ł y p o prostu j e d n y m z n a j w a ż n i e j ­ szych i najgłębszych l u d z k i c h d o ś w i a d c z e ń dla każdego s p o ś r ó d t y c h , którzy brali w nich udział. P o m i m o że n i g d y nie doszło d o s k o ń c z o n e g o dzieła —spektaklu, a j e d y n y m z a p r o s z o n y m w i ­ d z e m — ś w i a d k i e m był Osterwa. P o d o b n i e w projektach i n s c e n i ­ zacji Krakusa i Balladyny, o b u z roku 1 9 1 4 , d o k t ó r y c h realizacji teatralnej r ó w n i e ż n i g d y nie d o s z ł o ani przed p o w s t a n i e m R e d u ­ ty, ani w niej samej. W y ł a n i a się o c z y w i ś c i e pytanie: czy L i m a n o w s k i nie c e l e b ­ r o w a ł niepotrzebnie Dziadów, Balladyny, Krakusa, jak i i n n y c h u t w o r ó w , które szczególnie cenił? Otóż, nie — w b r e w p o m ó w i e ­ n i o m o t o , z j a k i m i się spotykał. Dla niego często d o ś w i a d c z e n i e w e w n ę t r z n e , d o ś w i a d c z e n i e procesu t w ó r c z e g o było ważniejsze o d artystycznego w y t w o r u czyli p o k a z y w a n i a spektaklu na ze­ w n ą t r z . K o n s e k w e n c j ą t a k i e g o s t a n o w i s k a było r ó w n i e ż t o , że g d y d o c h o d z i ł o d o premiery w Reducie nie była ona t r a k t o w a n a jako koniec t w o r z e n i a , lecz j a k o początek n o w e g o okresu pracy. W ten s p o s ó b proces t w ó r c z y t r w a ł tutaj aż d o m o m e n t u zejścia spektaklu z afisza. W y s t a r c z y w t y m miejscu odesłać c h o ć b y d o tekstu Jak przygotowano sztukę Maurycego Rostanda. W s z y s t k o t o s t a n o w i ł o bezpośrednią k o n s e k w e n c j ę t r a k t o w a ­ nia przez L i m a n o w s k i e g o k u l t u r y . W j e g o r o z u m i e n i u , które zaszczepił O s t e r w i e i Reducie, była ona przede w s z y s t k i m k u l ­ t y w a c j ą c z ł o w i e k a , j e g o szczególną u p r a w ą , tak jak rolnik u p r a ­ posiadłości „ D n i e są długie na stepie. Zdaje mi się c h w i l a m i , że oczy moje zbłękitniały, tyle błękitu nad sobą piły. Ziemia jest zaorana, zboża ścięte d a w n o , idzie zapach, ptynie jesień. Pierwsze tygodnie były nieznośne. Dużo ludzi — gości, d w ó r mały. Nie miałem ani s w o j e g o pokoju ani spokoju. Teraz jest lepiej: uciekam na pola, do lasu, na step, a i pisać mogę s w o b o d n i e i pracować w pokoju. Cały ten czas wytrącony z r ó w n o w a g i jednak zużytkowałem na czytanie. Przede wszystkim na Stary Testament, który m a szalone piękności, c u d o w n e rzeczy, misternie zdramatyzowane. Przez książki Testamentu zobaczyłem inne religie. W ogóle zrozumiałem, że wszelkie religie są zdramatyzowaniem tego, co w d a n y m czasie i na danej ziemi dany naród twórczo ze s w o j e j d u s z y dobył jako naczelne momenty i zasadnicze istotnych, z a w s z e tych s a m y c h przeżyć. Religia jest z a w s z e najszerszym zdramatyzowaniem t e g o , c o j e s t . Równocześnie czytałem Szekspira. Symfoniami są naprawdę jego historyczne dramaty, jego Ryszardy i Henryk/. Tony g ł ó w n e , tony oznaj­ miające, tony prowadzące zbrodnię do wyświetlenia, tony wdzierające się w najskrytsze ciemności — wszystko skupione, gra w ruchu. P r z e c z u w a ­ łem to już dawniej w Szekspirze, teraz istotnie zobaczyłem. Tylko nie wiedziałem, że symfonie mogą być tak bogato prowadzone. T o wszystko rozszerzyło mnie, kazało w siebie wejść i p o n o w n i e d o b y w a ć połączenia, które ukryte czaiły się w mroku czarnych kątów. Byłem naiwny jeszcze w Sorrento w tych r z e c z a c h . " 74 W i n n y m liście d o tej samej adresatki w y z n a ł : „ T o , c o piszę, jest mierzone życiem, w y p r ó b o w a n e ż y c i e m , nie ma w t y m s ł ó w " . 7 5 Ostatnie zdanie w y d a j e się być p o d d a n y m przez L i m a n o w s ­ kiego k l u c z e m d o całej j e g o t w ó r c z o ś c i , w t y m r ó w n i e ż d o j e g o pisarstwa. Niezależnie w ł a ś c i w i e , o c z y m pisze, ciągle w y w n ę t r z a się z w ł a s n y c h , najbardziej o s o b i s t y c h s p r a w , zwłaszcza t y c h , które dotyczą t w ó r c z o ś c i i procesu t w ó r c z e g o . Jest t o r ó w n i e ż idea naczelna j e g o t e k s t ó w o dramacie i teatrze. Dlatego pełno w n i c h s k r ó t ó w , metafor. Często przypominają o n e „ h i e r o g l i f y " i w y m a g a j ą rozszyfrowania, o d c z y t a n i a , interpretacji. A r ó w n o c z e ś n i e p r a w d ą jest, że w t y m w s z y s t k i m — jak to s c h a r a k t e r y z o w a ł E d w a r d Krasiński — u j a w n i a się „ p i s a r z z innej e p o k i , s t a r o ś w i e c k i , manierycznie m ł o d o p o l s k i w stylu i s ł o w n i c t ­ w i e , m a ł o precyzyjny, k o ł u j ą c y w o k ó ł t e m a t u , o p ę t a n y s n a m i , marzeniami, z j a w a m i . [...] Czytelnik musi przedzierać się przez w i e l o s ł o w i e , stylistyczne zakola, t r o p i ć z a w i k ł a n e skojarzenia i w i z j e , by z t e g o g i g a n t y c z n e g o c h a o s u w y ł o w i ć prawdziwe g w i a z d y i dzisiaj jeszcze j a s n o ś w i e c ą c e " . Prawdą jest i t o , że 7 6 pełno w tekstach L i m a n o w s k i e g o m e a n d r ó w i mielizn, j e g o u p a d k i są czasami podejrzanie bliskie g r a f o m a n i i , ale za t o w z l o t y bliskie są g e n i u s z u . J e d n o z d r u g i m s t a n o w i w t y m pisarstwie całość i j e d n o ś ć , czasami w sąsiadujących ze sobą z d a n i a c h , a n a w e t w e w n ą t r z j e d n e g o zdania. Dlatego trzeba g o przyj­ m o w a ć w całości, t a k i m j a k i m był, razem z t y m i j e g o u p a d k a m i i wzlotami. L i m a n o w s k i e g o u s p r a w i e d l i w i a j e d n a k t o , że nikt nie przecierał m u d r ó g . Przynajmniej w Polsce. Dlatego też płacił za s w o j e pionierskie, b e z k o m p r o m i s o w e p o s z u k i w a n i a cenę, jaką płacą zazwyczaj prekursorzy. N i e w ą t p l i w i e w j e g o życiu zachodziło coś uderzająco zbież­ n e g o z t y m , o c z y m Jerzy G r o t o w s k i — na s w o i m przykładzie — o p o w i e d z i a ł u c z e s t n i k o m konferencji w York University w T o ­ r o n t o w październiku 1 9 8 0 r o k u : „ W mojej pracy z a w s z e istniały d w a wątki: pierwszy mniej czy bardziej publiczny, drugi wyłącznie osobisty. T e n drugi wątek był nieprzerwany. Ciągnąłem go sam albo z paroma osobami. Nigdy jednak nie m ó w i ł e m o nim publicznie. Kiedy jeszcze pracowałem w teatrze przedstawień, wątek publiczny był bardzo e k s p o n o w a n y . Wątek osobisty pozostawał nieomal niewidoczny, a wiązał się po prostu z próbami. Próby nigdy nie były dla mnie p o s z u k i w a n i e m efektu, lecz miały wartość same w sobie — wartość czegoś, co wydarzyć się może między istnieniami, kiedy przekraczają potoczność. 81 �W okresie teatru uczestnictwa, kiedy naszą działalnością publiczną stały się staże parateatralne, sam prowadziłem prace z bardzo małą grupą współpracowników. W tych pracach też nie było poszukiwania efektu, mimo że one właśnie były punktem wyjścia dla działalności stażowej, bo moi koledzy prowadzili równolegle swoje własne prace otwarte. Wtedy właśnie wyprowadziłem się z naszej sali wrocławskiej i przeniosłem za miasto, gdzie mogłem się zupełnie odizolować. W końcu przyszła chwila, kiedy powiedziałem sobie, że być może czas już, aby moja osobista praca stała się czymś bardziej otwartym, publicz­ nym, ale nie w sensie urządzania pokazu, tylko po prostu, aby poinfor­ mować ludzi, ze prowadzę takie poszukiwania. Tak właśnie wyłoni! się Teatr Źródeł, który jako przedsięwzięcie zacząłem w roku 1976, a który jest programem permanentnym. Nazwa jest zwykłym kodem. Można było znaleźć inną nazwę. Appolinaire powiedział: w naszych czasach chodzi o to, «ażeby wszystko miało nowe m i a n o » " G d y się t o czyta, t r u d n o nie o d w o ł a ć się d o t a k i c h t e k s t ó w L i m a n o w s k i e g o , jak na przykład: Sztuka aktora. Jak powstała Reduta przed 13 laty. Jak przygotowano sztukę Maurycego Rostanda?, Stanisławski, czy Argumenty Juliusza Osterwy. O b e ­ cność o b u w ą t k ó w , egzoterycznego (na z e w n ą t r z ) i ezeterycznego (wewnętrznego i „całkiem osobistego" — w e d ł u g słów G r o t o w s k i e g o ) , w y s t ę p u j e w t y c h jak i w i n n y c h tekstach zupełnie w y r a ź n i e , c h o ć o c z y w i ś c i e w r ó ż n y m s t o p n i u są o n e ujawnione. Podczas tej samej konferencji m ó w i ł G r o t o w s k i w T o r o n t o : „Kiedy zdałem maturę, musiałem się zdecydować na jakieś studia. Zdecydowałem się na trzy kierunki: szkołę teatralną z zamiarem kon­ tynuowania studiów reżyserskich, akademię medyczną z myślą o psychiat­ rii, orientalistykę z zamysłem studiowania tradycyjnych technik Wschodu. Kolejność egzaminów wstępnych była taka, że najpierw odbywały się egzaminy do szkoły teatralnej. To tylko zdecydowało, że zostałem — na­ zwijmy to - posiadaczem dyplomu uprawniającego mnie do pracy w teatrze. Gdyby pierwszy był egzamin do akademii medycznej — prawdopodob­ nie zostałbym psychiatrą, gdyby to był egzamin na orientalistykę — studio­ wałbym wschodnie techniki tradycyjne. Jestem jednak przekonany, że tak czy inaczej znalazłbym się w końcu w tym samym miejscu, w którym jestem teraz. Oczywiście, mój słownik byłby inny, bo teraz jestem naznaczony moim doświadczeniem teatralnym; jestem naznaczony moim doświad­ czeniem teatralnym — nawet jeżeli teatr przekroczyłem. Przypuszczam zresztą, że wyszedłbym też poza tradycyjną psychiatrię czy filologię orientalną." 78 J a k o s t u d e n t W y d z i a ł u A k t o r s k i e g o w P a ń s t w o w e j Wyższej Szkole Aktorskiej im. Ludwika Solskiego w Krakowie ( 1 9 5 1 — 1 9 5 5 ) , a następnie reżyserii ( 1 9 5 6 — 1 9 6 0 ) w tej samej uczelni, p r z e m i a n o w a n e j w t y m czasie na P a ń s t w o w ą Wyższą Szkołę Teatralną, nosił ze sobą o d p i s a r t y k u ł u M i e c z y s ł a w a L i m a n o w s k i e g o Sztuka aktora, o p u b l i k o w a n e g o p o raz pierwszy w i n a u g u r a c y j n y m zeszycie „ S c e n y P o l s k i e j " z g r u d n i a 1 9 1 9 r o k u . W latach późniejszych, łącznie z okresem „ t e a t r u uczestnic­ t w a " i Teatru Źródeł, t w ó r c a T e a t r u L a b o r a t o r i u m ( 1 9 5 9 — 1 9 8 4 ) będzie p o w o ł y w a ł się na t e n w ł a ś n i e tekst, jak podczas spotkania w C e n t r u m K l u b o w y m P o l i t e c h n i k i Warszawskiej „ R i w i e r a - R e m o n t " w W a r s z a w i e 5 g r u d n i a 1 9 7 6 roku oraz podczas c y k l u w y k ł a d ó w na t e m a t t e c h n i k ź r ó d ł o w y c h w Istituto del Teatro e d e l i o S p e t t a c o l o na U n i w e r s y t e c i e Rzymskim, na zaproszenie Ferruccio M a r o t t i e g o , w d n i u 21 k w i e t n i a 1 9 8 2 r o k u . ' 9 Trzecim p o w o d e m , dla k t ó r e g o w a r t o zapoznać się z tekstami L i m a n o w s k i e g o , jest ich w a r t o ś ć i siła inspiratorska. Dla refleksji nad teatrem i kulturą i dla s a m e g o teatru. W s z k i c u , , B a l l a d y na " Słowackiego jako mistyczne zwierciadło świata. Próba inscenizacji, zamieszczonym w „Sfinksie" z czerw­ ca i lipca 1 9 1 4 r o k u , L i m a n o w s k i — zdaje się, ze jako pierwszy w Polsce — p o s t u l o w a ł n o w y kierunek w badaniach t e a t r o l o g i c z n y c h . W j e d n y m z p r z y p i s ó w d o t e g o tekstu s f o r m u ł o w a ł t o następująco: „Komentatorowie nasi, zajmujący się Słowackim, szukając wciąż (przez istne węszenie) za źródłami, skąd Słowacki czerpać miał swoje na­ tchnienie, natrafiają na Szekspira. W Balladynie widzą Lady Makbet, w Goplanie Tytanie Snu nocy letniej; zdumiewającym jest, że tym «luminarzom» ani na chwilę nie przyjdzie do głowy, że zdradzają przez to wprost horrendalne niezrozumienie Słowackiego oraz Szekspira. Podo­ bieństwa zewnętrzne (często pozory podobieństw), które znajdują, a które przez Hoesickowską metodę podnoszą do znaczenia integralnego, prowa­ dzić muszą do dezorientowania, a przez to do takich parodii, jakimi stają się sztuki Słowackiego w teatrach polskich [...]. Może by krytyka raczyła raz zrozumieć, że o zapożyczeniach i reminiscencjach w twórczych naturach nie może być mowy (twórcy mają często identyczne obrazy i identyczne słowa!) [...] Może by też ktokolwiek zechciał się raz zabrać do studiów nad teatrem w Genewie, który miał Słowacki pod bokiem, pisząc swoje tragedie. Zapewniam, że to będzie daleko bardziej płodne w następstwa, niż ściąganie Słowackiego wciąż do roli zwierciadła twórczości obcej." 80 82 Blisko pół w i e k u o d napisania t y c h s ł ó w , w roku 1 9 6 2 , Z b i g n i e w Raszewski zrealizował ten postulat L i m a n o w s k i e g o w rozprawie W Szwajcarii. Słowacki na widowni teatru genews­ kiego", w y k a z u j ą c w p ł y w d o ś w i a d c z e ń teatralnych S ł o w a c k i e g o na j e g o t w ó r c z o ś ć dramatyczną. O p u b l i k o w a n e w k o ń c u lat pięćdziesiątych i w latach sześćdziesiątych w y n i k i badań Raszew s k i e g o i i n n y c h d o w i o d ł y , że w i e d z a o przeszłości teatru daje m o ż l i w o ś ć n o w e g o spojrzenia na k s z t a ł t o w a n i e się p o l s k i e g o d r a m a t u r o m a n t y c z n e g o . A l e u p o c z ą t k u był tekst M i e c z y s ł a w a L i m a n o w s k i e g o , n a w i a s e m m ó w i ą c przeoczony czy z a p o m n i a n y przez t y c h , którzy podjęli te badania. Przeoczyli ten tekst i n a z w i s ­ k o j e g o autora r ó w n i e ż organizatorzy i uczestnicy s y m p o z j u m , które o d b y ł o się w W a r s z a w i e w d n i a c h 10 i 11 g r u d n i a 1 9 7 9 roku p o d auspicjami I n s t y t u t u Badań Literackich P A N , p o ś w i ę c o n e g o „ p r ó b i e i p r o p o z y c j i n o w e j lektury t w ó r c z o ś c i i biografii S ł o w a c ­ kiego w okresie m i s t y c z n y m . " 62 83 P o z o s t a w i ł L i m a n o w s k i r ó w n i e ż analizy t e k s t ó w d r a m a t y c z ­ n y c h , które w n i e j e d n y m rnogą być i dzisiaj inspirujące dla t w ó r c z e g o reżysera czy aktora, nie m ó w i ą c o historyku teatru i d r a m a t u . Nie w e w s z y s t k i m , o c z y w i ś c i e , można się z n i m zgodzić, niektóre z j e g o w y w o d ó w i s t w i e r d z e ń z w e r y f i k o w a ł p o prostu czas. A l e też w a r t o ś ć t y c h analiz nie polega w c a l e na t y m , że ich autor ma w e w s z y s t k i m rację. Nie są t o w k o ń c u a k a d e m i c k i e , f i l o l o g i c z n e studia, lecz zapisane ś w i a d e c t w a teatralnych analiz t e k s t ó w , oparte bardziej na n i e o c z e k i w a n y c h skojarzeniach, asocjacjach, zaskakujących swą o r y g i n a l n o ś c i ą p o r ó w n a n i a c h , niż na l o g i c z n o - p o j ę c i o w y m d o w o d z e n i u . Stefan Srebrny przy­ p o m n i a ł , jak na jednej z prób w Reducie w i l e ń s k i e j L i m a n o w s k i z w ł a ś c i w y m sobie t e m p e r a m e n t e m i rozbrajającą szczerością z s z o k o w a ł młodą aktorkę o ś w i a d c z e n i e m : „ T o ty nie wiesz, że ja naprzód muszę p o w i e d z i e ć dziesięć g ł u p s t w , aby p o t e m p o w i e ­ dzieć coś m ą d r e g o . " Trzeba o t y m pamiętać. 84 „Limanowski — charakteryzował go dalej Srebrny — był uczuciowcem i intuicjonistą. Często w zdumiewający sposób dochodził do trafnych wniosków intuicyjnie, przeskakując całe szeregi ogniw wiążących punkt wyjścia z ostateczną konkluzją. I to nieraz w wypadkach, gdy przedmiot nie był mu dostatecznie znany i na zbudowanie tych ogniw brakło by mu materiału. Zdarzało się, że jeden jakiś szczegół błyskawicznie oświetlał mu drogę do końcowego wniosku, na który po dobudowaniu brakujących ogniw godzić się musieli ludzie znający przedmiot lepiej od niego. Limanowski «czuł», że tak być musi — i okazywało się często, że miał rację. Często, choć, oczywiście, nie zawsze. [...] dowodzi to tylko, jak bogate i wielostronne były złoża jego zdolności inspiracyjnych, jak działały one twórczo we wszystkich niemal kierunkach, niekiedy nawet w tych, które raczej obce były jego naturze." W i e l e ze s w o i c h z d o b y c z y t w ó r c z y c h Reduta zawdzięczała b o d ź c o m , k t ó r y c h ź r ó d ł e m był L i m a n o w s k i . W w i e l u w y p a d k a c h , g d y b y wszcząć p o s z u k i w a n i a w s t e c z — o d realizacji idei d o jej narodzin — u p o c z ą t k u d r o g i t r a f i l i b y ś m y na L i m a n o w s k i e g o . O b i e k t y w n i e , m ó g ł się o n m y l i ć i m y l i ł się nie j e d e n raz. J e g o skojarzenia „ b y w a ł y czasem o l ś n i e w a j ą c e i w całkiem n o w y m ś w i e t l e u k a z y w a ł y znane fakty; kiedy indziej g u b i ł y się w istnym labiryncie urojeń i p r o w a d z i ł y d o w n i o s k ó w p o z b a w i o n y c h wszelkiej p o d s t a w y . Ale n a w e t w t e d y , g d y ich w a r t o ś ć p o z n a w ­ cza była m i n i m a l n a , posiadały one magiczną siłę i n s p i r a t o r s k a . " G d y w p a d a ł w s w ó j z w y k ł y „ t r a n s " , w y z w a l a ł i bezustannie p o b u d z a ł w y o b r a ź n i ę o t o c z e n i a , w p r a w i a ł ją w r u c h , d o p r o w a ­ dzał d o t e m p e r a t u r y wrzenia i taką temperaturę starał się p o t e m u t r z y m y w a ć w c a ł y m procesie t w ó r c z y m . Nie w e w s z y s t k i m zestarzała się dzisiaj j e g o s w o i s t a filozofia i myśl teatralna. Dalej, tak jak o n , t ę s k n i m y za teatrem — l a b o r a t o ­ r i u m , teatrem s t u d y j n y m , teatrem — „ k l a s z t o r e m " , za czystą a t m o ­ sferą pracy w teatrze. T ę s k n i m y za „ z b i o r o w ą d u s z ą " , za ś w i ę t y m i i n i e z ł o m n y m i b o h a t e r a m i , p r ó b u j e m y ujarzmić „ s m o k a " w sobie i z b i o r o w o ś c i a c h l u d z k i c h . Rozpaczamy jak L i m a n o w s k i : „ D z i ś jesteśmy tacy mali, b e z b o ż n i , tacy jacyś o g r a n i c z e n i . N i e w o l n i c y maszyn, które za nas myślą, czują, c i e r p i ą . " Z g a d z a m y się z n i m , że w s p ó ł c z e s n a cywilizacja u n i f i k u j e ludzi i kulturę, niszczy i zabija o r y g i n a l n o ś ć , t w ó r c z o ś ć , rozbija „ r y t m i k ę ziemi p o l s k i e j " , d e p r a w u j e a l b o r u g u j e z w y c z a j e , obrzędy, rytuały, u r o c z y s t o ś c i , wielkie święta, dionizje. 85 86 87 88 M i e c z y s ł a w L i m a n o w s k i u j a w n i a się także j a k o j e d e n z prekur­ s o r ó w tej orientacji w teatrze p o l s k i m i e u r o p e j s k i m , która w latach siedemdziesiątych z w r ó c i ł a się ku a n t r o p o l o g i i k u l t u r o ­ w e j i e t n o l o g i i p o t o , aby poszerzać czy przekraczać „ g r a n i c e t e a t r u " a l b o też szukać na t y c h terenach i w t y c h dziedzinach �1 inspiracji dla pracy w d o m e n i e samej sztuki t e a t r u . P r z y t o c z o n a u p r z e d n i o w y p o w i e d ź W ł o d z i m i e r z a S t a n i e w s k i e g o s t w i e r d z a tę j e g o prekursorską rolę z u p e ł n i e j e d n o z n a c z n i e . O p r ó c z p r z y w o ł a ­ n e g o przez S t a n i e w s k i e g o t e k s t u Rok polski i dusza zamieszczonego Sztuki w tym numerze „Polskiej Ludowej", z t e g o s a m e g o obszaru t e m a t y c z n e g o p o c h o d z ą : znaczenie teatrów ( 1 9 2 2 ) , Smok, ludowych ( 1 9 3 0 ) , Z powodu wileńskiego smoka Wilno i harcerki ( 1 9 3 1 ) , Byl kiedyś o p u b l i k o w a n y za życia L i m a n o w s k i e g o Pod roku Wychowawcze teatr ( 1 9 3 7 ) , a k o r e s p o n d u j e z n i m r ó w n i e ż o s t a t n i tekst Dionizosa w zbiorowa, 1924. Urywek ze wspomnień niebem (1947), otwartym omawiający pierwszą w y p r a w ę z e s p o ł u i I n s t y t u t u R e d u t y . W r o z p o c z ę t y m p o roku 1969 okresie poteatralnym działalności Grotowskiego, a zwłaszcza w r e a l i z o w a n y m p o d j e g o k i e r u n k i e m Teatrze Ź r ó d e ł (1976 — 1982), w ekspedycjach pracującego w Paryżu pod p r z y w ó d z t w e m Petera B r o o k a M i ę d z y n a r o d o w e g o O ś r o d k a B a ­ d a ń T e a t r a l n y c h ( C I R T ) d o A f r y k i ( 1 9 7 3 ) i O d i n Teatret p r o w a ­ d z o n e g o przez d a w n e g o ucznia G r o t o w s k i e g o , E u g e n i o Barbę, najpierw do Pulii na P o ł u d n i u W ł o c h (1974) a następnie do i n d i a ń s k i e g o p l e m i e n i a J o n o m a n ó w na p o g r a n i c z u W e n e z u e l i i Brazylii, gdzieś na w s i p o ł o ż o n e j nad g ó r n y m b i e g i e m O r i n o k o , w p o ł u d n i o w y m zakątku wenezuelskiego terytorium (1976), wreszcie w Wyprawach do „enklaw Amazonii kulturowych" w p o ł u d n i o w e j i w s c h o d n i e j Polsce i w i n n y c h k r a j a c h , p o d e ­ j m o w a n y c h przez O ś r o d e k Praktyk T e a t r a l n y c h a także w inspirowanej „Gardzienice", i nawiązującej d o jego doświadczeń działalności „ P o g r a n i c z a " i „ W ę g a j t " — można odnaleźć w ą t k i i idee k o r e s p o n d u j ą c e z t y m i , k t ó r e L i m a n o w s k i rozwijał czy których intuicje zapisywał w s w o i c h tekstach. czysław Limanowski zasługuje na rzetelną monografię, która p o w i n n a stać się p a s j o n u j ą c y m d o k u m e n t e m z historii p o l s k i e j k u l t u r y . Na w i e l k i e b o g a c t w o i zarazem k o m p l i k a c j ę j e g o o s o b o ­ w o ś c i w s k a z u j ą w s z y s c y , k t ó r z y g o lepiej znali. P r z y w o ł a m t u jednak tylko świadectwa Stefana S r e b r n e g o i Konrada Górs­ kiego: „Limanowski był naturą niezwykle skomplikowaną; w jego psychice krzyżowały się elementy bardzo różnorodne, często sprzeczne. [...] T e sprzeczności wyrastały jednak ze w s p ó l n e g o podłoża, które w pracy teatralnej prowadzić mogło w tym lub innym konkretnym w y p a d k u do pomyłek, ale ogólnie biorąc było w skutkach s w o i c h dobroczynne. Podłoże o w o — to żądanie prawdy i szczerości przeżycia; żądanie, by w sztuce aktora nie tylko nie było blagi i taniego efekciarstwa, ale aby nic nie było «pomysłem», na zimno obmyślanym «chwytem», a wszystko — czy to będzie reakcja psychiczna na codzienną sytuację «życiową», czy wyraz uczucia metafizycznego lub religijnego — pełną prawdą w e w n ę t r z n ą . I pod tym względem posiadał Limanowski w y j ą t k o w ą czułość na wszelką nieszczerość w grze, na choćby najlżejszą próbę ułatwienia sobie zadania sztuczkami i «nagrywaniami». M o ż n a się było nim posługiwać jak precyzyj­ nym, wysokoczułym instrumentem do wykrywania fałszu aktorskiego. Wystarczyła jedna nuta fałszywa, jeden drobny szczególik martwy, «sztampowy», by L i m a n o w s k i syknął, zerwał się z krzesła, zaczął krzyczeć i szarpać swoją bujną c z u p r y n ę . " „Limanowski był s w e g o rodzaju geniuszem poznania intuicyjnego. Stąd też w sferze twórczości artystycznej nie liczył się z argumentacją wyłącznie pojęciową. [...] L i m a n o w s k i przedstawiał połączenie cech niezmiernie rzadkie i przedziwne. Była tam olbrzymia intuicja i wyobraźnia obok znakomitych cech intelektu i wszechstronnej wiedzy. Było niesłychane napięcie życia u c z u c i o w e g o i stąd g w a ł t o w n o ś ć reakcji u c z u c i o w y c h obok ciepła, dobroci i humoru. Była życiowa bezradność dziecka i abnegacja obok zapatrzenia się w straszliwe, oszałamiające b o g a c t w o rzeczywistości, którą chłonął w siebie wszystkimi zmysłami. Złączenie w jednym człowieku tylu możliwości i kontrastów d a w a ł o w w y n i k u jedną z najciekawszych i najbardziej kolorowych indywidualno­ ści, jakie się przesunęły przed oczami ludzi dzisiejszej e p o k i . " 89 90 O s t a t n i w r e s z c i e , c h o c i a ż w c a l e nie n a j m n i e j w a ż n y , p o w ó d , dla k t ó r e g o z d e c y d o w a ł e m się p o d j ą ć w y s i ł e k o c a l e n i a i p r z y p o ­ m n i e n i a t y c h t e k s t ó w , jest m o j a f a s c y n a c j a c i e k a w ą c h o ć przecież do dzisiaj uczony, kontrowersyjną myśliciel i — działacz osobowością teatralny, ich inspirator autora. i Ten prekursor z a r ó w n o w n a u c e jak i w sztuce, u m y s ł w y b i t n i e t w ó r c z y , j e d e n z c i e k a w s z y c h w s w o i c h c z a s a c h , które na c o j a k na c o , ale na brak w y b i t n y c h i n d y w i d u a l n o ś c i nie m o g ł y się uskarżać — z całą pewnością nie zasługuje na zapomnienie. Byłaby to wręcz N i e w ą t p l i w i e należał d o t y c h , którzy w y t y c z a j ą n o w e d r o g i . F o r m u ł o w a ł t o , o c z y w i ś c i e , w j ę z y k u s w o j e j e p o k i . J e g o język i styl r z e c z y w i ś c i e b y w a j ą s t a r o ś w i e c k i e . Należą d o e p o k i , której nie ma już o d d a w n a . O s o b l i w y p a r a d o k s p o l e g a j e d n a k na t y m , że M i e c z y s ł a w L i m a n o w s k i w r a z z całą t o w a r z y s z ą c ą m u aurą staroświecczyzny ma n a m jeszcze c i ą g l e znacznie w i ę c e j do p o w i e d z e n i a o teatrze, k u l t u r z e i w k o ń c u o nas s a m y c h , niż w i e l u s p o ś r ó d t y c h , którzy uważają się za a w a n g a r d ę naszych c z a s ó w . w y j ą t k o w a lekkomyślność i krótkowzroczność. Przeciwnie: M i e ­ Jesień 1986 - zima 1 9 8 7 PRZYPISY 1 Tekst tu publikowany, zamierzony był przez autora jako wstęp do książki Mieczysława L i m a n o w s k i e g o Byl kiedyś teatr Dionizosa, wybór, wstęp i opracowanie: Z. Osiński. Książka czeka od 1 9 8 7 r. na publikację w W y d a w n i c t w i e Literackim, i trudno spodziewać się, by się w niedługim czasie ukazała. L. Roszko, Mieczysław Limanowski (1876—1948), [W:] Z dziejów nauki polskiej. Księga Pamiątkowa Towarzystwa Naukowego w Toruniu (1875— 1975). Pod redakcją: A . Hutnikiewicza, L J a n i s z e w s k i e g o . War­ s z a w a — P o z n a ń — T o r u ń 1 9 7 5 s . 277 — 3 0 6 ; Z. Wójcik, Mieczysław Lima­ nowski (18761948), „Wszechświat" 1967, z. 5, s. 126 - 1 28; J . Marosz, Mieczysław Limanowski w latach 1876— 1923, „Prace M u z e u m Ziemi" nr 15, cz. I, W a r s z a w a 1 9 7 0 , s. 141 - 1 5 5 Mieczysław Limanowski. Studia Societatis Scientiarum Torunensis. Supplementum II, Toruń 1 9 5 0 : E. Passendorfer, Mieczysław Limanowski jako geolog, s . 17 — 36; R. G a l o n , Mieczysław Limanowski jako geograf, s . 37 - 3 9 ; W. Goetel, Mieczysław Limanowski. Wspomnienie, s. 41 —44; K. Stecki, Wspomnienia o Mieczysławie Limanowskim z lat 1909— 1914, s . 45-50 A . Chałubińska, Wspomnienia o prof. M. Limanowskim, „Czasopismo Geograficzne" t. X X I / X X I / X X I I , 1 9 5 0 / 1 9 5 1 . W r o c ł a w 1 9 2 5 , s. 5 2 9 - 5 3 2 ; B. Halicki, Mieczysław Limanowski, „Przegląd Geograficzny" t. XXI, 1 9 4 7 , W a r s z a w a 1 9 4 8 , s . 3 4 8 - 3 5 1 ; C . Kuźniar, Mieczysław Limanowski, Wspomnienie pośmiertne, „Rocznik Polskiego T o w a r z y s t w a G e o l o g i c z ­ nego" t. XVIII, Kraków 1 9 4 9 , s. 3 1 8 - 3 3 2 ; S . M a ł k o w s k i , Mieczysław Limanowski, „Chrońmy Przyrodę Ojczystą" 1 9 4 8 , nr 3 — 4, s. 24 — 26 S . Narębski, Ojciec i syn weszli do polskiego panteonu. Słowo o Mieczysławie Limanowskim, „Glos Pomorza" 2111948, nr 3 2 ; J . Maśliński, Kim byl Mieczysław Limanowski, „Gazeta Z a c h o d n i a " 9111948, nr 38; W. Charkiewicz, Liman, „ L w ó w i W i l n o " [ L o n d y n ] 2 9 1 1 1 9 4 8 , nr 6 1 ; J . Wyszomirski, Infernalny Liman, „ N o w i n y Literackie" 1 9 4 8 , nr 2 1 , s. 3. Przedruk: „ L w ó w i W i l n o " [ L o n d y n ] 1 V I 1 1 9 4 8 , nr 7 8 J . B . , Toruń ku czci śp. prof. Mieczysława Limanowskiego, „Głos Pomorza" 9 I11948, nr 3 8 L. Roszkówna, Sesja naukowa poświęcona pamięci profesora Mieczy­ sława Limanowskiego, „Przegląd Geograficzny" t. 4 2 , W a r s z a w a 1 9 7 0 , z. 4, s . 7 9 9 - 8 0 1 2 9 4 5 8 7 8 M. L i m a n o w s k i , Sur la tectonique des Monts Peloritains dans le environs de Taormina (Sicile), „ Bulletin de la societe r a n d o i s e d e s s c i e n c e s naturelles" vol. X L V , nr 165, Imprimeries Rćnnies, L a u s a n n e 1909; Sur la tectonique des Monts, Peloritains dans le environs de Taormina par Miecislas L i m a n o w s k i , [w:] Bulletin des laboratories de geologie, geographic physique, mineralogie et paleontologie de I'Universite de Lousanne B. L i m a n o w s k i , Pamiętniki, oprać. J . Durko; t. 1 ( 1 8 3 5 - 1 8 7 0 ) z przedmową A . Próchnika, W y d . II, W a r s z a w a 1 9 3 7 , W y d . II W a r s z a w a 1 9 5 7 ; t. 2 ( 1 8 7 0 - 1 9 0 7 ) , W - w a 1958; t. 3 ( 1 9 0 7 - 1 9 1 9 ) , W - w a 1 9 6 1 , t. 4 ( 1 9 1 9 - 1 9 2 8 ) , W - w a 1973 J . S z c z u b l e w s k i : Pierwsza Reduta Osterwy, W a r s z a w a 1 9 6 5 ; Żywot Osterwy, W y d . I, W a r s z a w a 1 9 7 1 ; W y d . II, W a r s z a w a 1 9 7 3 9 1 0 11 Przemówienie dyr. Horzycy, Torunia na pogrzebie profesora Pomorza" 3 0 11948, nr 29 [ w artykule:] A . F . , Świat Mieczysława Limanowskiego, naukowy „Głos 1 2 M. L i m a n o w s k i , Wycieczka w Tatry i Pieniny. IX Międzynarodowy Kongres Geologiczny 1903, „Pamiętnik T o w a r z y s t w a Tatrzańskiego" t. X X V , Kraków 1 9 0 4 , s. 181 1 9 M. L i m a n o w s k i , Marian Raciborski. Wspomnienie Polskie" 1 9 1 7 , nr 1 1 8 „ N a u k a P o l s k a " t. III, 1 9 2 0 , s . 6 0 - 6 2 . pośmiertne, „Echo 1 4 15 Kultura wsi. Biuletyn XIII zagadnieniom kultury wiejskiej W a r s z a w a 1 9 3 0 , s. 2 0 - 2 1 1 8 M. L i m a n o w s k i , Maurycy 227-231 Konferencji Oświatowej, poświęconej w Polsce. Łowicz 10, 11, 12 I 1930, Lugeon, „Wszechświat" 1 9 3 7 , nr 8, s. 1 7 Goethe, Podróż włoska. Tłum., przypisy i posłowie H. Krzeczkowski, Warszawa 1980, s. 70 1 8 Przedruki w : L. Schiller, Teatr Ogromny. Oprać, i wstępem opatrzył Z. R a s z e w s k i , W a r s z a w a 1 9 6 1 , s . 2 8 4 ; L. Schiller, Droga przez teatr 19241939. Oprać. J . T i m o s z e w i c z , W a r s z a w a 1 9 8 3 , s. 3 6 8 - 3 6 9 A. Słonimski, Alfabet wspomień. W a r s z a w a 1 9 7 5 , s. 1 2 5 - 1 2 6 . Pier­ wodruk pt. Obrona odbiorcy, „Tygodnik P o w s z e c h n y " 1 9 7 1 , nr 51 - 5 2 Por. m.in. pozycje w przypisach 3 i 4 do niniejszego tekstu. 1 9 2 0 83 �2 1 Por. J . Kolbuszewski, Tatry w literaturze polskiej, Kraków 1 9 8 2 , s. 4 0 7 - 4 2 5 (W kręgu „Nietoty"). Szczublewski: Pierwsza Reduta Osterwy, s. 209; Żywot Osterwy, s. 2 4 4 List byt pisany w Zaściance, poczta B a w o r ó w , powiat tarnopolski, gdzie L i m a n o w s k i — po powrocie z kolejnego pobytu w e Włoszech — przebywał w majątku M a l c z e w s k i c h od połowy sierpnia do pierwszych dni listopada 191 2 r. — Listy Mieczysława Limanowskiego do Tekli Góreckiej 1911 - 1914. Autografy. Zbiory S p e c j a l n e Instytutu Sztuki P A N * Notatki rękopiśmienne Mieczysława L i m a n o w s k i e g o . Zbiory Julii Marosz w Warszawie. — Najwcześniejsze z tych notatek noszą datę 5 kwietnia 191 9, w ogóle większość z nich pochodzi z tego roku (ostatnia zapisana data: 6 lipca 1 9 1 9 ) . W tym czasie powstały również niewątpliwie Zasadnicze podstawy sztuki teatru ezoterycznego i Zasadnicze podstawy twórczości aktorskiej. Natomiast Słowniczek aktorski redutowy i Słow­ niczek redutowy są z całą pewnością późniejsze. Piszę o tym obszerniej w e Wstępie do: M. L i m a n o w s k i , J . O s t e r w a , Listy, W a r s z a w a 1 9 8 7 , s . 6 3 - 8 1 A. Artaud, Oeuvres completes, Gallimard, Paris 1 9 6 9 , t. VII (Heliogabale ou /'Anarchistę couronne. Les Nouvelles Revelations de J'Etre), s . 1 3 9 - 1 4 1 , 3 4 7 - 3 5 0 i 4 1 9 - 4 2 4 C . G . J u n g , Rebis czyli kamień filozofów. Wybrał, przełożył i poprze­ dził wstępem J . Prokopiuk, W a r s z a w a 1 9 8 8 , s . 5 0 3 — 5 6 7 (XIV. Syn­ chroniczność). List pisany w K o s o w i e . Rękopis znajduje się w zbiorach Julii Marosz. Por. L i m a n o w s k i , O s t e r w a , Listy, s. 1 2 3 R. Steiner, Die Weltgeschichte in anthropospohischer Beleuchtung und ais Grund/age der Erkenntnis des Menschengeistes. Mysterienstatten des Mittelalters, Rosenkruezertum und modernes Einweihungsprinzip. Dornach 1962 [14 odczytów wygłoszonych w okresie: 24.12.1923-13.01.1924] Por. M. K. W o ł o w s k i , Antropozofia Rudolfa Steinera i jej przeciwnicy w Polsce, W a r s z a w a 1 9 2 6 M. L i m a n o w s k i , Moskwa przez pryzmat polskiej duszy. I Dzwony, „Gazeta Polska" ( M o s k w a ) 2 8 V I I I ( 1 0 I X ) 1 9 1 6 , nr 2 3 6 ( 3 0 3 ) , s . 2 M. L i m a n o w s k i , Moskwa przez pryzmat duszy polskiej. II Sen białego Kremla. „Gazeta Polska" ( M o s k w a ) 20 IX ( 3 X ) 1 9 1 6 , nr 2 5 9 ( 3 2 6 ) , s . 2 mrs, W obliczu idealizmu. Na marginesie prelekcji Limanowskiego i Osterwy o Reducie, „Kurier Wileński" 4 X 1 1 9 2 5 , nr 2 5 1 , s . 2 Z. Kępiński, Mickiewicz hermetyczny. W a r s z a w a 1980, s. 2 0 8 Steiner, Boże Narodzenie — święto inspiracji, s. 10 Kępiński, s . 3 0 7 - 2 0 9 Por. J . Znamierowski, Glosy naszych czytelników. W imię Prawdy, „Kurier Wileński" 2 6 1 1 1 9 2 5 , nr 47, s . 2 - 3 L. C h a j n , Wolnomularstwo w II Rzeczypospolitej, W a r s z a w a 1 9 7 5 , s. 2 1 6 ; L. C h a j n , Polskie wolnomularstwo 1920-1938, W y d . II zmienione, W a r s z a w a 1 9 8 4 , s. 188; L. Hass, Ambicje, rachuby, rzeczywistość. Wolnomularstwo w Europie Środkowo-Wschodniej 1905—1928. War­ s z a w a 1984, s . 2 3 2 - 3 7 0 L i m a n o w s k i , Istota ku/tury. s . 15 M. L i m a n o w s k i , W Wilnie glos ma urbanistyka. (IX, Mickiewicz prosił, aby figur nie naruszać), „ S ł o w o " 4 V 1 1 9 3 7 , nr 152 S. 1 5 - 1 8 J . R e y c h m a n , Peleryna, ciupaga i znak tajemny. Posłowie J . Krzyżano­ w s k i . W y d . II, Kraków 1 9 7 6 , s . 1 6 4 - 1 6 7 Por. J . В., Toruń ku czci śp. prof. Mieczysława Limanowskiego. Por. J . Stradecki, W kręgu Skamandra, W a r s z a w a 1 9 7 7 , s. 2 4 3 ; S z c z u b l e w s k i , Pierwsza Reduta Osterwy, s . 86 — 8 9 Słonimski, Obrona odbiorcy J . Lechoń, Dziennik, t. 1, L o n d y n 1 9 6 7 , s. 2 4 6 i t. 3, L o n d y n 1 9 7 3 , s. 471 J . Krzyżanowski, Cenna kartka z dziejów Zakopanego. [W:] R e y c h ­ man, s . 2 6 5 J . Miciński, Z tajemnic Reduty. Garść wspomnień i ostrzeżeń, „ W i a ­ domości Literackie" 14 V 1 1 9 2 5 , nr 24, s . 1. Por. S z c z u b l e w s k i , Pierwsza Reduta Osterwy, s. 2 6 5 - 2 6 8 „Glos Pomorza" 1 9 4 8 , nr 32 J . B . , Toruń ku czci śp. prof. Mieczysława Limanowskiego „Gazeta Z a c h o d n i a " 1 9 4 8 , nr 38 J e - M i , O Mieczysławie Limanowskim, „Głos Wielkopolski" 7111 9 4 8 , nr 37 Najzas/użeńsi wilnianie. Ostateczne obliczenia głosów, „ S ł o w o " 2 0 i 21 11933, nr-y 19 i 20 W y s z . [ J . W y s z o m i r s k i ] , Nasza ankieta, „ S ł o w o " 14 IV 1934, nr 99 T. Byrski, Teatr — radio. Wspomnienia, Warszawa 1976, s. 185 2 2 2 3 2 2 5 2 6 2 7 2 8 2 5 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 8 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 4 6 4 7 4 8 4 9 5 0 5 1 5 2 53 5 4 8 5 84 5 6 5 7 Roszko, s. 2 9 3 Schiller, Droga przez teatr 1924- 1939, s . 3 6 9 - 3 7 0 5 8 „Wiadomości Literackie" 1 9 2 5 , nr 2 6 / 7 8 . Przedruki [ w ] : H. M a ł k o w s ­ ka, Wspomnienia z „Reduty", Warszawa 1960, s. 209 — 217; S . Jaracz, 0 teatrze i aktorze. Oprać, i wstępem opatrzył W. Natanson, W a r s z a w a 1 9 6 2 , s. 33 - 4 2 ; O Zespole Reduty 1919 - 1939. Wspomnienia, W a r s z a w a 1 9 7 0 , s . 2 5 — 3 3 [z małymi skrótami]. Myśl teatralna polskiej awangardy 1919-1939. Antologia. Wybór i wstęp S . Marczak-Oborski. Noty L. Kuchtówna, W a r s z a w a 1 9 7 3 , s . 7 4 - 8 1 5 9 [W:] Mieczysław Limanowski; s . 7 2 . Przedruk w: S . Srebrny, Teatr grecki i polski. Wybór i oprać. S . Gąssowski. W s t ę p J . Ł a n o w s k i , W a r s z a w a 1 9 8 4 , s. 6 4 4 6 0 F. Nietzsche, Tako rzecze Zaratustra. Książka nikogo. Przel. W. Berent, W a r s z a w a 1 9 0 7 , s . 12 dla wszystkich i dla 8 1 E. Świerczewski, Mieczysław Limanowski, „Przegląd Teatralny i Kine­ matograficzny" 1 9 2 2 , nr 17, s . 5 —8 Przemówienie dyr. Horzycy. J . S z a n i a w s k i , W pobliżu teatru. Kraków 1 9 5 6 , s . 1 7 9 A r c h i w u m Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Akta Mieczy­ sława L i m a n o w s k i e g o 82 8 3 8 4 85 Rozmowa z Włodzimierzem Staniewskim. Rozmawiała Izabella Bodnar, „Pismo Literacko-Artystyczne" 1 9 8 6 , nr 3, s . 141 W. Staniewski, O Wyprawie do Laponii — inaczej, „ D i a l o g " 1984, nr 8, s . 1 0 7 L i m a n o w s k i , Marian Raciborski M. L i m a n o w s k i , Muzeum, którego dotąd nie by/o, „Gazeta C o d z i e n ­ n a " 1 9 4 0 , nr 15 L i m a n o w s k i , O s t e r w a , Listy, s . 1 5 0 8 8 8 7 8 8 8 9 70 Listy Juliusza Osterwy. Wstęp napisał J . Z a w i e y s k i . Listy zebrała E. Osterwianka, Redaktor tomu E. Krasiński, W a r s z a w a 1 9 6 8 , s . 90 ( D o R o m a n a Piotrowskiego, Wilno, 1 0 X 1 1 9 2 7 ) 71 tamże, s. 2 3 7 ( D o Marii Dulęby. Siedliska, 14 V I I 1 1 9 3 9 ) J G r o t o w s k i , Jak żyć by można, ..Odra" 1 9 7 2 , nr 4, s . 3 4 List wysłany z majątku D y n o w s k i c h w Istalsnie, poczta L u c y n , Witebska gubernia. — Listy Mieczysława L i m a n o w s k i e g o do Tekli Górec­ kiej 1 9 1 1 - 1 9 1 4 Zaścianka, poczta B a w o r ó w , u M a l c z e w s k i c h . — Listy Mieczysława L i m a n o w s k i e g o do Tekli Góreckiej 1911 — 1 9 1 4 [Zakopane] 17 października 1 9 1 1 . — Listy M. L i m a n o w s k i e g o do Tekli Góreckiej 1 9 1 1 - 1 9 1 4 Edward Krasiński w recenzji wewnętrznej książki, przypis 1. J . G r o t o w s k i , Teatr Źródeł, „Zeszyty Literackie" 19, [Paryż 1 9 8 7 ] , s . 105 Tamże, s . 1 0 4 - 1 0 5 7 2 7 3 7 4 7 5 7 8 7 7 7 8 7 9 J . Grotowski, Tecniche originarie dell'attore, Istituto del Teatro e delio Spettacolo, [ R z y m b.d.], maszynopis powielony, s . 1 9 5 — 196 „Sfinks" 1914, nr 7, s. 108 „Pamiętnik Teatralny" 1 9 6 2 , z. 1, s. 101 - 1 1 6 Z. R a s z e w s k i , Słowacki i Mickiewicz wobec teatru romantycznego. Dwa epizody, „Pamiętnik Teatralny" 1 9 5 9 , z. 1 — 3 , s . 5 - 4 6 . Przedruk w: Z. R a s z e w s k i , Staroświecczyzna i postęp czasu. O teatrze polskim (17651865), W a r s z a w a 1 9 6 3 , s. 221 — 269; Z R a s z e w s k i , O treatralnym kształcie „Balladyny", „Pamiętnik Teatralny" 1 9 5 9 , z. 1 - 3 , s. 1 5 3 - 1 8 6 . Por. też: J . Maciejewski, Zagadka „Kordiana", „Pamiętnik Teatralny" 1 9 5 9 , z. 1—3, s . 102 — 130; J . Maciejewski, „Kordian" — dramatyczna trylogia, Poznań 1 9 6 1 , s . 1 0 5 - 1 3 4 [Rozdz. Widowisko] i 245-247; J . Maciejewski, Trzy szkice romantyczne. O „Dziadach" — „Balladynie' — Epilogu „Pana Tadeusza", Poznań 1967; M . W i t k o w s k i , Świat teatralny młodego Mickiewicza, W a r s z a w a 1971 Słowacki mistyczny. Propozycje i dyskusje sympozjum. Warszawa 10—11 grudnia 1 9 7 9 . Pod redakcją M. J a n i o n i M. Żmigrodzkiej, W a r s z a w a 1 9 8 1 . Por. też: J . T o m k o w s k i , Juliusz Słowacki i tradycje mistyki europejskiej, W a r s z a w a 1 9 8 4 Srebrny, Teatr grecki i polski, s. 72 Tamże, s. 6 3 , 6 8 Tamże, s . 6 7 M. L i m a n o w s k i , Z powodu wileńskiego Smoka. Z przemówienia na akademii dnia 26 kwietnia b.r., „ S ł o w o " , 6 . V . 1 9 3 1 , nr 1 0 3 Na podstawie fragmentu recenzji w y d a w n i c z e j E d w a r d a Krasińskiego z książki M. L i m a n o w s k i , Był kiedyś teatr Dionizosa — por. przypis 1 Srebrny, Teatr grecki i polski, s . 6 5 K. Górski, O stosunku Mieczysława Limanowskiego do dzieł literac­ kich, [w:] Mieczysław Limanowski, s. 5 5 8 0 8 1 8 2 83 8 4 8 5 8 6 8 7 8 8 8 9 9 0 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c1b5d990433b80437bc6578a2792fbf7.pdf c56c5025eec72ea3f2d4fcec206f8697 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2353 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2184 Title A name given to the resource "Herody" na deskach teatru Dormana / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4, s.95-98 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fiderkiewicz, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Maria Fiderkiewicz „ H E R O D Y " NA DESKACH TEATRU JANA Kiedy w DORMANA 1 9 8 6 roku rozpoczęłam na Ż y w i e c c z y ź n i e badania e t n o g r a f i c z n e z e s p o ł ó w o b r z ę d o w y c h , s p o t k a ł a m się z n a d ­ z w y c z a j ż y w ą w t y c h kręgach pamięcią o nieżyjącym już J a n i e Dormanie. 1 J a n D o r m a n znany jest przede w s z y s t k i m j a k o t w ó r c a teatru dziecka. J e g o p o n a d trzydziestoletnia działalność j a k o autora i reżysera n o w a t o r s k i c h przedstawień dla dzieci i młodzieży, a p o d koniec życia także dla d o r o s ł y c h , była t e m a t e m w i e l u recenzji p r a s o w y c h oraz a r t y k u ł ó w w specjalistycznych t y t u ł a c h z zakresu sztuki oraz p e d a g o g i k i w kraju i za granicą. O fascynacji D o r m a n a teatrem l u d o w y m pisano n i e w i e l e . Były to w z m i a n k i przy okazji recenzji teatralnych i relacji z imprezy „ H e r o d y " . Najcenniejszymi źródłami s t a n o w i ą c y m i rzetelną p o d ­ s t a w ę d o analizy roli f o l k l o r u w szczególności zaś r o d z i m e g o teatru l u d o w e g o w o g ó l n e j k o n c e p c j i teatru Dormana należą w y p o w i e d z i s a m e g o artysty. A r t y k u ł ten p o w s t a ł w głównej mierze w o p a r c i u o liczne r o z m o w y p r z e p r o w a d z o n e przeze m n i e w latach 1 9 8 6 - 1 9 9 0 (przy okazji badań ż y w i e c k i c h o b r z ę d o w y c h z e s p o ł ó w k o l ę d n i c z y c h „ D z i a d y " i „ S z l a c h c i c e " ) na t e m a t „ H e ­ r o d ó w " — przeglądu z e s p o ł ó w k o l ę d n i c z y c h okresu b o ż e n a r o d z e n i o w e g o i n o w o r o c z n e g o o r g a n i z o w a n e g o przez J a n a Dor­ Będzin 1 9 7 3 . Herod, Zespół z Bębła, d. pow. krakowski mana w latach 1 9 6 5 - 1 9 7 3 w Teatrze Dzieci Zagłębia w Będzinie. S w o i c h i n f o r m a t o r ó w podzieliłam na d w i e g r u p y . Do pierwszej zaliczyłam c z ł o n k ó w z e s p o ł ó w o b r z ę d o w y c h z Ż y w i e c c z y z n y , z a r ó w n o t y c h , którzy znali Dormana osobiście i brali udział w przeglądzie, a k t ó r y c h informacje były dla m n i e najcenniejsze, jak i t y c h , którzy znali D o r m a n a j e d y n i e z o p o w i a d a ń . W drugiej g r u p i e znaleźli się j e g o w s p ó ł p r a c o w n i c y ze Śląska i Zagłębia, koledzy z teatru oraz rodzina. Jak d o s z ł o d o p i e r w s z y c h „ H e r o d ó w " i skąd p o m y s ł przenie­ sienia obrzędu na scenę teatralną? Ż o n a D o r m a n a — — tak m ó w i na ten temat: „ P o w o j n i e , kiedy Janina mieszkaliśmy w S o s n o w c u przyszli d o naszego d o m u podczas B o ż e g o N a r o ­ dzenia c h ł o p c y z g w i a z d ą i ś p i e w a l i kolędy. Oni byli aż z Piekar Śląskich. W t e d y nie w o l n o b y ł o c h o d z i ć ' H e r o d o m ' ani k o l ę d o ­ w a ć . A przecież c h o d z i l i , ' M i k o ł a j e ' , ' Ł u c j e ' . Kiedyś szliśmy k o ł o d w o r c a w S o s n o w c u , a t u idą ' H e r o d y ' , j e d e n 'diabełek' z różkami miał c h y b a sześć lat, pozostali c h ł o p c y byli n i e w i e l e starsi. Byli g ł o d n i i zziębnięci. M ą ż p o w i e d z i a ł d o n i c h : — Zgłoście się d o teatru w Będzinie, będziecie w y s t ę p o w a ć na s c e n i e " . 2 Rekrutację d o pierwszego przeglądu z o r g a n i z o w a l i sami D o r m a n o w i e — zbierając o d s p o t k a n y c h na ulicy k o l ę d n i k ó w adresy zamieszkania. W p i e r w s z y c h „ H e r o d a c h " udział w z i ę ł o siedem z e s p o ł ó w z: G l i w i c — B o j k o w a , Czeladzi, D ą b r o w y Górniczej, B i a ł e g o Kościoła, Z i e l o n k i i Strzemieszyc. W t y m miejscu p r z y p o ­ mnieć należy, że w p r o w a d z o n y w okresie s t a l i n o w s k i m u r z ę d o w y zakaz k o l ę d o w a n i a o b o w i ą z y w a ł w f o r m i e o g r a n i c z o n e j w n i e ­ k t ó r y c h r e g i o n a c h kraju aż d o 1 9 8 9 r o k u . Na przykład w latach osiemdziesiątych nie b y ł o co p r a w d a c a ł k o w i t e g o zakazu na Ż y w i e c c z y ź n i e , ale zespoły musiały mieć z e z w o l e n i e wydane przez naczelnika g m i n y określające trasę k o l ę d o w a n i a oraz rodzaj z a b a w i f i g l i k o l ę d n i c z y c h . Brak zezwolenia u p o w a ż n i a ł urząd g m i n y d o ukarania k i e r o w n i k a g r u p y g r z y w n ą . D o r m a n z d a w a ł sobie s p r a w ę z t e g o , że obrzęd k o l ę d n i c z y w wersji scenicznej traci bardzo w i e l e : „ ( . . . ) przenosząc z w y c z a j k o l ę d o w y na scenę przekształcamy sakralną z a b a w ę , z a k ł ó c a m y przyjęty porządek, (...) obrzęd w y j ę t y ze ś r o d o w i s k a z a c h o w u j e nadal f o r m ę r y t u a ł u , ale p o z b a w i o n y jest życia, przenosi uczest­ n i k ó w w inny ś w i a t " . 3 U t r z y m a n i e przy życiu r ó ż n y c h f o r m obrzędu b o ż e n a r o d z e n i o w e g o i n o w o r o c z n e g o — t o pierwszy w a ż n y p o w ó d z o r g a n i z o ­ w a n i a „ H e r o d ó w " . Wiązał się o n z koniecznością przybliżenia współczesnemu człowiekowi tradycyjnych obrzędów. Drugim, r ó w n i e w a ż n y m m o t y w e m była fascynacja teatrem l u d o w y m , w efekcie której D o r m a n przeniósł niektóre e l e m e n t y k o n w e n c j i t e g o teatru d o w ł a s n y c h inscenizacji, b o w i e m w zastanej k o n ­ w e n c j i teatru z a w o d o w e g o nie z n a j d o w a ł t a k i c h e l e m e n t ó w , " ( . . . ) które w z m a c n i a ł y b y k o n s t r u k c j ę k o m p o z y c j i s c e n i c z n y c h . Brakowało w nich jędrnego poszczególne fragmenty materiału, który zespala, budowanych epizodów. wiąże Szukałem — pisał — poza t y m s p o s o b u na interpretację w s p ó ł c z e s n e g o t e k s t u . D a w n a m e t o d a „ w y c z u w a n i a " e m o c j o n a l n e g o , przeży­ w a n i a , kłóciła się z m o i m i założeniami e s t e t y c z n y m i . W po­ s z u k i w a n i a c h s w o i c h z w r ó c i ł e m się d o teatru o b r z ę d ó w . A b y nazbierać t y c h m a t e r i a ł ó w n a j w i ę c e j p o s t a n o w i ł e m z o r g a n i z o ­ w a ć Przegląd Z e s p o ł ó w O b r z ę d o w y c h . T o , że impreza nabrała i n n e g o charakteru i o b o k m o i c h z a m i a r ó w znalazła uznanie w ś r ó d ludzi parających się z a g a d n i e n i a m i sztuki l u d o w e j (...) myślę, że jest zasługą z a p o t r z e b o w a n i a s p o ł e c z n e g o " . 4 Drugie „ H e r o d y " postanowił Dorman zorganizować w sposób bardziej m e t o d y c z n y . W okresie ś w i ą t B o ż e g o Narodzenia w y j e ­ chali z żoną na w s i e z a g ł ę b i o w s k i e i p o d k r a k o w s k i e , aby o d ­ naleźć i zachęcić d o w y s t ę p ó w w teatrze k o l ę d u j ą c e t a m zespoły. Wśród miejscowej l u d n o ś c i s p o t k a l i się j e d n a k z niechęcią i brakiem zaufania. W o b a w i e przed sankcjami ze s t r o n y w ł a d z nie chciano udzielać im żadnej informacji. Dopiero po długich i c i e r p l i w y c h w y j a ś n i e n i a c h , że intencją i c e l e m przyjazdu jest u c h r o n i e n i e o d z a p o m n i e n i a starych z w y c z a j ó w , r o z m ó w c y d a ­ w a l i się przekonać i „ z d r a d z a l i " adresy k o l ę d n i k ó w . W d r u g i m Przeglądzie udział w z i ę ł o j u ż kilkanaście z e s p o ł ó w . Na imprezę przyjechali p o n a d t o z całego kraju: reżyserzy, s c e n o g ­ r a f o w i e , pisarze, reporterzy i dziennikarze z Telewizji Polskiej, Polskiego Radia oraz Kronika F i l m o w a . Kolejną imprezę p o s t a n o w i ł D o r m a n w z b o g a c i ć o inne, poza „ H e r o d a m i " f o r m y k o l ę d o w a n i a . „ W i e d z i a ł e m o istnieniu ' D z i a 95 �d ó w ' i . S z a l a c h c i c ó w ' w y s t ę p u j ą c y c h w o k o l i c a c h Ż y w c a . Bliżej nej", w warstwę symboliczno-magiczną obrzędu. „Anielę M a t u - ich nie z n a ł e m . Ruszyłem zatem w g ó r y t y m g o r l i w i e j i z w i ę k s z y m szczak (!) z Lalik k o ł o Ż y w c a p o z n a ł e m jeszcze przed śmiercią jej zaciekawieniem". ojca. Teraz, jak za życia Pytla zbierają się c h ł o p a k i , a b y przy­ 5 „ P o d c z a s k t ó r y c h ś ś w i ą t B o ż e g o Narodzenia mąż „ z g i n ą ł " s p o s o b i ć się d o k o l ę d o w a n i a . A n i e l a w okresie g o r ą c z k o w y m się p r z y g o t o w a ń d o świętą B o ż e g o Narodzenia musi znaleźć czas, d o p i e r o w kilka d n i p o ś w i ę t a c h . Dotarł d o Z w a r d o n i a i Lalik, aby w y c i ą g n ą ć r e k w i z y t y z k o m o r y , musi p r z y g o t o w a ć materiały gdzie zauroczyły g o k o l ę d u j ą c e t a m g r u p y z w a n e „ D z i a d a m i " d o reperacji sprzętu. Brakujące trzeba z a m ó w i ć . Ojciec z a m a w i a ł w górach — wspomina Janina Dormanowa — i „Szlachcicami". Maskę kolędnika z „ D z i a d ó w " w 1 9 6 7 r. d o spektaklu Szczęśliwy pojawił wykorzystał maski u Kubaszczyka. M i m o z a w i e i , m i m o m r o z u A n i e l a dociera d o K o n i a k o w a i przedstawia prośbę rzeźbiarzowi. Kubaszczyk książę. D o r m a n miał k o n t a k t y z zespołami „ D z i a d ó w " z Pietrzykowie, c h ę t n i e w y k o n a z a m ó w i e n i e , ale czy zdąży, trzy maski t o d u ż o . Ż a b n i c y G ó r n e j , M i l ó w k i , Kamesznicy, Lalik i Z w a r d o n i a . W s z y s t ­ A n i e l a p o d o b n i e jak ojciec potrafi zachęcić, potrafi przekonać. kie te g r u p y n a j p i e r w poznał w terenie, a p o t e m zaprosił d o N i e ł a t w o zgarnąć całe t o w a r z y s t w o , kiedy u każdego w d o m u Będzina. P o d z i w i a ł instynkt „ g ó r a l i o d Ż y w c a " , który p o z w a l a ł im inne prace, każdy pracuje — t o w Z w a r d o n i u „ n a t a r t a k u " , „ t o na t w ó r c z e przekształcanie scenariusza o b r z ę d u . Dzięki k i l k u l e t ­ w M i l ó w c e na k o l e i " a są n a w e t i tacy c o dzień w dzień dojeżdżają n i m o b s e r w a c j o m t y c h z e s p o ł ó w w w a r u n k a c h n a t u r a l n y c h i na p o c i ą g i e m d o Ż y w c a (...). R o z m a w i a m y o k o l e j n y m w y j e ź d z i e scenie D o r m a n dostrzegł, że t o , c o b y ł o zabawą, przybierało zespołu d o Będzina. A n i e l a narzeka na zespół, że próżniaki, z b i e g i e m czasu f o r m ę artystyczną. W zespołach p o j a w i a ł y się h u n c w o t y , pijaki i g a m o n i e . Ona ma już d o ś ć t e g o w s z y s t k i e g o n o w e postaci, które były reakcją na otaczającą rzeczywistość. (...) A l e g d y c h ł o p c y pozbierają się w izbie, jak „ f r y g a " ugania się Artysta podaje przykład t w ó r c z e g o p o t r a k t o w a n i a roli C y g a n ó w przy p i e c u . W w j e d n e j z g r u p . Para „ n o w o c z e s n y c h " C y g a n ó w , j a k o całość przeistacza się w dziedziniec. Sufit unosi się w górę. Z a k ł a d a m inscenizacyjna i plastyczna t o transpozycja o r y g i n a l n a i trafna. maskę diabła — tańczę razem z n i m i " . izbie g o r ą c o . A n i e l a rozdaje maski (...) Izba 8 „ L u d z i e sądziliby, że t o kradzież p o m y s ł u o d W i t k a c e g o " — z a u ­ W Lalikach na W e ł n i a k o w c e stoi d o dziś „ d z i a d o w s k a c h a ł p a " w a ż a D o r m a n . W y n i k i p r o w a d z o n y c h przeze m n i e badań e t n o ­ — d o m L u d w i k a i Stefanii Pytel. W n i m przez pięćdziesiąt lat g r a f i c z n y c h p o t w i e r d z i ł y spostrzeżenie D o r m a n a o intuicji artys­ zbierał się każdego roku na Szczepana i Sylwestra zespół k o l ę d ­ 6 tycznej i t e m p e r a m e n c i e t w ó r c z y m c z ł o n k ó w „ D z i a d ó w " . 7 We ników. W n i m p r z y g o t o w y w a l i się d o o b c h o d u w s i , w nim w s z y s t k i c h k i l k u n a s t u z n a n y c h m i zespołach z a o b s e r w o w a ł a m o d b y w a ł a się na zakończenie s y l w e s t r o w a p o t a ń c ó w k a . O b e c n i e t w ó r c z e (ale j e d n o c z e ś n i e z g o d n e ze specyfiką myślenia l u d o ­ zespół „ D z i a d ó w " p r o w a d z i w Lalikach Darek M a t u s z n y , trzeci w e g o ) podejście d o „ s c e n a r i u s z a " obrzędu i ról w n i m w y ­ w sztafecie p o k o l e n i o w e j rodziny. Dzięki w i e d z y na t e m a t o b ­ s t ę p u j ą c y c h , a także r o z w ó j plastyki o b r z ę d o w e j . rzędu przekazanej przez matkę, t r o s k l i w i e p r z e c h o w a n y m re­ Oczywiście s t o p i e ń i rodzaj t w ó r c z y c h rozwiązań był różny w p o s z c z e g ó l n y c h k w i z y t o m i s t r o j o m , był w stanie po kilkuletniej przerwie reak­ g r u p a c h , bardziej l u b mniej n o w a t o r s k i ( t r e ś ć ) , czy o r y g i n a l n y t y w o w a ć zespół złożony z ludzi m ł o d y c h , j e g o (forma inscenizacyjna). Zespół, k t ó r y m o p i e k u j e się jest przykładem u m i e j ę t n e g o łączenia rówieśników. „Dziadów" tradycji opartej na najstarszych przekazach z eksplozją m ł o d z i e ń ­ — d w i e oceniał o n bardzo w y s o k o , a m i a n o w i c i e z Lalik i ze czej fantazji i ż y w i o ł o w o ś c i . „ D z i a d y " — m ó w i Darek — t o pełna Spośród znanych Dormanowi żywieckich grup Z w a r d o n i a . W Lalikach b y w a ł bardzo często, zaprzyjaźnił się t a m i m p r o w i z a c j a teatralna, ale o b o w i ą z k o w o z a c h o w a n e być muszą z L u d w i k i e m Pytlem — k i e r o w n i k i e m g r u p y , oraz j e g o córką o b r z ę d o w e sceny, które mają znaczenie s y m b o l i c z n e . Dążę d o o d t w o r z e n i a zespołu w e d ł u g najstarszych przekazów. Szereg ról Anielą M a t u s z n y . L u d w i k Pytel z w i ą z a n y był z zespołem o b r z ę d o w y m „ D z i a ­ z a p o m n i a n o a l b o z a n i e c h a n o . 'Księdza', ' A n i o ł a ' , ' D z i e g c i a r z a ' . " d ó w " o d dziecka. O d 1 9 3 7 r. d o śmierci — w 1 9 6 8 r. — k i e r o w a ł Obrzęd jest dla zespołu zabawą integrującą w s z y s t k i c h jej c z ł o n ­ grupą. Był znaną i p o p u l a r n ą postacią w Szarych G r o n i a c h (tak k ó w , j e d n o c z e ś n i e w s p ó l n a , t w ó r c z a zabawa działa inspirująco. n a z y w a ł y się Laliki d o 1 9 4 7 г.). Z z a w o d u g a j o w y , przez jakiś czas Stare role пр.: D o k t o r a , Ż y d a , Ż y d ó w k i , C y g a n k i w z b o g a c o n e p r o w a d z i ł sklep k o l o n i a l n y , był n i e w ą t p l i w i e c z ł o w i e k i e m n i e t u ­ zostały przez i m p r o w i z u j ą c y c h a k t o r ó w o n o w e elementy. Gosz­ z i n k o w y m , o wielu zainteresowaniach i uzdolnieniach. Aniela cząc w d o m u M a t u s z n y c h na dzień przed w y s t ę p e m zespołu M a t u s z n y t r o s k l i w i e p r z e c h o w u j e d y p l o m , jaki otrzymał jej ojciec w „ G o d a c h Ż y w i e c k i c h " w M i l ó w c e - N i e l e d w i m i a ł a m szczęście w 1 9 3 7 r. za u c z e s t n i c t w o w „ Ś w i ę c i e G ó r " z zespołem o b ­ być nie t y l k o o b s e r w a t o r e m o b r z ę d u , ale stałam się także ś w i a d ­ r z ę d o w y m z Lalik. Był t o j e d y n y w tej imprezie i pierwszy zarazem kiem p r z y g o t o w a ń d o n i e g o , c o p o z w o l i ł o m i o w i e l e lepiej w historii „ Ś w i ę t a G ó r " zespół o b r z ę d o w y . Rola L u d w i k a Pytla zrozumieć j e g o delikatną, magiczną strukturę. Z d a n i e m A n i e l i kierow­ M a t u s z n y przeglądy będzińskie s t a n o w i ł y dla z e s p o ł ó w o b r z ę d o ­ n i c z y c h . Był w jednej o s o b i e o r g a n i z a t o r e m , inspiratorem, w y ­ w y c h o g r o m n ą siłę n a p ę d o w ą d o działania. Ona sama w i e l o k r o t ­ w zespole „ D z i a d ó w " nie ograniczała się d o f u n k c j i c h o w a w c ą , w y k o n a w c ą masek i s t r o j ó w oraz aktorem — j e d n y m nie chciała z r e z y g n o w a ć z p r o w a d z e n i a zespołu, ale D o r m a n z „ d z i a d ó w " . P o z o s t a w i ł p o sobie d o w ó d n i e w ą t p l i w i e g o t a l e n t u zawsze umiał ją skutecznie o d w i e ś ć o d t y c h p l a n ó w . P o n a d t o żal plastycznego: cztery maski ( d w i e w e r s j e Żyda i d w i e Diabła) by jej b y ł o s p o t k a ń w Będzinie, gdzie zawsze p a n o w a ł a bardzo pełne ekpresji i p s y c h o l o g i c z n e j p r a w d y , u n i k a t o w e dzisiaj przy­ serdeczna i bezpośrednia atmosfera. W obrzędzie kłady z zakresu plastyki o b r z ę d o w e j . J a k o m o d e l d o w y k o n a n i a interesowała D o r m a n a f o r m a , resztę — jak w s p o m i n a masek Żyda — „ P a c h c i a r z a " posłużył Ż y d , p r o w a d z ą c y w ó w c z a s — p o z o s t a w i a ł f o l k l o r y s t o m . P a s j o n o w a ł o g o także znaczenie g o s p o d ę w Szarych G r o n i a c h . M a s k i w y k o n a n e przez Pytla żyją, m a g i c z n e i s y m b o l i k a scen i z a c h o w a ń o b r z ę d o w y c h . D o r m a n są n i e o d ł ą c z n y m i r e k w i z y t a m i dla w y k o n a w c ó w w s p ó ł c z e s n e g o potrafił tak b a w i ć się z k o l ę d n i k a m i , j a k b y był j e d n y m z n i c h . zespołu „ D z i a d ó w " , p r o w a d z o n e g o przez w n u k a — Dariusza Matusznego. najbardziej Aniela W ł a d y s ł a w P i w o w a r c z y k już czterdzieści pięć lat z w i ą z a n y jest z zespołem „ D z i a d ó w " z Ż a b n i c y ( n a z w a n y m przez o r g a n i z a t o ­ A n i e l a była szóstym i n a j m ł o d s z y m dzieckiem L u d w i k a i S t e f a ­ r ó w „ G o d ó w Ż y w i e c k i c h " - Przebierańcami Górnej Ż a b n i c y ) . nii Pytel. J a k o j e d y n a z r o d z e ń s t w a pozostała w Lalikach, wyszła Kiedy był m a ł y m c h ł o p c e m g r u p ę „ D z i a d ó w " p r o w a d z i ł j e g o za mąż za Laliczanina i p o śmierci ojca przejęła k i e r o w a n i e grupą stryj. Koneksje r o d z i n n e nie na w i e l e się zdały c h ł o p c u i p o d o b n i e „ D z i a d ó w " . Jest t o sytuacja w y j ą t k o w a , aby o b r z ę d e m , d o jak każdy k t ó r e g o tradycja „ d o p u s z c z a ł a " w y ł ą c z n i e mężczyzn z a j m o w a ł a „ P a c h o ł k a " . Udział w zespole był w ó w c z a s w y r ó ż n i e n i e m , s w o i ­ inny kandydat staż w zespole rozpoczął od roli się kobieta. Rolę A n i e l i M a t u s z n y w p o d t r z y m a n i u k u l t u r y i t r a d y ­ stym a w a n s e m s p o ł e c z n y m . Po trzech latach „strzelania z b a t a " cji l u d o w e j w który j a k o „ P a c h o ł e k " , szesnastoletniemu p o d ó w c z a s W ł a d k o w i p o ­ w i e l o k r o t n i e korzystał z jej w i e d z y i d o ś w i a d c z e n i a w okresie w i e r z o n o rolę „ D i a b ł a " , c o w i ą z a ł o się z w y s t ę p o w a n i e m w mas­ o r g a n i z o w a n i a „ H e r o d ó w " i w pracach inscenizacyjnych in­ ce. „ P o d maską można b y ł o dziołszki brudzić s a d z a m i " — w s p o ­ s p i r o w a n y c h teatrem l u d o w y m . Poza i n f o r m a c j a m i czysto t e c h ­ m i n a Pan W ł a d y s ł a w . — J a k „ D z i a d y " figla nie w y p ł a t a ł y , t o ich nicznymi Aniela wprowadziła Dormana w świat wiedzy „ t a j e m ­ mieli za n i c " . W zespole t y m odegrał P i w o w a r c z y k wszystkie 96 Lalikach w pełni d o c e n i ł J a n Dorman, �tradycją u s t a n o w i o n e role. Najdłużej, bo aż piętnaście lat był Nieco inną w e r s j ę t e g o samego w y d a r z e n i a przekazała mi Pani „ C y g a n e m przed k o ń m i " . „ Z a M ł o d ą Panią t y l k o nie szedłem, nie Maria K w i e c i e ń , g ł ó w n a k s i ę g o w a Teatru Dzieci Zagłębia i bliska c h c i a ł e m być b a b ą " — zwierza się. Kiedy miał p o n a d trzydzieści w s p ó ł p r a c o w n i c a D o r m a n a o d 1 9 6 4 r. aż d o końca j e g o pracy lat został „ K o m e n d a n t e m " ( o b e c n i e k i e r o w n i k zespołu) i f u n k c j ę w teatrze. W e d ł u g niej, spektakl Choinka tę pełni d o dziś. P o m i m o t e g o , że P i w o w a r c z y k d w a d z i e ś c i a pięć coś w s p ó l n e g o z ' H e r o d a m i ' , był j a k b y h a p p e n i n g i e m , ale nie d o lat p r z e p r a c o w a ł w hucie, w o d l e w n i żeliwa „ S z m i d t " w W ę g i e r s ­ k o ń c a , c h o d z i o s p o n t a n i c z n o ś ć łączącą te d w i e f o r m y t e a t r a l n e " . 9 „ ( . . . ) miał futurystów nie czuje się D o r m a n był specjalistą o d afer. Kazał w y w i e ź ć j u r o r ó w , inne h u t n i k i e m . J e g o dziad, ojciec i stryj byli b a c a m i . O n też przez trzy w a ż n e osobistości i część p u b l i c z n o ś c i za miasto, d o g o s p o d y . lata p r o w a d z i ł b a c ó w k ę w Rycerce G ó r n e j . Tradycje pasterskie T a m zostali o b f i c i e uraczeni a l k o h o l e m . Potem p r z y w i e z i o n o ich kiej Górce ( o b e c n i e Bielska Fabryka A r m a t u r ) w rodzinie, a także w samej Ż a b n i c y miały o g r o m n y w p ł y w na d o teatru i w p r o w a d z o n o na scenę, gdzie się s k o m p r o m i t o w a l i . utrzymanie się ż y w o t n o ś c i obrzędu w j e g o najstarszych przeka­ Zespół został ukarany, w y k l u c z o n o g o z udziału w zach. a D o r m a n a z a w i a d o m i o n o , że ' H e r o d ó w ' nie b ę d z i e " . D o r m a n Władysław P i w o w a r c z y k kilkakrotnie brał udział w „Hero­ Festiwalu, interweniował u ówczesnego kierownika wydziału kultury i sztu­ d a c h " , a w 1 9 7 2 roku z d o b y ł w nich w r a z z zespołem pierwsze ki w s p r a w i e z o r g a n i z o w a n i a dziesiątych, j u b i l e u s z o w y c h „ H e r o ­ miejsce. W 1 9 7 5 r. „ D z i a d y " z Ż a b n i c y w y s t ę p o w a ł y na scenie d ó w " , ale ten o d p o w i e d z i a ł m u , że „ ( . . . ) nie p o w i n i e n się s w o i m i Teatru W i e l k i e g o w W a r s z a w i e , a w 1 9 7 6 r. w M u z e u m Etno­ staraniami narażać, g d y ż w ł a d z e p o l i t y c z n e kazały o ' H e r o d a c h ' g r a f i c z n y m w W a r s z a w i e . O zespole t y m Telewizja Polska na­ raz na zawsze z a p o m n i e ć " . kręciła także kilka f i l m ó w . P i w o w a r c z y k w s p o m i n a D o r m a n a j a k o d a c h " , a najlepiej by było, żeby w o g ó l e ślad p o n i c h z a g i n ą ł " człowieka — wspomina Janina Dorman. bezpośredniego i kontaktowego. Na w y s t ę p y do Będzina w s z y s c y c h ł o p c y jeździli bardzo c h ę t n i e . D o r m a n w n i ­ 10 „Kazali m u z a p o m n i e ć o „ H e r o ­ W 1 9 4 5 roku D o r m a n założył w S o s n o w c u Dziecka. W y s t ę p o w a ł y w Międzyszkolny czym ich nie ograniczał, niczego nie zabraniał „ ( . . . ) m o g l i się Teatr n i m w y ł ą c z n i e dzieci, które w y ż y ć na scenie d o w o l i , tak że n a w e t podczas t a k i c h h a r c ó w w ł a s n o r ę c z n i e w y k o n y w a ł y dekoracje i k o s t i u m y d o spektakli. któryś z c h ł o p c ó w spadł ze s c e n y " . P i w o w a r c z y k z rozrzew­ Z a n i m teatr otrzymał siedzibę w D o m u Górnika w S o s n o w c u , n i e n i e m w s p o m i n a serdeczną atmosferę, jaka p a n o w a ł a podczas wszystkie p r z y g o t o w a n i a o d b y w a ł y się w m a l e ń k i m mieszkaniu w y s t ę p ó w w Będzinie i bardzo żałuje, że „ G o d y Ż y w i e c k i e " tak D o r m a n ó w , na p o d d a s z u . Zdarzało się, że dzieci n i e w i e l e mają z tamtej n i e z a p o m n i a n e j imprezy. spały, z p o w o d u Na c z w a r t e „ H e r o d y " w 1 9 6 8 roku zgłosiło się kilkanaście panującej t a m ciasnoty, Dormanów przykryte świeżo w y m a l o w a n y m i planszami s c e n o g r a f i c z n y m i . Na spektakle d o z e s p o ł ó w i impreza t r w a ł a d w a d n i . Przyjechali na nią goście D o m u Górnika przyjeżdżał B o l e s ł a w Bierut, bardzo p o d o b a ł y m u z całego kraju, a p o n a d t o z B e l g i i , Bułgarii i C z e c h o s ł o w a c j i . się w y s t ę p y dzieci, c h w a l i ł je i nagradzał c u k i e r k a m i . W teatrze N a s t ę p n e g o roku w Przeglądzie udział w z i ę ł y dwadzieścia d w a t y m , p o m y ś l a n y m j a k o w s p ó l n a zabawa udział brało sto d w a d z i e ­ zespoły. J a n u s z K i d a w a nakręcił f i l m d o k u m e n t a l n y Herody, ścia dzieci. W czasie k t ó r y c h ś wakacji letnich D o r m a n o w i e w r a z który z r e a l i z o w a n y był w terenie i na scenie, a D o r m a n w z i ą ł z dziećmi w y s t ę p u j ą c y m i w teatrze w y j e c h a l i d o Białki Tatrzańs­ kiej, gdzie w y s t a w i a l i bajkę o S z e w c z y k u . W niedzielę dzieci w n i m udział j a k o aktor. W 1 9 7 1 r o k u z okazji j u b i l e u s z u 2 5 - l e c i a Teatru Dzieci Zagłębia c h o d z i ł y w t o w a r z y s t w i e D o r m a n ó w d o kościoła na mszę. Po „ H e r o d o m " t o w a r z y s z y ł o s y m p o z j u m p o ś w i ę c o n e sztuce l u d o ­ p o w r o c i e z w a k a c j i teatr otrzymał n o w e g o k i e r o w n i k a , a D o r ­ w e j . W k o l e j n y m , t r w a j ą c y m już trzy d n i , przeglądzie udział w z i ę ł y m a n a , bez uprzedzenia, p o w o ł a n o na trzymiesięczne ć w i c z e n i a czterdzieści d w a zespoły z w o j e w ó d z t w : k r a k o w s k i e g o , kielec­ w o j s k o w e w poznańskie. P o n a d t o teatr otrzymał „ o p i e k u n a " , k i e g o , k a t o w i c k i e g o , rzeszowskiego. O d b y ł o się seminarium k t ó r y c z u w a ł nad repertuarem, ingerując w teksty scenariuszy p o ś w i ę c o n e p r o b l e m a t y c e o b r z ę d ó w l u d o w y c h oraz ekspozycja pisane przez D o r m a n a . W 1 9 4 9 г., kiedy M i ę d z y s z k o l n y Teatr Dziecka był j u ż p o p u l a r n y w ś r o d o w i s k u i o d n i ó s ł w i e l e s u k ­ pt. „ E d y c j e traktujące o o b r z ę d a c h " . W d z i e w i ą t y c h ( 1 9 7 3 ) „ H e r o d a c h " liczba b i o r ą c y c h udział c e s ó w na r ó ż n y c h pokazach i f e s t i w a l a c h w kraju i poza j e g o z e s p o ł ó w wzrosła d o pięćdziesięciu. Imprezie t o w a r z y s z y ł y : sesja g r a n i c a m i — został z l i k w i d o w a n y . D o r m a n o w i nie p o z w o l o n o n a u k o w a , projekcje f i l m ó w o o b r z ę d a c h , w y s t a w a f o t o g r a m ó w zabrać, kiedy o d c h o d z i ł z teatru, kronik i d o k u m e n t a c j i f o t o ­ Stefana D e p t u s z e w s k i e g o (IS P A N ) . Z e s p o ł y w y s t ą p i ł y p o n a d t o graficznej w y k o n a n y c h za w ł a s n e , p r y w a t n e pieniądze. Wszyst­ w Wojewódzkim kie lalki oraz dekoracje s p a l o n o . Stolarz z a t r u d n i o n y w W tym samym Parku Kultury i W y p o c z y n k u w roku Dorman na zaproszenie Chorzowie. organizatorów domu k u l t u r y „ G ó r n i k " u r a t o w a ł z o g n i a d w a t o m y kronik d o k u m e n ­ obrzędowe t u j ą c y c h działalność M i ę d z y s z k o l n e g o Teatru Dziecka oraz k i l ­ w N a n c y i Paryżu. Dziesiąte, j u b i l e u s z o w e „ H e r o d y " nie o d b y ł y kanaście zdjęć. Te u r a t o w a n e k r o n i k i , jak r ó w n i e ż jeszcze kilka festiwalu folklorystycznego zaprezentował grupy i n n y c h , p r o w a d z o n y c h przez D o r m a n o w a zginęły p o t e m z ich się. Władze polityczne w o j e w ó d z t w a katowickiego początkowo l e k c e w a ż y ł y tę imprezę nie dostrzegając jej f a k t y c z n e g o , k u l t u r o ­ d o m u w tajemniczy sposób. D o r m a n nie z r e z y g n o w a ł j e d n a k z p r o w a d z e n i a Teatru Dziecka. t w ó r c z e g o znaczenia. U w a ż a n o , że znajduje się ona na mar­ Zaczął starać się u księdza w ginesie zasadniczej działalności Teatru Dzieci Zagłębia i nie w d o m u parafialnym. Ksiądz bezpłatnie p o z w o l i ł korzystać m u Będzinie o w y p o ż y c z e n i e sali s t a n o w i zagrożenia dla o b o w i ą z u j ą c y c h w ó w c z a s założeń p o l i t y ­ z sali, a także doradził, aby zapisał się d o PZPR. „ G d y b y nie ki kulturalnej s y s t e m u . D o p i e r o , kiedy impreza nabrała r o z m a c h u , zapisał się d o partii, nie b y ł o b y teatru — m ó w i J a n i n a D o r m a n . s w o i m zasięgiem ogarnęła cztery ó w c z e s n e w o j e w ó d z t w a i stała — W t y m czasie o t r z y m y w a ł tak s k r o m n e dotacje z Miejskiej się p o p u l a r n a d a l e k o poza g r a n i c a m i kraju, d e c y d e n c i p o s t a n o ­ Rady, które m o g ł y być j e d y n i e a r g u m e n t e m , że w o g ó l e coś dają, w i l i ją z l i k w i d o w a ć . Pretekstem stał się spektakl Choinka ale za t o teatru nie d a ł o się p r o w a d z i ć " . Całe życie D o r m a n a i j e g o tów futurys­ w e d ł u g M a j a k o w s k i e g o w y s t a w i o n y poza k o n k u r s e m na r o d z i n y p o d p o r z ą d k o w a n e b y ł o t e a t r o w i . W 1 9 4 5 r. w y m u s i ł na Festiwalu T e a t r ó w L a l k o w y c h w O p o l u . Z relacji ż o n y artysty żonie, aby z r e z y g n o w a ł a z pracy w d o w i e d z i a ł a m się, że spektakl ten był p o m y ś l a n y przez D o r m a n a niewielką, ale regularną pensję — i p o m o g ł a m u w p r o w a d z e n i u szkole — gdzie maiała w t e n s p o s ó b , że j e g o akcja r o z g r y w a ł a się w d w ó c h p l a n a c h , teatru: „ J a sobie sam rady nie d a m " — c z ę ś c i o w o na scenie w O p o l u , c z ę ś c i o w o w g o s p o d z i e , u s y t u o ­ Dormanowa w a n e j poza m i a s t e m , gdzie udała się z D o r m a n e m część fes­ i n a w e t teatr zaczął się jej p o d o b a ć . G r y w a ł a w s p e k t a k l a c h , zdała t i w a l o w e j p u b l i c z n o ś c i . W o d p o w i e d n i m czasie grupa ta miała też aktorski egzamin eksternistyczny. p r z e k o n y w a ł żonę. kilka lat żałowała tej decyzji, p o t e m przywykła w r ó c i ć d o teatru i w ł ą c z y ć się w akcję r o z g r y w a n ą na scenie. „ N a s z y m d o m e m był przecież teatr. M u s i a ł być d o m e m , skoro T y m c z a s e m „ j a k a ś pani z M i n i s t e r s t w a " , (jak określiła tę osobę zawsze bardziej liczyły się w a r u n k i pracy teatru, niż te, w k t ó r y c h D o r m a n o w a ) „ u p r o w a d z i ł a " D o r m a n a , w k o n s e k w e n c j i czego m y musieliśmy mieszkać. (...) W i e l o k r o t n i e słyszeliśmy w d o m u koncepcja 'narady' t y p u : c o robić dalej. Nie liczyły się w t e d y przedstawiania nie została zrealizowana, spektakl „ w y g w i z d a n y " , a D o r m a n p o s ą d z o n y o sabotaż p o l i t y c z n y . domowe p r o b l e m y . N a p r a w d ę szkoda, że w ł a ś c i w i e n i g d y nie b y ł o w t y m 97 �regionie Polski o d p o w i e d n i e j atmosfery d o s p o k o j n e j , t w ó r c z e j „ P o t e m już m ę ż o w i tak d o k u c z a l i — k o n t y n u u j e s w o j e w s p o ­ pracy. Charakter zatrudnienia na terenie Śląska i Zagłębia sprzyjał mnienia J a n i n a D o r m a n , — że musiał odejść z Teatru. J e g o r o z w o j o w i m a s o w e j r o z r y w k i , często na niezbyt w y s o k i m p o z i o ­ następca otrzymał specjalne, w y s o k i e dotacje mie a r t y s t y c z n y m . Taki stan k u l t u r y był p o p i e r a n y przez w ł a d z e trzykrotnie wyższą o d męża pensję. M ą ż był r o z g o r y c z o n y , chciał i być może d l a t e g o , częste i r ó ż n o r o d n e w y j a z d y uciec w g ó r y i t a m zamieszkać". pozwalały na teatr oraz ' t r w a ć ' i w r a c a ć z n o w ą porcją o p t y m i z m u i n o w y c h p o m y s ł ó w " — pisze w e w s p o m n i e n i a c h o o j c u I w o n a D o w s i l a s . „ O d s z e d ł e m sobie bo sadzawka zaczęła się p o k r y w a ć zieloną 11 D o r m a n o w i nie u d a ł o się m i m o c h ę c i i starań n i g d y reak­ rzęsą i nie m i a ł e m siły i o d w a g i p o d n i e ś ć s t a w i d ł a , żeby te t y w o w a ć „ H e r o d ó w " . Z a k a z o w i o r g a n i z o w a n i a tej imprezy t o ­ wszystkie o k r o p n o ś c i się w y l a ł y " — pisał w liście d o p. P o l a k o w ­ warzyszyły także inne sankcje, m i ę d z y i n n y m i D o r m a n nie otrzy­ skiej. 13 m y w a ł z e z w o l e ń na w y j a z d y ze spektaklami i z „ H e r o d a m i " na f e s t i w a l e i przeglądy zagraniczne: „ P o lekturze l i s t ó w Ojca p o raz O d c h o d z ą c na emeryturę miał D o r m a n za sobą trzydzieści trzy kolejny p r z e k o n u j ę się, że g ł u p o t a ' m a l u c z k i c h ' zwłaszcza, bez­ lata pracy w Teatrze Dzieci Zagłębia. „ P r z y p o m o c y nielicznego p r a w n i e panoszy się i t r i u m f u j e . W 1 9 7 4 roku przez g ł u p o t ę g r o n a p o t r a f i ł e m przebrnąć przez ć w i e r ć w i e c z e , a później następ­ u r z ę d n i k ó w Urzędu W o j e w ó d z k i e g o w K a t o w i c a c h (brak z g o d y ) ne pięć lat. D z i ę k u j m y sobie n a w z a j e m i t r w a j m y uparcie przy Ojciec nie m ó g ł w y j e c h a ć z ' H e r o d a m i ' d o Parmy na Festiwal s w o i m teatrze (...) Zespół e l e m e n t ó w , z k t ó r y c h t w o r z y się teatr, Teatrów Uniwersyteckich i L u d o w y c h . Zgoda Ministerstwa Kul­ jest tak rozległy, że aby ogarnąć i p o c z u ć się w n i m s w o b o d n y m t u r y nie była istotna dla w s z e c h w ł a d n y c h w ł a d z l o k a l n y c h (...) Po t w ó r c z o , potrzeba tak w i e l u wyrzeczeń... Dla każdego, k t ó r y chce o d e j ś c i u na emeryturę b r a k o w a ł o w i ę c O j c u nie t y l k o w ł a s n e g o się t e m u p o d d a ć czeka g o d r o g a t r u d n a . Czy w i e l u zrozumie tę Teatru, ale b r a k o w a ł o też z a b r o n i o n y c h przez w ł a d z e partyjne prawdę?" — ' H e r o d ó w ' — pisze córka a r t y s t y . trzydziestolecia Teatru Dzieci Z a g ł ę b i a . 12 pisał w p u b l i k a c j i w y d a n e j z okazji j u b i l e u s z u 14 PRZYPISY J a n D o r m a n żył w latach 1 9 1 2 — 1 9 8 6 Wszystkie c y t o w a n e w artykule w y p o w i e d z i J a n i n y D o r m a n p o c h o d z ą z r o z m o w y p r z e p r o w a d z o n e j przeze m n i e z żoną artysty w jej d o m u w Będzinie, w październiku 1 9 9 0 r. J . D o r m a n , Moje uwagi i spostrzeżenia na marginesie im­ prezy „Herody" ( w : ) „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , 1 9 7 1 r. Nr 4 s. 217 J . D o r m a n , Wzniosie i frywolne, ( w : ) „ P o l s k a " Nr 7 ( 1 9 1 ) s. 43 ' J . D o r m a n , Moje uwagi i spostrzeżenia ... o p . cit. s. 2 1 8 Tamże, s. 2 2 8 ' M . Fiderkiewicz, Zespoły obrzędowe Żywiecczyzny, (w:) „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , r. 1 9 8 8 Nr 1 - 2 s. 61 - 6 8 J . D o r m a n , Moje uwagi i spostrzeżenia... o p . cit. s. 2 3 0 . W tekście J a n a D o r m a n a zostało p o m y ł k o w o zniekształcone 1 2 3 4 6 8 n a z w i s k o A n i e l i z Lalik. Brzmi o n o p r a w i d ł o w o M a t u s z n y ( a ) a nie Matuszczak. Fragmenty r o z m o w y p r z e p r o w a d z o n e j przeze m n i e w paź­ dzierniku 1 9 9 0 r. z Panią Marią K w i e c i e ń , w Teatrze Dzieci Zagłębia w Będzinie. Fragment z r o z m o w y z Marią K w i e c i e ń . I. D o w s i l a s , „ W y j a z d y , p o w r o t y " w s p o m n i e n i a o J a n i e D o r m a n i e ( I V ) ( w : ) „ S z t u k a dla d z i e c k a " Poznań Nr 3 ( 2 2 ) 1 9 9 0 r. s. 27 Tamże, s. 19 Tamże, s. 18 „ T e a t r Dzieci Z a g ł ę b i a " w y d . W y d z . Kultury i Sztuki Urzędu W o j e w . w K a t o w i c a c h , W o j Rada Z w i ą z k ó w Z a w o d o w y c h , Związek Z a w o d o w y G ó r n i k ó w , Z w i ą z e k Z a w o d o w y C h e m i k ó w , K a t o w i c e 1 9 7 5 r. s. 9 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 Będzin 1 9 7 1 . Zespól „ H e r o d ó w " Józefa Z o n i a , Libiąż M a ł a , w o j . krakowskie. Fot. S . Deptuszewski 98 �Eugenio Barba TRZECI B R Z E G R Z E K I * Pamięć jest d u c h e m p r o w a d z ą c y m nasze działania. Jest t y m , Ta o p o w i e ś ć była dla mnie w i e l k ą iluminacją. P o z w o l i ł a mi c o czyni m o ż l i w y m penetrację p o d p o z i o m e m s k o r u p y c z a s ó w u p r z y t o m n i ć sobie p e w n e intuicje i w y j a ś n i ć niektóre sytuacje, i p o m a g a znaleźć liczne d r o g i p r o w a d z ą c e z p o w r o t e m d o źródeł, które przeżyłem razem z O d i n Teatret. Będąc c z ł o w i e k i e m teatru d o d n i a p i e r w s z e g o . Na t y c h d r o g a c h i s k r z y ż o w a n i a c h nasi w i e d z i a ł e m , że p o w i n i e n e m dążyć w k i e r u n k u t e g o co n i e w i d z i a l ­ p o p r z e d n i c y s p o t y k a l i się ze s w o i m i d e m o n a m i i z potrzebami ich ne, c o ukryte, ku p o d z i e m n e j historii; z w i e l o k r o t n i ć ścieżki, które czasów. M y o d k r y w a m y na n o w o te s k r z y ż o w a n i a , kiedy w i d z i m y oficjalni l u b partyjni historycy duszą p o d u s z k a m i s ł ó w . W i e m , że ich o d b i c i a w książkach h i s t o r y c z n y c h i klasyce. T o u m o ż l i w i a n a m utrzymanie w i ę z i z naszymi źródłami i u m o ż l i w i a nam w g l ą d w naszą tożsamość, odległą i konkretną. Dlatego kiedy się chce oślepić j e d n o s t k i a l b o g r u p y ludzi,należy s p o w o d o w a ć utratę ich łączności ze ź r ó d ł a m i , z t a j e m n i c z y m i o b j a w i a j ą c y m się znacze­ niem ich pamięci. Ci, którzy chcą d o m i n o w a ć nad innymi, interpretują przeszłość i mieszają rozliczne d r o g i , które są żyjącym węzłem czasów. Historia jest często p o r ó w n y w a n a d o rzeki, d o bystrego prądu m o i m zadaniem jest nie z a p o m n i e ć . W i e m , że muszę o d r z u c i ć amnezyjny instynkt m o j e g o s p o ł e c z e ń s t w a . W i e m , że każdego dnia muszę reprezentować bez retoryki i a n o n i m o w o , pamięć c z a s ó w i d r ó g , k t ó r y m i p o d r ó ż o w a n o . T o jest mój sens u p r a w i a ­ nia z a w o d u . Nie c h c ę t e g o z g u b i ć w w y c z e r p u j ą c y m labiryncie d n i i lat, p o w o d u j ą c y c h erozję złudzeń, w i e r z e ń , energii. P o ­ trzebuję nici z a p e w n i a j ą c e j t r w a ł o ś ć i charakter m e g o z a c h o w a ­ nia, nici łączącej m n i e z m o i m i ź r ó d ł a m i . zmiatającego w s z y s t k o , c o spotka na s w o j e j drodze. Są tacy, J a k i e są te m o j e źródła? Kim byli m o i antenaci? Na płaszczyźnie którzy wierzą, że można uciec o d t e g o p r ą d u , i b u d u j ą d o m y na z a w o d o w e j jest przede w s z y s t k i m „ d z i a d e k - t o t e m " — S t a n i s ­ o b u brzegach rzeki. Wierzą, że nie będą n i e p o k o j e n i przez prąd rzeki. A l e rzeka w y l e w a , zgarniając ze sobą zwierzęta, dzieci, s i l n y c h ludzi, b e t o n o w e d o m y . Czasami zbieżność c z a s ó w p o j a w i a się, by ukryć kierunek naszej d r o g i . D o ś w i a d c z e n i e artystyczne m o ż e później o d s ł o n i ć błysk nitki łączącej nas z naszymi ź r ó d ł a m i . Zdarzyło się t o ostatnio w Brazylii. U w i e l b i a m słuchać r ó ż n y c h historii. Luis O c t a v i o Burnier i Paolo D o u r a d o o p o w i e d z i e l i mi Trzeci brzeg rzeki. P e w i e n stary c z ł o w i e k mieszkał ze s w o j ą rodziną w p o b l i ż u rzeki. Któregoś d n i a w z i ą ł łódź i w y p ł y n ą ł na w o d ę , w i o s ł u j ą c ku ś r o d k o w i rzeki, gdzie prąd był silniejszy i t a m pozostał. Nie p o w r ó c i ł na ląd. C o d z i e n n i e j e g o syn przynosił m u p o ż y w i e n i e i prosił g o by p o w r ó c i ł d o d o m u , na brzegu. A l e ojciec uparcie k o n t y n u o w a ł w i o s ł o w a n i e p o d prąd. I czynił tak dzień p o dniu,rok po roku, aż d o nocy, w której umarł. O świcie następnego dnia j e g o syn dotarł d o ł o d z i , w y p ł y n ą ł na środek rzeki, i w i o s ł o w a ł p o d prąd. Końcowe przemówienie na QOSCO 87, siódmym spotkaniu teatralnym w Urubamba, Peru w październiku 1987 r. 4 0 ł a w s k i . M a m też i n n y c h d z i a d k ó w : M e y e r h o l d a , W a c h t a n g o w a , C o p e a u , Eisensteina. M a m starszego brata — Grotowskiego. A k t o jest moją babką? Czy były k o b i e t y u m o i c h źródeł? W ś r ó d m y c h a n t e n a t ó w m o g ę w y m i e n i ć G o r d o n a Craiga. A l e dlaczego żadna z książek nie w y m i e n i a j e g o siostry Edy? W końcowej analizie, ona jest moją babką. M o j ą babką, t w o j ą babką. P o n i e ­ w a ż g r u p y teatralne nie były s t w o r z o n e ani w latach sześć­ dziesiątych, ani w latach d w u d z i e s t y c h przez niemiecki Grupa teatralna została s t w o r z o n a na p o c z ą t k u t e g o agit-prop. wieku w A n g l i i , przez sufrażystki, k o b i e t y w a l c z ą c e o p r a w o d o g ł o s o ­ w a n i a . Te kobiety, aby w czasie s p o t k a ń i w i e c ó w silniej w y r a z i ć o c z y w i s t ą n i e s p r a w i e d l i w o ś ć s w e j sytuacji z w r ó c i ł y się d o t y c h , które z r a c j i swej profesji miały c e n n e doświadczenia w życiu p u b l i c z n y m : d o aktorek. W ten s p o s ó b zostały s t w o r z o n e g r u p y teatralne składające się t y l k o z k o b i e t . Nie miały a n i celu a r t y s t y c z n e g o , ani estetycznego, raczej c h o d z i ł o i m o nadanie i n n e g o znaczenia t y m relacjom między l u d ź m i , które n a z y w a m y teatrem. 99 �Edy Craig jest moją babką. Jej brat stał się s ł a w n y z p o w o d u m i m o w i e , i aktorzy t r a d y c y j n y c h t e a t r ó w W s c h o d u zaprzeczają s w o i c h w i e l k i c h r o m a n s ó w i s w o i c h w i e l k i c h w i z j i . A l e t o ona, o d s w o j e j „ n a t u r a l n o ś c i " i b u d u j ą siebie i n n y m i ś r o d k a m i z a c h o w a ń pierwszej w o j n y ś w i a t o w e j aż d o 1 9 2 5 r o k u , szła p o d prąd ze s c e n i c z n y c h . Przebyli o n i proces w y m u s z o n e j „ a k u l t u r a c j i " n a ł o ­ s w o j ą grupą — Pioneer Players w L o n d y n i e . ż o n y na n i c h z zewnątrz: s p o s o b y stania, c h o d z e n i a , z a t r z y m y w a ­ Najważniejszą rzeczą, by nie z a p o m n i e ć d z i e d z i c t w a p o z o s ­ nia się, patrzenia, siedzenia — różne o d c o d z i e n n y c h . t a w i o n e g o n a m przez naszych p r z o d k ó w . T o d z i e d z i c t w o łączy T e c h n i k a „ a k u l t u r a c j i " czyni s z t u c z n y m i ( l u b „ w y s t y l i z o w a n y ­ nas z naszymi ź r ó d ł a m i , p r o w a d z i d o transcendencji naszej pracy m i " , jak się często m ó w i ) z a c h o w a n i a aktora. A l e zarazem t w o r z y i rzutuje jej znaczenie w przyszłość. inną jakość energii. M o g l i ś m y t o w s z y s c y d o ś w i a d c z y ć obser­ w u j ą c klasycznego aktora H i n d u , czy aktora J a p o ń c z y k a , t a n ­ cerza w s p ó ł c z e s n e g o a l b o m i m a . Taki w y k o n a w c a - , , p e r f o r m e r " Technika — „ j a k " jest na tyle f a s c y n u j ą c y na ile u d a ł o m u się z m o d y f i k o w a ć w ł a s n ą S ł o w o re-prezentacja o d n i e s i o n e d o określenia p r z e d s t a w i e ­ „ n a t u r a l n o ś ć " , przekształcając ją w lekkość — jak w balecie nia, zawiera ideę p o d w ó j n e j prezentacji, p o d w ó j n e j o b e c n o ś c i k l a s y c z n y m czy w krzepkości d r z e w a , jak w t a ń c u n o w o c z e s n y m . aktora — j a k o istoty historycznej i z a w o d o w e j . Ta o b e c n o ś ć T e c h n i k a akulturacji d e f o r m u j e naturalność, by o d t w o r z y ć istotę przekształcana jest przez w i d z a w d o ś w i a d c z e n i e w s p ó ł o d c z u - postaci w bardziej p r a w d z i w y i bardziej zaskakujący s p o s ó b . w a n i a i r o z u m i e n i a , w s u b i e k t y w n e wrażenie i w y p o w i a d a n ą U ż y w a m t e r m i n u „ p e r f o r m e r " a nie aktor, p o n i e w a ż na d r o d z e refleksję. Ta „ p o d w ó j n a prezentacja" zawsze o d b y w a się w k o n ­ akulturacji n i e m o ż l i w e jest rozróżnienie p o m i ę d z y a k t o r e m a t a n ­ tekście h i s t o r y c z n y m , który d e t e r m i n u j e z a r ó w n o o d b i ó r p u b l i c z ­ cerzem. Zresztą na W s c h o d z i e tancerz jest także ś p i e w a k i e m ny, jak i w a r t o ś ć artystyczną. Jest t o kontekst w y j ą t k o w y i zara­ i a k t o r e m . „ A k u l t u r a l n y " performer, przejawia jakość i p r o m i e n i o ­ zem z m i e n n y . Nie może być o n przeniesiony w inne miejsca bez w a n i e energetyczne, które jest istnieniem g o t o w y m d o prze­ z m i a n y znaczeń samego uwzględnienia kształcenia się w taniec a l b o teatr, z g o d n i e z intencją lub tradycją. A ż e b y w t y m kontekście bardziej s u g e s t y w n i e s p r a w i ć , że i o d c i e n i c o d z i e n n e g o z a c h o w a n i a oraz d o zasadniczej j a k o ś c i przedstawienia, bez istoty najbardziej i n t y m n e j w i ę z i z w i d z a m i . postać zyska swą h i s t o r y c z n o - b i o g r a f i c z n ą identyfikację, aktor p o s ł u g u j e się r ó ż n y m i f o r m a m i z a c h o w a n i a , działania, s u g e r o w a ­ nia, łudzenia, przeistaczania się... t y m , c o określa się m i a n e m t e c h n i k i . Cechuje t o każdego „ w y k o n a w c ę " i istnieje w e w s z y s t ­ kich t r a d y c j a c h teatralnych. Poddając analizie zjawiska w y k r a ­ czające poza k u l t u r y ( Z a c h o d u , W s c h o d u , P ó ł n o c y , P o ł u d n i a ) , poza g a t u n k i i rodzaje (balet klasyczny, taniec nowoczesny, opera, operetka, m u s i c a l , teatr literacki, teatr ekspresji i r u c h u , teatr klasyczny, teatr w s p ó ł c z e s n y , teatr k o m e r c y j n y , teatr t r a d y ­ cyjny, teatr e k s p e r y m e n t a l n y i t d . ) , przechodząc przez t o w s z y s t k o d o c i e r a m y d o dnia p i e r w s z e g o , d o p o c z ą t k ó w , kiedy t o prezenta­ cja zaczyna krystalizować się w t e c h n i k ę , w t o jak przedstawiać, p o s ł u g i w a ć się t e c h n i k ą z a c h o w u j ą c szacunek dla w i d z a . D o ­ strzegam d w a p u n k t y w y j ś c i a , d w i e d r o g i p o s t ę p o w a n i a . Na pierwszej aktor p o s ł u g u j e się s w ą s p o n t a n i c z n o ś c i ą , n a t u ­ r a l n y m s p o s o b e m s w e g o z a c h o w a n i a , które f o r m o w a ł o się o d m o m e n t u j e g o inicjacji w kulturę i ś r o d o w i s k o , w k t ó r y m się w y c h o w a ł . A n t r o p o l o d z y d e f i n i u j ą jako „ i n k u l t u r a c j ę " proces p a s y w n e g o s e n s o - m o t o r y c z n e g o w c h ł a n i a n i a c o d z i e n n y c h za­ c h o w a ń danej kultury. Organiczna adaptacja dziecka d o p r z e w o ­ dnich i życiowych norm jego kultury (warunek „naturalności") zezwala na s t o p n i o w e i o r g a n i c z n e przekształcenia, k t ó r e s ą t a k ż e wzrostem. Największy w k ł a d m e t o d o l o g i c z n y w n i ó s ł t u Stanisławski, dążąc d o uzyskania przez aktora naturalności w y n i k ł e j z „ t e c h n i k i i n k u l t u r a c j i " . Z ł o ż y ł y się na t o procesy „ o ż y w i a j ą c e " w y r a ż o n ą naturalność aktora. A k t o r b o w i e m , stosując magiczne „ g d y b y " na p o z i o m i e k o d y f i k a c j i u m y s ł o w e j , zmienia s w e codzienne z a c h o w a n i e , n a w y k i , s p o s ó b bycia, ucieleśniając się w roli, którą ma zagrać. Ten kierunek myślenia dostrzeżemy także u Brechta w j e g o t e c h n i c e u z y s k i w a n i a „ e f e k t u o b c o ś c i " . Istnieje o n zawsze t a m , gdzie aktor w procesie pracy nad rolą m o d e l u j e swe naturalne, c o d z i e n n e z a c h o w a n i a , tak by w y k o r z y s t a ć je przy k s z t a ł t o w a n i u z a c h o w a ń s c e n i c z n y c h w b u d o w a n y c h w rzeczy­ w i s t o ś ć społeczną bądź w p o d t e k s t y roli. D r o g a inkulturacji p r o w a d z i także d o b o g a c t w a wariantów działania g ł o s u , t e g o c o m ó w i o n e . A k u l t u r a c j a i inkulturacja czynią m o ż l i w y m osiągnięcie p r e - e x p r e s y w n e g o p o z i o m u : o b e c ­ ność g o t o w ą r e - p r e z e n t o w a ć . Nie w o l n o j e d n a k z a p o m i n a ć , że akulturacja jest kolonizacją, narzuceniem, i g d y g o d z i m y się na nią, staje się inną f o r m ą naszej o b e c n o ś c i . P r z y s w o j o n a staje się „ d r u g ą n a t u r a l n o ś c i ą " . Nie m o ż e m y się już o d niej u w o l n i ć . D o ś w i a d c z y ł t e g o każdy, kto p r a c o w a ł j a k o m i m czy tancerz w balecie k l a s y c z n y m . Porusza się i zatrzymuje w s p o s ó b z d e t e r m i n o w a n y , d y n a m i c z n y , c o w y n i k a z przyjęcia p o s t a w y , p o z y c j i , mającej s w e ź r ó d ł o w kręgosłupie, w dążeniu d o r ó w n o w a g i . Każdy szczegół jest s k o d y f i k o w a n y . Kodyfikacja oznacza formalizację, precyzyjną f o r m ę , która musi być r e s p e k t o w a n a . Wzór, który musi być p o w t a r z a n y . Tancerz a l b o m i m zostaje z n i e w o l o n y przez te w z o r c e . Interesującym jest o b s e r w o w a n i e ich w a l k i o u w o l n i e n i e się o d w y u c z o n y c h t e c h n i k i p r ó b oduczenia się t e g o , c o im zabrało tak w i e l e lat nauki. Akulturacja prowadzi do kodyfikacji, sformalizowanej obecno­ ści r o z p o z n a w a l n e j w t a k i c h g a t u n k a c h , jak balet, sztuka m i m u , Kathakali, No. Ta s f o r m a l i z o w a n a o b e c n o ś ć jest niezbędna dla t e g o , k t o c h c i a ł b y wyrażać się artystycznie w tradycyjnych g a t u n k a c h . A l e dla performera w e w s p ó ł c z e s n y m p r z e d s t a w i e ­ n i u , który c h c i a ł b y w y e l i m i n o w a ć granice p o m i ę d z y t a ń c e m , teatrem, pieśnią, operą, cyrkiem... najbardziej niebezpieczną p u ­ łapką jest r o z w ó j s f o r m a l i z o w a n e j o b e c n o ś c i w d a n y m g a t u n k u . Najważniejszą rzeczą jest osiągnięcie postawy respektującej transkulturalne zasady, które zostały s t w o r z o n e w e w s z y s t k i c h a k u l t u r a c y j n y c h t e c h n i k a c h , zezwalającej j e d n a k na z b u d o w a n i e t e c h n i k i o s o b i s t e j , p o s t a w y opartej n a o s o b i s t e j kodyfika­ cji. Takie jest zadanie t r e n i n g u : o p u ś c i ć pole p s y c h o l o g i i i d a w n e m e t o d y k o n s t r u u j ą c e życie postaci scenicznej, ażeby s k o n c e n t ­ r o w a ć się na t w o r z e n i u p o s t a w y opartej na osobistej k o d y f i k a c j i , akulturacji s k i e r o w a n e j ku p r e - e x p r e s y w n e m u z a c h o w a n i u . Uczeń może podążać a l b o drogą inkulturacji albo drogą T e c h n i k a grania, która p o s ł u g u j e się r ó ż n y m i f o r m a m i „ i n k u l ­ akulturacji. Z o b i e k t y w i z o w a n ą sumą o b u jest t o t a l n o ś ć , s p o t ­ t u r a c j i " jest transkulturalna. „ C h ł o p s k i " teatr w O x o l o t l a n s t w o ­ kanie i integracja k o m p l e m e n t a r n y c h b i e g u n ó w , które na począt­ rzony przez w y i z o l o w a n ą społeczność t u b y l c ó w na górze, w M e ­ ku nie były p o ł ą c z o n e : każdy r o z p o c z y n a j ą c y z „ m a g i c z n y m k s y k u , u ż y w a t e c h n i k i opartej na inkulturacji. Jest t o ta sama g d y b y " a l b o z j a k i m k o l w i e k i n n y m procesem m e n t a l n y m m u s i t e c h n i k a , którą m o ż e m y odnaleźć w L i v i n g Theatre, w Khardaha zmaterializować w Kalkucie, gdzie aktorzy są farmerami, r o b o t n i k a m i , czy s t u d e n ­ n i e n i e ) , która jest odbierana z m y s ł o w o przez w i d z a . I każdy, k t o t a m i . Istnieją s p o s o b y bycia a k t o r e m w Europie, A m e r y c e , Azji poznał „ z a c h o w a n i a a k t u a l n e " m u s i i w A u s t r a l i i , manifestujące się poprzez t e c h n i k i i n k u l t u r a c j i . poznawczo-emocjonalny ten proces w prezentację zintegrować (zaist­ swój w s z e c h ś w i a t . J e d n a droga W t y m s a m y m czasie m o ż e m y z a o b s e r w o w a ć w e w s z y s t k i c h nie jest lepsza o d d r u g i e j . B y ł o b y k r ó t k o w z r o c z n o ś c i ą myśleć, że k u l t u r a c h inną d r o g ę dla w y k o n a w c y : posłużenie się specyficz­ teatr t e c h n i k a k u l t u r o w y c h jest lepszy. Nie. D w i e d r o g i mają te n y m i t e c h n i k a m i ciała r ó ż n i ą c y m i się o d u ż y w a n y c h w c o d z i e n ­ same p o b o c z a , na które performer może zbłądzić: p o b o c z e pustej n y m ż y c i u . Tancerze baletu tak w s p ó ł c z e s n e g o , jak i klasycznego, formy, technicznych stereotypów, dynamicznych manieryzmów. 100 �I inne p o b o c z e f o r m : cielesnej, z m y s ł o w e j , g n i e w u s p o ł e c z n e g o , p o e t y c k o ś c i , intencji p s y c h o l o g i c z n y c h . Nie m o g ę radzić jak osiągnąć t e n p o z i o m . W i e m , że w y m a g a t o jakichś dziesięciu lat p r a w i e nieludzkiej pracy. Tak d ł u g o zajęło Proces ulega o k a l e c z e n i u , jeśli m o b i l i z u j e t y l k o w e w n ę t r z n ą , n i e w i d z i a l n ą , mentalną energię, która nie stapia się z t y m , c o materialne, w i d o c z n e , fizyczne, z t y m c o postrzega w i d z . T e g o n a m często brakuje w procesie inkulturacji u aktora w y w o d z ą c e ­ g o się z teatru t r a d y c y j n e g o , k t ó r e g o n a w y k i u m y s ł o w e ( m e n t a l b e h a v i o u r ) nie są zakorzenione w z a c h o w a n i a c h f i z y c z n y c h , i nie p o z w a l a j ą u j a w n i ć się przekazowi w e w n ę t r z n y c h treści. Z drugiej strony jeśli aktor k o d y f i k u j ą c y , n a w e t z g o d n i e z w ł a s n ą wizją, nie osiąga z a m i e r z o n e g o efektu łącząc k o h e r e n t n i e d y n a m i k ę e m o t y w n y c h z a c h o w a ń z n a w y k a m i p s y c h i c z n y m i , także przeistacza moim aktorom doprowadzenie mnie d o niespodziewanego spos­ trzeżenia, że o n i zamiast działań, b y l i - w - p r o c e s i e życia. M o g ę tylko powiedzieć w co głęboko wierzę: pracować, pracować, p r a c o w a ć , k o n t y n u o w a ć mękę p o w t ó r e k , p o m i m o pustej s k o r u ­ py r u c h ó w , p o w i e r z c h o w n o ś c i t e c h n i k i bez życia, z a w r o t ó w g ł o w y p o w o d o w a n y c h m o n o t o n i ą . A l e trzeba w a l c z y ć p r z e c i w k o inercji, myśląc z pełną energią u m y s ł o w ą , z całą inteligencją fizyczną, próbując szukać jak w y m y ś l e ć , jak przekopać s w o j ą w ł a s n ą dróżkę ku p r o c e s o w i - b y c i a - w - ż y c i u , które zawiera i o d ­ k r y w a nasze p o c z ą t k i . się w byt niepełny, w gimnastyczną z a b a w k ę , działania c y r k o w e , Jest t o w y z w a n i e dla każdego z w a s . Jest t o w y z w a n i e dla w d w u w y m i a r o w e g o w i r t u o z a . M o ż e o n być w stanie olśnić nas c a ł e g o r u c h u teatru p e r u w i a ń s k i e g o . D ł u g a , nieprzerwana prze­ czymś, c o nas zaskoczy, z p o w o d u j e g o w ę ż o p o d o b n y c h z d o l n o ­ strzeń d n i , miesięcy i lat czekających na w a s i żądających w y s i ł k u ści a k r o b a t y c z n y c h i t e c h n i c z n y c h u m i e j ę t n o ś c i , ale nie osiągnie w on wymiaru, o którym mówiliśmy wcześniej: wymiaru pamięci, kulturę w a s z e g o kraju. J a k ojciec, który dotarł d o środka rzeki pamięci g e n e t y c z n e j , pamięci e m o c j o n a l n e j , pamięci czasów, i w i o s ł o w a ł p o d prąd, wasze d z i e d z i c t w o dla t y c h , którzy przyjdą mitycznej pamięci p r z o d k ó w . p o w a s będzie przykładem k o n s e k w e n t n e g o z a c h o w a n i a i o p o r u . każdej c h w i l i . Jeśli nie zrezygnujecie, zmienicie teatralną P o n i e w a ż żadna z f o r m t e r m i n o w a n i a nie jest t e r m i n o w a n i e m w z a j m o w a n i u pozycji, w nie zdradzaniu d u c h a p r z o d k ó w , w nie Czynić i być w życiu zapominaniu początków. Podczas t e g o t y g o d n i a oglądając pracę i t r e n i n g d e m o n s t ­ r o w a n y przez g r u p y p e r u w i a ń s k i e , zdałem sobie s p r a w ę , że o t o „Dlaczego": znaczenie jestem twarzą w t w a r z z w y j ą t k o w y m f e n o m e n e m . Dzisiaj, na tej planecie nie ma kraju, w k t ó r y m uczeń może mieć miejsce startu, S p o g l ą d a j ą c w przeszłość n a p o t y k a m na d r o g i , k t ó r y m i p o ­ z g o d n e w istocie z zasadami a n t r o p o l o g i i teatralnej, p r o w a d z ą c e j d r ó ż o w a ł e m : zgęszczone w y d a r z e n i a , książki, s p o t k a n i a , głosy, d o osobistej k o d y f i k a c j i . T o n a d z w y c z a j n e . Peru jest j e d y n y m p r z y p a d k o w e zdania, w y p a d k i . M ó w i ą c o t y m , p r ó b u j ę sobie krajem gdzie t o istnieje. W każdym i n n y m kraju, istnieją szkoły w y j a ś n i ć , dlaczego robię teatr, d l a c z e g o stale t o robię. W a ż n e jest teatralne i m i s t r z o w i e , istnieje t r a d y c y j n y „ i n k u l t u r u j ą c y " teatr, j a k się robi teatr. A l e jeśli będę dosyć szczęśliwy, by osiągnąć istnieją g r u p y , które trenują i „ a k u l t u r u j ą s i ę " , istnieją specyficzne t e c h n i c z n ą k o m p e t e n c j ę i o b i e k t y w n ą w i e d z ę , które z a p r o w a d z ą g a t u n k i , takie jak balet i taniec n o w o c z e s n y , w s z y s t k o oddzielnie, m n i e w k o n s t r u k c j ę r o z m a i t y c h p o z i o m ó w przedstawienia i j e g o c h c ę przez t o p o w i e d z i e ć , że w y s t ę p u j e fragmentaryzacja, może z w i ą z k ó w z w i d z a m i , t o p o s t a w i o n e t u pytanie p o w r ó c i , n a w e t n a w e t p ł o d n a , może p r o w a d z ą c a d o e k l e k t y z m u , ale utrudniająca w bardziej kategorycznej formie: dlaczego t o robię? Czy z p o w o ­ opis genezy prezentacji i re-prezentacji. Z r o z u m i e n i e istoty a n t ­ du ekshibicjonizmu? r o p o l o g i i teatru p o z w o l i ł o p e r f o r m e r o m p e r u w i a ń s k i m osiągnąć społeczny? A ż e b y być kimś, k o g o ludzie m o g ą p o d z i w i a ć , pożą­ Dla pieniędzy? A ż e b y osiągnąć prestiż t e n sam p o z i o m prezentacji jaki ma n o w o c z e s n y tancerz a l b o dać? A b y uciec o d w ł a s n e g o u w a r u n k o w a n i a , mojej skóry, m o i c h aktor W s c h o d u . myśli? A b y p o m ó c t y m , którzy n i g d y nie prosili o p o m o c ? Żeby Oglądając waszą pracę, d o c e n i a m wasze k o m p e t e n c j e . A l e często j a k o w i d z b y ł e m ś w i a d o m y t e g o , ż e t o w y t o w y k o ­ n u j e c i e . J a k t o się zdarza w pracy teatralnej, w c h o d z i l i ś c i e w kolizję z b i e g u n o w o ś c i ą : czynić i b y ć - w - ż y c i u . zmienić s p o ł e c z e ń s t w o ? W p i e r w s z y m d n i u s p o t k a n i a , podczas próby sceny z b i o r o w e j zapadła na sali szczególna cisza. Z n a m tę nasyconą ciszę w i d o ­ w n i . Zdarza się, g d y w i d z o w i e stają twarzą w t w a r z z w y m i a r e m p r o w a d z ą c y m poza t o , c o oglądają. W t y m p r z y p a d k u dziesięcio­ letnia d z i e w c z y n k a , p u l c h n a i p o w a ż n a , która nic nie robiła, p o prostu pieściła k a m i e ń . N i c z e g o nie t w o r z y ł a . N i c z e g o nie u d a ­ w a ł a . Nie p r ó b o w a ł a być t w ó r c z a . Ona b y ł a - w - p r o c e s i e życia, z tą charakterystyczną, świetlistą o b e c n o ś c i ą dziecka w teatrze. Dzieci nie robią niczego. O n e s ą - w - p r o c e s i e życia. D o k ł a d n i e tak, jak zwierzęta w p r o w a d z o n e na scenę, fascynują nas. Nie działają. W i e m , że teatr może radykalnie zmienić coś w s p o ł e c z e ń s t w i e : s a m e g o siebie, s w ó j s p o s ó b p o s t ę p o w a n i a , p r e z e n t o w a n i a sie­ bie, r e - p r e z e n t o w a n i a siebie, rozmyślania nad sobą s a m y m . W i e m t o , p o n i e w a ż w s k a z u j e na t o w i e l e d r ó g p r o w a d z ą c y c h z p o ­ w r o t e m d o m o i c h p o c z ą t k ó w . S p o g l ą d a j ą c w przeszłość, w kie­ r u n k u dnia pierwszego, s p o t y k a m G r o t o w s k i e g o , m o j e g o star­ szego brata. M ó g ł b y m także nazwać g o m o i m o j c e m , m o i m d z i a d k i e m , m o i m t o t e m e m . T o nie ma znaczenia. P o d s t a w o w ą rzeczą jest rozpoznanie z w i ą z k ó w s y n o w s k i c h i bycie z n i c h d u m n y m . U j e g o b o k u nauczyłem się p e w n y c h p o d s t a w o w y c h zasad t e g o , jak robić teatr. D o k ł a d n i e j : u j e g o b o k u i n t u i c y j n i e w y c z u ł e m osobiste znaczenie z a w o d u , t o dlaczego robi się teatr. We wczesnych latach sześćdziesiątych w Polsce, władze Po prostu są w procesie życia. Cały czas t e r m i n o w a n i a polega na w y m a g a ł y w y k o n y w a n i a n o r m p r o d u k c j i . Ustalonej w c z e ś n i e j dążeniu d o c z y n u , d o u a k t y w n i e n i a s w e j o b e c n o ś c i ilości przedstawień i premier na każdy sezon. T o ilość była w a ż n a , przez środki działania, d o przeobrażenia się w h o m o a g e n s, c z ł o w i e ­ liczba w i d z ó w , liczba p r z e d s t a w i e ń . Ludzie, poszczególni i w y j ą t ­ ka działającego, który p o w o d u j e zmianę i sam się zmienia. k o w i nie istnieli. Byli stadem k r ó w , o w c a m i . T o s z a l e ń s t w o N a d c h o d z i c h w i l a , kiedy o b e c n o ś ć aktora musi przemienić się p r o d u k c j i i ilości, ta iluzja liczb i statystyk była n a z y w a n a polityką w re-prezentować kulturalną, kulturą demokratyczną, teatrem p o p u l a r n y m . G r o t o w ­ pamięć c z a s ó w . Nie można się ograniczać t y l k o d o u k a z y w a n i a ski nie chciał robić o ś m i u , sześciu, trzech n o w y c h p r z e d s t a w i e ń m o c y , trzeba r ó w n i e ż osiągnąć p o d a t n o ś ć na zranienie, w ł a ś c i w ą w r o k u . Chciał p r z y g o t o w a ć t y l k o j e d n o , ale dobrze. Dać n a j ­ b y c i u - w - p r o c e s i e życia. W w a s z y m p r z e d s t a w i e n i u były c h w i ­ w i ę c e j . Przedstawić je o g r a n i c z o n e j liczbie w i d z ó w , ale tak, aby le kiedy z a p o m i n a ł e m o w a s z y c h u m i e j ę t n o ś c i a c h , o w a s z y c h z m a k s y m a l i z o w a ć k o m u n i k a c j ę , by u s t a n o w i ć z t y m i n i e w i e l o m a mentalne u-obećnienie dla w i d z a i musi z d o l n o ś c i a c h . A l e t o c o w y d a j e mi się n a j w i ę k s z y m niebez­ w i d z a m i przestrzenne i e m o c j o n a l n e s t o s u n k i , które k o n s t y t u u j ą p i e c z e ń s t w e m , jakie w a m zagraża, t o — o paradoksiel — fakt, iż s p o t k a n i e , d i a l o g z s a m y m sobą, medytacje nad czasem. A ż e b y stosujecie zasady, aby osiągnąć k o d y f i k a c j ę s w y c h z a c h o w a ń . w y p e ł n i ć s w o j e p o w o ł a n i e , musiał w a l c z y ć p r z e c i w k o Panujecie nad t y m i zasadami tak dobrze, że stają się dla w a s czasom, musiał p o w r a c a ć na ścieżki p r o w a d z ą c e k u p o c z ą t k o m swym rzeczywistością o b i e k t y w n ą a nie i n s t r u m e n t e m , p o z w a l a j ą c y m i p o w t ó r n i e o d k r y w a ć , u s w o j e g o przodka S t a n i s ł a w s k i e g o , teatr w a m w z n i e ś ć się na wyższy p o z i o m , kiedy t o działanie staje się j a k o l a b o r a t o r i u m , j a k o u p r z y w i l e j o w a n e miejsce d o t w o r z e n i a procesem b y c i a - w - ż y c i u , re-prezentacją pamięci. n o w y c h w z a j e m n y c h s t o s u n k ó w . „Teatr u b o g i " G r o t o w s k i e g o 101 �nie był techniką. Nie był s p o s o b e m — jak robić teatr. D l a t e g o g o " — naszą w e w n ę t r z n ą potrzebą. Teatr, który w w ł a ś n i e robił teatr. krajach naszej planety s p o t y k a się z p o w s z e c h n ą obojętnością, W ó w c z a s w latach 1 9 6 1 , 1 9 6 2 , 1 9 6 3 , nieraz t y l k o trzy l u b cztery o s o b y p r z y c h o d z i ł y na j e g o przedstawienia. W niektórych a w i n n y c h może n a w e t k o s z t o w a ć życie t y c h , którzy g o t w o r z ą . czasie Sądzę, że z a r ó w n o aktorzy O d i n Teatret, jak i ja, należymy d o trzech lat m e g o p r z e b y w a n i a u n i e g o , w i d z i a ł e m , iż j e g o upór t e g o s a m e g o g a t u n k u c o stary c z ł o w i e k , który o p u ś c i ł s w o j ą m o g ł a zrozumieć t y l k o garstka w i d z ó w . T o t e n u p ó r G r o t o w s ­ rodzinę, o d b i ł o d brzegu i na ś r o d k u rzeki w i o s ł o w a ł p o d p r ą d . kiego, t o j e g o w i o s ł o w a n i e p o d prąd, o d s ł o n i ł o t e a t r o w i naszego M o g ł o by się w y d a w a ć , że mieszkańcy b r z e g ó w , którzy śmiali się w i e k u inną d r o g ę s p o ł e c z n e g o istnienia, p r o w a d z ą c ą d o t e g o , z nas, mieli rację. Przeminęły dwadzieścia trzy lata, na naszych aby być l o j a l n y m w o b e c w ł a s n e j t o ż s a m o ś c i . t w a r z a c h p o j a w i ł o się w i e l e zmarszczek, s i w i e j e m y , w y c z e r p a n i J e d e n z najbardziej poruszających i d w u z n a c z n y c h mitów naszymi latami i naszą profesją. A l e teraz już nie jesteśmy sami, c y w i l i z a c j i z a c h o d n i e j o p o w i a d a historię c z ł o w i e k a p o s z u k u j ą c e ­ Poza naszą łodzią są też inne. Niektóre o b o k nas, niektóre przed g o s w o i c h p o c z ą t k ó w . Na d r o d z e p r o w a d z ą c e j ku s w e j t o ż s a m o ­ n a m i . Jesteśmy małą flotyllą na ś r o d k u rzeki. Jesteśmy trzecim ści zabija w ł a s n e g o ojca, p ł o d z i s y n ó w - b r a c i z w ł a s n ą matką, brzegiem. W d n i u , w k t ó r y m rzeka w z b u r z y się — zmiecie nas. A l e s p r o w a d z a plagi na całą l u d n o ś ć . Idzie na w y g n a n i e . . . wraz z nami także w i e l k i e b u d y n k i z ich p l u s z o w y m i siedziskami, Ktoś j e d n a k podąża j e g o śladami, m ł o d a d z i e w c z y n a — A n t y g o n a . Po latach kiedy p o w r a c a d o s w e g o miasta T e b a ń c z y c y walczą j a s k r a w y m i ś w i a t ł a m i , które są t a m , na d w ó c h brzegach. (...) Należą d o teatralnej rodziny, której b a b k a m i są: A n t y g o n a i Edy z T e b a ń c z y k a m i , bracia czerpią przyjemność z t o r t u r o w a n i a braci, Craig. Rodzina ta ma także i n n y c h c z ł o n k ó w . . . dzieci noszą b r o ń , n a u c z o n e zarzynania. G w a ł t i przerażenie. Teby i m ł o d e d z i e w c z y n y , m ó w i ą c y c h r ó ż n y m i j ę z y k a m i , działających są j ą d r e m c i e m n o ś c i . młodzieńców na rozmaite s p o s o b y , udających się w p r z e c i w n y c h k i e r u n k a c h , Stykając się z w o j n ą d o m o w ą , w której bracia jej zabijają się którzy n i g d y m n i e nie s p o t k a l i , którzy l e d w i e dostrzegają m n i e n a w z a j e m , A n t y g o n a p o d e j m u j e decyzję. Nie b r o n i s w o j e g o w u j a poprzez Kreona i p r a w rodzina znająca s w o j e p o c z ą t k i , w i e d z ą c a jak rozpoznać s w y c h p a ń s t w a , które o n reprezentuje, ani też nie historię czy przykłady innych g r u p teatralnych. To przyłącza się d o armii brata w w o j n i e p r z e c i w k o p a ń s t w u . Zna p r z o d k ó w , s w y c h starszych braci, nie zapominająca o s w o j e j rolę, którą w y b r a ł a . Działa w s p o s ó b p o z w a l a j ą c y jej być lojalną przeszłości. Rodzina, która się nie utożsamia ze s p o ł e c z e ń s t w e m w o b e c tej roli. Nocą opuszcza miasto i udaje się na w i e ś , z garścią o g a r n i ę t y m amnezją, która pragnie z a c h o w a ć pamięć czasów, ziemi, by p o s y p a ć ś w i a d o m a t e g o , iż pamięć, którą m o ż e p r z e d s t a w i ć ma dla garstki nią ciało brata, k t ó r e m u Kreon odmówił p o g r z e b u . S y m b o l i c z n y t o rytuał,zda się p o z b a w i o n y i s t o t n e g o w i d z ó w znaczenie s y m b o l i c z n e . znaczenia i n i e w s p ó ł m i e r n y w o b e c kary grożącej za j e g o d o p e ł ­ D l a t e g o też słuchając w Brazylii w e r s j i o p o w i e ś c i Guimaresa nienie, lecz A n t y g o n a d e c y d u j e się na t o , płacąc cenę w ł a s n e g o Rosa Trzeci brzeg rzeki p r z e c z u w a ł e m już, ile lat pracy zajmie mi życia. Garść ziemi A n t y g o n y , garść w i d z ó w G r o t o w s k i e g o . Jakże praca nad nią. D l a t e g o w 1 9 7 6 roku n a z w a ł e m w Belgradzie O d i n śmieszny upór, na przekór czasom, w i o s ł o w a n i e p o d prąd. A l e m y Teatret i inne zbliżone d o n i e g o g r u p y , tak jak się t o czyni nie m o ż e m y t y c h działań w y m a z a ć z naszej p a m i ę c i . Są zaczynem z d r o g i m i nam l u d ź m i , jedną nazwą: Trzecim Teatrem. i b o d ź c e m d o k o n t y n u a c j i , dzień p o d n i u , m i m o iż tak o d o s o b ­ n i o n e , nierozsądne, s k r o m n e i niebezpieczne. T o jest teatr: pusty i bezskuteczny rytuał, który m y w y p e ł n i a m y naszym „ d l a c z e ­ Fot. T o n y D'Urso. Zdjęcia ze spektaklu „Pokój w pałacu c e s a r s k i m " , A y a c u c h o 1 9 8 8 102 tłum. z angielskiej wersji Richarda Fowlera � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/98fe9665be658218400126a3ee6f2e15.pdf 17a9f15cb12b4ebc098005143b66e531 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3455 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3239 Title A name given to the resource Teodor Twaróg "snycerz i malarz z Limanowej" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.3-4, s.225-232 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Roman Reinfuss TEODOR TWARÓG „SNYCERZ Z mgły, która otaczała X I X wieczną twórczość u w a ż a n ą n i e s ł u s z n i e za „ a n o n i m o w ą " coraz c z ę ś c i e j ludową, wyłaniają I MALARZ Z LIMANOWY" m o w a 1886). T r u d n o s n u ć d o m y s ł y czy droga w i o d ą c a o d „ m a j s ­ t r a " , poprzez „ s n y c e r z a i m a l a r z a " b y ł a w y r a z e m ewolucji za­ s i ę postacie znane z i m i e n i a i nazwiska oraz d z i e ł a , k t ó r e p o chodzącej w świadomości i osobowości mistrza. Zastanawiające sobie p o z o s t a w i ł y . E f e k t e m b a d a ń p r o w a d z o n y c h p o I I w o j n i e jest n a t o m i a s t dlaczego przez c a ł e 40 l a t swej zawodowej d z i a ł a l ­ światowej artys­ n o ś c i p o d a w a ł , że jest z „ L i m a n o w y " skoro w i e m y , żo p r z y ­ t y c z n ą poszczególnych ludowych rzeźbiarzy, malarzy i i n . Nie n a j m n i e j p o d koniec swego ż y c i a p r z e b y w a ł na w s i w B y t o m s k u , brak w ś r ó d nich również wiejskich kamieniarzy t r u d n i ą c y c h się gdzie z m a r ł . Pochowano go na c m e n t a r z u p a r a f i a l n y m w Ż e g o ­ s ą liczne opracowania artystystyczną profesją. monograficznych. 2 1 ukazujące Niektórzy działalność doczokali s i ę opracowań J e d n y m z t y c h , k t ó r z y dotychczas n i e z w r ó ­ c i n i e . W k s i ę d z e z g o n ó w j a k o z a w ó d zanotowano Kamienne figury Toodora Twaroga należą „skulptor". przeważnie do c i l i n a siebie u w a g i badaczy s z t u k i l u d o w e j jest Teodor T w a r ó g . grupy kapliczek s ł u p o w y c h , podzielonych poprzecznymi gzym­ W i n c e n t y Teodor T w a r ó g (bo t a k jest w L i m a n o w e j w k s i ę ­ sami na kondygnacje. W trzonie s ł u p a z n a j d u j ą s i ę w n ę k i z rzeź­ gach p a r a f i a l n y c h zapisany) u r o d z i ł s i ę 2 w r z e ś n i a 1824 r . 3 w b a m i ś w i ę t y c h a ś c i a n y z d o b i ą p ł a s k o r z e ź b y o tej samej te­ Starej W s i , l e ż ą c e j p a r ę k i l o m e t r ó w na p o ł u d n i o w y w s c h ó d o d m a t y c e . F i g u r z b u d o w a n y c h w e d ł u g podobnego schematu L i m a n o w e j . Zagroda w k t ó r e j p r z y s z e d ł na ś w i a t z n a j d o w a ł a s i ę d u ż o , szczególnie w K r a k o w s k i m , w p o b l i ż u d w o r u , na r o l i zwanej „ M a l a r z ó w k a " co pozwala p r z y ­ p o ł u d n i e o d W i s ł y , j e d n a k ż e w y k o n a n e przez T w a r o g a r ó ż n i ą s i ę puszczać, ż e w przeszłości rodzina Twaroga była w jakiś sposób od innych. z w i ą z a n a z d w o r e m i m a l a r s t w e m . W e d ł u g ustnej jest na terenach p o ł o ż o n y c h na informacji J u ż najstarsza znana n a m k a m i e n n a f i g u r a T w a r o g a ( R a j - W a l e n t e g o G a w r o n a przodek T w a r o g a w y k o n a ł w 1782 r. obraz b r o t , 1858) posiada cechy wspomnianej w y ż e j o d r ę b n o ś c i . N a ś w . J a n a K o n t e g o do k a p l i c y ś w . A n n y w L i m a n o w e j . Pochodził p r o s t o k ą t n e j płycie kamiennej, pełniącej funkcję podstawy, stoi w i ę c Teodor T w a r ó g z r o d z i n y , k t ó r e j n i e obca b y ł a a r t y s t y c z n a s ł u p o p r z e k r o j u k w a d r a t o w y m , w k t ó r e g o dolnej c z ę ś c i znaj­ 4 profesja. T y m ł a t w i e j b y ł o m u w i ę c s z u k a ć chleba w t y m za­ duje s i ę w y o d r ę b n i o n y w ą s k i m u s k o k i e m n i s k i c o k ó ł . N a s ł u p i e wodzie. s t a n o w i ą c y m t r z o n f i g u r y spoczywa k w a d r a t o w a p ł y t a , T w a r ó g , z w a n y potocznie „ T e o d o r e k " , był twórcą dosyć której k r a w ę d z i e w y s u n i ę t e na z e w n ą t r z t w o r z ą szeroki gzyms o s k r o m ­ w i e l o s t r o n n y m . Zgodnie z t r a d y c j ą r o d z i n n ą z a j m o w a ł s i ę ma­ n y m i bardzo p r o s t y m p r o f i l o w a n i u . Z w i e ń c z e n i e f i g u r y t w o r z y l a r s t w e m , p r ó c z tego r z e ź b i ł w d r e w n i e i k u ł w k a m i e n i u . K a r i e r ę kamienna rzeźbiarską nieco rozpoczął prawdopodobnie od drewnianych figur nastawa w p o s t a c i p r o s t o p a d ł o ś c i a n u , mniejszej od przekroju trzonu, o podstawie zakończona odkutym i ś w i ą t k ó w , k t ó r e d o d a t k o w o p o l i c h r o m o w a ł . K z e ź b y drewniane w t y m s a m y m b l o k u d w u s p a d o w y m daszkiem w k t ó r e g o k a l e n i c y jego r o b o t y b y ł y po wsiach w o k o l i c y L i m a n o w e j n p . w M o r - osadzony jest ż e l a z n y k r z y ż y k . W t y m p a n o n i e daszka u m i e ś c i ł darce, Sowlinach (włączonych obecnie do miasta), Koninie, T w a r ó g p ł a s k o r z e ź b i o n e Oko Opatrzności. P o n i ż e j we frontowej S ł o p n i c a c h , Siekierzynie, b y ł y t a k ż e na t z w . M a j e r z u s t a n o w i ą c y m ś c i a n i e nastawy w y k o n a n a jost d o ś ć g ł ę b o k a p r o s t o k ą t n a w n ę k a , f o l w a r k w o b r ę b i e Staroj W s i . obwiedziona r a m k ą N i e w i e m y k i e d y „ T e o d o r e k " z a b r a ł s i ę do k a m i e n i a r s t w a . w postaci p ł y t k i e g o , podwójnego W e w n ę c e znajduje s i ę Chrystus na krzyżu. rowka. Trzon figury, mniej Najstarsza znana f i g u r a p r z y d r o ż n a z jego podpisem nosi d a t ę w i ę c e j w p o ł o w i e w y s o k o ś c i , z d o b i ą t r z y p ł a s k o r z e ź b y w prosto­ 1858 (w Rajbroeie). A u t o r l i c z y ł w ó w c z a s 34 l a t a i p r a w d o p o ­ k ą t n y c h p ł y c i n a c h z a m k n i ę t y c h o d g ó r y ł u k i e m . N a froncie t r z o n u dobnie b y ł j u ż zaawansowanym w s w y m zawodzie r z e m i e ś l n i ­ Matka k i e m , o s i a d ł y m w m i e ś c i e , skoro na cokole f i g u r y p o s t a ć Św. Jana znajdujemy Boska z Dzieciątkiem, n a lewej ś c i a n i e Nepomucena płaskorzeźbiona a na ś c i a n i e p r a w e j Św. Wojciecha. p o d p i s „ M a j s t e r Teodor T w a r ó g z L i m a n o w y " . J a k d ł u g o t a m W 1967 г., k i e d y f i g u r ę fotografowano ( i l . 2) p ł a s k o r z e ź b y b y ł y p r z e b y w a ł nie m o ż n a u s t a l i ć . B y ć m o ż e po o ż e n i e n i u s i ę z A n t o ­ p r y m i t y w n i e podmalowane p a r u k o l o r a m i . W d z i e s i ę ć l a t p ó ź n i e j n i n ą H a j d a p r z e n i ó s ł s i ę do ż o n y na w i e ś i z a m i e s z k a ł w B y t o m - (1977) ś c i a n y t r z o n u z o s t a ł y p o l i c h r o m o w a n e w s p o s ó b zmienia­ sku — gdzie z m a r ł 6 lutego 1904 r. j a k o 80 l e t n i starzec. M u s i a ł jący się n i e m a l do k o ń c a t r z y m a ć d o s y ć krzepko skoro o s t a t n i a k u t a agresywnych o b r a m o w a ń , n o w y c h p o d z i a ł ó w , m o t y w ó w przez niego f i g u r a ( z n a j d u j ą c a s i ę w L i p n i c y Dolnej) w y k o n a n a n y c h i znacznie bogatszej k o l o r y s t y k i p ł a s k o r z e ź b i o n y c h postaci z o s t a ł a w 1900 г., k i e d y m i s t r z l i c z y ł sobie j u ż 66 l a t . ( i l . 3). W ś w i e t l e posiadanych plastyczną dekoracji przez wprowadzenie roślin­ działalność B a r d z o podobna w k s z t a ł t o w a n i u b r y ł y jest f i g u r a z P o ł o m u k a m i e n i a r s k a T w a r o g a o b e j m o w a ł a 42 l a t a (1858—1900), k t ó ­ D u ż e g o . O d poprzedniej r ó ż n i s i ę j e d y n i e t y m , ż e dolna, posze­ rych rzona p a r t i a t r z o n u jest rozdzielona poprzecznie na d w i e c z ę ś c i : śladem dotychczas m a t e r i a ł ó w kompozycję jest k i l k a n a ś c i e k a m i e n n y c h f i g u r przydrożnych z rzeźbami pełnymi i płaskorzeźbami. Wyróżniają s i ę one o d g ó r n ą , w y k o r z y s t a n ą na i n s k r y p c j ę i d o l n ą , w k t ó r e j z trzeoh innych swym w ł a s n y m stylem. Pozwolił on z d u ż y m prawdopo­ s t r o n w y k u t e s ą nieokowate w n ę k i z p ł a s k o r z e ź b a m i d o b i e ń s t w e m p r z y p i s a ć Twarogowi autorstwo n i e k t ó r y c h Gzyms o d d z i a l e j ą c y figur świętych. t r z o n o d p o d s t a w y jest w y d a t n y , pozba­ b ą d ź przez niego nie p o d p i s a n y c h b ą d ź sygnowanych, ale t a k , w i o n y e l e m e n t ó w d e k o r a c y j n y c h , w y k o n a n y z g ł ę b o k i m usko­ że p o d p i s u k r y t y p o d d a r n i ą nie z o s t a ł z a u w a ż o n y . M i s t r z b o w i e m k i e m o d d o ł u , co r o b i w r a ż e n i e j a k g d y b y p o w s t a ł z d w ó c h p ł y t p r z e w a ż n i e p o d p i s y w a ł swoje prace co zapewne m i a ł o r ó w n i e ż p o ł o ż o n y c h jedna na d r u g i e j . N a s t a w a z a k o ń c z o n a aspekt r e k l a m o w y . Stosowana j e d n a k przez niego f o r m u ł a w y m daszkiem z Okiem nie Opatrzności b y ł a j e d n a k o w a . N a najstarszej znanej n a m figurze z n a j d u j ą c e j s i ę frontu p ł y t k ą wnękę z płaskorzeźbą przedstawiającą w Rajbroeie (1858 r . ) p o d p i s a ł s i ę j a k w i e m y : „ m a j s t e r Teodor Matki Boskiej. T w a r ó g z L i m a n o w y " , później p o d p i s y w a ł się najczęściej nach płaskorzeźby „Sny­ dwuspado­ w t y m p a n o n i e , posiada o d Koronację Trzon figury od frontu z d o b i ą wykonane w płyoiMatki Boskiej Różańcowej cerz Teodor T w a r ó g z L i m a n o w y " ( P o ł o m D u ż y 1870, T r z c i a n n a a poniżej w owalu i i n . ) l u b „ S n y c e r z i malarz Teodor T w a r ó g z L i m a n o w y " ( T y - ś c i a n a c h bocznych, n a w y s o k o ś c i Matki Jana Ne", z Dzieciątkiem j a k p o d p i s a ł go T w a r ó g . N a Boskiej Różańcowej, są 225 �W c z e ś n i e j s z a o r o k od poprzednio opisanej jest f i g u r a T w a ­ roga z n a j d u j ą c a s i ę w T y m o w e j ( i l . 7) w y k o n a n a w 1886 r. Jej В r z e ś k o k o n s t r u k c j a a r c h i t e k t o n i c z n a jest analogiczna j a k w Iwkowej, z t y m t y l k o , że gzyms o d d z i e l a j ą c y t r z o n o d n a s t a w y jest po­ Bochnia t r a k t o w a n y dekoracyjnie, na jogo p i o n o w y c h ś c i a n a c h jest w y ­ r z e ź b i o n y m o t y w wzniesionego ł u k u m i ę d z y d w o m a n y m i p ó ł ł u k a m i . W e w n ą t r z ł u k u znajduje s i ę c z ę s t o Wiśnicz Nowy ^ na p r z y d r o ż n y c h z f i g u r a c h i nagrobkach odwróco­ spotykana uskrzydlona główka a n i o ł k a . Opisana t u f o r m a g z y m s u z a p o ż y c z o n a z d z i e w i ę t n a s t o ­ w i e c z n y c h n a g r o b k ó w k l a s y c y s t y c z n y c h stosowana b y ł a w K r a ­ kowie jako m o t y w zdobniczy w figurach kamiennych. W y p e ł ­ n i e n i e f r o n t o w y c h ś c i a n f i g u r y jest identyczne j a k w I w k o w e j . P a t r z ą c od g ó r y z n a j d u j ą O w n ę c e s t a t u a Matki Bytomsko ś w i ę t y c h Michała s i ę p ł a s k o r z e ź b y : Trójcy Boskiej i Zofii Różańcowej, poniżej z trzema córkami. Świętej, Ś c i a n y boczne wszyst­ k i c h czterech s e g m e n t ó w w y p e ł n i a j ą p ł a s k o r z e ź b y w p ł y c i n a c h (Serce Matki Boskiej, Wojciech, w. Mikołaj we płaskorzeźby Serce Chrystusa, umieszczone święci: Florian, i in.). Podobieństwo figur z Iwkowej i Tymowej wskazuje, ż e T w a r ó g p o s ł u g i w a ł s i ę w z o r a m i , do k t ó r y c h w r a c a ł z a l e ż n i e od z a m ó w i e n i a . P ł a s k o r z e ź b y f i g u r y w T y m o w e j ( i l . 15) zostały Limanowa Starcia w 1977 r . ś w i e ż o p o l i c h r o m o w a n e , n a t o m i a s t figura z I w k o w e j zachowana jest w stanie s u r o w y m . Ufa's T a k i sam u k ł a d a r c h i t e k t o n i c z n y m a j ą d w i e czterokondygna­ ф /б cjowe f i g u r y s t o j ą c e w o d l e g ł o ś c i k i l k u n a s t u m e t r ó w od siebie ф*? w L i p n i c y D o l n e j . Od poprzednio opisanych r ó ż n i ą s i ę j o d y n i e Nowy Sącz f@ bardziej o z d o b n y m w y k o n a n i e m gzymsu o d d z i e l a j ą c e g o posz­ c z e g ó l n e segmenty. Starsza, zbudowana w 1898 r . posiada d o l n y i ś r o d k o w y gzyms o w i e r z c l i n i c h ś c i a n a c h o p a d a j ą c y c h k u k r a ­ - I I ф - III О - w ę d z i o m , n a t o m i a s t gzyms o d d z i e l a j ą c y t r z o n od n a s t a w y IV jest płaski a w ścianach pionowych ma pośrodku p r o s t o k ą t n e wcięcia ( i l . 8, 9). P ó ź n i e j s z a o d w a l a t a f i g u r a jest p r a w d o p o d o b n i e o s t a t n i m I I . 1. Z a s i ę g w y s t ę p o w a n i a f i g u r T . T w a r o g a d z i e ł e m 76 letniego m i s t r z a . M a ona gzyms p o ś r e d n i analogiczny jak poprzednia, natomiast górny — oddzielający trzon od n a s t a w y — jest w y c i ę t y od d o ł u w k s z t a ł c i e profilowanego ł u k u p ł a s k o - w y p u k ł e g o ( i l . 13). Tego rodzaju n e o b a r o k o w y d e t a l archit e c h t o n i c z n y b y w a c z ę s t o stosowany w K r a k o w s k i m przez k a m i e ­ 5 niarzy s t a w i a j ą c y c h figury p r z y d r o ż n e i nagrobki. Nastawa m a Św. t a k i sam k s z t a ł t j a k we w s z y s t k i c h dotychczas o m ó w i o n y c h f i ­ Opisana t u f i g u r a w swej k o n s t r u k c j i a r c h i t e k ­ g u r a c h . W e w n ę k a c h , z n a j d u j ą c y c h s i ę w trzeciej k o n d y g n a c j i d w i e p ł a s k o r z e ź b y ś w i ę t y c h . Po prawej Św. Józef, Anna Samotrzecia. po lewej tonicznej nie r ó ż n i s i ę p r a w i e od poprzedniej, m a j e d y n i e nieco o b y d w u f i g u r , z n a j d u j ą s i ę s t a t u y Matki Boskiej. bogatszą p ł a s k o r z e ź b y Świętej dekorację w 1967 r . c a ł a f i g u r a postaci płaskorzeźbionego pozostawiona cokołu. W była w surowym kamieniu, Podobna pod w z g l ę d e m architektonicznym i dekoracyjnym W nastawach — Płaskorzeźby świętych występują r ó w n i e ż na ś c i a n a c h f r o n t o w y c h i bocznych. Prace w 1977 r . p ł a s k o r z e ź b y b y ł y p o l i c h r o m o w a n e ( i l . 4). Trójcy. Twaroga, szczególnie wcześniejsze, cechowała ry­ gorystyczna prostota, b r a k ozdobnego d e t a l u . J e ż e l i p o d koniec do o b u p o p r z e d n i c h jest f i g u r a w y k o n a n a przez T w a r o g a w M u ­ jego artystycznej d z i a ł a l n o ś c i staje s i ę widoczna tendencja chówce, wprowadzania Trójce posiadająca Świętą, k o l e Św. nastawie płaskorzeźbę wyobrażającą z a ś na t r z o n i e o d f r o n t u Serce Chrystusa a na co­ tego samego schematu czterokondygnacjowe. komponowane Przykładem są jest figury wykonana zdobnictwa, wynika to prawdopodobnie n i e c z n o ś c i dostosowania s i ę do w y m o g ó w f u n d a t o r ó w , figury Mikołaja. Według słupowe w jego m o g ł y wydawać się zbyt ubogie w do г ko­ którym porównaniu z n e o b a r o k o w y m i , bogato u g z y m s o w a n y m i f i g u r a m i , j a k i e z n a l i z okolic W i ś n i c z a , D o b c z y c , czy W i e l i c z k i . 6 przez T w a r o g a p o d koniec l a t o s i e m d z i e s i ą t y c h f i g u r a w I w k o w e j . N i e jest w y k l u c z o n e , ż e na k o n t o T w a r o g a n a l e ż y z a p i s a ć R ó w n i e j a k poprzednie o s z c z ę d n a w ozdobne detale, m a t r z o n f i g u r ę z 1870 г . , s t o j ą c ą w U j a n o w i c a c h na p ó ł n o c n y w s c h ó d o d w y ż s z y , s k ł a d a j ą c y s i ę z d w u c z ę ś c i pra.wie r ó w n e j Limanowej. rozdzielonych grubą płytą tworzącą gzyms. wysokości, Przez dodanie jednego o z ł o n u f i g u r a s t a ł a s i ę smuklejsza, g d y ż k a ż d a z czterech P o d s t a w ę , c o k ó ł i t r z o n m a t a k i e same j a k f i g u r y z R a j b r o t u i P o ł o m u D u ż e g o . O d m i e n n y jest n a t o m i a s t sposób r o z w i ą z a n i a nastawy. U d o ł u obiega j ą fryz z ł o ż o n y z szerokich, W z n o s z ą c y c h s i ę n a d s o b ą k o n d y g n a c j i m a p o d s t a w ę nieco m n i e j ­ s t o j ą c y c h ł u k ó w . Pionowe k r a w ę d z i e f l a n k o w a n e s ą od s z ą od poprzedniej ( i l . 5). N a s t a w a j a k w p o p r z e d n i c h f i g u r a c h p ó ł k o l u m i e n k a m i . P ł y t k a w n ę k a z a m k n i ę t a jest o d g ó r y ł u k i e m a a k o ń c z o n a jest d w u s p a d o w y m daszkiem z Okiem k o t a r o w y m , na k t ó r y m wznosi s i ę k r u c y f i k s z a s ł a n i a j ą c y częścio­ Opatrzności frontu w t y m p a n o n i e . P r o s t o k ą t n ą p ł y e i n ę w nastawie w y p e ł n i a p ł a s k o ­ w o t y m p a n o n dwuspadowego daszka. Po b o k a c h k r z y ż a znaj­ rzeźba d u j ą s i ę w y k o n a n e w p e ł n e j r z e ź b i e postacie d w ó c h M a r i i a w p ł y t ­ przedstawiająca Św. Trójcę. W górnej części trzonu, o d f r o n t u , znajduje s i ę n i e c k o w a t a w n ę k a , w k t ó r e j umieszczona k i e j w n ę c e Chrystus F r a s o b l i w y . F r o n t o w ą ś c i a n ę t r z o n u z d o b i jest k a m i e n n a s t a t u a Matki płaskorzeźba Boskiej t r z o n u z d o b i r z e ź b a Św. Michała, córkami. Pozostałe ściany z Dzieciątkiem. D o l n ą część a p o s t u m e n t Św. Zofia czterech kondygnacji z trzema, wypełniają przedstawiająca twórczości nisława dwukondygnacjowego Na drugiej kondygnacji trzonu p r z e c i w l e g ł e j od w n ę k i z p o s t a c i ą Maiki Boskiej w g ł ę b i o n a nisza, w k t ó r e j znajduje s i ę k a m i e n n a 226 w jest Pieta. ścianie również Boską z Dzieciątkiem Odmienne n i ż dotychczas elementy n a s t a w y n i e b y ł y obco p ł a s k o r z e ź b y ś w i ę t y c h , m . i n . J ó z e f a , Wojciecha, M i c h a ł a , Sta­ biskupa. Matkę w otoczeniu g ł ó w e k a n i o ł k ó w ( i l . 10). Twaroga. Półkolumienki trzonu jako zastosował dekoracje siebie figurze z T r z c i a n y . F r y z z ł o ż o n y z łuków, znacznie zarówno delikatniej wykonany, znamy krawędzi w podpisanej przez wprawdzie z Trzciany �I I . 2, 3. F i g u r a p r z y d r o ż n a , R a j b r o t , w o j . t a r n o w s k i e , w y k . w 1858 r. Teodor T w a r ó g . S t a n z 1967 i z 1977 r. W o j a k o w e j j a k i opisanej p o p r z e d n i o f i g u r y z I w k o w e j czy T y m o w e j ( i l . 7). Chrystusa rzeźbił Twaróg jako na krzyżu zwieńczenie między figury ( i l . 5) I d e n t y c z n ą k o m p o z y c j ę m a f i g u r a s t o j ą c a p r z y szosie m i ę ­ Mariami dzy M u c ł i ó w k ą a R a j b r o t e m . P o m i m o , że n i e znaleziono na n i e j przy szosie p o d p i s u a u t o r a , m o ż e m y bez o b a w y p o p e ł n i e n i a b ł ę d u p r z y p i s a ć Frasobliwy jego j ą T e o d o r o w i T w a r o g o w i ( i l . 12). W s p o m n i a n e t u d w i e f i g u r y dwoma stojącej w i o d ą c e j z M u c h ó w k i do R a j b r o t u a Chrystus r o b o t y znajdujo s i ę na figurzo w I w k o w e j r. (figura z 1874 г . ) . r ó ż n i ą s i ę o d siobie z w i e ń c z e n i a m i i t e m a t y k ą p ł a s k o r z e ź b zdo­ P e w n ą n i e p o r a d n o ś ć w i d o c z n ą w w y k o n a n i u n i e k t ó r y c h szcze­ b i ą c y c h trzony. Zakończenie figury z Wojakowej stanowi statua g ó ł ó w (np. t o p o r n y fryz p r z y nastawie) m o ż n a b y Matki tłumaczyć t y m , że b y ł y to pierwszo tego r o d z a j u p r ó b y podejmowano przez m i s t r z a aby w z b o g a c i ć a r c h i t e k t o n i c z n y w y s t r ó j c a ł o ś c i . Zwieńczenie ich G n o j n i k ) Chrystus się k i l k a figur stanowi na krzyżu statua datowana) f i g u r a Matki między Ś w i ę t e g o (Uszew). N a j s t a r s z ą rzeźbiarskich Boskiej dwoma Mariami, Różańcowej umieszczone Sw. Dominika O p r ó c z f i g u r t y p u architektonicznego, o k t ó r y c h m ó w i l i ś m y dotychczas, z a c h o w a ł o Boskiej Boskiej są z Dzieciątkiem dwa małe na ręku. posążki U stóp Matki przedstawiające z psem t r z y m a j ą c y m w p y s k u p o c h o d n i ę . P o s t a c i ą n i e w i e ś c i ą w s t r o j u z a k o n n i c y jest Sw. Klara ( i l . 11). Twaroga. N a szczycie d r u g i o j z o m a w i a n y c h f i g u r znajduje s i ę k r u c y ­ (Wojakowa, fiks pod k t ó r y m stoją dwie Marie, wykonane w rzeźbie pełnej. lub posąg z n i c h w y d a j e s i ę (niestety nie z U s z w i , p o s i a d a j ą c a bardzo s k r o m n ą a r c h i ­ S p o ś r ó d w s p o m n i a n y c h t u r z e ź b w y r ó ż n i a s i ę w i ę k s z ą swo­ b o d ą w u k ł a d z i e c i a ł a i p e w n y m r e a l i z m e m w sposobie t r a k t o ­ w a n i a t w a r z y p o s ą g Sw. Jana Nepomucena ( i l . 6). N i e w i a d o m o t e k t u r ę . S k ł a d a j ą s i ę n a n i ą d w i e p ł y t y p o d s t a w y , czworogra­ j e d n a k czy jest on d ł u t a T w a r o g a skoro k a m i e n i a r z e stawiane n i a s t y c o k ó ł i nieco o d niego w y ż s z y t r z o n o z d o b i o n y od. g ó r y przez siebie f i g u r y potrójnym w w a r s z t a t a c h m i e j s k i c h l u b z a m a w i a l i u s w y c h zdolniejszych ł a m a n y m g z y m s e m . Ś c i a n ę f r o n t o w ą i boczne w y ­ pełniają p ł a s k o r z e ź b y ś w i ę t y c h . Całość wieńczy p o s ą g Św. Jana konkurentów. Nepomucena ( i l . 6). Bardziej Twaróg rozbudowana jest f i g u r a ze s t a t u ą Matki pod Boskiej, względom architektonicznym znajdująea się w Wojakowej Boskiej figur uzupełniali często statuami kupowanymi 7 najczęściej Różańcowej (Lipnica rzeźbił z Dzieciątkiem Dolna, Iwkowa Matkę Boską. Statuy Matki na ręku u m i e s z c z a ł we w n ę k a c h ( i l . 5, 9) l u b na i c h z w i e ń c z e ­ k o ł o Czchowa. W y k o n a n a przoz T w a r o g a w 1879 r. s k ł a d a s i ę n i a c h ( G n o j n i k , W o j a k o w a ) . Z n a n a jest jedna jego r o b o t y z płytowej podstawy, cokołu w kształcie sześcianu i smukłego, Boska c z t o r o ś c i e n n o g o t r z o n u ozdobionego od d o ł u i g ó r y g ł a d k ą o p a s k ą . Dolna r . 1900 — i l . 9) i Matka Wydatny, cokół t r z y m a j ą c a w p r a w e j r ę c e b e r ł o . Postacie M a t k i B o s k i e j i D z i e ­ o d t r z o n u posiada ś c i a n y wierzchnie nachylone k u k r a w ę d z i o m . c i ą t k a przedstawione s ą w k o r o n a c h . I n n o t e m a t y , j a k p o s t a ć P i o n o w o ś c i a n y g ó r n e g o gzymsu z d o b i szeroki fryz składający Chrystusa Frasobliwego czy w i s z ą c e g o na k r z y ż u z d a r z a j ą s i ę ze s t o j ą c e g o l u k u m i ę d z y d w o m a o d w r ó c o n y m i pólłukami. wyjątkowo. starannie profilowany gzyms oddzielający Różańcowa z r ę k o m a z ł o ż o n y m i do m o d l i t w y Boska Różańcowa z Matka (Lipnica Dzieciątkiem się W e w n ą t r z ł u k u znajduje s i ę p ł a s k o r z e ź b a p u t t a , a w p ó ł l u k a c h W p ł a s k o r z e ź b i e n a t o m i a s t r o z l e g ł o ś ć t e m a t y c z n a jest znacz­ u ł o ż o n e diagonalnie g a ł ą z k i z l i s t k a m i . N a f r o n t o w e j i bocznych nie w i ę k s z a . S p r z y j a ł a t e m u d u ż a i ł o ś ć w o l n y c h miejsc n a t r z o n i e ścianach figury, które „należało" czymś wypełnić, jak również trzonu ś w i ę t y c h ( i l . 11). znajdują się płaskorzeźby przedstawiające polegający na zwyczaj t y m , że obok pewnych t e m a t ó w niejako obo- 227 ���И . 12. F i g u r a p r z y drodze z M a c h ó w k i do R a j b r o t a , w y k . p r a w d o p . T w a r ó g ; i l . 13. F i g u r a w L i p n i c y D o l n e j , w y k . T . T w a r ó g , 1900 r . Nepomucen P ł a s k o r z e ź b y umieszczano z r e g u ł y w p ł y e i n e , c h p r o s t o k ą t ­ umieszczano jeszcze p a t r o n ó w f u n d a t o r ó w i c z ł o n k ó w i c h r o d z i n y . nych, zamkniętych u góry płaskim lub wklęsło-wypukłym łukiem, S t w a r z a ł o t o szeroki wachlarz m o ż l i w o ś c i w doborze o s ó b ś w i ę ­ względnie tych i niejednokrotnie stawiało w y k o n a w c ó w w trudnej sytuacji W r y s u n k u na ogół p o p r a w n o . T y p i z a c j a w sposobie t r a k t o w a n i a w i ą z k o w y c h , j a k Trójca Święta, Matka Boska czy Jan w elipsowatym medalionie kuto są dosyć płytko. ze w z g l ę d u na b r a k dostatecznej o r i e n t a c j i w w y m o g a c h i k o n o ­ twarzy w y s t ę p u j e t u podobnie j a k w rzeźbach p e ł n y c h . Zdarzają graficznych. T w a r ó g z t r u d n o ś c i t y c h wychodził o b r o n n ą r ę k ą . się jednak p r ó b y T e m a t y o charakterze siebie n p . twarze Boga Ojca i Chrystusa w p r z e d s t a w i e n i u reprezentacyjnym k t ó r o umieszczał froncie w p ł y c i n i e n a s t a w y i po ś r o d k u t r z o n u f i g u r y , n p . Świętą ( T y m o w a , L i p n i c a D o l n a — i l . 13, I w k o w a Koronację czy Matkę Jezusa Matki Boskiej Boską na Trójcę — i l . 6), ( M u c h ó w k a , P o ł o m D u ż y — i l . 14), z Dzieciątkiem (Połom Duży, Rajbrot), Serce ( M u c h ó w k a ) m i a ł d o s k o n a ł o opracowane w e d ł u g w z o r ó w i k o n o g r a f i c z n y c h k o ś c i e l n y c h p o p u l a r y z o w a n y c h przez w z o r n i k i i ilustrowane cenniki f i r m p r o d u k u j ą c y c h docierały t e ż do p r a c o w n i w i e j s k i c h kamieniarzy. d o t y c z y p o p u l a r n y c h ś w i ę t y c h j a k Jan Stanisław Biskup, patronek żeńskich: sobie również rzadziej, Małgorzaty Andrzej, z Zofii, Józef, tematami czy 8 Nepomucen, Wawrzyniec, Katarzyny, jak np. świętych: dewocjonalia, k t ó r e m a t ó w . F a ł d z i s t o ś ć szat przedstawiana jest z p e w n y m uprosz­ czeniem. i W i d o c z n a jost rytmizacji, która tendencja jednak z l o g i k ą ich naturalnego do pewnej n i g d y n i e popada schematyzacji w sprzeczność układu. C h o c i a ż T w a r ó g o k r e ś l a ł s i ę sam j a k „ s n y c e r z i m a l a r z " trudno byłoby powiedzieć na c z y m jego m a l a r s t w o polegało. Wojciech, l a r s t w o sztalugowe. N i e m o ż n a nawet o d p o w i e d z i e ć na p y t a n i e czy czy swe r z e ź b y p o l i c h r o m o w a ł . P r z e m a w i a ł y b y p r z e c i w t e m u Radził f i g u r y w I w k o w o j ( i l . 5) i L i p n i c y D o l n e j (ił. 13), k t ó r e nie w y ­ występującymi k a z u j ą najmniejszych ś l a d ó w m a l o w a n i a . N a t o m i a s t inne f i g u r y Floriana, Agnieszki, Rozalii. b y ł y malowane i p r z e m a l o w y w a n e . N i e m a j e d n a k ż a d n y c h p o d ­ staw a b y m a l a t u r y t e p r z y p i s y w a ć W y m i e n i o n e t u postacie przedstawiane Trójcy ( i l . 9). Oblicza ś w i ę t y c h r ó ż n i ą s i ę w granicach p a r u sche­ Dotychczas n i e w i a d o m o czy u p r a w i a ł , j a k jego przodek, ma­ Anny. ikonograficznymi Bartłomieja, się od T o samo Franciszek Barbary, Świętej indywidualizowania twarzy. Różnią Twarogowi. s ą przez T w a r o g a R z e ź b y T w a r o g a n i e n o s z ą z b y t w i e l u cech ludowego p r y ­ f r o n t a l n i e i statycznie. Z p r z e d s t a w i e ń o charakterze s y t u a c y j ­ m i t y w u . W p r a w d z i e twarze ich b y w a j ą s t y p i z o w a n e a postacio n y m w y m i e n i ć n a l e ż y w y s t ę p u j ą c e g o c z ę s t o w r z e ź b i e kaplicz­ sztywne w p o s t a w i e i g e ś c i e , lecz proporcjo c i a ł a m a j ą n a t u r a l n e k o w e j na p o ł u d n i u o d K r a k o w a — Chryrlusa l u b p r a w i e n a t u r a l n e a szat}- u d r a p o w a n e w m i ę k k i e f a ł d y o d d a j ą krzyżem (Gnojnik). przedstawiającą Z innych wspomnieć Św. Jana ( i l . 11) i Św. Floriana dach p ł o n ą c e g o pod stopami chrzczącego należy Chryrtusa pod płaskorzeźbę w Jordanie ( i l . 16) w y l o w a j ą c e g o z dzbana w o d ę na b u d y n k u i Św. smoka upadającego lub Michała depczącego leżącego reprezentuje typ wiejskiego rzeźbiarza, który d r o g ą p r a k t y k i i upartego n a ś l a d o w n i c t w a z b l i ż y ł s i ę znacznie do p o z i o m u j a k i przedstawia p r o d u k c j a miejskiego prowincjo­ nalnego r z e m i o s ł a kamieniarskiego. Pewna n a i w n o ś ć , w ł a ś c i w a T w a r ó g j a k o uskrzydlonego rycerza t r z y m a j ą c e g o s z a b l ę w p o d ­ l u d o w y m r z e ź b o m , przejawia się t u t y l k o w n i e k t ó r y c h p r z y k ł a ­ (Iwkowa). Michała materiału. Twaróg przedstawia niesionej do ciosu r ę c e szatana. Św. charakter dach (Chrzest w Jordanie, w a l k a Ś w . M i c h a ł a ze s m o k i e m czy d i a b ł e m ) gdzie a u t o r n i e zawsze r a d z i sobie z o d d a n i o m postaci 230 �I I . 14. F r a g m e n t f i g u r y z P o ł o m u D u ż e g o , 1870 г . ; i l . 15. F r a g m e n t f i g u r y z T y m o w e j , w r u c h u l u b g d y p o s ł u g u j e s i ę s t y l i z a c j ą statycznie przedsta­ w i o n y c h p o s t a c i (Św. Zofia z trzema córkami na figurze z I w k o - wej — i l . 5). 1886 r, P r z y p u s z c z a ć należy, że „ s n y c e r z i malarz z L i m a n o w y " na tym t r u d n y m d l a siebie terenie z y s k a ł sobie k l i e n t ó w stosowanie k o n k u r e n c y j n y c h cen. Mogła by to przez potwierdzać D z i a ł a l n o ś ć a r t y s t y c z n a Teodora T w a r o g a ogranicza s i ę do n i e c h ę t n a w s t o s u n k u do T w a r o g a o p i n i a b o c h e ń s k i e g o k a m i e ­ kilkunastu wsi leżących m i ę d z y L i m a n o w ą a Wiśniczem — i l . n i a r z a F r a n c i s z k a A d a m k a , dawnego p r a c o w n i k a z a k ł a d u k a m i e ­ 1. M i m o niarskiego W o j c i e c h a Samka. W i e d z i a ł on, że T w a r ó g p o c h o d z i ł starannych poszukiwań n i e znaleziono ż a d n e j jego f i g u r y w p o b l i ż u L i m a n o w e j czy na p o ł u d n i u o d tej m i e j s c o w o ś c i . „ z g ó r " i ż e w y k o n y w a ł r ó ż n e nieporadne r z e ź b y W i d o c z n i e k l i e n t e l a T w a r o g a r e k r u t o w a ł a s i ę z t e r e n ó w bardziej g ł o w a c h " , k t ó r e podobnie j a k i dzieła okolicznych wiejskich „o dużych z a m o ż n y c h gdzie f i g u r o bogatej a r c h i t e k t u r z e , r z e ź b i e i p ł a s k o ­ k a m i e n i a r z y t r a k t o w a n o u Samka p o g a r d l i w i e z w i ą c je r z e ź b i e b y ł o sporo. B y ł t o p r z e c i e ż r e j o n b e z p o ś r e d n i e j l u b po­ brodzkimi ś r e d n i e j penetracji k r a k o w s k i c h i b o c h e ń s k i c h pewien ksiądz rzemieślniczych Maćkami", tak określił zachwycony w y g l ą d e m niego w z a k ł a d z i e w a r s z t a t ó w kamieniarskich. bo ludową rzeźby „rej- kamieniarkę wykonanej dla Samka. P R Z Y P I S Y 1 R . Reinfuss, Rzeźba ludowa Łemków, „ P o l . Szt. L u d . " , R . 22, 1968 nr 3, s. 122—134; K . W o l s k i , Z badań nad kamie­ niarstwem ludowym na Roztoczu, „ R o c z n i k M u z e u m E t n o g r a ­ ficznego w K r a k o w i e " , Т . I , 1966, s. 123—128; T . Szetela-Zauchowa, Ludowa rzeźba w kamieniu okolic Rymanowa. Prace i Materiały z Badań Etnograficznych, R z e s z ó w 1979, s. 267—326; R . Reinfuss, Ludowa rzeźba kamienna na zachodnim Pogórzu, „ P o l . Szt. L u d . " , R . 30, 1976 n r 3, s. 167—180; S. L e w , Ludowy ośrodek kamieniarski w Bruśnie pow. Lubaczów, „ R o c z n i k Prze­ m y s k i " , Т . X I , 1967, s. 193—228; A . M a ł e t a , Z badań nad ludową rzeźbą kamienną okolic Wieliczki, Gdowa i Myślenic, „Pol. Szt. L u d . " , R . 32, 1978 nr 4, s. 229—240; J . Langer, Rzeźba kamienna na Orawie, „ P o l . Szt. L u d . " , R . 35, 1981 n r 1, s. 45— 53 3 K s i ę d z u proboszczowi L . K o w a l s k i e m u z L i m a n o w e j s k ł a d a m serdeczne p o d z i ę k o w a n i e za dostarczenie ś w i a d e c t w a c h r z t u i zgonu T . T w a r o g a . W . G a w r o n u r o d z o n y w Starej W s i z a j m o w a ł s i ę jej e t n o g r a f i c z n y m opracowaniem ( W . G a w r o n , Stara wieś) w p r a c y z b i ó r . Materiały Etnograficzne z Pow. Limanowskiego, Wrocław 1967, s. 28—49) A . M a ł e t a , op. cit., s. 235, i l . 19 t a m ż e , s. 228, i l . 5 R . Reinfuss, Ludowa rzeźba kamienna na zachodnim Po­ górzu, op. c i t . , s. 172 i p r z y p i s 13; A . M a ł e t a , op. cit., s. 225 R . Reinfuss, Wpływ rzemieślniczej produkcji dewocyjnej na ludową rzeźbę kamienną, „ P o l . Szt. L u d . " , R . 33, 1979 n r 2, s. 67—74 4 5 6 7 8 2 E . Ś n i e ż y ń s k a - S t o l o t , Adeodatus Martyński kamieniarz z Borzęcina, „ P o l . Szt. L u d . " , R . 22, 1968 n r 3, s. 131—135 Fot. J . Świderski 231 f �I I . 1. N a c z y n i a z B r z o s t k a , M u z e u m N a r o d ó w Z S R R � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ef4718cf709c2afdb9af236584761478.pdf 036a3ee646c51a4ee2021fed42fb8c0e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3448 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3232 Title A name given to the resource Na pastwisku : ze studiów nad kształtowaniem się osobowości młodzieży wiejskiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.3-4, s.163-170 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ćieśla-Reinfussowa, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zofia Cieśla — Reinfussowa NA PASTWISKU Z e studiów nad kształtowaniem się osobowości młodzieży wiejskiej W t r a d y c y j n e j k u l t u r z e l u d o w e j dziecko b y ł o bardzo w c z e ś ­ nie w ł ą c z a n e do prac gospodarczych. J u ż k i l k u l e t n i e dziecko g ę s i , za co o t r z y m y w a ł y z w y k l e w y ż y w i e n i e , z g r z e b n ą k o s z u l ę 7 i drewniane t r e p y . W n i e k t ó r y c h okolicach, n p . M y ś l e n i c k i m , z a t r u d n i a n o p r z y pasieniu, a ściślej d o z o r o w a n i u g ę s i ( i l . 2) n a j m ł o d s z y m i pasterzami „ o d k r ó w " m o g ł y b y ć dzieci m a j ą c e nieco przynajmniej ukończony s i ó d m y rok życia. U w a ż a n o bowiem, starsze p r z y pasieniu bydła rogatego, w późniejszym w i e k u — k o n i . W z a l e ż n o ś c i o d s y t u a c j i lokalnej r ó ż n e b y w a ł y że p r z y m ł o d s z y c h , b y d ł o nie p a s ł o b y s i ę dobrze. O s t a t n i m i naj­ miejsca w y p a s u . M o g ł y n i m i b y ć i n d y w i d u a l n i e w y k o r z y s t y w a n e w a ż n i e j s z y m szczeblem w h i e r a r c h i i pasterskiej b y ł o opiekowanie miedze w ś r ó d p ó l u p r a w n y c h , g m i n n e p a s t w i s k a we w s i o n i - s i ę k o ń m i . A w a n s t e n m i a ł miejsce o k o ł o wowym k i e d y k o ń c z y ł s i ę w ł a ś c i w y okres d z i e c i ń s t w a , a c h ł o p i e c k t ó r y u k ł a d z i e g r u n t ó w czy wreszcie rolnicze n i e u ż y t k i na peryferiach wsi o u k ł a d z i e ł a n ó w leśnych. warunki, w których życia, przygotowywał się „ n a parobka", o t r z y m y w a ł t y t u ł „ k o n i a r z a " , Sposób wypasu, uzależniony od rodzaju pastwisk, s t w a r z a ł specyficzne 14-go r o k u kształtowała się osobowość dziecka. W j e d n y c h p r z y p a d k a c h b y ł o ono skazane na długie g o d z i n y s a m o t n o ś c i , j a k to m i a ł o miejsce przy i n d y w i d u a l n y m co n i e z w y k l e i m p o n o w a ł o d o r a s t a j ą c y m c h ł o p c o m . Pastuch k o n i u w a ż a ł s i ę za c o ś w a ż n i e j s z e g o o d m ł o d s z e g o od „mlyeoka" to jest tego, k t ó r e m u nie pozwolono jeszcze w y j e ż d ż a ć z k o ń m i na n o c . 8 wypasie na miedzach, w d r u g i m z a ś , gdzie wypas b y ł w s p ó l n y , Pasterze m i e l i r ó ż n e o k r e ś l e n i a z a l e ż n i e o d tego eo w d a n y m w c h o d z i ł o dziecko do g r u p y , k t ó r a r z ą d z i ł a s i ę o k r e ś l o n y m i przez czasie p a ś l i . B y l i w i ę c „ p a s t e r z e o d d r o b i u " (jeśli z a j m o w a l i s i ę pasterskie ś r o d o w i s k o n o r m a m i wzajemnego w s p ó ł ż y c i a , w ł a s n y ­ k u r a m i , g ę s i a m i ozy k a c z k a m i ) , „ p a s t e r z e od ś w i ń " z w a n i t a k ż e m i zwyczajami, p o s i a d a j ą c y m i własny sposób wspólnego wypeł­ „świniarezykami", n i a n i a czasu. W s p ó ł ż y c i e j e d n o s t k i z i n n y m i w g r u p i e i s t n i e j ą c e j k r ó w i w o ł ó w " . Z d a r z a ł o s i ę i t a k , ż e z danego na w s p ó l n y m p a s t w i s k u s t a n o w i ł o s w o i s t ą s z k o ł ę ż y c i a , k t ó r a ś w i n i e , c i e l ę t a a nawet g ę s i p a s ł y s i ę razem z b y d ł e m , w ó w c z a s obok d z i a ł a l n o ś c i r o d z i c ó w była ważnym „ p a s t e r z e o d c i e l ą t " , wreszcie ,,pasterze od gospodarstwa czynnikiem wycho­ n i e w y s t a r c z a ł jeden pasterz. W y r u s z a ł a w t e d y z d o m u „ w s z o l k a w a w c z y m , f o r m u j ą c y m w s p o s ó b t r w a ł y o s o b o w o ś ć , a c z ę s t o i los r a b i a t a " na p a s t w i s k o , c h ł o p c y i d z i e w c z ę t a , m n i e j s i i w i ę k s i , młodego a ,,przy d o m u " z o s t a w a l i t y ł k o m a l c y p o n i ż e j 4 l a t . człowieka. 9 Zagadnienie r o l i j a k ą w ż y c i u m ł o d z i e ż y w i e j s k i e j s p e ł n i a ł W y p ę d z a n i e b y d ł a odbywało się różnie, zależnie od pory w s p ó l n y p o b y t na p a s t w i s k u n i e d o c z e k a ł o s i ę dotychczas szer­ r o k u . N a w i o s n ę i w lecie o k o ł o 5-tej rano, a czasem i w c z e ś n i e j , szego opracowania. W l i t e r a t u r z e etnograficznej m a m y na t e n p r z e d wschodem s ł o ń c a . B y ł o to t z w . „ p a s i e n i e na r o s ę " , dobre luźnych ze w z g l ę d u na b r a k m u c h i b ą k ó w . Pasiono z w y k ł o do 10-tej. i n f o r m a c j i rozsianych po r ó ż n y c h opracowaniach monograficz­ W t e d y p a s ą c y w r a c a ł z b y d ł e m do d o m u i p o n o w n i e u d a w a ł temat zaledwie k i l k a drobnych publikacji nych dotyczących wsi. 2 1 i trochę Nieco w i ę c e j w i a d o m o ś c i znajduje s i ę s i ę n a pastwisko po d o j e n i u p o ł u d n i o w y m i obiedzie c z y l i m n i e j jak również w i ę c e j o k o ł o g o d z i n y 3-ciej. N a p a s t w i s k u p o z o s t a w a ł j u ż do przez l u d z i w - y k s z t a ł c o n y e h , p o c h o d z ą c y c h ze w s i , k t ó r z y w pew­ zachodu s ł o ń c a . J e s i e n i ą r a n n y w y m a r s z o d b y w a ł s i ę nieco p ó ź ­ n y m okresie d z i e c i ń s t w a s p ę d z a l i czas na w s p ó l n y m pasieniu*. n i e j . B y w a ł y jednak wsie, gdzie p a s t w i s k o z n a j d o w a ł o s i ę w znacz­ w p a m i ę t n i k a c h p i s a n y c h z a r ó w n o przez c h ł o p ó w 3 M ó w i ą c o r o l i j a k ą w ż y c i u m ł o d e g o c z ł o w i e k a o d g r y w a ł czas nej o d l e g ł o ś c i o d z a b u d o w a ń gospodarskich i w ó w c z a s bydło s p ę d z o n y p r z y pasieniu nie b ę d ę z a j m o w a ł a s i ę w y p a s e m i n d y w i ­ na p a s t w i s k u p o z o s t a w a ł o o d rana do zachodu s ł o ń c a , którego d u a l n y m na miedzach czy „ p r z y d o m u " , ale w y ł ą c z n i e na w s p ó l ­ pasterze i p a s t e r k i w y c z e k i w a l i z u t ę s k n i e n i e m . Ś w i a d c z y o t y m n y m p a s t w i s k u , gdzie f u n k c j ę pasterzy s p e ł n i a ł y d z i e c i . piosenka: 5 Pasieniem z a j m o w a l i s i ę s y n o w i e l u b rzadziej c ó r k i w ł a ś c i ­ c i e l i b y d ł a , w z g l ę d n i e z a t r u d n i o n e za w y n a g r o d z e n i e m d z i e c i , Zachodźże słoneczko, pochodzące K i e d y masz z a c h o d z i ć , z u b o g i c h r o d z i n . Z d a r z a ł o s i ę r ó w n i e ż , że obok g r o m a d y m ł o d o c i a n y c h pasterzy z n a l a z ł s i ę t a k ż e c z ł o w i e k s t a r y , Bo mnie nóżki bolą członek Za b y d e ł k i e m c h o d z i ć . rodziny któremu z racji funkcja w właściciela wieku działającej pracownik najemny, i doświadczenia przypadała specjalna na Stosunki Pasienie b y d ł a n i e b y ł o p r a c ą l e k k ą . P r z y c z y n i a ł s i ę do a m ł o d z i e ż ą u k ł a d a ł y s i ę zazwyczaj tego d ł u g i czas p o b y t u na p a s t w i s k u oraz k o n i e c z n o ś ć c i ą g ł e g o m i ę d z y s t a r y m pasterzem bardzo bydła lub pastwisku dobrze. Stary c z ł o w i e k społeczności. udzielał i m rad i wskazówek, p i l n o w a n i a , a b y b y d ł o n i e p o s z ł o w s z k o d ę . N i e zawsze dopisy­ o p o w i a d a ł r ó ż n e h i s t o r i e o strachach, b a j k i i legendy, m ł o d z i wała też pogoda z a ś s ł u c h a l i go z zainteresowaniem, a w z a m i a n za to p i l n o w a l i c h ł o p i ę c y s t a n o w i ł a koszula k o n o p n a , zgrzebne albo paczesne i zawracali m u k r o w y , a b y n i e w e s z ł y w „ s z k o d ę " . 6 Pełnił więc s t a r y pasterz p o w a ż n ą r o ł ę w dziedzinie p r z e k a z y w a n i a folklorystycznych i to z a r ó w n o tych, które były treści własnością dorosłych j a k i tych, k t ó r e b y ł y wspomnieniom lat młodych s p ę d z o n y c h na p a s t w i s k u . N a j c z ę ś c i e j j e d n a k na p a s t w i s k u z b i e r a ł y s i ę ze s w o i m b y d ­ gacie i w razie deszczu i z i m n a o k r y c i e — n p . c h o c h o ł ze s ł o m y , w o r e k l u b stara d e r k a . D z i e w c z ę t a ubrane b y ł y w k o s z u l ę k o ­ nopną, długą, jednostajną oraz w k o n o p n ą s p ó d n i c z k ę , a o d c h ł o d u m i a ł y z n i s z c z o n ą c h u s t ę po matce l u b babce. Z a r ó w n o chodzili przez cały czas boso. 11 S t r ó j m a ł y c h d z i e c i o g r a n i c z a ł s i ę j e d y n i e do k o n o p n e j k o s z u l k i . jakiś J a k t o j u ż z o s t a ł o powiedziane pasienie n i e o m i n ę ł o ż a d n e g o p a s i e n i u . T w i e r d z o n o b o w i e m , że a b y b y ć d o b r y m dziecka w i e j s k i e g o . „ K a ż d e to m u s i a ł o p r z e t e r m i n o w a ć " — j a k gospodarzom należy przygotowywać s i ę do tego niemal od urodzenia. W a u b r a n i e pasterzy b y ł o b y l e j a k i e . C a ł y s t r ó j dziewczyny j a k i chłopcy ł e m same d z i e c i . P r a w i e k a ż d e dziecko wiejskie s p ę d z i ł o czas na 10 rodzinach m ó w i ą starzy i n f o r m a t o r z y . N a p a s t w i s k u z b i e r a ł o s i ę p r a w i e t y l e d z i e c i , i l e b y ł o „ n u m e r ó w " we w s i . b i e d o t y wiejskiej b y w a ł o , że j u ż 4-letnie dzieci oddawano do d o m ó w b o g a t y c h gospodarzy w celu pasienia W s p ó l n y c h p a s t w i s k b y ł o we w s i albo k i l k a , r ó w n e j w i e l k o ś c i , albo jedno duże, liczące kilkadziesiąt morgów. Szczególnie 163 �m u s i a ł b y ć w y r ż n i ę t y k r z y ż , w p r z e c i w n y m razie, g d y k t o ś tego n i e d o p a t r z y ł i k r z y ż a nie w y k r o i ł , k o z i c a czy b a t b y ł w y ­ r y w a n y z r ą k pastucha p r z e m o c ą , n a s t ę p n i e u t y t ł a n y w k r o w i m ł a j n i e , z a ś k i j z k r z y ż e m n i g d y nie p o d l e g a ł t a k i e j o p e r a c j i " — pisze p a m i ę t n i k a r z z O p o c z y ń s k i e g o . 1 5 W ó j t a m u s i e l i na p a s t w i s k u s ł u c h a ć wszyscy, g d y ż b y ł z w y k l e najmocniejszy i za wszelkie n i e p o s ł u s z e ń s t w a bił batem. Sam m a ł o zajmował się b y d ł e m wyręczając się m ł o d s z y m i , natomiast w y s y p i a ł s i ę dobrze na p a s t w i s k u . P r z y c h o d z i ł y j e d n a k i na niego czasem c i ę ż k i e chwile, k i e d y niedostatecznie przez pastuchów p i l n o w a n e b y d ł o w e s z ł o „ w s z k o d ę " . Wów-czas gospodarz, k t ó r e g o p o l u m i a ł o t o miejsce, r o z l i c z a ł s i ę z w ó j t e m , na odpo­ w i e d z i a l n y m za p o r z ą d e k na p a s t w i s k u , i w p r z y p a d k u g d y t e n z o s t a ł z ł a p a n y na s p a n i u n i e j e d n o k r o t n i e o b r y w a ł za k a r ę po­ r z ą d n e lanie. Przyjęcie do g r o m a d y pasterzy „nowego" związane z p e w n y m i z w y c z a j a m i . N a w s t ę p i e m u s i a ł on p r z y s i ą c było „wój­ t o w i " , że będzie m u bezwzględnie posłuszny, będzie wypełniał w s z y s t k i e jego r o z k a z y i z a r z ą d z e n i a . Z p a m i ę t n i k ó w Pawła G a w r y l u k a ( u r . 1898, p o c h o d z ą c y z o k o l i c B i e l s k a Podlaskiego) dowiadujemy s i ę , że m u s i a ł złożyć t a k ą p r z y s i ę g ę swemu o dwa l a t a starszemu koledze. P o c z ą t k o w o g o r l i w i e wykonyw-ał wszelkie r o z k a z y w ł a d z y . Z a w r a c a ł w o ł y , a b y nie r o b i ł y s z k ó d . Pozosta­ w a ł sam p r z y stadzie w o ł ó w , g d y i n n i r o b i l i w y p r a w y „ ł u p i e ż c ę " . N a l e ż a ł o do niego rozniecanie i p o d t r z y m y w a n i e ognia, nio t r w a ł o to j e d n a k z b y t d ł u g o . G d y po k i l k u t y g o d n i a c h z j a w i ł s i ę i n n y „nowy" i przejął jego f u n k c j ę , Gawryluk został ostatecznie p r z y j ę t y do grona p a s t u c h ó w , k t ó r z y t w o r z y l i k a r n ą , zorgani­ z o w a n ą g r u p ę , o d b y w a j ą c ą w s p ó l n e zabawy i w y p r a w y , a celem ich b y ł o w y b i e r a n i e j a j p t a s i c h , p i s k l ą t , k r a d z i e ż k u r czy g ę s i . 1 6 W gromadzie m ł o d z i e ż y p r z e b y w a j ą c e j na p a s t w i s k u przes1. I . Pastuch g r a j ą c y na r o g u , M o r a w i c a , w o j . K r a k ó w , 1947 r. strzegana b y ł a zasada w s p ó l n y c h p o s i ł k ó w . W y p ę d z a j ą c bydło z rana, c z ę s t o nawet przed wschodem s ł o ń c a , d o s t a w a ł pasterz do t o r b y , uszytej z samodziałowego płótna, kromkę chleba a w m a ł y m g a r n u s z k u t r o c h ę m a s ł a , t w a r o g u l u b sera. P o d o b n i e p r z e d s t a w i a ł s i ę podwieczorek. W czasie jedzenia na p a s t w i s k u rozlegle p a s t w i s k a t z w . b ł o n i a w y s t ę p o w a ł y we wsiach nad­ w i ś l a ń s k i c h . Pastwiska d z i e l i ł y s i ę na mniejsze obszary o k r e ś l o ­ ne o s o b n y m i n a z w a m i . W M o r a w i c y n p . pastwisko — j a k pisze Stefan D u s z y k — podzielone b y ł o na k i l k a p o ł a c i , a k a ż d a z n i c h miała odrębną nazwę. Były t u : „Zakątek", „Cegielnia", „Pod- jezierze", „ K u r n i k " , „ B e r y " oraz m a ł y s t a w e k , n o s z ą c y d u m n ą nazwę „Jeziora". 1 2 Zazwyczaj w części p o ł o ż o n e j b l i ż e j d o m ó w p a s ł y s i ę g ę s i i ś w i n i e , na odleglejszych i w i ę k s z y c h — b y d ł o . W s p ó l n a praca s t w a r z a ł a p o m y ś l n e w a r u n k i t w o r z e n i a s i ę w ś r ó d m ł o d z i e ż y zebranej na p a s t w i s k u p e w n y c h f o r m organi­ z a c y j n y c h i uznanego przez g r u p ę kodeksu p o s t ę p o w a n i a . w i o s n ę pasterze o b i e r a l i sobie na p a s t w i s k u „ w ó j t a " , Na obowiązująca b y ł a tzw. „ d z i e l a n k a " . W e d ł u g słów Jana S ł o m k i „ k a ż d y d z i e l i ł s i ę s w o i m ś n i a d a n i e m z i n n y m i i nawzajem b y ł przez n i c h c z ę s t o w a n y " . R a c z y l i s i ę t a k albo w c a ł e j „kupie" albo d o b i e r a l i s i ę p a r t i a m i c i , k t ó r z y m i e l i z d o m u m n i e j w i ę c e j j e d n a k o w ą „ w y p r a w ę " . K t o b y z a ś j a d ł sam „ n a b o k u " nazywa­ no go w ó w c z a s „ s a m o j e d n i k i e m " . T a k i pasterz nie b y ł l u b i a n y i 1 7 dokuczano m u . . P a w e ł G a w r y l u k , k i e d y po raz p i e r w s z y z n a l a z ł s i ę na w s p ó l n y m p a s t w i s k u , po o g l ą d n i ę c i u go ze wszyst­ k i c h s t r o n przez w ó j t a , m u s i a ł s w o j ą t o r b ę n a p e ł n i o n ą chlebem i p l a c k a m i p o k a z a ć gromadzie, k t ó r a — j a k pisze a u t o r p a m i ę t n i ­ k a — t o r b ę po p e w n y m czasie oddala, ale j u ż „ m o c n o nioną". opróż­ 1 8 którym b y ł z w y k l e najstarszy z c a ł e j g r o m a d y . O b o k niego d z i a ł a ł a „ ł a w a W czasie Z i e l o n y c h Ś w i ą t o d b y w a ł o s i ę n a p a s t w i s k u ś w i ę t o p r z y s i ę g ł y c h " na p o d o b i e ń s t w o s t o s u n k ó w p a n u j ą c y c h w g m i ­ pasterzy, podczas k t ó r e g o z o t r z y m a n y c h w t y m d n i u od gospo­ nie. W ó j t s p r a w o w a ł na p a s t w i s k u w ł a d z ę przez c a ł e l a t o . J a k o dyń o z n a k i swej g o d n o ś c i p o s i a d a ł , na w z ó r pasterzy g r o m a d z k i c h , w S i e r a d z k i m i w P o z n a ń s k i m rozpowszechniony b y ł zwyczaj jajek smażyli oni t r a d y c y j n ą jajecznicę. Na Kujawach, ( i l . 13) b a t pasterski z d ł u g i m sznurem k o n o p n y m , z d o b i o n y u r z ą d z a n i a zabawy w „ k r ó l a pasterzy". W p i e r w s z y d z i e ń Zielo­ c z e r w o n y m chwostem oraz k i j . K o ł o K a r t u z m i a ł on biczysko n y c h Ś w i ą t n a l e ż a ł o j a k n a j w c z e ś n i e j rano p o p ę d z i ć b y d ł o z grubej d ę b i n y , nieco grubsze n i ż w i e l k i palec. P r ę t w o d l e g ł o ś c i p a s t w i s k o , nieraz c a ł k i e m jeszcze po c i e m k u . K t ó r y z c h ł o p c ó w s t o p y o d grubszego k o ń c a rozszczepiano na 9 c z ę ś c i , k t ó r e p o t e m pierwszy p r z y g n a ł na p a s t w i s k o t r z o d ę o b w o ł a n y b y ł „ k r ó l e m splatano i w i ą z a n o u cienkiego k o ń c a w i e r z b o w y m szpagatem. pasterzy" Czasem b a t w y p l a t a n o z m ł o d e j b r z e z i n y , p o d o b n i e w y s o k i m i u r z ę d n i k a m i d w o r u . N a d a w a n o i m z a r ó w n o staropol­ rozszcze­ a dziewczyna „królową". Dalsi z kolei na zostawali p i o n e j n a 12 c z ę ś c i , n a z y w a n o go w ó w c z a s „ d w u n a s t k ą " . P r ó c z skie t y t u ł y takich „grzechotkowego", ( g u b e r n a t o r ó w , g e n e r a ł ó w , p u ł k o w n i k ó w ) . D z i e c i , k t ó r e ostatnie biczy używali pasterze t a k ż e kija (hetmanów, wojewodów) j a k i nowsze, aktualne zwanego „ r y ń c z y k " , a s ł u ż ą c o g o do z w o ł y w a n i a t r z o d y i odstra­ p r z y g n a ł y swoje b y d ł o n a r a ż a ł y s i ę na p o ś m i e w i s k o . W sieradz­ szania w i l k ó w . K i j t e n znany b y ł w p ó ł n o c n e j części P o l s k i , o d k i m nazywano je „ m i o t l a r z a m i " , przyczepiano i m m i o t ł ę , k t ó r ą P o m o r z a do Suwalszczyzny. P o n a d t o znana b y ł a r ó w n i e ż „ p u s z - m u s i a ł y c i ą g n ą ć za s o b ą przez c a ł y d z i e ń n i b y c z y s z c z ą c w t e n c z a w k a " , k i j na j e d n y m k o ń c u r o z ł u p a n y , s ł u ż ą c y do c i s k a n i a s p o s ó b p a s t w i s k o . Po p o ł u d n i u uczestnicy u r z ą d z a l i u r o c z y s t y k a m i e n i . S p o t y k a go s i ę t a k ż e w P o z n a ń s k i m i na L u b e l s z c z y ź - p o c z ę s t u n e k , z ł o ż o n y z p r o d u k t ó w p r z y n i e s i o n y c h przez k a ż d e g o nie. 1 4 „ M i e l i t e ż i i n n i pasterze mocne k i j e l u b b a t y pasterza ozy p a s t e r k ę , w z g l ę d n i e przez w y b r a n y c h tego d n i a uwiązane n a d ł u g i e j j a ł o w c o w e j k o z i c y . N a k a ż d y m k i j u i na k a ż d e j k o z i c y 164 dostojników. Zabawa wiązała się z tryumfalnym powrotem do w s i . K r ó l i i n n i d o s t o j n i c y j e c h a l i p r z y s t r o j e n i na k o n i a c h �l u b w o l a c h . Ton k t ó r y na pastwisko p r z y b y ł o s t a t n i z a m y k a ! pochód. 1 9 w y s y p i a j ą c y m s i ę na p a s t w i s k u , nie b i o r ą c y m u d z i a ł u w „wy­ p r a w a c h " . Ś p i o c h o b r a c a j ą c s i ę z b o k u na b o k r o z g n i a t a ł j a j k a , P o n i e w a ż zawracanie b y d ł a od szkody nie w y m a g a ł o u d z i a ł u w s z y s t k i c h pasterzy, w i ę c zależnie od pory roku sobie czas r ó ż n y m i z a b a w a m i i p s o t a m i . N a w i o s n ę a po przebudzeniu złościł s i ę okropnie i w y g r a ż a ł p s o t n i k o m . wypełniali Czasem k r a d z i o n o t e ż „ g r u b s z ą z w i e r z y n ę " , j a k k u r y , g ę s i i t d . „chodzili N i e r o b i l i tego z g ł o d u a n i dla s m a k u , a j e d y n i e dlatego, że z n a l i za p t a k a m i " . W y b i e r a l i z g n i a z d jaja WTonie, kacze, k u r o p a t w i e o p o w i a d a n i a starszych, k t ó r z y c h w a l i l i s i ę s w o i m i i inne. S m a ż y l i je (jeśli b y ł y ś w i e ż e ) , z a ś znaleziono w gniazdach z c z a s ó w k i e d y sami p a ś l i . N i e c h c ą c b y ć g o r s z y m i r o b i l i w s z y s t k o m a ł e w r o n y o b l e p i a l i g l i n ą i p i e k l i w ognisku. P r z y tej n i s z c z y l i r ó w n i e ż i gniazda p t a k ó w pożytecznych. okazji Wspomina wyczynami a b y d o r ó w n a ć p o p r z e d n i k o m . B y w a ł o n i e k i e d y , że z ł a p a n y na k r a d z i e ż } ' pasterz solidnie o b e r w a ł od gospodarza, ale m i m o b ó l u o t y m S t a n i s ł a w P i g o ń : „ W lecie biesiady t r a f i a ł y się rzadko, w y t r z y m y w a ł wszystko, ż e b y t y l k o nie s t a ć s i ę p o ś m i e w i s k i e m ale za to b y ł y w y k w i n t n i e j s z e . W t o d y p o z n a ł e m smak m ł o d y c h swoich towarzyszy. w r o n i ą t . W s p i n a ć s i ę na w i e r z c h o ł e k drzewa do gniazda t r u d n o I n n y m zajęciom wiosennym było robienie g w i z d k ó w i krę­ d o s t ę p n e g o i w y b r a ć — nasz t o b y ł w y d z i a ł . D o s t a w a ł o się p r z y cenie fujarek t y m n i e j e d n o k r o t n i e od w r o n y d z i o b e m i s k r z y d ł a m i po g ł o w i e , w y k o n y w a n y c h w ł a s n o r ę c z n i e , a p ó ź n i e j k u p o w a n y c h na odpus­ z kory wierzbowej. Gra na fujarkach najpierw o d s ę k ó w drzewa po s k ó r z e . A l e k t ó ż b y na to z w a ż a ł ! Ł u p pre­ t a c h czy t a r g a c h b y ł a u l u b i o n y m z a j ę c i e m pasterzy. U j a w n i a ł y p a r o w a l i ś m y z b i o r o w o . Trzeba b y ł o p i s k l ę t o m p o u k r ę c a ć ł e b k i , s i ę t y m sposobem muzyczne u z d o l n i e n i a i u t r w a l a ł y z a m i ł o w a n i a r o z p r u ć i o c z y ś c i ć w n ę t r z n o ś c i , a p o t e m razem z p u c h e m i p a ł ­ do k a m i p i ó r o b l e p i ć b ł o t e m . Po n i e k i e d y na c a ł e ż y c i e , z t y m że f u j a r k ę z a s t ę p o w a ł z czasem i n n y , w y t r z y m a n i u przez czas odpo­ w i e d n i w ż a r z e w y g a r n i a ł o s i ę te k u l k i , p r z y uderzeniu o z i e m i ę polepa w y p a l o n a p ę k a ł a i o d p a d a ł a razem z p i ó r a m i , a ze ś r o d k a w y ł a n i a ł o s i ę s m a k o w i t o pieczyste. K t ó ż b y tam wtedy pytał muzykowania, które zrodzone na pastwisku pozostawały bardziej d o s k o n a ł y i n s t r u m e n t , j a k n p . d u d y czy skrzypce. Z m ł o d y c h p ę d ó w w i k l i n y p l e t l i pasterze w M o r a w i c y pod K r a k o w e m t z w . k a ń c e c z y l i h a r a p y — bicze, k t ó r e s t a w a ł y s i ę 2 1 0 s ó l ! ! ! R ó w n i e w s p a n i a ł e biesiad}' byw-ały z r a k ó w . T u z n o w u często narzędziom zawziętych b i j a t y k , trzeba b y ł o d ł u g o m y s z k o w a ć za n i m i po o k o l i c z n y c h s t r u m y k a c h c z a p k i podobne do t y c h , j a k i e w y s t ę p u j ą w p r z e b r a n i a c h r ó ż n y c h a z s i t o w i a spiczaste 1 stawach, s z u k a ł o s i ę i c h r ę k ą p o d n a w i s ł y m i brzegami, w y ­ grup obrzędowych. c i ą g a ł o z d z i u r i spod k a m i e n i , nie bez tego, ż e b y o d czasu do G d y s k o ń c z y ł o s i ę w y b i e r a n i e jaj p t a s i c h i m i n ą ł czas k i e d y czasu nio z ł a p a ć w r ę k ę „ z a s k r o ń c a " , u c i e k a l i ś m y w t e d y z wrzas­ ł y k o l e k k o schodzi z g a ł ą z e k w i e r z b o w y c h pasterze z M o r a w i c y k i e m przed t ą „żmiją". 2 0 B y ł y j e d n a k j a j k a , k t ó r y c h po w y j ę c i u z gniazda pasterze nie j a d a l i , n p . czajek. J a j k a te w k ł a d a n o do kieszeni l e n i u c h o m , z a m i e n i a l i s i ę w r y b a k ó w i ł o w i l i w r ę c e l u b do kosza w m a ł y m stawku, zwanym dumnie „Jeziorem", drobne r y b k i . Ażeby o s ł o d z i ć sobie pasterskie ż y c i e w y s z u k i w a l i pod d a r n i ą l u b I I . 2. M a ł a g ę s i a r k a w drodze na gminne pastwisko, Ł o s t ó w k a , w o j . N . S ą c z , 1966 we r. 165 �U . 3. Zabawa na p a s t w i s k u , J o d l ó w k a Tuehnowska, w o j . T a r n ó w , 1965 г . ; M o r a w i c a , pastwisko g m . , 1948 r. i l . 4. „ S t u k i " ; i l . 5. Zabawa w zgadywanie m c h u , w z g l ę d n i e na wrzosach, gniazda t r z m i e l i , k t ó r y c h s t a n o w i ł dla n i c h d u ż y p r z y s m a k . miód 2 2 przypadkach pasterz wykorzystywał otrzymane pozwolenie i w y b i e r a ł „ t r ę ć " — s ł o m ę nie na jeden lecz na k i l k a k a p e l u s z y . Ulubiona, p r z y j e m n o ś c i ą , pasterzy b y ł y k ą p i e l e . W o k o l i c a c h Po ż n i w a c h i w j e s i e n i g d y d o j r z e w a ł y owoce t y l k o 23 mała n a d w i ś l a ń s k i c h w czerwcu, po Św. Janie, c a ł a czereda p a s t u c h ó w c z ę ś ć p a s t u c h ó w z o s t a w a ł a p r z y b y d l e . Reszta r o z c h o d z i ł a s i ę c h o d z i ł a częściej nago n i ż w u b r a n i u , g d y ż c i ą g l e k ą p a l i s i ę w W i ś ­ po p o l a c h i sadach. R w a l i w t e d y groch s t r ą c z k o w y , r z e p ę , k o p a l i le, p o t e m t a r z a l i s i ę w p i a s k u a n a w e t w biocie, a ż e b y znów z i e m n i a k i do pieczenia, c h o d z i l i do s a d ó w i k r a d l i d o j r z e w a j ą c e z a n u r z y ć s i ę w rzece. Gdzie, j a k n p . w M o r a w i c y , n i e b y ł o w p o b l i ­ owoce. Po powrocie na pastwisko d z i e l i l i s i ę z t y m i , k t ó r z y t y m ­ ż u w i ę k s z e j r z e k i pastrze przegradzali w ą s k i potoczek, p r z e p ł y ­ czasem p i l n o w a l i b y d ł a . w a j ą c y przez p a s t w i s k o i w p o w s t a ł y m w t e n s p o s ó b b a j o r k u uczyli się p ł y w a ć i nurkować „ n a w y t r z y m a ł e g o . " Opisane t u z a j ę c i a , w y k o n y w a n e bez k o n t r o l i i o p i e k i zo s t r o n y d o r o s ł y c h , w y r a b i a ł y u d z i e c i s a m o d z i e l n o ś ć i s p r y t ale Czas s p ę d z a n y na p a s t w i s k u d a w a ł s p o s o b n o ś ć w y k o n y w a n i a r ó w n o c z e ś n i e w y p a c z a ł y je p o w o d u j ą c o k r u c i e ń s t w o w s t o s u n k u 2 4 z a j ę ć z a r o b k o w y c h . W lecie, j a k z b o ż e z a c z ę ł o d o j r z e w a ć , p l e t l i do z w i e r z ą t , pasterze „ z ą b k i " na s ł o m k o w e kapelusze z ż y t n i e j s ł o m y (rzadziej solidarności nakazującej u k r y w a ć winnych. Tworzył się model pszenicznej) zwanej „ t r ę c i ą " . R o b i l i je z a r ó w n o dla siebie j a k i na bohatera. Cechy n a b y t e w czasie pasterskiej s w o b o d y pozosta­ s p r z e d a ż . Zawsze w ś r ó d pasterzy z n a l a z ł s i ę t a k i , k t ó r y w i a ł y c z ę s t o t r w a ł e ś l a d y na p ó ź n i e j s z e j umiał s z y ć kapelusze. C a ł y kapelusz m o ż n a b y ł o w y k o n a ć na p a s t w i s k u . Za c z a s ó w J a n a S ł o m k i za z ą b k i na jeden kapelusz p ł a c o n o 15— Najwięcej l e k c e w a ż e n i e eudzej w ł a s n o ś c i , f a ł s z y w e poczucie osobowości. m o ż l i w o ś c i m i e l i pasterze po j b i o r a c h . W t e d y b y d ł o puszczano w o l n o , a o n i sami u r z ą d z a l i sobie harce i zabawy. 20 g r a j c a r ó w . I m drobniejsze b y ł y te z ą b k i t y m cena b y ł a w y ż s z a . Na pierwszy plan w y s u w a ł y się różne g r y j a k np. Najlepszy kapelusz (z uszyciem) k o s z t o w a ł c w a n c y n g i e r a c z y l i buka", 33 g r a j c a r y , ale w t a k i m zręczności kapeluszu m o ż n a było „pochodzić dobrych parę ł a t " . Materiał gospodarze na z ą b k i trzeba gry było ucina.ć u k r a d k i e m , g d y ż nie ż a ł o w a l i b i c i a , j e ś l i k o g o ś p r z y ł a p a l i p r z y tej robocie na s w o i m p o l u . Czasem j e d n a k sam gospodarz p r z y c h o d z i ł na p a s t w i s k o i z a m a w i a ł z ą b k i u p a s t u c h ó w . P o z w a l a ł w ó w c z a s 2 5 „wybijanie „ p l i s z k i " zwane t e ż „ k i e z k a m i " i t p . , a t a k ż e p o p i s y i siły ( i l . 3,4). D u ż y m powodzeniem cieszyły się p r z y u ż y c i u szmacianych p i ł e k . C z ę s t y m i z a b a w a m i b y ł y „ p o l o w a n i e n a z a j ą c a " , zabawa „ w l i s y i w i l k i " , „ w w o j s k o " , „ z b ó j ó w i ż a n d a r m ó w " . Starsi c h ł o p c y u r z ą d z a l i na p a s t w i s k u w y ś c i g i konne, za co ojcowie srogo k a r a l i . Z a b a w y , k i e d y konieczny b y ł p o d z i a ł na g r u p y , z a c z y n a ł y u c i ą ć t y l e „ t r ę c i " i l e t r z e b a b y ł o na kapelusz, z w r a c a ł j e d n a k uwa­ się zwykle od „ m ę t o w a n i a " g ę , a b y n i e w c h o d z i ć w ś r o d e k ż y t a i nie d e p t a ć go. W t a k i c h w y l i c z a n e k s t a n o w i ą c i e k a w y p r z y k ł a d l i t e r a t u r y ustnej dzieci. 166 czyli tzw. „wyliczanki". Teksty �167 �U t w o r y te s ą c z ę s t o w i e r s z o w a n ą s k ł a d a n k ą s ł ó w pozbawioną sensu, w k t ó r y c h na p l a n pierwszy w y b i j a s i ę r y t m i r y m . J a k o p r z y k ł a d p o s ł u ż y ć m o ż e tekst n a s t ę p u j ą c e j nie c h o d z i ł y , w o l a ł y raczej zabawy spokojne j a k np. p ' k o s z y k ó w z s i t o w i a , ubieranie lalek czy pieczenie p l a c k ó w r enio gliny. Byw-ały j e d n a k r ó w n i e ż w s p ó l n e zabaw-y pasterzy i pasterek. wyliczanki: N a l e ż a ł o do t a k i c h przede w s z y s t k i m „ w e s e l e " , robione na w z ó r Jan, J a n F a b i j a n z o l s z o w y m i n o g a m i , o b j ą ł g ł o w ę w s t ę ­ p r a w d z i w y c h wesel w i e j s k i c h . T a ń c e o d b y w a ł y s i ę p r z y p i s z c z a ł c e g a m i a t y J a n i e , F a b i j a n i e w y s i ą d ź k o n i e na zagonie, co z w i e r z b i n y l u b p r z y skrzypcach o s t r u n a c h z k o ń s k i e g o w ł o s i a . m n i e pasiesz z ł o t ą s i e c z k ą , co m n i e poisz t ą P r z y tej duszeczką, okazji z a r ó w n o dziewczęta jak i chłopcy uczyli się t y c h o i n k ą na c h o i n k ę , t y z a j ą c z k u n a w o j e n k ę . P o s z ł a t a ń c z y ć . Znana jest p r z y ś p i e w k a o d n o s z ą c a się do d z i e w c z y n y , baba po p o p i ó ł , d i a b e ł b ą b ę u t o p i ł , n i p o p i o ł u n i b a b y , k t ó r a j a k o d o r o s ł a źle t a ń c z y ł a : t y l k o z b a b y d w a schaby. C z y ś b y d e ł k a nie p a s a ł a , O b o k zabaw r u c h o w y c h , p o l e g a j ą c y c h na g o n i t w i e , popisach s p r a w n o ś c i i s i ł y , i s t n i a ł o sporo zabaw i n n y c h , j a k n p . w „ b i e r k i " czy w „ k o ś c i " a czasem w k a r t y . W i e l e czasu z u ż y w a l i pasterze na Żeś t a ń c o w a ć nie umiała granie o p o w i a d a n i u p o p u l a r n y c h gadek z a s ł y s z a n y c h od C z ę s t y m z a j ę c i e m pasterzy b y ł o majsterkowanie. D l a zabi­ cia czasu i zabawy w y k o n y w a l i z drewna w i a t r a k i , m ł y n k i wodne, starszych ( i l . 5), a t a k ż e na w y m y ś l a n i u i o d g a d y w a n i u zagadek. z a b a w k i ruchomo w p o s t a c i t z w . „ t r a c z y " czy k o w a l i , i n n i z n ó w Jest t o m o ż e najbogatsza dziedzina d z i e c i ę c e j l i t e r a t u r y . r z e ź b i l i k o z i k a m i r ó ż n e z w i e r z ę t a , p t a s z k i , k o n i k i czy postacie Za­ g a d k i z b i e r a ł n a p a s t w i s k u Seweryn U d z i e l a , g r a j ą c ze s w y m i l u d z k i e j a k n p . ż o ł n i e r z y w z g l ę d n i e l a l k i dla d z i e w c z ą t . i n f o r m a t o r a m i „ o jednego c e n t a " . P o l e g a j ą t a gra na t y m , że podejmowane przez j e d n y c h w y w o ł y w a ł y naśladownictwo in­ g d y d z i e c i z a d a w a ł y m u z a g a d k ę , k t ó r e j r o z w i ą z a ć nie n y c h . W y t w o r z y ł o s i ę na tej drodze w s p ó ł z a w o d n i c t w o k t o za­ umiał, Próby d o s t a w a ł y centa, z k o l e i m ó w i ł z a g a d k ę U d z i e l a i centa sobie b a w k ę czy r z e ź b ę p o t r a f i w y k o n a ć lepiej i ł a d n i e j . S p o ś r ó d m a j ­ odbierał. sterkującej młodzieży w y b i j a l i się ei, k t ó r z y posiadali uzdolnienia P a s t e r k i b y ł y w zasadzie w y ł ą c z o n e od. zabaw, k t ó r y m odda­ wali się chłopcy. 2 6 B y ł y one przez c h ł o p c ó w w y ś m i e w a n e , na­ techniczne ł u b plastyczne. W w i e l u w y p a d k a c h zrodzone p a s t w i s k u zainteresowanie r z e ź b ą p o z o s t a w a ł o przeprowadzonych w całe na życie. z y w a n o j e „ p i s k l a m i " i p a s t e r z o w i „ n i e honor b y ł o z a d a w a ć s i ę Z wywiadów z d z i e w c z y n ą " . C h ł o p c y „ r o b i l i i m na p r z e k ó r " , s t ą d d z i e w c z ę t a dukcji t r z y m a ł y s i ę na p a s t w i s k u z d a ł a od pasterzy. N a ż a d n e w j p r a w y z l u d o w y m i r z e ź b i a r z a m i d o w i a d u j e m y s i ę , że c z ę s t o i c h a r t y s - zabawek d r e w n i a n y c h n p . wiejskich na w ośrodkach Brzozie S t a d n i c k i e j pro­ czy I I . 6. Zabawa n a p a s t w i s k u , L u b o m i e r z , w o j . n o w o s ą d e c k i e , 1966 г . ; i l . 7. S u c h o d ó ł , w o j . k r o ś n i e ń s k i e , 1969 г.; i l . 8. S a m o c h ó d w y k . przez W i e s ł a w a D r y k ę , I . 12, P r z y k o p , w o j . tarnobrzeskie, 1981 г.; i l . 9. Samolot, w y k . S t a n i s ł a w Oohalek, I . 16, Bezdziadka, w o j . k r o ś n i e ń s k i e , 1959 r. 268 �tye '.a twórczość bierze początek od prób podejmowanych w czi «io d z i e c i ę c y c h l a t s p ę d z o n y c h p r z y k r o w a c h na p a s t w i s k u . 27 W czasie p o b y t u w zintegrowanej gromadzie d z i a ł a j ą c e j na p a s t w i s k u p o w s t a w a ł t a k m a ł o jeszcze znany f o l k l o r i p i e r w o c i n y s z t u k i plastycznej. T u kształtowała . O dziecięcy się swoista wiedza o ś w i e c i e , t w o r z y ł y s i ę f o r m y s p o ł e c z n o i etyczne;. T u wreszcie k r y s t a l i z o w a ł s i ę model wiejskiego bohatera,, akcepto­ w a n y przez g r u p ę , t y p wiejskiego z a w a d i a k i , k t ó r y „ n i c z e g o się n i c b o i " i lekcewa.ży niewygodne dla siebie zakazy i nakazy. O d n a j d u j e m y go d z i ś w ś r ó d starszej m ł o d z i e ż y . Gromada t w o r z y ł a j e d n ą z w a r t ą c a ł o ś ć , gdzie ł i a s ł o „ j e d e n za w s z y s t k i c h — wszyscy za jednego" stosowano b y ł o w s p o s ó b dosłowny. 2 8 Osobnik, jeśli n i e c h c i a ł l u b nie u m i a ł s i ę do o b o w i ą z u j ą c e j grupy. Przybierały normy, narażony one n i e k i e d y nawet dopasować b y ł na szykany formy całej okrucieństwa. P r z y c z y n ą takiego t r a k t o w a n i a b y ł n a j c z ę ś c i e j f a k t , że c h ł o p a k (rzadziej dziewczyna) d o n o s i ł gospodarzom we w s i co s i ę dzieje na p a s t w i s k u i „ s y p a ł k o l e g ó w " , w z g l ę d n i e ska,rżyl na nich. P o n i e w a ż pastorskie p s o t y b y w a ł y srogo przez r o d z i c ó w karane donosicielstwo nio m o g ł o winowajcy uchodzić płazem. .Kary stosowane na w y ł a m u j ą c y c h s i ę c z ł o n k ó w g r u p y b y ł y surowe. P r z y k ł a d e m t y c h s t o s u n k ó w , j a k i e p a n o w a ł y na p a s t w i s k u , m o ż e b y ć zda-zenie opisane w p a m i ę t n i k u cytowanego j u ż w i e l o ­ k r o t n i e P a w ł a Gawryluka,. Jeden z c h ł o p c ó w , n i e z b y t l u b i a n y przez w s z y s t k i c h , z n i s z c z y ł sobie nowe, o d ś w i ę t n e ubranie. B o j ą c s i ę ojca, o s k a r ż y ł o t o G a w r y l u k a , za co t o n d o s t a ł o d poszkodowanego takie bicie, że przez k i l k a m i e s i ę c y brata musiał s i e d z i e ć w d o m u , k u r o w a ć s i ę i w ł a ś c i w i e j u ż do p e ł n e g o z d r o w i a n i g d y n i o p o w r ó c i ł . P o z o s t a l i pasterze srodze z e m ś c i l i s i ę za pokrzywdzonego kolegę. Złapali przewrotnego 10 I I . 10. W i a t r a c z e k z t a ń c z ą c ą p a r ą , w y k . A n d r z e j F i g i e l . Z a ­ b a w k i d z i e w c z ą t w i e j s k i c h : i l . 11. L a l k i z t r a w y , C h o j n ę , w o j . sieradzkie; i l . 12. P t a k z s i t o w i a i p a p i e r k ó w , k o l . B i a ł k a , w o j . siedleckie, 1957 r . skarżypytę, z a r z u c i l i m u na g ł o w ę worek, aby nie w i d z i a ł k t o go bije i s t ł u k l i w p a m i ę c i b y ł y c h pasterzy, a p r z y j a ź n i e z a w i ą z a n e „ p r z y b y d l e " go n i e m i ł o s i e r n i e , a n a s t ę p n i e zbitego z o s t a w i l i na t r w a ł y c z ę s t o do ś m i e r c i . Z d a r z a ł o s i ę , że udzielona pomoc czy pastwisku aż s i ę k t o ś m u s i a ł po niego z g ł o s i ć . K i e d y po p e w n y m czasie d o b r a r a d a , k t ó r ą sobie wzajemnie w y ś w i a d c z a j ą l u d z i e , u g r u n ­ w r ó c i ł z n ó w na pastwisko i z a s n ą ł , pasterze w ł o ż y l i m u w t o w a n a jest na zasadzie „ p r z e c i e ż m y ś m y razem ze s o b ą p a s a l i " . usta, nos i uszy zebrany na p a s t w i s k u k a ł w o ł o w y , a, n a s t ę p n i e p o l a l i Opisane t u w d u ż y m s k r ó c i e ż y c i e pasterzy na wspólnym w ł a s n y m moczem, k i e d y z a ś c h ł o p a k o b u d z i ł s i ę , i złościł, za­ pastwisku p e w n i a l i go, że z r o b i ł to jego w ł a s n y w ó l . Poszkodowany z a n i k ł o j u ż przed k i l k u d z i e s i ą t k a m i l a t , badanie jego nie stra­ wie­ d z i a ł , ż e to nieprawda,, alo b a l s i ę j u ż na k o l e g ó w p o s k a r ż y ć . 2 9 M i m o (rudnej i ż m u d n e j pracy, j a k ą b y ł o pasienie b y d ł a , należy już do przeszłości. J e d n a k m i m o tego, że ciło n a a k t u a l n o ś c i . P r z y p u s z c z a ć m o ż n a , że wiele z j a w i s k z w i ą ­ zanych z n o r m a m i p o s t ę p o w a n i a p r z y j ę t y m i przez w s p ó ł c z e s n y c h lata s p ę d z o n e na w s p ó l n y m p a s t w i s k u razom z „ k o m p a n a m i " mieszkańców ( „ k o m p a n k a m i " — dziewczynami) w s p o m i n a ł o s i ę przoz wzora,mi, k t ó r e k i e d y ś z r o d z i ł y s i ę i z o s t a ł y p r z y j ę t e p r z y pasieniu życie, bata, pasterskie zawsze n a l e ż ą do całe najprzyjemniejszych wsi można b y d ł a na w s p ó l n y m by wyjaśnić tkwiąoymi w tradycji pastwisku. P R Z Y P I S Y 1 St. D u s z y k , Na wiejskim pastwisku, „ O r l i l o t " , 1947 n r 9/10, s. 151 i i n . ; L . M ł y n e k , Życie sierskich pasterzy przed 20 laty, „ L u d " , t . 4, 189, s'. 274—289 B . B a r a n o w s k i , Zycie codzienne wsi między Wa?-tą a Pilicą w XIX wieku, Warszawa 1969; St. Dwo:ra,kowski, Kultura społeczna ludu wiejskiego na Mazowszu nad Narwią, Białystok 1964; W . G a j - P i o t r o w s k i , Kultura społeczna ludu z okolic Roz­ wadowa, W r o c l a w 1967; F r . L o r e n t z , A . Fischer, T . L e h r - S p ł a w i ń s k i , Kaszubi, kultura ludowa i język, T o r u ń 1934; J.P. Dek o w s k i , Pasterstwo nad Pilicą, „ P r a c e i M a t e r i a ł y Etnograficz­ n e " , t . 13, 1959; W . D r o z d o w s k a , Grupy rówieśnicze w Załęczu Wielkim, „ P r a c e i M a t e r i a ł y M u z e u m Archeologicznego i E t n o ­ graficznego w Ł o d z i " , soria etnograficzna, n r . 5, Ł ó d ź 1 9 6 1 ; A . J a s k u l a n k a , Niektóre zwyczaje pasterskie w Sieradzkim, „ P r a c e i M a t e r i a ł y E t n o g r a f i c z n e " , t . 8/9, 1950/51 J . B o j k o , Ze wspomnień, Warszawa 1959; J . C h a ł a s i ń s k i , Młode pokolenie chłopów, Warszawa 1938; M . D ą b r o w s k a , Pa­ miętniki młodzieży wiejskiej 1918—1939, Warszawo 1969; Pa­ miętniki chłopów, t . 1—3, Warsza,wa 1935, 1936; J . S ł o m k a , Pamiętniki włościanina — od pańszczyzny do dnia dzisiejszego, K r a k ó w 1912 F r . K o t u l a , Rozmowy ze skorupami, R z e s z ó w 1969; F r . P i g o ń , Z Komborni w świat, K r a k ó w 1947 W p a m i ę t n i k u Jana D i a b i k o w s k i e g o (ur, 1880 r. we w s i R a d z i e j ó w Stary, g m . B y t ó w , p o w . Nieszawa, w o j . Warszawa) c z y t a m y : „ J a k o c h ł o p i e c urodzony po 6 d z i e w c z ę t a c h m u s i a ł e m bardzo w c z e ś n i e iść do p a s i o n k i . G d y m i a ł e n i ł a t 5 p a s ł e m j u ż ś w i n i e i c i e l ę t a , a od 7 l a t k r o w y " (Pamiętniki chłopów, op. c i t . , t . 2, s. 111) 2 3 4 5 6 „ P a m i ę t a m takiego z l a t dziecinnych -— pisze Stefan D u s z y k — w y s o k i i c h u d y , d ł u g i e w ł o s y siwe, s p a d a j ą c e na ramiona spod starego kapelusza,, d ł u g i w ą s . W d n i pogodne n o s i ł z g r z e b n ą k o s z u l ę w y p u s z c z o n ą na wierzch p ł ó c i e n n y c h , s a m o d z i a ł o w y c h spodni, w deszcz n a r z u c a ł na r a m i o n a stary worek, a dawniej j a k o p o w i a d a ł s ł o m i a n e g o c h o c h o ł a . W r ę k u j a k o insygnia swej w ł a d z y d z i e r ż y ł pasterski, g r o m a d z k i bat z d ł u g i m k o n o p n y m s z n u r k i e m , o z d o b i o n y m czerwonym chwas­ t e m i t r ą b ą w y k o n a n ą z r o g u w o ł u . " (Na pastwisku, op. c i t . , s. 151) B . B a r a n o w s k i , op. c i t . , s. 112 W . G a j - P i o t r o w s k i , op. c i t . , s. 105 L . M ł y n e k , op. c i t . , s. 275, 276 „ Z a z w y c z a j k r o w y w y g a n i a ł o s i ę n a ten p a ś n i k w po­ c z ą t k u maja, a przed m a j e m c i e l ę t a i ś w i n i e p r z e p ę d z a n o na o z i m i n ę c z y l i na p s z e n i c ę , bo ż y t o w y r a s t a ł o w c z e ś n i e j i z w i e r z ę t a n i e c h ę t n i e je j a d ł y . N a t y m p a ś n i k u p a s ł e m na s ł o ń c u i słocie, na wietrze i u p a ł a c h a ż do 14 r o k u ż y c i a . " pisze w s p o m n i a n y J a n D r a b i k o w s k i , Pamiętniki chłopów, op. c i t . , t . 2 s. 111 „ Z a w s z e chodzono boso na pastwisko m i m o w i e l k i e j rosy, k t ó r a ogromnie s z c z y p a ł a w n o g i . B u t ó w nio ubierano do pasienia z dwócli p o w o d ó w : po pierwsze, żo nio s t a ć na t o wiejskich r o d z i c ó w , po drugie z a ś p o m i m o tej zimnej g r y z ą c e j rosy n i k t za b y d ł e m nie c h o d z i ł o b u t y , bo b y s i ę wszyscy w y ś m i e l i z ta­ kiego pana, co t o za b y d ł e m w b u t a c h chodzi. P r z y p o m i n a m sobie, j a k nieraz p o d w p ł y w e m tej zimnej wody-rosy u d a w a ł e m bociana, raczej s t o s o w a ł e m jogo s p o s ó b ogrzewania n ó g , gorzej z m a r z n i ę t ą p o d k u l a j ą c i s t o j ą c na jednej i n a s t ę p n i e po nagrzaniu jednej p o z w a l a ł e m jej m a r z n ą ć , a d r u g ą p o d k u l a ł e m . I t a k na z m i a n ę . " ( J . C h a ł a s i ń s k i , op. c i t . , t . 1, s. 280, 281) 7 8 9 1 0 1 1 169 �1 2 1 3 1 4 St. D u s z y k , op. c i t . , s. 152 J . S ł o m k a , op. c i t . , s. 7 F r . L o r e n t z , A . Fischer, T . L e h r - S p ł a w i ń s k i , op. c i t . , e. 151 1 5 J . C h a ł a s i ń s k i , op. c i t . , t . 1, s. 210 Pamiętniki chłopów, t . 2, s. 556 J . S ł o m k a , op. c i t . , s. 8 Pamiętniki chłopów, t . 2, s. 555 B . B a r a n o w s k i , op. c i t . , s. 114. Inaczej w y g l ą d a ł y zwy­ czaje pasterskie w rejonie T y k o c i n a . „ T u — j a k pisze S t a n i s ł a w D w o r a k o w s k i — w pierwszy d z i e ń (czasem d r u g i ) Z i e l o n y c h Ś w i ą t p a s t u c h y n i e g d y ś , p ę d z ą c przed p o ł u d n i e m do w s i b y d ł o z pastwiska, w y b i e r a l i p i ę k n e g o i spokojnego w o ł u , o k r y w a l i go s t a r ą s ł o m i a n ą siecią i n a s t ę p n i e p r z y w i ą z y w a l i j ą do t u ł o w i a s ł o m i a n y m i pasami. Za sieć i p o w r ó s ł a w k ł a d a l i g a ł ą z k i i polne k w i a t y , n a r o g i z a ś wieniec z brzozowych g a ł ą z e k . T a k p r z y ­ strojonego w o l u h a ł a s u j ą c p r o w a d z i l i na czele stada do w s i , gdzie właściciel z w i e r z ę c i a m u s i a ł je w y k u p i ć z r ą k p a s t u c h ó w d a t k i e m p i e n i ę ż n y m . W p r z e c i w n y m razie c h ł o p c y p r o w a d z i l i w o l a dalej na w i e ś . Z b i e g i e m czasu zwyczaj ten u l e g ł znacznej z m i a n i e . J u ż o k o ł o 1937 r. w okolicach T y k o c i n a , w t y c h sa­ m y c h co dawniej wsiach, pastuchy p ę d z ą c w p o ł u d n i e k r o w y do d o m u , z a k ł a d a l i i m t y l k o zielone w i e ń c e na r o g i . Gospodarze w y k u p y w a l i u w i e ń c z o n o z w i e r z ę t a , d a j ą c pastuszkowi z ł o t ó w k ę w y k u p n e g o „ n a c u k i e r k i " . Po p o ł u d n i u na p a s t w i s k u s p ę d z a l i p a s t u c h y b y d ł o w jedno miejsce, a z p r z y n i e s i o n y c h z d o m u j a d e ł urządzali biesiadę czyli „majówkę". Zarówno oprowadzanie po w s i w o l u , j a k i biesiady p a s t u c h ó w na p a s t w i s k u w nie­ k t ó r y c h t u t e j s z y c h wsiach zwano dawniej „ w o l o w e m weselem". (Kułlura społeczna..., op. c i t . , s. 101) 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 St. P i g o ń , op. c i t . , s. 111 St. D u s z y k , op. c i t . , s. 152 t a m ż e , s. 153 J . S ł o m k a , op. c i t . , s. 10 J a k o k r u t n y m i p o t r a f i l i b y ć pasterze doskonale i l u s t r u j e fragment w p a m i ę t n i k u c h ł o p a z w o j . warszawskiego: „ P a s i o n e przeze m n i e k r o w y k ł a d ł y się w c i e n i u drzew, ż u j ą c apatycznie i p o w o l i o g a n i a ł y się ogonami od m u c h ó w i b ą k ó w . A j a co robiłem'! Ja pracę miałem. Ł a p a ł e m b ą k i , ł a m a ł e m źdźbła trawy, w s d z a ł e m w o d w ł o k i p u s z c z a ł e m na w o l n o ś ć . K a ż d y z n i c h z a b r z ę c z a ł z b ó l u straszliwie i p o m k n ą ł w przestworza. C i ą ł z z a c i ę t o ś c i ą powietrze, c i ą g n ą c za s o b ą ź d ź l o t r a w y . P a t r z ą c za n i m o g a r n i a ł a m n i e d z i k a rozkosz. D ł u g o s t a ł e m i p a t r z y ł e m , a on m a l a ł , m a ł a l , a ż wreszcie r o z t o p i ł s i ę z u p e ł n i e w b ł ę k i c i e . A w t e d y w r a c a ł e m do k r o w y , ł a p a ł e m n a s t ę p n e g o b ą k a , wsa­ dzałem znów trawę w odwłok i puszczałem. B ą k gnał z bólu na koniec ś w i a t a , j a d ł u g o , d ł u g o p a t r z y ł e m za n i m a ż s t a w a ł się m u c h ą , k o m a r e m , p u n k c i k i e m , a ż wreszcie c a ł k o w i c i e w b ł ę ­ k i c i e r o z t a p i a ł . P r z y j e m n i e b y ł o p a t r z e ć na rozpaczliwe w y c z y n y b ą k a i jego topienie się w b ł ę k i c i e . T ę h i s t o r i ę p o w t a r z a ł e m po raz p i ą t y , d z i e s i ą t y i setny, d o p ó k i k r ó w nie p o g n a ł e m do obory. 2 1 2 2 2 3 2 4 T a k s p ę d z a ł e m czas za k r o w a m i d z i o ń po d n i u w g o r ą c e czerwco­ we d n i . T a k s p ę d z a l i czas wszyscy m o i r ó w i e ś n i c y . U c z y l i ś m y s i ę poczucia dobra i p i ę k n a na b a r b a r z y ń s k i e j igraszce. Z a p r a w i a ­ l i ś m y s i ę na psach do p r z y s z ł y c h k r w a w y c h b ó j e k i b i j a t y k . 0 w s t r ę t n a b r z y d o t o zabaw c z ł o w i e k a wiejskiego. B r z y d o t o , b r z y d o t o , b r z y d o t o ! " ( J . C h a ł a s i ń s k i , op. c i t . , t . 1, s. 228) „ D z i ś — pisze autor p a m i ę t n i k a , p o c h o d z ą c y z dawnego p o w i a t u sierpockiego — k i e d y się nad t y m zastanawiam i w i d z ę p o s t ę p k i k o l e g ó w , z k t ó r y m i n i e g d y ś razom p a s a ł e m k o n i e , t o w i d z ę , że o n i m a j ą w a d y , k t ó r e b i o r ą p o c z ą t e k z t a m t y c h d n i . Te kradzione n i e g d y ś matce j a j k a i słonina, z o s t a w i ł y nie­ k t ó r y m ś l a d w p r z y s z ł y m ż y c i u . D z i ś nie k r a d n ą jajek, s ł o n i n y , ale z b o ż e , ś w i n i e , k r o w y i w o g ó l e co się da. T o s p r a w i ł o pasterskie w m ł o d o ś c i w y c h o w a n i e . L u d z i e c i c i e r p i ą za t o , że w c i ę ż k i c h warunka,ch u d a ł o i m s i ę s p r y t n i e coś p o d c i ą g n ą ć , do tego przy­ w y k l i i zostali t a k i m i . ( J . C h a ł a s i ń s k i , op. c i t . , t . 1, s. 227) „ D z i e w c z y n y rzadziej d o p u s z c z a ł i ś m y do za.baw, ze w z g l ę d u na t o , że u w a ż a l i ś m y je j a k o gorszy gatunek c z ł o w i e k a , że o b y l e co b e c z a ł y , nie p o t r a f i ł y d o s i a d a ć k o n i a i t d . T o ostat­ nie n a p a w a ł o nas s z c z e g ó l n ą d u m ą " . ( J . C h a ł a s i ń s k i , op. c i t . , t . 1, s. 218) I t a k n p . A u g u s t y n P i e k ł o (ur. w 1895 r. w Brzozie Stadnickiej) stolarz-samouk t a k wspomina, p o c z ą t k i swojej p r a c y : „ J a k s z e d ł e m na pastwisko b r a ł e m p o d p a c h ę d e s k ę l i p o w ą i w y c i n a ł e m r ó ż n e rzeczy, c y g a r n i c z k i , p t a s z k i " . Po­ dobnie m ó w i o sobie M i c h a ł G r z ę ś k o — zabawkarz (ur. 1908 г . ) , ż e j a k o m a ł y c h ł o p i e c p i l n u j ą c y k r o w y na p a s t w i s k u r z e ź b i ł drobne p r z e d m i o t y dla w ł a s n e j p r z y j e m n o ś c i i na prezenty dla i n n y c h . B y ł y t a m m i ę d z y i n n y m i l u f k i , ozdobione g ł ó w k a m i z w i e r z ą t , (inf. z e b r a ł a w 1979 r. m g r Alicja, M a l e t a , I n s t . S z t u k i PAN). H a s ł o to b y ł o szczególnie w y r a ź n e g d y na p a s t w i s k u z o s t a ł zaczepiony jeden z pasterzy przez pastucha z s ą s i e d n i e j wsi. „ N a p a d a l i ś m y w t e d y na siebie — pisze p a m i ę t n i k a r z z Opo­ c z y ń s k i e g o — i w y w i ą z y w a ł a s i ę w a l k a . J a k o n a r z ę d z i e w tej walce u ż y w a n e b y ł y k i j e , b a t y , przyniesione z p ó ł k a m i e n i e , a w o s t a t e c z n o ś c i darnie. Z w a l k i tej w y c h o d z i ł o się bardzo c z ę s t o z t ę g i m guzem na g ł o w i e , a c z ę s t o m u s i e l i i n t e r w e n i o w a ć 1 r o z p ę d z a ć w a l c z ą c y c h nasi ojcowie. Często t e ż d o c h o d z i ł o do b ó j k i m i ę d z y n a m i a p a s t u c h a m i z m i a s t a O., ale z t e m i b y ł a trudniejsza sprawa, bo u ż y w a l i o n i w walce n o ż a . W na­ szym p o j m o w a n i u u ż y c i e n o ż a w walce z c z ł o w i e k i e m r ó w n a ł o się j a k i e j ś ohydnej z b r o d n i , k t ó r e j b y ż a d e n z nas n i g d y nie p o p e ł n i ł , o d n o s i ł o s i ę t o r ó w n i e ż i do w s z y s t k i c h ł u d z i ze w s i . N a t a k i e g o co n o ż a u ż y w a ł w walce p a t r z a n o j a k na najpodlejszego g a t u n k u z b ó j a . Z b i e g i e m jednak czasu p o j ę c i a się z m i e n i ł y i w walce z ł y k a m i z O., co ś m i e l s i , a k t ó r y m nie zależało bardzo na u t r a c i e czci i p o w a ż a n i a , z a c z ę l i t e ż u ż y w a ć n o ż a w t o n s p o s ó b , że w i ą z a n o go na koniec b a t a i z o d l e g ł o ś c i uderzano p r z e c i w n i k a po kapocie, ale szkody t o n i k o m u d u ż e j nie p r z y n i o s ł o . " ( J . C h a ł a s i ń s k i , op. c i t . , t . 1, s. 219, 220) Pamiętniki chłopów, t . 2, s. 560 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 Fot. E . IŁeinfuss, il. 1, 4, 5; J . Świderski, il. 2, 3, 6—12 �Zofia Czerwosz SZTUKA LUDOWA WYCHOWANIU W ESTETYCZNYM DZIECI I M Ł O D Z I E Ż Y 1 W k r a j a c h z a m o ż n y c h i u p r z e m y s ł o w i o n y c h od k i l k u n a s t u j u ż l a t w i d o c z n y jest s t a ł y wzrost-zainteresowania dla tego, co coraz m n i e j na zapoznanie u c z n i ó w ze s t a r y m i , n a j w a ż n i e j s z y m i r z e m i o s ł a m i , j a k t k a c t w o , o b r ó b k a drewna czy ceramika. U c z e ń m o ż n a w y k o n a ć w ł a s n y m i r ę k a m i , przy pomocy prostych narzę­ w s p ó ł c z e s n y z t r u d o m p o j m u j e w a r t o ś ć i p i ę k n o starego ludowego d z i i t e c h n i k . N i o t y l k o coraz popularniejsze staje s i ę h a s ł o „ z r ó b rękodzieła, to s a m " , ale r ó w n i e ż i wszelkie przojawy a m a t o r s t w a wykonania i tworzywem. plastycz­ nie dostrzega z w i ą z k u między formą a techniką nego w dziedzinie r ę k o d z i e ł a artystycznego. N i e s t e t y r e z u l t a t y W tej s y t u a c j i s z c z e g ó l n i e i n t e r e s u j ą c e m o g ą b y ć d o ś w i a d ­ estetyczne o k a z u j ą s i ę n i e w s p ó ł m i e r n e do z a p a ł u i z a a n g a ż o w a n i a . czenia ognisk i z e s p o ł ó w p l a s t y c z n y c h d z i a ł a j ą c y c h w ż y w y c h M y ś l ę , że p r z y c z y n ą tego jest przede w s z y s t k i m b r a k zrozumienia jeszcze o ś r o d k a c h istoty c h c ę na t y m miejscu p o d z i e l i ć s i ę u w a g a m i na t e m a t p r a c y t a k i c h rzemiosła, zależności jakie występują między formą plastyczną, materiałem i narzędziem. Nawet wtedy, gdy sięga s i ę po w z ó r s z t u k i ludowej nie dostrzega s i ę tego, co w niej naj­ ludowej s z t u k i . S p e ł n i a j ą c zespołów w Iłży i Medyni prośbę redakcji Głogowskiej. P o d e j m u j ą c m y ś ł stworzenia ognisk m ł o d z i e ż o w y c h w t y c h w a ż n i e j s z e — celowej k o n s t r u k c j i p r z e d m i o t u . A m a t o r o m nie­ ośrodkach znane s ą c z ę s t o podstawowe wiadomości o kompozycji barw b o w i e m o t o , aby n a u c z y ć d z i e c i samej t e c h n i k i lepienia g l i n i a ­ A m a t o r z y n i e s ą t e m u w i n n i , w i n i e n jest czas, k t ó r y od­ p o d s t a w o w y c h p r o b l e m ó w p l a s t y c z n y c h — a b y przez d o ś w i a d ­ i kształtów. dziela n y c h f i g u r e k , ale a b y przez te z a j ę c i a w p r o w a d z i ć je w k r ą g przemysłowo społeczeństwa od wyrobów rękodzieła. Trzeba w i e l u w y s i ł k ó w b y na nowo, w procesie w ł a s n y c h doś­ wiadczeń, w i e d z i e l i ś m y , że zadanie jest t r u d n e . N i e c h o d z i ł o zrozumieć zależności które występują pomiędzy surowcem, m a t e r i a ł e m i f o r m ą . czenie s z t u k i ludowej r o z s z e r z y ć h o r y z o n t m y ś l o w y i w r a ż l i w o ś ć estetyczną. D z i a ł a n i a te p o d e j m o w a l i ś m y w okresie g d y estetyka dawnej s z t u k i ludowej p r z e s t a ł a j u ż o r g a n i z o w a ć w y o b r a ź n i ę m ł o d z i e ż y Pod t y m w z g l ę d o m Polska znajduje s i ę w znacznie lepszej i nie b y ł a przez n i ą p r z y j m o w a n a j a k o w ł a s n a czy naturalna. s y t u a c j i , p o n i e w a ż sztuka l u d o w a jest jeszcze u nas ż y w a , a t a m Bardzo i s t o t n ą s p r a w ą b y ł o k t o m a te z a j ę c i a p r o w a d z i ć . N a u ­ gdzie wygasa, z a c h o w a ł a s i ę p a m i ę ć o n i e j , ż y j ą t e ż t w ó r c y l u ­ czyciel z p r z y g o t o w a n i e m p l a s t y c z n y m nie zna a r k a n ó w r z e m i o s ł a d o w i z n a j ą c y t r a d y c y j n e f o r m y i t e c h n i k i . D a w n a k u l t u r a ludo­ ludowego, c h o ć m a ś w i a d o m o ś ć celu, k t ó r e m u p o w i n n y s ł u ż y ć wa w y r o b i ł a w n i c h d w i e cechy, bez k t ó r y c h n i e m o ż o p o w s t a ć z a j ę c i a . T w ó r c a l u d o w y , z w ł a s z c z a d o ś w i a d c z o n y m i s t r z , znako­ żadne wartościowe rękodzieło — śmiałość i umiar. Pozostaje m i c i e m o ż e w p r o w a d z i ć w arkana r z e m i o s ł a , ale j u ż werbalizacja doświadczenia d o ś w i a d c z e ń a r t y s t y c z n y c h sprawia m u d u ż ą t r u d n o ś ć . T w ó r c y jedn.ak sprawą otwartą, jak wykorzystać te w procesie w y c h o w a n i a estetycznego s p o ł e c z e ń s t w a , a z w ł a s z c z a ludowemu dzieci i młodzież}'? w i e d z y a r t y s t y c z n e j , k t ó r a jest n i e z b ę d n a , a b y w i d z i e ć S z k o ł a , m i m o że zgodnie z p r o g r a m o m p o w i n n a z a p o z n a w a ć brak przygotowania dydaktycznego, łudową w kontekście współczesnej kultury brak mu artystycznej. też sztukę Sam u c z n i ó w ze s z t u k ą l u d o w ą , w r z e c z y w i s t o ś c i c z y n i to dorywczo t w ó r c a p r z e k r a c z a j ą c k r ą g f o r m t r a d y c y j n y c h , staje na r o z d r o ż u i m i ę d z y e s t e t y k ą dawnej s z t u k i a o b e c n y m i p o g l ą d a m i na p i ę k n o powierzchownie. N i e wypracowano m e t o d y w ł ą c z a n i a s z t u k i l u d o w e j do p r o g r a m u w y c h o w a n i a plastycznego. N a zajęciach ś r o d o w i s k a , w k t ó r y m s i ę znajduje. Dlatego t e ż p o s t a n o w i l i ś m y p r a k t y c z n y c h coraz w i ę c e j czasu zajmuje p r o j e k t o w a n i e przed­ w pracy m i o t ó w oraz o b s ł u g a m a s z y n i p r z y r z ą d ó w , jest z umiejętnością go n a t o m i a s t z młodzieżą łączyć doświadczenia twórcy pedagoga — p l a s t y k a . (Podobne ludowego rozwiązanie 171 �U . 1. W i u o o a t y K i t o w s k i p r z y pracy, H ż a , w o j . kieleckie; i l . 2. Ptaszek osram., w y k . pod k i e r u n k i e m Wincentego K i t o wskiego i art. p l . Z j f i i Czerwosz w ognisku przy S p ó ł d z . „ C h a ł u p n i k " ; prace dzieci starszych, ok. 1970 г . ; P t a k i Wir.cen tego K i t o w s k i e g o : i l . 3. Indor, wys. 10,5 c m ; i l . 4. Bocian, wys. 18 o m ; i l . 5. P t a k ceram. „ w y k . K o n s t a n t y Ciepielewski I l ż j ; i l . 6. P t a k ceram. w y k . w ognisku p r z y S p ó ł d z i e l n i „ C h a ł u p n i k " 172 i �przyjęto w klasie k o z ł a lubuskiego, k t ó r ą w Ś r e d n i e j Szkole Muzycznej w Z b ą s z y n i u p r o w a d z i ł z n a k o m i t y m u z y k Tomasz Ś l i w a wraz z prof. A n t o n i m ludowy Janiszewskim).. W y b ó r I ł ż y na miejsce pierwszego e k s p e r y m e n t u , w k t ó r y m b r a ł a m u d z i a ł jako i n i c j a t o r i pedagog — p l a s t y k , u w a r u n k o w a n y b y ł ż y w ą t r a d y c j ą tego o ś r o d k a garncarskiego. N a l e ż y on najstarszych i najbardziej znanych w Polsce i c h o ć do świetność jego p r z e m i n ę ł a i nie m a j u ż praw ie czynnych p i e c ó w garncarskich, pozostali w n i m doskonali garncarze, z n a j d o w a ł a s i ę t u copeliowska S p ó ł d z i e l n i a także „Chałupnik". Sytuacja w I ł ż y w y d a w a ł a się d o ś ć paradoksalna. W s p a n i a ł a t r a d y c j a i brak j a k i c h k o l w i e k wychowania młodzieży. p r ó b p r z e d ł u ż e n i a jej w procesie Spółdzielnia skupiająca garncarzy z m i a s t a i okolic p r o w a d z i ł a k ó ł k o plast.yezne dla dzieci, ale zaję­ cia w n i m n i c z y m nie r ó ż n i ł y s i ę od z a j ę ć w i n n y c h kółkach, d z i a ł a j ą c y c h na. terenie k r a j u . Dzieci m a l o w a ł y f a r b a m i w o d n y m i na blokach rysunkowych, i na tym wszystko s i ę kończyło. M i m o tego, że Iłża ma z n a k o m i t ą g l i n ę g a r n c a r s k ą , nie wprowa­ dzono ż a d n y c h z a j ę ć c e r a m i c z n y c h . N a w e t w przedszkolu, za­ m i a s t g l i n y , dzieci d o s t a w a ł y do r ę k i t y l k o k a w a ł k i p l a s t e l i n y oraz r ó ż n e n a m i a s t k i m a t e r i a ł ó w do m o d e l o w a n i a jak np. m a s ę solną. Pierwsze Ognisko C e r a m i k i L u d o w e j u d a ł o s i ę s t w o r z y ć dla dzieci p r z y S p ó ł d z i e l n i „ C h a ł u p n i k " w l u t y m 1968 r. P o c z ą t e k nie b y ] ł a t w y , m i m o p o p a r c i a moralnego i finansowego ze s t r o n y c e n t r a l i Cepelii w Warszawie a. t a k ż e w y s i ł k ó w prezesa S z y m a ń ­ skiego ze Spółdzielni „Chałupnik". Niestety nie dysponował on o d p o w i e d n i m pomieszczeniem, a k i e r o w n i k s z k o ł y nie z g o d z i ł się p r z y j ą ć ogniska ceramicznego, c h o c i a ż p r o j e k t p o d o b a ł się I ł . 7. W ł a d y s ł a w a P r u c n a l , M e d y n i a G ł o g o w s k a , w o j . rzeszow­ skie; i l . 8. Kokoszka, w y k . przez dzieci z z e s p o ł u W ł . P r u c n a l , 1979 r. nauczycielstwu, a Cepelia zapowniala fundusze, m a t e r i a ł , u r z ą ­ dzenie p r a c o w n i oraz d a w a ł a i n s t r u k t u r a . N a szczęście K r y s t y n a Dziubich, kierowniczka przedszkola wiejskiego, z g o d z i ł a się p o d j ą ć t r u d zorganizowania u siebie ogniska. D z i ę k i jej energii i pomocy zajęcia z dziećmi okazały się z wielu p o w o d ó w ko­ rzystne. D l a dzieci b y ł a to b o w i e m ciekawa i k s z t a ł c ą c a zabawa, w p r o w a d z a j ą c e jo w ś w i a t c e r a m i k i . Poprzez dzieci t r a f i o n o zaś do ich r o d z i n , p r z y w r a c a j ą c szacunek dla dawnej s z t u k i l u d o w e j i zapewne w p ł y w a j ą c na i c h u p o d o b a n i a estetyczne. N a m p r z y ­ n i o s ł y z a j ę c i a wiele d o ś w i a d c z e ń m e t o d y c z n y c h . Ognisko dzieci starszych, od 7 tło 14 ł a t , r o z p o c z ę ł o p r a c ę Pożarnej. Przenosiny b y ł y konieczne ze Kultury względu dzieci, ale trzeba p r z y z n a ć , żc sala D o m u o d r a z u z n a l e ź l i ś m y zrozumienie dla naszego p o m y s ł u . O r g a n i ­ z a t o r e m ogniska b y ł a S p ó ł d z i e l n i a „ P r z e m y s ł L u d o w y " w Le­ ż a j s k u , a d u ż ą pomoc o k a z a ł a Centrala Zrzeszenia Cepelii w W a r ­ nieco p ó ź n i e j , w starej sieni S p ó ł d z i e l n i „ C h a ł u p n i k " , aby k i l k u m i e s i ą c a c h p r z e p r o w a d z i ć s i ę do D o m u t e ż o n i c h p r a c o w n i c y s p ó ł d z i e l n i cepeliowskich, t o t e ż w M e d y n i na szawie. po Ognisko w M e d y n i n i g d y nie m i a ł o a n i k ł o p o t ó w l o k a l o w y c h , Straży a n i organizacyjnych. W s t a r y m b u d y n k u p o c z t y przeznaczono n a zdrowie K u l t u r y nigdy nie p r a c o w n i ę d w a pokoje, k t ó r e S p ó ł d z i e l n i a w L e ż a j s k u urządziła starannie i z a o p a t r y w a ł a we wszystko co konieczne. W pracy m i a ł a tego s z c z e g ó l n e g o n a s t r o j u co stara s i e ń z w i e j s k i m s t o ł e m . wychowawczej od p o c z ą t k u b r a l i u d z i a ł nauczyciele miejscowoj Przy szkoły. stolo tym zatrzymywali się przechodzący pracownicy S p ó ł d z i e l n i , r o z m a w i a l i z d z i e ć m i , nawet w sprawach p r o d u k c j i , W ł a s n a p r a c o w n i a d a w a ł a s w o b o d ę w p r a c y , t a k że i dzieci p o w s t a w a ł a w i ę c s z c z e g ó l n a atmosfera s y m p a t i i i obustronnego i szacunku, g d y u m i e ś c i l i ś m y d w i e fotografie garncarskich m i s t r z ó w z d o r o ś l i z u z n a n i e m o g l ą d a l i prace dzieci a one instruktorzy-wychowawcy czuli się u siebie. Na ścianach Medyni. z p r z e j ę c i e m z w r a c a ł y s i ę tło p a n a prezesa, pana m a g i s t r a l u b B y l i to ludzie o g ó l n i e z n a n i , ojcowie i d z i a d k o w i e p a n i k s i ę g o w e j . W tej starej sieni n a j w a ż n i e j s z ą b y ł a ceramika dzieci z Ogniska. N a w i e l k i c h r e g a ł a c h d z i e c i m o g ł y swobodnie a r t y s t y c z n a i ona d a w a ł a poczucie j a k i e j ś niektórych wspólnoty. N a p i e r w s z y m p i ę t r z e m i e ś c i ł a się wzorcownia S p ó ł d z i e l n i , p e ł n a dziel s z t u k i ceramicznej i t a w z o r c o w n i a , d o s t ę p n a dzieci, kształtowała w naturalny sposób ich dla zainteresowania c e r a m i k ą i upodobania estetyczne. I ł ż a s ł a w n a jest z g a r n k ó w i m i s , ale o p r ó c z n i c h do tradycyj­ n y c h w y r o b ó w n a l e ż ą r ó w n i e ż gliniane p t a s z k i , bogato dekoro­ wane p i ó r k a m i , m o d e l o w a n y m i z g l i n y o i n n y m kolorze. Zro­ bienie takiego p t a s z k a w y m a g a d u ż e j w p r a w y , z r ę c z n o ś c i p a l c ó w , a t a k ż e s m a k u estetycznego, ale w ł a ś n i e te p t a k i s p r a w i ł y , że pierwsze ognisko d z i e c i ę c e j c e r a m i k i p o w s t a ł o w I ł ż y . Toczenie n a c z y ń na kole g a r n c a r s k i m jest dla m ł o d s z y c h dzieci u c i ą ż l i w e , a lepienie p t a s z k ó w w y d a w a ł o się ł a t w i e j s z o . N i e wiedzieliśmy jeszcze w ó w c z a s , z j a k ą s w o b o d ą m o g ą dzieci o p a n o w a ć t e c h n i k ę lepienia. D r u g i e Ognisko C e r a m i k i D z i e c i ę c e j z o s t a ł o zorganizowane 8 w 1971 r. we w s i M e d y n i a G ł o g o w s k a , niedaleko Ł a ń c u t a . Podej­ m u j ą c p r a c ę m o g l i ś m y już k o r z y s t a ć z doświadczeń Iłży. Słyszeli 173 �we z a j ę c i a ceramiczne, z d a ł egzamin i jest, j a k s ą d z ę , g o d n y po­ lecenia, g d y ż t w ó r c y l u d o w i , t a k ś w i e t n i w swojej sztuce i r z e m i o ś ­ le, n i e s ą na ogół pedagogami, i do swej f u n k c j i nauczyciela m u s z ą s i ę p r z y g o t o w a ć przez w s p ó l n e z a j ę c i a z i n s t r u k t o r e m - p l a s t y k i e m , r o z m o w y i w y m i a n ę d o ś w i a d c z e ń . N i e s ą d z ę b y m o g l i sobie d a ć radę od razu z g r o m a d ą obcych dzieci, co doświadczonemu nauczycielowi nie sprawia s z c z e g ó l n y c h t r u d n o ś c i . Trzeba na­ u c z y ć dzieci zachowania s i ę w p r a c o w n i , p r z y z w y c z a i ć do n o w y c h z a j ę ć , p o z n a ć c h o ć b y t r o c h ę i c h usposobienie i z d o l n o ś c i , b y t ę g r u p ę w d r o ż o n ą do n o w e j dla n i c h p r a c y , w n o w y m miejscu, p r z e k a z a ć spokojnie l u d o w y m t w ó r c o m p o d o p i e k ę i dla n a u k i . Z d o ś w i a d c z e ń m o i c h w y n i k a , ż e praca biegnie najlepiej, gdy t w ó r c a l u d o w y — n a j w a ż n i e j s z a osoba, m a n a z a j ę c i a c h pomoc­ nika — najlepiej nauczyciela, k t ó r y p e ł n i f u n k c j ę asystenta, p o m o c y technicznej i dawnej „ d a m y k l a s o w e j " . W s t ę p n y przed—ceramiczny okres zajęć p o w i n i e n przede w s z y s t k i m z a i n t e r e s o w a ć dzieci ich p r z y s z ł y m i z a d a n i a m i , a po­ о n a d t o o ś m i e l i ć w zabawie i p r a c y , p r z y z w y c z a i ć do g ł o ś n e g o w y ­ powiadania p y t a ń i o p i n i i w sprawach, k t ó r e d o t y c z ą zajęć artystycznych. W p r a c o w n i ceramicznej d z i e c i m u s z ą b y ć bardzo p o s ł u s z n e i u w a ż n e , tego w y m a g a m a t e r i a ł i t e c h n i k a , ale m u s z ą s i ę c z u ć z u p e ł n i e swobodnie. Z d z i e ć m i w i e j s k i m i rzadko są k ł o p o t y w y ­ chowawcze w p r a c o w n i , dla m n i e s ą to najmilsze z e s p o ł y d z i e c i ę c e , jakie m o g ą być. W okresie w s t ę p n y m dzieci p o z n a w a ł y w y r o b y garncarskie swej o k o l i c y , o g l ą d a ł y staro piece, s ł u c h a ł y o p o w i a d a ń i m a l o w a ł y . Czyniły to z t y m w i ę k s z y m z a p a ł e m , że organizatorzy k u p i l i dobre p ę d z l e i f a r b y . Rodzice i nawet nauczyciele b y l i z d z i w i e n i malarskimi z d o l n o ś c i a m i swych Pozostało dzieci. m i jedno s z c z e g ó l n i e m i ł e w s p o m n i e n i e ; dzieci z przedszkola w I ł ż y , k t ó r e wiele r a z y t r z y m a ł y w r ą c z k a c h g l i ­ n i a n e p t a k i i z n a ł y je doskonale, zawsze na s w y c h obrazkach ma­ l o w a ł y te p t a k i ż y w e , f r u w a j ą c e w p o w i e t r z u . Czasem p t a s z k i w k ł a d a n e b y ł y do pieca garncarskiego j a k o szare f i g u r k i , zawsze w y l a t y w a ł y na s w y c h r o z p o s t a r t y c h , k o l o r o w y c h ale- skrzy­ dełkach. M i m o iż I ł ż a s ł y n i e z dobrej g l i n y , a M e d y n i a t o w i o s k a garncarzy, o k a z a ł o s i ę , ż e dzieci n i g d y d o t ą d nie m i a ł y jej w r ę ­ k a c h , a n i w szkole, a n i w przedszkolu. Praca ceramiczna z d z i e ć m i w r ó ż n y m w i e k u u p e w n i ł a m n i e , że z w y k l e nie doceniamy i c h z d o l n o ś c i m a n u a l n y c h , a n i b y s t r o ś c i i c h s ą d ó w . M a l u t k i e r ą c z k i p r z e d s z k o l a k ó w d a w a ł y sobie r a d ę z t r u d n ą t e c h n i k ą lepienia z g l i n y k s z t a ł t ó w p u s t y c h w e w n ą t r z , a dzieci 10—13 letnie uczyły się techniki ceramicznej zwykle szybciej n i ż d o r o ś l i . U m i a ł y one p o w t a r z a ć d o k ł a d n i e r u c h y r ą k i n s t r u k t o r a , a d e l i k a t n o ś ć i c h p a l c ó w b y ł a bardzo p r z y d a t n a . O k a z a ł o s i ę , że m a ł e dzieci m o g ą sobie p r z y s w o i ć podstawowe w i a d o m o ś c i techniczne, j e ż e l i m a j ą o k a z j ę do obserwacji. G r u p a 5 l e t n i c h dzieci „ b a d a ł a " t r z y e t a p y p r o d u k c j i n a c z y ń i o t r z y ­ m a ł a t r z y m a ł e n a c z y n k a : pierwsze — z surowej wysuszonej g l i n y , d r u g i e — z g l i n y raz w y p a l o n e j , p o r o w a t e j , trzecie —• p o k r y t e s z k l i w e m . D z i e c i w ł o ż y ł y wszystkie n a c z y n i a do m i s k i z w o d ą Prace dzieci z z e s p o ł u W ł . P r u c n o l : i l . 9. A g a t a P r u c n a l , 1. 10; i l . 10. Tadeusz K u ź n i a r , 1. 1 1 ; i l . 11. W a l d e m a r Pasierb, 1. 14 i Janusz C h m i e l , 1. 8 i co k i l k a m i n u t c h o d z i ł y jo o g l ą d a ć . N a koniec 5 l e t n i obserwator z d a ł r e l a c j ę : „ t o ze s z k l i w e m nic s i ę n i e z m i e n i ł o , t o drugie podobne do d o n i c z k i jest c a ł e m o k r e , ale p a z n o k c i e m n i e m o ż n a go z d r a p a ć , a z tego, k t ó r e nie b y ł o w p i e c u z r o b i ł o s i ę j u ż b ł o t o " . Jestem pewna, że nie wszyscy d o r o ś l i i w y k s z t a ł c e n i ludzie w i e d z ą t y l e o k o l e j n y c h otapach p r o d u k c j i u s t a w i a ć swoje g l i n i a n o f i g u r k i , na innej ś c i a n i e wioszaliśmy o b r a z k i malowane przez d z i e c i . szybciej i d o k ł a d n i e j — n i ż w czasie s ł u c h a n i a o b j a ś n i e ń K i l k a p i e r w s z y c h z a j ę ć , z a r ó w n o w I ł ż y j a k i M e d y n i pro­ w a d z i ł a m sama z p o m o c ą n a u c z y c i e l i i w y c h o w a w c ó w , po ceramiki. W ł a s n a praca w m a t e r i a l e , n a w e t najskromniejsza, pozwala tym czy w y k ł a d u — z r o z u m i e ć j a k bardzo f o r m a p l a s t y c z n a z a l e ż n a jest od m a t e r i a ł u i n a r z ę d z i a . P o s ł u ż ę s i ę jeszcze j e d n y m p r z y k ł a d e m w s t ę p n y m okresie nauczycielami c e r a m i k i zostali t w ó r c y l u d o w i . z przedszkola. W I ł ż y starsze dzieci z z a p a ł e m p o d p i s y w a ł y g l i ­ W I ł ż y stary mistrz garncarski, k t ó r y od dawna z w i e l k i m zami­ niane k a f e l k i , a szło t o d o ś ć p o w o l i , bo p i s a ł y jeszcze z p e w n y m ł o w a n i e m l e p i ł p t a k i gliniane — W i n c e n t y K i t o w s k i (ur. 1895 г . ) , t r u d e m nawet na papierze. D z i e c i s t w i e r d z i ł y , ż e w w i l g o t n e j g l i ­ a w Medyni rzeźbiarka ludowa — W ł a d y s ł a w a Prucnal i mistrz n i e n a j ł a t w i e j jest w y r y ć l i t e r y , k t ó r e s k ł a d a j ą s i ę z p r o s t y c h g a r n c a r s k i — A n d r z e j R u t a . Ten p o r z ą d e k p r a c y : w s t ę p i w ł a ś c i ­ kresek, a l i n i e z a g i ę t e s ą znacznie trudniejsze — n p . l i t e r a 174 S. �I P o k a z a ł a m i m w t e d y d w i e fotografie p i s m a k l i n o w e g o na t a b l i c z ­ kach glinianych i jedna z dziewczynek w y r a z i ł a o p i n i ę , z n a l a z ł a o g ó l n e p o t w i e r d z e n i e . ,,To t a k i e p i s m o , jeżeli m u s i e l i p i s a ć na mądrzy ludzie, która wymyślili g l i n i e " . Dalsza rozmowa d o t y c z y ł a o c z y w i ś c i e naszego alfabetu, p a p i e r u , o ł ó w k a i d ł u g o ­ pisów. Po w s t ę p n y m okresie dzieci r o z p o c z ę ł y modelowanie cerami­ k i pod kierunkiem twóioów ludowych i z a j ę c i a te prowadzone są do d z i ś . D z i e c i l e p i ą c e r a m i k ę , a i c h gotowe f i g u r k i w y p a d a j ą w swoich piecach nauczyciele m i s t r z o w i e garncarscy. O n i nakładają też s z k l i w o , k t ó r e przed w y p a l e n i e m m o ż e b y ć niebez­ pieczne dla z d r o w i a dzieci. T y p o w o prace z I ł ż y i M e d y n i są ł a t w e do odróżnienia. W I ł ż y dzieci w y k o n u j ą p t a s z k i zgodnie z t r a d y c y j n y m i typami i t e c h n i k ą . K s z t a ł t ptaszka s k l e j a j ą z trzoeh z w i n i ę t y c h p ł a t k ó w gliny T T i o z d a b i a j ą plastycznie m o d e l o w a n y m i z kolorow cj glinki p i ó r k a m i . Kompozycja* p i ó r e k jest d o w o l n a i r o z m a i t a , ale kons­ t r u k c j a p t a k a zgodna jest z r y g o r a m i ceramicznej f o r m y . Kitowski był doskonałym starym fachowcem i Mistrz wrażliwym a r t y s t ą , m i ę d z y n i m i jego u c z n i a m i m i e ś c i ł y się d w a p o k o l e n i a , to w ł a ś n i e , k t ó r e w I ł ż y o d e s z ł y od g a r n c a r s t w a , p o z o s t a w i a j ą c w y s ł u ż o n e piece s t a r y m l u d z i o m , a obecnie r ó w n i e ż i d z i e c i o m . Mistrz pokazywał każdy ruch rąk, doradzał czasem kolory i u k ł a d p i ó r e k , a p t a s z k i technicznie nieudane — p o p r a w i a ł sam. O n a j ł a d n i e j s z y c h p t a k a c h m ó w i ł , że są t a k dobre j a k jogo wła.sne, a z r e s z t ą bardzo sobie c h w a l i ł b y s t r o ś ć dzieci i t w i e r d z i ł , że daw­ niej nie b y ł o t a k zdolnych u c z n i ó w . Niestety, K i t o w s k i j u ż nie żyje. W M e d y n i starszo dzieci u c z ą s i ę t o c z y ć naczynia na g a r n c a r s k i m pod k i e r u n k i e m t w ó r c y ludowego A n d r z e j a kolo Ruty, d o s k o n a ł e g o garncarza, k t ó r y z j e d n a k o w ą ł a t w o ś c i ą toczy w i e l k i e u w a ż a j ą c , żo dzieci ł a t w i e j n a u c z ą s i ę t o c z y ć naczynia na warszta­ d z b a n y i m a l e ń k i e d z b a n u s z k i - m i n i a t u r k i . N a z a j ę c i a te p r z y ­ cie p r o s t y m i nawet p r y m i t y w n y m , w k t ó r y m s z y b k o ś ć o b r o t ó w c h o d z ą r ó w n i e c h ę t n i o dzieci garncarzy, j a k i c h m ł o d z i s ą s i e d z i , k o ł a jest regulow-ana dowolnie przez garncarza. W y d a w a ł o k t ó r z y w O g n i s k u po raz pierwszy u s i e d l i p r z y k ó ł k u . Jest to o c z y w i s t y m , że uczniowie n a j p i e r w p o w i n n i p o z n a ć s t a r ą t e c h n i k ę w y r a ź n e wprowadzenie do w y r o b u d z b a n k ó w i misek, a dopiero p ó ź n i e j z a s i ą ś ć p r z y elek­ rzemiosła, chociaż oczywiście nie m o ż e p r z e w i d y w a ć czy to zainteresowania b ę d ą nikt trwałe. trycznym się toczku garncarskim. P o c z ą t k o w o c h c i e l i ś m y w O g n i s k u p o s t a w i ć w a r s z t a t garn­ P r a w d o p o d o b n i e m i e l i ś m y r a c j ę j a k o m e t o d y c y , ale w Ognis­ carski starego t y p u , k t ó r y garncarz w p r a w i a w r u c h s t o p a m i , k u w M e d y n i trzeba b y ł o j e d n a k w s t a w i ć k o ł o garncarskie po­ i ł . 12. K o n i k - g w i z d e k , wys. 9 cm, w y k . W ł a d y s ł a w a Prucnal. 11. 13, 14. Praee dzieci z Ogniska C e r a m i k i D z i e c i ę c e j , w y k . p o d kier. W ł a d y s ł a w y P r u c n a l i Z o f i i Czerwosz 13 175 �L i n o r y t y z ogniska D o m u K u l t u r y i M ł o d z i e ż y w N o w y m T a r g u : i l . 15. Powrót zbójników z polowania, w y k . D o r o t a M i r o c k a 1. 9; i l . 16. Kolędnicy, w y k . J o l a n t a K l o c e k , 1. 10; i l . 17. Noc grudniowa na Podhalu, w y k . M a r e k Pajor, 1. 10; i l . 18. Ko­ lędnicy z Poronina, wyk. H e n r y k F r y d a , 1. 13 176 I �177 �И . 19. Maryna z Hrubego, w y k . A g a t a Z a j ą c , 1. 6; i l . 20. Kolędnicy, w y k . P a w e ł Malewioz, 1. 9; i l . 2 1 , Życie w y k . M i c h a ł B a t k i e w i c z , 1. 13; i l . 22. Starszy zbójnik, w y k . Jacek K n a j t e r , 1. 13 pasterskie, �ruszane p r ą d e m . O k a z a ł o s i ę b o w i e m , ż e w c a ł e j o k o l i c y żaden s z a n u j ą c y s i ę m i s t r z nie s i ą d z i e p r z y kole, k t ó r o trzeba p o r u s z a ć n o g a m i , wszyscy d o b r z y garncarze n a b y l i j u ż t o c z k i elektryczne i wodług opinii wsi, przy starych warsztatach p r a c u j ą już tylko n i e d o ł ę d z y i p i j a c y . T r z e b a w i ę c b y ł o ze w z g l ę d u n a racje spo­ łeczno o d s t ą p i ć od z a l e c e ń m e t o d y c z n y c h . W M e d y n i wszystkie dzieci, m ł o d s z e i starsze, bardzo c h ę t n i e m o d e l u j ą w glinie, regały w pracowni są pełne postaci. Istnieje b o w i e m w t y m o ś r o d k u ż y w a i silna t r a d y c j a swobodnej r z e ź b y ceramicznej, w y r a z i c i e l k ą k t ó r e j jest m . i n . W ł a d y s ł a w a P r u c n a l . Joj w ł a ś n i e p o w i e r z y l i ś m y prowadzenie z a j ę ć z d z i e ć m i . Wła­ d y s ł a w a P r u c n a l n a l e ż y do grona najlepszych ż y j ą c y c h r z e ź b i a ­ rzy — c e r a m i k ó w , a f i g u r k i jej bardzo p o d o b a j ą s i ę d z i e c i o m . W o d r ó ż n i e n i u od K i t o w s k i e g o nic p o p r a w i a ona dzieciom i c h g l i n i a n y c h f i g u r e k , c z ę s t o nie bierze ieh nawet cło r ę k i , poprze­ stając na p o d a n i u t e m a t u i z a c h ę c i e , ale d z i e c i o m , zwłaszcza z d o l n i e j s z y m , n a ś l a d o w a n i e p r z y c h o d z i ł a t w o . N i e m a t u kunsz­ t o w n e j t e c h n i k i i k s z t a ł t ó w w e w n ą t r z p u s t y c h , a n i pracowitego o r n a m e n t u p t a k ó w z I ł ż y , dzieci m o d e l u j ą spontanicznie, t a k j a k m a j ą o c h o t ę . I c h f i g u r k i c h o ć w y k a z u j ą p o d o b i e ń s t w o do c e r a m i k i l u d o w e j , m o g ą b y ć p r z y k ł a d a m i d z i e c i ę c e j ekspresji w r z e ź b i e . P r a w d o p o d o b n i e k a ż d y nauczyciel zada.łby p y t a n i e czy w I ł ż y dzieci l e p i ą t y l k o t r a d y c y j n e p t a s z k i , czy toż m o d e l u j ą z w ł a s n e j c h ę c i t a k ż e inne postacie 1 I czy t e c h n i k a w y k o n a n i a p t a s z k ó w m a w p ł y w na s w o b o d n ą r z e ź b ę d z i e c i ę c ą ? Według m o i c h d o t y c h c z a s o w y c h obserwacji w p ł y w u togo nie w i d a ć . F i g u r k i lepione ..na wdasną r ę k ę " s ą z r e g u ł y p e ł n e , dzieci nie w p r o w a d z a j ą k s z t a ł t ó w p u s t y c h w e w n ą t r z , nie s t o s u j ą toż w s w y m d o w o l n y m m o d e l o w a n i u charakterystycznego orna­ m e n t u z d r o b n y c h p l a s t y c z n y c h e l e m e n t ó w . N a l e ż y on w y ł ą c z n i e do p t a k ó w . T a k w i ę c dzieci nie p r z e n o s z ą spontanicznie znanych i m t a k dobrzo k o n s t r u k c j i i d e k o r a c j i na inne, w ł a s n e f o r m y . Oba ogniska m a j ą już swój w i e l o l e t n i dorobek. W i e r z ę , że w p ł y n i e t o na p r z e d ł u ż e n i e w I ł ż y t r a d y c j i lepienia ptaszków, lepszych w c a ł y m k r a j u i z a c z y n a j ą b y ć j u ż znane za g r a n i c ą . u m i e j ę t n o ś ć t ę n a b y ł o b o w i e m p a r ę setek d z i e c i . I w I ł ż y i w Me­ Charakterystyczne s ą w n i c h ż y w e i r ó ż n o r o d n e l i n i e c i ę ć , k t ó r e d y n i znacznie w z r o s ł o zainteresowanie dla garncarstwa i r z e ź b y łączą się w z a m k n i ę t e u k ł a d y białych znaków, ceramicznej, w i d a ć też w y r a ź n i e w i ę k s z y szacunek dla garncarzy. ze s p o k o j n ą c z e r n i ą p ł a s z c z y z n . B y w a , W s z y s t k i e dzieci, k t ó r e p r z e s z ł y przez Ognisko, czegoś s i ę nauczy­ w t r a k t o w a n i u t e m a t u ł ą c z y s i ę ze z d e c y d o w a n ą i j a k b y ś w i a ­ ł y , s ą bogatsze o nowe d o ś w i a d c z e n i a z m a t e r i a ł e m i f o r m ą . d o m ą k o m p o z y c j ą c a ł e g o o b r a z u i to s t a n o w i o i c h s z c z e g ó l n y m P o z n a ł y stare r z e m i o s ł o , m i t ł y o k a z j ę do samodzielnej ekspresji uroku. plastycznej w ciekawej i szlachetnej technice. To d u ż o , a j e d n a k s ą d z ę , że oba ogniska z a t r z y m a ł y s i ę w r o z w o j u i nie z r o b i ł y dal­ szych k r o k ó w , k t ó r y c h m o ż n a b y ł o o c z e k i w a ć . kontrastujących że d z i e c i ę c a naiwność O d dawna jestem przekonana, że p o z i o m a r t y s t y c z n y prac dzieci z a l e ż y przede w s z y s t k i m o d z d o l n o ś c i nauczyciela i nie chciałabym przeceniać wpływu kultury Podhala na młodych W I ł ż y dzieci nie s i ę g n ę ł y n a w e t po w s z y s t k i e w z o r y , k t ó r e g r a f i k ó w w N o w y m T a r g u , ale trzeba c h y b a w t y m p r z y p a d k u m o g ą o g l ą d a ć we w z o r c o w n i S p ó ł d z i e l n i „ C h a ł u p n i k " i z o s t a ł y b r a ć p o d u w a g ę c z y n n i k i miejscowe, k t ó r e w sukcesach a r t y s ­ p r z y t y p i e p t a k ó w swojego nauczyciela w O g n i s k u . N i e p r ó b u j ą tycznych m a j ą swój udział. W i ę k s z a uiż w innych ś r o d o w i s k a c h n o w y c h f o r m . N i e w i a d o m o czy z d o b ę d ą s i ę k i e d y ś na s a m o d z i e l n ą s p r a w n o ś ć manualna dzieci góralskich i ich tradycyjne zamiło­ t w ó r c z o ś ć , a b y we w ł a s n y c h f o r m a c h w y r a z i ć swojo u p o d o b a n i a . R ó w n i e ż w M e d y n i w s z y s t k o przebiega sprawnie, coraz nowe dzioci d o r a s t a j ą do Ogniska. R e g a ł y s ą p e ł n e f i g u r o k ceramicz­ wanie do strugania i c i ę c i a drewna, na pewno w y w i e r a j ą wpływ na ł a t w o ś ć , z j a k ą u c z ą s i ę one p o s ł u g i w a ć d ł u t k a m i g r a f i c z n y m i przy cięciu w linoleum. nych, m i ł y c h , swobodnych i poprawnych technicznie — i t u N i e m o ż n a z a p o m n i e ć , że Podhale t o r e g i o n ś w i e t n e j s z t u k i j e d n a k b r a k u j e n o w y c h p o m y s ł ó w . O d dzieci, k t ó r e t a k bardzo l u d o w e j i w k a ż d y m n i e m a l d o m u , jeszcze d z i ś , z n a j d u j ą oswojone s ą z c e r a m i k ą , m o ż n a b y o c z e k i w a ć w i ę c e j . W p o b l i s k i m stare s p r z ę t y i p r z e d m i o t y o szlachetnej l i n i i , c z ę s t o ozdobione L e ż a j s k u s ą ciekawie malowane stare kafle, czemu dzieci b o g a t y m , ale doskonale w y w a ż o n y m o r n a m e n t e m . nie m i a ł y b y p r ó b o w a ć r ó w n i e ż m a l a r s t w a ceramicznego ? R ó w n i e ż D z i e c i w swych graficznych w y p o w i e d z i a c h m u s z ą się nawią­ w r z e ź b i e ceramicznej m o g ł y b y n a u c z y ć s i ę lepienia f o r m p u s t y c h zywać w e w n ą t r z j a k s k o r u p k i , a t a k i e wzbogacenie t e c h n i k i p o z w o l i ł o b y budownictwie drewnianym i spotykają w rzeźbionych sprzętach, i m na nowe m o ż l i w o ś c i ekspresji. O c z y w i ś c i e d z i e c i o m potrzebne tak s ą w s k a z ó w k i i z a c h ę t a . Samo nie m o g ą p ó j ś ć dalej. w y w i e r a ć t e ż h a f t y , a s z c z e g ó l n i e parzenice. Na koniec c h c ę jeszcze p o w i e d z i e ć o Kółku Graficznym do układów dekoracyjnych, charakterystycznych dla które widują Podhala. Pewien w wpływ starym mogą W z d o b n i c t w i e g ó r a l s k i m bardzo c z ę s t o o r n a m e n t z w a r t y w D o m u K u l t u r y Dzieci i Młodzieży w N o w y m Targu, które i g ę s t y kontrastuje z jednolitą, p u s t ą przestrzenią. Zasadę p r o w a d z i od 1976 r. absolwent W y ż s z e j S z k o ł y Plastycznej we s p o t y k a m y r ó w n i e ż w grafice d z i e c i . M o ż n a s ą d z i ć , że dzieje tę W r o c ł a w i u — góral z Poronina, artysta plastyk Stanisław Gał. s i ę t a k m . i n . z tego p o w o d u , iż dzieci p r z y s w a j a j ą sobie w co­ Z a p o z n a j ą c dzioci g ó r a l s k i e z g r a f i k ą , a ściślej m ó w i ą c z l i n o r y ­ d z i e n n y m o b c o w a n i u zasady k o m p o z y c y j n e w y s t ę p u j ą c e w zdob­ t e m , nauczyciel ten s k ł o n i ł je do u p r a w i a n i a d y s c y p l i n y artys­ n i c t w i e o t a c z a j ą c y c h je p r z e d m i o t ó w . tycznej nieznanej w t r a d y c j i Podhala. Dlatego t e ż l i n o r y t y z Nowego T a r g u , n i e n a l e ż ą c e do s z t u k i M i m o , że dzieci r o z p o c z ę ł y n o w ą dla n i c h p r a c ę w t r u d n e j technice a r t y s t y c z n e j , w y n i k i o k a z a ł y s i ę po krótkim czasie d o s k o n a ł e . L i n o r y t y d z i e c i ę c e z Nowego T a r g u n a l e ż ą do naj­ l u d o w e j s ą bardzo g ó r a l s k i e i g r a f i k a dla r e g i o n u n i e t y p o w a , jest w n i m t a k mocno osadzona. * 179 �B y ł a t o k r ó t k a relacja o pracach trzech Ognisk, k t ó r e dzia­ łają w k r ę g u sztuki ludowej, dawnych form Zajęcia wśród żywych rzetelne nauczenie technik jest sprawą niebagatelną, tradycji u m o ż l i w i a w ł a s n e sensowne c U i a ł a n i e ucznia, a t a k ż e daje klucz twórcy ludowi, rękodzieła ludowego. ludowych. do zrozumienia m a t e r i a ł u , sposobu w y k o n a n i a i f o r m y w y r o b ó w ceramiczne z dziećmi prowadzą Z a d a n i a te najlepiej s p e ł n i a j ą Ogniska, w k t ó r y c h g r a f i k ę — d y p l o m o w a n y a r t y s t a p l a s t y k . Wszyscy u c z ą dzieci twórcy swego w ł a s n e g o r e g i o n u , w k t ó r y m s a m i s i ę u r o d z i l i i w y c h o w a l i ludowi jednocześnie z umiejętnościami technicznymi przekazują i z k t ó r y m z w i ą z a n i są również w ł a s n ą twórczością. Tacy nau­ dzieciom w i a d o m o ś c i o w y g l ą d z i e p r z e d m i o t ó w . W i a d o m o , że czyciele m o g ą z a p e w n i ć w ł a ś c i w e przekazanie u c z n i o m najistot­ a r t y ś c i - p l a s t y c y m a j ą nieraz w ą t p l i w o ś c i j a k n a l e ż y o d p o w i a d a ć niejszych t r e ś c i k u l t u r y l u d o w e j , z a p o z n a ć je z t r a d y c j ą i nie­ n a p y t a n i a dzieci, k t ó r e n p . c h c ą w i e d z i e ć j a k i m k o l o r e m s k a ż o n y m i formami rękodzieła swoich stron. l o w a ć , w j a k i s p o s ó b n a r y s o w a ć coś l u b u l e p i ć z g l i n y , ale k a ż d y Jednak doświadczenia z Iłży i Medyni każą zadać, pytanie, kto b y w a ł na zajęciach ma­ w Ogniskach s z t u k i ludowej w i e , że j a k d z i a ł a ć , aby dzieci, k t ó r e j u ż p r z y s w o i ł y sobie j a k i ś s p o s ó b t a k i c h w a h a ń n i e m a j ą t w ó r c y l u d o w i . I c h o d p o w i e d z i s ą stanow­ w y k o n a n i a , w ł a ś c i w y dla k o n k r e t n e g o w y r o b u l u d o w e j cze, p o n i e w a ż p ł y n ą ze spokojnej p e w n o ś c i , k t ó r ą daje d ł u g o ­ nie poprzestały na powtarzaniu sztuki, tego jednego sposobu. Aby n a b y t e u m i e j ę t n o ś c i s t a ł y s i ę w ł a s n o ś c i ą dzieci i m o g ł y i m s ł u ż y ć w dalszym rozwoju l e t n i a t r a d y c j a miejscowa. Trzeba potrzebują artystycznym. N i e t r u d n o z n a l e ź ć o d p o w i e d ź , trzeb?, j e d n a k stale p a m i ę t a ć , przecież jednak uświadomić bogatego programu uczniowie pana m a j s t r a sobie, ż e współczesno wychowawczego. Nie dzieci są w d a w n y m warsztacie. to Nie że celem wszelkich z a j ę ć a r t y s t y c z n y c h , a w i ę c i t y c h p o ś w i ę c o ­ m o g ą s i ę u c z y ć stale tego samego — trzeba i m p o k a z y w a ć w c i ą ż n y c h sztuce l u d o w e j , jest estetyczne w y c h o w a n i e u c z n i ó w . D r o g ą nowo rzeczy i p r z e d s t a w i a ć coraz to nowe zadania. jest w ł a s n a ekspresja plastyczna i m o ż l i w i e b l i s k i o obcowanie J a k p r o w a d z i ć t a k i e wszechstronne i d y n a m i c z n e Ogniska, z d z i e ł a m i s z t u k i . Chodzi ostatecznie o wprowadzenie wycho­ oparte na t r a d y c y j n e j sztuce l u d o w e j ' ! T y l k o praca i i n i c j a t y w a w a n k a do w s p ó l n o t y k u l t u r o w e j , k t ó r ą t w o r z y w s p o ł e c z e ń s t w i e w i e l u l u d z i m o g ą d a ć na to m . i n . sztuka. Na S ą d z ę , że m ł o d z i ludzie, k t ó r z y o d d z i e c i ń s t w a przyswoili koniec c h c i a ł a b y m odpowiedź. tylko przekazać spostrzeżenia do­ t y c z ą c e organizacji Ogniska s z t u k i l u d o w e j dla d z i o c i . D o ś w i a d - są czonia w i e l u z e s p o ł ó w "wskazują, ż e t w ó r c y l u d o w i s ą w n i c h nie w w y j ą t k o w o k o r z y s t n e j s y t u a c j i , p o n i e w a ż m a j ą bardziej l u b do z a s t ą p i e n i a , ale ż e są w n i c h r ó w n i e ż n i e z b ę d n i w y k s z t a ł c e n i m n i e j ś w i a d o m e , ale w y r a ź n e k r y t e r i a ocen. N i e o b a w i a m s i ę , b y a r t y ś c i - n a u c z y c i e l e , j a k o o p i e k u n o w i o , bo t o pierwsze wtajemniczenie ludowe m o g ł o n a s t ę p n i e od p o c z ą t k u h a r m o n i j n e w s p ó ł ż y c i e sobie k o n w e n c j ę e s t e t y c z n ą j a k i e g o ś r e g i o n u s z t u k i l u d o w e j , utrudniać tylko wiejskich oni układają mistrzów ręko­ zrozumienie i a k c e p t a c j ę s z t u k i w s p ó ł c z e s n e j . P r z e c i w n i o , k s z t a ł ­ dzieła z uczniami-wychowankami współczesnej szkoły. Oni też tuje m o g ą r o z s z e r z a ć zainteresowania dzieci. J e ż e l i w y c h o w a n k o w i e ono zainteresowania i p o b u d z a u c z u c i o w y stosunek s z t u k i , wzbogaca w y o b r a ź n i ę a przede w s z y s t k i m r o z w i j a do po­ Ogniska p o d k i e r u n k i e m t w ó r c y ludowego o s i ą g n ą j u ż niezły poziom artystyczny, a t a k ż e s p r a w n o ś ć techniczną i zaczną się t r z e b y estetyczne. Trzeba j e d n a k s t w i e r d z i ć realnie, że niewiele jest już re­ trochę nudzić, wtedy opiokun-pedagog powinien taktownie g i o n ó w , w k t ó r y c h t w ó r c z o ś ć l u d o w a ż y w a jeszcze w otoczeniu w s k a z a ć dalsze cele. Ogniska, k t ó r e t a k i o g o o p i e k u n a nie m a j ą , m o ż e k s z t a ł c i ć ś w i a d o m o ś ć e s t e t y c z n ą dzieci, t a k j a k się to dzieje zasklepiają się często wewnątrz i zaczynają powielać wciąż takie w N o w y m T a r g u . P o z o s t a j ą w i ę c zabiegi wychowawcze, k t ó r e same f o r m y . Z a n i k a t w ó r c z o ś ć i uczniowie r o b i ą prace co z r ó ż n y m powodzeniem d ą ż ą do w y k o r z y s t a n i a bogactwa polskiej wyżej przeciętne. Zdolności artystyczne i talenty noszą bowiem sztuki d z i e c i w sobie, ale p o k a z a ć je i z a b ł y s n ą ć m o g ą t y l k o w sprzyja­ ludowej. J e d n y m z n i c h jest w ł a ś n i e n a u k a w y k o n y w a n i a nych wyrobów ludowych tradycyj­ w Ogniskach D z i e c i ę c y c h . J u ż samo j ą c y c h wychowawczo w a r u n k a c h . N a s t w o r z e n i u t y c h n y c h w a r u n k ó w polega w ł a ś n i e r o l a pedagoga. 23 I I . 23. P t a s z k i ceram. w y k . w O g n i s k u D z i e c i ę c y m p r z y Spółclz. „Chałupnik" Fot. St. Deptuszewsbi, il. 1, 3, 4, 12; W. Madroszkiewicz, il. 8; J . Świderski, il. 2, 5—7, 9—11, 13—23; W. Werner, il. 7 I gdyż jeszcze naj­ przychyl­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/053c11a57a36feeec4c24b197ea92fe7.pdf 8581d1745a55bc89586da7ff50e9368b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5291 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4913 Title A name given to the resource Starorzecze.Krzyżyk z mosiężnej blachy, Piesek puk, Maszyny do pisania / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.1-2; s.90-97 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W ANTONIKROH Warszawie za carskich czasów kandydat na majstra musiał wykonać w obecności komisji tak zwany majstersztyk. Egzaminowanie mo­ gło trwać tydzień i dłużej. Odbywało się w warsztacie. Starorzecze D e l i k w e n t pracował, a komisja, jedząc i popijając na je­ go rachunek, pilnowała, by n i k t m u nie pomagał, oraz przerzucała się d o c i n k a m i p o d jego adresem. N a noc Krzyżyk z mosiężnej blachy, Maszyny do pisania, Piesek Puk warsztat starannie plombowano. Dziadek A n t o n i miał dyplom mistrzowski w dziedzinie blacharstwa i kotłów gorzelniczych, a krzyżyk, który obecnie należy do mnie, był jego majstersztykiem, pracą dyplomową. N i e w i e l k i stojący blaszany krzyżyk, z zamkniętymi obło ramiona¬ m i , u dołu lekko wywinięty na zewnątrz, pusty w środku. zyty, t a k i był szczęśliwy, tak nie wiedział, jak i c h uho¬ Zagadka polega na t y m , że nie widać jakiegokol¬ spawu. N a j p r a w d o p o d o b n i e j norować, że nie b y l i w stanie wykrztusić, co i c h spro¬ Dziadek wymodelował go z jednego kawałka blachy. wadza. Posiedzieli, pogadali, w y p i l i herbatę. Prosił, że¬ A l e jak? by w p a d a l i częściej. N a d r u g i dzień wzięli się w garść wiek śladu łączenia, i odwiedzili go raz jeszcze. Pokazałem krzyżyk znajomemu m e t a l u r g o w i , ab¬ solwentowi p o l i t e c h n i k i . Oglądał na wszystkie strony, Dziadek A n t o n i miał braci i bratanków ustawio¬ przybliżał do lampy, obracał. Zniecierpliwił się, odsta¬ n y c h w życiu, nie chcieli się z n i m kolegować, więc po wił na półkę, zaczął mówić o czymś i n n y m . Z n o w u się¬ śmierci syna jedyną bliską m u osobą była synowa, czyli gnął, obejrzał, odłożył. moja M a m a . N o i w n u k i . Co sobotę przyjeżdżał do nas Przyszedł po p a r u d n i a c h . na Bielany, zostawał do niedzieli. Przywoził dzieciom - Ja do twojego krzyżyka. cukier - w butelce po oranżadzie, takiej z porcelano¬ Wyjął z teczki reflektorek, jakiego używają laryn¬ w y m kapslem; nie mógł kupować cukierków, bo samot¬ golodzy, umocował sobie na czole, poświecił. Wsunął n y m emerytom k a r t k i na c u k i e r k i nie przysługiwały. do wnętrza krzyżyka maleńkie lusterko na t r z o n k u . Pa¬ Trzymał u nas skrzypce, czasem grał i śpiewał Rosła trzył przez silnie powiększające szkło. lina z liściem szerokim albo o więźniu, który miał w celi ka­ - Hm. przyjaciela-pajączka, to znów o kibitce pędzącej w odle­ Tyle się dowiedziałem. gły szlak, a dzwonek tylko słychać z oddali jak Dziadek A n t o n i wcześnie owdowiał, sam wychowy¬ umarłych pogrzebowy znak. Czytał Czechowa, Turgieniewa, Gogola, L w a Tołstoja, Puszkina, mieliśmy to w d o m u . M a m a wał dzieci: A n t k a (mojego ojca) i A l ę . G d y pokończy­ l i studia, spełnił swoje marzenie: kupił działkę w Zie¬ kupowała rosyjską klasykę, która była wtedy w Polsce lonce, zbudował d o m e k . A l a była lekarką. Zginęła już bajecznie tania, starannie wydany t o m kosztował tyle po upadku powstania, na szosie p o d Pruszkowem. co dwa przejazdy tramwajem albo mniej, podobno jakiś Chciała p o m ó c jakiemuś r a n n e m u , o d r u c h o w o wyszła prywaciarz kupił większą ilość dzieł Stalina oprawnych z szeregu, w a c h m a n krzyknął i zdjął karabin z ramienia, w skórkę, którą zużył na produkcję galanterii, a że nie nie zwróciła na to uwagi. Gdzieś za wczesnego Gomuł¬ znosił marnotrawstwa, zawiózł do składu makulatury k i , miałem wtedy ze szesnaście lat, poszedłem do punk¬ kilkaset kilogramów odpadów poprodukcyjnych i dostał t u skupu makulatury, magazynierka warknęła: - Na¬ za to piętnaście lat. Tak p l o t k o w a l i dorośli, myśląc, że zwisko! A d r e s ! - bo władza musiała mieć czarno na skoro A n t o ś przykucnął w kącie i b a w i się k l o c k a m i , to białym, jak się nazywa i gdzie mieszka obywatel, który nic go nie obchodzi i można swobodnie rozmawiać. przyniósł do sprzedania piętnaście i pół kilograma sta¬ W czerwcu osiemdziesiątego dziewiątego r o k u , wkrótce rych gazet. Odwarknąłem t y m samym t o n e m : - K r o h ! po wyborach, które komuniści tak pięknie przegrali, - i nagle magazynierka rozpromieniła się, zapytała ser¬ wyszły spóźnione o parę tygodni dzieła Lenina w białej decznie, czy może jestem k r e w n y m p a n i d o k t o r A l i c j i delikatnej skórce, kaletnicy natychmiast w y k u p i l i cały K r o h , która pracowała na Sadybie? I czy p a n i doktor nakład, radio cieszyło się t y m przez k i l k a d n i . żyje? Jeśli tak, proszę ją koniecznie pozdrowić, H a n n a Babcia, dziadkowie znali rosyjski z czasów młodo¬ Woźniak jestem, z ulicy Obserwatorów, już p a n i d o k t o r ści. Babcia, gdy podliczała coś w pamięci, mamrotała będzie wiedziała. Powiedziałem, że to moja ciotka, nie po rosyjsku, dopiero w y n i k ogłaszała po polsku. M a m a żyje. - O J e z u , ona też? Jak zmarła? - Zwyczajnie, Nie¬ chodziła na kursy organizowane przez Towarzystwo miec ją zastrzelił. Patrzę, a na kwicie dziesięć kilo ma¬ Przyjaźni Polsko-Radzieckiej. N i e musiała daleko cho¬ kulatury więcej, niż się należało. dzić, odbywały się u niej w biurze, w godzinach służbo¬ Ojciec zginął w w y p a d k u samochodowym w l i p c u w y c h , przyjemnie było. Ciocia Jadzia mieszkała p o d czterdziestego szóstego. Dziadek Felicjan i M a m a po¬ N o w y m Sączem, była nauczycielką w szkole rolniczej, jechali do Z i e l o n k i zawiadomić Dziadka A n t o n i e g o . dyrektor kazał jej d o d a t k o w o uczyć rosyjskiego. Za¬ Dziadek A n t o n i t a k się ucieszył z niespodziewanej w i - skomlała, że rosyjskiego nie zna, na to dyrektor, że nie 121 �Antoni Kroh * STARORZECZE. KRZYŻYK Z MOSIĘŻNEJ B L A C H Y , M A S Z Y N Y D O P I S A N I A , PIESEK PUK przyjmuje t a k i c h dziecinnych wykrętów, przecież i n n i w dolne gniazdko, bo t a m jest lepszy prąd, w o d a się nauczyciele też nie znają, a p r o g r a m trzeba realizować. szybciej zagotuje. - Chyba nie - odpowiadała M a m a N i e bądźcie aspołeczna, koleżanko L e d n i c k a , w a m po głębokim namyśle - bo t e n d o l n y prąd m a dłuższą 0 wiele łatwiej, bo znacie francuski i n i e m i e c k i i nie drogę do przebycia. - Może tak - myślała na głos pa¬ macie dzieci. W i ę c uczyła się sama, wieczorami. Co n i K w i a t k o w s k a - ale rozpędza się z góry, m a większy wkuła wieczorem, tego uczyła następnego dnia, wy­ i m p e t , w sumie prędzej grzeje, chociaż m u dalej. Pani przedzała uczniów o jedną lekcję. Opowiadała o t y m K w i a t k o w s k a i p a n i K r o h to były jedyne p o l o n i s t k i przy stole, gdy przyjechała na święta. w Instytucie Geodezji i K a r t o g r a f i i . K i e r o w n i k zapo¬ M a m a zawołała: Skandal! I d i o t y z m ! minał, z czym przyszedł, żegnał się skwapliwie, rozpie¬ Dziadek Felicjan: Drogie dzieci, h m . Chłopi na Są- rała go satysfakcja, gdyż dysponował k o l e j n y m niezbi¬ decczyźnie tak czy o w a k nie będą czerpać fachowej t y m d o w o d e m wyższości i n t e l i g e n c j i technicznej n a d wiedzy z rosyjskich podręczników a n i czytać Turgie¬ humanistyczną oraz umysłu męskiego n a d k o b i e c y m . niewa w oryginale. W i ę c na j e d n o wychodzi. Chociaż, G d y Dziadek A n t o n i którejś soboty nie przyjechał, prawdę powiedziawszy, też się nie zachwycam t a k i m zaniepokojona M a m a pojechała do Z i e l o n k i . Usłysza¬ stawianiem sprawy. ła o d sąsiadów, że p a n K r o h zamknął się w mieszkaniu, nikogo nie wpuszcza i całymi godzinami głośno śpiewa Babcia: Biedna Jadziunia. Pomogłabym ci, gdybyś po polsku i po rusku. Zawołała, poznał j ą po głosie, mieszkała bliżej... otworzył, przeprosił za b r a k i w garderobie. Wyjaśnił, że Jadzia: M o j a droga Zosiu, nie trzeba się obrażać na czuje się słabo, bo o d p a r u d n i nie jadł, ale po p r o s t u cały świat, trzeba brać ludzi t a k i m i , j a k i m i są. nie jest głodny, a poza t y m wiele już w życiu zjadł i po¬ M a m a : W ł a ś n i e biorę ludzi j a k i m i są, a nie moja w i n i e n odpocząć. Powiedziała, że m u s i wyjść na chwi¬ w i n a , że są i d i o c i . lę, m a pilną sprawę do załatwienia. Pobiegła na pocz¬ Dziadek mruknął po francusku, żeby nie dawać tę, sprowadziła pogotowie. Przyjechała karetka, lekarz dzieciom złego przykładu. A l e już było za późno. Dorośli wkładali m i do głowy, żebym się pilnie uczył zdecydował: D r e w n i c a . N i e powiedział „szpital psy¬ rosyjskiego, bo każdy Polak p o w i n i e n znać język naszych chiatryczny" czy „dom wariatów", tylko użył oczywi¬ śmiertelnych wrogów. W i ę c prosiłem Dziadka Antonie¬ stego eufemizmu. Warszawiacy lewobrzeżni go, żeby m i czytał opowiadania o zwierzętach z syberyj¬ T w o r k i , prawobrzeżni - D r e w n i c a , K r a k o w i a c y - Ko¬ skich lasów, autorstwa mojego śmiertelnego wroga M i ¬ bierzyn, Poznaniacy - Dziekanka. Wygnańcy ze Lwo¬ chaiła Priszwina. Bardzo go polubiłem i sporo m u za¬ w a używali z w r o t u : - Ta na Kulparków! - c h o ć wie¬ wdzięczam, a także A n t o n i e g o Czechowa, którym wte¬ dzieli, że K u l p a r k o w a także nie zobaczą. dy nasiąkłem, a teraz wracam do niego, gdy m i smutno. mówili G d y dojeżdżali, Dziadek spytał: W t e d y był t a k i m i l i c y j n y przepis, że w każdym - A czemuż to nie jedziemy w stronę Warszawy? mieszkaniu musiał być zeszyt, do którego główny lo¬ Wieziecie m n i e do czubków, czy jak? k a t o r miał obowiązek wpisywać każdy nocleg osoby - Tymczasowo, u Dzieciątka Jezus generalny re¬ niezameldowanej na stałe. L p . , nazwisko i imię, sto¬ m o n t - wyjaśnił przytomnie kierowca. pień pokrewieństwa, data przyjazdu, skąd przyjechał, Odwiedzała go j a k mogła najczęściej, czyli co dwa data wyjazdu, dokąd wyjechał, uwagi. Ten zeszyt przy¬ tygodnie. niósł n a m dzielnicowy. Pouczył, że nocowanie osoby - Wiesz - powiedział kiedyś - to grubo nie w po¬ postronnej bez wpisania do zeszytu podlega karze (po rządku, żebyś t a k się męczyła. Myślałem n a d t y m l a t a c h widziałem w t a r n o w s k i m h o t e l u wywieszkę wszystkim i doszedłem do w n i o s k u , że kobieta powin¬ „Zabrania się wpuszczania do łóżka osób trzecich"). na być szczęśliwa. Niedługo umrę, spotkam A n t k a , M a m a t w a r d o wpisywała: A n t o n i K r o h , teść, data, p o w i e m m u , niechże coś zaradzi. A l a też pomoże, z Z i e l o n k i , data, do Z i e l o n k i , A n t o n i K r o h , teść, da¬ przecież to rozgarnięta dziewczyna. N a p e w n o coś ta, z Z i e l o n k i , data, do Z i e l o n k i i t a k przez parę kar¬ wspólnie wymyślimy, t a k przecież nie może być. tek, któregoś d n i a powiedziała, że j ą to nudzi, bo sko¬ - N i e c h m u Ojciec powie, żeby się nie martwił, da¬ ro m i l i c j a jej do tej p o r y nie zwinęła za nocowanie te¬ ję sobie radę. ścia, to bez łaski, więcej wpisywać nie będzie. To był - Oczywiście, oczywiście, znakomicie dajesz sobie jej u l u b i o n y greps: gdy pracowała w Instytucie Geo¬ radę, ale napomknę delikatnie, żeby jednak... N i e bój dezji i K a r t o g r a f i i , kiedyś z nudów powiedziała kie¬ się, nie sprawię m u przykrości. r o w n i k o w i , że nie będzie się szczepić obowiązkowo Następnym razem wyznał jej półgłosem, aby szlaf- przeciw gruźlicy, bo po co: tyle razy się szczepiła, a nie k a m r a c i nie słyszeli: w jego sprawie obraduje bardzo zachorowała. Ciasno jej było w Instytucie Geodezji ważna komisja, c h c ą m u przyznać order i wysoką eme¬ 1 K a r t o g r a f i i . Razem z koleżanką, panią Kwiatkowską, ryturę. Siedzą d r u g i dzień i dyskutują, jeszcze nie która miała Krzyż W a l e c z n y c h za powstanie, płatały skompletowali dokumentów. O n sam m a niewielkie rozmaite figle. G d y k i e r o w n i k niespodziewanie wcho¬ potrzeby, tylko na bieżące w y d a t k i , resztę będzie jej dził i pytał o coś, p a n i K w i a t k o w s k a mówiła o d nie¬ oddawać. - Dobrze, podzielimy się po połowie. - N i e , chcenia: p a n i Zofio, n i e c h p a n i przełoży wtyczkę nie po połowie. M n i e wystarczy jedna czwarta, nawet 122 �Antoni Kroh • STARORZECZE. KRZYŻYK Z MOSIĘŻNEJ B L A C H Y , M A S Z Y N Y D O P I S A N I A , PIESEK PUK jedna piąta. N i e spieraj się, ja w i e m lepiej, m a m tutaj niędzmi dziur w d o m o w y m budżecie, bo i tak nie za­ więcej czasu na myślenie. Najwyżej jedna piąta. tka, lecz kupić coś użytecznego i trwałego. W t e n spo­ Zadzwonili do M a m y do pracy z administracji szpi¬ tala, żeby sobie zabrała sób O j c i e c bardziej będzie z n a m i . Wysiadła na placu zwłoki w terminie trzydziestu sześciu godzin, bo jak nie, to pogrzeb będzie W i l s o n a , w d o m u t o w a r o w y m stał czarny walizkowy r h e i n m e t a l l . Kupiła, żeby dzieci uczyły się pisać. Praw­ państwowy. W t a k i sposób dowiedziała się, że umarł. N a p r y w a t n y dopodobnie raz dwa rozniosą maszynę na strzępy, ale pogrzeb nie było jej stać, państwowy wyglądał tak o t o . jeśli zdążą się przedtem nauczyć, to póki i c h życia, pó- Był ciepły wiosenny dzień. Wysiadła z c i u c h c i ra- ty pieniądze za śmierć ojca będą procentować. Zosia dzymińskiej. Czuła się trochę j a k na wagarach: dosta¬ miała w t e d y k i l k a miesięcy, ja cztery lata, A n i a osiem. ła dzień wolnego, c h o ć personalna twierdziła, że jej Uczyłem się pisać na maszynie prawie równocześnie nie przysługuje, bo ojciec nieżyjącego męża to w myśl z nauką stawiania liter. Wolałem maszynę, bo nie robiła przepisów nie rodzina. A l e M a m a napisała podanie, kleksów i n i k t mnie nie przyrównywał do kury skrobią¬ umotywowała, dyrektor własnoręcznie cej pazurem. Skutek taki, że sprawniej piszę na klawia­ w drodze wyjątku pójść na zaparafował: turze niż ręcznie, a gdy muszę coś napisać hand made, rękę. Załatwiła formalności w administracji, gdzie ją po¬ uroczysty list albo własnoręczny życiorys, najpierw stu¬ uczono, żeby nie stawiała wódki grabarzom, bo to rów¬ kam, a p o t e m pracowicie przepisuję. Udaje m i się to za nież pacjenci, po a l k o h o l u dostaną małpiego r o z u m u drugim, trzecim razem (pisząc ręcznie, robię zbyt dużo i k t o będzie odpowiadał. błędów maszynowych). Hand made to zwrot z polszczy­ Stała p o d kostnicą godzinę, może dwie, n i k t n i c zny potocznej - tak mówią góralki na targu, zachwala¬ nie wiedział. Wreszcie podjechała f u r m a n k a , na niej jąc skarpety i swetry cudzoziemskim turystom. Po an¬ trzech mężczyzn w d r e l i c h a c h . O t w o r z y l i drzwi, wy¬ gielsku mówi się by hand, gdyby to kogoś interesowało. nieśli papierowy w o r e k , t a k i j a k po cemencie tylko Najgorzej było w liceum. M o j e zeszyty były przed­ trochę dłuższy, rzucili na wóz. Jeden powoził, d r u g i m i o t e m miażdżącej k r y t y k i , zaś pojednawcze sugestie: siadł o b o k f u r m a n a , trzeci z tyłu, p l e c a m i do k i e r u n k u no to może, p a n i profesorko, ja wszystko ślicznie prze­ jazdy. Uśmiechał się do M a m y , która kroczyła za t y m piszę na maszynie? - jedynie dolewały oliwy do ognia. karawanem, fajtał nogami, wystawił twarz do słońca Już lepiej było nie pokazywać zeszytu, zainkasować i śpiewał na całe gardło przedwojenne szlagiery. Czar­ dwóję i cześć pieśni. N a rozdaniu m a t u r p a n i o d pol¬ nikczemnie. skiego po raz pierwszy i ostatni w życiu uśmiechnęła się Wszyscy w krąg się ze mnie śmieją że ja łudzę się nadzie¬ do m n i e mówiąc, że do twarzy m i w krawacie, a poza ją, a ty nie wrócisz do mnie już. t y m ogromnie się cieszy, że już nie usłyszy ode m n i e te¬ na Rita szydzi ze mnie, żeś mnie rzucił tak W j e c h a l i w brzezinkę. Był t a m świeży dół, a obok go idiotycznego pytania: czy można oddać wypracowa¬ pryzma złotego mazowieckiego p i a c h u . W r z u c i l i w o r e k nie na maszynie? Czy można przynieść maszynę na kla­ do dołu. K i l k a ruchów łopatą i po wszystkim. sówkę? Teraz szanowny p a n jest dojrzały, może pisać na - Pani wsiada. Lepiej marnie j e c h a ć , j a k dobrze maszynie, ile chce, nawet poematy i listy miłosne. drałować - powiedział śpiewający w a r i a t i uśmiechnął W szkole tępiono nie t y l k o maszynopisanie, ale się życzliwie. i pióra k u l k o w e , później nazwane długopisami. A l e postęp nie dawał się okiełznać. I t a k zostało do dziś. - Dziękuję, przejdę się. Odwróciła się, poszła w przeciwną stronę, na Rem¬ Tadeusz opowiadał, że jego dziesięcioletni syn dostał bertów. Pomyślała, że t a k i wiosenny spacer to h o j n y polecenie o d n a u c z y c i e l k i - za karę przepisać sto ra¬ zy „nie będę przezywał koleżanek", więc siadł do prezent o d teścia. Po p a r u miesiącach Prezydium Miejskiej Rady Na¬ k o m p u t e r a , napisał cztery słowa, stuknął gdzie trzeba rodowej w Zielonce wezwało obywatelkę Zofię K r o h i w sekundzie miał sto l i n i j e k . Tadeusz zrobił uwagę, do naprawienia rynny. Odpisała, że nie jest właściciel¬ że nie pisze się kolerzanek ką, r y n n y naprawiać nie będzie. N a p r a w i l i sami i przy¬ wystukał polecenie „zamień", p o t e m „drukuj" i robo¬ t y l k o koleżanek, więc syn słali r a c h u n e k . Odesłała z wyjaśnieniem, że nie jest ta g o t o w a . - Czyś t y zwariował? - przeraził się Tade¬ właścicielką i płacić nie będzie. Następnej wiosny usz - przecież to bezczelność! O n a cię z t y m w y r z u c i ! przysłali r a c h u n e k za smołowanie d a c h u . Odesłała Miałeś przepisać sto razy, a nie wklepać j e d e n raz! - z wyjaśnieniem, że nie jest właścicielką. Po miesiącu Tato, coś ty, ona się nie t r o p n i e . - D o b r a , oberwiesz dostała kolejne pismo, ale go nie otwierała, tylko na¬ to oberwiesz, t w o j a sprawa. N a d r u g i dzień syn wró¬ pisała na kopercie „Adresat zmarł, przesłać nadawcy" cił ze szkoły rozpromieniony. - Jeszcze m n i e pochwa¬ i wrzuciła do skrzynki. Korespondencja ustała. liła, że t a k ładnie przepisane, bez jednego błędu. - A widzisz, widzisz, j a k chcesz to potrafisz! - powie¬ Maszyny do pisania działa. - Tato, przecież o n a nigdy w życiu nie siedzia¬ ła za k o m p u t e r e m , mózg by się jej chyba zlasował. Ojciec stracił życie podczas pracy, M a m i e wypłaco¬ Bardzo chciałem mieć swoją maszynę, zwłaszcza n o odszkodowanie. J e c h a ł a t r a m w a j e m do d o m u , ści¬ gdy już nie mieszkałem z M a m ą . Oczywiście m a r k i skała torebkę i myślała, żeby nie zatykać t y m i pie- R h e i n m e t a l l , j a k moja pierwsza miłość. Były lata 123 �Antoni Kroh * STARORZECZE. KRZYŻYK Z MOSIĘŻNEJ B L A C H Y , M A S Z Y N Y D O P I S A N I A , PIESEK PUK sześćdziesiąte, nie czterdzieste: m o w y nie było, żeby o t ła, czy aby nie da się czegoś wymontować i użyć po¬ t a k wejść do sklepu i kupić. Rzecz wyglądała o wiele n o w n i e . Tego d n i a skasowano kilkanaście maszyn, stare aparaty fotograficzne i coś jeszcze. K a d r y decy¬ romantyczniej. dują o wszystkim. Młodość mojej towarzyszki życia upłynęła w Kance­ larii Sejmu PRL. Gdy do Polski dotarły pierwsze maszy­ Jeszcze była Efka. Tak mówili na nią mechanicy, n y elektryczne m a r k i O l i v e t t i o snobistycznym, m o d ­ uśmiechając się j a k do starej znajomej. - O r a n y , Efka, n y m k r o j u czcionki, mówiono na nie chyba skoropisy, gdzie p a n ją podłapał? Świetnie się trzyma j a k na swój mój r h e i n m e t a l l , jak inne z Kancelarii Sejmu, został w i e k ! Efka - bo powstała w F K , Fabryce Karabinów na przeznaczony na złom. Otóż po Sejmie kręcił się, chy¬ W o l i . Produkcję rozpoczęto wiosną, a może l a t e m trzy¬ ba z przyzwyczajenia, dziarski staruszek, przedwojenny dziestego dziewiątego, na l i c e n c j i Hermes Baby, zdążo¬ socjalista Stanisław Szwalbe, n o wyprodukować kilkaset sztuk. M o j a Efka miała zbi¬ wicemarszałek Sejmu Ustawodawczego w 1947 r o k u , który kładł podwaliny ty n u m e r fabryczny (he, he, pewnie służyła w A K - Polski L u d o w e j , a gdy już je położył, we wrześniu 1948 powiedział znajomy, oglądając j ą czule na wszystkie r o k u wyleciał ze stanowiska przewodniczącego Rady strony - poręczna, niezawodna, cicha, wszelkie zalety Naczelnej PPS. N i e b a w e m partie się zlały, powstała k o n s p i r a t o r k i . W i e l e b y m w t e d y za nią dał). Po w o j n i e PZPR, tow. B i e r u t poradził Szwalbemu: „wy sobie lepiej dwadzieścia parę lat leżała nieużywana w k r a k o w s k i m dajcie spokój z polityką", więc tow. Szwalbe został dzia­ mieszkaniu, jako lokata kapitału p e w n y c h państwa. łaczem społecznym, między i n n y m i założył Towarzy­ Kupiłem j ą z ogłoszenia. Cóż to była za radość. Zanio¬ stwo i m i e n i a M a r i i K o n o p n i c k i e j (już po Październiku). słem do mechanika. - Efka! - zawołał - Był to człowiek starej daty - nie znosił, gdy coś się mar¬ sztuka, zrobię p a n u poza kolejką. Nazwisko, imię, ad¬ nowało. Postarał res, n u m e r d o w o d u osobistego. - A n t o n i K r o h , M u ¬ się więc, żeby maszyny, zupełnie wspaniała sprawne, ale już spisane do kasacji, przekazano Towa¬ zeum Tatrzańskie. - Jak to, mieszka p a n w muzeum? - rzystwu. Pracował t a m przyjaciel M a m y , zadzwonił, po¬ N i e . - W i ę c proszę podać adres zamieszkania. - N i e biegłem na Stare M i a s t o , obejrzałem kilkadziesiąt ma¬ m a m mieszkania. - To gdzie p a n mieszka? - Różnie. szyn, wybrałem najmniej rozklekotaną, zapłaciłem... To - A gdzie p a n jest zameldowany? - W Warszawie. znaczy oficjalnie nie płaciłem, byłoby to przestęp­ - A w Z a k o p a n e m gdzie? - Nigdzie. - To co ja p o d a m stwem; maszynę dostałem za darmo i nielegalnie, bo na milicji? - zafrasował się m e c h a n i k , człek prosto¬ komisja Towarzystwa też ją przeznaczyła do kasacji - duszny. - Przecież mogę p a n u niezłego g n o j u narobić. ale akurat tego samego dnia, wiedziony szlachetnym Wyznał, że jest zobowiązany podawać m i l i c j i wzory p o r y w e m serca, z własnej a nieprzymuszonej w o l i wpła¬ czcionek wszystkich n a p r a w i a n y c h przez siebie maszyn ciłem dwa i pół tysiąca złotych do kasy Towarzystwa wraz z d a n y m i właścicieli. - Niezameldowany w Zako¬ i m . M a r i i K o n o p n i c k i e j jako członek wspierający. Wy¬ p a n e m , a do tego kupił sobie maszynę. O n i się, nie daj biegłem ze słodkim ciężarem p o d pachą, zaniosłem na Boże, zaczną n a d t y m zastanawiać. I będą pióra. Marszałkowską do prywatnego zakładu, gdzie maszyna - Dziękuję... Przyjdę kiedy indziej. została poddana generalnemu r e m o n t o w i za drugie Zawiozłem Efkę do Warszawy, nie pytano m n i e dwa i pół tysiąca. Spisana na straty przez dwie komisje, o n i c , wszystko zrobiono j a k należy. K a d r y decydują d w u k r o t n i e zmartwychwstała, służyła m i wiernie, a gdy o wszystkim. po latach przesiadłem się na komputer, ofiarowałem ją Efka była wspaniała, ale j a k na moje potrzeby za Polakowi z Wileńszczyzny, co zresztą także nie było cał¬ delikatna - przyjmowała najwyżej dwie przebitki. Cie¬ kowicie legalne, gdyż ówczesne władze litewskie niemi¬ szę się, że poszła w dobre ręce. Żyje się jej spokojnie, le widziały na swym t e r y t o r i u m maszyny z polską obecna właścicielka łagodnie się z nią obchodzi - cza¬ czcionką, że tak to delikatnie ujmę. sem list, r a c h u n e k , pisemko do administracji. N i e wszystkie maszyny miały tyle szczęścia. D u n i a Najśmieszniej było w stanie w o j e n n y m . Pracowa¬ z M u z e u m Tatrzańskiego l a t a m i pisała n a starym wa¬ łem w M u z e u m Okręgowym w N o w y m Sączu, Od¬ l i z k o w y m mercedesie, wypożyczonym z L i c e u m Ke¬ dział w Podegrodziu. Codziennie jeździłem więc do nara. Któregoś d n i a zadzwonili, żeby i m w te pędy Podegrodzia. Potrzebna m i t a m była maszyna, mu¬ oddać maszynę, bo ją muszą komisyjnie skasować, ta¬ zeum nie dało służbowej, bo nie miało, poprosiłem kie m a j ą zalecenie p o k o n t r o l n e . D u n i a c h c i a ł a pła¬ o samochód, żeby przewieźli moją prywatną (miałem cić, pytała, co zrobią jak, nie o d d a (wytoczą sprawę w t e d y wielkiego biurowego u n d e r w o o d a ) . Pan Ma¬ sądową i naślą k o m o r n i k a z m i l i c j ą ) , proponowała r i a n , kierowca, aż się za głowę złapał. Panie A n t o ś , h a n d e l w y m i e n n y , rozpłakała się, mówiła, że maszynę czyś p a n chory? W i e ź ć prywatną maszynę państwo¬ k o c h a , zrosła się z nią, chce na niej skończyć książkę, w y m samochodem? Jak ja i m to wytłumaczę na sztraj- a jeśli nie mogą sprzedać a n i dać, to n i e c h przekażą fie? Toż to przecie gorsze j a k k a r a b i n maszynowy! do m u z e u m j a k o zabytek. N i c z tego proszę p a n i , po¬ Miał rację - na granicy miasta, przy zabytkowej figu¬ rządek m u s i być! Zebrała się komisja, u s t a w i l i maszy¬ rze M a t k i Boskiej z Dzieciątkiem, była wojskowa ro¬ nę na p n i a k u , p a n Z i u t e k chwycił s i e d m i o k i l o w y gatka, wszystkich l e g i t y m o w a l i , zaglądali do toboł¬ m ł o t na długim t r z o n k u i walił, a komisja sprawdza- ków, bagażników. A l e jakieś sto metrów przed rogat124 �Antoni Kroh * STARORZECZE. KRZYŻYK Z MOSIĘŻNEJ B L A C H Y , M A S Z Y N Y D O P I S A N I A , PIESEK PUK ką odbijała o d szosy zwykła p o l n a droga. Przeniósł się skakał o k n e m z trzeciego piętra, postradał w t e d y o k o . t a m prawie cały r u c h kołowy. Z r o g a t k i było doskona¬ Krzyknąłem, wrócił. Nosiłem go, trzymając za ucho, to le widać, j a k w i e j s k i gościniec, używany przez miej¬ znów za ogon, Babcia przyszywała - aby prędzej, t a k i m scowych z częstotliwością j e d e n t r a k t o r na godzinę, k o l o r e m włóczki, j a k i miała p o d ręką, rzecz wymagała nagle zaroił się o d aut. A l e stróżów porządku to nie natychmiastowej i n t e r w e n c j i . Ślady widać do dziś. Pil¬ obchodziło - rozkazano i m pilnować szosy, to pilno¬ nował m n i e d n i e m i n o c ą w dziecięcym szpitalu na w a l i , a po sąsiedzku mogłyby jeździć c h o ć b y amery¬ W o l i , wykaraskaliśmy się jakoś. W k r ó t c e zacząłem się kańskie czołgi. Baliśmy się obaj z p a n e m M a r i a n e m - go wstydzić. Czekał na dnie szafy przywalony tekstylia¬ nie kary, bo przecież nie popełnialiśmy żadnego prze¬ m i , złego słowa nie mruknął. stępstwa, tylko przerażającej perspektywy wyjaśnia¬ Przeprowadzał się ze m n ą niezliczoną ilość razy, nia, co właściwie robimy. Okazało się, że niepotrzeb¬ z anielską cierpliwością. Teraz stoi za m o i m i p l e c a m i nie. D r o g a p o l n a nie była obstawiona, mogliśmy tam¬ na regale, rozgląda się czujnie po okolicy. Przed paro¬ tędy spokojnie przewieźć Bujaka ma laty niepostrzeżenie minęły nasze pierwsze i zara¬ z Frasyniukiem, a cóż dopiero głupiego u n d e r w o o d a . zem ostatnie złote gody. Czarna w a l i z k o w a maszyna m a r k i R h e i n m e t a l l , Ciocia Terenia przez całą wojnę mieszkała z n a m i k u p i o n a p o n a d pięćdziesiąt l a t t e m u , jest w ideal¬ na Sadybie. Sadyba była to elegancka dzielnica willo¬ n y m stanie. M a m a , siostry i j a pisaliśmy na niej d l a wa, jej budowę zakończono tuż przed wojną; nazwę zarobku i d l a własnych potrzeb. N i e u m i e m określić, miała symboliczną, gdyż w dawnej polszczyźnie sadyba ile k a r t e k przez nią się przewinęło - dwieście, trzysta znaczyło warownia, obóz wojskowy, strażnica na kre¬ tysięcy? K i l k a g r u b y c h książek p a n a W a ń k o w i c z a , sach. W latach siedemdziesiątych pola między Sadybą które przepisywałem z siostrami (pięć p r z e b i t e k , pil¬ a D o l n y m M o k o t o w e m zabudowano b l o k a m i , oficjal¬ n o w a ć kolorów b i b u ł k i ! ) , rozkazy k o m e n d y h u f c a nie mówi się na to Ursynów, potocznie Usrynów, może Mokotów niezbyt w y k w i n t n i e , ale stosownie, bo przecież praw¬ Zachód (na b l a c h a c h p o w i e l a c z o w y c h , trzeba było m o c n o walić w klawisze, żeby się odci¬ dziwy Ursynów to klasycystyczny pałac i park, ongiś s n ę ł o ) , kilkanaście tomów czeskiej i słowackiej pro¬ własność Juliana Ursyna Niemcewicza, dziś Szkoły zy w m o i m przekładzie ( p o p r a w i a n i e , p o p r a w i a n i e , Głównej Gospodarstwa Wiejskiego, położony kilkana¬ każda strona po sześć i więcej razy, t r z y s t u s t r o n i c o - ście kilometrów na południe. Jeden Ursynów, trochę w a książka to d l a maszyny około dwóch dalej d r u g i Ursynów. Jeśli tak, to może uchwalmy, żeby tysięcy s t r o n ) , audycje M a m y , artykuły, listy, co n a j m n i e j odtąd każde polskie miasto nazywało się R a d o m . p i ę ć prac magisterskich, n o t a t k i , chałtury, chałtury, Ciocia Terenia oficjalnie była uczennicą kursów b u - chałtury, przepisywania grzecznościowe, bo j a w i e m chalterii, ale przede wszystkim tkwiła po uszy w konspi¬ co jeszcze. Jeszcze rozmaite próby wytrzymałościo¬ racji. Poszła do powstania, słuch po niej zaginął, nie by¬ w e , d o k o n y w a n e przez troje dzieci, nie licząc P T ko¬ ło w i a d o m o , czy żyje. Wypędzono nas z Sadyby, wędro¬ leżanek i kolegów. Podróże. O t ó ż po półwieczu ta¬ waliśmy p o l a m i , gdzie p o t e m zbudowano osiedle rządo¬ kiej służby maszyna wygląda bez porównania lepiej we, zwane Zatoką Czerwonych Świń, dalej na południe niż polskie łuczniki p o rocznej p r a c y n a państwo¬ polami, gdzie jakiś biznesmen chce wznieść buławę So¬ w y m . N i e w i e m , czy f i r m a R h e i n m e t a l l jeszcze ist¬ bieskiego, to znaczy ogromną wieżę w kształcie buławy nieje, ale gdyby c h c i a ł a ładnie się znaleźć, niechże z obrotową restauracją na wierzchołku, nie chciałbym m i zapłaci za t e n h y m n p o c h w a l n y . Wyśpiewuję go zgadywać, j a k warszawiacy to nazwą, i dalej p o l a m i , na z pełnym p r z e k o n a n i e m - w odróżnieniu o d a k t o r e k , których m a stanąć Świątynia Opatrzności Bożej, ale które detergentów nie w i a d o m o , czy stanie, bo kolejne zwycięskie projek¬ N i e d a w n o musiałem coś na niej napisać. Okazało wsi W o l i c a . Ostatecznie, po rozmaitych perypetiach się, że już nie u m i e m . Z a p o m i n a m , że trzeba przesunąć osiedliśmy w Grójcu. W pierwszych d n i a c h stycznia ględzą w t e l e w i z j i o zaletach i biorą za to niezły szmal. ty są coraz bardziej nie do przyjęcia - aż dotarliśmy do wózek albo że nie ma co szukać klawiszy control czy alt. czterdziestego piątego r o k u ktoś zdobył gazetę „Poszu¬ A l e dźwięk maszyny t a k i sam j a k w dzieciństwie. T a k i kiwanie się Wzajemne", wydanie nadzwyczajne znane¬ sam. I to jest ta sama maszyna. W z n a k o m i t y m stanie, go szmatławca „Goniec K r a k o w s k i " , który w czasie po¬ gotowa do pracy. Coś niesamowitego. wstania publikował całostronicowe fotoreportaże o u r o k a c h lata, obozach H i t l e r j u g e n d w Beskidzie Zy- Piesek Puk w i e c k i m i wspaniałych zbiorach jabłek. D o d a t e k miał cztery k o l u m n y po sześć szpalt nonparelem, nazwiska N o s i angielskie imię, bo przybył z L o n d y n u . Tuż po w przypadkowej kolejności, a wśród n i c h : Teresa w o j n i e , w pierwszej paczce o d C i o c i Tereni. nicka, N i e było m u łatwo. G d y wyskoczył z pudła i rzucił Gefangenennummer Mählberg/Elbe, 106238, obóz Lechjeniecki szuka matki i sióstr. Babcia długo płaka¬ m i się w r a m i o n a , miał puszystą, pomarańczową sierść. ła. Parę d n i później do Grójca weszli bolszewicy, kore¬ N i e b a w e m zupełnie wyłysiał, nie ze swojej winy. Bez spondencja z Rzeszą stała się niemożliwa. Pana Miko¬ szemrania realizował moje wizje, na przykład kiedyś łaja Pajdowskiego, starego przyjaciela jeszcze z czasów 125 �Antoni Kroh • STARORZECZE. KRZYŻYK Z MOSIĘŻNEJ B L A C H Y , M A S Z Y N Y D O P I S A N I A , PIESEK PUK roboty niepodległościowej sprzed pierwszej wojny, któ¬ Jeszcze przez cały r o k po w o j n i e mieszkaliśmy ry w Grójcu organizował p o m o c warszawiakom, byliby w Grójcu, n i m wróciliśmy do Warszawy. Jak Ojciec zała¬ j a k nic rozwalili, bo znaleźli u niego w b i u r k u znaczki twił mieszkanie na Bielanach, nie w i e m . Skąd wiedzieli¬ pocztowe Generalnej G u b e r n i z H i t l e r e m , ale Pan M i ¬ śmy, że Ciocia Terenia osiadła w A n g l i i , jak zdobyliśmy kołaj miał schowany na czarną godzinę baniak spirytu¬ jej adres, a ona nasz - nie m a m już kogo spytać. A l e pa¬ su, przeżył, a m y przy okazji, dziś by się powiedziało, że miętam pierwszą paczkę z L o n d y n u , c h o ć miałem wtedy przeżyliśmy na krzywy ryj; p o t e m długo pracował w lu¬ cztery, pięć lat. Może zresztą ta pierwsza zlała m i się z na¬ belskim oddziale P T T K , prowadził wycieczki po Rozto¬ stępnymi, a tylko m i się zdaje, że ją pamiętam. czu. Jesienią 1963 r o k u przemawiał w Poznaniu n a d Ciekawe, j a k przyszły h i s t o r y k Polski L u d o w e j trumną Dziadka Felicjana, a gdy skończył, p a n Leon, oszacuje, ile pieniędzy w p o m p o w a l i do k r a j u emigran¬ facecjonista w d o b r y m , szlagońskim stylu, uścisnął m u ci, j a k opisze rolę zagranicznych paczek w naszej kul¬ dłoń i rzekł z powagą: Mikołaju, przeszedłeś sam siebie! turze materialnej i d u c h o w e j , szczególnie w pierw¬ Pan Pajdowski ogromnie był d u m n y z tej pochwały, szym p o w o j e n n y m dziesięcioleciu, c h o ć później oczy¬ chwalił się M a m i e k i l k a razy. wiście też. T r u d n o sobie wyobrazić, aby ów t e m a t zo¬ W czterdziestym piątym r o k u w Grójcu Babcia ga¬ stał całkowicie pominięty; już prędzej można wątpić wędziła z żołnierzami radzieckimi, podobnie j a k w Se- w powstanie uczciwej i wyczerpującej m o n o g r a f i i cy¬ rebryszczach w r o k u dwudziestym i trzydziestym dzie¬ wilizacji PRL. wiątym. Świetnie to robiła - uprzejmie, z dystansem. A l e , na wszelki wypadek, może w a r t o podsunąć C z u l i przed nią respekt; absolwentka carskiego gimna¬ pewną daleką analogię. zjum znacznie lepiej czytała i pisała po rosyjsku niż Tak zwany k u l t cargo narodził się p o d koniec X I X w i e l u z n i c h . D y k t o w a l i jej listy. Wspominała sierżan¬ w i e k u wśród p i e r w o t n y c h ludów Oceanii, zwłaszcza ta, który postawił na podłodze skrzynkę buraczanej N o w e j G w i n e i , ogarnął setki tysięcy wyznawców i t r w a marmolady, zabraną z magazynu spółdzielni Społem, do dziś. Tubylcy uznali, że przybycie białych eksplora¬ z kieszeni bluzy wyjął list i poprosił, żeby przeczytać. torów i misjonarzy to powrót przodków, w i d m o białej - M o j liubimyj Misza! Codziennie myślę o tobie, ko¬ skórze. Okręty, później samoloty, załadowane towara¬ c h a m cię, rozpowiadam dzieciom, że u n i c h ojciec bo¬ m i ( cargo) tak wspaniałymi, że mogły pochodzić tylko hater, są z ciebie d u m n e . Jestem c i w i e r n a , Misza, cze¬ z zaświatów, wysyłane były - jakże inaczej - przez du¬ k a m , aż wrócisz, będę k o c h a ć tylko ciebie aż do mogi¬ chy zmarłych Melanezyjczyków bądź Papuasów dla i c h ły. O g r o m n i e m i ciebie brak, ale w i e m , że musisz wal¬ żyjących potomków, słusznie więc należały się miejsco¬ czyć za naszą radziecką Ojczyznę, za nasze dzieci, nasz w y m . Przybysze, z biegiem czasu uznani za ludzi (gdy d o m . D o b i j j a k najprędzej faszystowską gadzinę w jej wyszło na jaw, że są śmiertelni), wprowadzali chrześci¬ legowisku i wracaj. U nas tego r o k u sroga zima, śnie¬ jaństwo, a zarazem nieustannie odbierali transporty, gu napadało. O n a s się nie martw. Powrócisz i będzie¬ więc tubylcy doszli do wniosku, że n o w a religia jest, m y szczęśliwi. Twoja małżonka Natasza. Babcia czyta¬ jakby to powiedzieć, sakralną technologią pomnażania ła, a żołnierz co chwilę parskał śmiechem, brał się p o d dóbr m a t e r i a l n y c h . Następowały masowe nawrócenia, b o k i i machał rękami, jakby się oganiał o d osy. N i e wy¬ po których przyszedł ogromny zawód, skoro wyszło na trzymała. - Z czego się śmiejecie, co t u śmiesznego? jaw, że przyjęcie chrztu i uczestnictwo w niedzielnej Spojrzał, nie rozumiejąc. - Z czego? A n o z tego, że tak mszy świętej nie zapewnia natychmiastowego dobroby¬ ładnie pisze, a przecie w i a d o m o , bzdury, czepuchu boł- t u . Czarni starali się ze wszystkich sił, na różne sposo¬ tajet, na p e w n o już kogoś ma, nie było m n i e w d o m u by, przeniknąć Wielką Tajemnicę, lecz b i a l i wciąż b y l i cztery lata, co ona myśli, że ja durny, życia nie znam? górą, towary przychodziły wyłącznie do n i c h . Widocz¬ N i e wierzę w a n i jedno słowo, no, może o śniegu. Pew¬ nie zataili przed czarnymi te najskuteczniejsze zaklęcia. nie uczycielka jej to pismo pisała, o t . Dopił herbatę, K i e d y podczas drugiej w o j n y światowej n a d O c e a n i ą podziękował, Babcia przetarła stół, przygotowała b l o k przerzucono most powietrzny z A u s t r a l i i i niebo zaroiło listowy, pióro, kałamarz. - D r o g a Nataszo, moja naj¬ się o d samolotów, k u l t cargo nasilił się; na niedostęp¬ ukochańsza małżonko! U m n i e wszystko w porządku, n y c h wyżynach Papui-Nowej G w i n e i tubylcy b u d o w a l i zdrów jestem, nie narzekam, tylko bardzo m i ciebie z płótna i gałęzi podobne konstrukcje, aby zwabić n i m i brak. Tęsknię za tobą, często m i się śnisz. W o j n a nie skrzydlate p t a k i pradziadów wypełnione wieczorynka, śmierć nie wybiera, ale wierzę, że wrócę Wyrąbywali, wypalali lądowiska w puszczy, stawiali do ciebie i będziemy szczęśliwi. Kolegów m a m do¬ wieże k o n t r o l n e , rozpinali kable telefoniczne z l i a n za¬ ładunkiem. b r y c h , major dla nas słowno ojciec. Z i m a t u łagodniej¬ kończone sza jak w naszych stronach, Polacy mówią, że sroga, A skoro to nie skutkowało, znaleźli w sobie dość deter¬ ale gdzie t a m sroga, u nas bywają sroższe. K o c h a m cię m i n a c j i , aby pójść dalej. D l a j e d n y c h k u l t cargo stał się słuchawkami z puszek po konserwach. i wierzę, że kiedyś do ciebie powrócę. D z i e c i ucałuj zaczynem ruchów narodowowyzwoleńczych, i n n i po¬ i dobrze chowaj. M i t i a już pewnie w i e l k i chłopak i nie¬ p a d l i w mistycyzm - cierpliwie czekają, aż zdobędą nie¬ długo popadnie w pioniery. W i ę c e j nie m a m co pisać. śmiertelność, uwolnią się o d chorób i obowiązku pracy. Twój na w i e k i sierżant Mikołaj Prochorow. B i a l i staną się czarnymi, czarni białymi, przodkowie 126 �Antoni Kroh • STARORZECZE. KRZYŻYK Z MOSIĘŻNEJ B L A C H Y , M A S Z Y N Y D O P I S A N I A , PIESEK PUK zmartwychwstaną i powrócą na ziemię. Jak widać, k u l t złote krążki ze staniolu, k u obopólnej radości, póki cargo jest spójny, logiczny, konsekwentny, oparty na ktoś się nie tropnął, że to nie odznaki, lecz egzotyczne doświadczeniu j e d n o s t k o w y m i zbiorowym, prezerwatywy. A n i a , córka C i o c i Tereni, zapamiętała, mocno osadzony w tradycji, a zarazem o t w a r t y na rzeczywi¬ że goście z K r a j u , przyjeżdżający do n i c h do L o n d y n u , stość, zdolny do wchłaniania n o w y c h elementów. gdy po 1956 r o k u stało się to wreszcie możliwe, nie po¬ O d kiedy pamiętam, wiedziałem - podobnie jak zwalali wyrzucać opakowań, bo takie piękne. Wyjeż¬ m o i rówieśnicy - że na Zachodzie każdy może sobie dżając, rozstawali się z n i m i z żalem. Za Gierka w nie¬ kupić na co tylko m a o c h o t ę , pieniędzy t a m j a k liści j e d n y m p o l s k i m d o m u stały na meblościance b u t e l k i na drzewach, a w sklepach jest wszystko, na przykład po peweksowskich alkoholach, świadcząc o d o s t a t k u pióra k u l k o w e , tak się nazywają, bo zakończone kulka¬ i d o b r y m guście gospodarzy. G d y - mniej więcej za m i zamiast stalówek, nie trzeba i c h maczać w kałama¬ pierwszej Solidarności - pojawiło się p i w o w puszkach, rzu, dużo lepsze nawet o d naszych wiecznych. A więc u znajomego księdza w salonie podziwiałem starannie dobrobyt zależy wyłącznie o d miejsca p o b y t u . K t o rozstawione rzędy ekskluzywnych, pustych puszek, na mieszka w A n g l i i , Francji, A m e r y c e , jest bogaty, po¬ telewizorze, na szafie, napisami do przodu. nieważ t a m mieszka. Uczyliśmy się w szkole o kapitali¬ Kakao z paczki, jeśli było przeznaczone do kon¬ stycznym m a r n o t r a w s t w i e i wyzysku, ale każdy wie¬ sumpcji w gronie r o d z i n n y m , a nie na sprzedaż, jedli¬ dział, że to bujda, żałosna, jak i n n e szkolne bujdy. Za śmy z talerzyka, wymieszane z c u k r e m . Każdy oddech, to realny, c h o ć egzotyczny, a może nawet pochodzący każde nie w porę wypowiedziane słowo albo, co gorsza, z zaświatów, był zapach paczek. kichnięcie, mogło wzniecić kakaowy pył i złorzeczenia współbiesiadników. Kiedyś n i z tego, n i z owego dostaliśmy spado¬ c h r o n . Cały pokój wypełnił się białą tkaniną, która nie Kawa o d C i o c i Tereni nie była napojem, a n i nawet dała się z p o w r o t e m wcisnąć do pudła. - O j e j k u , jak przysmakiem, fajnie. Czy to prawdziwy? K i e d y będziemy skakać? w pracy. Z dachu? Z balkonu? Ja pierwszy! - Syneczku, proszę tylko walutą. M a m a sprzedawała ją Rolę w a l u t y pełniły także zagraniczne żyletki. Kra¬ cię, spójrz. O n jest w kawałkach, nie nadaje się do ska¬ jowe kania. N i e c h ci broń Boże coś do głowy nie strzeli. - i twórczości satyrycznej. To po co Ciocia go przysłała? - Żeby z niego poszyć służyły głównie do t e m p e r o w a n i a ołówków C h c ę się golić, więc się mydlę, b l u z k i i koszule. - Eeee... W czterdziestym siódmym, ale nożyk nie chce. czterdziestym ósmym r o k u co druga elegancka warsza¬ To nie nożyk, ale bydlę, w i a n k a paradowała w j e d w a b i u z wojennego spado¬ nie tnie, tylko ł e c h c e . c h r o n u . Niektóre starzały się w t y c h kreacjach. Jeszcze W i ę c skowyczę: oby, oby za Gierka można było w barze m l e c z n y m spotkać sta¬ wyginęły brakoroby! ruszkę w pożółkłej, charakterystycznej bluzce. Pani Muszka przez wiele lat dostawała z L o n d y n u , Pomarańcze... Babcia pytała: dzieci kochane, czy regularnie raz w miesiącu, wyłącznie pończochy, t a k ewentualnie miałybyście o c h o t ę . . . ? A l b o jeszcze wy¬ zwane nylony. O d narzeczonego, z którym zaręczyła t w o r n i e j : a może reflektujecie... ? Siadaliśmy w skupie¬ się l a t e m trzydziestego dziewiątego r o k u . Tuż po woj¬ n i u , zaczynało się m i s t e r i u m obierania i sprawiedliwe¬ nie n y l o n y były t y l k o z paczek, ale w takiej ilości, że go dzielenia, p o d czujną kontrolą trzech par oczu. aż weszły do m o w y potocznej. Albo cnota, albo nylony D w i e pomarańcze na sześć talerzyków - zostawić dla - p o w i a d a n o w różnych sytuacjach, niekoniecznie M a m y , zostawić dla Gosposi, nakryć, żeby nie wyschło damsko-męskich. W połowie lat pięćdziesiątych poja¬ do wieczora. Potem się jadło. P o w o l u t k u , po troszecz- wiły się pończochomajtki, wymyślono dla n i c h nazwę k u . Skórki też były bardzo cenne. Pierwszy raz w życiu rajstopy, zobaczyłem pomarańcze w sklepie, o t tak po prostu c h o ć przecie wynalazek, jeśli w o l n o się t a k wyrazić, czekające na klientów, na początku lat sześćdziesią¬ nie miał n a myśli stóp. Pierwszy m i l i o n rajstop na uli¬ t y c h w Pradze; zamurowało m n i e ze zdziwienia, że coś cach p o l s k i c h miast też oczywiście pochodził z pa¬ takiego w socjalizmie jest możliwe. zręczne słowo, n a t y c h m i a s t się przyjęło, czek, dopiero po dwóch, trzech l a t a c h i nie w i e m i l u Każda pomarańcz (Babcia mówiła „ta pomarańcz"; naradach na najwyższym szczeblu pojawiły się krajo¬ uważając formę „pomarańcza" za prostacką) była owi¬ we. Te, n i c z y m podziemna rzeka w D o l i n i e Kościeli¬ nięta w białą gofrowaną bibułkę z w y t w o r n y m nadru¬ skiej, wpadały do magazynów G a l l u k s u , znikały, by k i e m . Bibułki miały wielką wartość kolekcjonerską wychynąć na bazarze Różyckiego - w cenie uwzględ¬ i były wyznacznikiem prestiżu, więc Babcia wręczała je niającej p r a w a podaży i p o p y t u . Gazety piętnowały tę n a m z namaszczeniem, starannie pilnując kolejności, karygodną spekulację; aby jej przeciwdziałać, rozpro¬ by kogoś nie zranić. N i e tylko my, również dorośli mie¬ wadzano rajstopy przez związki zawodowe w zakła¬ l i słabość do eleganckich opakowań: Pierwszego d n i a d a c h pracy. Trzyosobowe komisje, listy na tablicy Festiwalu Młodzieży i Studentów w Warszawie w 1955 ogłoszeń, by uniknąć podejrzeń. Damskie rajstopy r o k u delegaci z krajów ciemiężonych przypinali w do¬ p o d społeczną kontrolą - wód przyjaźni przedstawicielom krajów obozu p o k o j u Warszawy". W l a t a c h siedemdziesiątych po parze raj127 donosiło d u m n i e „Życie �Antoni Kroh * STARORZECZE. KRZYŻYK Z MOSIĘŻNEJ B L A C H Y , M A S Z Y N Y D O P I S A N I A , PIESEK PUK stop dawano k o b i e t o m pracującym z okazji D n i a Ko¬ miesiąc wcześniej - mówiono - k r e w n i z zagranicy za¬ biet. N i e oznacza to b y n a j m n i e j , że rajstopy zachod¬ łataliby dziurę paczkami. A więc jeszcze dwadzieścia nie przestały cieszyć się zainteresowaniem. pięć lat po w o j n i e paczki z Z a c h o d u wpływały na bieg Polska odmiana k u l t u cargo czeka na swego dziejo- wydarzeń w Polsce, ponieważ stanowiły istotna pozy¬ pisa. Listy proszalne do królów, prezydentów, zachod¬ cję w d o m o w y c h budżetach. n i c h gwiazd ekranu, prezesów koncernów były w latach Za Gierka weszła w modę i n n a k o n w e n c j a : co ro¬ pięćdziesiątych i sześćdziesiątych zjawiskiem masowym. k u na początku grudnia można było przeczytać w ga¬ Panie Ford, tyle p a n tych samochodów produkujesz, zecie i usłyszeć w d z i e n n i k u telewizyjnym, że płyną przyślij m i pan jednego, co p a n u zależy. Generale A j - statki z cytrusami „na nasze świąteczne stoły", już mi¬ zenhałer, melduję się i proszę o nowe dobre radio. Sza¬ nęły duńskie cieśniny, już są na Bałtyku, zdążą na czas, n o w n y Panie Premierze, ja tak k o c h a m Francję, przy¬ dla wszystkich wystarczy, tyle a tyle t o n . dałby m i się n o w y garnitur, dla pana to przecież drob¬ O z a g r a n i c z n y c h lekarstwach niewiele m a m do po¬ nostka. W pierwszych słowach mojego listu zapodaję, wiedzenia. Pan d o k t o r zapisywał, wysyłało się receptę że będę się modlić za wszystkich pracowników firmy C i o c i Tereni, przychodziło lekarstwo i tyle. Fiat, ale przy okazji chciałbym nieśmiało napomknąć... w aptece wysyłkowej Grabowskiego, L o n d o n , Jakaś- Może Adresaci niszczyli te listy, choćby dlatego, że były głów¬ t a m road, przechowują jeszcze nasz warszawski, daw¬ nie po polsku, ale jakąś i c h część przekazywano organi¬ n o n i e a k t u a l n y adres. Kawał h i s t o r i i Polski, apteka zacjom h u m a n i t a r n y m , a stamtąd, w pękatych worach, Grabowskiego w L o n d y n i e . na Mokotowską przy placu Zbawiciela, do centrali Pol¬ Odbiór paczek na poczcie zorganizowany był tak, skiego Czerwonego Krzyża. N a którymś piętrze tego bu¬ żeby się l u d z i o m w głowach d y n k u była redakcja pisma „Twoje Dziecko", t a m jakiś W p i e r w należało opłacić cło. Następnie pokwitować, czas pracowała M a m a ; przeciskała się między t y m i wo¬ że wszystko jest w porządku i adresat nie w n o s i zastrze¬ rami, zwalonymi na klatce schodowej. nie poprzewracało. żeń. D o p i e r o p o t e m można było zajrzeć do środka. Za¬ Tadek, kolega z ławy szkolnej, pochwalił m i się kie¬ wartość zgadzała się ze spisem albo nie. N i e k i e d y zga¬ dyś, że dostanie skuter. Zdobył adres Szweda, który dzała się w sposób szczególny, na przykład pozycja „po¬ chce korespondować z rówieśnikami, więc napisze do marańcze" oznaczała skórki i bibułki, pozycja „sweter" niego; obieca, że co dwa tygodnie będzie słać listy, je¬ celofanowe opakowanie. Kiedyś deliberowaliśmy n a d śli t a m t e n przyśle skuter, dla takiego Szweda to prze¬ nadgryzioną czekoladą, ile z niej odkroić. Reklamacje cież drobnostka. N a przeszkodzie stał p r o b l e m tech¬ na poczcie nie miały sensu - co się pani czepia, ja tego niczny - Szwed chciał korespondować po angielsku al¬ pani nie zjadłam, bo po n i e m i e c k u . Tadek poprosił panią profesorkę, że¬ schowała skąd mam wiedzieć, albo paczki dostają, czy sama pani nie a jeszcze im źle. by przetłumaczyła list. Widziałem z daleka, j a k coś do A l e najsilniejsze moje wspomnienie, związane z za¬ niej mówił, wyciągnął kartkę, gestykulował, po c h w i l i granicznymi paczkami, było innego rodzaju. Warsza¬ zrobił się czerwony, zabrał kartkę. Podszedł do m n i e . wa, poczta główna, środkowy Gomułka. H o l , zwykle Długo milczał, aż wreszcie wyksztusił: ale głupia kro¬ pustawy, t y m razem n a b i t y ludźmi. Kolejka do jednego wa, co jej zależało... okienka straszliwie powykręcana, z kilkaset osób. Za Gomułki świąteczne łakocie były głównie z pa¬ Przeważały biednie ubrane, starszawe kobiety. Niektó¬ czek. Pamiętam, j a k na początku lat sześćdziesiątych re siedziały na składanych r y b a c k i c h krzesełkach. Każ¬ „Życie Warszawy" napisało o przedświątecznym zaopa¬ da trzymała otwarte pudełko, osobno papier p a k o w y trzeniu sklepów, że jest dość mąki, kaszy, słoniny oraz i sznurek. Zaczepiłem pierwszą z brzegu i co usłysza¬ „innych smakołyków". Pan H e n r y k , człowiek skąd¬ łem: władze radzieckie oznajmiły, że o d pierwszego inąd kulturalny, gołębiego serca i abnegat w sprawach przyszłego miesiąca przestaną wpuszczać paczki żyw¬ m a t e r i a l n y c h , dostał a t a k u złości, czytając o t y c h sma¬ nościowe, więc starsze panie chciały skorzystać z oka¬ kołykach, wykrzykiwał straszne rzeczy w miejscu pu¬ zji, może ostatniej, by wysłać na W s c h ó d woreczek ka¬ blicznym, m i a n o w i c i e w e m p i k u na rogu A l e j i Nowe¬ szy, mąki, torbę c u k r u , parę główek czosnku, słoik to¬ go Światu. - N i e c h p a n sobie pójdzie, bo jeszcze ktoś pionej słoniny z cebulką. Wczoraj pogotowie zabrało zauważy, że p a n nie pijany i będą kłopoty - poradziła celniczkę, zasłabła z przepracowania. bufetowa, a p a n H e n r y k przytaczał wielekroć t e n afo¬ A m n i e dopiero w t e d y przyszło do głowy, że Ciocia ryzm jako przykład nieugiętego polskiego ducha. Terenia zaczynała po w o j n i e w L o n d y n i e z dziesięcio¬ Jednym z detonatorów robotniczego gniewu na m a palcami, w jednej bluzie, bez języka, bez zawodu. Wybrzeżu 1970 r o k u była okoliczność, że drastyczną Pewnie dostała z wojska jakąś odprawę na opędzenie podwyżkę cen żywności ogłoszono niespodziewanie najpotrzebniejszych wydatków. I chyba za te pieniądze tuż przed Bożym N a r o d z e n i e m , 12 grudnia. Nagle się kupiła kawę, herbatę, daktyle, rodzynki, pieska Puka. okazało, że ludzi nie stać na przygotowanie świąt. W t e d y w A n g l i i żywność też była na k a r t k i , j a k u nas. Prawdopodobnie była to bezmyślność, nie celowa szy¬ kana - lecz ludzie poczuli, jakby i m n a p l u t o w wigilij¬ n y talerz. Gdyby podwyżkę zapowiedziano choćby 128 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/726b806b254268b4999151999c2ddb87.pdf 342983256b7e45f36794a94db2bc0a28 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3528 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3306 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.4, s.254-256 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text z Krakowa i Muzeum Instrumen­ tów M u z y c z n y c h w S z y d ł o w c u . Nagrodę I otrzymał Wojciech S t r z e s z k o w s k i ze w s i Olszówka N o ­ w a , n a g r . I I J a n B e r n a s i e w i c z . ze wsi Jaworzn.a-Gniewce. Przyznano 4 n a g r o d y I I I i 4 wyróżnienia. * 25—26.IX w T o r u n i u rozstrzy­ gnięto k o n k u r s „ W y c i n a n k a L u d o ­ w a " z o r g a n i z o w a n y przez M u z e u m Etnograficzne w Toruniu, Min K u l t u r y i S z t u k i i Cepelię. Na konkurs wpłynęło 7 477 p r a c o d 218 autorów. J u r y , k t ó ­ r e m u przewodniczyła m g r B a r b a r a Zagórna-Tężycka przyznało 3 n a ­ grody I : Jadwidze Łukowskiej z Łowicza, Rozalii Ciapie z M n i c h " w a i A g n i e s z c e M a j e r ze Z ł a k o w a Borowego. Nagrody I I otrzymałj: Józefa M a r e k z S u f c z y n a , M a r i a n ­ na Piętka z Woli Sufczyńskiej, K r y s t y n a Cieślak z S a n n i k , Józefa Furmańska z W i e c h u c i c , M a r i a n n a Bałdyga z Kadzidła, Aleksandra L i w s k a z Dąbrowy, Janina K a p u ­ sta z Ł o w i c z a , Józefa Chaładaj z M o n i e . P r z y z n a n o także 19 nagród I I I i 49 w y r ó ż n i e ń . U M Inne 5 . V I I — rozstrzygnięto k o n k u r s plastyki nieprofesjonalnej woje­ wództw katowickiego i opolskiego, którego tematem były powstania śląskie. K o n k u r s z o r g a n i z o w a ł y W y ­ działy K u l t u r y Urzędów W o j . w K a t o w i c a c h i O p o l u , M u z e u m Gór­ nośląskie w Bytomiu, Muzeum Śląska Opolskiego, Woj. Ośrodek Kultury w Katowicach i W D K w Opolu. N a g r o d y u z y s k a l i : za m a l a r s t w o — I A n t o n i Sprenol z Chorzowa, I I J a n Czuban z Mysłowic, J a n Plomeeki z Chorzowa, nagr. I I I Czesław Chodziuk z Rudy Ślą­ skiej, E w a l d Gawlik z Katowic-Szopienic, R o m u a l d N o w a k z Za­ b r z a . Za rzeźbę p r z y z n a n o t y l k o I nagrodę Stanisławowi Majewskie­ m u ze S t e r n a l i c , za g r a f i k ę n a g r o ­ dę I zdobył J a n N o w a k z K a t o ­ w i c . N a w y s t a w ę pokonkursową w Muzeum Górnośląskim zakwalifi­ k o w a n o 63 o b r a z y , 14 rzeźb i 11 g r a f i k (od 88 a u t o r ó w ) . IX w Jastrzębiu Zdroju rozstrzygnięto k o n k u r s rzeźby g ó r ­ n i c z e j ogłoszony p r z e z k o m i t e t o r ­ ganizacyjny Górniczych D n i K u l ­ t u r y . Przysłano p o n a d 260 p r a c , n a wystawę zakwalifikowano 66. 3 równorzędne n a g r o d y I o t r z y m a l i : A l f r e d Piątek z R y d u ł t ó w za p ł a ­ skorzeźby w w ę g l u , F r a n c i s z e k K u ­ r z e j a z K a t o w i c za z e s t a w p r a c w węglu i A l b i n S t e f a n i u k z R u d y Śląskiej za rzeźby w d r e w n i e . Sztuka ludowa i n n y c h narodów 16.VIII — w M u z e u m Arche­ ologicznym i Etnograficznym w Ł o d z i została o t w a r t a w y s t a w a z o r ­ ganizowana przez M u z e u m Mora­ w s k i e z B r n a posiadające bogate zbiory l u d o w y c h marionetek z r o ­ dowych kolekcji lalkarzy mora­ wskich. 7 — 1 0 . I X — w Częstochowie, z o k a z j i D n i Okręgu P e r n i k w B u ł ­ garii pokazano wystawę „Trady­ c y j n a S z t u k a L u d o w a Okręgu P e r ­ n i k w X I X i X X w.". Pokazano t k a n i n y i s t r o j e oraz o z d o b y z m e ­ talu. Ю M M SUMMARY OF A R T I C L E S L u d w i k S t o m m a — MAGIC TODAY ( p a r t 2) F o l k b e l i e f s a r e o r g a n i s e d b y : 1) a c o m b i n a t i o n of o p p o s e d o r m e d i a t i n g e l e m e n t s ; 2) a c h o i c e of d e s i g n a ­ t i o n s f o r these e l e m e n t s ; 3) a c o m b i n a t i o n a n d „ f a b u l a r i s a t i o n " o f these d e s i g n a t i o n s . T h e s e a c t i v i t i e s a r e o n t h e o n e h a n d g o v e r n e d b y t h e generał l a w s o f s t r u c t u ­ r e a n d o n t h e o t h e r — as f a r as t h e c h o i c e o f o p p o s i ­ tion, m e d i a t i o n or designations are concerned, they are q u i t e a r b i t r a r y . T h u s f o l k beliefs ( m y t h , magic) link t w o n a t u r e s w i t h i n t h e m s e l v e s : l o g i c — w h i c h is b a ­ sed o n d i s c o v e r i n g t h e i m p l i c a t i o n s o f t h e l a w s o f s t r u ­ cture a n d the near poetic (metaphoric) wmich governs t h e c h o i c e o f t h e c o n c r e t e — e x t e r n a l dress, f o r m o f the belief. T h i s d u a l i t y presents m a n y d i f f i c u l t i e s f o r e t n o g r a p h e r s . S o m e , l i k e J . S. W a s i l e w s k i , go t o o f a r i n w i d e n i n g t h e l i m i t s of t h e elements w h i c h are gove­ r n e d by laws a n d others are i n c l i n e d to notice no more t h a n p u r e a r b i t r a r i n e s s i n folk m y t h s a n d magic. A t t h e same t i m e b o t h these tendencies lead to g l a r i n g m i ­ s i n t e r p r e t a t i o n s . T h e a n a l y s i s t h e n o u g h t to c o v e r b o t h t h e d e s t r u c t i v e e l e m e n t — t h e d i s m a n t l i n g of t h e d i s c o ­ urse d o w n to i t s basic elements, w h i c h shows t h e p r i n ­ ciple of its logical construction; a n d the constructive e l e m e n t -— w h i c h b r i n g s back t h e o r i g i n a l f o r m — a n d m u s t t h u s s h o w t h e p a r a m e t a p h o r i c side o f t h e c o m p o ­ s i t i o n . M e r e d e s t r u c t i o n h o w e v e r leads i n t o t h e b l i n d alley of s t r u c t u r a l i s t t r u i s m s ; w h i l e w i t h o u t i t con­ s t r u c t i o n is s i m p l y i m p o s s i b l e , f o r i t w o u l d h a v e t o be based o n l y c n i l l u s o r y i n t u i t i o n . A n u n d e r s t a n d i n g of t h e p o e t i c s p h e r e o f m a g i c a n d m y t h leads i n c o n s e q u ­ ence t o a r e s t o r a t i o n t o i t of h i s t o r i c i s m . T h e b a s i c l a w s of s t r u c t u r e c a n h o l d good f o r m a n k i n d b u t p o ­ e t r y , e v e n i n t h e w i d e s t sense, is s h a p e d b y t h e c h a n ­ g i n g c u r r e n t s o f h i s t o r i c a l consciousness. A l i c j a M a l e t a — A CENTRE OF FOLK NUFACTURE IN BRZOZA STADNICKA TOY MA­ B r z o z a S t a d n i c k a is i n t h e R z e s z ó w p r o v i n c e n e a r Leżajsk. W o o d e n d o m e s t i c t o o l s a n d o t h e r i m p l e m e n t s h a v e b e e n p r o d u c e d h e r e f o r ages a n d s i n c e t h e e n d 254 of t h e X I X t h c e n t u r y w o d e n t o y s h a v e b e e n made h e r e as w e l l . T h e y w e r e m o d e l l e d o n t h o s e p r o d u c e d i n t w o n e a r b y c e n t r e s : Leżajsk a n d J a w o r o r ( n o w i n the ZSRR). T h e a r t i c l e begins b y p r e s e n t i n g t h e h i s t o r y of t h e d e v e l o p m e n t of t h e c e n t r e f r o m t h e e n d o f t h e X I X t h c e n t u r y t o t h e p r e s e n t d a y . T h e c h a n g e s i n t h e social s t a t u s o f t h e t o y m a k e r s a r e i n t e r e s t i g as i n t h e b e g i n ­ n i n g up to the I l n d W o r l d W a r they w e r e looked upon by t h e i r n e i g h b o u r s w i t h c o n t e m p t . I n t h e p o s t w a r years i n s t i t u t i o n s connected w i t h Cepelia have come to s p o n s o r t h e i r p r o d u c t i o n . T h e a u t h o r discusses t h e c o n ­ d i t i o n s u n d e r w h i c h t h e t o y m a k e r s w o r k w i t h t h e co­ o p e r a t i v e s a n d also t h e reasons f o r f a i l u r e s . T h e second p a r t o f t h e a r t i c l e is d e v o t e d t o p r o ­ d u c t i o n techniques at Brzoza. T h e characteristic t o y h e r e is t h e w o o d e n h o r s e . T h e t y p e s of w o o d u s e d i n t h e p a s t a n d a t - p r e s e n t a r e d i s c u s s e d a n d t h e r e is also a d e s c r i p t i o n of t h e t o y m a k e r s t o o l s , t h e w a y t h e y m a k e t h e horses, f r o m t h e d r a w i n g b o a r d d e s i g n t o t h e p a i n t i n g o f t h e f i n i s h e d t o y . T h e r e is also a n ac­ count, of t h e p a i n t s used. The t h i r d p a r t describes t h e f i r s t toys — t w o t y ­ pes o f h o r s e „ f i a t " a n d „ r o u n d " a n d also t h e g r a d u a l w i d e n i n g t o n e w designs i n t r o d u c e d b y c e r t a i n t o y m a ­ k e r s (horses a n d c a r t s , c r a d l e s , w h e e l b a r r o w s , d u c k s w i t h m o v i n g wings, clowns on a cart w i t h t w o t u r n i n g s h i e l d s , c l a t t e r i n g w h e e l s , cars, a i r p l a n e s , d o l l s c a r t s , rattles, w i n d m i l l s , r o u n d a b o u t s , m i n i a t u r e s of c o n t e m p o ­ r a r y v e h i c l e s a n d m a c h i n e r y . T h e d e s i g n of t h e t o y s has been i n f l u e n c e d b o t h b y t r a d i t i o n a l p a t t e r n s a n d n e w ones p u t f o r w a r d b y C e p e l i a ) . T h e f o u r t h p a r t o f t h e a r t i c l e i s d e v o t e d to t h e history of t h e decoration of t h e toys m a d e i n Brzoza. T h e types of p a i n t i n g are discussed — t h e colours, t h e decorative themes, t h e d r a w i n g of the o r n a m e n t s i n t h e v a r i o u s t y p e s of toys. F i n a l l y t h e f o r m s of t r a d e i n toys t h e toys f r o m Brzoza S t a d n i c k a are described i n t h e h i s t o r i c a l perspe­ ctive f r o m t h e local m a r k e t p l a c e s to contacts w i t h Ce­ pelia. �Zofia G r ó d e c k a — T H E ART OF T H E IDERY OF ALEKSANDRA CZELUSTA LISKÓW EMBRO­ FROM A l e k s a n d r a C z e l u s t a w a s b o r n i n 1897 a n d l i v e s t o t h i s d a y i n K a l i s z p r o v i n c e . F r o m e a r l y c h i l d h o o d she has e m b r o i d e r e d , m a d e s p i d e r s f r o m s t r a w a n d p a p e r sowed a n d weaved. She is e s p e c i a l l y e x p e r i e n c e d i n e m b r o i d e r i n g t u l l e a n d i n s o w i n g a n d m a k i n g u p t h e caps w h i c h a r e t h e m a i n d e c o r a t i v e e l e m e n t of t h e dress w o r n t r a d i t i o n a l l y i n t h e K a l i s z r e g i o n . T h e a u t h o r stresses t h e e x c e l l e n c e a n d o r i g i n a l i t y of A l e k s a n d r a Czelusta's embroidery a n d h e r w o r k is c o m p a r e d w i t h t h a t o f t w o o t h e r w e l l k n o w n w o m e n w h o w o r k e d i n t h e f i r s t h a l f of this century: Maria Adamkowa a n d Rozalia Ceglarek . Aleksandra Czelusta's embroidery was popular a m o n g t h e w o m e n i n t h e r e g i o n . T h e y o r d e r e d caps f r o m h e r a n d she t a u g h t t h e m h e r c r a f t . S h e d i d n o t hide h e r designs b u t w i l l i n g l y t a u g h t t h e m to others. S h e c a m e t o be r e s p e c t e d b y t h e i n s t i t u t i o n s w h i c h w e r e set u p t o e n o o u r a g e f o l k a r t . T h e a r t i c l e goes o n t o d i s c u s s t w o t y p e s o f cap w o r k e d o n b y A l e ­ k s a n d r a C z e l u s t a , o n t h e basis o f t h e e x h i b i t s i n t h e Poznań E t n o g r a p h y m u s e u m . T h e r e is a d e t a i l e d a c ­ c o u n t of t h e c o n s t r u c t i o n of t h e cap, t h e k i n d of e m b r o ­ idery a n d the decorative themes. T h e a r t i c l e s closes w i t h a d i v i s i o n of A l e k s a n d r a Czelusta's a r t o n c h r o n o l o g i c a l lines i n t o f o u r periods, youth, wartime, postwar and contemporary. Wanda BEDNARZ G e n t i l - T i p p e n h a u e r — ANDRZEJ The editors i n p u b l i s h i n g this article about Andr~ej Bednarz, a v i o l i n m a k e r f r o m the Podhale region w h o d i e d i n 1967, also w i s h t o c o m m e m o r a t e t h e e x c e p t i o ­ n a l a u t h o r of t h e s k e t c h — t h e p a i n t e r a n d w r i t e r Wanda Gentil-Tippenhauer w h o was enchanted by the P o d h a l e r e g i o n a n d w h o d i e d i n 1965. A n d r z e j B e d n a r z w a s b o r n i n 1877 i n t h e P o d h a l e region i n a village called Miedzyczerwienne. T h e a r t i ­ cle d e s c r i b e s t h e w o r k o f h i s d i f f i c u l t l i f e w h o s e a i m was to realise t h e d r e a m of his c h i l d h o o d — to make a v i o l i n — starting w i t h his studies at the Zakopane School o f W o o d w o r k i n g t h r o u g h his years w h e n he w e n t a b r o a d to e a r n h i s l i v i n g u p to t h e t i m e w h e n he t a u g h t a t h e v i o l i n m a k i n g class a t t h e Z a k o p a n e school. Nicolae D u n a r e — A G R I C U L T U R A L AND* PA­ STORAL THEMES IN R O M A N I A N PAINTED EASTER EGGS T h i s article devoted to R o m a n i a n easter based o n a r i c h b i b l i o g r a p h y i n w h i c h t h e eggs is majority o l p u b l i c a t i o n s d a t e f r o m t h e f i r s t h a l f of t h e X X t h century a n d on research carried out by the author on a c o l l e c t i o n of easter eggs i n t h e S i e d m o g r o d E t h n o ­ graphic M u s e u m i n Cluj i n Romania. H e r i n t r o d u c t o r y r e m a r k s are devoted to t h e co­ l o u r s a n d t h e w a y s of c o l o u r i n g a n d p r o d u c i n g c o l o ­ urs f r o m various plants. N e x t the a u t h o r describes t h e t e c h n i q u e of d e c o r a t i n g m o n o a n d m u l t i c o l o u r e d eggs b y p u t t i n g o n a w a x o r n a m e n t w h i c h is l a t e r m e l t e d d o w n a n d l e a v e s a d r a w i n g o n t h e egg. T h e r e a r e r e g i o n a l d i f f e r e n c e s i n t h e i n s t r u m e n t s used t o p u t o n the w a x . N e x t t h e a u t h o r describes t h e decorative themes to be f o u n d o n R o m a n i a n easter eggs a n d she p a y s s p e c i a l a t t e n t i o n tó t h o s e w h i c h a r e c o n n e c t e d with e v e r y d a y l i f e a n d t r a d i t i o n a l o c c u p a t i o n s o f t h e people. They are classified according to the morphology a n d s u b j e c t m a t t e r . T h e a n a l y s i s is s u p p l e m e n t e d b y a d e ­ s c r i p t i o n of t h e c o n s t r u c t i o n of t h e o r n a m e n t w h i c h is m a d e u p of g e o m e t r i c f i g u r e s a n d signs. Finally there are remarks on the features w h i c h d i s t i n g u i s h R o m a n i a n easter eggs f r o m o t h e r s a n d t h e s y m b o l i s m of some of t h e t h e m e s . The article contains a table w h i c h shows h o w often c e r t a i n t h e m e s a p p e a r i n t h e v a r i o u s r e g i o n s o f the country. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i — FOLK PHOTOGRAPHED BY JAN SWIDERSKI ART AS J a n S w i d e r s k i has been p h o t o g r a p h i n g v a r i o u s f e a ­ t u r e s of f o l k a r t f o r 25 y e a r s . O f t h e 50,000 p h o t o g r a ­ p h s h e has t a k e n a f e w h u n d r e d a r e a t p r e s e n t i n three e x h i b i t i o n s on v i e w i n Poland a n d a b r o a d . Swiderski's photographs are abowe a l l documents of f o l k a r t a n d t h e y a r e a l l t h e t h e m o r e priceless as m a n y of t h e o b j e c t s t h e m s e l v e s n o l o n g e r e x i s t . T h e m a i n h e r o of S w i d e r s k i ' s p h o t o g r a p h s is a l w a y s t a k e n o u t of c o n t e x t , t r e a t e d s t a t i c a l l y l i k e a p o s t e r p h o t o ­ g r a p h . T h i s does n o t m e a n t h a t h e does n o t e x p l o i t the artistic features of t h e photograph, especially i n t h e l a b o r a t o r y w h e r e h e s k i l l f u l l y uses l i g h t t o a c c e n t chosen e l e m e n t s of t h e o b j e c t . I t is p e r m i s s a b l e t o p h o t o g r a p h o n l y p a r t of a n o b j e c t i n a d o c u m e n t a r y p h o t o g r a p h w h e n t h a t p a r t is s u p p l e m e n t e d b y o t h e r i n f o r m a t i o n contained i n other pictures. T h e d o c u m e n t a r y p h o t o g r a p h c a n n o t be f u l l y o b ­ j e c t i v e as t h e r e does e x i s t a c o n f l i c t b e t w e e n n o t i c i n g a d e t a i l a n d t h e expressive focus on t h e h u m a n f o r m or a s c u l p t u r e f o r e x a m p l e . W h a t is m i s s i n g i n S w i ­ d e r s k i ' s p h o t o g r a p h s is t h i s v e r y l a c k of t h e w h o l e p i c t u r e , t h e lack of t h e c u l t u r a l a n d t e m p o r a l con­ text. РЕЗЮМЕ Людвик Стомма Д Н Я (Ч. 2) — МАГИЯ СЕГОДНЯШНЕГО Н а р о д н о е верование ф о р м и р у е т с я п у т е м : 1) к о м ­ бинации о п п о з и ц и о н н ы х л и б о посреднических э л е м е н ­ тов; 2) путем подбора предназначений к этим э л е м е н ­ там; 3) путем комбинации и „ ф а б у л я р и з а ц и и " этих предназначений. С одной с т о р о н ы все это вызвано о б щ и м и законами с т р у к т у р ы , а с другой — е с л и д е л о касается подбора противопоставлений, посредничества л и б о предназначений — п р о и з в о л ь н о . Итак, народное верование ( м и ф , магия) совмещают два свойства: л о ­ г и ч е с к о е , к о т о р о е з а к л ю ч а е т с я в в ы я в л е н и и законов с т р у к т у р ы и с х о д н о е с поэтическим ( м е т а ф о р и ч е с к и м ) у п р а в л я ю щ и м подбором к о н к р е т н о с т е й — внешнего о б л и к а , ф о р м ы верования. Эта двойственность достав­ л я е т этнографам м н о г о ч и с л е н н ы е трудности. И б о одни, как И. С. В а с и л е в с к и , с л и ш к о м р а с ш и р я ю т охват того, что о б я з а т е л ь н о , — д р у г и е ж е г о т о в ы в магии и на­ родном м и ф е усматривать т о л ь к о п р о и з в о л ь н о с т ь . Т е м временем обе эти тенденции ведут к к р у п н ы м о ш и б ­ кам интерпретации. С л е д о в а т е л ь н о анализ должен о х в а т ы в а т ь д е с т р у к ц и о н н ы й элемент — разложение дискуссии на простые э л е м е н т ы , в ы я в л я я таким о б р а ­ зом принципы ее л о г и ч е с к о й к о н с т р у к ц и и ; и к о н с т р у к ­ тивный элемент — повторное восстановление его на­ ч а л ь н о й ф о р м ы , что о б я з а т е л ь н о д о л ж н о в ы я в и т ь п а р а м е т а ф о р м и ч е с к у ю сторону композиции, так к а к д е с т р у к ц и я сама по себе ведет в тупик с т р у к т у р н ы х т р ю и з м о в ; в свою о ч е р е д ь к о н с т р у к ц и я без нее в о о б щ е и с к л ю ч е н а , п о с к о л ь к у тогда ей п р и ш л о с ь бы опираться л и ш ь на и л л ю з о р н у ю интуицию, П о н и м а н и е поэтис ф е р ы магии и мифа п о с л е д о в а т е л ь н о ведет к восста­ н о в л е н и ю историзма. О с н о в н ы е п р и н ц и п ы структур могут б ы т ь о б щ е ч е л о в е ч е с к и м и , что ж е касается п о ­ эзии, то, д а ж е так ш и р о к о понимаемая, она ф о р м и ­ р у е т с я п о с т о я н н и з м е н я ю щ и м и с я в истории сознания течениями. 255 �Л л и ц и я Maлета — ЦЕНТР НАРОДНОГО ИГРУ­ ШЕЧНОГО ПРОМЫСЛА В БЖУЗЕ СТАДНИЦКОЙ Б ж у з а Стадницка находится в Ж е ш о в с к о м воевод­ стве, в б л и з и Л е ж а й с к а . Т а м издавна в ы д е л ы в а л и д е ­ р е в я н н ы е п р е д м е т ы д о м а ш к о г о обихода, а в конце X I X в. с т а л и т а к ж е в ы д е л ы в а т ь д е р е в я н н ы е и г р у ш к и по образцам д в у х б л и ж а й ш и х центров: в Л е ж а й с к е и Я в о р о в е (ныне — С С С Р ) . Во в с т у п и т е л ь н о й части статьи пре дс тав л е на и с т о ­ рия развития центра, начиная с конца X I X в. до на­ с т о я щ е г о времени. И н т е р е с н ы п е р е м е н ы в о б щ е с т в е н ­ ном статусе и г р у ш е ч н и к о в , к к о т о р ы м в н а ч а л е (до I I мировой войны) соседи о т н о с и л и с ь с презрением. П о с л е войны о производстве и г р у ш е к с т а л и заботиться р а з л и ч н ы е п р е д п р и я т и я Ц е п е л и и . А в т о р статьи о п и ­ сывает принципы сотрудничества и г р у ш е ч н и к о в с к о ­ оперативами, рассматривает п р и ч и н ы неудач. Во второй части статьи рассматривается техника производства и г р у ш е к — д е р е в я н н ы х л о ш а д о к , х а р а к ­ т е р н ы х д л я Б ж у з ы . О п и с ы в а ю т с я сорта древесины, у п о т р е б л я в ш е й с я когда то и к о т о р у ю у п о т р е б л я ю т в настоящее Е р е м я и г р у ш е ч н и к и , их о р у д и я труда, способ в ы п о л н е н и я дошадок, начиная с р и с у н к а на доске в п л о т ь до раскраски готовой и г р у ш к и , причем у к а з ы в а ю т с я п р и м е н я е м ы е краски. В третьей части говорится о п е р в ы х и г р у ш к а х — л о ш а д к а х д в у х типов „ п л о с к и х " и „ к р у г л ы х " , о п о с т е ­ пенном р а с ш и р е н и и производства б л а г о д а р я новым образцам, к о т о р ы е вводят н е к о т о р ы е из и г р у ш е ч н и к о в (брички л и б о возки, к о л ы б е л ь к и , тачки, р а з м а х и в а ­ ю щ и е к р ы л ь я м и у т к и , паяцы па в о з к а х с д в у м я вра­ щ а ю щ и м и с я щитами, с а м о л е т ы , к у к о л ь н ы е к о л я с к и , колотушки, ветряные мельницы, карусели, миниатюрки с о в р е м е н н ы х средств п е р е д в и ж е н и я и м а ш и н ) . Ф о р м ы и г р у ш е к с о з д а в а л и с ь как под в л и я н и е м давних о б р а з ­ цов, так и н о в ы х у к а з а н и й Ц е п е л и и . Ч е т в е р т а я часть посвящена истории о ф о р м л е н и я б ж у с к и х и г р у ш е к . О п и с ы в а ю т с я типы росписи р а з ­ л и ч н о г о рода и г р у ш е к : их расцветка, краски, д е к о р а ­ т и в н ы е мотивы, р и с у н о к орнамента. В з а к л ю ч е н и е статьи п р е д с т а в л е н ы в историческом разрезе формы торговли игрушками, изготовляемыми в Б ж у з е Стадпицкой, начиная с о к р е с т н ы х я р м а р о к в п л о т ь до контактов с предприятиями Ц е п е л и и . З о ф и я Г р о д е ц к а — МАСТЕРСТВО Щ И Ц Ы А Л Е К С А Н Д Р Ы Ч Е Л Ю С Т Ы ИЗ ВЫШИВАЛЬ­ ЛИСКОВА Александра Челюста родилась в 1897 г. и по сей день ж и в е т в К а л и ш с к о м районе. С д е т с к и х л е т она з а н и м а л а с ь вышиванием, п л е т е н и е м пауков из с о л о м ы и папиросной бумаги, ткачеством и ш и т ь е м . Особенно у с п е ш н о вышивает Ч е л ю с т а на т ю л е , шьет и моделирует чепцы, которые являются главным у к р а ш е н и е м к а л и ш с к о г о наряда. А в т о р статьи под­ черкивает совершенство и б о л ь ш у ю с р г и г и н а л ь н о с т ь в ы ш и в о к Ч е л ю с т ы , сравнивая ее работы с и з д е л и я м и д в у х з а м е ч а т е л ь н ы х в ы ш и в а л ь щ и ц первой п о л о в и н ы X X в. М а р и и А д а м к о в о й и Р о з а л и и Ц е г л я р к о в о й . Вышивки Челюсты пользовались успехом у ж е н ­ щин и з о к р е с т н ы х местностей. Они з а к а з ы в а л и у нее ч е п ц ы , а т а к ж е у ч и л и с ь в ы ш и в а т ь . Ч е л ю с т а не т а и л а своих образцов и о х о т н о о б у ч а л а д р у г и х ж е н щ и н . Ее мастерство б ы л о д о л ж н ы м образом оценено у ч р е ж д е ­ ниями, п р и з в а н н ы м и о п е к а т ь народное искусство. Д а ­ л е е , па основе экспонатов П о з п а н ь с к о г о э т н о г р а ф и ­ ческого м у з е я , в статье рассматриваются два типа чепцоа, р а б о т ы Ч е л ю с т ы с подробным описанием их м о д е л и , рода в ы ш и в к и и д е к о р а т и в н ы х мотивов. В конце статьи автор д е л а е т п о п ы т к у р а з д е л и т ь в х р о н о л о г и ч е с к о м порядке творчество Ч е л ю с т ы па ч е т ы р е периода: м о л о д е ж н ы й военного времени, п о с л е ­ военный и современный. Ванда Г е п т и л ь - Т и п п е н г а у э р БЕДНАЖ — АНДЖЕЙ Статью посвященную памяти подгальского скри­ пичного мастера А н д ж е я Б е д н а ж а (ум. в 1967 г.) пред­ 256 варяет заметка редакции о з а м е ч а т е л ь н о й л и ч н о с т и автора очерка, В а н д ы Г е н т и л ь - Т и п п е н г а у э р , х у д о ж ­ ницы, д е я т е л ь н и ц ы и п и с а т е л ь н и ц ы , в л ю б л е н н о й в П о д г а л ь е , которая у м е р л а в 1965 г. Апджей Беднаж родился в 1877 г. на П о д г а л е , в деревне М е н д з ы ч е р в е н п е . В статье описана вся его т я ж е л а я ж и з н ь , л е й т м о т и в о м которой б ы л о страстное с т р е м л е н и е создать скрипку мечта л е л е е м а я им с дет­ ства. Об этом Б е д п а ж м е ч т а л с п е р в ы х ж е дней п о с т у п ­ ления в Закопанскую ш к о л у деревообделочной про­ м ы ш л е н н о с т и , а т а к ж е во время э к о н о м и ч е с к о й эми­ грации, в п л о т ь до периода руководства к л а с с о м и з г о ­ т о в л е н и я скрипок в той ж е ш к о л е . Н и к о л я е Д у н а р е — СЕЛЬСКОХОЗЯЙСТВЕННЫЕ И ПАСТУШЕСКИЕ МОТИВЫ В РУМЫНСКИХ ПИ­ САНКАХ Статья) посвящена р у м ы н с к и м писанкам. А в т о р опирается на богатую л и т е р а т у р у предмета — главным образом па п у б л и к а ц и и первой п о л о в и н ы X X в. — а т а к ж е па собственные и с с л е д о в а н и я , п р о в е д е н н ы е им над к о л л е к ц и е й писанок, н а х о д я щ и х с я в Т р а н ­ сильванском этнографическом музее в К л у ж е ( Р у м ы ­ ния). П р е ж д е всего автор о б р а щ а е т внимание на к о л о р и т писанок, на их расцветку, способ и з г о т о в л е н и я р а з ­ л и ч н ы х р а с т и т е л ь н ы х к р а с и т е л е й . Д а л е е описывается т е х н и к а одноцветной и многоцветной раскраски яиц, при п о м о щ и воскового орнамента, к о т о р ы й растаяв, оставляет рисунок. А в т о р отмечает р е г и о н а л ь н ы е о с о ­ бенности инструментов, у п о т р е б л я е м ы х д л я в ы п о л н е ­ ния воскового орнамента. Затем рассматриваются мотивы у з о р о в р у м ы н с к и х писанок с особым у ч е т о м тех, к о т о р ы е с в я з а н ы с п о ­ вседневной ж и з н ь ю и т р а д и ц и о н н ы м и з а н я т и я м и на­ с е л е н и я . А в т о р считает их х а р а к т е р н ы м и и к л а с с и ф и ­ цирует с т о ч к и зрения м о р ф о л о г и и и тематики. В д о ­ п о л н е н и е своих выводов автор приводит п о д р о б н ы й а н а л и з построения орнамента, с о с т о я щ е г о из г е о м е ­ т р и ч е с к и х ф и г у р и знаков. В заключение указываются характерные особен­ ности о т л и ч а ю щ и е р у м ы н с к и е писанки от и н ы х , п р и ­ чем о т м е ч а е т с я с и м в о л и к а н е к о т о р ы х мотивов. С т а т ь я сопровождается таблицами, к о т о р ы е и л л ю ­ с т р и р у ю т частотность о т д е л ь н ы х мотивов, в ы с т у п а ­ ю щ и х в р а з н ы х р е г и о н а х страны. Александр Яцковски — НАРОДНОЕ ИС­ КУССТВО В С Н И М К А Х Я А Н А СВИДЕРСКОГО Вот у ж е 25 л е т Я н С в и д е р с к и ф о т о г р а ф и р у е т р а з ­ л и ч н ы е п р о я в л е н и я народной х у д о ж е с т в е н н о й к у л ь ­ т у р ы . И з н а с ч и т ы в а е м ы х им с в ы ш е 50ООО снимков н е с к о л ь к о сот представлено на трех/ п е р е д в и ж н ы х выставках, о р г а н и з у е м ы х в н а с т о я щ е е время в П о л ь ш е и за р у б е ж о м . С н и м к и Свидерского — это п р е ж д е всего д о к у ­ менты народного искусства, притом бесценные д о к у ­ менты, т а к - к а к многие из з а п е ч а т л е н ы х им д о к у м е н ­ тов, у ж е не с у щ е с т в у е т . Основным центром снимков Свидерского всегда я в л я е т с я о т д е л ь н ы й предмет, и з ъ я ­ т ы й из контекста, предмет, п р е д с т а в л е н н ы й статически, как п л а к а т н а я ф о т о г р а ф и я . И з этого не с л е д у е т , что автор снимка о т к а з ы в а е т с я от х у д о ж е с т в е н н ы х д о ­ стоинств ф о т о г р а ф и и , в особенности л а б о р а т о р н о й б л а ­ годаря искусному маневрированию светом, б л а г о д а р я в ы д е л е н и ю и экспонированию и з б р а н н ы х э л е м е н т о в объекта. Отображение отдельных элементов в доку­ м е н т а л ь н о м снимке допустимо тогда, когда его д о п о л ­ няет и н ф о р м а ц и я , с о д е р ж а щ а я с я в д р у г и х снимках. Ф о т о г р а ф и ч е с к и й документ не м о ж е т б ы т ь п о л ­ ностью о б ъ е к т и в е н ; всегда с у щ е с т в у е т к о н ф л и к т м е ­ ж д у подмеченной д е т а л ь ю и в ы р а з и т е л ь н о й т р а к т о в ­ кой ч е л о в е ч е с к о й ф и г у р ы л и б о с к у л ь п т у р ы . В д о к у ­ м е н т а л ь н ы х снимках Свидерского нехватает именно п р е д с т а в л е н и я сюжета! в ц е л о м , отсутствует связь с контекстом к у л ь т у р ы : и времени. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fa569163fb9cf077b2cd37a41cf579dc.pdf 27a43b5f5f500ff5790f9a33abbddefc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3530 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3307 Title A name given to the resource Spis treści, Spis treści rocznika 1979 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.2, s.66-70 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text mmmmii PL ISSN 0.4 mmmm&mmmmmmm 4 . m f > 1 i l polska sztuka ludowa ROK • XXXIV • i 1980 Q a n •• w NR °2 p 6032-3721 �TREŚĆ Aleksandra Jacher-Tyszko- Ikonografia wa przedstawienia Gromnicznej Krzysztof Barbara Kubiak Bazielich Aleksander Irena O Błachowski Kilka uwag w Kantor Ciołczyk, n i e z n a n a XI Sułowski przegląd ludowym . . . . i Antropologia pojęcia, Stomma, Lud- Ryszard S. filmów o rzeźbierka z Byczyny sztuce Zakopanem w 1980 r.) małżeństwo Benedyktowicz, 71 39 99 109 kwiecień Miłość Robotyoki, Jerzy malarstwie Chrystusa związku z recenzją k o n k u r s u n a Róża Czesław Tomicki, i grobie ludowy Zbigniew wik grafice haft (9—12 Zygmunt w przy Boskiej H a f t l u d o w y n a częściach s t r o j u regionalnego ( u w a g i po k o n k u r s i e w T o r u n i u ) . . . . Łopuszańska Ryszard strażach Matki w kultury w inspiracje 112 115 Liège Europie, Polsce — (materiały 1975 116 dziedzictwo, do słownika, cz. I I ) Wasi- Edmund lewski Claude Ronald Eleażar La Leach 117 Lévi-Strauss Nouvelle Władimir 113 Mojsiejewicz Mieletyński . Histoire Jakowlewicz . . 120 122 Propp 124 K R O N I K A I — I I I 1980 126 SUMMARY OF ARTICLES 127 PE3IOME 128 Na okładce: Fragment czepka Włocławek. Na stronie tytułowej: woj. kujawskiego, Fot. Bohdan gipiura, wyk. Maria Szewczyk, Olechnicki Koszula, w y k . Hanna Kaczyńska, W i e l ą t k i F o l w a r k i , ostrołęckie. F o t . B o h d a n O l e c h n i c k i �P O L S K A A K A D E M I A NAUK • I N S T Y T U T S Z T U K I • ROK XXXIV • 1980 • Nr 2 polska sztuka ludowa W R O ZAKŁAD C Ł A W NARODOWY - W A IMIENIA R S Z A W A OSSOLIŃSKICH, - K R A K WYDAWNICTWO Ó W - POLSKIEJ G D A AKADEMII Ń S K NAUK �CONTENTS Aleksandra Jacher-Tyszkowa I c o n o g r a p h y o f t h e Représentation o í t h e V i r gin of Candlemas i n Graphic A r t and Folk Krzysztof Guard Painting Barbara Kubiak Bazielich Aleksander 71 Held at Christes Grave 89 F o l k E m b r o i d e r y o n P a r t s of R e g i o n a l C o s ­ t u m e s (Some r e m a r k s after t h e c o m p e t i t i o n i n Toruń) Błachowski trema Łopuszańska Remarks on of Embroidery Folk Róża the Ciołczyk, review of the 109 unknown sculptress from By­ czyna Ryszard Kantor Zygmunt Zbigniew Czeslaw wik Amour Benedyktowicz, Robotycki, Stomma, Tomicki, Jerzy 112 X I Festival of (April 9th—12th Sułowski The Lud- Ryszard S. Films 1980) et mariage en Antropology tage, of conceptions, Wasi- Edmund Claude La czowa, Anna ZESPÓŁ: Art in Zakopane 115 Liège Europe, culture 1975 . in Poland, . 116 heri- inspirations. (Materials for Ronald Leach . . 117 Lévi-Strauss Eleazar Mojsiejewiez REDAGUJE on a d i c t i o n a r y , p a r t 2) lewski CHRONICAL I — I I I 1S80 SUMMARY OF ARTICLES PK3KJME 99 competition Nouvelle 119 Mieletyński . . . . Histoire 120 122 Władimir Jakowleiwicz P r o p p 124 . . 126 127 128 Aleksander Kunazyńska-Iracka, . . . . J a c k o w s k i ( r e d . nacz.), Jan Krzysztof Jadwiga Makulski, Jerzy JarnuszkiewiŁoziński, Ro­ m a n R e i m i u s s (z-ca r e d . nacz.). Sekretarz redakcji — Tłumaczenia — Piotr E w a Korulska. Redaktor Paszkiewicz (ang.) techniczny — Halina i Natalia Stasińska graficzny — J a n Swiderski. I (ros.). Żelechowska. Serwis foto­ �I P O L S K A S Z T U K A ROK XXXIII - Bartosz Adam, Palamenter-barometr Biela Kazimierz, Listy Biela Kazimierz, Listy Domańiska-Kubiak Dunare Nicolae, pisanek Motywy o s. runiu, s. Zofia, nej, s. Kopania swym Sztuka rolniczej i s. 17 . pasterskiej . . . nr 1 w dekoracji nr 4 i Andrzej hafciarska ludowego w To­ matowaniu, Bednarz, s. Aleksandry ludowa we s. 177 . . . . . nr 3 225 nr 4 Czelusty z współczesnej Liskowa, kulturze s. 217 Kurek Jan, Drzewo Swiderskiego Marii Piece, s. życia — Stanisława Jacek, Łukasiewicz Ośrodek ludowej, s 243 . nr 1 Wniebowzięcia s. Gawłowa Rodziny — wykonany 33 nr 1 — m a l a r k a z Zielonek, problemy garncarstwa Muzeum ludowego Etnograficznego zabawkarstwa ludowego s. 171 . w w . . w T o r u n i u , s. 107 Brzozie Ruszel nr 4 Twórcy Roman, w Wpływ zbiorach nr 2 ludowi, s. 113 rzemieślniczej kamieniu, Krzysztof, w nr 2 Stadnickiej, W o z y cygańskie, s. 77 Bronisław, rzeźbę nr 3 Polsce n a 205 Mróz L e c h , Reinfuss nr 4 nr 3 Ołtarz Janina, Niektóre Alicja, sztuki A b r a m i u k , s. 50 Majewskiego, Katarzyna widzenie 143 t l e doświadczeń i o b s e r w a c j i Pietrak nr 4 artystycz­ nr 1 Jana Teresa, Twórczość s. nr 1 3 Franciszek, Małeta . nr 4 kolędowania, konkurs garncarstwa życiu Sztuka Aleksander, przez . 231 Wanda, Kotula Łodziński s. 53 . nr 2 O Aleksander, Jackowski tematyce nr 2 ludowych, 95 Gentil-Tippenhauer Jackowski 111 s. 234 sens E w a , Ogólnopolski Katarzyna, Gródecka s. rzeźbiarzy Chajca, Wegetacyjny rumuńskich, Fryś-Pietraszkowa Gawłowa Władysława Irena, 1979 ludowy, o d współczesnych L U D O W A s. dawocyjnej na ludową nr 2 Wojciecha Gersona Okręgowego Stomma Ludwik, Determinanty Stomma Ludwik, Magia produkcji 67 Rysunki Muzeum nr 2 w polskiej dzisiaj, cz. polskich strojów ludowych R z e s z o w i e , s. 161 kultury 2, s. ludowej nr 3 XIX w i e k u , s. 131 195 nr 3 nr 4 R E C E N Z J E Demos. Internationale s. Kantor und Fołkloristische Informationem, nr 1 Ryszard, Strojów Jackowski w Ludowych, s. s. (na 2, Krzysztof, marginesie 1978) Polskich 56 nr 1 Pokropek, Atlas Sztuki Ludowej i Folkloru nr 2 Antoni Kroh, Współczesna Marian Pokropek, rzeźba ludowa płocki, s. Karpat nr 2 Konarowa, Szkoły Kutrzeba-Pojnarowa Woźniak kielecki, Atlas 187 Aleksander, do s. Strój 116 Antoni, Halina nego Jacher-Tyszkoiwa, Marian Aleksander, Polskich, Jackowski Aleksandra Aleksander, Polsce, Jackowski Kroh Ethnographische 57 s. Kenara, Anna, Jeszcze 123 O d zakopiańskiej s. o Przemysłu . . . M. nr 3 Drzew­ nr 1 narodne rzemiośle T. Szkoły 188 55 Serbske artykułu Jarmark drasitwy, artystycznym Trajdosa, . „Polska t . 5, s. na 116 polskim Sztuka . . nr 2 Spiszu Ludowa", nr nr 2 R O Ż N E Kronika VII—XII Kronika I—III Kronika IV—VI Kronika 1978, 1979, s. VII—IX s. 58 125 1979, s. 189 1979, nr 3 253 63 nr 4 Summary of articles, Summary of articles, s. 126 nr 2 Summary of articles, s. 191 nr 3 Summary of articles, s. 254 nr 4 Pe3K)Me s. s. s. nr 1 nr 2 nr 1 64 nr 1 P e a o M e s. 127 nr 2 Pe3K>Me s. 192 nr 3 Pe3K>Me s. 255 nr 4 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1312f91a34f785c61d384d4d4179f1c3.pdf 171aff9d71c80ab107de04bb51d9c6bb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2924 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2728 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4, s.287-291 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Summary of articles neous m o v e m e n t i n w h i c h a c t i o n and awareness are one, and reflexivity, i n w h i c h the central meanings, values and goals o f a c u l t u r e are seen i n a c t i o n , as they shape a n d e x p l a i n beha­ vior. A performance is declarative o f our shared h u m a n i t y , yet Dariusz Czaja, Life or Non-transparency. Beyond the A n t h r o ­ it utters the uniqueness o f particular cultures. W e w i l l k n o w pology of Culture one another better by e n t e r i n g o n e another's performances T h e category o f „culture" is one o f the most f r e q u e n t l y used and learning their grammars and vocabularies". universals of performance in myth,ritual,and dra­ ( a n d abused) terms i n a n t h r o p o l o g y . Its a p p l i c a t i o n is by n o I n A r e there means epistemologically i n n o c e n t b u t u p o n each occasion ma? T u r n e r presented his U t o p i a n v i s i o n o f w o r l d c o m m u n i ­ embroils the researcher i n t o a w i d e r c o n t e x t o f m e t h o d o l o ­ ty based o n m u t u a l respect a n d e n j o y m e n t o f c u l t u r a l diffe­ gical a n d even p h i l o s o p h i c a l conjectures. Its e m p l o y m e n t i n rences, exchanges o f feelings as w e l l as ideas, a n d the i n c r e ­ a n a n t h r o p o l o g i c a l c o n t e x t carries a f r e q u e n t l y unconscious asing a b i l i t y o f people t o experience a n d re-experience. H e b u r d e n o f p o s i t i v i s t i c premises, despite u n i v e r s a l declara­ discussed a characteristic d e v e l o p m e n t a l r e l a t i o n s h i p f r o m tions a b o u t a n a n t i - p o s i t i v i s t i c b r e a k t h r o u g h . A s a r u l e , r i t u a l t o theatre, a n d he presented t h e r e l a t i o n s h i p o f b o t h „culture" relates t o t h a t w h i c h c a n be ..objectively" e x a m i ­ to social d r a m a . n e d a n d p r o v e n , a n d penetrates those spheres w h i c h scien­ A l l figures i n this essay express schematically some o f these ce deemed suitable t o study. connections. T h e a u t h o r suggests a r e t u r n t o the r a t h e r f o r g o t t e n catego­ ry o f „life" c o n c e i v e d by W i l h e m D i l t h e y as w e l l as e n l i v e ­ Jerzy S. Wasilewski Travelling Ethnology (111) n i n g t h e conceptions e x p o u n d e d by representatives o f t h e The Reindeer-People, the Taiga-People, Just People... so-called p h i l o s o p h y o f life ( B o l l n o w , M i s c h , S i m m e l ) . M o ­ T h e Caatans - a f o r m e r l y isolated g r o u p o f reindeer-bre- reover, he demonstrates t h a t „life" is a category m u c h m o r e aders i n the n o r t h o f M o n g o l i a . Some 3 0 0 people at t h e ed­ capacious t h a n c u l t u r e despite the v a c c i l a t i n g n a t u r e o f m e ­ ge o f e x t i n c t i o n . L o o s i n g t h e feeling o f t h e i r e t h n i c i d e n t i t y anings, a n d m u c h m o r e useful i n i n t e r p r e t a t i v e a n t h r o p o l o ­ (they are o r i g i n a l l y a g r o u p o f Tuvans, w h o have escaped gy. I t extracts f r o m e x a m i n e d reality n o t o n l y t h e semiotic f r o m Soviet T u v a i n 1944), they call themselves simply „Ta- aspect b u t also the e x i s t e n t i a l a n d m e t a p h y s i c a l d i m e n s i o n . iga-People", whereas the M o n g o l s label t h e m „Reindeer-Pe- By depicting b o t h the simplicity and c o n v o l u t e d nature o f the o p l e " . P o l i t i c a l a n d e c o n o m i c a l changes o f t h e 90-s made category o f „life" the author refers to Life. A Manual, the no­ t h e m available for research, t o u r i s m - a n d v u l n e r a b l e t o t h e vel by George Perec, and u p o n t h e basis o f several selected impacts o f a strange m o d e r n i s a t i o n , being i n fact a „retro- motifs presents his theses about the non-transparent nature o f gression t o t r a d i t i o n " . A f t e r a t o t a l collapse o f p l a n n e d eco­ life envisaged as a horizon t h a t still evades scientific t h o u g h t . nomy, f o r c e d sedentarisation, m a n d a t o r y e d u c a t i o n a n d h e ­ a l t h p r o t e c t i o n system, they are l e f t alone, facing m o s t se­ Antoni Kroh, The Old River Valley. The Prince. Telephones. rious problems o f b i o l o g i c a l a n d c u l t u r a l s u r v i v a l . U n s u p ­ The Clock p o r t e d , they r e t u r n e d t o the o l d n o m a d i c lifestyle, based o n „pictures reindeer b r e e d i n g a n d h u n t i n g , i n t i p i - l i k e tents. O l d f o l k - f r o m the past" comprise a f r a g m e n t o f a b o o k whose a u t h o r -ways are r e i n t r o d u c e d . A f t e r t h e r e m o v a l o f t h e p o l i t i c a l referred t o his o w n b i o g r a p h i c a l memory. T h e select e x a m ­ ban, a renaissance o f shamanism is noticeable. Four C a - ples exceed mere s e n t i m e n t a l „memoirs". T h e a u t h o r offers atan/Tuva shamans are active, t h e i r silhuettes are presented the reader n o t o n l y a delectable anecdote a n d a glimpse o f a n d t h e i r seances described i n the paper. Three recollections, three r e f i n e d a n d concise the manners a n d morals o f t h e past, b u t also demonstrates Filip Taranienko Music as speech and speech as music: an es­ t h e way i n w h i c h H i s t o r y becomes amazingly i n t e r t w i n e d say for comprehension of the same nature of both activities. w i t h the p r i v a t e a n d u n i q u e h i s t o r y o f a n i n d i v i d u a l . Aleksandra Melbechowska-Luty, A k i n to a Jewel in His Crown A me stesso I n this essay the a u t h o r tries t o e x p l a i n the s i m i l a r i t y betwe­ e n t h e activities called i n o u r everyday life „speech" a n d „musie". H e suggests t h a t the border between t h e m is f l u i d . is the t i t l e o f an e x h i b i t i o n o f p a i n t i n g s by Jacek H e passes over all the o p i n i o n s d i v i d i n g „language" a n d „spe­ Sempoliński organised i n t h e Warsaw Z a c h ę t a G a l l e r y a n d ech", considering all language firstly as a spoken or i m a g i n e d c r o w n i n g t h e heretofore oeuvre o f the artist. T h e r e v i e w d i ­ w o r d . H e analyses some m o m e n t s f r o m the w h o l e o f h u m a n scusses w o r k s f e a t u r e d i n the showrooms a n d c o m m e n t s o n history w h i c h c a n t e l l us about people's attitudes towards t h e f o r m o f t h e display - impressive, w e l l - c o n c e i v e d a n d speech a n d music, such as i n v e n t i o n s o f musical a n d l i n g u ­ r e n d e r i n g the e x h i b i t i o n a t h e a t r i c a l spectacle o f sorts. T h e istic w r i t i n g systems, o p i n i o n s o f some philosophers, poets second p a r t o f the t e x t presents Sempolinski's b o o k Władz­ two i służba a n d musicians, a n d finally l i t u r g i c a l usage o f languages, be­ ( D o m i n i o n a n d Service), a c o l l e c t i o n o f 89 te­ i n g for h i m a very i m p o r t a n t p o i n t . L i t u r g y is considered as xts f r o m 1 9 5 8 - 2 0 0 1 , b r i l l i a n t „miniatures" about art w r i t t e n a p a t t e r n s i t u a t i o n for all o t h e r h u m a n activities c o n n e c t e d i n a d e f i n i t i v e a n d concise style. w i t h c o m m u n i c a t i o n , speech a n d art, a n d i n this way also as a base for analysis o f the n a t u r e o f e x a m i n e d n o t i o n s . Victor Turner A r e there universals of performance in myth, ri­T h e t e x t is d i v i d e d i n t o t w o parts: t h e first p a r t e x a m i n i n g tual, and drama? the p r o b l e m f r o m t h e l i n g u i s t i c p o i n t o f v i e w a n d t h e se­ T h i s essay is a f u r t h e r step i n the process o f exploring some o f c o n d from t h e m u s i c a l one. T h e first p a r t concerns t h e i n ­ the interweavings o f ritual a n d theatre, a process V i c t o r T u r ­ t o n a t i o n i n everyday, poetic a n d l i t u r g i c a l language a n d t h e ner h a d been e x p l o r i n g for some t i m e . I n 1980, T u r n e r arti­ Semitic i n v e n t i o n o f alphabet, changed a n d accepted by culated very clearly w h a t he saw as t h e goal o f his writings. Greeks. T h e second o n e c o n t a i n s some remarks a b o u t o r a l H e stated: „Cultures are most fully expressed i n a n d made t r a d i t i o n i n l i t u r g i c a l music a n d t h e first a t t e m p t s t o w r i t e i t conscious o f themselves i n their ritual a n d theatrical perfor­ d o w n ; i t presents some reflections o f c o n t e m p o r a r y m u s i ­ mances. A performance is a dialectic o f flow, t h a t is, sponta­ cians e x e c u t i n g early music, i n p a r t i c u l a r m e d i e v a l a n d ba- 287 �SUMMARY OF ARTICLES r o q u e , t r y i n g t o p e r f o r m i t i n c o n f o r m i t y w i t h aesthetics o f t i c a l j o i n t t i t l e : „Carnivals i n C u l t u r e " - is a n a t t e m p t at a n the times. T h e t w o parts are separated by a short r e f l e c t i o n i n i t i a l s u m m a r y o f three years o f seminar w o r k , a n d at i n d i ­ o n t h e n a t u r e o f memory, a n indispensable c o n d i t i o n o f c a t i n g exemplary problems considered d u r i n g the w e e k l y d i ­ b o t h music a n d speech. scussions h e l d by t h e p a r t i c i p a n t s o f t h e c o n v e r s a t o r i u m . T h e c o n c l u s i o n is a m o r a l o n e . I t avoids repeating the i n t r o ­ T h e p u b l i s h e d texts - translations f r o m assorted languages d u c t o r y thesis. O f course, the p r o b l e m needs some more re­ ( p e r t i n e n t Polish l i t e r a t u r e is exceptionally sparse i n this re­ flection spect) - were selected i n such a m a n n e r as t o demonstrate to be better u n d e r s t o o d . as broadly possible various p h e n o m e n a via c o n c r e t e e x a m ­ Piotr M a c h u l , The Gardzienice Manuscripts ples, t o refer t o t h e o r e t i c a l i n t e r p r e t a t i o n s f u n c t i o n i n g i n I n this text, r e f e r r i n g t o t h e „Gardzienice" C e n t r e f o r T h e ­ science, a n d t o present n e w research perspectives w h i c h co­ atrical Practice - t h e p r i m e theme o f t h e previous issue o f u l d inspire f u r t h e r studies. „Konteksty" - t h e a u t h o r tries t o analyse, u p o n t h e basis o f T h e first article: Carnivals- festivities, play spectacles by select examples, the „Gardzienice m a n u s c r i p t s " , i . e. t h e e n ­ Wojciech Dudzik recalls briefly t h e h i s t o r y o f the Polish usa­ deavours made by actors t o create t h e i r o w n musical r e c o r d ge o f t h e t e r m „carnival", the place o f the festival, a n d the i n t h e course o f t h e a t r i c a l v e n t u r e s . M u s i c was registered, at original forms o f its celebration. T h e a u t h o r goes o n t o i n d i ­ least partially, f r o m t h e very onset o f t h e „Gardzienice" gro­ cate research perspectives ( t h e theories o f festivity, play a n d u p , b u t a t t e m p t s at registering i t grew i n t e n s i f i e d at t h e t i ­ spectacle) a n d trends o f r e f l e c t i o n r e l a t i n g t o the c a r n i v a l me o f w o r k o n t h e latest spectacle - Metamorphoses after conceived as a t o t a l holiday. T h e article poses questions t h a t A p u l e i u s . U p o n t h e request o f M a c i e j Rychły, responsible must be answered i n order t o come closer t o u n d e r s t a n d i n g for the musical score o f this p a r t i c u l a r p r o d u c t i o n , almost the essence o f the p h e n o m e n o n , i . e. i n w h a t m a n n e r does every actor created a n a u t e u r musical r e c o r d . T h e „manu- the periodical „upside d o w n " t r e a t m e n t o f the w o r l d i n f l u e n ­ scripts" are n o t , however, a universal code f o r d e c i p h e r i n g ce social order a n d the consciousness o f the participants o f classical music. N o r are they a n u l t i m a t e l y d e f i n e d a n d m e ­ the event? W h a t are t h e consequences o f the presence or ab­ t i c u l o u s l y devised code, b u t r e m a i n merely a n e x t r e m e l y i n ­ sence o f c a r n i v a l ideas a n d practices f o r social life i n a g i v e n teresting a n d o r i g i n a l a t t e m p t a t r e c o r d i n g c e r t a i n elements country? H o w are w e t o e x p l a i n g r o w i n g global interest i n o f t h e actors' t r a i n i n g - p r e d o m i n a n t l y musical a n d v o c a l . t h e active practising o f c a r n i v a l t r a d i t i o n s , observed i n re­ T h e „Gardzienice m a n u s c r i p t s " m a k e i t possible, at least t o c e n t years? Is there a dependence b e t w e e n t h e degree o f the a degree, t o f o l l o w t h e paths o f musical m o t i f s rendered i n ­ i n s t i t u t i o n a l i s a t i o n a n d f o r m a l i s a t i o n o f c u l t u r e , o n the one delible centuries ago o n stone or papyrus, described i n M a r ­ h a n d a n d the diversity a n d i n t e n s i t y o f the c a r n i v a l , o n t h e t i n West's Ancient Greek Music, a n d p a r t i a l l y r e c o n s t r u c t e d other? Finally, w h y have c a r n i v a l customs a n d rites almost for the needs o f t h e „Gardzienice" T h e a t r e . completely disappeared i n c o n t e m p o r a r y Poland? Suzanne Chappaz-Wirthner, t h e Swiss a u t h o r o f t h e a r t i c ­ le From the history of research on the carnival (translated Robert Darnton, Introduction to the Great Cat Massacre T h e r e n o w n e d A m e r i c a n h i s t o r i a n proposes a masterly histo­ rical analysis o f an i n c i d e n t t h a t t o o k place i n e i g h t e e n t h - c e n t u r y France. A t the e n d o f the 1730s a Parisian p r i n ­ ter's w o r k s h o p became t h e site o f a unprecedented a l l - n i g h t massacre o f cats c o m m i t t e d by apprentices. I n his meticulous r e c o n s t r u c t i o n o f the w h o l e event D a r n t o n t r i e d t o explain the reasons for t h e i n c i d e n t , its determinants a n d p o t e n t i a l . Since t h e a u t h o r is a n h i s t o r i a n o f m e n t a l i t y his analysis is n o t l i m i t e d t o a mere c r i t i q u e o f sources a n d t h e establish­ m e n t o f „what really t o o k place". B y m a k i n g extensive use of ethnographic sources a n d d o c u m e n t i n g t h e f o l k l o r e b a c k d r o p o f t h e d e m o n i s a t i o n o f cats as w e l l as their links w i t h magic a n d sorcery, D a r n t o n c o n v i n c i n g l y shows w h y the cats suffered t h e i r c r u e l fate a n d w h y a d u e l b e t w e e n t h e workers (plebeians) a n d t h e employer (a representative o f t h e p r o p e r t i e d class) assigned t h e animals t h e role o f a sub­ stitute v i c t i m . A n excellent example - alongside w o r k s by L e Roy L a d u r i e or G i n z b u r g — o f a creative use o f t h e c o m b i n e d i n s t r u m e n t s o f a h i s t o r i o g r a p h e r a n d a n a n t h r o p o l o g i s t , t h e b o o k rema­ ins a s t a n d a r d specimen o f m i c r o - h i s t o r y a n d h i s t o r i c a l a n ­ thropology. f r o m F r e n c h by Łada Jurasz-Dudzik) considers t h e m o s t i m ­ p o r t a n t theories o f the c a r n i v a l , d i v i d i n g t h e m i n t o t w o gro­ ups: c o n c e p t i o n s w h i c h recognise t h e c a r n i v a l as a festivity o f pagan o r i g i n , a n d those w h i c h g r a n t i t t h e d i m e n s i o n o f a C h r i s t i a n holiday. A m o n g t h e f o r m e r she recalls o p i n i o n s v o i c e d by m e d i a e v a l a n d Renaissance theologians w h o tre­ ated the c a r n i v a l as pagan frenzy a n d a p e r i o d i c o u t l e t for social e m o t i o n s . T h e a u t h o r t h e n presents n i n e t e e n t h - c o n ­ ceptions o f „relics", w h i c h envisaged t h e c a r n i v a l as o n e o f the r e m n a n t s o f t h e o r i g i n a l rituals o f agrarian magic, a n d the c o n t e m p o r a r y calendar t h e o r y devised by C l a u d e G a ­ ignebet w h o c l a i m e d t h a t t h e c a r n i v a l is a r i t u a l s a n c t i f y i n g the r e t u r n o f spring a n d t h e s p r i n g t i m e l i b e r a t i o n o f souls. T h e second p a r t o f t h e study discusses c o n c e p t i o n s f o r m u ­ l a t e d by H a n s M o s e r ( t h e c a r n i v a l as a secular t o w n h o l i ­ d a y ) , w o r k s by N a t a l i e Z e m o n Davies, M u r i e l L a h a r i e a n d J e a n - M a r i e Fritz o n t h e c o n n e c t i o n s b e t w e e n t h e c a r n i v a l a n d t h e mediaeval feast o f fools, t h e radical i n t e r p r e t a t i o n by D i e t z - R u d i g e r Moser, w h o treated t h e c a r n i v a l as a n i n ­ s t i t u t i o n a l i s e d l i t u r g i c a l holiday, t h e t h e o r y o f t h e c a r n i v a l a n d c a r n i v a l i s a t i o n proposed by M i k h a i l B a k h t i n ( t h e h o l i ­ day o f reversal), a n d t h e s o c i o p o l i t i c a l contexts o f t h e car­ n i v a l described by E m m a n u e l Le Roy L a d u r i e u p o n t h e "Carnivals in Culture" was t h e name g i v e n t o a conversat o r i u m (seminar) h e l d i n 1999 by Wojciech Dudzik at t h e I n s t i t u t e o f Polish C u l t u r e at Warsaw U n i v e r s i t y , a n d d e v o ­ ted t o e x a m i n i n g c a r n i v a l t r a d i t i o n s a l l over t h e w o r l d , t h e social f u n c t i o n s o f this f e s t i v i t y a n d its assorted contexts. T h e accepted w i d e a n t h r o p o l o g i c a l perspective exceeds far beyond the traditional ethnographic interpretation of the example o f t h e F r e n c h t o w n o f Romans. Eleven carnival theses by t h e above m e n t i o n e d Dietz-Riidiger Moser (translated f r o m G e r m a n by M a r t a Petrzykowska) o u t l i n e s c h i e f arguments i n f a v o u r o f t h e C h r i s t i a n so­ urces o f t h e c a r n i v a l , d e r i v e d f r o m t h e „model o f t w o states" by St. A u g u s t i n e (De civitate Dei). T h e f o l l o w i n g t w o texts refer directly a n d i n d i r e c t l y t o the c a r n i v a l as a festival w h i c h belongs t o t h e a n n u a l , f o l k r i t u ­ theory e x p o u n d e d by M i k h a i l B a k h t i n . I n The frames of co­ al cycle. T h e m a t e r i a l presented i n this issue u n d e r a n i d e n ­ mic „freedom" (translated f r o m English by Włodzimierz K a - 288 �SUMMARY OF ARTICLES r o l Pessel) Umberto Eco analyses the relations between the Maciej Różalski, Salvador, the Town of Capoeira c a r n i v a l a n d comicality, w h i l e i n The poetic of the carnival Capoeira blends together a game, a dance, a battle, a n d me­ and the transition rites (translated f r o m the Russian original d i t a t i o n . I t denotes a group o f people - roda, an orchestra hy Barbara Chmielewska) Rustam Kasimov points o u t the playing music - bateria, a n d t w o dancers i n v o l v e d i n a game differences between the range o f the concepts o f the c a r n i ­ o f blows and evasion, steered by the master - Mestre. T h e v a l " , the „carnival q u a l i t y " (the i m p a c t of the carnival u p o n dancers adapt the exchange of thrusts to the r h y t h m of the literature) a n d „carnivalisation" (a carnival-like p e r c e p t i o n o f accompanying music, w h i c h becomes whatever t h e y desire. the w o r l d ) , a n d proposes to examine the c a r n i v a l w i t h i n the T h e presented article invites the reader to embark u p o n a j o ­ perspective o f A r n o l d v a n Gennep's v i s i o n o f rites de passage. urney to the c o l o u r f u l w o r l d o f Salvador, w h i c h is the cradle T h e already classical essay Man and mask by K a r l Kerenyi of the t i t u l a r art. First a n d foremost, however, i t is a n a t t e m p t (translated f r o m G e r m a n by A n n a Kryczyńska-Pham) does at c a p t u r i n g the very essence o f Capoeira. By c i t i n g conver­ n o t p e r t a i n to the c a r n i v a l directly, b u t has b e e n i n c l u d e d i n sations w i t h the greatest masters o f the art, and by reaching ..Carnivals i n c u l t u r e " because the a u t h o r analysed the mask the very core of the p h e n o m e n o n , the a u t h o r tries t o depict visualised as the p r i m e v a l t o o l o f m a n (used either t o c o n ­ this complex w o r l d , w h i c h does n o t succumb to facile d e f i n i ­ ceal oneself or t o p r o d u c e fear, b u t p r e d o m i n a n t l y as a n i n ­ tions. T h e frenzy of Capoeira, w h i c h has started to reach us, s t r u m e n t for the u n i f y i n g t r a n s f o r m a t i o n o f the w o r l d o f the does n o t signify merely striking prowess or l i t h e y o u n g m e n l i v i n g i n t o the w o r l d o f the dead) - the mask is a f u n d a m e n ­ capable o f p e r f o r m i n g a series o f starling saltos, a l t h o u g h this tal c a r n i v a l a t t r i b u t e . is the image frequently l a u n c h e d by the press a n d television. Masks are also t h e t o p i c o f a n article by the Swedish resear­ Capoeira contains something more - c u l t u r e and history, t o ­ cher Asa Boholm: Masked performances in the carnival of Venice (translated f r o m English by Justyna Jaworska). T h i s analysis o f the f u n c t i o n s f u l f i l l e d by the mask e x e m p l i f i e d by t h e c a r n i v a l i n Venice c o n f i r m s Kerenyi's ascertainments re­ l a t i n g t o the o r i g i n a l c o n n e c t i o n s b e t w e e n t h e mask a n d the w o r l d o f t h e dead. T h e n e x t t w o articles by e m i n e n t anthropologists discuss the c a r n i v a l i n Brazil. I n Carnival, ritual and play in Rio de Ja­ neiro (translated f r o m English by I w o n a Kurz) Victor Turner considers the most i m p o r t a n t c u l t u r a l performance i n Brazil w i t h i n the c o n t e x t o f the theory of play by J o h a n n H u i z i n g a a n d Roger Caillois, a n d concludes t h a t this is the o n l y f o r m gether w i t h their tantalising, v i v i d beauty; w h a t we despera­ tely need is t o learn h o w to understand others a n d h o w t o co­ exist w i t h t h e m . Capoeira has the power to set free emotions, previously amassed and stored. T h e forms and masks, b e h i n d w h i c h we eternally conceal ourselves, a n d w h i c h d e f o r m and c o n t r o l our relations w i t h the w o r l d , suddenly lose t h e i r me­ aning. T h e r e is n o time to t h i n k about w h a t the other person wants f r o m me, a n d vice versa. M u s i c and speed liberate self-assurance i m p a i r e d by c i v i l i s a t i o n . T h a t w h a t remains is o n ­ ly I and m y d a n c i n g partner, as w e l l as t h a t special type of re­ lationship w h i c h emerges between us, and w h i c h is the re­ ason w h y I a m compelled to question m y identity... of play w h i c h contains simultaneously all f o u r elements d i ­ stinguished by Caillois: agon, alea, mimicry a n d ilinx. A fur­ Anna E . Kubiak, New Age Art ther part o f the article discusses the samba schools i n R i o . T h e author writes about N e w A g e art, c u r r e n t l y increasingly T h e analysis o f their s t r u c t u r e a n d f u n c t i o n resorted to the popular. I n her o p i n i o n , widely c o m p r e h e n d e d N e w A g e is anti-structure" opposition w h i c h Turner had a true c h i l d of c o n t e m p o r a r y c u l t u r e , described by some as f r e q u e n t l y used i n his research. I n The carnival of equality ..structure - postmodern. N e w A g e c u l t u r e , also k n o w n as the c u l t u r e o f and the carnival of hierarchy (translated f r o m Portuguese by the A g e of A q u a r i u s , c o u l d be characterised by listing the f o l ­ M a r t a Kolankiewicz) Roberto DaMatta compares carnivals l o w i n g features: chance, ambivalence, eclecticism, pluralism, i n t w o societies d i s t i n c t i v e l y d i f f e r e n t i a t e d as regards i n s t i t u ­ the b l u r r i n g o f boundaries, the t o p p l i n g of tions, history a n d ideology: N e w Orleans a n d R i o de Janeiro. anarchism, fluidity, variability conceived as the essence o f re­ classifications, T h e a u t h o r perceives a sui generis paradox: i n the N o r t h ality, the a u t o n o m y o f the elements, w h i c h d o n o t comprise A m e r i c a n society of equality the c a r n i v a l is an exclusive fe­ a cohesive w h o l e , but rather participate i n a game o f discour­ stivity organised i n a truly aristocratic manner, w h i l e i n Bra­ ses, the predominance of the image over the w o r d , epheme- zil, a l a n d b r i m m i n g w i t h social contrasts a n inequality, i t is rality, inconsequence, and nonconclusiveness. N e w A g e does a f u l l y egalitarian festival w h i c h changes all rules o f c o n d u c t , n o t fit i n t o any heretofore sociological or a n t h r o p o l o g i c a l ca­ r o u t i n e a n d daily a c t i v i t y i n order to make way for a reign o f tegory. T h e a u t h o r also m e n t i o n s „New A g e s p i r i t u a l i t y " a n d free expression o f emotions. T h e a u t h o r concludes t h a t the the role played by assorted traditions used i n the c u l t u r e o f N e w Orleans c a r n i v a l is a curious a t t e m p t at a re-establish­ A q u a r i u s . T h e concept o f N e w A g e art is so w i d e t h a t i t en­ m e n t o f the p r i n c i p l e o f d i f f e r e n t i a t i o n w i t h i n a society w h o ­ compasses every d o m a i n o f life a n d , the a u t h o r claims, c o n ­ se o f f i c i a l credo excludes i t , w h i l e i n R i o the c a r n i v a l trans­ stitutes the art o f life itself. A n n a E. K u b i a k believes t h a t c r i ­ forms d a i l y hierarchy i n t o the magical equality o f the f l e e t i n g teria for distinguishing N e w A g e art i n c l u d e the relation be­ m o m e n t . T h e article fully confirms the hypothesis t h a t stu­ t w e e n the artist and the A q u a r i u s e n v i r o n m e n t s , or at least d y i n g c a r n i v a l festivities can tell us m u c h about the essence sharing their interests. T h e presented text brings the reader of the social system i n e a c h „carnival" c o u n t r y . closer to N e w A g e art by d e m o n s t r a t i n g its roots, the „paths" T h e a u t h o r o f the last article e n t i t l e d Origins of rituals and o f the c u l t u r e o f the O t h e r , f o r b i d d e n c u l t u r e , c o u n t e r - c u l t u ­ customs in the Trinidad carnival: African or European? re, a n d c u l t u r e for sale. T h i s is n o t an a t t e m p t at typology, sin­ ( t r a n s l a t i o n f r o m the English by Błażej D z i k o w s k i ) is Hollis ce m a n y works disclose m i x e d inspirations, b u t a n endeavour Urban Liverpool, a researcher specialising i n the c a r n i v a l to understand a p h e n o m e n o n by going back to its sources. a n d , at the same t i m e , the „world calypso m o n a r c h " f r o m T r i n i d a d , w h o m a i n t a i n s t h a t the c a r n i v a l i n T r i n i d a d a n d Tobago was n o t i m p o r t e d f r o m Europe b u t owes i t o r i g i n to A f r i c a n slaves w o r k i n g o n sugar cane p l a n t a t i o n s , a n d t h a t the m a j o r i t y o f customs associated w i t h this f e s t i v i t y is A f r i ­ Dorota Hall, G o d Loves Fun. The Role of Laughter in New Age Culture Laughter resounds extremely frequently among N e w A g e m i ­ lieus. I n the Society A r t of Life it appears p r o m i n e n t and, at the can i n f o r m and f u n c t i o n . same time, involved i n a game of sensual experiences and the 289 �SUMMARY OF ARTICLES adoption o f a new w o r l d o u t l o o k by the followers. T h e author T h e Soane residence c a n n o t be assessed i n categories o f ar­ of the article treats laughter as a ritual performed i n the spirit of c h i t e c t u r e : its creator transcended a l l l i m i t s o f e x t r a v a g a n ­ other Aquarius practices associated w i t h corporeal experiences. ce, e v e n those w h i c h one may e n c o u n t e r i n t h e houses o f I n a reference to the conceptions launched by Geertz, Romantic she explains t h a t N e w A g e laughter comprises a model i n relation to artists. T h e extraordinary character of So­ ane's o w n house is d e t e r m i n e d by the fact t h a t i t c o n s t i t u ­ truths pertaining t o the status o f man's earthly existence, reco­ t e d the h o m e o f the artist, his f a m i l y a n d servants, c o m b i ­ gnised by the laughing person. She draws a t t e n t i o n t o the fact n e d w i t h the „official" seat of a recognised a r c h i t e c t , collec­ that the specificity of Aquarius laughter emerges i n its fullest tor a n d academic teacher, a n d , finally, t h a t i t was i n t e n d e d f o r m w h e n i t is treated as a ritual model for - and w h e n i t beco­ to be a m u s e u m , i n o t h e r words, a n i d e a l v i s i o n o f his a r t . mes apparent that i t weakens the d e t e r m i n a t i o n o f the adopted Soane designed t h e house for h i m s e l f a n d his c o l l e c t i o n , statements about reality, and relativises contents extracted from conceived as his „life-long p a r t n e r " , w h i c h was t o i n s t r u c t other rituals. Laughter renders N e w A g e distant from the possi­ students o f a r c h i t e c t u r e a n d create a n u n i f o r m m o d e l for bility o f constructing a meta-narrative system. I n the A r t of Life l i n k i n g a l l the arts - a n ideal pursued by the designer. this anti-system quality is additionally favoured by R a v i Shan­ Nevertheless, the c o n t e n t o f the Soane residence-museum kar, the spiritual authority of the Society, w h o personifies the je­ does n o t e n d o n this amazing i n s e r t i o n o f collections i n t o ster, and thus does n o t posses the power o f building ultimate residential a r c h i t e c t u r e . T h e object was devised as a special theories t h a t w o u l d offer an all-encompassing explanation. house: a sepulchre a n d , simultaneously, a m o n u m e n t o f i m ­ m o r t a l i t y . To p u t i t differently, i t was envisaged as a r e l i q u ­ Małgorzata Just, „Art of the Awakened" - Between Magic and ary o f c r e a t i v i t y a n d art, u n d e r s t o o d as sacral activity, toge­ Transcendence. Esoteric Art within New Age ther w i t h its assorted sources, results a n d aids. D e v e l o p i n g Circles T h e N e w A g e m o v e m e n t has been e x a m i n e d a n d described the c o n c e p t i o n f o r m u l a t e d ingeniously i n the D u l w i c h m a u ­ i n assorted manners, b u t u p t o n o w n o t a single study has s o l e u m a n d gallery Soane created a m u l t i - m o t i f n a r r a t i o n o f considered its increasingly discernible aspect - the artistic a h o u s e - m o n u m e n t - m u s e u m . H e added the „ m o r t a l " m o t i f expression o f his a r c h i t e c t u r e , m a i n t a i n e d i n the capriccio c o n v e n t i o n , o f its p a r t i c i p a n t s . T h e presented article at­ tempts t o f i l l this gap. by p l a c i n g a f i c t i t i o u s grave o f Padre G i o v a n n i ( t h e I t a l i a n U p o n the basis o f her o w n research, the a u t h o r develops the p s e u d o n y m o f J o h n Soane) close t o a pharaoh's sarcophagus thesis t h a t the q u e s t i o n f u n d a m e n t a l l y l i n k e d w i t h the es­ recently added t o his c o l l e c t i o n . sence o f the w h o l e p h e n o m e n o n involves the w o r l d o u t l o ­ B o t h the edifice a n d its i n t e r i o r were t o f u l f i l f u n c t i o n s o k , the life p h i l o s o p h y o f artists shaped w i t h i n t h e ideology o t h e r t h a n those o f mere h o m e a n d s t u d i o : they were t o h o ­ o f t h e A g e o f A q u a r i u s , as w e l l as t h e p a t h w h i c h they h a d use a c o l l e c t i o n ( w h i c h , i n t u r n , co-creates a n d determines traversed i n order t o become u n c o n v e n t i o n a l therapists. the residential i n t e r i o r ) , t o m o u l d t h e resident a n d his g u ­ T h e artists f i r m l y believe t h a t t h e i r spiritually d e v e l o p e d i n ­ ests, i n c l u d i n g those w h o w i l l c o m e after his d e a t h , a n d , f i ­ teriors render t h e m capable o f suffusing t h e i r works w i t h so- nally, t o e x e m p l i f y the idea that c o n s t i t u t e d the sense o f the -called positive v i b r a t i o n s , w h i c h are t o exert a beneficial author's life. T h e Soane house i n i t i a t e d a sequence o f c o m ­ i m p a c t o n the recipients a n d reality; this is the reason w h y p l i c a t e d temples o f t h e i m a g i n a t i o n - sites o f o r i g i n a l decla­ N e w A g e a r t , or r a t h e r esoteric art, c o n t a i n s a c e r t a i n dose rations made by R o m a n t i c i s m - whose p a r t i c u l a r l y r i c h y i e l d o f p r a g m a t i s m , a feature w h i c h is the source of, i . a. a n o n - t o o k place at the t u r n o f the n i n e t e e n t h c e n t u r y . W i t h i n - e l i t i s t w o r k s h o p . Creators c a n i n c l u d e b o t h amateurs a n d this g r o u p i t remains probably t h e m o s t w e l l - c o n c e i v e d graduates o f a n A c a d e m y o f Fine A r t s , ready t o j o i n a single example a n d t h e m o s t perfect e m b o d i m e n t o f the ideal of c u r r e n t i n w h i c h a d i s t i n c t i o n i n t o amateur vel naive a n d the n a r r a t i o n o f a n artist's h o m e . professional artists plays a slight role. A presentation o f the successive stages i n t h e c r e a t i o n o f Jan Gondowicz, The Wormwood Star esoteric paintings demonstrates the way i n w h i c h the „awa- A w i t t y a n d i n f o r m a t i v e gloss t o the e n t h r a l l i n g statement k e n e d " artists focus o n spiritual matters, and strive towards made by Josif B r o d s k i w h o , after a m e e t i n g w i t h o t h e r N o ­ expressing or using their transcendent experiences. A s i n the b e l Prize laureates, case o f all canvases, t h e i n s t r u m e n t s w h i c h they e m p l o y are w o r l d comes f r o m S w e d e n : „It is made o f ' w o r m w o o d ' c o l o u r a n d shape, w h i c h , the artists m a i n t a i n , possess great I d o n ' t k n o w h o w t o translate this i n t o Russian. I t is n o t significance for the i m p a c t subsequently exerted by the c o m ­ transparent b u t has the appearance o f some sort o f a grass positions. T h e a p p l i c a t i o n o f a g i v e n c o l o u r or symbol takes a n d resembles a t i n c t u r e . T h e l o c a l p o p u l a t i o n , for reasons declared t h a t the best v o d k a i n the - Conversations with place due t o t h e painter's reference t o his esoteric k n o w l e d ­ u n k n o w n , does n o t d r i n k i t " (S. V o l k o v , ge, or, i f he is submerged i n a trance, t o his subconsciousness. Brodski). I n a c o m m e n t a r y m a i n t a i n e d i n a t r u l y detective spirit, a n d by f o l l o w i n g l i n g u i s t i c , f o l k l o r e and h i s t o r i c a l t r a ­ Małgorzata Baranowska, The Postcard. I Was Here ils the a u t h o r pursues the beginnings a n d delirious h i s t o r y o f T h e postcard harbours the a m b i t i o n t o encompass the w h o ­ this n o b l e beverage. I t is t r u l y rare f o r a le w o r l d . T h i s is the reason w h y i t is ideally suitable for a n t o c o m e across a connoisseur-glossator. connoisseur-taster a b b r e v i a t e d p r e s e n t a t i o n o f every s i t u a t i o n a b o u t w h i c h we w o u l d like t o i n f o r m the addressee. T h e producers o f post­ Mariusz Szymon Czaja, The E n d of the Word, Illness and Ter­ cards try t o meet such demands by r e s o r t i n g t o assorted me­ rible Doomsday. Afwcalyptic asures. N u m e r o u s examples o f postcards f r o m the t u r n o f A n a t t e m p t e d i n t e r p r e t a t i o n o f symbolic structures created t h e n i n e t e e n t h c e n t u r y d e p i c t the p o p u l a r „I was h e r e " m o ­ i n texts by Tadeusz Słobodzianek, a Polish c o n t e m p o r a r y tif. T h e a u t h o r discussed the forms o f this m o t i f a n d d r e w p l a y w r i g h t , f r o m the perspective o f the category o f t i m e . T h e a t t e n t i o n t o t h e r e q u i r e m e n t s w h i c h i t satisfied. a u t h o r uses sui generis Stones by Tadeusz Shbodzianek detectors o f m e a n i n g i n the f o r m o f three symbolic constructions t a k e n f r o m t h e analysed texts, Andrzej Pieńkos - The artist's home — a reliquary of creativi­starting w i t h the presence ty: the John Soane Museum 290 t h e m y t h o f t h e G o l d e n A g e and discovering o f cyclical t i m e , w h i c h has t o be r e v i v e d by re- �SUMMARY OF ARTICLES Searchers o f the H o l y G r a i l , w h o are already the followers o f Aleksandra Banaszkiewicz, Magdalena Radkowska, Tomasz Rakowski, Withering. Creators and Cadavers. peating archetypical gestures. Subsequently, he considers the the linear c o n c e p t i o n of t i m e , b u t w h o wish to evade t i m e i n An Introduction to the Anthropology of Tuberculosis order to reach the p o i n t o f the w o n d r o u s t r a n s f o r m a t i o n o f T h e c o n s u m p t i v e is a c c o m p a n i e d by a n extensive c o l l e c t i o n u n a c c e p t e d reality i n t o its ideal c o u n t e r p a r t . T h e last o f the o f symbolic associations. T h e appearance o f symptoms figures cited by the author, the E n d o f the W o r l d , appears to w i t h e r i n g a n d the loss o f body mass are discernible i n the of be d o m i n a t i n g , a n d eschatological t i m e assumes the p a r t o f m e d i c i n a l m i x t u r e s seeping i n t o the body. Tuberculosis is al­ o n t i c a l t i m e i n Slobodzianek's dramas. T h e earlier analysed so s u r r o u n d e d by metaphors o f hair, p h l e g m a n d m o i s t u r e . conceptions o f time prove to be the objects o f assessment T h e body o f the v i c t i m does n o t a t t a i n its status instantly, f r o m the v i e w p o i n t o f eschatological „encroaching time", a n d the emergence o f its new c o u n t e r p a r t possesses symbo­ e n t e r i n g i n t o „the present" thanks t o the redeeming force o f lic premises. S u c h a gradual t r a n s f o r m a t i o n is visible i n The love. T h i s is n o t to say t h a t the analysed texts are merely m o ­ Magic Mountain by T. M a n n a n d the novels by M . G r e t k o w ­ ralising; they cast l i g h t o n c e r t a i n mechanisms o f c u l t u r e as­ ska. T h e n e w body becomes a weightless, ethereal substan­ sociated w i t h various conceptions o f t i m e a n d ce. Its d e t e r i o r a t i o n a n d s t r i v i n g towards an ascetic, trans­ problems s t e m m i n g f r o m their c o n f r o n t a t i o n i n history. l u c e n t f o r m c a n be recognised as one o f the aspects o f the Robert Kulpa, Carnival? Camp and Gender in Drag Queen Sliow o f c o r p o r e a l i t y t o a great e x t e n t preserves such a n aesthetics Romantic m y t h of consumption. T h e contemporary image a n d c u l t i v a t i o n o f the body, r e n d e r e d m y t h i c a l ; its m o d i f i c a ­ A d e s c r i p t i o n o f drag q u e e n shows c o n c e i v e d as the c a r n i - t i o n becomes p a r t o f the e t e r n a l m o t i f o f the n e g a t i o n o f v a l i s a t i o n o f c e r t a i n situations i n c o n t e m p o r a r y social life. man's b i o l o g i c a l c o n d i t i o n . References t o c o n t e m p o r a r y gender studies, i . a. gender c u l ­ t u r a l i d e n t i t y (the „social s u p e r s t r u c t u r e " o f b i o l o g i c a l sex) Włodzimierz Karol Pessel, Melanesians versus Farmers assisted the a u t h o r i n analysing the t i t u l a r shows. A n example o f a t e x t rarely e n c o u n t e r e d a m o n g Polish es­ The Tematy, które e x p l o i t a t i o n o f the category o f c a m p - a sui generis style cha­ says, a n d similar to Bystron's m e m o r a b l e b o o k racteristic for a p r e d i l e c t i o n for all t h a t w h i c h is a r t i f i c i a l mi odradzano (Topics I was A d v i s e d to A v o i d ) . T h e a n d extravagant - enabled h i m to compare drag shows w i t h is n o t afraid to engage the p o l y m o r p h i c k n o w l e d g e a n d t r a ­ classical c o n c e p t i o n s r e l a t i n g t o the i n s t i t u t i o n o f the c a r n i ­ d i t i o n a l w o r k s h o p o f the a n t h r o p o l o g i s t o f c u l t u r e for the v a l . R. K u l p a n o t e d t h a t today i t is rather d i f f i c u l t t o consi­ purposes o f s t u d y i n g issues disagreeable n o t o n l y i n a scien­ author der the s t r u c t u r a l similarities o f the t w o p h e n o m e n a (we tific discourse, b u t e v e n i n a c o n v e r s a t i o n h e l d by friends. may o n l y observe c e r t a i n fragmentary f o r m s ) , w h i l e e x i s t i n g H e deals p r i m a r i l y w i t h physical i m p u r i t y ( d i r t a n d b o d i l y analogies are t o be f o u n d i n the f u n c t i o n s a n d goals o f drag excretions) contrasted w i t h symbolic ( r i t u a l ) i m p u r i t y . H e q u e e n shows. T h e most f u n d a m e n t a l differences become d i ­ also contrasts the Melanesians, t h a t m o d e l p r i m e v a l society, scernible i n an analysis o f t h e t i m e a n d place encompassed w h i c h m o d e r n m a n associated stereotypically w i t h u n h y g i e ­ by b o t h p h e n o m e n a . T h e similarities, o n t h e other h a n d , i n ­ nic behaviour, w i t h „farming", sexual p a t h o l o g y p r o m o t e d v o l v e cross-dressing, t h e reversal o f behaviour a n d social o n t h e I n t e r n e t i n a m a n n e r characteristic for c o n t e m p o r a ­ a n d c u l t u r a l roles, f u n a n d revelry. T h e best d e s c r i p t i o n is, ry subcultures. By d o i n g so, he depicts the aesthetic a n d i n the o p i n i o n o f the author, offered by t h e scientific obstacles w h i c h the a n t h r o p o l o g y o f the excre­ expression „a t o p s y - t u r v y w o r l d " . I t is impossible to describe drag q u ­ een shows as a c a r n i v a l , b u t i t is j u s t i f i e d t o speak about a „carnivalised" phenomenon. 291 m e n t , projected i n this article, m u s t tackle. �Polska Sztuka Ludowa KONTEKSTY • C U L T U R A L A N T H R O P O L O G Y • ETHNOGRAPHY • A R T 2002, V o l . L V I N o 3-4 (256-257). Index 369403. I S S N 1230-6142. Price 24 zt INSTITUTE OF A R T POLISH ACADEMY OF SCIENCES, CULTURE FUNDATION Contents 1-2/2002 ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ DARIUSZ CZAJA Carnival. Life and Literature 3 Life or Non-transparency. Beyond the Anthropology of Culture 6 Commentaries and Polemics WOJCIECH MICHERA WIESŁAW SZPILKA CZESŁAW ROBOTYCKI DARIUSZ CZAJA ANTONI KROH The Culture, Empathy and Technics of Slicing up . . . . Live and Let Live 23 26 Hremeneutics and Life on the Margins of Dariusz Czaja's Considerations 27 A few Questions cocerning Life 29 The Old River Valley. The Prince. Telephones. The Clock 33 Events ALEKSANPARA MELBECHOWSKA LUTY KRZYSZTOF CZYŻEWSKI A k i n to a Jewel in His Crown 39 Polish Folk Art by Aleksander Jackowski 47 M I C H A Ł JAGIEŁŁO BOŻENA ŻÓŁTOWSKA Ethnology Today VICTOR TURNER JERZY S. WASILEWSKI FlLIP M . TARANIENKO PlOTR M A C H U L ROBERT D A R N T O N Are there universals of performance i n myth, ritual, and drama? Travelling Ethnology (3)The Reindeer-People, the Taiga-People, Just People Music as speech and speech as music: an essay for comprehension of the same nature of both activities. . . . The Gardzienice Manuscripts Introduction to the Great Cat Massacre 53 60 68 75 83 Carnivals in cullture WOJCIECH DlJDZIK SUZANNE CHAPPAZ-WlRTHNER DlETZ-RUDIGER MOSER UMBERTO ECO RUSTAM KASIMOW Carnivals-festivities, plays, spectacles From the history of research on the carnival Eleven carnival theses The frames of comic „ freedom" The poetic of the carnival and the transition rites 98 105 130 132 . . . 137 KARL KERENYI Man and mask ASA BOHOLM Masked performances i n the carnival of Venice 147 Carnival, ritual and play i n Rio de Janeiro 159 The carnival of equality and the carnival of hierarchy . . 171 VICTOR TURNER ROBERTO D A M A T T A : 292 141 �MACIEJ RÓŻALSKI Salvador, the Town of Capoeira 193 New age A N N A E. KUBIAK DOROTA H A L L MAŁGORZATA JUST MAŁGORZATA BARANOWSKA ANDRZEJ PIEŃKOS JAN GONDOWICZ MARIUSZ SZYMON CZAJA ROBERT KULPA ALEKSANDRA BANASZKIEWICZ New Age A r t God Loves Fun. The Role of Laughter in New Age Culture "Art of the Awakened" - Between Magic and Transcendence. Esoteric Art within New Age Circles . . . . 202 211 223 The Postcard. I Was Here 237 The artist's home - a reliquary of creativity: the John Soane Museum The Wormwood Star 241 247 The End of the Word, Illness and Terrible Doomsday. Apocalyptic Stories by Tadeusz Słobodzianek Carnival? Camp and Gender i n Drag Queen Show . . . Withering. Creators and Cadavers. A n Introduction to the Anthropology of Tuberculosis 249 263 Melanesians versus Farmers 276 Notes on the Authors Summary of Articles 284 287 276 MAGDALENA RADKOWSKA T O M A S Z RAKOWSKI WŁODZIMIERZ K A R O L PESSEL 293 �Errata Ważniejsze błędy dostrzeżone w numerze 1-2/2002 „Kontekstów" Major mistakes perceived in volume 1-2 Konteksty 2002 W streszczeniu angielskim artykułu Tomasza Grygiela Zwycięstwo sztuki nad czasem?...(A Victory of Art over Time?...) па s. 263 zamiast „contemporary art" powinno być „contemporary science" In the English-language version of Summary of Article p. 263 by Tomasz Grygiel: A Victory of A r t over Time?... instead of „contemporary art" should be: „contemporary science" Ostatni akapit powinien brzmieć więc następująco:/These should be as follows: The accomplishments of contemporary science, including the quantum theory and relativistic cosmology, which negate "the arrow of time" and even permit the possibility of designating its direction i n certain regions of the universe, appear to go hand in hand with the philosophical intuition of Schopenhauer, i n which time can be located also outside the traditional laws of earthly causality. We would like to believe that liberation from these laws, even if only short-lived, is assisted by experienced contact with art. Przepraszamy również Pana Tomasza Szerszenia za zniekształcenie jego nazwiska w notach o autorach i Pana Petera Martyna za dotkliwą literówkę w tytule jego artykułu, który powinien brzmieć tak jak w spisie treści: Tro­ ja Brytyjska w centrum kraju? O kwestii świetności i zaniku cywilizacji miejskiej We also apologyse to Mr Tomasz Szerszeń for mispelling of his name in authors' notes and to Mr Peter Martyn for the serious mistake we have made in the title of his article which should be the same as the title listed in the Contents: Troja Brytyjska w centrum kraju? O kwestii świetności zaniku cywilizacji miejskiej. A British Troy in The Heartland? (On The Flourishing, Dissolution and Ultimate Oblivion of A n Urban Ci­ vilisation) Również w artykule Barbary Czarniawskiej (s. 82) zamiast „etnografia symetryczna" zgodnie z tytułem całego tekstu powinno być „etnologia symetryczna" Also in the aniele by Barbara Czarniawska (p. 82) instead of „Symmetrical Etnography" should be: „Symmetrical Ethnology" Za te i inne pomyłki Autorów i Czytelników pragnęlibyśmy serdecznie przeprosić. We would like to apologise to the Authors and the Readers for all these and any other mistakes. 294 I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/99c9f3dd06a03443a2936a072ab0ca02.pdf 0a648b1512f230d8af6b3949a7b20693 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2923 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2727 Title A name given to the resource Noty o autorach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4, s.284-286 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Roberto DaMatta - profesor a n t r o p o l o g i i na uniwersytecie N o t r e D a m e , U S A , członek Brazylijskiej A k a d e m i i N a u k ; d o k t o r a t z zakresu a n t r o p o l o g i i społecznej uzyskał n a H a r v a r d U n i v e r s i t y w 1970, międzynarodowe uznanie przyniosły m u studia o brazylijskich rytuałach n a r o d o w y c h i komparatystyczne badania z zakresu k u l t u r y społecznej zmierzające d o wyjaśnienia istoty brazylijskich f e n o m e n ó w k u l t u r o w y c h (kar­ nawały, parady, procesje, bohaterowie l u d o w i , gry i zabawy, hazard). A u t o r d w u n a s t u książek, m . i n . Carnivals, Rogues and Noty o autorach Heroes: An Interpretation of the Brazilian Dilemma; A Divided World: Apinaye Social Structure; The Brazilian Puzzle. Aleksandra Banaszkiewicz - d o k t o r a n t k a w I Katedrze Pe­ d i a t r i i A k a d e m i i M e d y c z n e j w Warszawie. Robert Darnton - Profesor h i s t o r i i w P r i n c e t o n U n i v e r s i t y Małgorzata Baranowska - poetka, k r y t y k i historyk l i t e a r t u ( U S A ) . Prócz sławnej Wielkiej rzezi kotów, jest a u t o r e m tłu­ ry. A u t o r k a m . i n . t a k i c h książek, jak: Pamiętnik mistyczny, Sur- m a c z o n y c h n a wiele języków książek: Mesmerism and the End realrui wyobraźnia i poezja, To jest wasze życie, Warszawa. Miesią­ of the Enlightenment in France ( 1 9 6 8 ) ; The Business of Enligh­ ce, lata wieki oraz wielu artykułów z zakresu wyobraźni symbo­ tenment: A Publishing History of the Enc^clope'die, i 775-1800 licznej i k u l t u r y masowej, dwóch tomów wierszy Miasto, Zamek ( 1 9 7 9 ) ; The Literary Underground of the Old Regime ( 1 9 8 2 ) ; w Pirenejach. Ogłasza w „Twórczości" Prywatną historię poezji. The Kiss of Lamourette: Reflections in Cultural History ( 1 9 8 9 ) ; Zbigniew Benedyktowicz - a n t r o p o l o g k u l t u r y , r e d a k t o r naczełny miesięcznika „Konteksty. Polska Sztuka L u d o w a " . C z ł o n e k r e d a k c j i „Kwartalnika F i l m o w e g o " . K i e r o w n i k Zakładu A n t r o p o l o g i i K u l t u r y , F i l m u i S z t u k i A u d i o w i z u a l ­ n e j . A u t o r prac z zakresu wyobraźni symbolicznej i a n t r o p o ­ logii współczesnej. Współautor książki D o m w tradycji ludo­ wej ( 1 9 9 3 ) . A u t o r pracy Portret} obcych ( 2 0 0 0 ) . Asa Boholm - h i s t o r y k społeczny i a n t r o p o l o g , pracuje na uniwersytecie w G ó t e b o r g u ( I n s t i t u t for A d v a n c e s Studies i n Social A n t h r o p o l o g y ) , napisała m . i n . : The Doge of Venice: The Symbolism of State Power in the Renaissance ( 1 9 9 0 ) , Ve­ netian wbrlds. Nobility and the C u l t u r a l construction of Socie­ ty ( 1 9 9 3 ) , Political Ritual ( 1 9 9 6 ) . Suzanne Chappaz-Writhner - e t n o l o g ze Szwajcarii, p r a c u ­ je w I n s t y t u c i e E t n o l o g i i U n i w e r s y t e t u N e u c h a t e l . Wykłada­ ła n a U n i w e r s y t e c i e w N e u c h a t e l , Lozannie, Bazylei. O b e c ­ nie nie jest związana z żadnym ośrodkiem badawczym. Zaj­ m u j e się b a d a n i a m i n a d karnawałem, w t y m m . i n . kategorią taksonomicznej transgresji w r y t a c h i n w e r s y j n y c h i dziełach literackich, postaciami hybrydycznymi i sobowtórami, a szczególnie postacją „dzikusa" w obrzędach i literaturze ( k o n t e k s t europejski). G ł ó w n e p u b l i k a c j e : M a s k i z Lotschental. Prezentacja i krytyka źródeł związanych z maskami Z Lótschental, w : „Les A n n a l e s valaisannes", „Bulletin de la S o c i e t ć d'histoire d u Valais r o m a n d " , 4 9 ć m e a n n ć , 1975; Tu­ Berlin Journal, 1989-1990 ( 1 9 9 1 ) ; The Forbidden Best-Sellers of Prerevolutionary France, and the Clandestine Literatures in France 1769-1789 ( 1 9 9 5 ) . Ewa Domańska - a d i u n k t w I n s t y t u c i e H i s t o r i i U n i w e r s y ­ t e t u i m . A d a m a M i c k i e w i c z a w Poznaniu. Z a j m u j e się współczesną angloamerykańską teorią i historią h i s t o r i o g r a ­ f i i . A u t o r k a książki Mikrohistorie: spotkania w między światach ( 1 9 9 9 ) . Pod jej r e d a k c j ą ukazały się w Polsce - Historia: o je­ den świat za daleko? ( 1 9 9 7 ) , Pamięć, etyka i historia. A n g l o amerykaństka teoria historiografii lat dziewięćdziesiątych ( 2 0 0 2 ) , а w S t a n a c h Z j e d n o c z o n y c h - Encounters: Philoso­ phy of History After Postmodernism ( 1 9 9 8 ) . W r a z z M a r k i e m Wilczyńskim opublikowała zbiór artykułów H a y d e n a W h i te'a - Poetyka pisarstwa historycznego ( 2 0 0 0 ) . Stypendystka N u f f i c ( R i j k s u n i v e r s i t e i t G r o n i n g e n ; 1992-3); F u l b r i g h t a ( U n i v e r s i t y o f C a l i f o r n i a , Berkeley; 1995-96) i F u n d a c j i Kościuszkowskiej ( S t a n f o r d U n i v e r s i t y ; 2 0 0 0 - 0 1 ) . Fellow scholar n a U n i v e r s i t y o f C a l i f o r n i a , Santa C r u z (1997) i C o r n e l l U n i v e r s i t y , I t h a c a - N Y ( 1 9 9 8 ) . Visiting pro­ fessor w D e p a r t m e n t o f Social a n d C u l t u r a l A n t h r o p o l o g y , Stanford University (2002). O b e c n i e pracuje n a d książką o n i e - h i s t o r y c z n y c h p o d e j ­ ściach d o przeszłości zwracając uwagę n a p r o b l e m y i d e o l o g i ­ zacji h i s t o r i i , etycznego z w r o t u w t e o r i i h i s t o r i i , k r y t y k i h i ­ storiografii, neo-idealistycznej o r i e n t a c j i w myśleniu o prze­ szłości, pamięci j a k o dyskursu a-historycznego oraz możliwo­ ści de-estetyzacji dyskursu historycznego. rek, Głupiec i Smok. Postacie karnawału z górnego Valais, Neuchatel, Institut d'ethnologie, Paris, M a i s o n des sciences deWojciech Dudzik - t e a t r o l o g i k u l t u r o z n a w c a , pracuje w I n s t y t u c i e K u l t u r y Polskiej U n i w e r s y t e t u Warszawskiego, gdzie m . i n . prowadzi zajęcia z a n t r o p o l o g i i w i d o w i s k oraz a u ­ tyką, w: Opowiedzieć innych. Refleksje i praktyki etnologiczne,torskie k o n w e r s a t o r i u m „Karnawały w k u l t u r z e " ; w l a t a c h r e d . ] . H a i n a r d , R. Kaehr, Lozanna 1997, Payot; Temat wiedzy 1994-1999 wykładał gościnnie w N i e m c z e c h , n a u n i w e r s y t e ­ zakazanej w «Piaskunie» E. T. A. Hoffmanna. Od rytu inwersji cie w Tybindze. A u t o r studiów z zakresu h i s t o r i i t e a t r u X X do dzieła literackiego, „Ethnologie francaise" X X X I I , 2 ( n u m e r w i e k u (Wilama Horzycy dramat niespełnienia, 1990), polskiej poświęcony e t n o l o g i i szwajcarskiej). myśli t e a t r a l n e j (edycja p i s m Franciszka S i e d l e c k i e g o 1'homme, 1995 ( d o k t o r a t ) . D w a artykuły obrazujące ostatnie poszukiwania badawcze: Dzikus - między reprezentacją a prak­ Barbara Chmielewska - s t u d e n t k a V r o k u rusycystyki. Języ­ k i obce są jej hobby, k t ó r e m u poświęca wiele w o l n e g o czasu; jest współredaktorem gazety studenckiej „Magister", w w o l ­ n y c h c h w i l a c h pisze o p o w i a d a n i a d l a dzieci. Dariusz Czaja - e t n o l o g , studia UJ. Napisał pracę doktorską o s y m b o l u w fiłmie. Pracuje w I n s t y t u c i e E t n o l o g i i UJ i w re­ d a k c j i „ K o n t e k s t ó w " . R e d a k t o r książek Mitologie popularne (1994) i Metamorfozy ciała ( 1 9 9 9 ) . Mariusz Czaja - absolwent teatrologii i e t n o l o g i i n a U n i w e r ­ sytecie Jagiellońskim, d o k t o r a n t wydziału historycznego n a UJ. 284 0 sztuce scenicznej, 1991), współautor - z Leszkiem K o l a n k i e w i c z e m - podręcznika a k a d e m i c k i e g o Teatr w kulturze. Zagadnienia i wybór tekstów, 1 9 9 1 , eseista (Wieża Hólderlina 1 inne miejsca, 2000). Błażej Dzikowski - absolwent anglistyki U W , student k u l t u roznawstwa, uczestnik s e m i n a r i u m dr W . D u d z i k a „Karnawa­ ły w K u l t u r z e " . Prozaik. Jego powieść p t . Pies ukazała się je­ sienią 2002 r o k u n a k ł a d e m w y d a w n i c t w a Z i e l o n a Sowa. Umberto Eco - włoski semiotyk, estetyk i pisarz; zajmuje się m . i n . teorią literatury, estetyką średniowieczną oraz środka­ m i przekazu; profesor uniwersytetów we F l o r e n c j i i B o l o n i i ; �NOTY O AUTORACH (Dzieło otwarte, Pej­ Karl Kerćnyi ( 1 8 9 7 - 1 9 7 3 ) , w y b i t n y węgierski hellenista, zaż semiotyczny, Nieobecna struktura); autor głośnych erudy- zajmował się przede wszystkim grecką mitologią i historią re­ c y j n y c h powieści (Imię róży, Wahadło Foucaulta, Baudotino), l i g i i . Spośród bardzo l i c z n y c h jego książek (pisanych p o n i e ­ m i e c k u ) w Polsce ukazały się: Hermes przewodnik dusz; Mi­ esejów, felietonów (Zapiski na pudelku od zapałek). steria Kabirów. Prometeusz; Dionizos. Kerćnyi znany jest t a k ­ wniósł w y b i t n y wkład d o t e o r i i s e m i o t y k i Jan Gondowicz - k r y t y k , w y d a w c a , współpracownik „Tygo­ d n i k a Powszechnego"; wydał m . i n . Marmur Josifa Brodskie­ go, Słownik komunałów G u s t a w a Flauberta, Zoologię fanta­ styczną uzupełnioną. Mieszka w Warszawie. Dorota Hall - a n t r o p o l o g kultury, d o k t o r a n t k a w Szkole N a ­ uk Społecznych przy IFiS P A N . Prowadzi zajęcia w I n s t y t u c i e E t n o l o g i i i A n t r o p o l o g i i K u l t u r o w e j U W , zajmuje się kulturą N e w A g e , a w szczególności jej p o p u l a r n y m i przejawami. Aleksander Jackowski - a n t r o p o l o g k u l t u r y , autor w i e l u tekstów o współczesnej kulturze artystycznej, zwłaszcza l u ­ d o w e j . K r y t y k sztuki. O r g a n i z a t o r kilkudziesięciu wystaw sztuki l u d o w e j i n a i w n e j w k r a j u i za granicą. O s t a t n i o w y ­ że ze współpracy z C . G . J u n g i e m i k o ł e m Eranosa. Marta Kolankiewicz - ukończyła studia w Instytucie Studiów Iberyjskich i Iberoamerykanskich U n i w e r s y t e t u Warszawskie­ go (2001) przez d w a lata (1998-2000) studiowała również w i e ­ dzę o kulturze w Instytucie K u l t u r y Polskiej ( U W ) . Antoni K r o h - h i s t o r y k k u l t u r y , l i t e r a t . Długoletni współ­ p r a c o w n i k k w a r t a l n i k a „Konteksty - Polska Sztuka L u d o ­ wa". W l a t a c h siedemdziesiątych komisarz konkursów i w y ­ staw sztuki l u d o w e j K a r p a t Polskich. Współautor w y s t a w : Łemkowie, Duchy epoki, czyli pierwsza wojna światowa trwa do dziś, Spisz i i n n y c h . Opublikował m . i n : Współczesna rzeźba lu­ dowa Karpat Polskich ( 1 9 7 9 ) , Sklep potrzeb kulturalnych ( t o m dał Sztukę zwaną naiwną, Na skróty, Obrazy ludowe, Polska szkiców o P o d h a l u , 2 0 0 0 ) , Tatry i Podhale (Seria W y d a w n i c ­ twa Dolnośląskiego A to Polska właśnie, 2 0 0 2 ) , O Szwejku Sztuka Ludowa. Redaktor „Kontekstów". Michał Jagiełło - a b s o l w e n t p o l o n i s t y k i w U n i w e r s y t e c i e J a g i e l l o ń s k i m w K r a k o w i e . O d m ł o d y c h lat związany z gó­ r a m i . T u r y s t a , t a t e r n i k , a l p i n i s t a , r a t o w n i k górski. O d 1962 r. związany z G O P R i T O P R . U c z e s t n i k p o n a d 2 5 0 w y p r a w r a t u n k o w y c h . O d j e s i e n i 1989 d o jesieni 1997 w i ­ c e m i n i s t e r k u l t u r y . O d czerwca 1998 r. d y r e k t o r B i b l i o t e k i Narodowej. i o nas (emocje polsko-czeskie w X I X i X X w ) . W przygoto­ w a n i u m . i n . : Prywatny leksykon współczesnej polszczyzny (Wspólnie z Barbarą Magierową; słownik n o w y c h zjawisk w polszczyźnie potocznej p o 1945 г.). A n n a E . Kubiak - a n t r o p o l o g k u l t u r y , a d i u n k t w I n s t y t u c i e Filozofii i Socjologii P A N . A u t o r k a pracy n a t e m a t n o w y c h ruchów r e l i g i j n y c h p t . Delicje i lewa ręka Kryszny (IFiS P A N , Warszawa, 1997; nagroda i m . Stanisława Ossowskiego), za­ Pisarz i publicysta. A u t o r k i l k u n a s t u książek z obszaru h i s t o r i i literatury, historii idei, literatury f a k t u i prozy artystycznej. mierza opublikować swoje Dzienniki, prowadzone podczas Góry, a szczególnie Tatry są j e d n y m z najważniejszych tema­ d w u l e t n i c h badań t e r e n o w y c h n a d r u c h e m H a r e Kryszna. tów jego twórczości. O s t a t n i o opublikował: Partnerstwo dla O d 1996 r o k u prowadzi badania n a d kulturą N e w A g e przyszłości. Szkice o polityce wschodniej i mniejszościach narodo­ w Polsce, A n g l i i , Szkocji i D a n i i . Przygotowuje d o d r u k u wych; w y d . 2, poszerzone, Warszawa 2000. Próba rozmowy. książkę p t . N E W A G E . Szkice o katolicyzmie odrodzeniowym i „Tygodniku Powszechnym" 1945 - 1953, Warszawa 2001. Gałązka kosodrzewiny. Najdaw­ Robert Kulpa - studiuje wiedzę o k u l t u r z e n a U n i w e r s y t e ­ niejsze wypadki tatrzańskie w piśmiennictwie pohkim; wyd. 3, po­ cie W a r s z a w s k i m i F i l m o z n a w s t w o w K r a k o w i e . Interesują szerzone, Warszawa 2001. Wolanie w górach; w y d . 6, poszerzo­ ne, Warszawa 2002. Trójkątna turnia, Warszawa 1996. Za gra­ nią grań, Warszawa 1998. Jawnie i skrycie, Warszawa 2000. Grzegorz Janikowski - absolwent Wydziału Wiedzy o Teatrze A k a d e m i i Teatralnej w Warszawie i T h e Samuel Beckett C e n ­ tre for D r a m a and Theatre Studies, T r i n i t y College w D u b l i n i e . D o k t o r a n t Szkoły N a u k Społecznych I n s t y t u t u Filozofii i So­ cjologii P A N , redaktor „Pamiętnika Teatralnego" i „Sceny", wykładowca A k a d e m i i Teatralnej w Warszawie i jej Filii w Bia­ łymstoku. Publikował teksty, recenzje, przekłady m . i n . w „Dia­ logu", „Teatrze", „Notatniku Teatralnym", „Więzi", dwutygo­ d n i k u k u l t u r a l n y m „Sycyna", „Rzeczpospolitej" i „Życiu". Justyna Jaworska - d o k t o r a n t k a w i n s t y t u c i e K u l t u r y Polskiej U W , współpracuje z miesięcznikiem „Dialog". Łada Jurasz-Dudzik - filolog, współpracuje z k i l k o m a warszaw­ skimi oficynami wydawniczymi jako redaktor merytoryczny, tłumaczy z języka francuskiego i niemieckiego, obecnie pracuje nad przekładem pism autobiograficznych H e r m a n n a Hessego. Małgorzata Just - a b s o l w e n t k a K a t e d r y E t n o l o g i i i A n t r o ­ p o l o g i i K u l t u r o w e j ( U W ) , interesuje się różnorodnymi zja­ w i s k a m i w r a m a c h r u c h u N e w A g e , między i n n y m i twór­ czością jego reprezentantów, o b e c n i e również o d w o ł a n i a m i do t r a d y c j i c e l t y c k i e j w n a r o d o w y m s a m o o k r e ś l e n i u się m i e s z k a ń c ó w B r e t a n i i . W c z e ś n i e j zajmowała się p r o b l e m a ­ tyką u c h o d ź c ó w i opublikowała artykuł: Inny Świat ( I I I 1999) w b i u l e t y n i e Polskiego T o w a r z y s t w a A f r y k a n i s t y c z nego „Afryka" poświęcony z a g a d n i e n i o m i c h a d a p t a c j i w Polsce. 285 go współczesne przemiany w k u l t u r z e polskiej, zwłaszcza f u n k c j o n o w a n i e w jej obrębie k a t e g o r i i gender oraz t e o r i i queer. Referował n a k o n f e r e n c j i „Zrozumieć p ł e ć " , W r o c ł a w 2002 oraz „Różnica i tożsamość. K u l t u r a o d m i e ń c ó w wobec marginalizacji i h o m o f o b i i " , Warszawa 2002 r. Iwona Kurz - Pracuje w Instytucie Kultury Polskiej Uniwersy­ tetu Warszawskiego, gdzie obroniła d o k t o r a t o wizerunkach fil­ m o w y c h gwiazd w Polsce lat 1955-1968, i zajmuje się specjaliza­ cją „Animacja k u l t u r y " . K i e r u n k i badań: antropologia ciała i płci, historia obyczajów i życia codziennego w Polsce w X X wie­ k u , antropologia filmu i audiowizualności. Publikowała między i n n y m i w „Kinie" i w „Dialogu", stale współpracuje z interneto­ w y m tygodnikiem „Latarnik". Wiosną 2002 r o k u przebywała na stypendium w Indiana University w B l o o m i n g t o n ( U S A ) . Hollis Urban Liverpool - h i s t o r y k i e t n o m u z y k o l o g , b . m i ­ nister k u l t u r y w Republice T r y n i d a d u i Tobago; badacz kar­ nawału trynidadzkiego i jego a k t y w n y uczestnik, opublikował cztery książki, m . i n . Rituals of Power and Rebellion: The Car­ nival Tradition in Trinidad and Tobago (1993), n a podstawie której doktoryzował się n a uniwersytecie w M i c h i g a n ; j a k o w y k o n a w c a calypso nagrał wiele płyt, w czasie karnawału zo­ stał pięciokrotnie w y b r a n y M o n a r c h ą Calypso T r y n i d a d u i Tobago, ośmiokrotnie otrzyma) tytuł „St. T h o m a s Calypso K i n g o f the W o r l d " , a d w u k r o t n i e „World Calypso M o n a r c h " . Piotr Machul — dziennikarz, m u z y k folkowy. Ukończył p o ­ lonistykę n a U n i w e r s y t e c i e W a r s z a w s k i m . O b r o n i ł pracę magisterską na t e m a t m u z y k i w s p e k t a k l a c h „Gardzienic". Studiował też d z i e n n i k a r s t w o . O d 1991 r. związany z G a r - �NOTY O AUTORACH dzienicami. Brał udział w l i c z n y c h p r o j e k t a c h t e a t r u . A b s o l ­ w e n t gardzienickiej A k a d e m i i P r a k t y k T e a t r a l n y c h . Aleksandra Melbechowska-Luty - historyk sztuki, studia na U W , d o k t o r a t z n a u k humanistycznych ( U W 1966). Specjali­ zacja: historyk sztuki polskiej X I X / X X w, a d i u n k t w Instytucie S z t u k i P A N (gdzie pracowała w latach 1955-1985), Pracownia Słownika Artystów Polskich. A u t o r k a 35 artykułów i 7 ksią­ żek, m . i n . Teojil Kwiatkowski (monografia), Ossolineum, W r o ­ pie Beribazu. Mieszka w Warszawie. Wiesław Szpilka - e t n o l o g (studia U J ) , s t u d i a d o k t o r a n c k i e I n s t y t u t S z t u k i P A N , pisze pracę doktorską p o ś w i ę c o n ą etnologicznej i n t e r p r e t a c j i k u l t u r y masowej. Mieszka w K o ­ ścielisku. Filip Taranienko student K o l e g i u m M I S H U W oraz I I r o k u Specjalizacji Nowogreckiej przy Wydziale Polonistyki ( O B T A claw 1966; Widmo. Zycie i twórczość Ludwika De Laveaux, W r o ­U W ) . Publikował w „Odrze" i poświęconym muzyce chrześci­ claw 1988; Posągi i ludzie. Antologia tekstów o rzeźbie polskiejjańskiej k w a r t a l n i k u „Ruah". Śpiewa w warszawskiej scholi gre­ goriańskiej Sanctae Crucis. W r a m a c h p r o j e k t u „Ludus D a n i e XIX w., IS P A N , Warszawa 1993 (wspólnie z P i o t r e m Szuber­ tem) ; Май mistrzowie polskiego pejzażu XIX w., N e r i t o n , War­lis" współpracował ze Scholą Teatru Wiejskiego Węgajty. szawa 1997; Nokturny. dy, Warszawa 1999. Widoki nocy w malarstwie polskim, Arka­ Victor Turner - ( 1 9 2 0 - 1983) w y b i t n y a n t r o p o l o g k u l t u ­ ry, badacz terenowy, religioznawca; p o d o k t o r a c i e n a u n i ­ wersytecie w M a n c h e s t e r (Schism and Continuity in an Afri­ Wojciech Michera - a n t r o p o l o g k u l t u r y , a d i u n k t w I n s t y t u ­ can Society: The Study of Ndembu Village Life, 1957) prze­ cie K u l t u r y Polskiej U W , wykładowca w A k a d e m i i Teatral­ niósł się d o U S A i t a m w r o k u 1968 uzyskał profesurę n a nej w Warszawie, twórca telewizyjny. A u t o r książki Antiuniwersytecie w C h i c a g o , a p o dziesięciu l a t a c h został p r o ­ -Daniken oraz w i e l u p u b l i k a c j i z zakresu a n t r o p o l o g i i fesorem a n t r o p o l o g i i i religioznawstwa n a U n i v e r s i t y o f V i r ­ wybraźni. ginia; a u t o r k o n c e p c j i d r a m a t u społecznego oraz communi­ tas, badacz rytuału i jego symbolicznej s t r u k t u r y . N a j b a r d z i e j Dietz-Rudiger Moser - germanista o zainteresowaniach znane prace T u r n e r a - oprócz trzech m o n o g r a f i i afrykań­ folklorystycznych i m u z y k o l o g i c z n y c h , profesor u n i w e r s y t e ­ skiego p l e m i e n i a N d e m b u z Z a m b i i - t o : The Ritual Process: tu monachijskiego, dyrektor Instytutu Historii Literatury Structure and Anti-structure ( 1 9 6 9 ) , Dramas, Fields and Me­ Bawarskiej, r e d a k t o r k w a r t a l n i k a „Literatur i n B a y e r n " ; a u ­ tor k i l k u n a s t u książek, m . i n . Fastnacht. Fasching. Kameval. taphors: Symbolic Action in Human Society ( 1 9 7 4 ) , Variations Das Fest der verkehrter Welt ( 1 9 8 6 ) , Maskeraden auf Schlittenof the Theme of LimiriaUty ( 1 9 7 7 ) , Image and Pilgrimage i n ( 1 9 8 7 ) , Brauche und Feste im christlichen Jahreslauf ( 1 9 9 3 ) , Christian Culture: Anthropological Perspectives ( 1 9 7 8 ) , From Ritual to Theater: The Human Seriousness of Play ( 1 9 8 2 ) . Lexikon der deutschen Gegenwartsliteratur ( 1 9 9 7 ) . Włodzimierz Karol Pessel - s t u d e n t wiedzy o k u l t u r z e w I n s t y t u c i e K u l t u r y Polskiej U W , r e d a k t o r naczelny stu­ d e n c k i e g o miesięcznika „Uniwersytet K u l t u r a l n y " i prezes S t u d e n c k i e g o Koła K u l t u r o z n a w c z e g o . Z zamiłowania skand y n a w i s t a : interesuje się zwłaszcza kulturą duńską, a obec­ nie pisze pracę magisterską o M u m i n k a c h f p o d k i e r u n k i e m prof. R o c h a S u l i m y ] . Publikował w S t u d e n c k i m K w a r t a l n i ­ k u N a u k o w y m „Rubikon" i w „Res Publice N o w e j " . Andrzej Pieńkos - a d i u n k t w I n s t y t u c i e H i s t o r i i S z t u k i U W . W r a z z żoną, J o l a n t ą Chrzanowską-Pieńkos, o p u b l i k o ­ wał Słownik artystyczny Paryża i regionu lle-de-France ( W a r ­ szawa 1996) i Leksykon polskiej sztuki XX w. (Poznań 1997). Prace z zakresu h i s t o r i i sztuki nowoczesnej (książka Okrop­ ności sztuki, G d a ń s k 2 0 0 0 ) , k r y t y k i artystycznej i eseistyki dotyczącej k u l t u r y publikował w l i c z n y c h czasopismach. Marta Pietrzykowska - s t u d e n t k a p o l o n i s t y k i i V r o k u wie­ dzy o k u l t u r z e n a U W . Z a j m u j e się uczeniem o b c o k r a j o w c ó w polskiego. Publikowała m . i n . w „Odrze", „Kulturze Współ­ czesnej", sekretarz r e d a k c j i „Sztuka i Filozofia". Tomasz Rakowski - d o k t o r a n t w I n s t y t u c i e K u l t u r y Pol­ skiej U W , r e d a k t o r antropologicznego pisma „Opcit", lekarz. Z a j m u j e się antropologią ciała i antropologią nędzy. Czesław Robotycki - a n t r o p o l o g k u l t u r y , profesor d r h a b . K i e r o w n i k I n s t y t u t u E t n o l o g i i UJ. A u t o r l i c z n y c h artykułów i książek, m . i n . Etnografia wobec kultury współczesnej, Nie wszystko jest oczywiste. Z a j m u j e się analizą różnych f o r m polskiej k u l t u r y współczesnej (świadomość n a r o d o w a , twór­ czość amatorska, teatr a l t e r n a t y w n y , obyczajowość s u b k u l ­ t u r ) . Jest r e d a k t o r e m serii w y d a w n i c t w a UJ Anthropos. Maciej Różalski - s t u d e n t filozofii na U n i w e r s y t e c i e W a r ­ szawskim. Z fascynacji kucharz (absolwent szkoły k u l i n a r ­ n e j ) . C z ł o n e k grupy muzycznej „Super G i r l ćk R o m a n t i c Boys". O d dwóch l a t zajmuje się brazylijską C a p o e i r a w g r u ­ 286 Jerzy Sławomir Wasilewski - e t n o l o g , d o k t o r h a b i l i t o w a n y , pracuje w Katedrze E t n o l o g i i i A n t r o p o l o g i i K u l t u r o w e j U W . W l a t a c h 1971-80 b y l u c z e s t n i k i e m corocznej ekspedy­ c j i I H K M P A N d o M o n g o l i i . Prowadził też p e n e t r a c j ę e t n o ­ graficzną i n n y c h krajów A z j i . A u t o r książek: Podróż do pie­ kieł, rzecz o szamańskich misteriach, Warszawa 1979, Tabu a paradygmaty etnologii, Warszawa 1989. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/62c021dd211a1901d9045ae7cbb6c7a1.pdf edea284c151212e6ea265216ede5aa34 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2921 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2725 Title A name given to the resource Więdnięcie. Twórcy i trupy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4, s.273-275 Creator An entity primarily responsible for making the resource Radkowska, Magdalena Rakowski, Tomasz Banaszkiewicz, Aleksandra Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Suchoty albo więdnięcie ma osoby trzy: jedna, kiedy się ciało nie tuczy, a zawżdy z niego odchodzi, a nic nie przy bywa... druga osoba jest zla sprawa ciała, gdy wszystkie karmie w człowieku łatwie się każą... trzecia osoba: płuc gnicie początek ma od głowy. - Hieronim Spiczyński, „Zielnik", 1556' ALEKSANDRA M A G D A L E N A 2 0 wysuszonym ciele, ze zwierzęcą kocią głową. Suchotnik w ludowych opowieściach to osoba, któ­ ra więdnie i traci ciało (suchoty, dawna nazwa gruźlicy, to także określenie dotyczące wyniszczenia spowodowa­ nego przewlekłą chorobą płuc, zanikiem elementu cia­ ła, np. szpiku kostnego). Na uwiąd, schnienie, charłac­ two powstają leki, mikstury i obrządki nasycające i wy­ pełniające ciało; może być to borsucze sadło, okłady z ciepłych jeszcze wnętrzności, ciepła krew końska lub spisany przez Biegeleisena sposób: „gdy kobieta choru­ je, wziąć owcę, gdy mężczyzna - skopa, zdjąwszy z nich skórę tak całkiem jak jest, utłuc, usiekać, w kocioł z wo­ dą włożyć i gotować, a potem kąpać się i myć — czyniąc to po trzykroć". Podobne wyobrażenia przedstawiają zażegnywania słyszane z ust zamawiaczy i szeptunów: „Święty Gabryjelu! Weź te suchości! A nalej w te kości tłustości!" W wyobrażeniach suchot ciało zanika, aż do najgłębszych warstw - kości i szpiku. 3 4 Gruźlica otacza się również metaforami wilgoci 1 flegmy. W ludowych opowieściach o stworzeniu czło­ wieka nieczystości ukryte w ciałach przedstawiane są jako diabelski śluz, plwocina. Mity Hucułów snują opowieści o pierwszym człowieku, obdarzonym dosko273 RADKOWSKA T O M A S Z B ardzo obszernym źródłem ukazującym suchotni­ ków w coraz to innej perspektywie jest dziedzic­ two znachorskich zamów, leków, ludowych etio­ logii. Wywołują one nieraz uśmiech, nieraz zdziwienie i dreszcze, charakteryzują się jednak specyficzną logi­ ką. Henryk Biegeleisen w obszernym dziele Lecznictwo ludu polskiego wydanym w 1929 roku pisze: „Lud nasz wyobraża sobie (...) duchów tej lub owej choroby (...) Zły duch, gdy upodoba sobie, czyli «wda się w kogoś» - jak mówią wieśniacy - to włazi w niego - siedzi w środku i dokazuje: krzyczę ryczę, czasem wyskakuje do góry. Sprawcą choroby - według mniemania na­ szych włościan - bywa obcy, wrogi człowiekowi, zły duch, co uwydatniają w wyrażeniu: «Tłukła ją choroba», «zimno ją trzęsło» i t p . " Takie „niematerialne" si­ ły rozstrajające organizm wypełniają tańce syberyj­ skich szamanów walczących o ciała i dusze swych współplemieńców. Obrzędy dotyczą światów duchów i groźnych bóstw (tworzących liczne hierarchie). Tań­ czący czarownik obcuje z duchami chorób w sposób bardzo cielesny, zwyczajny - zbliża się do chorego i ob­ wąchując go, próbuje odnaleźć miejsce, w którym schował się duch (abaasy). Opowiada później o spo­ tkanych istotach i wyrysowuje ich sylwetki. Abaasy, jakucki duch choroby, ukonkretyzowany jako duch gruźlicy, jest zwartą i wąską postacią, wyniszczoną, BANASZKIEWICZ R A K O W S K I Więdnięcie* Twórcy i trupy Wstęp do antropologii gruźlicy nałym, nieśmiertelnym ciałem, które czart opluwa swoją nieczystością; stwórca, widząc, co się stało, wy­ wraca skórę Adama na drugą stronę, od tej pory pod nią skrywają się wszelkie złe duchy: choroby, śluzy i wilgocie. Wilgoć i nieczystość towarzyszyła średnio­ wiecznym oparom unoszącym zarazę, wilgoć jest zna­ kiem i naturą gruźlicy. Susan Sontag w książce o metaforyzacji chorób pisze: „Uważano, że gruźlica jest chorobą związaną z wilgocią, przypadłością parnych i cuchnących miast. Wnętrze ciała ulegało zawilgot­ nieniu (ulubionym określeniem była tu «wilgotność płuc») i należało je osuszyć". 5 Wreszcie włosy, sierść i pióra. W słowiańskich i azjatyckich mitach zestawianych przez Ryszarda To­ mickiego istoty przedludzkie pokryte są sierścią, któ­ rą tracą, stając się ludźmi. Archaiczne runo jest więc atrybutem pół zwierzęcych, pół ludzkich demonicz­ nych stworzeń. To skojarzenie (włosy - nieczyste du­ chy) zawierają języki słowiańskie (voloseh - oznacza sierść owczą, voloseh to czart, zły duch, vohsic to ro­ bactwo powodujące choroby), obecne jest również w zwyczajach mongolskich - w jurtach do czasu obcię­ cia włosów pozostaje się kimś pomiędzy człowiekiem a nie-żyjącym, nie-osobą, trupem. W ludowych, chłopskich etiologiach suchot pojawiają się opowieści o połkniętych włosach lub piórkach - płuca schną, ponieważ oplątują je długie włosy. Stosownie do tych wyobrażeń siedliskiem duchów gruźlicy zostają pokry­ te sierścią domowe zwierzęta - krakowiacy na sucho­ ty zalecają, jak pisze Kolberg, „kąpiel wraz z żywym ko­ tem lub psem w przekonaniu, aby w te zwierzęta su­ choty przeszły, które daleko za dom wyrzucają aż do trzeciego razu", zaś Biegeleisen pisze, że takiej choro­ by dostaje ten, kto kota oblewa wodą, pluje na psa, wreszcie ten, kto połknie koci włos. Często słyszymy słowa „tfu, na psa urok", co znaczy: niech na psa przej­ dzie urok, czyli choroba. 6 7 �Banaszkkwkz, Radkowska, Rakowski • WIĘDNIĘCIE. TWÓRCY 1 TRUPY W mitach i przedstawieniach „typu ludowego", w tekstach etnografii, ciało suchotnika mieści się gdzieś pomiędzy ciałem człowieka a ciałem wychudzo­ nego kota, demona, ttupa. Sytuacja nabywania nowego, chorego ciała, przej­ ście od ciała sytego, wypielęgnowanego do ciała gruź­ liczego posiada swe symboliczne przystanki - momen­ ty chwilowej utraty tożsamości. Przykładem mogą być tu losy Hansa Castorpa z Czarodziejskiej Góry. Pierw­ sze tygodnie pobytu w sanatorium zmieniły funkcjono­ wanie bohatera tak, że przestały mu smakować ulubio­ ne cygara „Maria Mancini", których palenie było do­ tąd jego największą namiętnością: „Zastanawiałem się cały czas, co mi dolega, a teraz dopiero uświadomiłem sobie, że m i moja «Maria» nie smakuje. Ma smak pa­ pier mache' (...) To jest nie do pojęcia!" Symboliczna utrata ciała i tożsamości wyraża się metaforycznym za­ wieszeniem zwykłych i najbardziej oczywistych funkcji organizmu - zanikiem tytoniowych rozkoszy. Po pew­ nym czasie dokonuje się przemiana - hamburski mieszczanin nabywa nowego, gruźliczego ciała, wraca też smak i aromat „Marii". 8 Cierpienia związane z gruźlicą długo uważane były przez wielu za nobilitujące i uszlachetniające. „Kiedy byłem młody, nie potrafiłem uznać za lirycznego poetę nikogo, kto ważył więcej niż dziewięćdziesiąt dziewięć funtów" - miał powiedzieć Teodor Gautier. W mitolo­ gii tej choroby wyróżnia się bowiem przede wszystkim bladą twarz (kojarząca się z przezroczystością), pod­ krążone świecące oczy i niezwykłą szczupłość. Ten ob­ raz widać też w portretach emigrantów-gtuźlików opi­ sywanych przez Barbarę Zaorską: „Dziwna ta choroba osłabiając ciało nie pozostawiała widocznych uszko­ dzeń. Chory chudnie, na jego twarzy maluje się depre­ sja i niepokój. Koresponduje to z przezroczystością skóry, pozwalającą widzieć przepływającą w żyłach krew, jego twarz wydaje się być oświetlona jego wnę­ trzem (...) Ceglaste zaczerwienienie policzków pod­ kreśla biel zębów, a oczy lśnią pięknie, ocienione dłu­ gimi rzęsami. Również włosy koloru rudego krzyżujące się ze światłem podkreślały bladość twarzy cho­ rych". Nowe ciało staje się lekkie i przezroczyste. W i ­ zerunek wnętrza, gałązek płuc wywołanych przez apa­ rat Roentgena, nadaje płucom i ciału status substancji eterycznej, subtelnej, podobnie jak subtelne są twór­ cze umysły Europy. Ciało zaczyna fascynować; jego zdjęcie - zdjęcie rentgenowskie - można, jak to robią bohaterowie Manna, nosić w kieszeniach. 9 Dążenie do wychudzonego ciała, czy po prostu nie-ciała, charakteryzuje także współczesny kanon urody. „Czuję się wypożyczona fizjologii. Muszę odżywiać cia­ ło, nosić je ze sobą, gdy w środku czuję się kimś innym. Niecielesnym" - mówi Sandra K., anorektyczna boha­ terka opowiadania Manueli Gretkowskiej. Dzisiej­ sze heroinowe dzieci (jak można by określić ten typ urody, nie bez związku z używkami) odsyłają nas jed­ nak do zewnętrzności, wyglądu, w którym wszystko 10 274 musi być w całkowitym porządku, bez objawów choro­ by jako czegoś nieestetycznego. Dwieście lat temu suchotniczy wygląd oznaczał cierpienie, kojarzono go z pożądaną melancholią, inte­ resującym smutkiem. Gruźlica „uduchowiała". Nada­ wała wrażliwość konieczną do tworzenia, stawiała chorego w rzędzie istot szczególnych, ludzi pięknych i uduchowionych, delikatnych i wysublimowanych, o szerszej wyobraźni i horyzontach myślowych, wyno­ siła ponad przeciętność. Współczesność zapożyczyła sobie suchotniczy ka­ non urody, odrzucając to, co w nim związane z choro­ bą. Dziś mówi nam tylko tyle, że poddaliśmy odpo­ wiedniej dyscyplinie nasze ciała, że nie ulegamy jego kaprysom. Pozostaje jednak siła mitu, lecz mitu bez chorobowego brudu ciała, bez możliwych procesów gnilnych. Romantycznego gruźlika uwznioślała bliska śmierć - tajemnica. Suchotnicy przeznaczeni byli do krótkiego, szybkiego życia i rychłego się z nim poże­ gnania. Współcześnie śmierć zostaje zwykle odrzucona w labirynty szpitala. Wciąż jednak fundamentem anorektycznego wzorca piękności, podobnie jak mitu gruźlicy, jest niezgoda na własną cielesność. Georges Bataille pisał: „Ludzie potrafili zamknąć w ciasnych granicach świat zwierzęcej cielesności, nigdy przecież nie mieli zamiaru wyeliminować go całkowicie. Ba, nawet nie mogliby o tym marzyć; musieli się zadowo­ lić ukradkowym zepchnięciem go na bok, usunięciem z kręgu światła i osadzeniem w mroku nocy, gdzie nie zwraca uwagi. Miejsce nieczystości jest w cieniu, gdzie nie dosięgają jej spojrzenia. (...) Jedynie człowiek zda­ je się wstydzić natury, z której przychodzi i której czę­ ścią nie przestaje być ani na chwilę (...) Urządziliśmy ten uczłowieczony świat na nasz własny obraz, usuwa­ jąc z niego nawet ślady tej natury; w szczególności wy­ rzuciliśmy z niego wszystko, co mogłoby nam przypo­ minać o sposobie wychodzenia z niej. Ludzkość jako całość podobna jest do parweniusza wstydzącego się swojego niskiego pochodzenia". 11 Zafascynowanie tak wówczas popularną i częstą cho­ robą łączyło się z pragnieniem odcieleśnienia, ukulturowiało kaszle i krwotoki, umieszczało je w mentalnym konstrukcie i wynosiło w rejony sztuki. Za najlepszego artystę uważano wówczas często tego, który wypluwa z siebie krew, wypluwa brudne wnętrze, którego ciało niknie, dematerializuje się i roztapia w nadmiernych płynach wydzielanych przez chorobę. Wraz z przemija­ niem materii buduje się duchowość. Szopen - wątły, de­ likatny, blady - według niektórych tworzył tak niebywa­ łe kompozycje, gdyż przesuwał się na wyższy stopień du­ chowości, ciało coraz mniej mu przeszkadzało. Oczywiście romantyzm nie był pierwszy w kojarze­ niu szczupłości, wątłości z acielesnością i duchowo­ ścią. Pustelnicy, asceci wyrzekali się jedzenia, seksual­ ności, by pokazać, że ciało to tylko więzienie dla duszy, kara za człowieczeństwo. Wyrzekając się tego, co ma­ terialne i cielesne, rozmawiali z Bogiem. Gretkowska �Banaszkiewicz, Radkowska, Rakowski * WIĘDNIĘCIE. TWÓRCY I TRUPY zdaje się sugerować, że współczesna negacja cielesno­ ści również prowadzi nas w rejony zamieszkane przez sacrum. Jest to jednak chyba pewna literacka prowo­ kacja. Bo choć opis Sandry K. w wielu miejscach do­ brze oddaje klimat opowieści wielu kobiet chorych na anoreksję, to raczej trudno byłoby obronić tezę, że ist­ nieje jakaś pełna kontynuacja, tożsamość w kulturo­ wych wzorcach przekazywanych nam przez anahoretów, ascetów, gruźlików i dalej anorektyków. Mitologia anoreksji - podobnie jak niegdyś mitolo­ gia gruźlicy - robi jednak swoje. Spotykamy się więc z opowieściami, nie tylko w literaturze, których boha­ terki, rezygnując z fizjologii, stają się bliższe świętości. Sandra K. w pewnym momencie przestaje jeść, opada z sil i zaczyna mieć moc przepowiadania przyszłości: „Ważę 40 kilogramów. Im jestem szczuplejsza, tym le­ piej się czuję. Oblewa mnie fala szczęścia. W głowie rozbłyskuje światło, widzę kolorowe, trójwymiarowe obrazy. Świat znika. (...) Rysuję strzałki w górę albo w dół przy notowaniach giełdowych. To takie proste. Do wyboru trzy możliwości: hossa, bessa, marazm. Nie­ kiedy gazetowe zdjęcia się ruszają i widzę, co będzie da­ lej. (...) Najszczęśliwsza jestem nocą. (...) Już nie wiem, co jest wizją, co mną. Mieszają się we mnie w jedno. W ciemnościach lekko świecę. Fosforyzująca poświata otacza moje smukłe kości. Dopiero teraz wiem, czym jest szczęście. Moje poprzednie życie było wulgarną bzdurą. Kobieta powinna być subtelna i uduchowiona. Nikogo nie potrzebuję, żywię się własną euforią. Me­ dium to kanał. Medium jest rynsztokiem dla transcen­ dencji, łączący ciężki świat materii z eterycznym za­ światem". Negacja uwzniośla, wyzwolenie z ciała przynosi nowy rodzaj istnienia w świecie. „Nie otwie­ ram oczu. Nie jedząc, nie pijąc, nie ruszając się, nie mam przemiany materii. Zastygam w absolutnym bez­ ruchu. Pomaga mi to w koncentracji na jednej myśli. Ona wchłania inne. Absolut" — pisała Gretkowska. nych torturach, jakimi poddawany jest ich przewód pokarmowy. Chorobę Szopena, który może być mode­ lowym przykładem romantycznego mitu gruźlicy, dłu­ go ukrywano. Po jego śmierci w wielu publikacjach eksponowano niedomagania serca, ale jednocześnie dla wielu był on przykładem artysty doskonałego i i m bledszy, niewidzialny, tym prawdziwszy. Tuberkuloza - groźne rozpoznanie stawiało koniec życia w niewiadomej, ale nieuchronnie bliskiej przyszło­ ści; krzyczało memento moń. Zmieniało się całe życie, jak w przypadku bohatera Tomasza Manna: „najpóźniej po upływie pół roku nie myśli o niczym innym, jak tyl­ ko o temperaturze. A najdalej po roku jest tak, że już nigdy nie będzie w stanie myśleć o niczym innym". Go­ rączka stale trawiąca suchotników dodatkowo wzmaga­ ła napięcie nerwów: „te resztki płuc bardziej zasilają wy­ obraźnię aniżeli butelka, którąśmy wypróżnili" — mówią o swoim chorym współlokatorze studenci we Wspólnym pokoju Zbigniewa Uniłowskiego. Właściwie nigdy nie było jasne, dlaczego właśnie gruźlica miała czynić w psychice człowieka tak głębo­ kie zmiany. Ten silnie utrwalony mit o chorobie wzbo­ gacającej duchowo skłaniał chorego do uznania siebie za natchnionego. Człowiek stawał się szlachetny w oczach swoich i innych ludzi, na gruźlicę miały za­ padać tylko określone jednostki. W rzeczywistości su­ choty przetaczały się przez domy, pralnie i salony, były wszędzie tam, gdzie sięgała biologia. 12 13 Anorektyczne postacie są jednym z przykładów po­ wszechnego dzisiaj, a może zapoczątkowanego właśnie w procesie romantyzacji gruźlicy, utożsamiania wyglą­ du z osobowością. Moda ta niegdyś przynależna sfe­ rom wyższym rozpowszechniła się w dwudziestym wie­ ku. Dobrze to ujęła Susan Sontag: „Z czasem suchotniczy wygląd, który symbolizował pociągającą bez­ bronność i wyższą wrażliwość, stał się ideałem urody kobiecej, podczas gdy wybitni mężczyźni połowy i koń­ ca dziewiętnastego wieku hodowali brzuchy, budowali imperia przemysłowe, pisali setki powieści, toczyli woj­ ny i plądrowali całe kontynenty." 14 Szczupłe, piękne kobiety, modelki zachwycają, bu­ dzą pożądanie, także zazdrość. Ale ten typ urody mo­ że też przerażać. Zbyt wychudzone ciała, prawdziwe anorektyczki kojarzone są ze zwiastunem śmierci. Anielskiej melancholii blisko jest do trupiej postaci, kostuchy. Modelki podziwiane przez nas za panowanie nad swoim ciałem od czasu do czasu zaskakują widza szczerymi wyznaniami, w których opowiadają o okrut­ 275 Przypisy 1 Za: Barbara Zaorska, Ich mizeria tułacza z gruźlicą w tle, Warszawa 2 Henryk Biegeleisen, Lecznictwo ludu polskiego, Kraków 1929, s. 3. 1998. 3 Tamże, s. 188 4 Tamże, s. 186 5 Susan Sontag, Choroba jako meta/ora, Warszawa 1999, s. 19 6 Ryszard Tomicki, Ludowe тку o stworzeniu człowieka, „Etnogra­ fia Polska" t. X X I V z. 2, 1980. 7 Oskar Kolberg, Lud, jego zwyczaje..., 8 Tomasz Mann, Czarodziejska Góra, 1953, s. 80-82 t. 7, 1964 9 Barbara Zaorska, op. cit., s. 37. 10 Manuela Gretkowska, hlamiętnik, Warszawa 1999, s. 28 11 Georges Battaile, Historia erotyzmu, Kraków 1992, s. 50 12 Manuela Gretkowska, op. cit., s. 42 1 3 Tamże s. 44 1 4 Susan Sontag, op. cit., s. 33 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/77309ec60785424b12b35876bd52f9ad.pdf 4371bdde3e7555eb95ad145f52f4affc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2920 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2724 Title A name given to the resource Koniec świata, choroba i sąd ostateczny / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4, s.249-262 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S łobodzianek: Obywatel Paradoksiewicz, jeśli wolno się tak wyrazić. Jego dziedziną jest dwu­ znaczność i sprzeczność. Wymyka się interpreta­ cjom, które z natury rzeczy dążą do przyszpilenia, zmienia się jak Proteusz. Potrzebny byłby ktoś w ro­ dzaju Heisenberga, kto na użytek teatru Slobodzianka sformułowałby zasadę nieoznaczoności". Tymi słowa­ mi Janusz Majcherek zdyskredytował trud, jakiego chciałbym się podjąć w niniejszej pracy. A mianowicie próbę rozjaśnienia sensów zadanych w obrębie struk­ tury symbolicznej, tworzonej przez teksty dramatów Tadeusza Slobodzianka. Chociaż nie sądzę, bym miał się stać Heisenbergiem humanistyki, spróbuję jednak oświetlić pewne aspekty dramaturgicznego dzieła bia­ łostockiego twórcy, które wydają mi się istotne dla je­ go zrozumienia. Głos mój nie pretenduje do całkowi­ tego wyjaśnienia problemu, skonstruowania jedno­ znacznej, logicznej formuły, „równania na Slobodzian­ ka". Moje ambicje są znacznie skromniejsze: włączenie się w dialog tekstów, odniesienie do dalszych symbo­ licznych połączeń, które przybliżają sens do bardziej racjonalnej jasności, ale nie osiągają jakości czystych pojęć. 1 M A R I U S Z CZAJA Koniec świata, choroba i sąd ostateczny 2 3 Punktem wyjścia dla mojej interpretacji będą teksty sześciu dramatów Slobodzianka, wydrukowanych w „Dialogu", uzupełnione w przypadku dwóch sztuk, tj. Obywatela Pekosiewicza i Proroka Ilji, o ich wersje sceniczne, w znaczny sposób odbiegające od opubliko­ wanych. Sądzę, że zarówno w jednym, jak i w drugim wypadku zmiany na poziomie sensów generowanych przez te teksty są na tyle istotne, że pominięcie ich w analizie poważnie zubożyłoby interpretację. Apokaliptyczne historie Tadeusza Slobodzianka pretacji, dla dotarcia do zadanego przez nie sensu. Tym też tropem chciałbym podążać w swoich rozważa­ niach. Nawiążę w nich do pewnych idei, rozwijanych na gruncie hermeneutyki, posługując się w interpre­ tacji symbolami, jako swego rodzaju detektorami sen­ su. Wykorzystam przy tym symbole oferowane przez same teksty dramatów Slobodzianka. 9 Był kiedyś Wiek Złoty, czyli dawne dobre czasy 4 6 5 Słobodzianek w podtytułach swoich dramatów sta­ le umieszcza słowo „historia". Car Mikołaj to „historia tragikomiczna". Obywatel Pekosiewicz i Obywatel Pekoś - „smutna i pouczająca historia". Turlajgroszek — „hi­ storia naiwna dla teatru lalek". Prorok llja, który w wersji z „Dialogu" pozbawiony był podtytułu, zyskał (w tekście z Archiwum krakowskiej PWST) miano „nieprawdopodobnej historii w X I V scenach". Merlin został nazwany „inną historią", a Kowal Malambo „argentyńską historią". Rozważając znaczenie słowa „historia" S. Czarnowski stwierdza, iż „mogą składać się na nią same wymysły i brednie, jedynie ważne jest, że przedstawia fakty minione w ich kolejnym następ­ stwie, dochodząc do teraźniejszości czy też do jakiegoś momentu przeszłości, rozumianego jako punkt końco­ wy łańcucha, że przeto czas, który upłynął między po­ czątkiem i końcem, przedstawiony jest jako „dzieje" jest wypełniony następującymi po sobie imionami, po­ staciami, czynami i zdarzeniami". Wiąże się więc „hi­ storia" z pewną sekwencją zdarzeń, będącą przedmio­ tem badania, relacjonowania, przekazu. Ta sekwencja tworzy czas. „Historia opowiada o tym, co wypełnia płynący czas". Sądzę, iż próba określenia rodzaju cza­ su, konstytuowanego przez zdarzenia w dramatach Slobodzianka, może mieć duże znaczenie dla ich inter7 8 249 Przywołując symbol Złotego Wieku nie mam na myśli jedynie greckiego mitu o pięciu rasach ludzkości, zapisanego przez Hezjoda. Chodzi mi raczej o kom­ pleks wyobrażeń na temat czasu, który występował i nadal występuje powszechnie w wielu kulturach. Obecny jest w mitologiach, ale także w filozofii, ideolo­ giach politycznych i literaturze. Jego rysem charakte­ rystycznym jest napięcie pomiędzy teraźniejszością i przeszłością, które przybiera formę opozycji zoriento­ wanej aksjologicznie. Segmentuje on „kontinuum cza­ sowe wedle porządku wartości, pożądane skupiając w przeszłości, odrzucane zaś przypisując dniom dzisiej­ szym". W Wieku Złotym, u początku czasów, wystę­ powało w obfitości to wszystko, czego obecnie brak. „Upływ czasu oznacza stopniowe oddalanie się „po­ czątków", a zatem utratę pierwotnej doskonałości. Wszystko, co trwa, kruszy się, ulega degeneracji po to tylko, by w końcu ulec zagładzie". 10 11 12 Bohaterowie Cara Mikołaja znają doskonale ten sposób odczuwania czasu. Dla nich prawdziwe życie istniało „za cara". Wtedy: żyli oni wszyscy jak u Pana Boga za piecem. Polacy nosa nie zadzierali. Bolszewicy krwi nie psuli. Młodzi do cerkwi chodzili. Krowy więcej mleka dawały. Zyto lepiej rosło. Kartofle. Wszystko było lepiej. Wszystko. (CM, s. 12). Przytoczona przeze mnie wypowiedź wyszła z ust karczmarza Gajsta, który dokonuje czegoś w rodzaju antropologicznego opisu stanu świadomości białoru- �Mariusz Czaja • KONIEC ŚWIATA, CHOROBA I SĄD OSTATECZNY skich chłopów. O n i sami wiedzą po prostu, że „Skoń­ czyli sia te czasy!" (CM, s. 7). To, co widzą teraz wo­ kół siebie N i e świat t o już, ale sracz! I nie ludzie już żyjo, a gównojady, co każde gówno zjedzo i jeszcze powiedzo: o jaka słodka gruszka! ( C M , s. 14) Po prostu „cały świat zdumiał" (CM, s. 21) i „pędzi ku zatracie" (CM, s. 34). Jest coraz gorzej i gorzej: „lu­ dzie w nędzy umierają", „popy tylko piją i dupczą", „baby malują się", „młodzi starych nie szanują", „Pola­ ki cerkwie w kościoły zamieniają" (PI, s. 11). Duża część negatywnych zjawisk dostrzeganych przez chłopów to po prostu zmiany. Już nie jest tak, jak dawniej bywało i dlatego jest źle. Ich postawę moż­ na określić jako tradycjonalistyczną: przywiązani są do wszystkiego, cokolwiek nosi na sobie sakrę przeszłości, idealizują to, co przeminęło i przemija. Taka postawa charakterystyczna jest dla sytuacji, gdy uświęcone przez pokolenia wzory kulturowe nagle ulegają zała­ maniu. Wtedy właśnie stają się one znakami utraconego Raju. W Proroku llji Krzyżownicy śpiewają: 13 N a d rajskim ogrodem S ł o n e c z k o zachodzi, A przed rajem A d a m S t o i , gorzko płacze oka nieco zaskakująca, wszak w myśli chrześcijańskiej Jezus Chrystus jest tym, który ludzkości miał przywró­ cić Raj. Ale perspektywa Kowala jest w bardzo małym stopniu chrześcijańska. Poza dziesięć przykazań jego wiara nie wykracza. W soteriologiczną moc Chrystusa zdaje się wątpić. Rzeczywistość, w której żyje, jest dla niego Piekłem. Podobny obraz występuje w Merlinie: I rozgniewał się Pan, I z R a j u i c h wygnał, I do Piekła posiał, A z n i m i ludzkość c a ł ą . ( M s. 8-9) C o p r a w d a , p o t e m Syn Boży Jednorodzony zstąpił d o Piekła, I zabrał stamtąd A d a m a , Ewę, i ludzkość całą. ( M , s. 9) A l e ludzkość okazała m u czarną niewdzięczność I z n o w u pycha, gniew, zawiść, l e n i s t w o , C h c i w o ś ć , lubieżność i nienasycenie Królować na t y m świecie jęły. ( M , s. 10) Konsekwencją ujmowania czasu za pomocą obrazu Złotego Wieku jest negacja teraźniejszości posunięta do tego, by widzieć w niej dziedzinę naznaczoną dzia­ łaniem szatańskim. Stąd już tylko krok od stwierdze­ nia, że Stwórca O świecie O R a j u m ó j , Raju Zapomniał Przecudny Edenie Człowiek Jakże byłem szczęśliwy Przebywając z n i m . . . ( P I . N H , s. 2 0 ) Sobie sam 1 4 Radzić m u s i . (T, s. 44) Raj oznacza warunki życia i stan egzystencji pierw­ szych ludzi przed upadkiem. Stan doskonałości, wol­ nej od cierpień. Kowal Malambo również wspomina czasy, gdy „Ta ziemia była rajem" ( K M , s. 48). Czasy, w których tacy jak on 15 16 N i e wiedzieli C o t o pycha, C o t o gniew, C o t o zawiść, C o to chciwość, C o t o lenistwo, Albo nie do końca jest dobrym Bogiem. Może to po prostu złośliwy Demiurg? Bohaterowie Slobodzianka nie tylko w tej sprawie zdradzają gnostyckie skłonności. Warto zaznaczyć, iż ów „gnostycyzm" nie jest bynajmniej konsekwentny. Wizje rajskiej szczęśliwości, jakie prezentują, dalekie są od duchowych uniesień i spekulacji metafizycz­ nych. Na wskroś przenika je sensualizm i konkretność. W Proroku llji, na przykład, pojawia się obraz Raju, w którym wybrańcy biały chleb z masłem j e ś ć będą i ruską wódką jego zapijać. C o t o nienasycenie, ( P I , s. 12) C o t o dzikie żądze. ( K M , s. 48) Był to bezgrzeszny wiek, okres pierwotnej jedności, całkowitej harmonii i błogości. Pomiędzy tą waloryzowaną dodatnio przeszłością a teraźniejszością zaistniało wydarzenie, które odmie­ niło postać świata. Ustaliło wyraźną cezurę, odzielającą czas szczęśliwości od obecnego, upadłego trwania. Dla chłopskich bohaterów Cara i Proroka takim wyda­ rzeniem było zamordowanie cara Mikołaja przez bol­ szewików. Dla Kowala - co paradoksalne - przybycie Jezusa. Z nim bowiem pojawiły się diabły, a Raj zamie­ nił się w Piekło. Ta idea wydaje się na pierwszy rzut 250 Kowal od Raju w wydaniu kostycznego Sw. Piotra woli grę w truko, tinto i Lolę. Tym, do czego wzdycha Kowal, jest młodość, pełnia życia, strumień energii: Pamiętasz mój stary Jak było się młodym K u l o się k o n i e t a k : P a c h - t r a c h p a c h - t r a c h (...) Piło się t i n t o t a k : Ciach-pach ciach-pach G r a ł o się w t r u k o tak: E n - v i - d o flor (...) (...) �Mariusz Czaja * KONIEC ŚWIATA, CHOROBA I SĄD OSTATECZNY Szło w t e d y m a l a m b o t a k : Szak-czak szak-czak (...) Szło w t e d y z L o l ą t a k . ( K M , s. 9-10) Tym, co najbardziej doskwiera Kowalowi, jest upływ czasu, przemijanie, śmiertelność. Nie chodzi tu jedynie o jednorazowy upadek, który wyrwał ludzkość z „raju archetypów". Ale także o to, że świat ciągle się starze­ je, a więc zgodnie z logiką myślenia w kategoriach Zło­ tego Wieku, pogrąża się coraz bardziej w niedoskonało­ ści i chaosie. Kuźnia Kowala rozpada się, usycha drze­ wo orzechowe, coraz więcej diabłów czyha na duszę pa­ na Biedy. W barze wszystko drożeje, obyczaje się psują, psuje się muzyka i tinto, nawet kobiety zaczynają się farbować. Czas jest naznaczony złem, zepsuciem. To, co argentyński kowal zarzuca chrześcijaństwu, to w gruncie rzeczy „wrzucenie" go w historię. Skarży się on w imieniu wszystkich „ludzi archaicznych", że chrześcijaństwo zabrało im bytujące poza historią ko­ smiczne bóstwa. Mimo oficjalnie wyznawanego chrze­ ścijaństwa, nie przyjęli oni nigdy konsekwencji Wciele­ nia, które uświęciło historię. Ich chrześcijaństwo to chrześcijaństwo kosmiczne. Jego cechą charaktery­ styczną jest „tęsknota za Rajem, pragnienie odnalezie­ nia Natury poprawionej i niezniszczalnej, wolnej od wstrząsów związanych z wojnami, kataklizmami, pod­ bojami". Jezus w tej wizji to zapoznany dobroczyńca, wędrujący w towarzystwie „Pieterpawła", nagradzający tych, którzy pomimo swego ubóstwa użyczyli gościny Świętym Osobom. Jednak i on bezradny jest wobec czasu, wzdycha do swoich „młodych lat", 17 skich niż boskich, znajduje wielu zwolenników wśród chrześcijan także i dziś. Można w tym dostrzec swego rodzaju rewoltę mitycznych struktur pogańskich i gnostyckich w obrębie religii, która czas przyjmuje jako wy­ zwolenie, w której „przeszłość jawi się (...) zawsze jako możliwość przyszłości, to zaś, co zachodzi, zawsze ocze­ kuje swego potem". Religii par excellence historycznej. 20 W charakterystycznym dla tych struktur czasie cy­ klicznym „wydarzenia biegną zawsze po obwodzie ro­ tacyjnym, gdzie nie ma absolutnego «wcześniej» ani absolutnego «później»", przeszłość jest tylko prefiguracją przyszłości. „Żadne wydarzenie nie jest nieod­ wracalne, żadna przemiana nie jest ostateczna. (...) W świecie nie dzieje się nic nowego, gdyż wszystko jest tylko powtarzaniem tych samych pierwotnych arche­ typów". Skoro wszystko powtarza się w nieskończo­ ność, to możliwy jest powrót Złotego Wieku. Grzybowscy chłopi nie wierzyli w nieodwracalność historii, w śmierć cara. Uważali, że Bóg w ten sposób tylko wystawił ich na próbę, a car wróci, by zaprowa­ dzić Nowe Carstwo, w którym oni, jako najwierniejsi, będą sprawować najwyższe funkcje (KM, s. 8, 16). M i ­ kołaj Regis doskonale wpisuje się w ten mityczny sce­ nariusz. Oświadcza, iż przyszedł, 21 22 żeb zacząć wszystko o d początku i żeb z p o w r o t e m zapa­ nował na świecie ład ( C M , s. 33) Chce przywrócić Wiek Złoty, poprowadzić „malucz­ kich" do wojny o Nowe Carstwo, w którym nie będzie 18 „generałów, popów i żandarmów. I nie beńdzie panów i niewolników. Wszystkie b e n d o równe ( C M , s. 34) K i e d y „nie" było „nie", K i e d y „tak" było „tak"... ( K M , s. 8) W tradycyjnych wyobrażeniach chłopskich czas wędrówek boskich istot po świecie był też swego ro­ dzaju Złotym Wiekiem. Ale nie był to czysty czas po­ czątków, illud tempus, ale quasi-historyczny okres usta­ nawiania norm moralnych. Być może do tego okresu wzdycha jasełkowy Jezus z Kowala Malambo. Normy zostały ustanowione, ale lud boży nie garnie się wcale, by ich przestrzegać: 19 0 forsie t y l k o myśli. 1 żeby pić t i n t o , I grać w t r u k o , I z różnymi L o l a m i Tańczyć m a l a m b o . ( K M , s. 8) Co więcej, obecnie nikt Jezusa nie szanuje, nikt go nie słucha i nikt go nie kocha (KM, s. 7-8). „Kiedyś" świat był piękny i młody, teraz jest stary i brzydki. Nie do końca zgadza się to z duchem ewangelii, ale za to odpowiada pewnym wyobrażeniom, ukształtowanym w łonie chrześcijaństwa pod wpływem myśli greckiej. Model teologiczny, w którym czas początków to stan pełnej doskonałości, utraconej w wyniku grzechu, a ludzka historia znajduje się w rękach raczej szatań­ 251 Powróci pierwotne niezróżnicowanie, jedność i pełnia. W powrót do pierwotnej szczęśliwości wierzy także Kowal. Szczęśliwości symbolizowanej przez młodość: jego własną i świata. W zamian za powrót do Złotego Wieku gotów jest nawet zawrzeć pakt z diabłem. Wejść w szatańskie koło wiecznego powrotu. „Wieczny powrót" wszystkiego, negacja wyjątkowo­ ści i jednorazowego charakteru zdarzeń sprawia, że można docierać do nieskażonego „czasu początków" poprzez powtórzenie działań Nadludzkich Istot. Ta ar­ chaiczna idea leży u podstaw wszelkich rytuałów, któ­ re polegają na uobecnianiu owego pierwotnego, archetypicznego czasu. W myśli chrześcijańskiej uległa ona rewaloryzacji. Co prawda poprzez uczestnictwo w liturgii stajemy się współcześni wydarzeniom ewan­ gelicznym, ale ich jednorazowość i niepowtarzalność historyczna nie powinna (przynajmniej teoretycznie) podlegać dyskusji. „Bo raz tylko umarł Chrystus za grzechy nasze, a powstawszy z martwych, więcej nie umiera i śmierć już nad nim nie panuje (Rz 6, 9) " twierdzi św. Augustyn. 2 3 Bohaterowie dramatów Słobodzianka nie czytali ra­ czej pism mędrca z Hippony. W ich świadomości wyda­ rzenia ewangeliczne funkcjonują jako opowieść mi­ tyczna. Można i nawet trzeba je powtórzyć, by oczyścić �Mariusz Czaja • KONIEC ŚWIATA, CHOROBA I SĄD OSTATECZNY świat ze zła, unicestwić działanie czasu. Jak w archaicz­ nych rytuałach Nowego Roku, chociażby w babiloń­ skim flkitu, poprzez odegranie prazdarzenia, chcą oni przywrócić światu jego pierwotną doskonałość. Drugie Przyjście Chrystusa nie jest dla nich całkowicie nowym zdarzeniem, mającym swoje miejsce w historycznym porządku zbawienia. Jako zamknięcie cyklu, swego ro­ dzaju Wielkiego Roku, musi być ono dokładnym po­ wtórzeniem tego, co już się zdarzyło in illo tempore. Trzeba raz jeszcze ukrzyżować Zbawiciela, żeby mógł zbawić świat. Wszystkie gesty i działania muszą być ści­ słym powtórzeniem scenariusza zawartego w świętej opowieści. Ważny jest każdy najmniejszy szczegół, każ­ de słowo, każdy rekwizyt w niej wymieniony: 24 eksperymentator, traktujący ludzi jak szczury w labo­ ratorium (OPś, s. 18). I on odwołuje się do wydarzeń ewangelicznych w sposób charakterystyczny dla men­ talności archaicznej, mitologicznej. Szuka ucieczki przed Historią w świecie archetypów. Powtarza gesty sprzed dwóch tysięcy lat, aby odczynić zło świata. Przesłuchanie przez Pułkownika „Franka" utożsamia z ewangeliczną sceną u Piłata (OPś, s. 55). Spotkanie z kolegami z domu dziecka staje się dla niego Ostatnią Wieczerzą (OPś, s. 64). Odgrywa w pojedynkę Miste­ rium Śmierci i Zmartwychwstania, starając się o odpo­ wiedni dobór rekwizytów (por. jego poszukiwanie dru­ tu kolczastego na koronę cierniową, OPś, s. 65). To, co dzieje się z Pekosiem, przypomina opętanie przez archetyp opisywane przez L. Kolankiewicza. 31 Bez trzydziestu groszy wszystko nieważne (PI, s. 20) Należy więc najpierw przeprowadzić próbę, by nie nastąpiła pomyłka, przeoczenie mogące przynieść fa­ talne skutki dla świata. Czas, który upłynął od Pierwszego Przyjścia, nie ma żadnego znaczenia. Był jedynie pustym, jałowym trwa­ niem, pozbawionym treści. Trzeba go znieść, odrzucić jak zużyty przedmiot. Uwolnić się od niego i oczyścić. Drogą do tego, podobnie jak w archaicznych, pogań­ skich świętach i w karnawale, jest powrót do pier­ wotnego chaosu poprzez rytualną orgię. Wedle Eliadego „reaktualizuje ona najpierwotniejszy moment Stworzenia, bądź też błogostan początków, gdy nie ist­ niały jeszcze żadne tabu seksualne ani prawidła moral­ ne i społeczne". Krzyżownicy nie zamierzają bynaj­ mniej profanizować swojego przedsięwzięcia przez wprowadzenie weń pierwiastka seksualnego. Przeciw­ nie, chcą zapewnić sobie współudział magiczno-religijnych mocy, poprzez „wyzwolenie i wzrost ukrytych mocy seksualnych". Z chrześcijaństwem niewiele ma to wspólnego, ale też i samo przedsięwzięcie jest z gruntu pogańskie. Złożyć ofiarę z człowieka, by oca­ lić świat przed zagładą - toż to pomysł, którego nie po­ wstydziliby się Aztekowie. 25 26 27 28 Ilję-Chrystusa traktują krzyżownicy jak kozła ofiar­ nego, odpowiedzialnego za całe zło świata. Za istnienie bolszewików, za upadek obyczajów, za to, że słońce nie świeci i deszcz nie pada, za biedę i głód, choroby i śmierć (PI, s. 22-23). Stracha na wróble, występują­ cego w roli Chrystusa, biczują z pasją, w której ujaw­ nia się głęboko manichejska nienawiść do świata. Nic, dokładnie nic, nie jest na nim takie, jakie powinno być. Nie może on być dziełem transcendentnego do­ brego Boga. Dlatego mówią oni „nie" temu, co ich otacza. Zdają się podzielać wiarę gnostyków, iż żydow­ ski Jahwe to zly Demiurg (warto dodać, że biczowa­ nemu strachowi-Chrystusowi zarzucają, że jest on „Królem Żydowskim", PI, s. 22). Skoro to on jest Pa­ nem Historii i objawia się w niej, to Historię trzeba od­ rzucić, uciec od niej. 29 30 Pekosiewiczowi vel Pekosiowi również nie podoba się świat, w którym żyje. Bóg jawi mu się jako okrutny 252 Pekoś popadł w obłęd. Przygoda Kowala z powrotem do młodości zakończyła się strzelaniną i śmiercią bar­ mana. Wiara chłopów w powrót cara miała tragiczny fi­ nał dla Kośmy. Niewiele brakowało, aby podobnie stało się w przypadku Rotszylda i Proroka llji. Powrót jest nie­ możliwy, bramy Raju zostały zamknięte raz na zawsze. Jeśli zechce się je otworzyć, może się okazać, że znajdu­ je się za nimi Piekło i „Wszyscy Diabli" (KM, s. 53). Znajdując więc w Merlinie następującą zapowiedź: Będzie to słynna historia. O ludziach odważnych i dzielnych, O tym, jak konno cudownie jeździli, 0 tym, jak tarcze przepięknie dzierżyli 1 jak bukowe kopie pochylali, A kiedy kopie w drzazgi szły, Dobrych mieczów dobywali! Na wrogów tylko okrutnych i złych! (M, s. 7) domyślać się możemy, iż ta opowieść o „ludziach honoru i wiary", o idealnym świecie Złotego Wieku, skończy się znowu jakimś paroksyzmem. 32 Poszukiwacze Świętego Graala Opowieści o Świętym Graalu zawierają w sobie ele­ menty pochodzące z wielu tradycji religijnych. Można w nich odnaleźć motywy indyjskie, irańskie, greckie, arabskie, celtyckie i wreszcie chrześcijańskie. Jed­ nak, pomimo synkretycznego pochodzenia, zawarta w nich konstelacja symboliczna uważana jest za specy­ ficzną dla jednej, konkretnej kultury: kultury Zacho­ d u . Słobodzianek zasugerował w jednej z rozmów, że w Merlinie chciał „pokazać mentalność ludzi Zachodu, mentalność, która jest wykwitem określonej kultury i cywilizacji". 33 34 35 Zasadniczy rdzeń legend związanych z Graalem jest pochodzenia celtyckiego. Pierwowzorem Graala był mitologiczny Kocioł Życia, niewyczerpane źródło obfi­ tości i magicznej wiedzy, symbol wiecznego odradzania się Natury. W toku różnorodnych przekształceń i wzajemnych oddziaływań wyobrażeń chrześcijań36 �Mariusz Czaja • K O N I E C Ś W I A T ., C H O R O B A I S Ą D O S T A T E C Z N Y skich i wątków mitologicznych zosta! on utożsamiony z kielichem eucharystycznym, w który Józef z Arymatei zebrał krew Jezusa wiszącego na krzyżu. W tym względzie relacja Senectusa (M, s. 7-8) niewiele od­ biega od wersji średniowiecznych. Sama ta opowieść jest istotna o tyle, o ile motywu­ je moc, jaką miał posiadać ten niezwykły przedmiot. Moc o charakterze magicznym. Jej istota tkwi w prze­ mianie. Przemianie „ziemi jałowej" w żyzną krainę, ale też przemianie osobowości śmiałka, który odnalazł Świętego Graala. Na skutek działania tajemniczej mo­ cy, w wersji schrystianizowanej zwanej Łaską, rzeczy­ wistość może cudownie, jak za dotknięciem czaro­ dziejskiej różdżki, osiągnąć stadium doskonałości. Ten aspekt symboliki Graala kryje się w Merlinie za poję­ ciem „królestwa doskonałego", które „syn szatański jednorodzony" chce stworzyć w Brytanii. Projekt Merlina zasadza się na wierze w cudowną moc Graala. Ona ma sprawić, że 37 królestwo bez króla Ziemia rozdarta ciągłymi wojnami. (M, s. 12) mędrca w towarzystwie autorów haseł rewolucji fran­ cuskiej. Ale to tekst Merlina prowokuje do takich sko­ jarzeń. Czytamy w nim, że treścią historii, którą chcą opowiedzieć Senectus i jego kompania, będzie m.in. to Ze piękny może być świat i sprawiedliwy, I dobro może na nim panować i rozum, I takie dawno zapomniane rzeczy Jak wolność, równość, braterstwo. (M. s. 7) Skąd w świecie średniowiecznego eposu idee jakby żywcem przeniesione z Oświecenia? Na ciekawy trop in­ terpretacyjny naprowadza fakt, iż głównymi emblemata­ mi osiemnastowiecznych stowarzyszeń tajemnych, mi­ stycznych bractw i lóż masońskich były: Świątynia Salo­ mona, Zakon Templariuszy i Graal. Wiadomo, że dzia­ łalność tego typu stowarzyszeń odgrywała znaczną rolę w osiemnasto- i dziewiętnastowiecznych ruchach rewo­ lucyjnych. Wyznawały one wiarę w Rewolucję, mającą w sposób cudowny przemienić złe społeczeństwo w do­ skonałe, na mocy jednego aktu, nieomal z dnia na dzień. Można tu dostrzec interesującą analogię z metamor­ fozą, której źródłem miałby być Święty Graal. W grun­ cie rzeczy mit Rewolucji to kolejna odmiana wiary w Graala, czyli nagłą przemianę upadłej rzeczywistości w „królestwo doskonałe", idealny świat utopii. Rewolu­ cjoniści są kontynuatorami dzieła Rycerzy, którzy przy­ sięgali strzec Świętej Sprawy Okrągłego Stołu. Towa­ rzysz Wowa i Merlin, wbrew pozorom, mają ze sobą wie­ le wspólnego. Wystarczy przypatrzyć się opowieści tego pierwszego, skierowanej do partyjnych towarzyszy: 40 41 przemieni się w idealne, wzorcowe państwo. Bo prze­ cież, jak twierdzi Senectus: zawsze państwo, w którym Graal przebywał, Kwitło szczęśliwe od morza do morza I było wzorem dla innych narodów. (M, s. 8) Można by powiedzieć, że mamy tutaj do czynienia z kolejnym wariantem tęsknoty za doskonałym Złotym Wiekiem. Ale symbolika Graala wykracza poza mitycz­ ny horyzont Wiecznego Powrotu. W narracjach, które konstytuują ją jako część kultury chrześcijańskiego Za­ chodu, tkwi inne jakościowo podejście do czasu. „Istotną różnicę między Graalem chrześcijańskim a je­ go celtyckim pierwowzorem stanowiło to, że w pier­ wotnej wersji był on tylko punktem przechodnim w wiecznie powtarzającym się cyklu życiowym, a w wersji chrześcijańskiej stał się punktem docelo­ wym, gdyż życie zmienia się liniowo". Merlin nie pra­ gnie powrotu do Raju, nie odwołuje się do przeszłości, do jakichś mitycznych „dawnych, dobrych czasów". Je­ go postawa wobec czasu to radykalne zaprzeczenie tra­ dycjonalizmu chłopskich bohaterów Cara Mikołaja. Dziedzictwo przeszłości (chociażby w postaci wymaga­ nia, aby władca pochodził z „dobrego rodu", zob. M , s. 12), jest dla niego przeszkodą, jaką trzeba przezwycię­ żyć, aby zrealizować projekt, który się zrodził w jego mędrca - umyśle. Zdaje się on podzielać wiarę wszel­ kich utopistów w to, że „ustanowione zostaną nowe prawa i oto nastanie wolność, równość i braterstwo, wszystko będzie lepsze i piękniejsze, znikną podziały między ludźmi i złe cechy ich charakterów, choroby i nieszczęścia, smutek i głupota, brzydota i niedostatek. Kwiaty będą piękniej pachniały i cały świat stanie się przyjazny człowiekowi". Na pierwszy rzut oka ryzy­ kowne może się wydać umieszczanie średniowiecznego 38 39 253 I poszedł Iwan do miasta prawdy szukać. Szedł, szedł, aż zaszedł do fabrykanta. (...) I zaczął Iwan u fabrykanta pracować. (...) Wiele lat pracował. Garbu się dorabiał. Prawdy nie widział. Aż raz usłyszał rozmowę cichą: „Je­ den tylko człowiek na świecie, co prawdę zna. Nazywa się Lenin, a mieszka w Pitrze." Poszedł Iwan szukać te­ go człowieka. Szedł, szedł, aż przyszedł do Pitra. Patrzy: robotnik idzie. Pyta go po cichutku: „Gdzie tu Lenina znaleźć można?" A ten mu jeszcze ciszej: „Chodź ze mną, ja cię zaprowadzę." No i przyszli do pokoju. (...) Wyszedł do nich człowiek (...) i głosem życzliwym mó­ wi: „Witajcie, towarzysze, cóż powiecie dobrego?" Opo­ wiedział mu Iwan, jak to prawdy po świecie szukał. „Dobrześ zrobił - rzekł na to Lenin - żeś do fabryki po­ szedł prawdy szukać. Prawda jest w robotniczych rę­ kach." I opowiedział Lenin Iwanowi, jak walczyć trzeba 0 prawdę, żeby nie trzeba było służyć ani kułakom, ani jaśnie panom, ani popom, ani kupcom, ani fabrykan­ tom, i jak ich z carem przepędzić. (...) A w październi­ ku roku siedemnastego objawiła się ta prawda, grom­ kim głosem przemówiła, zabrzmiała jak ziemia długa 1 szeroka. (...) I zwyciężyła leninowska prawda. I odtąd nie pracują już więcej robotnicy i chłopi na panów i fa­ brykantów, garbów się nie dorabiają, ziemi łzami nie po­ lewają - sami są gospodarzami swoich fabryk, swojej ziemi i swojego życia. Koniec." (CM, s. 8-9) �Mariusz Czaja • KONIEC ŚWIATA, CHOROBA I SĄD OSTATECZNY Struktura tej quasi-bajkowej narracji zdradza wy­ raźną analogię do struktury mitu Graala. Prawda speł­ nia tu taką rolę, jak cudowny kielich w średniowiecz­ nych romansach: przemienia rzeczywistość. Tak jak Święty Graal jest najpierw ukryta i tylko dzięki szcze­ gólnemu wtajemniczeniu można ją poznać. Trzeba wy­ trwałości, by do niej dotrzeć. Jak twierdzi Towarzysz Wowa: p r a w d z i w y k o m u n i s t a m u s i cierpieć u m i e ć . A czemu? Bo m a w i e l k i cel przed sobo. ( C M , s. 19) Cierpienia są konieczne, ponieważ rzeczywistość, w której Poszukiwacze odbywają swoja wędrówkę, jest naznaczona złem. Panują w niej: Rozpacz, nieszczęścia i bieda Plącz dzieci, k r z y k k o b i e t I przekleństwa starców. ( M , s. 12) To z takiego postrzegania tego, co ich otacza, z nie­ zgody na świat zastany, rodzi się w nich pragnienie ra­ dykalnej jego przemiany. A przy tym „niezgoda utopi­ sty na świat istniejący jest (...) niezgodą totalną. Nie widzi on złych i dobrych stron; widzi jedynie dobro i zło. Jego wizja świata jest nieuchronnie dualistycz­ na". Wokół siebie postrzega on wszędzie twarze Siedmiogłowej Bestii, z którą trzeba walczyć wszelkimi do­ stępnymi środkami: mieczem, kopią, sztyletem, snaj­ perskim karabinem czy semteksem. 42 W tym totalnym odrzuceniu aktualnej postaci świata przypominają Poszukiwacze Świętego Graala poczciwych ludzi archaicznych wrzuconych znienacka w Historię. Ale Poszukiwacze inaczej postrzegają czas. Nie jest on dla nich kołem, lecz prostą linią, na końcu której tkwi wymarzony cel. Powrót do „początków" jest dla nich bezsensowny, bo, jak to dosadnie wyraził Kosma: świat idzie głowo do przodu, a nie d u p o ! ( C M , s. 7) Oni, w przeciwieństwie do wyznawców Złotego Wieku, nie odrzucają Historii jako takiej. Pod tym względem są dziedzicami myśli judeochrześcijańskiej. Co więcej, w Historii widzą swojego sojusznika. Ona daje im prawo (OP, s. 23), przyznaje im rację i wyko­ nuje wyroki na przeciwnikach (OP, s. 29). Zmiana, przemijanie, upływ czasu postrzegane są przez nich po­ zytywnie, wszak przybliżają ich do momentu całkowi­ tej metamorfozy świata. Ich postawa wobec czasu da­ leka jest jednak od biblijnej. W Biblii czas jest własno­ ścią Stwórcy. Każde boskie działanie ma swój własny kairos. Natomiast w symbolice poszukiwania Graala zdaje się tkwić chęć zawładnięcia czasem, przyspiesze­ nia jego biegu. Za pozytywną waloryzacją przemijania kryje się w gruncie rzeczy zdyskredytowanie czasu H i ­ storii, jako przeszkody oddzielającej Poszukiwacza od wymarzonego ideału. Zdradza on wyraźny brak cierpli­ wości. Nie bierze przykładu z Jezusa, który nigdy nie uprzedza woli Ojca. Czyni to, na czym według nie­ Ąi 44 254 których Ojców Kościoła polegał grzech pierworodny: chce przeskoczyć czas i zawarte w nim zrządzenia Bo­ że. „Ponieważ Bóg zamyślił dać człowiekowi wszelkie dobro, ale człowiek ma je otrzymać dopiero wtedy, kiedy Bóg mu je da, przeto każde nieposłuszeństwo, każdy grzech jest w swojej istocie przeskoczeniem cza­ su". Jest więc Poszukiwacz grzesznikiem par excellen­ ce. A spomiędzy szczytnych idei i Świętych Spraw wy­ dobywa się ten sam syk, który skłonił Pierwszych Ro­ dziców do sięgnięcia po owoc z Drzewa Poznania Do­ bra i Zła, do uzurpowania sobie boskości (Rdz, 3, 1-7). Nic w tym dziwnego, skoro twórca idei poszukiwania Świętego Graala jest „synem szatańskim jednorodzonym" ( M , s. 10), diabelską parodią Chrystusa. Jego za­ miar - rodem z dualistycznych mitów - aby pomóc Chrystusowi w dziele zbawienia, jest zakwestionowa­ niem soteriologicznej mocy Krzyża i Zmartwychwsta­ nia. Ten „szatański" motyw pojawia się także w Oby­ watelu Pekosiewiczu. Sekretarz Jemiołka mówi o sobie: 45 j a m częścią siły tej, co wiecznie zła pragnąc wiecznie czy­ n i d o b r o . . . (OP, s. 29) Uważa się więc za kogoś w rodzaju Mefistofelesa z dramatu Goethego. Ale Fausta w Obywatelu Pekosiu raczej trudno byłoby znaleźć. Faustem, i to ludowym, jest, zdaniem W. Majcherka, Kowal Malambo. Czy ten prostaczek wzdychający do Złotego Wieku może mieć coś wspólnego z Poszukiwaczami św. Graala? Aby odpowiedzieć na to pytanie, trzeba przyjrzeć się sym­ bolice, którą niesie ze sobą postać kowala. Nie jest to wszak przypadek, że bohater dramatu Slobodzianka wykonuje taką właśnie profesję. 46 Oprócz panowania nad ogniem ważnym kompo­ nentem kompleksu symbolicznego związanego z kowa­ lem jest władanie materią. Umiejętność jej przekształ­ cania, dopełniania dzieła Stwórcy. Kowal to homofaber, ten, który „tworzy" przedmioty. W jego postaci skupia się symbolicznie program przekształcania Natu­ ry przez ludzką pracę. Bohater sztuki Slobodzianka mówi o sobie: 47 c a ł e moje życie W mojej starej kuźni Ciężko pracowałem. ( K M , s. 49) Jak twierdzi Eliade, „tu właśnie tkwią początki wiel­ kiego odkrycia, że człowiek może wziąć na siebie pra­ cę Czasu". Homo faber nie chce już bez końca powta­ rzać wzorcowych gestów Nadludzkich Istot. O n sam czuje się Demiurgiem, który ma przed sobą wielki cel: przemianę świata. U podstaw tej idei tkwi założenie, że ów świat nie jest taki, jaki być powinien. Ukoronowa­ niem tego programu była idea alchemicznej transmutacji. Transmutacji człowieka i Kosmosu przez Kamień Filozoficzny. „Na mineralnym poziomie egzystencji Kamień urzeczywistniał cud: znosił odstęp czasu dzie­ lący stan aktualny, «niedoskonały» jakiegoś metalu («surowego») od jego stanu docelowego (kiedy stanie 48 �Mariusz Czaja • KONIEC ŚWIATA, CHOROBA I SĄD OSTATECZNY się złotem). Dzięki Kamieniowi Filozoficznemu transmutacja była prawie natychmiastowa: zastępował Czas". Alchemik marzył o przyspieszeniu biegu Cza­ su, ale też się go bał. „Nie uważał siebie za byt w swej istocie czasowy, lecz wzdychał do rajskiego szczęścia i śnił o wieczności, poszukiwał nieśmiertelności, Elixir Vitae". Rozpatrywana w tym kontekście symbolicznym po­ stać Kowala Malambo rysuje się jako antenat Poszuki­ waczy Graala. Doświadcza on niemożności powrotu do Złotego Wieku, z powodu nieuchronnego nacisku Historii. Jego „już" - w dwu pierwszych odsłonach wę­ drówki przez dzieje - wyraża nostalgię spowodowaną przemijaniem i niestałością „rzeczy tego świata" (zob. K M , s. 22, 32). W trzeciej zaś i ostatniej jest wyrazem zniecierpliwienia ( K M , s. 42). Zniecierpliwienia mo­ gącego zrodzić ideę poszukiwania Graala, czegoś, co radykalnie przemieni Kosmos i człowieka. Kowal czu­ je się odrzucony przez Niebo i przez Piekło: 49 50 Nigdzie nas nie c h c ą C o robić? Jak żyć? ( K M , s. 53) Teraz wystarczy, by zjawił się Merlin, czy inny Le­ nin, który zaofiaruje Kowalowi Ideę. Bo, jak mówi To­ warzysz Koperski: historii, jako procesu przechodzenia od stanu zła i cierpienia do przyszłego stanu pełnej doskonało­ ści". To radykalne przeobrażenie miało mieć miejsce nie w jakimś mitycznym czasie powrotu, lecz w samej historii. Jednym słowem mesjaniści byli (i nadal są) Poszuki­ waczami św. Graala, tyle że zamiast na aktywność sta­ wiają na bierne znoszenie cierpień. Mesjanizm polski żywił przekonanie, iż dzięki męczeństwu, jakie jest udziałem narodu polskiego, nastanie wkrótce w dzie­ jach ludzkości era wolności. Cały ten kompleks wy­ obrażeń odnajdujemy w Obywatelu Pekosiu. Cierpiącą Polskę, na którą czyhają „międzynarodowi faryzeusze", chcąc ją „znowu ukrzyżować i do grobu złożyć, i raz na zawsze z mapy świata wymazać" (OPś, s. 55). I wizję totalnego renovatio, kiedy to Królowa Polski i Kościo­ ła Świętego „białym mercedesem przyjedzie" (OPś, s. 71). Tyle że jest to mesjanizm w wydaniu grotesko­ wym, obraz opłakanych skutków, jakie przynoszą Po­ szukiwania św. Graala. Zresztą cała rzeczywistość Oby­ watela to „krajobraz po bitwie", po wcieleniu w życie Merlinowskiej idei „królestwa doskonałego". Poszuki­ waczom udało się 52 53 54 W y m o r d o w a ć m i l i o n y w lagrach. A p r a w o do szczęścia i d o b r o b y t u zapewnić sobie. Mieszkać w w i l l a c h albo jeszcze nie o t o chodzi, j a k się Idea nazywa. K o m u n i z m , socjalizm czy normalność. C h o d z i o t o , że Idea jest potrzebna l u ­ dziom, bo daje i m nadzieję, że świat nie zdąża k u nicości lepiej. Odpoczywać w l u k s u s o w y c h ośrodkach. Jeździć n a j ­ lepszymi s a m o c h o d a m i i t a k dalej... (OP, s. 23) W i e l k a idea p r z e b u d o w y świata w d u c h u sprawiedliwości i samozagładzie, t y l k o k u jakiemuś ładowi... (OP, s. 24) społecznej (OPś, s. 40) została u t a p l a n a w gównie i umazana we k r w i . (ibid.) Tą ideą może być też Naród. W Merlinie bez trudu odnaleźć można aluzje do kompleksu wyobrażeń zwią­ zanych z różnymi postaciami ideologii narodowej. Kie­ dy do Brytanii trafił Graal, to Jak pisze Jerzy Szacki, utopista „przekonany o zale­ tach swego projektu, gotów jest płacić każdą cenę za jego realizację. Z miłości do człowieka będzie budował gilotyny i w imię wiecznego pokoju prowadził krwawe wojny". Nie zawaha się poświecić własnych towarzy­ szy, bo przecież wyspę oświeciła 55 N a g l e Łaska Boża 1 już k w i t n i e wyspa Każda w i e l k a sprawa j a k nasza r e w o l u c j a w y m a g a b o h a ­ O d morza d o morza. ( M , s. 8) terów ( C M , s. 36) Od Morza Bałtyckiego do Czarnego rozciągała się we wszystkich wielkomocarstwowych rojeniach Rzecz­ pospolita. I było oczywiście państwo polskie zawsze Bestia, z którą chce walczyć, tkwi w nim samym. Dlatego nie może odnaleźć św. Graala. Próba realiza­ cji idei „królestwa doskonałego" musi skończyć się ka­ tastrofą. Kiedy Poszukiwacze dochodzą do wniosku, że w z o r e m dla i n n y c h narodów. ( M , s. 8) Pojawia się też w dramacie odwołanie do hasła: „Bóg, honor, Ojczyzna" oraz do najnowszych mitów patriotycznych, związanych z nazwą pewnego związku zawodowego (M, s. 7). Jeśli jest Merlin Mesjaszem, jak tego chce J. Majcherek," to Mesjaszem rodem z historiozofii romantycznej, a nie z Biblii. Ta historiozofia nawiązywała do nurtów heterodoksalnych, przede wszystkim do millenaryzmu. Millenaryści wierzyli, iż przyszłość przyniesie kres katastrofalnego stanu aktu­ alnego i zbiorowe zbawienie w życiu doczesnym. We­ dług nich historia zmierza do nowej epoki, epoki do­ skonałości, nazywanej też „epoką Ducha Świętego". Z millenaryzmu romantyczny mesjanizm przejął „wizję 255 N i e ma Graala świętego! Święty G r a a l t o wymysł M e d i n a ! Święty G r a a l nie istnieje! ( M , s. 31) zaczynają się nawzajem oskarżać i walczyć o stołki. Do wszystkich sfrustrowanych Poszukiwaczy można skie­ rować słowa Biskupa z Obywatela Pekosia: Boicie się sami siebie. Pożeracie się nawzajem, j a k dzikie bestie. (OP, s. 28) Król Artur przeklina dzień, kiedy wydobył Eskalibor z kamienia, co dało mu władzę w „doskonałym" króle­ stwie Brytanii (M, s. 49). Komunistyczni aparatczycy, �Mariusz Czaja • KONIEC ŚWIATA, CHOROBA I SĄD OSTATECZNY już od dawna pozbawieni wiary w głoszone przez siebie ideały, walczą zażarcie o władzę i wpływy. Najgorsze, że przy okazji cierpią ci, którzy jak Pekoś, czy Ginewra nieopatrznie zaplątali się we frakcyjne walki. To oni płacą najwyższą cenę za sny o Brytanii doskonałej. Obłęd, rozpacz, śmierć - to niechlubne skutki pragnie­ nia przeskoczenia czasu. Wiary w cudowną transmutację Kosmosu. Poszukiwacze św. Graala pozornie afirmując Czas i Historię, w istocie je odrzucają. Kroją czas w po­ przek, wydzielając z niego czas dobry i czas zły. Prze­ szłość i przyszłość są pozbawione dla nich komunikacji z teraźniejszością. Oczekują, podobnie jak biblijni prorocy, na wielką metamorfozę, „zdarzenie, które przepołowi czas", ale chcą ją przyspieszyć. Odrzuca­ ją nowotestamentową perspektywę, według której ery Mesjasza nie sposób już umieszczać w przyszłości, a punkt środkowy, od którego zależy znaczenie czasu, leży w samym wnętrzu teraźniejszości. Nie krążą już, co prawda, po szatańskim kole wiecznego powrotu, ale dali się skusić szatańskiemu podszeptowi, aby, tak jak Bóg, panować nad Czasem. Coś z Poszukiwaczy św. Graala mają w sobie współcześni ludzie Zachodu, bio­ rący na siebie rolę czasu. Zużywają się oni, pracując zamiast niego. Dla nich mniej ważna jest wizja przy­ szłości. Podejmują podróż w nieznane, śniąc demiurgiczny sen o ostatecznym zawładnięciu Naturą. Ich mentalność zdominowana jest przez chęć jak najszyb­ szego wyzwolenia człowieka z jego naturalnych ograni­ czeń. Wynalazek goni wynalazek. Wciąż trzeba zwięk­ szać tempo wzrostu gospodarczego. Natutę należy po­ spieszać za pomocą nawozów, hormonów, genetyki. Skutki tego odczuwamy wszyscy w postaci grożącej ca­ łej planecie katastrofy ekologicznej. 56 57 58 59 60 61 Nad merlinowskimi snami od początku wisi, niczym fatum, widmo totalnej zagłady. katastrofie następuje odrodzenie. Oznacza to, że prze­ świadczenie o nieuchronnej zagładzie obecnego świa­ ta może współistnieć z wiarą w powrót do Złotego Wieku. Do idei doskonałości początków dołączone zo­ staje po prostu wyobrażenie o tym, iż aby coś napraw­ dę nowego mogło się zacząć, należy całkowicie unice­ stwić wszelkie pozostałości starego cyklu. Nastąpić musi Koniec Świata. Wieczny powrót wszystkiego może oznaczać także bezustanne powtarzanie Apoka­ lipsy. 65 Dla dramatów Slobodzianka podstawowym źró­ dłem symboli związanych z kresem czasów jest apokaliptyka judeochrześcijańska. Jej specyfika polega na odejściu od czasu cyklicznego na rzecz historycznego finalizmu, związanego z czasem nieodwracalnym. Według niej Koniec Świata będzie tylko jeden, tak jak tylko jedna była kosmogonia. Krzyżownicy z Proroka llji wydają się nie zdawać so­ bie sprawy z wspomnianej wyżej odmienności eschato­ logii judeochrześcijańskiej. W ich umysłach symbolika apokaliptyczna przejęta z Biblii współistnieje z ideą Wielkiego Powrotu. Czas ostateczny jest dla nich reaktualizacją illo tempore. Wobec zbliżającego się Końca Świata uważają za swój obowiązek powtórzenie wyda­ rzeń, które miały miejsce dziewiętnaście wieków wcze­ śniej w Palestynie, traktując Credo jak mityczną opo­ wieść o czasie początków. Równie obce duchowi biblij­ nemu jest ich traktowanie „czasu nadchodzącego" (aion mellon ) jako restituti in integrum i powrotu do pierwotnych rajskich warunków stworzenia (zob. PI, s. 12, 17, 18, PI. N H , s. 20). 66 67 6s 69 Z wyobrażeń chrześcijańskich pochodzi natomiast pojmowanie przez bohaterów Proroka llji czasu ostatecz­ nego jako okresu wzmożonego działania sił szatańskich: w Piśmie Świętym p o w i e d z i a n o , n a k o ń c u świata L u c y p e r n a pokuszenie wodzić będzie (...) I wypełniło się! I L u c y ­ N o c , czarna n o c per po świecie na m o t o r z e jeździ. I w baby wstępuje. I we N a d Brytanią w s c h o d z i . ( M , s. 15) snach śni się. ( P I . N H , s. 16) Viviana przeczuwa, iż nadchodzi Dzień Gniewu. Także Król Artur uświadamia sobie, że B r y t a n i i nadszedł sądny dzień! ( M . , s. 40) Jedynie Merlin - demiurg i kapłan U t o p i i zdaje sobie z tego sprawy. 62 - nie Jednym słowem: ancychryst po świecie się panoszy. ( P I , s. 17) Nawiązują oni tutaj do opowieści o Antychryście Fałszywym Proroku, który u kresu czasów zwodzić bę­ dzie mieszkańców ziemi. Jako przykład tego rodzaju re­ lacji przywołać można list Adsona z Montier-en-Der do królowej Gerbergi. Antychn/st jest tam synem diabła. Pobiera nauki u magów, czarowników i innych złych lu­ dzi. Zwabia ku sobie królów i książąt, a jego przepowia­ danie roznosi się „od morza do morza". Czyni różne zna­ ki i cuda, mające zwieść chrześcijan i przekonać ich do oddawania mu czci. Tych zaś, których nie udaje mu się przeciągnąć na swoją stronę, okrutnie zabija. 70 Koniec świata U podstaw, występujących w tradycjach mezoamerykańskich, hinduskich, irańskich, germańskich i judeochrześcijańskich, mitów o Końcu Świata tkwi przekonanie, że siły Chaosu, pokonane i uwięzione w trakcie kosmogonii, mogą żywiołowo uwolnić się lub zostać uwolnione i naruszyć dotychczasową strukturę Kosmosu. W rezultacie może dojść do jego całkowi­ tego unicestwienia. Zazwyczaj jednak po kosmicznej 63 64 256 Pewne elementy tej charakterystyki odnieść by można do tytułowego bohatera Medina. Jest on „sy­ nem szatańskim jednorodzonym" ( M , s. 10), zrodzo­ nym z „dziewicy niepokalanej" (ibid.). Zostaje mędr- �Mariusz Czaja • KONIEC ŚWIATA, CHOROBA I SĄD OSTATECZNY cem, dokonuje „wielu rzeczy cudownych" (ibid.) i zy­ skuje wielką chwalę u ludzi. Zwabia „najlepszych ryce­ rzy" (ibid.) i czyni ich „Rycerzami Okrągłego Stołu", czyli wyznawcami wykreowanej przez siebie idei króle­ stwa doskonałego, mającego rozciągać się „od morza do morza". Owa idea to parodia Królestwa Bożego, za­ powiadanego w ewangelicznej Dobrej Nowinie. Każdy z nich składa przysięgę, że będzie wierny „Świętej Sprawie Okrągłego Stołu". Karą za zdradę ma być wy­ mazanie ich imion z Księgi Świata. Ta księga to naj­ prawdopodobniej księga życia, w której, według Apo­ kalipsy św. Jana, od założenia świata zapisane są imio­ na Wybranych. Za sprawą Merlina i jego utopijnych wizji szafują więc Rycerze własnym zbawieniem. Ma­ mieni mirażem odnalezienia św. Graala wyruszają, by pokonać Siedmiogłową Bestię. Tę sama Bestię, o jakiej czyta w Apokalipsie św. Jana Ilja: Bestyja, którąś widział, była, a nie jest, a ma wystąpić z przepaści, a iść na zginienie; i zadziwią się mieszkający na ziemi,/ których i m i o n a nie są napisane w księgach żywota od założenia świata/ (...) widząc bestyję, która była, a nie jest, a przecie jest. (PI, s. 9) Siedmiogłową Bestia jest rodzajem zbiorowego A n ­ tychrysta. Jej przymioty stanowią parodię przymiotów Bożych i zmartwychwstania Chrystusa. Nic więc dziw­ nego, że pomiędzy Merlinem a stworami, z którymi potykają się rycerze, istnieje pewna więź. Sygnalizuje ją to, że Senectus, kreujący postać Merlina, odgrywa także rolę poszczególnych potworów - głów Siedmiogłowej Bestii. Stanowią one uosobienie grzechów głównych, a jednocześnie największych słabości każ­ dego z rycerzy. Walcząc z nimi, poszukiwacze Świętego Graala walczą z własną grzesznością i , mimo pozorów zwycięstwa, przegrywają, bo Siedmiogłową Bestia nauczyła C o t o jest p y c h a , gniew, zawiść, l e n i s t w o C h c i w o ś ć , lubieżność i nienasycenie. ( M , s. 29) Zwodnicze idee, zaszczepione przez Merlina ryce­ rzom, sprawiły, że obudziło się Zło, które w nich drze­ mało. Stali się synami Bestii: Siedmiogłową Bestia żyje... W s i e d m i u synkach żyje! ( M , s. 33) Ich ofiarą pada królowa Ginewra, która, pod wpły­ wem doznanych nieszczęść, zaczyna bluźnić przeciw Bogu i Matce Zbawiciela: Jeżeli t a m w niebie O k r u t n a M a t k o jesteś I ty, bezlitosny Poprzez Ginewrę Bestia „otworzyła swe usta dla bluźnierstwa przeciwko Bogu, by bluźnić Jego imieniu i Jego przybytkowi, i mieszkańcom nieba" (Ap, 13, 6). Nie okazała królowa „wytrwałości i wiary świętych" (Ap, 13, 10). Zdaje się ona symbolizować tę część ludzkości, której imiona nie są „zapisane w księdze ży­ cia/ od założenia świata" (Ap, 17, 8). Ale jej usytu­ owanie w symbolicznej strukturze Merlina do pewne­ go stopnia jest analogiczne do miejsca, jakie zajmuje w Apokalipsie św. Jana Wielka Nierządnica. Tak, jak apokaliptyczna Nierządnica, Ginewra uśmiercona zo­ staje za sprawą Bestii i spalona ogniem (por. A p 17, 16). Byłaby więc królowa Brytanii symbolem „Wielkie­ go Babilonu", o który toczą między sobą walki „królo­ wie ziemi" (por. A p 17, 2). Z Wielką Nierządnicą utożsamia Tatiana w Proro­ ku llji Olgę, wyzywając ją: gadzino p i e k i e l n a ! Czorcie ty przeklęty! Bestio babiloń­ ska! K u r w o ! ( P I , s. 25) Tę interpretację postaci Olgi zdaje się potwierdzać fakt, iż przed jej kolejnym pojawieniem się u llji pro­ rok usiłuje zgłębić sens następującego fragmentu Apo­ kalipsy: 1 widziałem niewiastę o n ę pijaną krwią świętych i krwią m ę c z e n n i k ó w Jezusowych; a widząc j ą dziwowałem się w i e l k i m p o d z i w i e n i e m . (PI, s. 15) Poza tym Olga rzeczywiście nie najlepiej się prowa­ dzi. Bluźni. Modli się do Lucyfera - Antychrysta. Ale rację ma chyba Ilja, twierdząc, że T o nie czort (...), a b i e d n a k o b i e t a . Jej p o m ó c trzeba. C h l e b a dać. N a w r ó c i ć . ( P I , s. 16) Jeśliby szukać dla Olgi odpowiednika w Biblii, to by­ łaby ona raczej Marią Magdaleną, nawróconą jawno­ grzesznicą. Albo też, uwzględniając apokaliptyczny kontekst i związek, jaki połączył ją z Ilją - Małżonką Baranka (por. A p 19, 7-8). Gdyby przyjąć tę ostatnią interpretację, Olga symbolizowałaby grzeszny Kościół Chrystusowy, który pomimo zdrad i niewierności wo­ bec Oblubieńca, zostaje w końcu odkupiony silą miło­ ści Zbawiciela. To nie Olga ani nie Rotszyld są tak naprawdę przedstawicielami sił szatańskich w Proroku. Szatański podszept rozpoznać można raczej w przedsięwzięciu krzyżowników. W nich tkwi Lucyper. O n i są „pogana­ mi", „psami niewiernymi" i „durniami" (PI, s. 29). Ilu­ strują tezę Chóru z Turlajgroszka, że gdy C h o d z i po świecie A n c y c h r y s t Boże Pychy! K u s i człowieka biednego Gniewu! N a m a w i a jego do złego Chciwości! I zawiści, D u r n i j e m u ulegają P r z e k l i n a m Was! ( M . , s . 51) Krzyż Twój Święty pohańbiają. (T, s. 46) 257 �Mariusz Czaja * KONIEC ŚWIATA, CHOROBA I SĄD OSTATECZNY W przypadku tego ostatniego dramatu sprawa jest prosta: rolę Antychrysta odgrywa Czort. Neguje on obecność Chrystusa w historii. Twierdzi, iż: Pan Jezus O świecie Zapomniał. (T, s. 44) Tak jak Siedmiogłową Bestia z Merlina, Czort roz­ budza grzeszne skłonności. Jak Charyton z Proroka llji namawia do „pohańbienia krzyża" (por. PI. N H , s. 21): CZORT: TURLAJGROSZEK: CZORT: Siłę masz? Mam. Zwal krzyża. (T, s. 46) W Obywatelu Pekosiewiczu (i Obywatelu Pekosiu) ty­ mi, którzy chcą „zwalić krzyża", nieprzyjaciółmi Ko­ ścioła, są komuniści. Byliby więc oni swego rodzaju „zbiorowym Antychrystem", zwodzącym chrześcijan i odciągającym ich od wiary. Jednak rozciąganie „cza­ su ostatecznego" na akcję tego dramatu Slobodzianka może się wydać nieuprawnione. Brak w niej, na pierw­ szy rzut oka, nawiązań do symboliki eschatologicznej. Ale wystarczy zwrócić uwagę na motta, jakimi obda­ rzył autor obie wersje tej sztuki, by dostrzec, że to pierwsze wrażenie nie do końca jest słuszne. W Oby­ watelu Pekosiewiczu jako motto funkcjonuje ewange­ liczna przypowieść o kąkolu i pszenicy (Mt 13, 24-30). Zapowiada ona Sąd, jakiego Bóg dokona nad stworzo­ nym przez siebie światem. Umieszczenie jej w drama­ cie w takiej, a nie innej funkcji każe całą sztukę odczy­ tywać w perspektywie eschatologicznej. siedem grzechów z tego i nie z tego świata. (OPś, s. 22) I wreszcie nagonka na Żydów, przedstawicieli naro­ du wybranego. Pułkownik „Franek" odgrywa rolę ku­ siciela i Fałszywego Proroka, sącząc w umysł „durnia" wizję żydowskiego spisku i posługując się przy tym ob­ razowaniem przejętym z Ewangelii: Pekosiewicz, nie widzicie, co Polska dzisiaj przeżywa, co? Jaki spisek powstał wokół Polski na świecie? Jak różni fa­ ryzeusze, międzynarodowi i nasi, chcą Polskę znowu ukrzyżować i do grobu złożyć, i raz na zawsze z mapy świa­ ta wymazać? (OPś, s. 55) Całość tego obrazu ilustruje tezę o tym, że „Koniec świata zwiastowany jest (...) w porządku doczesnym przez wojny i zniszczenia, przez najazdy barbarzyńców i upadek obyczajów, słowem, przez postępujący rozpad więzi społecznych". Bohaterowie Cara Mikołaja również mają za sobą doświadczenie wojny. Na „bieżaństwie" 71 72 widzieli rewolucje i dobrze zapamientali. (CM, s, 25) Przeżyli najazd bolszewików podczas wojny polsko-radzieckiej. Widzą postępujący rozkład ich własnej, tradycyjnej kultury. Młodzi nie chodzą do cerkwi. Dziewczyny się malują jak jakie kurwy z Białystoku. (CM, s. 15) Nic więc dziwnego, iż wierzą, że ten świat się kończy i że trzeba o duszy pomy­ śleć, a nie o gospodarstwie. (CM, s. 12) Wszak „myśli o końcu świata nawiedzają z reguły ludzi, którzy są świadkami upadku ich własnej kultury będącej dla nich do niedawna absolutem". W ich ptzekonaniu świat ginie i pędzi ku zatracie. Jeszcze wyraźniejsze staje się owo eschatologiczne nacechowanie w Obywatelu Pekosiu, na początku któ­ rego znajduje się fragment z Apokalipsy św. Jana: 73 Ani pokutowali z mężobójstw swoich, Ani z czarów swoich, Ani z wszeteczeństw swoich, Ani z złodziejstw swoich. (OPś, s. 1) W Apokalipsie słowa te dotyczą ludzi nie zabitych przez plagi, które u kresu czasów dotkną świat. Ostat­ nie trzy z nich to ogień, dym i siarka, wydobywające się z pysków koni Czterech Jeźdźców Apokalipsy. Umiej­ scowiona w tej perspektywie symbolicznej akcja dra­ matu rozgrywałaby się już po uwolnieniu sił Chaosu. Bohaterowie Obywatela byliby tymi, którzy pomimo doświadczonych klęsk nie nawrócili się, „nie odwrócili się od dzieł swoich rąk,/ tak by nie wielbić demonów/ ani bożków złotych, srebrnych, spiżowych, kamien­ nych, drewnianych" (Ap, 9, 20). Dowodów na postę­ pujący rozpad Kosmosu odnaleźć można w sztuce aż nadto: wojna, z obozami koncentracyjnymi, wysiedle­ niami, nieludzkimi doświadczeniami na dzieciach; upadek obyczajów, alkoholizm i rozpad rodziny; zdrada ze strony przyjaciół; bezpardonowa walka o władzę, w której wszystkie chwyty są dozwolone; mordowanie księży wytykających komunistycznej Bestii 258 W Niemczech Hitler i socjaliści. Robią wielką broń. A świat się tylko przygląda. A na co Niemcom broń? Na sikorki? A dalej. We Włoszech - socjaliści. We Francji socjaliści. W Hiszpanii - socjaliści. A w Ameryce i wszędzie Żydzi tylko czekają i zacierają ręce, kiedy wojna wybuchnie. (CM, s. 34) Wojna, i to domowa, wybucha w Merlinie. Gdy się rozpoczyna, Viviana śpiewa: Dies irae, dies ilia... (M, s. 37) I odtąd hymn ten towatzyszy wzajemnej tzezi, jaką zafundowali sobie Rycerze Okrągłego Stołu. Jest ona więc obtazem kosmicznej katastrofy, która nastąpić ma, gdy „W gniewu dzień, w tę klęski chwile/ Świat w śmiertelnym legnie pyle" (przekl. wg przypisu w: M , s. 10). Czterej rycerze: „Jednorożec, i Lew, I Niedźwiedź, i Smok" spotykający się Na pustej ziemi Jak popiół Jałowej �Mariusz Czaja • K O N I E C Ś W I A T A , C H O R O B A I S Ą D O S T A T E C Z N Y przypominają czterech jeźdźców, którzy, uwolnieni u kresu czasów, pozabijać mają „trzecią część ludzi" (Ap, 9, 15). Dodać należy, że odbywa się to w ciemno­ ściach, bo panuje N o c , czarna N o c N a d Brytanią! jest nazwany w Apokalipsie Sw. Jana Chrystus (Ap 5, 5) . Według wyobrażeń średniowiecznych, generowanych przez słynne dzieło Physiologus, Lew to symbol Zmar­ twychwstania Chrystusa. Zgodnie z nimi Bóg Ojciec obudził Jezusa Chrystusa po ukrzyżowaniu, tak jak ojciec-lew budzi trzeciego dnia po urodzeniu małe, któ­ re lwica rodzi martwe. Obraz ryczącego lwa odnoszo­ ny był też do zmartwychwstania ciał w Dzień Sądu. Orzeł, głosiciel końca świata (Ap 8, 13), jest także symbolem zmartwychwstania i odrodzenia. Z kolei delfin-ratownik (Delfinus Salvator), który przeniósł mitologicznego Ariona z świata gwałtu i przemocy w świat chwały i zbawienia, postrzegany był w wyobra­ żeniach wczesnochrześcijańskich jako siła sprawcza prefiguracji śmierci i zmartwychwstania Chrystusa, a z czasem jako jego wyobrażenie. Zarysowany w wy­ żej cytowanym fragmencie Merhna obraz zdaje się więc w całości odsyłać do kompleksu symbolicznego zwią­ zanego z Paruzją, drugim przyjściem Jezusa Chrystusa. 76 77 Spełnia się więc przepowiednia Podgłupiatego z Ca­ ra Mikołaja: 78 79 A j a k ziemia dojrzeje, Czarne słońce zapieje... ( C M , s. 21) Jest to nawiązanie do jednego z elementów wizji św. Jana. Autor Apokalipsy pisze, że ujrzał, iż „Słońce sta­ ło się czarne jak włosienny wór" (Ap, 6, 12). W Biblii noc symbolizuje nieszczęście i śmierć, jest czasem nie­ wiedzy i grzechu. W perspektywie chrześcijańskiej noc to czas nieobecności Chrystusa, ale także oczekiwania na niego. Łączy się to z nakazem czuwania (por. M t 25, 1-13). Merlin w dramacie Słobodzianka ewi­ dentnie narusza to przykazanie. Traci świadomość te­ go, co się wokół niego dzieje. Kiedy chaos, do którego rozpętania się przyczynił swoimi ideami, opanowuje państwo króla Artura, on wciąż wierzy, że 74 szczęśliwa jest B r y t a n i a , Ze w niej król A r t u r rządzi I z n i m Rycerze O k r ą g ł e g o S t o ł u ( M , s. 40) Nie dostrzega zatem znaków zbliżającego się końca czasów. Zasypia tak, jak „nierozsądne panny" z przypo­ wieści ewangelicznej. Zapada w sen, i to w sen wiecz­ ny, „by się już nie przebudzić" (Jr 51, 39). Wojna to ostateczne spotęgowanie zła, będące jed­ nocześnie jego przesileniem. Powtarza ona dramat stworzenia świata, pogrążając go w chaosie, po to jed­ nak, by możliwe stało się odrodzenie. Po śmierci wszystkich Rycerzy, po osiągnięciu dna rozpaczy w skargach Ginewry, wreszcie 75 N o c , czarna N o c N a d Brytanią zachodzi I Orzeł, i D e l f i n S a l a m a n d r ę przegnały I z popiołu, i z p r o c h u Zmartwychwstaje Lew I jasny, l e t n i dzień N a d Brytanią wschodzi ( M , s. 54) • W kontekście obrazów i symboli eschatologicznych ów „dzień" nasuwa skojarzenia z biblijnym dniem Pań­ skim (por. Tes 5,2), dniem, w którym Chrystus, świa­ tłość świata (J 8, 12), ptzyjdzie, aby w obliczu k o ń c a świata sądzić żywych i umarłych (PI, s. 8) Motyw zachodzącej Nocy może zaś odnosić się do Nowego Jeruzalem, gdzie nie będzie już nocy (por. A p 21, 24; 22, 5). „Lwem zwycięskim z pokolenia Judy" 259 80 W świadomości Bronka Pekosiewicza i krzyżowników z Proroka llji owo drugie przyjście funkcjonuje ja­ ko dokładne powtórzenie pierwszego, opisanego w Ewangeliach. Zbawcze dzieło Chrystusa dokonuje się dla nich poza historią, co pozostaje w oczywistej sprzeczności z duchem Biblii, której treścią jest prze­ cież historia święta. Żyją oni w pogańskim świecie ar­ chetypów, gdzie podstawowym nakazem jest powta­ rzanie gestów i formuł z istniejącego poza historią cza­ su mitycznego. Paruzja w ich wydaniu to groteskowe przedstawienie, niemające nic wspólnego z eschatolo­ gicznym wymiarem Dobrej Nowiny. Chłopi z Proroka uważają, że j a k O n naprawdę Pan Nasz i Z b a w i c i e l Jezus Chrystus i naprawdę n i c z y m Groźny A n i o ł P r o r o k IIja zstąpił z N i e b i o s po raz d r u g i , t o żeby naprawdę p r a w d a była, ukrzyżować jego trzeba, zmartwychwstać m u s i i wtenczas n i e c h sądzi żywych i umarłych. (PI, s. 12) Dla każdego chrześcijanina jest to oczywisty non­ sens. Prorok Ilja zresztą sam wcale nie uważa się za Chrystusa, przynajmniej w dramacie, którego jest ty­ tułowym bohaterem. W Carze Mikołaju rzeczywiście przyjmuje na siebie rolę wyznaczoną mu przez jego wyznawców, wierzą­ cych, że jest on „Zbawicielem i Synem Bożym" (por. C M , s. 32), „Carem Niebios, Twórcą Odwiecznego Carstwa Bożego od wieków obiecanego dla ich Praoj­ ców" (CM, s. 39). Twierdzi, iż jest Jezusem Chrystu­ sem i przyszedł po raz wtóry, żeb na ziemi nie było wiencej ciemienżycielów i żeb zapanowało prawdziwe C a r s t w o Boże ( C M , s. 3 4 ) . Stolicą owego Carstwa będzie zapewne Nowe Jeru­ zalem, które Ilja chce zbudować w Grzybowszczyźnie (por. C M , s. 34). Tak, stolicą, choć mówienie o No­ wym Jeruzalem w tych kategoriach może się wydać ab- �Mariusz Czaja • KONIEC ŚWIATA, CHOROBA I SĄD OSTATECZNY surdalne, zważywszy na to, że Jeruzalem to Oblubieni­ ca i Małżonka Baranka - czyli, według chrześcijańskiej Tradycji, symbol Kościoła w fazie ostatecznej. Jednak, w wyobrażeniach llji i jego wyznawców, zarówno Car­ stwo Boże, jak i Nowe Jetuzalem nie kryją w sobie żad­ nych symbolicznych treści. Odnoszą do jak najbardziej ziemskich i konkretnych obiektów. O Carstwo trzeba walczyć rewolwerem (CM, s. 34). Jeruzalem zaś moż­ na zbudować za pomocą młotka i gwoździ. Dla zbawie­ nia duszy wierni ofiarują domniemanemu Synowi Bo­ żemu pieniądze, i to tyle, że nie jest on w stanie ich po­ liczyć (por. C M , s. 12). Ilja w Carze Mikołaju jest po prostu zręcznym przywódcą, obdarzonym pewną cha­ ryzmą, dzięki której może manipulować łatwowierny­ mi chłopami. Taki z niego Syn Boży, jak z Regisa car Mikołaj. Jest fałszywym mesjaszem, z gatunku tych, przed jakimi przesttzegał sam Chrystus: „Powstaną bo­ wiem fałszywi mesjasze i fałszywi prorocy i działać bę­ dą wielkie znaki i cuda, by w błąd wprowadzić, jeśli to możliwe, także wybtanych" (Mt 24, 24). 81 Słowa te odnoszą się chyba także do Merlina i do Pekosia. Ten ostatni jest pijacko-głupawą wetsją me­ sjasza. Z chlebem i butelką wódki w koszyczku wielka­ nocnym, kompletnie zalany, pokrwawiony drutem kolczastym, który założył sobie na głowę, a do tego półnagi, odgrywa zmartwychwstanie i eucharystię za jednym zamachem: Boga, że uzdrawia, doradza, straszy Piekłem i Sądem Ostatecznym. Ale jego posłannictwo ma podobny charakter, co posłannictwo Jana Chrzciciela: przygo­ towania drogi Panu, prostowania jego ścieżek (por. M t 3, 3). Jemu Bóg we śnie pokazał, że koniec świata idzie i stary d o m spalił się, i n o w e g o nie budują a n i j e d n i , a n i drudzy, a n i trzeci, a trzeba na k o l a n a c h z rzeki wodę w ustach nosić i popiół podlewać, i zgliszcza, aż nie wyrośnie n o w y las... (PI. N H , s. 76) Nie ma powodu, by zaprzeczyć tezie, iż jest on rze­ czywiście prorokiem Eliaszem, zwłaszcza, że mottem dramatu jest taki oto fragment Księgi' Malachiasza: O t o Ja poślę w a m p r o r o k a Eliasza przed nadejściem d n i a Pańskiego d n i a w i e l k i e g o i strasznego. ( P I . N H , s. 1) Ilja przeżywa rozterki, boi się, wątpi, lecz pozostaje wierny temu, który go wybrał. Do niego się modli: Boże Ojcze Wszechwładny Ojcze N i e b a i Z i e m i I wszystkich stworzeń Widzialnych i Niewidzialnych Który na t r o n i e chwały zasiadasz I przenikasz o t c h ł a n i e Zrób, żeby odszedł strach I lęk, i rozpacz czarna Pekoś podchodzi do Milicjantów I zwątpienie... (PI, s. 18) P E K O S : Chrystus zmartwychwstał, towarzyszu Piłat (...) Zaprawdę, k u r d e m o l , błogosławieni cisi, którzy m n i e p o ­ znali i uwierzyli, a l b o w i e m i c h jest królestwo niebieskie. Bierzcie, towarzysze, częstujcie się, jedzcie i pijcie, A l b o w i e m t o jest ciało moje 1 k r e w m o j a , która za was ciecze. (częstuje ich chlebem i wódką) (OPS, s. 71) Jego słowa i działania to profanacja największych tajemnic chrześcijaństwa. Są bluźniercze i świętoktadcze. Uwietzyć w to, iż w osobie Pekosia nastąpiło Dru­ gie Przyjście, mogliby chyba jedynie krzyżownicy z Pro­ roka llji, i to po „Ostatniej Wieczerzy", podczas której główne dania stanowiły ogórki i wódka (zob. PI. N H , s. 57-62). Jak już wspomniałem, w odróżnieniu od swojego imiennika z Cara Mikołaja, Ilja z Proroka zaprzecza su­ pozycjom swoich wyznawców, jakoby był Chrystusem. Wielokrotnie powtarza: Ja nie Jezus (...), ja I l j a , który d r u g i e przyjście Jezusa, zna­ czy Prawdy, przepowiada. ( P I . N H , s. 37) Zofia, Wiera i Nadzieja widzą w nim zbawiciela (PI. N H , s. 36), nazywają Stwórcą niepojętym oraz Alfą i Omegą (PI. N H , s. 19). O n sam nie ma jednak ta­ kich ambicji. To prawda, że czuje się wybrany przez 260 Bóg, w jakiego wierzy, to Miłosierny Ojciec. Przyja­ ciel ludzi. Pocieszyciel tych, któtzy płaczą, któtzy stra­ cili wiarę, którzy żyją w ciemnościach, któtzy błądzą, którzy są głodni i biedni, a nawet tych, którzy Go prze­ klinają (PI, s. 23-24). Jednym słowem: Bóg, którego objawił Jezus Chrystus. Prorok Ilja nie jest wielkim mędrcem ani charyzmatycznym wodzem. Nie jest też święty. Ale ma w sobie wiatę i nadzieję, i miłość. Przez niego aion mellon, który nastąpić ma po Paruzji, urze­ czywistnia się już częściowo w aion hutos. Sąd, spra­ wowany przez niego nad krzyżownikami (w PI. N H ) , jest sądem owego „nadchodzącego czasu" nad wszyst­ kimi Metlinami, Pekosiami, Kowalami, Poszukiwacza­ mi Świętego Graala i wyznawcami Złotego Wieku. Nad tymi, którzy starają się uciec przez Historią lub nad nią zapanować. 31 W sędziowaniu llji odnaleźć można dwa wątki, wy­ stępujące w nowotestamentowym ujmowaniu możli­ wości zbawienia. Najpierw za „wiarę-niewiarę", „za ciemnotę i durnotę" (PI. N H , s. 71) wysyła prorok wszystkich do piekła. Ale potem, dzięki wstawiennic­ twu Olgi i wzajemnej solidarności sądzonych, wszyscy, nawet Rotszyld-Lucyper, zaproszeni zostają na tajski rosół, chciałoby się powiedzieć: „na ucztę Godów Ba­ ranka" (Ap 19, 9). W tej końcowej decyzji znajduje swój wyraz „przeświadczenie o możliwości pojednania, powszechnego odnowienia i przywrócenia wszystkich 83 �Mariusz Czaja ł KONIEC ŚWIATA, CHOROBA I SĄD OSTATECZNY stworzeń do stanu jedności z Bogiem oraz o ostatecz­ nym zwycięstwie dobra w całym wszechświecie", zwane apokatastazą (gr. apokatdstasis). Idea apokatastazy żywa jest przede wszystkim w świadomości chrze­ ścijaństwa wschodniego, nie dziwi więc jej pojawie­ nie się w Proroku llji, którego realia odnoszą się do te­ go właśnie kręgu kulturowego. Rotszyld nie przyjmuje zaproszenia na rosół. Tłu­ maczy, że „dla wszystkich nie starczy". Kryje się chyba w tej odmowie pewien sceptycyzm wobec powszech­ ności zbawienia pozostającej w sprzeczności z duchem hebrajskim. Apokatastazą to coś w rodzaju kosmiczne­ go odnowienia, pociągającego za sobą odnowę całości gatunku ludzkiego. Perspektywa, którą wyznacza bi­ blijna Historia Święta, jest zaś odmienna. Koniec Świata jest bowiem jej tryumfem. Odsłoni on religijne znaczenie czynów ludzkich. „Chodzi o Sąd, o wybór: tylko wybrani żyć będą w wiecznej szczęśliwości. Wy­ brani zostaną ocaleni, bo byli wierni Historii Świętej mimo pułapek i pokus, których pełny jest ten świat, pozostali oni wierni Królestwu Niebieskiemu". i Sądu nad światem, albo, jak motto Kowala Malarnbo są wypowiedziami Chrystusa, w którym, według Nowego Te­ stamentu, zapoczątkowany został na zawsze „czas nowego świata". Nie-Boska komedia, będąca źródłem motta Ca­ ra Mikołaja, również rozgrywa się w czasie ostatecznym, w finale dramatu mamy przecież do czynienia z Paruzją. W Kowalu ЫактиЬо to nie Pan Jezus sprawuje sąd nad grzeszną ludzkością, ale owa ludzkość w osobie Ko­ wala zarzuca mu, iż jest przyczyną wszystkich jej nie­ szczęść. To Jezus prosi na kolanach o przebaczenie. Tyle że Pana Jezusa, rodem z jasełkowych przedstawień, ra­ czej trudno uznać za Mesjasza, który przyszedł po raz drugi, by zamknąć ostatecznie aion hutos. O n sam zdra­ dza tęsknoty charakterystyczne dla „ludzi archaicznych", nie do końca akceptuje Historię. Rację chyba należało­ by przyznać Kowalowi, w momencie, gdy ten podejrze­ wa, iż goście, jacy nawiedzili jego kuźnię, nie są tymi, za których się podają (KM, s. 14). Pan Jezus to sentymen­ talny magik, postać wykreowana przez ludową, mitycz­ ną wyobraźnię. Czyni cuda mające charakter magicz­ nych sztuczek i wymienia dusze na nowe. Równie dobrze mógłby być szamanem, dobrym czarownikiem albo supermenem. Kowal Malambo, któremu Historia jawi się jako kreacja szatańska, uznany zostaje przez niego za najlepszego człowieka, „jakiego na tej ziemi spotkał" (KM, s. 52). W konsekwencji Kowal uznaje, tak jak gnostyccy pneumatycy, że jest doskonały, i nie pozostaje mu nic innego, jak przemieścić się z tego materialnego świata, pełnego zła, do pozaczasowego Raju. Niestety, ani w Raju, ani w Piekle go nie chcą. W szaleńczym Ma­ lambo, od którego „drży Niebo", doszukać się można wi­ zji Końca Świata, jaki zafundować sobie może ludzkość, odwracająca się od Historii. Od Historii będącej prze­ cież, według myśli judeochrześcijańskiej, teofania. Od­ wrócenie się od niej to odwrócenie się od tego, „Który był i Który jest, i Który przychodzi" (Ap, 4, 8). Tylko cze­ kać, jak nastąpi „Wielki Dzień Jego Gniewu" (Ap 6, 17). Ontycznym czasem dramatów Slobodzianka rzeczy­ wiście wydaje się czas eschatologiczny, rodem z Biblii. Ale do jego twórczości odnieść można to, co Andre Neher pisze o myśli żydowskiej. Wie ona, „że istnieje klucz do historii, który nadaje sens całości, ale gdy tyl­ ko chodzi o to, co istotne, natychmiast przypomina so­ bie, że niekiedy, a być może zawsze, ów klucz jest utra­ cony, a raczej nieustannie przechodzi z rąk jednego do rąk drugiego partnera Przymierza, od Boga do człowie­ ka. To zaś powoduje, że całą historię przenika krańco­ wa niepewność. Czas nie jest majestatycznym strumie­ niem, płynącym od początku ku końcowi; jest nie koń­ czącym się ciągiem przeskoków. Historia nie jest cią­ głym postępem; jest wieczną improwizacją". 84 85 86 Symbolika związana z czasem ostatecznym obecna jest we wszystkich dramatach Slobodzianka. I to chyba wła­ śnie w jej perspektywie należy je odczytywać. Wskazują na to chociażby cytaty w mottach poszczególnych dra­ matów. Albo odnoszą się one wprost do Dnia Pańskiego 261 87 Zaryzykować można by nawet tezę, że czas ostatecz­ ny jest czasem ontycznym historii, opowiadanych przez Slobodzianka. Pozostałe obecne w nich odmiany czasu byłyby przedmiotem osądu ze strony tego właśnie cza­ su. Tak naprawdę opowiadałby Słobodzianek, ku prze­ strodze (por. M , s. 54), o Apokalipsie, która już się spełnia, by wezwać ludzkość do opamiętania i pokuty. Napominałby wyznawców Złotego Wieku i Poszukiwa­ czy Świętego Graala, których poczynania sprowadziły na wiek XX tyle nieszczęść, żeby zaprzestali grzesznych manipulacji czasem, bo zbliża się Dzień Sądu. Odpo­ wiedzą wtedy za wiarę w różne Raje na Ziemi, Wierszaliny, „dawne, dobre czasy", królestwa doskonałe i ide­ alne ustroje. Za negację Historii Świętej. Za kreowanie szatańskich uchronii i próby wcielania ich w życie. 88 89 Apokaliptyczne historie Slobodzianka nie są proroc­ twami ani moralizującymi kazaniami. Ich „apokaliptyczność" nie oznacza, iż przekazują one jakieś objawienia do­ tyczące przyszłych losów ludzkości. Nie oferują gotowych rozstrzygnięć i prawd do wierzenia. Raczej, przywołując apokaliptyczne symbole, prowokują do określenia się wo­ bec nich, zadają pytanie o nasz własny stosunek do czasu. Mówiąc obrazowo, autor tych dramatów jest nie tyle Pro­ rokiem Ilją, ile Handlarzem Rotszyldem, w tym sensie, iż odbiorcom swoich sztuk nie usiłuje narzucić żadnej, kon­ kretnej idei. Nie agituje. Bo przecież, jak mówi Gajst świat jest w i e l k i i na ziemi jest tyle miejsca. A w niebie, czy m a ł o jest miejsca? Jest tyle miejsca, że każdy może so­ bie wierzyć w t o czego pragnie. ( C M , s. 20) Ale ta tolerancja ma swoje granice, a są nimi zbrod­ nia i szaleństwo: Jak w y wierzycie, że p r o r o k z Grzybowszczyzny po śmierci z m a r t w y c h w s t a n i e , wasza sprawa. A l e j a k w y jego ukrzy­ żujecie i o n nie z m a r t w y c h w s t a n i e , w y ludzie w p o l s k i m k r y m i n a l e zgnijecie. ( P I , s. 26) �Mariusz Czaja • KONIEC ŚWIATA, CHOROBA I SĄD OSTATECZNY Ucieczka przed czasem, czy też chęć zawładnięcia nim, kończą się nader często Apokalipsą dla milionów ludzkich istnień, całych narodów, kultur i cywilizacji. Jest to, niestety, rezultat wolności człowieka, która sprawia, że może on zwrócić się przeciw swemu Stwór­ cy i obrócić świat w nicość, a tym samym narazić na fiasko plan stworzenia jako caJości. 1 6 W akitu „rytualna aktualizacja «chaosu» w ttakcie ostatnich dni toku dokonywała się przez orgiastyczne ekscesy" (M. Elia­ de, op. cit., s. 54). 2 7 M. Eliade, Okultyzm, czary, mody kulturalne. Eseje, Oficyna Li­ 2 8 ibid., s. 102 teracka, Kraków 1992, s. 103 M 90 por. M. Eliade, Historia wierzeń i idei religijnych, t. II, Instytut Wydawniczy Pax, Watszawa 1994, s. 253 3 0 ibid., s. 244 31 L. Kolankiewicz, Notatki po spektaklu: O candombie' de Bahia, 3 2 Fabuła Merlina ma swoje źródło w średniowiecznych eposach „Dialog" 1994, nr 12; 1995, ni 1-3, 5-6 Przypisy 1 J. Majcherek, Notatki przy Slobodzianku, „Teatr" 1994, nr 1, s. 13 rycerskich. Język tego dramatu również stylizowany jest na język 2 Odwołuje się w tym miejscu do terminologii S. Awietnicewa. heroicznego eposu. E. Mieletinski twietdzi, że „czas epicki (...) Zob. S. Awietnicew, Symbol, „Polska Sztuka Ludowa" 1988, nr 3, skonstruowany jest według wzotca mitycznego jako czas począt­ 3 4 s. 149-150 kowy oraz czas aktywnych czynów ptzodków, któte zdetermino­ por. ibidem, s. 150 wały późniejszy porządek" (op. cit., s. 340). Natomiast herosów Car Mikołaj, 1987, nr 5, Obywatel Pekosiewicz, 1989, nt 5, TUT- z eposów „można porównać z niegdyś działającymi «praprzodka- lajgroszek, 1990, nr 11, Prorok Ilja, 1992, nr 11, Merlin, 1993, пи» z archaicznych mitów (...), a czas ich życia i sławnych wy­ nr 3 i Kowal Malambo, 1993, nr 7. W dalszej części tekstu, ptzy praw - z autentycznym czasem mitycznym typu „epoki Snu"" (ibid., s. 335). Pot. M. Eliade, Aspekty mitu, op. cit., s. 195 cytatach z dramatów, posługiwał się będę sktótami utworzony­ mi z pierwszych liter wyrazów, wchodzących w skład tytułów: , 3 zob. S. Botheroyd, P. F. Bothetoyd, Słownik mitologii celtyckiej, 3 4 J. Campbell, Potęga mitu. Rozmowy z B. Moyersem. Opracowała 35 W powietrzu wisi bunt, rozm. A. Wanat, J. Majcherek, W. Maj­ wyd. Książnica, Katowice 1988, s. 163 C M , O P T, PI, M, K M . 5 Prapremiera Obywatela Pekosia. Smutnej i pouczającej historii Betty Sue, Flowers Signum, Kraków 1994, s. 237-238 miała miejsce 12 kwietnia 1997 roku w Teatrze im. ]. Słowac­ kiego w Krakowie, w reż. M. Grabowskiego. Tekst dramatu cherek, „Teatr" 1994, nr 1, s. 11 znajduje się w Atchiwum tegoż teattu. Ptzy cytatach z niego po­ sługiwał się będę oznaczeniem OPs. 6 3 6 Chodzi o tekst znajdujący się w Atchiwum P W S T w Krakowie, 37 3 8 S. Botheroyd, op. cit., s. 164-165 oznaczenie PI. N H . 3 9 J. Szacki, Spotkania z utopią, Iskry, W-wa 1980, s. 139-140 S. Czarnowski, Powstanie i społeczne funkcje historii, [w:] Dzieła, 8 ibid., s. 101 9 por. P. Ricoeur, Symbol daje do myślenia, [w.] Egzystencja i herme­ 4 0 M. Eliade, Okultyzm..., op. cit., s. 60 4 1 J. Szacki, op. cit., s. 140 4 2 ibidem, s. 29 4 3 „Kairos to czas wyznaczony przez zdarzenia, stanowiące ptzed- neutyka, ptzeł. E. Bieńkowska, „Pax", Warszawa 1985, s. 67; S. miot decyzji i wybotu Boga ze względu na ścisłe określony cel." Awierincew, Symbol, op. cit., s. 150 G. Pattaro, op. cit., s. 305 4 4 por. H . U . von Balthasar, Teologia dziejów. Wyd. Znak, Kraków por. definicje H . Levina: „Złoty wiek jest wszystkim tym, czym 4 5 ibidem, s. 41 nie jest wiek współczesny." [w:] H. Levin, Mit wieku złotego - 4 6 W. Majcherek, Pieski los kowala, „Dialog" 1993, nr 7, s. 127 prehistoria, „Pamiętnik Literacki" 1982, z. 3-4, s. 323-324 4 7 M. Eliade, Kowale i alchemicy. Fundacja Aletheia, Warszawa 4 8 ibid., s. 72 ibid., s. 73 D. Śnieżko, Mit Wieku Złotego w literaturze polskiego renesansu, 1996, s. 41 Wyd. Naukowe Semper, Warszawa 1996, s. 107 11 1993, s. 168 12 M. Eliade, Aspekty mitu, Wyd. K R , Watszawa 1998, s. 56 13 por. ]. Szacki, Tradycja. Przegląd problematyki, PWN, W-wa 1971 14 Ta sama pieśń, tylko w krótszej wersji zob. PI, s. 18 4 9 15 por. K. Rafiner, H . Vorgrimer, Mały słownik teologiczny, Instytut 5 0 Wyd. Pax, W-wa 1996, s. 455 5 1 J. Majcherek, O „Merlinie" Sbbodzianka. Cz- l, „Teatr" 1993, 52 Z. Kuderowicz, Filozofia dziejów, Wiedza Powszechna, Warszawa 53 M. Janion, M. Żmigrodzka, Romantyzm i historia, PIW, Warsza­ 1 6 1983, s. 101 17 M. Eliade, Aspekty mitu, op. cit., s. 171-172 18 S. Czarnowski, Kultura religijna ludu wiejskiego, [w:] tegoż, Kul­ wa 1978, s. 105 tura, Spółdzielnia wydawnicza „Książka", 1945, s. 134-136 19 zob. R. Tomicki, Kultura - dziedzictwo - tradycja, [w:] Etnogra­ fia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2, Ossolineum, Wroclaw 1981, s. 366 2 0 G . Pattato Pojmowanie czasu w chrześcijaństwie, [w:] Czas w kul­ turze, PIW, W-wa 1988, s. 296 5 4 ibid., s. 31 5 5 J. Szacki, op. cit., s. 142 5 6 por. ibid., s. 80 5 7 por. ibid., s. 52 5 8 por. S. Filipowicz, Mit i spektakl władzy, PWN, Warszawa 1988, s. 95 21 C S . Bartnik, Historia i myśl, Lublin 1995, s. 57 2 2 M. Eliade, Mit wiecznego powrotu, wyd. KR, Warszawa 1998, s. 103 2 3 Sw. Augustyn, O państwie bożym, XII, 14, cyt. za S. Awiernicew, Na skrzyżowaniu tradycji, PIW, W-wa 1988, s. 267 2 4 por. M. Eliade, Historia wierzeń i idei religijnych, 1.1, Instytut Wy­ 5 9 por. G. Pattato, op. cit., s. 311 « ibid., s. 305 6 1 pot. M. Eliade, Kowale..., op. cit., s. 180 6 2 określenia tego użył J. Sieradzki w: Heretycki „Merlin" Słobodzianka. Inna historia, „Polityka" 1993, nt 40, s. 10 dawniczy Pax, Warszawa 1988, s. 53-54 2 3 ibid., s. 178 nr 10, s. 27 por. Słownik wiedzy biblijnej, red. В. M. Metzgter, M. D. Coogan, Oficyna Wyd. „Vocatio", W-wa 1996 por. E . Mieletinski, Poetyka mitu, PIW, W-wa 1981, s. 177 6 3 262 1 chrześcijańskie­ Grabowskiego (premiera: listopad 1998). Cytując go zastosuję t. V, PWN, W-wa 1950, s. 100 1 0 Zob. R. S. Loomis, Graal. Od celtyckiego mitu do go symbolu, Znak, Kraków 1998 tamże zrealizowany na Scenie im. S. Wyspiańskiego w reż. M. 7 zob. S. Botheroyd, op. cit., s. 163 E . Mieletinski, op. cit., s. 278 �Marcus? Czaja • KONIEC ŚWIATA, CHOROBA I SĄD OSTATECZNY <* ibid., s. 278 6 5 M. Eliade, Aspekty mitu, s. 57 6 6 por. E. Mieletinski, op. cit., s. 278 8 0 D. Fotstnet O S B , op. cit., s. 256-257; W. Kopaliński, op. cit., 8 1 Formuły tej używa Regis, gdy Ilja każe mu ptzysięgać, że jest na- s. 65-66. 6 7 M. Eliade, op. cit., s. 69 6 8 pot. G. Pattato, op. cit., s. 300-301 ptawdę catem Mikołajem II: „Ptzysięgam, że tak jak ty jesteś 6 9 pot. ]. Moltman, Bóg w stworzeniu, wyd. Znak, Kraków 1995, Syn Boży, tak ja jestem car" (CM, s. 33) 8 2 s. 355 7 0 Czas nowego świata wkracza w czas tego świata, czyniąc go cza­ Treść tego utworu relacjonuję wg: B. Kiirbis, O inspiracji okulty­ stycznej w średniowiecznej wizji dziejów, [w:] Świadomość sem świata, który przemija." J. Moltman, op. cit., s. 223 histo­ ryczna Polaków. Problemy i metody badawcze, red. ]. Topolski, 71 72 „z Chrystusem i we wspólnocie jego wiernych ta jakościowo no­ wa przyszłość już się rozpoczęła, w samym środku obecnej ery. 8 3 „W Nowym Testamencie istnieje wyraźne i aiczym nie złagodzo­ Wyd. Łódzkie, Lódz 1981, s. 136 ne napięcie między wypowiedziami, które wskazują na wszech­ K. Pomian, Przeszłość jako przedmiot wiary, PWN, Warszawa ogarniające zbawienie (jego podstawą jest pojednanie świata 1968, s. 132 z Bogiem ptzez krzyż Chrystusa), i tymi, któte podejmują staro­ mieszkańcy testamentalne groźby sądu i potępienia, wzmacniając jeszcze wschodniej Białostocczyzny wydarzenia z okresu I wojny świa­ poczucie odpowiedzialności człowieka za swój ostateczny los." towej, kiedy to zostali deportowani w gfąb Rosji ptzez ustępują­ W. Hryniewicz, Pascha Chrystusa w dziejach człowieka i świata, Mianem „bieżanstwa" określali prawosławni teologii paschalnej, tom 3, Tow. Naukowe cą armię carską. Zob. W. Pawluczuk, Wierszalin. Reportaż o koń­ Zarys chrześcijańskiej cu świata, Wyd. Literackie, Kraków 1974, s. 14-15 K U L , Lublin 1991, s. 377 7 3 ibid., s. 11 8 4 74 zob. M. Lurker, słownik obrazów i symboli biblijnych, Pallotinum, 8 3 ibid., s. 377-378 ibid., s. 383 Poznań 1989, s. 136-137 8 6 M. Eliade, op. cit., s. 69 7 5 por. S. Filipowicz, op. cit., s. 241-242 8 7 J. Moltman, op. cit., s. 223 7,1 Podobne do lwa jest też jedno z Czterech Zwierząt, występują­ 8 8 Terminu tego używam, za M. Levinem na oznaczenie leżących cych w wizji Św. Jana (Ap 4,7) 7 7 zob. D. Forstnet O S B , Świat symboliki chrześcijańskiej, w ptzyszłości lub przeszłości nigdy nie istniejących wspaniałych czasów. Zob. M. Levin, op. cit., s. 321 Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 1990, s. 277-280; M. Lurker, s. 112 7 8 zob. W. Kopaliński, Słownik symbołi, Wiedza Powszechna, War­ 7 9 zob. D. Forstnet O S B , op. cit., s. 241-243; W. Kopaliński, 8 9 A . Neher, Wizja czasu i histońi w kulturze żydowskiej [w:], Czas w kulturze, op. cit., s. 271 szawa 1991, s. 196 9 0 por. ibidem, s. 273 op. cit., s. 285-286 • •• P oniższy artykuł, w którym narzędzia i spojrzenie teoretyczne spotykają się z naszym doświadcze­ niem życia społecznego - jest próbą refleksji nad nowymi zjawiskami we współczesnej kulturze polskiej. Sięgając po kategorię karnawału w analizie Drag Qu­ een Show pragnę jednakże podkreślić istotność roz­ dzielenia zjawiska skarnawalizowanego, jakim są wy­ stępy, od samego karnawału. 1. Wprowadzenie ROBERT KULPA Karnawał? Kamp i gender w Drag Queen Show P. Song: Dlaczego w operze pekińskiej role kobiet grane są tradycyjnie przez mężczyzn! Tow. Cheng: Nie wiem. Tradycja prawdopodobnie pochodzi z reakcyjnej i patńarchalnej struktury społeczeństwa. P. Song: Nie - bo tylko mężczyzna wie, jak kobieta ma się pliwie świadomość tę miał także David Cronenberg, okrzyknięty jednym z najbardziej kontrowersyjnych zachowywać. twórców filmowych. „M. Butterfly" to film godny uwa­ „M. Butterfly" (1993), reż. David Cronenberg gi z wielu powodów, jednakże my ograniczmy się do przyjrzenia się temu, co ukrywa się za tymi kilkoma frazami. Kilka zaledwie zdań, które jednak kryją w sobie Co wyraża druga sentencja, wypowiedziana przez p. prawdę (i to jak dużą!) o kulturze i wcale nie jakimś Song? Co to znaczy, że tylko mężczyzna wie, jaka na­ orientalnym, dalekoazjatyckim społeczeństwie. Cho­ prawdę jest kobieta? Skoro on wie, jaka powinna być ciaż odnoszą się do tradycji chińskiej, cytat ten wiele ona, to bycie kobietą (ale czy też analogicznie bycie mówi o naszej kulturze - kulturze Zachodu. Niewątmężczyzną?) musi stanowić kategorię, którą łatwo da 263 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b4985661ebfddcb561c594906a7e4e65.pdf d6d3597e41057ff7cd1eb196e2129d41 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2918 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2722 Title A name given to the resource Dom artysty- relikwiarz twórczości: muzeum Johna Soane'a / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4, s.241-246 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńkos, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text D omy własne architektów stanowią oczywiście wśród siedzib artystów przypadek szczególny. O ile w odniesieniu do pisarzy czy rzeźbiarzy mamy często do czynienia z ich amatorskim wkładem projektowym albo nawet wykonawczym, to dom archi­ tekta był przecież po prostu jedną z jego zawodowych realizacji. Domy architektów wprawdzie bardzo często stawały się polem ich eksperymentów albo dziełami po­ pisowymi, niemniej jednak stanowią zawsze integralną część ich profesjonalnej działalności. Miejsca tej części wszakże mogły być w całej twórczości rozmaite. Muzeum Sir Johna Soane'a (1753-1837), znajdujące się w jego domu-pracowni przy placu Lincoln's Inn Fields nr 12-14, zaliczane jest dziś do głównych atrakcji Londy­ nu. Atrakcji interesujących nie tylko historyków sztuki i architektury, ale także zwykłych turystów traktujących je jako kuriozum na miarę gabinetu figur woskowych Madame Tussaud. Dom własny Soane'a bowiem z tru­ dem daje się oceniać w kategoriach architektury: twórca przekroczył tu wszelkie granice ekstrawagancji, które na­ wet w domach artystów romantycznych można spotkać. ANDRZEJ PIEŃKOS Dom artysty - relikwiarz twórczości: muzeum Johna Soane'a 1 Wbrew pierwszemu wrażeniu, jakie można odnieść po wizycie w muzeum (zwłaszcza wieczornej, gdy dzien­ na niezwykłość wnętrz staje się mroczną niesamowitością), Soane nie był szaleńcem żyjącym w przepełnionej osobliwościami graciarni, ale powszechnie uznanym ar­ chitektem. Przez prawie pół wieku wypełniał obowiązki budowniczego Banku Anglii w Londynie, którego sala operacyjna, podobnie jak kilka innych dzieł Soane'a, zaliczana jest do kanonu arcydzieł europejskiego neoklasycyzmu. Projektował rezydencje, budynki użytecz­ ności publicznej, grobowce. Nie przestając być poetą-wizjonerem architektury, Soane pozostawał praktycz­ nym Brytyjczykiem. Jego letnia, podlondyńska rezyden­ cja Pitshanger Manor za monumentalnym „rzymskim" portykiem kryje pięknie na antyk wystylizowane, ale z nowoczesną prostotą zaplanowane wnętrza. Od 1806 r. Soane był profesorem architektury w Royal Academy w Londynie, w której wygłaszał wykłady. Jest powszech­ nie uznawany za jednego z największych architektów XIX wieku w Europie. Należy te fakty mocno podkre­ ślić, bowiem jego londyński dom własny nie robi wraże­ nia dzieła z podręczników historii architektury. W ofi­ cjalnej historii architektury zresztą dom przy Lincoln Inn z wyraźnym trudem i tylko w pewnych swoich aspektach uzyskał należne mu miejsce. Wydaje się bo­ wiem, że należy on do niej w takim samym stopniu, jak do owej „nie-architektury", którą tworzą w XIX i XX wieku pojedyncze przykłady domów artystów. I jest przy tym w dorobku Soane'a istotnie wyjątkiem. Czynnikiem, który decyduje o niezwykłości wyglądu i atmosfery domu Soane'a, jest to, że stanowił on zara­ zem zamieszkany dom artysty, jego rodziny i służby, „ofi­ cjalną" siedzibę uznanego architekta, zapalonego ko­ lekcjonera i akademickiego pedagoga w jednej osobie, wreszcie przeznaczony był na muzeum tj. idealną wizję sztuki tegoż. Skomplikowany dom Soane'a nie został zaprojektowany w sposób, w jakim architekt europejski początku XIX wieku budował miejską siedzibę dla zwy­ kłej rodziny. Soane zaprojektował mieszkanie dla siebie i dla kolekcji, jako swojej „życiowej partnerki" - ta zaś z kolei miała służyć pouczeniu studentów architektury i stworzeniu jednolitego wzorca połączenia wszystkich sztuk, do którego to ideału Soane dążył. W publikacji z 1827 r. dom Soane'a został określony jako Academy of Architecture. Wcześniej już wprawdzie inny wybitny pro­ fesor akademii londyńskiej, malarz Joshua Reynolds, traktował swój dom jednocześnie jako miejsce naucza­ nia i galerię pokazową, ale w wypadku Soane'a funkcja ta została uwidoczniona w szczególny sposób. 2 Dom przy placu Lincoln's Inn w każdej swojej części nosi charakterystyczne piętno twórcy, wręcz wydaje się każdym rozwiązaniem architektonicznym i każdym de­ talem manifestować kult tworzenia oryginalnego. Kwintesencja romantyzmu? Przy tym, mimo że powsta­ wał przez kilkadziesiąt lat, że był powiększany, prze­ kształcany, wzbogacany, stanowi materializację zadzi­ wiająco jednolitej wizji. Jakby stworzony został w pory­ wie natchnienia albo budowany był pod wpływem nie­ uleczalnej obsesji. Prace nad nim Soane podjął po zakupieniu pierw­ szego segmentu w 1792 г.; ich główne natężenie przy­ pada na lata 1808-1812 (gdy m.in. powstała okazała fasada części środkowej zespołu); jeszcze w 1824 г., w wieku 71 lat, dokupiwszy ostatni segment, zmieniał koncepcję, dodając m.in. tzw. dziedziniec i piwniczną „celę Mnicha", fikcyjnego Padre Giovanniego (który był żartobliwym alter ego Johna Soane'a), z jego gro­ bem, w którym w rzeczywistości pochowano psa. Jesz­ cze w 1829 г., na pólpiętrze schodów Soane wygospo­ darował miejsce na zakątek Szekspira, gdzie zgroma­ dził obiekty związane z kultem poety w Anglii. 3 Fasada domu z konsolami pochodzącymi z rozbie­ ranego średniowiecznego pałacu Westminster oraz klasycznymi posągami, naśladującymi Kory z ateńskie­ go Erechtejonu, wyróżnia się w pierzei placu. Jako przykład typowej architektury Soane'a bywa niekiedy traktowana osobno, w separacji od „nie-architektury" wnętrz domu. A przecież ostentacja jej historycznego 241 �Andrzej Pieńkos • DOM ARTYSTY - RELIKWIARZ TWÓRCZOŚCI: MUZEUM JOHNA SOANE'A programu ściśle się wiąże z całościową koncepcją domu-akademii-muzeum. Soane osobiście opublikował od 1830 r. trzy dro­ biazgowe opisy-analizy (w których zresztą pojawia się pierwiastek autoironii w stosunku do takich pomysłów jak powyższy) swojego domu: zadbał o przyszłe jego in­ terpretacje. Używał już w nich słowa museum. Ostat­ nia z nich, wydana w 1835 r. wraz z francuskim tłuma­ czeniem, zawierała także jako aneks testament archi­ tekta. Zadbał też - jeszcze za życia, w 1833 r. - by par­ lament londyński zagwarantował specjalną uchwałą, że zapisane społeczeństwu The John Soane Museum pozostanie takim, jakim twórca je pozostawi - bez zmian, i będzie dostępne dla studentów, uczonych i wszystkich, którzy by chcieli korzystać z jego kolek­ cji. Nie zapisywał więc po prostu budynku i zbiorów, lecz miejsce jako całość, wraz z jego atmosferą i tre­ ścią, architekturę - owszem - ale właśnie pojmowaną jako siedlisko myśli, twórczego życia, historii ludzkiej. 4 5 Sama w sobie kolekcja Soane'a, pomijając już fakt jej przestrzennej aranżacji, jest niezwyczajna. Liczy przeszło 3000 obiektów, 30 000 rysunków i 8000 książek. Oprócz arcydzieł Canaletta, Hogartha, Reynoldsa, Fiissliego, Piranesiego, Turnera, prac angielskich malarzy i rzeźbiarzy XVII-XIX wieku i rysunków wielkich architektów, są w niej wazy greckie, małe egipskie przedmioty, odlewy rzeźb, urny i medale rzymskie, zegary, figury szachowe, narzędzia tortur, kości zwierząt i ludzkie szkielety, korko­ we modele świątyń starożytnych, grobowców etruskich i neolitycznego kręgu Stonehenge, liczne szekspiriana. Soane starał się przy tym, aby trafiały do jego zbioru obiekty - czasem małej wartości artystycznej - nazna­ czone w ten czy w inny sposób historią, np. pochodzące z wyprzedaży zbiorów sławnych jego poprzedników. Ku­ pił więc np. obiekty należące do twórców wielkości kla­ sycznej architektury angielskiej: Christophera Wrena i lorda Burlingtona, część kolekcji architekta Roberta Adama, grafika Piranesiego - dwóch twórców, którzy dostarczali mu inspiracji, pamiątki po wielkim aktorze Davidzie Garricku (m.in. jego szekspiriana), biurko Horace'a Walpole'a, a także szpadę i dwa pistolety, które należały do Napoleona Bonaparte. Soane był jednym z pierwszych nowoczesnych Europejczyków, uważnie śle­ dzących rynek sztuki, bywalcem aukcji u Christie's, bacznym obserwatorem archeologicznych znalezisk i stałym klientem handlarzy antyków. Liczył się dlań oczywiście wygląd przedmiotów, ale też ich nasycenie treścią, znaczenia nadane im przez historię lub legendę. 6 Kolekcji nie traktował Soane jako zbioru przed­ miotów, lecz jako strukturę porządkowaną zasadami historycznych narracji. Narracje te tylko pozornie są chaotycznie porwane i fragmentaryczne . Opowiadają „muzeum obsesji" właściciela . Wielki romantyczny architekt jawi się jednocześnie jako spadkobierca nowożytnej „kultury osobliwości" i ja­ ko pionier nowoczesnego muzeum programowego. So­ ane nie różniłby się przecież znacznie od typowych dla 7 8 242 epoki zbieraczy osobliwości i dzieł sztuki, gdyby jego za­ kupy nie miały ponadto specyficznego celu do spełnienia: miały bowiem być swoistym budulcem domu myślanego jako muzeum. „Architektura jest Królową sztuk, jedno­ czącą je wszystkie..." - pisał Soane, zapraszając swoich studentów na dzień przed i dzień po wykładzie do prowa­ dzenia studiów przy Lincoln's Inn . Nie chodziło jednak 0 gloryfikację architektury jako takiej, lecz o uświetnie­ nie sztuki w ogóle (albo może: kreatywności). Tak chyba należy rozumieć sformułowanie Soane'a - poetry of archi­ tecture. Intensywność przetwarzania rozmaitych skoja­ rzeń, stopienie historii, natury i poezji w sugestywnej wi­ zji jednostki - takie pojmowanie tworzenia dzielił Soane ze swoim dobrym znajomym Williamem Turnerem. Z eksponatów kolekcji-muzeum Soane tworzył prze­ myślne kompozycje, reżyserując wędrówkę po swoim muzeum; gabloty, a nawet całe otwierane ściany z obra­ zami (w 1824 r. zaaranżował w ten sposób Picture Ro­ om), kotary zasłaniające różne niespodzianki, skompli­ kowane systemy oświetlenia (m.in. z wykorzystaniem barwnego szkła i współtworzących kolekcję starych wi­ traży), zaskakujące skojarzenia pobudzane widokami przez okienka i prześwity... Obiekty natury, historii, sztuki poddawał metamorfozom, wchłaniając je w ten sposób we własny świat, w romantyczną wizję idealnej rzeczywistości. Rozwiązania techniczne stosowane we­ wnątrz domu przez Soane'a, zaskakują przy tym pomy­ słowością, niektóre z nich (np. świetliki w dachu czy szklane płytki w podłogach) zdają się wręcz niemożliwe w mieszkaniu powstającym w epoce napoleońskiej! 9 Jednakże treść domu-muzeum Soane'a nie wyczer­ puje się w tym zadziwiającym wkomponowaniu zbiorów w architekturę mieszkalną. Jest to bowiem w jego po­ myśle szczególny dom: grobowiec i pomnik nieśmiertel­ ności zarazem. Albo inaczej mówiąc - relikwiarz twór­ czości, sztuki pojmowanej jako czynność sakralna, jej rozmaitych źródeł, pomocy i rezultatów. Projekty i wi­ doki realizacji Soane'a wiszą w całym domu, a sam dom jest jego dziełem najbardziej wypracowanym. Architek­ tura tego kuriozum, przy jej rzucającej się w oczy, a na­ wet innymi zmysłami odczuwanej osobliwości, jest wszakże głęboko przemyślana i konsekwentna. Z jednej strony wydaje się, że jest „w służbie tajemnicy", z dru­ giej zaś jest logiczna i czytelnie odsłania określoną ideę. 10 Nagromadzenie obiektów, kontrastowe efekty świetlne, stanowią niewątpliwie realizację koncepcji malowniczości, które zostały w angielskiej myśli este­ tycznej ostatecznie sformułowane około 1800 r. Rzecz jednak w tym, że w swojej twórczości architektonicznej Soane nie wydaje się hołdować takim koncepcjom: tyl­ ko jego dom własny byłby ich realizacją. Rozmaitość 1 malowniczość, jak się wydaje, są tylko pochodnymi ekspresji wyżej wspomnianej, określonej idei. Jakiej? Gdy pokonamy już wąski i wysoki korytarz, o ścianach zawieszonych do ostatniego miejsca gipsowymi odlewami, na przemian ciemny i oświetlony, otwiera się przed nami widok na przestrzenne i treściowe jądro domu. Kopia po11 �Andrzej Pieńkos • DOM ARTYSTY - RELIKWIARZ TWÓRCZOŚCI: MUZEUM JOHNA SOANEA 243 �Andrzej Pieńkos • DOM ARTYSTY - RELIKWIARZ TWÓRCZOŚCI: MUZEUM JOHNA SOANEA 244 �Andrzej Pieńkos • DOM ARTYSTY - RELIKWIARZ TWÓRCZOŚCI: MUZEUM JOHNA SOANE'A sągu ApoUa Belwederskiego, rzeźby uważanej w końcu XVIII wieku za ucieleśnienie ideału piękna antycznego, oświetlana słońcem przez barwne przeszklenia, dominuje pośród um i fragmentów architektonicznych nad kilkukondygnacyjną „kryptą" z egipskim sarkofagiem. Towa­ rzyszy jej wyrzeźbione przez Fredericka Chantreya popier­ sie Soane'a (1830), jakby przypadkowo ustawione nad „kryptą", w chaosie urn i posążków . Aby wyraziście za­ akcentować przewodnią ideę śmierci, czyniącą z jego do­ mu swoisty egipski grobowiec, Soane uczynił jego central­ nym miejscem nie salon lub pracownię, lecz właśnie tę przechodzącą przez wszystkie kondygnacje (od piwnicy po szklany świetlik) pionową przestrzeń. Owa niby-krypta, do której otwierają się pomieszczenia kilku kondygnacji, zapełniona jest urnami i odlewami nagrobków z różnych epok (głownie antyku i średniowiecza) oraz reliktami dawnej architektury. Pozornie nawiązuje ona do kilkukondygnacyjnych hallów w starych angielskich pałacach i jak one wypełniona jest „trofeami". Ich program jest jed­ nak swoisty: dominujący nad całością Apollo-opiekun muz (i muzeum) ma dla przeciwwagi w dole spoczywają­ cy wspaniały sarkofag faraona Setiego I , zakupiony przez architekta w 1825 r. i stanowiący chlubę jego zbioru. 12 13 Trzeba pamiętać, że inne wybitne dzieło architekto­ niczne Soane'a, Dulwich Gallery pod Londynem, pierwszy w Europie budynek zaprojektowany na galerię obrazów (1811), mieści prawdziwe mauzoleum wlaścicieli-kolekcjonerów: Petera Francisa Bourgeois, Noela Desenfansa i jego żony. Soane tak wymyślił ciąg komu­ nikacyjny w budynku, żeby nie można było przejść przez galerię bez oddania hołdu i chwili zadumy w cen­ tralnie położonym mauzoleum. Z drugiej zaś strony: do mauzoleum nie można wejść inaczej, niż przechodząc przez galerię obrazów. Centralnym elementem głównej fasady Dulwich Gallery jest bryła mauzoleum. Sakral­ ne pojmowanie domu jako świątyni sztuki, a jednocze­ śnie mieszkania i grobowca człowieka oraz pomnika je­ go nieśmiertelności osiągniętej dziełem tworzenia (w tym przypadku wyłącznie kolekcji) znalazło tu swój wyraz także na zewnątrz. Grobowiec właścicieli jest częścią muzeum, ale jednocześnie czymś więcej: jego zwornikiem i centrum. Ten pomysł Soane'a wymaga rozważnego namysłu antropologicznego. Wydaje się, że skojarzenie pierwsze: idea memento moń pośrodku mu­ zeum jako „cmentarzyska" reliktów sztuki jest zbyt efektowne i powierzchowne . Może chodziło o swoiste uświęcenie kolekcji; być może należy ten koncept in­ terpretować w sprzężeniu z wielowątkową koncepcją jego własnego, Soane'a, domu-pomnika-muzeum. Tam przecież, kilkanaście lat później, Soane dopowiedział „śmiertelny" wątek swojej architektury w konwencji capriccio, wręcz nawet żartobliwego, niedaleko sarkofa­ gu faraona uśmiercając na niby Padre Giovanniego. 14 W podziemiach domu Soane zaskakuje widza czar­ nym humorem Celi Mnicha, w której jednak oprócz czaszek i szkieletu znajdujemy także nastrojowo oświe­ tlone (co nie bez znaczenia) liczne obiekty kolekcji: 245 odlewy architektonicznych detali, posążki, medale. By­ ło to studio architekta, ironiczna (w charakterystyczny dla romantyzmu sposób) trawestacja „gotyckiej" mody końca X V I I I wieku, a także idei pustelni jako miejsca tworzenia. Capriccio to staje się przecież w autorskim opisie Soane'a z jego „przewodnika" czymś więcej niż tylko zabawną mistyfikacją i uzyskuje kluczowe dla ro­ zumienia całej koncepcji jego domu znaczenie: „Z pokoju padre Giovanniego uwagę przyciągają ruiny klasztoru. Zaciekawienie powstałe w umyśle wi­ dza w czasie zwiedzania mieszkania mnicha nie słabnie podczas błąkania się wśród ruin jego wspaniałego nie­ gdyś klasztoru. Bogate sklepienie i inne dekoracje te­ go szacownego miejsca nie zawiodą w powstawaniu najpotężniejszych doznań w umysłach czcicieli poboż­ ności naszych przodków, którzy wznieśli takie kon­ strukcje dla kultu Wszechmocnego Rządcy wydarzeń. Grób mnicha pomnaża ponurą scenerię tego świę­ tego miejsca, w którym każdy drobny szczegół przycią­ ga uwagę. Podziemie, ułożone z wierzchołków i spodów zbitych butelek i z kamyków znalezionych w żwirze wy­ kopanym przy budowie klasztoru, symetrycznie zapla­ nowane, dostarcza nadzwyczajnej lekcji prostoty i eko­ nomii oraz pokazuje niezmożoną wytrwałość pobożne­ go mnicha. Kamienna budowla u wezgłowia grobu mnicha zawiera resztki Fanny, wiernej towarzyszki, ra­ dości i pociechy w godzinach wytchnienia". 15 Oto pozornie oczywiste sensy gubią się w mroku, refleksach luster, zmieniają się w zależności od punktu spojrzenia, zostają ośmieszone lub rozszerzone. Soane gra z widzem-gościem swojego domu, czyniąc go, na­ wet po śmierci demiurga, cząstką materii swojego two­ rzenia. Daleko tu jeszcze do Edmonda de Goncourta narracji Domu artysty, ale pomysł Soane'a zdaje się się­ gać dalej i głębiej w tajemnice twórczości. Można w domu-muzeum klasycysty Soane'a widzieć typowy przejaw romantyzmu i byłoby w tym wiele racji. Należy jednak pamiętać, że podobnych realizacji domu jako swoistego pomnika mieszkańca-artysty czy jego au­ toportretu, będzie w XIX i XX wieku wiele. Wspomnieć też można np. muzea wielkich współczesnych Soane'a, rzeźbiarzy Canovy i Thorvaldsena, potem także Antoine'a Wiertza. Dom taki i jego wnętrze spełniać mają szereg funkcji innych niż tylko funkcjonowanie jako mieszkanie i pracownia, mają mieścić kolekcję (która z kolei współtworzy i warunkuje mieszkanie), mają kształtować mieszkańca, ale też i jego gości - także tych, którzy przyjdą po jego śmierci, mają wreszcie unaoczniać ideę, która jest sensem życia autora takiego domu. Ta gra w dom-muzeum odbywa się przecież u zarania „ery muzealnej", epoki sugestywnej wizualizacji. Dom So­ ane'a otwiera szereg tych skomplikowanych świątyń wy­ obraźni, w których tak oryginalnie wypowiadać się bę­ dzie romantyzm, a których szczególny urodzaj zapanuje na przełomie XIX wieku. Jest wszakże wśród nich przy­ kładem może najpełniej przemyślanym, najdoskonalej wcielającym ideał narracji domu artysty. 16 17 18 �Andrzej Pieńkos • DOM ARTYSTY - RELIKWIARZ TWÓRCZOŚCI: MUZEUM JOHNA SOANE'A Przypisy 1 Sformułowanie G. Metkena, John Soane's Haus und Museum, w: 1 Pisałem o nim w: Dom architekta Johna Soane'a, „Dom i Wnę­ tegoż, In Kunstlers Lande gehen. Berschreibungen und trze", 1997, nr 2, s. 54-59. Najpełniejsze analizy tego obiektu Munchen 1988, s. 166 zawietają prace Susan Gail Feinberg: Sir John Soane's „Museum": An Analysis of the Architect House-Museum ' Tę stronę działalności architekta najpełniej ptezentuje wspania­ ła monografia D. Watkina, The Lectures of John Soane, Cam­ in Lin­ bridge 1996 coln's Inn Fields, diss., 2 vol., Ann Arbor-London 1980; tejże, The Genesis of Sir John Soane's Museum Idea 1801-1810, „Jour­ 0 nal of the Society of Atchitectural Historians", 43, 1984, Octo­ Gandyego. Inspirowane przez samego Soane'a liczne malarskie wizje jego architektury pędzla jego ucznia stanowią ztesztą jesz­ wym opisem wnętrz prezentuje znakomicie wydawana regular­ cze jeden specjalny „dyskuts dzieła". W szczególności Bank of nie od 1955 r. A New Description of Sir John Soane's Museum, England i dom Soane'a uzyskały w tym malarstwie interpretacje London 2001 wyjątkowo bogate, zróżnicowane, jakby inne życie i poszetzoną (wyd. X, powiększone i ilustrowane). Piszący o domu Soane'a używali rozmaitych okteśleń, usiłując uchwy­ historię. Zob. B. Lukachet, John Soane and his draughtsman Jo­ cić jegt) specyfikę. Pot. np. tytuły kilku omówień obiektu: D. seph Michael Gandy, „Daidalos", 25, 1987, September, s. 51-64. „Magazine Beaux-Atts", 1 1985; R Bexte, Das Museum eines Einsamen Mannes, „Frankfur­ ter Allgemeine Magazin", 1986, Januar; R Thornton, An Archi­ Magazine Antiques", 1987, January. 12 W całym domu jest ztesztą wiele podobizn właściciela, m.in. 3 Soane kupił go pt) rezygnacji British Museum, po czym na trzy 14 Takie sugestie wykorzystuje J. Elsner w swojej interpretacji mu­ portret pędzla T h . Lawrence'a. dni otworzył swój dom, umożliwiając jego oglądanie chętnym. D. Hudson, Joshua Reynolds. A personal Study, London 1958, s. 73. Być może należy widzieć w pewnym stopniu taką koncepcję zeum Soane'a, op. cit., s. 154- Na temat motywu grobowca, domu „akademika" w statszej tradycji włoskiej, np. Ficina oraz Zuccariego poświęcenia domu Akademii. Zob. na ten temat H . mauzoleum w twórczości architekta zob. J. Summerson, Sir John P. Schwatz (ted.), Kunstlerhduser: Eine Architekturgeschichte des Soane and the Furniture of Death, „Architectutal Review", 1978, Privaten, Frankfurt am Main 1989 (katalog wystawy w Deut­ March; G . Waterfield (red.), Soane and Death, Dulwich 1996 (katalog wystawy). sche Architekturmuseum), s. 55 Wówczas powstał też pierwszy szkic koncepcji muzeum, rękopis 5 z komentarzem H . Dorey w: Visions of Ruin: Architectural fanta­ 6 wy w The John Soane's Museum). (pod red. R. Zimanda), Warszawa 1983, s. 87-104. O stawaniu Najpełniejszą intetpretację tej fasady ptzedstawił A. Jackson, się domu Soane'a muzeum ciekawie pisze J. Elsner, op. cit. The Facade of Sir John Soane's Museum: a Study in Contextualism, 6 Zob. m.in. O . Batschmann, Ausstellungskunstier. Kult und Karriere im Modernen Kunstsystem, Koln 1997, s.. W drugiej poło­ December, s. 417-429 wie X I X wieku „świątynno-grobowcowc" konotacje domu arty­ Problem tego typu zapisów artystów czeka na optacowanie. Pot. sty rozpowszechnią się w różnych formach. Warto wspomnieć np. przypadki A. Wiertza i G. Moteau z X I X w. czy G. B. Sha- np. o willi Vincenzo Veli w Ligornetto, gdzie rzeźbiarz nakazał wa z X X w. wystawić swoje zwłoki, zanim pracownia stanie się jego mu­ zeum. Interpretację kolekcji Soane'a w sposób najbatdziej chyba rzes „Ciąg dalszy" tej historii opisuję w. Dom poetycki, dom grotesko­ jects from Sir John Soane's Museum, London 1992 wy. Miejsce wyobrażone Narrację nieco podobną, pozornie ułożoną z malowniczą dezyn- s. 43-48 (inna wersja tekstu w: Miejsce rzeczywiste - miejsce wy­ wolturą, miał też nieco wcześniej dom kolekcjonera Thomasa obrażone. Studia nad kategorią miejsca w przestrzeni kultury. Ma­ Hope'a w Deepdeene niedaleko Londynu. Por. m.in. I. Trech- Victora Hugo, „Konteksty", 1999, nr 3, teriały z seminarium w Kazimierzu Dolnym w 1998 г., Lublin (red.), 1999, s. 59-75). Ale 100 lat później podobna siatka napięć zna­ von der Renaissance bis zur Gegenwart, Zurich- czeniowych pojawi się w obiekcie pozornie z romantyczną tta- -Munchen 1985, s. 175. Komplikacje historystycznego myślenia dycją niezwiązanym, w domu własnym architekta J. Plecnika Soane'a odsłania J. Elsner, A Collector's Model of Desire: w Lublanie (zob. takie zestawienie w: H . R Schwarz, op. cit., s. sel, Das Soane Haus Kunstlerltauser in London, w: E . Hiittinger The House and Museum of Sir John Soane, w: tegoż i R. Catdinal, The Cultures of Collecting, London 1994, s. 162 i n. 246 [ 7 „Journal of the Society of Architectural Historians", 51, 1992, telny przedstawiają P. Thornton i H . Dorey, A Miscellany of Ob­ 7 Na temat domu i książki Goncourtów zob. studium E . Grab­ skiej, Dom artysty, w: Porównania. Studia o kulturze modernizmu sies and Designs for Garden Follies, London 1999 (katalog wysta­ 5 Cyt. za: В. Mądra-Shalcross, Dom romantycznego artysty, Kra­ ków 1992, s. 207 Soane'a Crude Hints towards an History of my House, wydany 4 Taką interpretację wnętrz domu przedstawia, za licznymi praca­ mi J. Summersona, I. Trechsel, op. cit., s. tectural Kaleidoscope: Sir John Soane's Museum in London, „The ' Tę jej rolę uwypuklają widoki (także nocne, fantazyjne) J. M. ber, s. 225-237. Muzeum z jego historią, zbiorami i szczegóło­ Watkin, Un labyrinthe 'pittoresąue', 2 Essays, 154). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1c7b1ef222f156ba6ee88a6e0083d996.pdf 4975df6322d744b78a27730c97cf84cc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2917 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2721 Title A name given to the resource Kolekcja nieidealna (2). Jestem tutaj / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4, s.237-240 Creator An entity primarily responsible for making the resource Baranowska, Małgorzata Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P ocztówka zawsze ma ambicje zastąpienia nas we wszystkim, w czym tylko zdoła. I ten cel przyświecał producentom pocztówek z przeło­ mu X I X i XX wieku. To właśnie dobrze się sprzeda­ wało. Karta pocztowa ilustrowana nadzwyczajnie nada­ wała się do skrótowego przedstawiania każdej sytu­ acji, o której chcielibyśmy zawiadomić adresata. Po­ nieważ początkowo cały rewers zarezerwowany był dla adresu, producenci kart ilustrowanych starali się o to, by nadawca nie musiał nic, albo prawie nic, na karcie pisać. Często na awersie wokół obrazka, lub nawet w środku, zostawiano specjalne niewielkie puste miejsce, na którym nadawca się tylko podpisy­ wał, lub przesyłał bardzo krótką wiadomość. Jedną z najpowszechniejszych wiadomości na pocztówce jest po prostu informacja: „jestem tutaj". A mogę być wszędzie. Zwłaszcza na pocztówce. Naj­ bardziej wszystkim znane są tak zwane z niemiecka „grusy". Przecież to uzdrowiska i hotele miały naj­ większy interes w tym, by rozpowszechniano ich siel­ ski wizerunek. W dodatku, by wysłać kartkę z po­ zdrowieniem z jakiejś miejscowości nie trzeba było w niej dłużej przebywać, wystraczyło kupić na stacji. Pocztówka, która nienawidzi niedomówień, bar­ dzo dokładnie usiłuje adresata zawiadomić, gdzie się KOLEKCJA NIEIDEALNA (2) M A Ł G O R Z A T A B A R A N O W S K A Jestem tutaj akurat nadawca znajduje. W swoim symbolicznym języku na pewno wybierze coś najbardziej jedno­ znacznego, znanego, by nikt niczego nie pomylił. Je­ żeli na początku XX wieku chcielibyśmy zawiadomić kogoś, że np. wyjeżdżamy właśnie z Paryża, wcale nie musielibyśmy trudzić się pisaniem tej wiadomości. Moglibyśmy kupić odpowiednią pocztówkę z goto­ wym nadrukiem: „Wyjeżdżam z Paryża. Przesyłam wyrazy przyjaźni" i z zostawionym miejscem na pod- Fotografia zrobiona na d a c h u katedry w M e d i o l a n i e z d r u k o w a n y m napisem: „Milano. I I D u o m o ( D e t t a g l i o ) " i ze s t e m p l e m z p o z d r o w i e n i e m z d n i a 17 sierpnia 1908 237 �Małgorzata Baranowska • JESTEM TUTAJ pis. A gdybyśmy chcieli udać się np. do Viviez, tam dostalibyśmy pocztówkę z napisem „Przybywam do Viviez i witam". Zeby nikt nie mial wątpliwości, że chodzi tu o podróżowanie, widzimy na takich pocz­ tówkach pociąg, z którego wychyla się odpowiedni podróżny (kobieta albo mężczyzna). Żebyśmy się m i ­ mo wszystko nie pomylili co do miejsca, skąd dosta­ jemy kartkę, pociąg gotów przejechać w Paryżu przez środek placu Concorde. Czy może być jaśniej przed­ stawiona informacja: „jestem tutaj" albo „byłam t u ­ taj". W końcu pocztówka stworzona jest do przeka­ zywania takich wiadomości. Producent przewidywał wszelkie możliwe sytuacje. Co będzie, gdy marynarz zechce wysłać pocztówkę ze swoim adresem (portem?). W końcu zresztą każdy, każda może posłać kartkę z marynarzem. Kapitalne, że rysownik tak się zapędził, iż nie tylko na pocztówce umieścił statki, ale i samolot. A żeby było już napraw­ dę wszystko, statki są naraz parowcami i żaglowcami. Naprawdę chodziło jedynie o adres, o to, gdzie nadaw­ ca przebywa, co nie wymagało żadnych konfabulacji. Ale bez tego byłoby znacznie mniej ładnie. Są miejsca, któte same w sobie mają coś cudow­ nego, tajemniczego i sławnego. Skoro większość l u ­ dzi podróżujących po Europie bez trudu rozpozna charakterystyczną sylwetkę mediolańskiej katedry, to dlaczego by się nie wdrapać na jej dach, nawet będąc dużej tuszy i w ciężkim mieszczańskim ubra­ niu. Nie wystarczy tam być, dobrze jeszcze zdobyć odpowiedni stempel z pozdrowieniem i z datą. Pocztówka chętnie uwzględnia także miejsca, w któtych znaleźliśmy się z powodu wyższej koniecz­ ności, zwłaszcza, jeśli są to wojenne okopy, pojazdy pancerne, pola bitew. Gotowa jest także ukazać to miejsce, do którego tęskni wędrowiec mimo woli. Na pewnej pocztówce widzimy żołnierza stojącego w zimowym krajobrazie a w chmurach rodzinę w cie­ płym kręgu światła. Drukowany podpis: Samotny ja tu stoję, przy was są myśli moje [wielokropek dopisany atramentem] To kartka ze znaczkiem austriackim z dnia 8 1 1916 roku, adresowana do dwóch panien i pod­ 238 I pisana przez jakiegoś Bronisława, który na rewersie zadaje pytanie: „«Gdzie myśli Wasze?» ośmiela się zapytać szczerze życzliwy Bronisław". Skrajnym przypadkiem zawiadomienia „jestem tutaj", takiego w dodatku, którego „podmiot" nie może sam się zająć przekazaniem nam stosownej wiadomości, wydaje się pocztówkowe zawiadomie­ nie o narodzinach dziecka z miejscem na wpisanie danych. „Jest tutaj - na świecie i teraz już nie może­ cie jego bytności tutaj pominąć" mówi pocztówka. Motyw „jestem tutaj", to jeden z liczniejszych motywów pocztówki, jeden z najprostszych, najbar­ dziej zrozumiałych i pewnych (?). Gdyby nie to, że nawet ta prosta sytuacja może się okazać dziwnie niepewna, umowna, zmistyfikowana. Oto fragment z Wieśniaka paryskiego Louisa Aragona, rozdział Pa­ saż Opery. „Chciałem uzyskać wiadomość, czy istnie­ je jeszcze na jego terenie osobliwa instytucja, która podejmowała się nadawania listów w którymkolwiek punkcie globu i przesyłania ich na dowolny adres, co pozwalało odbywać zmyśloną podróż, na Daleki Wschód na przykład, nie opuszczając nawet na chwilę dalekiego zachodu tajemnej przygody. Nie sposób się dowiedzieć, dozorca nigdy nie słyszał o czymś podobnym... Ale ostatecznie co może wie­ dzieć dozorca? Kto wie zresztą, czy nie minęło wię­ cej niż dwadzieścia lat od czasu, gdy Valery używał takich podstępów" . 1 W wiele lat później okazało się, że Matlena Die­ trich pod koniec życia ukryta przed światem w mieszkaniu w Paryżu, niedaleko Pól Elizejskich, używała tego samego sposobu, by zmylić swych kore­ spondentów. Oczywiście pocztówka znalazłaby sposób, żeby wyrazić również taką sytuację. Ale jak, tego się już nie dowiemy. Przypisy 1 Louis Aragon, Wieśniak Warszawa 1971, s. 24 Paryski, przel. Arrur Międzyrzecki, �Małgorzata Baranowska • JESTEM TUTAJ 1 li'"' f '•• ' ; 1 .iff Fflharraooja -it 2. Pocztówka z r o k u 1921 3. Pocztówka z miejscem na k o r e s p o n d e n c j ę na awersie z r o k u 1900, wykorzystana jedynie dla daty i podpisu, i w i d o c z n i e p o d a r o w n a j a k o prezencik, albo po prostu zachowana na pamiątkę p o b y t u w A n n e c y . W i d a ć , że ktoś t u podpisany przyjmował założenie, że pocztówka „sama m ó w i " 7 /';.:''л; 4. Pocztówka z Żytomierza z r o k u 1903 5. N a pocztówce z Warszawy z r o k u 1902 n a d a w c z y m dodała p o z d r o w i e n i e , najczęstszy na świecie tekst użytkowników pocztówek 6. Pozdrowienia z Łobzowa z r o k u 1899 7. Pozdrowienia z Zaldzburga z r o k u 1902 7 239 �Małgorzata Baranowska • JESTEM TUTAJ 10 8. N a p i s głosi: „Wyjeżdżam z Paryża i przesyłam wyrazy przyjaźni". Pocztówka z okresu po r o k u 1904 9. N a p i s : „ Przybywam d o V i v i e z i w i t a m " . Pocztówka z r o k u 1911 10. N a p i s : „Mój adres". W y d . J. Nozais, E d i t . 18, A v e n u e d u C ó t e a u (Tenue B o u r c h a u d ) . N a n t e s . Niezapisana pocztówka z o k r e s u po r o k u 1904. 11. A . Setkowicz p i n x . W y d a w n i c t w o S a l o n u M a l a r z y Polskich w K r a k o w i e . Pocztówka z r o k u 1916 12. N a p i s na pocztówce: R... z żoną m a j ą przyjemność poinformować o narodzinach i c h 240 Dnia � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/89508fdb652746997d23e3b7dba8502a.pdf 6c0e03d68633e8d39899620f16d01800 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2916 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2720 Title A name given to the resource God Loves Fun. Rola śmiechu w kulturze New Age / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4, s.211-222 Creator An entity primarily responsible for making the resource Hall, Dorota Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text N ew Age (Nowa Era) jest zjawiskiem kultury współczesnej. Jest wielowymiarowym fenome­ nem wyrosłym ze sprzeciwu wobec dualistycz­ nej filozofii europejskiej, wobec cywilizacji technicznej i skostniałych instytucji kościelnych. Rządzi nim holi­ styczna wizja świata uzupełniająca ogląd rozumowy in­ tuicją, poznaniem mistycznym, dowartościowująca parapsychologiczne właściwości umysłu, a także seksu­ alizm i element żeński. New Age jest sposobem myśle­ nia, wierzenia, działania odwołującym się do idei filozoficzno-religijnych Wschodu (buddyzm, hinduizm, taoizm), a także do różnych nieortodoksyjnych nurtów chrześcijaństwa, islamu, judaizmu oraz do tak zwanej wiedzy tajemnej czy ezoterycznej. W moim artykule traktuję New Age przede wszystkim jako pewien szcze­ gólny rodzaj kręgów społecznych, skupiających ludzi, których celem jest transformacja osobowości, rozwój duchowy w oparciu o te idee. Osoby związane z New Age czerpią z nich bez ograniczeń i usprawiedliwień, gdyż - jak uważają - we wszystkich przekazach wiedzy duchowej zawarta jest cząstka uniwersalnej prawdy. New Age doczekał się w Polsce paru ogólnych opra­ cowań (np. Brzezińska 1999, Dobraczyński 1997, Goła­ szewska 1995, Maciejko 1994, Macura 1993, Olechnicki 1998, artykuły w „Przeglądzie Religioznawczym" 1997). Zwykle zwraca się w nich uwagę na kłopoty z de­ finicyjnym ogarnięciem tego fenomenu. Trudno powie­ dzieć, czym jest New Age, a czym już nie jest. Nie da się wytyczyć mu ostrych granic przedmiotowych czy prze­ strzennych. Anna Kubiak mówi o nim jako o zjawisku kultury ponowoczesnej i tworzy długą listę klasyfikacji unieważnianych przez idee Nowej Ery. Wymienia mię­ dzy innymi zniesienie podziału na gatunki, na kulturę wysoką i niską, elitarną i masową, zabawę i obrzęd, Bo­ ga i człowieka, i świat, i cały kosmos, świat duchowy i materialny, zdrowie i chorobę (Kubiak 1995). Niedo­ określone idee Nowej Ery decydują o świecie religijnym uczestnika kultury New Age - jest to idiosynkratyczne uniwersum małych narracji, w którym ton dogmatu i autorytetu nie utrzymuje się długo, jest natychmiast negocjowany z innymi dyskursami (Kubiak 1999a). Mnie również najbliższe wydaje się mówienie o kul­ turze New Age w perspektywie ponowoczesności. Zga- DOROTA God Loves Fun. Rola śmiechu w kulturze New Age dzam się, że wyznawane przez uczestnika Nowej Ery idee nie pretendują do miana uniwersalnych. Sympa­ tycy Wodnika swój światopogląd nie zawsze formułują explicite, nie jest jednak prawdą, że nie oferują adeptom „Żadnej tam filozof ii" - jak często mówią. „Oferujemy tyl­ ko pewien sposób życia, dajemy ci tylko doświadczenie, a sam ocenisz, co ono dało tobie" - taką zachętę do wy­ konywania wodnikowych praktyk słyszałam z wielu ust. Za sposobem życia stoją jednak idee, które go uprawomocniają, sam sposób życia można wręcz trak­ tować jako rodzaj wiary (Pawluczuk 1991). Doświad­ czenie z kolei nigdy nie jest dane samo w sobie, nie jest całkowicie izolowane od jego interpretacji. Poprzez wy­ konywane praktyki adept New Age przyswaja sobie treści Nowej Ery, które przecież kreują określoną wizję świata. Ten aspekt wodnikowego doświadczenia pra­ gnę wydobyć w niniejszym tekście, pokazać, jak odby­ wa się specyficzna „nauka" wodnikowej kosmologii. 1 Chcę w tym miejscu wyraźnie podkreślić, że intere­ suje mnie sprawa przyswajania treści, a nie przekazywa­ nia jakiejś ideologii New Age. Już samo istnienie owej ideologii jest sprawą dyskusyjną (Kubiak 1999a: 73-74). Celowo unikam nawet tego pojęcia, także aby uniknąć skojarzeń z marksistowskim nurtem badań kultury, w którym stosuje się je deterministycznie. Nie jest rów­ nież moją intencją „obnażanie" jakichś heretyckich twierdzeń, które stoją za zalecanymi, na pozór niewin­ nymi praktykami - jak być może chciałaby widzieć ten problem katolicka krytyka Nowej Ery (por. choćby licz­ ne publikacje w Internecie pod hasłem New Age). Bo też „obnażane" prawdy nie są - i wcale nie chcą być — niezachwiane. Postaram się to pokazać, pisząc o roli śmiechu, który uświęca zachowania sympatyków New Age, a jednocześnie realnie osłabia wszystko, co mogło­ by się wiązać z nienawistnym Nowej Erze dogmatem. Artykuł powstał dzięki mojemu kilkuletniemu, ni­ gdy bezkrytycznemu, zaangażowaniu w praktyki Sto­ warzyszenia Sztuka Życia. Jest to organizacja z kręgów Wodnika, którą na początku ogólnie przedsta­ wię. Materiałami źródłowymi do tekstu są przede wszystkim moje obserwacje wyniesione z czynnego uczestnictwa w działalności członków stowarzyszenia 2 R a v i S h a n k a r - założyciel i autorytet duchowy The A r t . of Living Foundationil. HALL 3 2 11 �Dorota Hall • GOD LOVES FUN. ROLA ŚMIECHU W KULTURZE NEW AGE oraz rozmowy z nimi. Przytaczane opinie sygnuję ko­ lejnymi numerami (w nawiasach kwadratowych) odnoszą się one do rozmówców, o których krótką in­ formację podaję na końcu opracowania. Wykorzystuję również wypowiedzi i publikacje Raviego Shankara założyciela i autorytetu duchowego Sztuki Życia. 1. Sztuka życia Stowarzyszenie Sztuka Życia jest filią międzynaro­ dowej A r t of Living Foundation, którą w 1984 roku za­ łoży! hinduski nauczyciel duchowy Ravi Shankar, uważany przez swych uczniów za oświeconego mistrza. W Polsce organizacja ta działa od 1989 roku. Ulotki rozdawane przez jej aktywistów zwracają uwagę przede wszystkim na dobroczynny charakter Stowarzyszenia: „inspiruje działania w dziedzinie opieki zdrowotnej, reha­ bilitacji i resocjalizacji oraz komunikacji między kuiturami narodów świata. Zajmuje się krzewieniem najwyższych ludzkich wartości". Działalność edukacyjna organizacji opiera się na prowadzeniu kursów, podczas których przekazywana jest treść nauk mistrza. Poza zwykłymi kursami, w których uczestniczyć może każdy, na całym świecie Art of Living Foundation organizuje specjalne programy dla różnych grup środowiskowych (np. dla nosicieli H I V oraz chorych na raka, zajęcia resocjali­ zacyjne dla więźniów). Kursy podstawowe prowadzone są pod szyldem Warsztatów Uzdrawiającego Oddechu. Prezentuje się na nich zrąb nauk Raviego Shankara oraz naucza wy­ nalezionej przez niego techniki oddechowej mającej służyć - na co zwracają uwagę ulotki - wyeliminowa­ niu stresu. Wyłączne prawo do prowadzenia kursów mają nauczyciele Sztuki Życia. W całej Polsce działa ich około dwudziestu. W Warszawie, najsilniejszym ośrod­ ku stowarzyszenia, kursy podstawowe organizowane są prawie co tydzień. Nauczycielem Sztuki Życia może zo­ stać każdy, kto ukończył trzystopniowy kurs nauczy­ cielski, asystował przy co najmniej piętnastu kursach podstawowych i doczekał się osobistego zezwolenia mi­ strza na prowadzenie działalności edukacyjnej w ra­ mach stowarzyszenia. Niektórzy uczniowie podkreśla­ ją, że nie ma tu sztywnych reguł - opowiadano mi, że już podczas kursu nauczycielskiego Ravi upoważnił pewną osobę do prowadzenia warsztatów [ 1 ] . Nauka przekazywana w trakcie kursu podstawowe­ go bierze się z założenia, że o jakości życia decyduje stan umysłu: oscylacja myśli pomiędzy przeszłością a przyszłością (przywiązywanie się do tego, co już było, lub martwienie się o to, co ma nadejść) jest źródłem stresów, z którymi ludzie nie dają sobie rady, przez co ich życie staje się trudne, mało radosne. „Bądź vu te­ raz ." jest podstawowym zaleceniem udzielanym tutaj, formułą przewijającą się - jako podstawa dalszych na­ uk - przez każdego rodzaju kurs Sztuki Życia. 1 W kursie podstawowym bierze udział zazwyczaj 10-15 osób, przeważnie w średnim wieku. Mile widziana jest 212 jak największa liczba uczestników, jednak w praktyce ich ilość zależy przede wszystkim od prowadzącego na­ uczyciela - od tego, czy jest lubiany przez ludzi ze Sztu­ ki Życia, którzy „podsyłają" mu chętnych. Zdarzały się kursy ponad 60-osobowe, ale też niekiedy odwoływano je z powodu braku zainteresowania. Kursy Sztuki Życia są skonwencjonalizowane i niewiele w nich miejsca na realizację osobistych pomysłów prowadzącego. Ich pro­ gram obliczony jest na weekend: chętni spotykają się w piątek po południu, następnie w ciągu dnia w sobo­ tę i w niedzielę, a na koniec w poniedziałek po połu­ dniu. Przez te cztery dni przebywają ze sobą, wykonu­ jąc proste ćwiczenia medytacyjne i dowiadując się o „naturze umysłu", który wciąż ucieka od teraźniejszo­ ści. Nauczyciele są przeważnie osobami wykształcony­ mi, elokwentnymi. Swoich wywodów nie ugruntowują religią Wschodu ani Zachodu, ich opowieści obfitują raczej w pouczające historyjki zbliżone do tych, które przytacza Anthony de Mello (1992a, b), czasami zresz­ tą od niego właśnie są zaczerpnięte. Sugerowane pod­ czas kursu wnioski nie są rewelacjami, których nie można by znaleźć gdzieś indziej, nawet w rubryce porad psychologicznych popularnych czasopism: wszystko się zmienia, wszystko przemija, nie jest zatem rozsądne na­ zbyt emocjonalne przywiązywanie się do towarzyszą­ cych zdarzeń; co człowiek, to opinia, lepiej więc nie su­ gerować się zbytnio zdaniem innych, aby nie stać się „piłeczką" w ich rękach; walcząc z naporem myśli czy też uczuć, ze wszystkim, z czym człowiek styka się w ży­ ciu, pamiętać powinien, że im bardziej się temu opiera, tym to silniej napiera, toteż jedynym sensownym wyj­ ściem nie jest opór, lecz wewnętrzna akceptacja faktów, ich zrozumienie itd, itp, etc. 4 Praktyki, które proponuje stowarzyszenie, najogól­ niej rzecz biorąc służą sprowadzeniu umysłu do teraź­ niejszości. Zaczerpnięte są z bogatego zestawu praktyk hinduskich, z jogi. Joga jako system filozoficzny stoi za licznymi wypowiedziami i zaleceniami Raviego Shan­ kara. Członkowie Sztuki Życia nie są jednak obciążani koniecznością zaznajamiania się z wielkimi konstruktami teoretycznymi. Teoria dodawana jest niejako mi­ mochodem do zaleceń tyczących się wykonywania praktyk. W kolejnych akapitach będzie okazja, aby powiedzieć o tym nieco więcej. Jeśli chodzi o praktyki jogiczne, to uczestnicy kursu podstawowego nauczani są postaw ciała zwanych z sanskrytu asanami oraz technik oddechowych, którymi są pranayamy i sudarshan kriya. Asany zajmują szczególnie ważne miejsce w hathajodze, która kładzie nacisk na dbałość o ciało, zwraca uwagę na możliwość osiągania różnych stanów świadomości odpowiadających poszczególnym pozy­ cjom (Eliade 1997: 241-250). Te hathajogiczne idee wyznają także rzecznicy Nowej Ery (Hall 2001). Zdy­ scyplinowanie oddechu również zajmuje w jodze bar­ dzo ważne miejsce, podobnie jak w ascezach pozaindyjskich, gdyż wyraźnie ułatwia koncentrację (por. Eliade 1997: 73-81). Pranayarnami określa się rytmicz- �Dorota Hall • GOD LOVES FUN. ROLA ŚMIECHU W KULTURZE NEW AGE narzuconym, zmiennym rytmie, a poprzedza się ją pranayamami. „Każda komórka oczyszcza się i wypełnia ży­ ciodajną energią. Daje to poczucie odrodzenia się cieleśnie, umysłowo i emocjonalnie, poczucie wyniesienia na wyższy poziom duchowy. Znowu potrafimy uśmiechać się z głębi serca" (ulotka). Stan, którego doświadczają praktyku­ jący po trwającej około 1 godziny kriyi, określają za­ zwyczaj jako wyciszenie umysłu, mniejsze rozbieganie myśli, wewnętrzny spokój, błogość wynikającą z samej świadomości istnienia. 7 Podstawowy kurs Sztuki Życia jest o tyle niezobo­ wiązujący, że sam w sobie nie obliguje do zmiany stylu życia ani do żadnych działań na rzecz stowarzyszenia. Osoby po kursie po prostu znają i mogą praktykować kriyę, przynajmniej jej 10-minutową wersję zalecaną do codziennej porannej praktyki domowej (długą, go­ dzinną kriyę wykonuje się jedynie w grupie, pod okiem nauczyciela). Z 8000 osób, które w Polsce ukończyły podstawowy kurs Sztuki Życia, stosunkowo niewiele kontynuuje praktyki. Ci, którzy się na to zdecydowa­ li, uczestniczą zwykle w tzw. kursach zaawansowa­ nych, odbywających się w różnych ośrodkach wypo­ czynkowych na terenie kraju. Polacy jeżdżą także w tym celu do najbliższego zagranicznego centrum Sztuki Życia w Bad Antogast w Schwarzwaldzie, gdzie zwykle jest okazja zobaczyć się z mistrzem (Ravi Shankar przyjeżdża tam kilka razy w roku). Parę dni kursu poświęca się głównie różnego rodzaju medytacjom, obowiązuje dieta wegetariańska i , prawie cały czas, całkowite milczenie, aby - jak mówią prowadzący całą uwagę kierować na zdobywane doświadczenia. Program dla zaawansowanych mogą realizować nie­ liczni nauczyciele, w całej Europie działa ich zaledwie kilku. Kursy tego typu odbywają się w Polsce nie czę­ ściej niż dwa razy w roku, zazwyczaj na wiosnę i na je­ sieni. Na niektóre przybywa sam Ravi Shankar, śred­ nia liczba uczestników wzrasta wtedy z około stu do pięciuset - chcą poznać mistrza, przebywać z nim, po­ rozmawiać, posłuchać na żywo jego wykładów, odbyć prowadzone przez niego medytacje. 8 K l u b Ś m i e c h u w Warszawie zachęca d o roześmiania się. Fot. A n i e s z k a Kanabus nie wykonywane, wydłużone wdechy i wydechy, które w karby ujmują nieregularny rytm codziennego oddy­ chania. W jodze zwraca się uwagę na istnienie powią­ zania pomiędzy oddechem a świadomością. Pranayamy ułatwić mają osiąganie i penetrację stanów świadomo­ ści na co dzień niedostępnych (ibidem: 70-71), za to zmniejszających „zakres" nieświadomości człowieka, jego niewiedzy. A to bardzo ważne dla jogi, która prze­ ciwstawia niewiedzę metafizyczną ostatecznemu wy­ zwoleniu, czyli poznaniu, rozpoznaniu boskości same­ go siebie (ibidem: 34-35). Ideę niewiedzy będącej przyczyną marnej kondycji ludzkiej wyznają za swym mistrzem osoby ze Sztuki Życia, jest to zresztą katego­ ria uwielbiona także przez inne grupy wpisujące się w nurt New Age. Wzrost, rozszerzanie świadomości, 0 którym wiele mówi się w kręgach Wodnika, to zdo­ bywanie wiedzy o swej boskiej kondycji. Wracając do praktyk oddechowych, których na­ ucza się na podstawowym kursie Sztuki Życia, to tech­ niką najbardziej rozreklamowaną, stanowiącą wręcz gwóźdź programu kursu, jest sudarshan kriya. Jak po­ daje ulotka: sudarshan oznacza lepsze lub właściwe wi­ dzenie tego, kim się jest, a kńya to oczyszczające dzia­ łanie. Sudarshan kriya pomyślana jest jako metoda oczyszczania komórek organizmu z nagromadzonych toksyn biorących się z frustracji, ze zdenerwowania 5 6 1 lęków. Polega na oddychaniu w określonym, z góry 213 Sztuka Życia proponuje swoim uczestnikom (absol­ wentom kursu podstawowego) także inne kursy. Na jednym z nich można nauczyć się opracowanej przez Raviego Shankara techniki medytacyjnej zwanej Sahaj Samadhi. Praktykuje się ją w bardzo podobny spo­ sób do szeroko opisanej Medytacji Transcendentalnej (por. w polskiej literaturze Doktór 1991, Lenart 1996). W ramach Sztuki Życia można także wysłuchać komentarzy do starohinduskich Asztawakr lub wziąć udział w kursie nauczycielskim. Wszystkie programy organizowane przez stowarzyszenie są płatne. Cena kursu podstawowego we wszystkich krajach, w któ­ rych działa Sztuka Życia, stanowi równowartość czwar­ tej części średniego miesięcznego zarobku. W Polsce na początku 2001 roku wynosiła ona 250 PLN, a dla osób powtarzających 50 PLN. Pewną część wpływów zatrzymują prowadzący, reszta odprowadzana jest do 9 �Dorota Hall • GOD LOVES FUN. ROLA ŚMIECHU W KULTURZE NEW AGE kasy Art of Living Foundation, skąd — jak utrzymują na­ uczyciele — pieniądze rozdysponowuje się na budowę aśramów (ośrodków) na całym świecie, na inwestycje w Indiach (szkoły przy głównym aśramie koło Bangalo­ re), działalność wydawniczą i dobroczynną (np. akcje humanitarne w Afryce). Wszyscy absolwenci kursu podstawowego mogą brać udział w cotygodniowych spotkaniach, tzw. satsangach, podczas których odbywa się długą kriyę albo przynajmniej wspólną krótką - w miejscowościach, w których nie ma żadnego nauczyciela. Prowadzący satsang czyta aktualną tzw. Kartkę Wiedzy, redagowa­ ną co tydzień przez Raviego Shankara i rozesłaną do wszystkich ośrodków Sztuki Życia na świecie. Kartka Wiedzy jest krótkim pouczeniem skierowanym do uczniów, przypomina podstawowe zalecenia mistrza i udziela porad. Czasami nawiązuje poetyką do Laotsy, kiedy indziej jest przewrotna, przypomina raczej koany zen . Uczestnicy satsangów śpiewają zwykle tzw. ba­ diany, krótkie sanskryckie frazy, powtarzane na okre­ śloną melodię. Ravi Shankar zaleca śpiewanie w sanskrycie, gdyż, jak często mówi, brzmienie tego staro­ dawnego języka porusza drzemiące w ludziach pokłady nieświadomości, wzmagając ich tęsknotę do Boga; nie jest tu istotna znajomość znaczeń poszczególnych słów, wystarcza sam śpiew. 10 11 Niektóre osoby po kursie podstawowym z różnych przyczyn nie spotykają się na co dzień z innymi uczest­ nikami Sztuki Życia, choć w zaciszu domu robią co­ dzienne praktyki i co jakiś czas biorą udział w kursach zaawansowanych. Z drugiej strony są tacy, którzy sta­ rają się nie opuszczać ani jednego zgromadzenia. W Warszawie satsangi odbywają się od początku dzia­ łalności Sztuki Życia w Polsce raz w tygodniu, w dzień powszedni, w sali gimnastycznej jednej ze szkół pod­ stawowych. Bierze w nich udział przeciętnie około 100 osób. Dwie godziny przeznaczone na środowy satsang starczają na przeprowadzenie oddechowych praktyk, przeczytanie Kartki Wiedzy i paru ogłoszeń informa­ cyjnych, np. o planowanych kursach. Prowadzone są jednak dodatkowe spotkania. Parę lat temu wynajmo­ wano inną salę gimnastyczną na niedzielne popołu­ dnia, a od zeszłego roku organizowane są dodatkowe satsangi, mniej regularnie, w dużym prywatnym miesz­ kaniu. Jest wtedy czas na wspólny śpiew, praktyki me­ dytacyjne, odtworzony na wideo wykład mistrza, ewentualne opowieści o przeżyciach. Poza konwencjo­ nalnymi kursami nauczyciele mogą realizować, w po­ rozumieniu z Ravim, własne pomysły, tzw. Warsztaty Wiedzy. Jedna z nauczycielek prowadzi na przykład cotygodniowe zajęcia z hathayogi, inna - spotkania po­ święcone czytaniu Bhagavad-gity. Wspólne przebywanie na satsangacfi cementuje gru­ pę, zawierane są tu nowe znajomości, zawiązywane przyjaźnie. Oficjalne wspólne spotkania znajdują swo­ ją kontynuację w spotkaniach nieformalnych. Odby­ wają się więc małe satsangi, w prywatnych domach. 214 Nieraz są to zwykłe zgromadzenia przy herbatce, cia­ steczku i plotce chyba z rozpędu tylko zwane satsangami, czasami jednak ktoś weźmie gitarę i śpiewane są badiany, kiedy indziej znowu po prostu odbywa się praktyki, nawet długą kriyę — jeśli w gronie bliskich znajomych znajduje się nauczyciel. Poza tym życie to­ warzyskie toczy się najzwyklejszym torem: wspólne wyjazdy w góry czy na Mazury, imprezy z tańcami, na których nie brak zwykle jakichś znajomych spoza Sztu­ ki Życia. Konsolidacja grupy odbywa się jakby niechcą­ cy, ludzie zżywają się ze sobą poprzez częste spotkania, wspólne przeżycia na kursach, jednakowe cele: szero­ ko pojęty rozwój duchowy, uspokojenie rozbieganych myśli, uwolnienie się od stresów, czasem po prostu po­ prawa zdrowia. Żadna forma społecznej izolacji grupy nie jest „odgórnie" narzucona, zalecana czy choćby su­ gerowana przez Raviego Shankara, a wręcz przeciwnie - jednym z głośno wypowiadanych założeń stowarzy­ szenia jest zbliżanie do siebie ludzi ponad podziałami. Sam fakt uczestnictwa w Sztuce Życia nie upoważnia, przynajmniej w postulowanym odczuciu „sztukożyciowców", do wyrokowania o ludziach spoza stowarzy­ szenia jako o osobach w jakiś sposób gorszych, ułom­ nych przez brak dostępu do wiedzy z ust mistrza. Sztu­ ka Życia nie jest organizacją zamkniętą, jeśli za za­ mknięte uważać niektóre nowe ruchy religijne, o któ­ rych pisze Eileen Barker (1997). Jej uczestnicy są otwarci, jeśli już nie na rozmaite sposoby oglądu świa­ ta, to przynajmniej na inne formy współczesnych „du­ chowych praktyk". Wprawdzie mistrz wyraźnie mówi o samowystarczalności jego nauk - przekonuje, że su­ mienne stosowanie się do podawanych zaleceń dopro­ wadzi adepta do głębokiego przeobrażenia duchowego - jednak wiele osób angażuje się w działalność innych grup. Na przykład bardzo wiele osób ze stowarzyszenia odbyło (przed lub po wstąpieniu w krąg „sztukożyciowców") inicjacje reiki; jest nawet w Sztuce Życia kil­ ku mistrzów reiki, zresztą bardzo aktywnie działających na tym polu. Bardzo często ludzie ze stowarzyszenia podpierają się naukami słynnego z licznych cudów hinduskiego guru Sai Baby albo nieżyjącego już kon­ trowersyjnego mistrza Osho, niektórzy chętnie czytu- Klub Śmiechu w Warszawie - reakcja przechodniów. Fot. Anieszka Kanabus �Dorota Hall • GOD LOVES FUN. ROLA ŚMIECHU W KULTURZE NEW AGE ją publikacje z wodnikowych pólek (lubią pismo „Nie­ znany Świat", poważają książki Deepaka Chopry i Lo­ uise Hay, propagujących pozytywne myślenie). Wielu też fascynuje się astrologią, choć sam Ravi radzi nie sugerować się zbytnio przepowiedniami, gdyż - jak twierdzi - można je zmienić żarliwością swego oddania ponadjednostkowym celom, poprzez altruizm, służbę innym. Zdarzają się też tacy, którzy traktują „sztukożyciowe" techniki po prostu jako rodzaj terapii, jako me­ todę na powrót do zdrowia fizycznego. Takie podejście jest zresztą znaną przypadłością ludzi Zachodu, którzy angażując się we wschodnie praktyki, na własną rękę dopasowują je do swej bazy religijno-filozoficznej (por. Sacha-Piekło 1995). Stąd poglądy osób ze Sztuki Życia w odniesieniu do wielu spraw nie zbiegają się ze sobą, pomimo że - jak by się mogło wydawać - powinny być w miarę ujednolicone jako ukształtowane w grupie. 2. Doświadczenie jako rytuał „Filozof dalby wam odpowiedź. Ale mistrz da wam do­ świadczenie. Nie będzie napychał wam głowy jeszcze większą ilością wiedzy. Lecz da wam coś, przez co odkry­ jecie siebie - doświadczenie" (Ravi Shankar, wykład wy­ głoszony podczas kursu w Sobieszewie w 1993 roku). Solidna analiza hermeneutyczna języka wypowiedzi Raviego Shankara wykracza poza ramy tego artykułu. W tym miejscu zwrócę jednak uwagę na to, jak mistrz rozumie rolę filozofa - „dalby wam odpowiedź"• Ze spe­ cyficznego rozumienia filozofii Ravi nie tłumaczy się. Nie tłumaczy się także ze znaczeń, jakimi obdarza sło­ wo „doświadczenie". Uczniowie sami uczą się rozpozna­ wać niektóre przeżycia jako doświadczenia właśnie. Odwoływanie się do osobistych przeżyć jest hasłem bardzo nośnym w dzisiejszym świecie ludzi żądnych wra­ żeń, skupionych na mocnym odczuwaniu (por. Bauman 1995a). Wypowiedź Raviego: „informacja jest jakby czyta­ niem z karty menu: tu spaghetti, tam szarlotka... ale do­ świadczeniem jest zjeść to" (wykład wygłoszony podczas kursu w Sobieszewie w 1993 roku) może współcześnie brzmieć jak zaproszenie, jak zachęta do przeżycia czegoś niezwykłego. Z drugiej strony kierowanie uwagi adeptów Przerwa między praktykami podczas satsangu. Fot. A n d r z e j Puszkowski 215 na doświadczenie jest charakterystyczne dla nowej reli­ gijności zmęczonej zinstytucjonalizowaną religią rządzącą się sztywnymi regułami, odsuwa od Nowej Ery ewentual­ ne posądzenia o wyjątkowo jej niemiły dogmatyzm. Jak wspomniałam, samo odbycie kursu podstawowego nie przesądza jeszcze o późniejszym zaangażowaniu w prakty­ ki. Nauczyciele zalecają sumienne robienie kńyi przez pierwsze 40 dni po kursie, aby ewentualnie dopiero wte­ dy zdecydować o przerwaniu praktyk. Przez niektórych wręcz dobrze widziane jest ich przerwanie, aby praktyku­ jący na własnej skórze mogli doświadczyć różnicy w sa­ mopoczuciu: jak wyglądają dni, które zaczynają kriyąl czy czują się spokojniejsi wewnętrznie? bardziej skoncentro­ wani? a jak się miewają w dni pozostałe?... Jak zauważy­ łam, na poziomie teoretycznych porad czy zaleceń prze­ kazywanych wprost kurs podstawowy oferuje niewiele. Nauczyciele starają się nie głosić niczego ex cathedra, za­ miast do dogmatu odwołać się wolą właśnie do jednost­ kowego doświadczenia. Doświadczenie to może być w Sztuce Życia rozumiane potocznie, jako pewien ekspe­ ryment odnoszący się do własnych odczuć i ich obserwa­ cji - jak w przypadku wykonywania codziennej kńyi lub rezygnacji z niej. Ale też wielokrotnie daje się słyszeć od sympatyków stowarzyszenia twierdzenia w rodzaju: ,Alc był mocny kurs. Naprawdę, taaakie doświadczenia mia­ łam. .." [2]. Czym są w tym wypadku doświadczenia . 12 7 Adepci Sztuki Życia uczą się zwracać uwagę na od­ czucia obecne w trakcie wykonywania praktyk. Zdarza się, choć nie jest to regułą, że pierwsze seanse długiej kriyi obfitują w nieprzyjemne doznania fizyczne wszystkie członki drętwieją, w wielu częściach ciała pojawiają się bóle lub uciski. Uczestnicy kursu relacjo­ nują także inne przeżycia, na przykład płacz, śmiech. Zaleca się im przywiązywanie uwagi do wszelkich do­ znań, doświadczanie ich w skupieniu. Poczucie, że oto dokonują się ważne procesy, jest dodatkowo wzmoc­ nione zakazem wykonywania długiej kriyi pod nie­ obecność nauczyciela, który by „czuwał" nad prakty­ kującymi. Podobne wymogi dotyczą zresztą niektórych innych praktyk (np. medytacji z kursów zaawansowa­ nych) - spotkałam się z opinią, że wykonywanie ich w samotności grozi bliżej nie sprecyzowanym niebez­ pieczeństwem. Przeżycia z pierwszych seansów kriyi, lub relacje innych osób zaaferowanych swymi dozna­ niami bywają niezwykle sugestywne, trudno je zapo­ mnieć. Ale uczestnicy stowarzyszenia zachęcani są do obserwacji wszelkich odczuć cielesnych obecnych w trakcie praktyki (niezwykle w ten sposób dowarto­ ściowanych). W rezultacie doświadczeniem nazywają nawet lekkie burczenie w brzuchu. Owe doświadczenia nie są poparte teorią, tak jak sama forma praktyk (od­ dechy, medytacje) nie mają we współczesnej kulturze społecznie zdefiniowanego znaczenia. Doświadczenia wyniesione z kńyi powszechnie interpretowane są przez adeptów Sztuki Życia jako oczyszczanie. Ale wie­ lu przeżyciom nadają znaczenie na własną rękę - kom­ ponują je ze strzępów tego, co usłyszą na ich temat od �Dorota Hall • GOD LOVES FUN. ROLA ŚMIECHU W KULTURZE NEW AGE nauczycieli, mistrza bądź innych uczestników stowa­ rzyszenia lub z tego, co sobie wyobrażą na podstawie tego, co osobiście odczują. Tanya Luhrmann, pisząc o współczesnym czarownictwie w Anglii, zwraca uwa­ gę na znikomą rolę tradycji, autorytetu zewnętrznego, który - wedle klasycznych definicji rytuału - miałby uprawomocniać zabiegi dokonywane przez dzisiejsze czarownice (Luhrmann 1985). Badaczka koncentruje się więc na procesie uczenia się poprzez rytuał, ekspo­ nuje rolę jednostkowych wyobrażeń. Myślę, że spo­ strzeżenia Luhrmann można odnieść do sytuacji w Sztuce Życia. Aby powiedzieć o przyswajaniu treści poprzez doświadczenie, posłużę się modelem rytuału, jaki zaproponował Clifford Geertz. W rozumieniu Geertza rytuał jest dwoisty. Z jednej strony stanowi model światopoglądu (model of), który za nim stoi, z drugiej - jest modelem dla tego światopo­ glądu (model for), kształtuje go. Uczestnicy rytuału przy­ swajają sobie stojące za nim treści (Geertz 1995). Adep­ ci Sztuki Życia uczą się właśnie w ten sposób, z przeżyć doświadczanych na własnej skórze, a więc z doświadcze­ nia, które można rozumieć jako rytuał. Pokażę to na przykładzie. Otóż mistrz zazwyczaj zbywa wszelkie pyta­ nia zadane wprost o reinkarnację - czy istnieje i jaki jest jej mechanizm. Odpowiedzią jest tu sakramentalne: „Bądź w teraz! Po co zaprzątasz sobie ghwę takimi pytania­ mi?" lub: „To bardzo obszerny i głęboki temat, gdybyśmy zaczęli się weń wgłębiać, to na nic już nie pozostałoby cza­ su" (Shankar 1994a). Uczestnikowi Sztuki Życia infor­ macja o reinkarnacji nie jest dana wprost. Adept słyszy jednak, jak od czasu do czasu mistrz stosuje terminolo­ gię sanskrycką, odwołuje się do Wed, do opowieści, w których obecny jest motyw reinkarnacji, gdzie mowa o karmie. Już na tej podstawie wyrabia sobie zwykle, na własny użytek, jakąś opinię na temat istnienia i formy reinkarnacji. Tymczasem parę lat temu Ravi zapropo­ nował nową praktykę - tzw. proces Eternity. I choć sa­ ma nazwa na to nie wskazuje, polega on na (sic!) cofa­ niu się do przeszłości, aż poprzednich wcieleń. Obser­ wacja wydarzeń, które wtedy zaszły, ułatwić ma zrozu­ mienie dzisiaj powielanych schematów myślowych czy też wzorców zachowań, a w konsekwencji - ich akcep­ tację świadczącą o poradzeniu sobie z nimi. Po wykona­ niu określonej sekwencji oddechów osoba poddana procesowi Eternity po prostu opowiada prowadzącemu, co czuje lub widzi, idąc za jego sugestiami i cofając się dalej i dalej do wcześniejszych żyć. Mistrz dokładnie nie wyjaśnia mechanizmu procesu ani nie sugeruje, jakoby jego uczniowie w trakcie sesji - choćby na poziomie do­ znań, jeśli już nie poprzez spekulację intelektualną sięgnęli głębi tajemnicy reinkarnacji, nie formułuje żad­ nych ogólnych praw na jej temat. Jednak poddający się procesowi bardzo sugestywnie ją odbierają. Indywidual­ ne doznania pozostawione są jednostkowej ocenie, in­ terpretacji, stają się - jak u Geertza - modelem dla two­ rzonych treści. Bardzo zindywidualizowanych, ale prze­ żytych, doświadczonych w rytuale, w procesie Eternity. u 216 Zatem adept Sztuki Życia wykonując praktyki, któ­ re zorganizowane są wokół doznań cielesnych, internalizuje pewne treści. Nie są to jednak sztywne regu­ ły, nie jest to żaden podszywający się pod doświadcze­ nie nowy dogmat. Aby przybliżyć, czym one są, zwrócę uwagę na elementarną dla Sztuki Życia sakralizującą rolę zabawy, śmiechu. 3. Świętowanie każdej chwili życia Świat religijny wyznawcy wodnikowych idei określa się mianem patchworku zs2ytego z niezliczonych, oswo­ jonych przez niego fragmentów tradycji (por. Kubiak 1999b). Uczestnik Nowej Ery świadomy jest wielości, w której przyszło mu przebierać. Już sama ta świado­ mość rodzi w nim pewien dystans, dzięki czemu potrafi patrzeć trochę z przymrużeniem oka na pretendujące do uniwersalizmu systemy religijne, z których dla siebie przyjmuje zaledwie skrawki. Świadomy relatywizmu niejednokrotnie zdobywa się także na dystans w stosun­ ku do własnych, pozlepianych z fragmentów, przeko­ nań. „Niemożliwa jest dzisiaj tylko pozycja klęczna, w peł­ nym powagi szacunku dla sacrum, jaką wyrażają i jakiej domagają się na przykład święte obrazy w tradycyjnych sanktuariach. Postawa ponowoczesna jest wobec sacrum Żartobliwa, a bywa nawet bluźniercza (według dawnych kanonów), co nie musi oznaczać desakralizacji. (...) No­ wej wrażliwości bliższy jest śmiech, choć nie musi to być śmiech szyderczy, lecz serdeczny" (Kubiak 1995: 317). Żartobliwe, lekkie podejście do wyznawanych prawd re­ ligijnych jest doskonałą formą przeciwstawienia się za­ sadom wymagającym pełnego powagi posłuszeństwa kojarzonego za zinstytucjonalizowaną religią. Doskona­ le też wpisuje się we współczesność, dla której znamien­ ne jest umiłowanie zabawy w poszukiwaniu przyjemno­ ści. Obcowanie z wodnikowym absolutem jest sprawą przyjemną (por. Hall 2001), a spotkania, warsztaty, ini­ cjacje odbywają się zwykle w atmosferze wesołości. Żywiołowy śmiech zajmuje ważne miejsce w prakty­ kach stowarzyszenia Sztuka Życia. Ravi Shankar zale­ ca częste uśmiechanie się, zewnętrzny uśmiech na twarzy, aby pobudzić wnętrze adepta, jego samego do uśmiechu. Nieważne, że można nie mieć nań ochoty. „Udawaj, aż się uda!" - powtarza mistrz („Fake it until you make it!"). Podczas kursu zaleca, w ramach ćwicze­ nia, rozsiewanie uśmiechu wszędzie dookoła. „Uśmie­ chajcie się do drzew, do ludzi... No, może lepiej do drzew, bo uśmiechając się do ludzi, oczekujecie odwzajemnie­ nia..." (kurs w Bad Antogast, sierpień 1997 г.). I nie chodzi tylko o uśmiech, ale także o głośny śmiech: „Prawdziwą modlitwą jest śmiech o poranku" (Shankar 1996: 75). Mistrz zaleca, w ramach codziennej prakty­ ki, śmiać się na głos przez 10 minut zaraz po przebu­ dzeniu, gdyż jak twierdzi, śmiech o poranku wprowa­ dza pogodne nastawienie na cały dzień.. I najlepiej śmiać się z niczego, po prostu: śmiać się. Już sam �Dorota Hall • GOD LOVES FUN. ROLA ŚMIECHU W KULTURZE NEW AGE uśmiech rozluźnia większość mięśni twarzy, a podczas śmiechu organizm wydziela endorfinę - tłumaczy Ra­ vi - która zapobiega zachorowaniom na raka. Jed­ nym z pomysłów mistrza jest organizowanie Laughing Clubs, Klubów Śmiechu, do których zachęca przyjmo­ wać osoby spoza Sztuki Życia. Polegają one na spotka­ niach w miejscach publicznych (na przykład na przy­ stankach autobusowych) i wspólnym głośnym śmie­ chu bez żadnego powodu. Jestem pełna podziwu dla osób, które rzeczywiście potrafią na dany sygnał zata­ czać się ze śmiechu - a tacy w Sztuce Życia się zdarza­ ją. Starą prawdą jest, że szczery śmiech bardzo trudno nakazać jakimś odgórnym rozporządzeniem, tymcza­ sem zadziwiająco często rozbrzmiewa on na kursach, szczególnie zaawansowanych, na satsangach, niemal zawsze słychać go tam, gdzie zbierze się grupka osób związanych ze stowarzyszeniem. 14 Czas, który uczestnicy Sztuki Życia przeznaczają na kursy, wygospodarowany jest z codzienności poświęco­ nej pracy. Można zatem uznać, że kursy stanowią skła­ dową kultury czasu wolnego w rozumieniu, jakie jej na­ daje Edgar Morin: „W czasie wolnym wykonuje się te prace, które dają poczucie osobistego zaangażowania, od­ powiedzialności, a nawet wynalazczości" (Morin 1965: 64). Czas wolny wypełniony jest przez rozrywkę. Kursy Sztuki Życia są rozrywką, relaksem w gronie dobrych znajomych. Zresztą swych uczestników często przycią­ gają właśnie ofertą dobrej zabawy. Roger Caillois doko­ nując rozróżnienia gier i zabaw podzielił je na agon, alea, mimicry oraz ilinx (Caillois 1997). Wydaje mi się, że w gronie osób ze Sztuki Życia spośród wszystkich obecnych tam rodzajów zabaw na plan pierwszy wysu­ wa się zdecydowanie ilinx. Ilinktyczne zatracenie się jest rzeczą postulowaną, uwielbianą i niejednokrotnie relacjonowaną przez uczestników kursów - chodzi o poczucie rozpłynięcia się we wszechprzenikającej mi­ łości, boskości. Poza tym śmiech ma ilinktyczną natu­ rę, a w trakcie programów Sztuki Życia, przede wszyst­ kim zaawansowanych, oraz - co częste - w następują­ cych po nich dniach, ludzie śmieją się szczerze i nie­ przerwanie. Trudno mi wyjaśnić przyczynę tego śmie­ chu. Pewną podpowiedzią jest tu zapewne oświadcze­ nie Kanta: „Śmiech jest afektem [którego źródłem jest] na­ glą przemiana napiętego oczekiwania w nicość" (Kant 1964: 271). Bo uczestnicy programów stowarzyszenia, a szczególnie spotkań z charyzmatycznym Ravi Shankarem opowiadają, że często jadą na kursy z głową peł­ ną problemów, obaw, pytań o przyszłość i nagle w trak­ cie programu okazuje się, że w obliczu zdobytych do­ świadczeń medytacyjnych, w obliczu nieskończoności całego istnienia te ich pytania mało ważą. Spontanicz­ ną reakcją jest wtedy śmiech. „Zawsze przed spotkaniem Z Gurudżi [tytuł grzecznościowy, którym obdarzają mi­ strza jego uczniowie - D.H.] mam tak wiele pytań, ale potem, jak już koh niego siedzę, mam po prostu pusty leb [sic! cóż za dosłownie wyrażona „nicość"! - D.H.], wszystkie prytania znikają, są takie mało istotne... Na­ 217 prawdę, nie pozostaje nic innego, jak tylko się śmiać!" [3] - opowiada częsta bywalczyni aśramu w Schwarzwal­ dzie. Słyszałam kilkakrotnie, jak na szczególnie roze­ śmiane osoby mówiono, iż „są w amoku", co znowu od­ syła do kategorii ilinx. Pewien astrolog z kręgów Sztuki Życia sam zresztą zaproponował rozumienie wszelkich religijnie nacechowanych zachowań człowieka jako wyrazicieli ilinktycznych skłonności ludzkich: zwrócił uwagę, że odpowiada za nie Neptun, ta sama planeta, która oddziałując negatywnie prowadzi do nałogów, przede wszystkim do narkotyków [4]. Roger Caillois widział zabawę jako czynność równo­ ległą do życia ludzkiego, znajdującą się „na margine­ sie" codzienności - w odniesieniu do zabaw Sztuki Ży­ cia tym marginesem byłby czas wolny, o którym pisał Morin. Wydaje mi się jednak, że takie widzenie wodnikowej zabawy nie wystarcza, aby ją zrozumieć. Jeden z asystentów, być może przyszły nauczyciel, opowie­ dział m i taką oto historyjkę: Pewnego razu do mistrza przybył uczeń z prośbą o błogosławieństwo na przy­ szłość, postanowił bowiem sam nauczać innych. „Do­ brze" - rzekł na to mistrz. - Musisz tyłko pamiętać o jed­ nej rzeczy.-- „Tak, tak, wiem! - przerwał mu uczeń. Muszę pamiętać, że wszystko, czego nauczam, jest bez­ sprzecznie prawdziwe". „Nie - łagodnie odparł mistrz. Musisz pamiętać, że to wszystko w każdej chwili okazać się może nieprawdą" [1] (por. de Mello 1992а: 82). Uczestnicy Sztuki Życia, przynajmniej teoretycznie, odżegnują się od ambicji nieomylnego orzekania o rze­ czywistości. Jednak w praktyce nie zawsze jest to ła­ twe. Na przykład zachęcanie ludzi spoza Sztuki Życia do uczestnictwa w kursach podstawowych przerodzić się może czasem w gorliwe nawracanie podszyte nadę­ tym poczuciem posłannictwa, przejęciem się misją na­ wrócenia świata. Ravi Shankar proponuje więc reme­ dium na taką przypadłość: śmiech ze wszystkiego. Le­ karstwo to oferuje zresztą wszystkim, którym doskwie­ ra mniejsze lub większe poczucie własnej ważności, nieomylności. Wodnikowy śmiech to dystans, powiązany, jak sądzę, ze spostrzeżeniem, że nie ma żadnej Prawdy przez duże „P", że zawsze jest to lokalna, mała prawda istniejąca S p o t k a n i e uczestników S z t u k i Życia w p r y w a t n y m mieszkaniu. Fot. A n d r z e j Puszkowski �Dorota Hall * GOD LOVES FUN. ROLA ŚMIECHU W KULTURZE NEW AGE o tyle, o ile godzą się na nią i się nią przejmują konkret­ ni ludzie. Nie jest to nawet „sztukożyciowa" prawda, tylko taka indywidualnie odczuwana, jednostkowo obo­ wiązująca. „Podoba mi się dystans, na który potrafisz się zdobyć wobec Gurudżi i tego, co się tutaj dzieje" - powie­ działam kiedyś do znajomego, od lat głęboko zaangażo­ wanego w praktyki Sztuki Życia. „Bo nie można być fana­ tykiem - odpowiedział. - ]a tam od Gurudżi i tak dosta­ łem tyyyle i biorę, co się da. A grunt to nie być fanatykiem" [5]. W czasach, gdy niemodne stało się mówienie o Prawdzie, Porządku, Postępie (Bauman 1995b), to co nazbyt poważnie, górnolotnie brzmi, osłabiane jest śmiechem. Śmiech nie pozwala na żadne tam czarno-białe widzenie świata (pojawiające się w ideologii nie­ których nowych ruchów religijnych, por. Barker 1997), na uparte obstawanie przy swoim. Fanatyzm nie jest dziś w cenie. A w Sztuce Życia nie tyle jest krytykowa­ ny, ile wyśmiewany właśnie. Śmiech wzbudzają osoby, które nazbyt gorliwie, czy też z poważną miną, przykła­ dają się do praktyk, zapominając przy tym o całym prze­ jawionym świecie. „Oszołomy" - mówi się o takich, a ich sposób bycia określa się „oszołomstwem". 15 Ravi Shankar często i dużo mówi o potrzebie zaba­ wy, śmiechu. Sam nie wyrokuje niczego z wysokości swego tronu, raczej z humorem przekazuje swą wiedzę, cały czas sprytnie unikając niebezpieczeństwa popadnięcia w nienawistny Nowej Erze dogmat. „Nie mowie nigdy, aby nie popełniać żadnego błędu. Powtarzam zwy­ kle: rób przynajmniej jakieś nowe błędy. Miej ich różnorod­ ność" (Shankar 1996: 79). Przekora mistrza sięga na­ wet zaleceń dotyczących wykonywanych praktyk: „Na­ wet twoje duchowe praktyki nie powinny ciążyć ci zbytnio na głowie" (Shankar 1996: 150). Zresztą uczniowie wyciągają z tego wnioski: pewnego razu dwie dziewczy­ ny wymyśliły nową praktykę mającą rzekomo natych­ miast poprawić samopoczucie, polegającą na cokol­ wiek komicznym poruszaniu ciałem. Bawiły się setnie, pokazując ją innym ludziom, z zaznaczeniem, że jest to najnowsza technika opracowana przez mistrza. Anna Kubiak, omawiając ruch Hare Kryszna, pisze o istnie­ niu communitas drugiego stopnia, nazwanego tak przez nią dla oznaczenia spontanicznego nurtu życia społecz­ ności bhaktów, w którym jest miejsce na żarty, pod­ śmiewanie się z autorytetów, omijanie lżejszych naka­ zów. Communitas drugiego stopnia w ISKCON petni funkcję kompensacyjną, pozwalając przetrwać w ruchu jednostkom trudniej znoszącym podporządkowanie się (Kubiak 1997). Uważam, że w przypadku Sztuki Życia nie można mówić o potrzebie istnienia tego rodzaju wentylu bezpieczeństwa. Tutaj śmiech, żarty pozostają w głębokiej harmonii z naukami mistrza i nurtem pod­ ziemnym płyną o tyle tylko, o ile przedrzeźniają kon­ kretne osoby i przed nimi się ukrywają. 16 Są oczywiście w Sztuce Życia mniejsi i więksi wesoł­ kowie. Na ich żarty wystawione są przede wszystkim jak to zwykle bywa - osoby będące „na świeczniku", a więc ludzie pełniący ważniejsze funkcje w ramach 218 stowarzyszenia. Żadnego oddawania czci ani przesad­ nego posłuszeństwa nie wymaga od swych uczniów Ra­ vi Shankar, tym bardziej więc nauczycieli nie obdarza się zbytnimi łaskami. Uczestnicy Sztuki Życia śmieją się z nich tak, jak dzieci śmieją się z belfrów w szkole. Tu każdy powód dobry jest do śmiechu. „Co oni tam tak długo robią?" - zapytywaliśmy siebie, czekając pod po­ kojem, w którym mistrz odbywał spotkanie ze wszystki­ mi polskimi nauczycielami w trakcie kursu zaawanso­ wanego. „Pewnie Gurudżi rozdaje im teraz puzzle i mówi, żeby dużo układali, to może powiększy im się iloraz inteli­ gencji" [5] - odpowiedziała jedna z osób, prowokując śmiech pozostałych. Wielu uczniów zachowuje też ra­ dosny dystans w stosunku do samych nauk, niezależnie od tego, z czyich ust wychodzą. Zdarza się więc, że au­ torem prześmiewanej wypowiedzi jest Ravi Shankar, albo jego nauka przekazywana przez nauczyciela. Na przykład o tym, że ludzkie wady nie są stałymi właści­ wościami - istnieją wtedy, gdy je zauważymy, a zauwa­ żyć je możemy tylko w stanach stresu, przemęczenia, które nie są ludzką „prawdziwą naturą". Jeden z regu­ larnych uczestników kursów zaawansowanych słysząc to po raz kolejny śmiał się w głos, że w takim razie jego wrodzona wada wzroku, krótkowzroczność, to objaw stresu, zmęczenia [6]. Ciekawe, że osoby, które w Sztu­ ce Życia już się zadomowiły, zazwyczaj lekko podchodzą do kursowych zasad. Niektórzy nie w pełni przestrzega­ ją milczenia, inni wyśmiewają i tak nieliczne obowiązu­ jące reguły. Choćby noszenie plakietek z imionami, które przypina się do ubrania, aby łatwiej zapamiętać, kto jak się nazywa (w Sztuce Życia wszyscy zwracają się do siebie po imieniu). „Idiotyfikator" - śmiejąc się okre­ ślił taką wizytówkę pewien chłopak [5]. Śmiech, wesołość - to zalecany przez Raviego Shankara sposób podchodzenia do całego życia. Jedna z jego książek nosi tytuł „God Loves Fun" (1996). Gło­ si w niej: „Baw się, gdyż Bóg kodia zabawę!" Zachęca swoich uczniów do traktowania życia właśnie jak bez­ troskiej zabawy, pełnej radości i śmiechu. Sam mistrz prezentuje sobą bardzo zabawowy styl bycia. Bez prze­ rwy żartuje, błaznuje. Jest przeciwieństwem surowego guru, przed którym uczniowie czuliby respekt grani­ czący z bojaźnią. W Sztuce Życia traktują go raczej jak maskotkę. I nazywają pieszczotliwie: Gurudżiczek, Gurudżinek, Shankarek; czasami: „nasze kochane sło­ neczko" itd., itp., obdarowują prezentami i z rozmiło­ waniem patrzą, jak cieszy się, gdy je otwiera, przykla­ skują każdej śmiesznej minie, jaką wygłupiając się zro­ bi podczas wykładu. Szczególnie podziwiają jego umie­ jętność pełnego zaangażowania w zabawę, zachowy­ wania uśmiechu w każdej sytuacji. Z zachwytem opo­ wiadają na przykład o pobycie mistrza w aśramie w Bad Antogast: w zimie, w górach, mistrz zjeżdżał na san­ kach, tarzał się w śniegu, przewracał się, „po prostu ba­ wił się jak dziecko, tak na całego, w stu procentach" [7]. Zachowanie Raviego przywodzi na myśl postać błazna. A błazen sytuuje się na przeciwległym biegunie wobec �Dorota Hall * GOD LOVES FUN. ROLA ŚMIECHU W KULTURZE NEW AGE figury kapłana - zachowawczego, konserwatywnego, dogmatycznego. I pomiędzy nimi nigdy nie dojdzie do ugody (Kołakowski 1959). Wprawdzie mistrz niektó­ rych błazeńskich cech nie posiada, nie bywa cyniczny ani złowrogi, w odczuciu uczniów niesie pomoc, ale nigdy zgubę (por. Sznajderman 1998: 49), lecz można powiedzieć, że jest istotą wyłączoną dzięki urzeczy­ wistnieniu w sobie wszechprzenikającej boskości niepozwalającej już mówić o tożsamości (por. Sznaj­ derman 1998: 47, Słowiński 1993: 107). I bardzo czę­ sto ucieka się do humoru, śmiechu, przewrotnych wy­ powiedzi i nieprzewidywalnych zachowań, co daje mu niczym błaznowi właśnie „rzadki przywilej i szansę od­ krywania ludziom prawdy o nich samych, o ich świecie i panujących w nim porządkach" (Słowiński 1993: 53). 17 Oto jedna z licznych przypowiastek Raviego Shan­ kara utrzymanych w zabawowym tonie: „Głupcy spra­ wiają, że się śmiejesz- Głupcy utrzymują cię w szczęśliwo­ ści. Głupcy są bardzo niezbędni. Bóg jest zmęczony mą­ drymi ludźmi. Podobają mu się głupcy. Uwiełbia głupców. Nawet praca samego Boga jest bardzo głupia. Dłaczego sprawia, że każdej jesieni Uście łecą z drzew? Robi to po raz kołejny i znowu, w kółko i na okrągło. Drzewo jest zmęczone gubieniem liści, schnięciem, a potem wypuszcza­ niem nowych liści, rok w rok, wciąż i od nowa. Stwórca jest złym ekonomistą. Zupełnie nie zna się na ekonomii" (Shankar 1996: 138). Mistrz-błazen nie waha się twierdzić, że sam Bóg jest szalony. I zachęca swych uczniów do przyjęcia postawy głupca. Odwołuje się do tych wzorów religijności, które obłęd traktowały jako nośnik mądrości bożej i do tych, które nad intelektu­ alną spekulację daleko wyżej stawiały prostotę. Stąd obok metafory głupca w nauczaniu Raviego pojawia się często figura dziecka. Zresztą obydwie postaci w dobie kryzysu paradygmatu racjonalistycznego na­ brały szczególnego znaczenia, stając się znakiem jego kontestacji. Od lat sześćdziesiątych odwoływali się do nich sławni, licznie przybywający na Zachód nauczy­ ciele ze Wschodu (szczególnie buddyzmu zen, np. Thich Nhat Hanh 1991). Jeśli chodzi o postać dziec­ ka w naukach Raviego, to nie chodzi mu o zwykły po­ wrót do dziecięcego sposobu myślenia. Zwraca raczej uwagę na niewinność w postaci świeżości postrzega­ nia, nieulegania przed-sądom, unikania stwarzania opinii. Wzrastając, zatraciliśmy zdolność przyznawa­ nia się do własnej niewiedzy, zwyczajnego stwierdza­ nia: „nie wiem" - głosi Ravi Shankar - zresztą pewną wiedzę w ciągu życia zdobywamy. Wejście w stan dziecka polegałoby w tym kontekście na transformacji zdobytej wiedzy w ponowne „nie wiem", tym razem poparte doświadczeniem, pełne radości będącej wyra­ zem zadziwienia (zob. np. Shankar 1994a). Dworski błazen demaskował gry toczone na jego dworze (Słowiński 1993). Z kolei Ravi Shankar widzi całe życie człowieka jako grę. „Przypuśćmy, że uczestni­ czysz w jakiejś grze. Gdybyś mógł wiedzieć z góry, czy przegrasz, czy wygrasz, czy ta gra zachowałaby dla ciebie 219 jakiś urok? Czy dobrze byś się bawił? Masz się bawić i tuż przed grą w stu procentach wiesz, że wygrasz - nie będzie uroku w takiej grze. I ta sama gra... i znów z góry wiesz w stu procentach, że przegrasz; też nie będzie taka gra miała dła ciebie uroku. Gra jest urocza, gdy masz uczucie «nie wiem». Kiedy nie znasz Z góry rezułtatów, cieszysz się Z każdej chwiłi takiej gry. Zycie na tej płanecie jest niczym więcej niż taką grą. Bóg chce, żebyśmy w każdej chwiłi bawiłi się i radowali każdym posunięciem w życiu" (Shan­ kar 1994b). Jak widać, kategoria zabawy i gry, którą posługuje się Ravi Shankar, nie przystaje do uporząd­ kowań Rogera Caillois (1997). Pokrywa się raczej z jej rozumieniem przez Johana Huizingę (1967) i jego kontynuatorów, którzy kulturę widzą jako grę. Nie dzi­ wi to zbytnio, skoro pada z ust mistrza podpierającego się tradycją jogi, w której cały świat widziany jest jako maja, gra pozorów, ułuda kosmiczna. Ravi Shankar proponuje jednak coś więcej: lekką, przepełnioną śmiechem zabawę z tą grą. Zachęca do pozbawionej powagi gry, która odnosiłaby się do samej gry życia (coś na kształt metagry). Wodnikowa zabawa jest wszechogarniająca, daleko odbiega od zabawy na kształt hobby uprawianej w czasie wolnym. Skoro życie jest grą, znaczy to, że nie należy trakto­ wać go nazbyt poważnie - takie jest rozumowanie Ra­ viego. „Po prostu uśmiechaj się, śmiej się. Zycie nie ma Żadnego cełu, posłannictwa. To gra. To zabawa. Zycie nie ma przesłania. Samo życie jest wyrazem radości. Nie ma w nim nic, co musiałbyś robić. Wszystko jest już zrobione przez Wiełki Umysł" (Shankar 1996: 125). Rozbrzmie­ wający wśród uczestników Sztuki Życia żywiołowy śmiech można zatem interpretować w duchu bergsonowskim jako reakcję na kontrast powstający, gdy za­ chowanie ludzkie objawia cechy mechanizmu, który jest przeciwieństwem ludzkiej celowej żywej działalno­ ści (Bergson 1995: 29). Przypuszczam bowiem, że zda­ rza im się rozpoznawać własne życie jako pewien me­ chanizm („Mówię ci, jakie to są niesamowite schema­ ty. .." [3]), jako grę zachowań, które być może są moc­ no zdeterminowane, jak chciałaby na przykład popu­ larna w tych kręgach astrologia: to przeznaczenie (a może Wielki Umysł) mechanicznie ciągnie za sznurki ludzi-marionetki. Zauważają wtedy, jak nie­ wiele znaczą ich codzienne dążenia, wszelka „celowa działalność". Śmiech jest w tej sytuacji jedyną rzeczą, która pozostaje, jedyną odpowiedzią na grę życia. Uczniowie zachęcani są do prostego radowania się każdą chwilą. Zycie pełne jest przeróżnych wydarzeń, niektóre są przyjemne, a inne nie, nie należy jednak zbytnio się nimi przejmować, wystarczy je obserwować i po prostu cieszyć się tym, że zachodzą - naucza Ravi Shankar. Już w trakcie kursu podstawowego pada pro­ pozycja, aby wszelkie problemy traktować jak przygody. Zazwyczaj uczestnicy Sztuki Życia rzeczywiście z humo­ rem podchodzą do drobniejszych zmartwień. Śmiejąc się opowiadał mi ktoś, jak pewnego razu bardzo zde­ nerwował go małżonek [7], albo jak wielkiego pecha �Dorom Hall * GOD LOVES FUN. ROLA ŚMIECHU W KULTURZE NEW AGE miał przez cały dzień, w którym nic nie mógł załatwić, bo a to samochód się popsuł, a to autobus uciekł [3]. Sympatycy stowarzyszenia żartują też na temat pew­ nych praw, według nich obowiązujących w życiu. Roz­ powszechnionym przekonaniem jest na przykład, że osoby zajmujące się rozwojem duchowym, a więc takie, którym bliżej do realizacji w postaci oświecenia, nara­ żone są na bardzo wiele przeróżnych wydarzeń, aby mogło dopełnić się prawo karmy, aby tym samym mo­ gli zakończyć pasmo wcieleń. Słyszałam więc, jak pew­ na dziewczyna śmiała się do drugiej: „Och, jak to dobrze być na duchowej ścieżce, tyk karmy się spala, wszystko tak szybko zaczyna kcieć, tyk zmian, tyk rzeczy trzeba prze­ robić w jednym życiu, że z jednym facetem tego zrobić się nie da!" [8]. Innym rozpowszechnionym sądem jest przekonanie o zdeterminowaniu zdarzeń. Skoro coś się stało, to znaczy, że stać się musiało, „tak miało być". „Ależ. mnie zasłoniłaś na tym zdjęciu!" [Ą] - z udawaną pretensją w głosie powiedział uczestnik Sztuki Życia do swej koleżanki. „He, widocznk tak miało być..." [9] śmiejąc się odpowiedziała mu ona. „O rany, cóż to za strasznie sztukożyciowe tłumaczenie..." [7] - dodatkowo podsumowała jej wypowiedź jeszcze jedna osoba, pod­ trzymując ogólną wesołość zebranych. Inaczej jednak rzecz wygląda, gdy przychodzi komuś mierzyć się z większymi życiowymi problemami, ze zmartwieniami przerastającymi jego możliwości wesołego zdystanso­ wania się. Ravi Shankar zaleca w takich przypadkach uważne obserwowanie problemu i własnych reakcji (a nie ucieczkę od nich - „im bardziej odpierasz, tym bardziej napiera" - głosi nauka z kursu podstawowego), co w konsekwencji ma doprowadzić do głębokiej ak­ ceptacji zaistniałego stanu rzeczy. Jest zdecydowanym przeciwnikiem tzw. pozytywnego myślenia. „Nie wałcz Z uczuciami, jeśli czujesz się przygnębiona, nie leć od razu do lekarza" (Shankar 1996: 97). Całe życie uczynić świętowaniem? Eliade pisze: „Świę­ ta odbywają się w czasie sakralnym, tzn. (...) w wieczności" (Eliade 1993: 382). W wieczności, czyli w bezczasowości, w wiecznej teraźniejszości sprzeciwiającej się czasowemu trwaniu. Świętowanie każdej chwili życia jest zatem cią­ gle tym samym zaleceniem mistrza, które każe z jednej strony bawić się, a z drugiej właśnie być w wiecznej teraź­ niejszości. Tymczasem do głowy ciśnie się myśl, że jeśli wszystko jest świętem, to nic nim nie jest, że przecież „święto jest tempus kat'eksochen, czasem «wyodrębnionym» z całości trwania jako szczególnie potężny" (van der Leeuw 1997: 344), potężny, bo uobecniający - jak u Eliadego (1993) — rzeczywistość mityczną, rajską. Zalecenie „świętuj każdą chwilę życia" wydaje się wewnętrznie sprzeczne, ale jest to sprzeczność pozorna jeśli uznać, że w zasadzie człowiek żyje w rzeczywistości rajskiej. A to właśnie sugeruje Ravi Shankar: „«Chcę coś zdobyć. Chcę coś zdobyć». A co zrobiłeś z tym wszystkim, co osiągnąłeś' do tej pory? Dokąd cię to zaprowadziło? Nic do zyskania, nic do stracenia. Świat jest miejscem na wypoczynek. Przyszedłeś' tutaj, aby odpocząć, nk aby coś robić. Przez swoje działanie ani nie przypodobujesz się Bogu, ani się od niego nie odwra­ casz. Jest takie powkdzenie w sanskryck: «Mój prawdziwy dom jest w Nkbk. Przychodzę tu, aby odpocząć». Przysze­ dłem na świat, aby odpocząć i bawić się, przyglądać się i widzkć, co się tu dzkje. W świeck po prostu bądź świadomy i czujny i oglądaj wszystko, co dzkje się dookoła ckbk. To świetna zabawa" (Shankar 1996: 149). Zbawienie leży zatem w zasięgu ręki: ludzie są święci, tylko muszą to so­ bie uświadomić, żyją w raju, tylko powinni sami odkryć to w doświadczeniu teraźniejszości. 18 Śmiech zalecany jest jako praktyka i - powiązany z do­ znaniami cielesnymi - na wzór innych praktyk z progra­ mu kursów staje się doświadczeniem, rytuałem. Wyrasta ze spostrzeżenia paradoksu życia lub życiowych sytuacji, wyraża przeświadczenie o nieadekwatności ludzkich dą­ żeń w stosunku do rzeczywistości rajskiej, w której czło­ W częstym przywoływaniu przez Raviego Shankara wiek jest zanurzony. W tym sensie stanowi model of, jest figury dziecka chodzi między innymi o wskazanie na modelem prawd, które za nim stoją. Adept Sztuki Życia dziecięce zaangażowanie w wykonywaną czynność, ro­ zataczając się ze śmiechu może je traktować lekko, jest bienie wszystkiego „na sto procent", a więc w skupieniu w nich jednocześnie zawarte pewne minimum powagi na chwili obecnej, na teraźniejszości: „Może zdarzało się ostatecznie nie dałoby się żyć bez narracji. Sposób widze­ wam obserwować dzieci, sześciomksięczne lub roczne. Za­ nia świata, który uczestnik stowarzyszenia nabywa, nie uważyliście, jak się śmieją? [sic! znowu mowa o śmiechu D.H.] Kiedy się śmieją, сак ich ciało skacze i podskakuje. pretenduje jednak do rangi metanarracji. Śmiech w spe­ cyficzny sposób działa na optykę zaangażowanego w ro­ Śmiech nie wydobywa się po prostu z ich ust. Każda komór­ ześmianie - realnie osłabia wszelką stanowczość. Wy­ ka ich ciała się śmieje. Chichoczą, śmieją się i skaczą. Tym obrażenia kształtowane w doświadczeniu śmiechu, rytual­ jest właśnie oświecenie" (Shankar 1996: 76). Zaangażo­ nym model for, dzięki samej naturze owego doświadczenia wane w zabawę dziecko skupione jest na teraźniejszości. relatywizują treści wyniesione z innych rytuałów (które W tym miejscu, w metaforze dziecka właśnie, zbiegają zresztą same w sobie były bardzo zindywidualizowane, się podstawowe zalecenia Raviego Shankara: „Bądź w teraz!" oraz „Baw się!". Bawić się powinniśmy w każ­ niepewne siebie, jak te uformowane w Eternity). Dodat­ kowo sam guru Ravi Shankar zachowuje się jak błazen, dej chwili, wykonując wszelkie czynności - mówi Ravi Shankar - czy to śpiewając na satsangu, czy krzątając się nie posiada więc mocy budowania ostatecznych, tłuma­ czących wszystko teorii. Autorytatywnemu głoszeniu je­ po domu, czy wykonując codzienną pracę zawodową. dynej Prawdy jest biegunowo przeciwny serdeczny, ży­ Mistrz często powtarza zalecenie, aby świętować każdą chwilę życia. „Сект Art of Living jest pnzemiana twojego wiołowy śmiech i kluczowy w nauce mistrza postulat za­ miany całego życia w beztroską zabawę. Życia - tak by stało się świętowaniem" - głosi ulotka. 220 �Dorota Hall • GOD LOVES FUN. ROLA ŚMIECHU W KULTURZE NEW AGE Informacja o rozmówcach Kubiak A n n a E . (pleć, wiek w przybliżeniu, wykształcenie) 1995 [1] - mężczyzna, 42 lata, wykształcenie policealne 1997 Delicje i lewa ręka Kryszny. Kreacja i ewolucja ruchu Hare 1999а O ponowoczesności New Age — zjawisko kultury ponowoczesnej!, [w:] Goła­ szewska 1995: 301-322 Kryszna w Polsce, Warszawa. 12] - kobieta, 38 lat, wykształcenie wyższe 13] - kobieta, 24 lata, wykształcenie śtednie New Age raz jeszcze, [w:] Religia i kul­ [4] - mężczyzna, 45 lat, wykształcenie wyższe tura w globalizującym [5] - mężczyzna, 26 lat, wykształcenie średnie G . Woroniecka, Kraków, s. 71-78 1999b [6] — mężczyzna, 50 lat, wykształcenie wyższe się świecie, (red.) M. Kempny, Duchowość Nowej Ery, tekst złożony do druku w PIW-ie [7] - kobieta, 45 lat, wykształcenie wyższe jako artykuł w. Noma Duchowość, (red.) Z. Mikołejko, [8] - kobieta, 33 lata, wykształcenie policealne M. Nowaczyk. [9] - kobieta, 27 lat, wykształcenie średnie v a n der L e e u w G e r a r d u s 1997 Bibliografia 1996 Barker E i l e e n 1997 Nowe ruchy religijne, Kraków. 1985 1995b Wieloznaczność nowoczesna. Nowoczesność wieloznaczna, Henri 1995 Śmiech. Esej o komizmie, Warszawa. Bóg New Age, „Społeczeństwo Otwarte", nr 3, s. I-VIII. M a c u r a Paweł (wybór i t ł u m . ) 1993 Brzezińska A n n a , Bondyra Krzysztof, Wycisk Jowita (ted.) Poznań. C a i l ł o i s Roger 1997 M a c i e j k o Paweł 1994 Bergson New Age - nowe oświecenie!, ..Archives de Sciences Sociales des Reli­ gions", 60/1, pp. 151-170 Toruń. Warszawa. 1999 Persuasive Ritual: the Role of the Imagination in Occult Witchcraft, Ponowoczesne przygody ciała, [w:] Ciało i przemoc w obli­ czu ponowoczesności, Transcendentalna Medytacja, „Nomos", nr 14, s. 23-36 Luhrmann T (anya) M. B a u m a n Zygmunt 1995a Fenomenologia religii, Warszawa. L e n a r t Beata New Age, Kraków. de M e l l o A n t h o n y 1992a Minuta mądrości, Kraków. 1992b Modlitwa żaby. Księga opowiadań medytacyjnych, t. 1 i 2, Kraków. Gry i ludzie, Warszawa. Dobroczyński Bartłomiej M o t i n Edgar 1997 1965 New Age, Ktaków. D o k t ó r Tadeusz Duch czasu, Kraków. Nath Hanh Thich 1991 Ruchy kultowe. Psychologiczna charakterystyka ków, Kraków. 1991 1999 Nowe ruchy religijne i parareligijne w Polsce, Warszawa. O l e c h n i c k i Krzysztof uczestni­ D z i w i s z M a r i a n (red.) 1988 1998 Taoizm, (wyb.) Wit Jaworski, Kraków. Traktat o historii religii, Łódź. 1997 Joga. Nieśmiertelność New Age. Kościół wobec wyzwania Wodnika, Warszawa. Osho 1998 Medytacja. Podstawy praktyki, Kraków. Pawluczuk Włodzimierz 1991 Sposób bycia jako rodzaj wiary, Kraków. Eliade Mircea 1993 Każdy krok niesie pokój, Warszawa. i wolność, Warszawa. von F r a n z M a r i e - L o u i s e Ponowoczesne... 1995 1997 Ścieżki snów, Warszawa. Geertz Clifford 1995 Religia jako system kulturowy, [w:] Racjonalność i styl my­ Hall 2001 1995-wiosna 1996), (red.) A. Zeidler-Janiszewska, War­ Przegląd... Kraków. 1997 Dorota Terapia reiki, czyli o widzialnych znakach niewidzialnej reli­ gii, artykuł złożony do druku w kwartalniku „Ptzegląd Re­ ligioznawczy". Huizinga 1967 Johan Sacha-Piekło Małgorzata 1995 1994a Spotkanie ze Sri Sri Ravi Shankarem w Warszawie, 3.06.1993 r, „Biuletyn Sztuka Życia", nt 2, s. 5 1994b Świętowanie życia. Wykkid Sri Sri Raviego Shankara (Sobieszewo, czerwiec 1993 г.), „Biuletyn Sztuka Życia", nr 2, s. 7 Krytyka władzy sądzenia, Warszawa. Kaplan i błazen. Rozważania New Age - nowy etap trywializacji jogi!, „Nomos", nr 11, s. 55-62 Homo ludens. Zabawa jako źródło kultury, Warszawa. Kołakowski Leszek 1959 „Przegląd Religioznawczy", 4 (186). Shankar Sri Sri Ravi Kant Immanuel 1964 z seminarium szawa, s. 130-170 G o ł a s z e w s k a M a r i a (red.) Oblicza nowej duchowości, ponowoczesnego świata. Materiały profesora Zygmunta Baumana w Instytucie Kultury (jesień ślenia, (wyb.) Edmund Mokrzycki, Warszawa. 1995 dyskusja pt. Ponowoczesne losy religii, [w:] O szansach i pu­ łapkach o teologicznym dziedzictwie współczesnego myślenia, „Twórczość", nr 10, s. 65-85 221 1996 God Loves Fun, Santa Barbara, California. 1998 Listy do uczniów, Warszawa. oraz kaseta magnetofonowa: wykład Sri Sri Raviego Shankara w So­ bieszewie, czerwiec' 93 �Dorota Hall « GOD LOVES FUN. ROLA ŚMIECHU W KULTURZE NEW AGE Jest ciszą Mądrość bez słów Jest ciszą Współczucie bez celu Jest ciszą Czynienie bez sprawcy Jest ciszą Uśmiech wraz z całym Istnieniem Jest cisz_ą" (Shankar 1998: 25) Słowiński M i r o s ł a w 1993 Błazen. Dzieje postaci i motywu, Warszawa. Sznajderman Monika 1998 Błazen. Narodziny i struktura mitu, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa", nr 2, s. 46-53 ' Przypisy 1 2 1 1 Wodnika, por. np. Dobraczyński 1997: 26-28 Jeżeli Guru jest zadowolony, Twój rozwój ulega zahamowaniu. Uczestniczyłam w cotygodniowych satsangach, w kilku kursach Jeżeli Guru nie jest zadowolony, tym samym oddala się od Jaźni. podstawowych i zaawansowanych, byłam dwa razy w ośrodku Jeżeli Guru jest zadowolony, co może natchnąć Cię, żebyś wzrastał? stowarzyszenia w Bad Antogast. Z wieloma osobami zaangażo­ Jeżeli jest niezadowolony, nie może być Guru. wanymi w praktyki Sztuki Życia utrzymywałam zażyłe kontakty Jeżeli jest zadowolony, też nie może być Guru. towarzyskie. Więc jak to rozwiązać?" (Shankar 1998: 43) Sami uczestnicy Sztuki Życia niekiedy odżegnują się od Nowej 12 łożyciel stowarzyszenia, nie zaleca). Ja jednak pozwalam sobie 13 dług mnie mieści się ona w ramach New Age, jakim go widzą Szczególnie na te dotyczące przyszłości (Jak badacze kultury współczesnej (por. odsyłacze bibliograficzne świat w trzecim tysiącleciu?") lub domniemanej przyszłości („Co w tekście). O samej Sztuce Życia pisał krótko Tadeusz Doktór sądzisz na temat nadchodzącej 1999: odwracające uwagę adeptów od przeżyć tu i teraz („Czy istnieją 90-91 14 15 mnianą, zdeformowaną skonałości (...). do­ wane niektóte nowe tuchy religijne. 16 tłumaczy to w ten sposób: „Dzięki zabawie, kiedy medytacja jest wającego zachcianki, ktmsumującego każdą wartość, ani «persony» zabawą, wszystko jest możliwe. I wszystko jest możliwe natychmiast, wzorców. bo nie jesteś zakłócony, nie jesteś niecierpliwy, nigdzie się nie spie­ Np. Marie-Louise von Franz (i 995: 242) w ten sposób przybliża to pojęcie: «]aźń jest porządkującym i jednoczącym psychiki, zarówno świadomej jak i nieświadomej. szysz, donikąd nie zmierzasz, donikąd nie docierasz. Jesteś tu i teraz- centrum całości Jeśli medytacja następuje, dobrze. Jeśli nie następuje, też dobrze- Nie W dziejach ludz­ robisz nic niewłaściwego, bo nie ma pragnienia, nie ma oczekiwania, kości określano ją symbolicznie jako zewnętrzne bóstwo lub obraz nie ma przyszłości. I pamiętaj: gdy medytacja i nie-medytacja są dla Boga»". (Kubiak 1999b). ciebie podobne, medytacja ci się z.darzyła. Dotarłeś. Teraz ceł został Dalej będę ją nazywać po prostu kriyą, odmieniając wyraz przez osiągnięty, to, co ostateczne, zstąpiło do ciebie. Będzie to wyglądało przypadki, tak jak to toblą polscy uczestnicy Sztuki Życia. dziwnie - to, że mówię, abyś nie czynił z medytacji praktyki, raczej Do koncepcji oczyszczania odwołują się adepci wielu wodniko- uczyń z niej zabawę, uciechę. Ciesz się nią wtedy, gdy ją robisz, nie wych praktyk. Zob. na ten temat Hall 2001 8 dla jakiegoś rezultatu" (Osho 1998: 26). Informację o liczbie absolwentów kursu podstawowego uzyska­ łam na początku 2001 toku w prowadzącym dokumentację biu­ 17 Wyjątek stanowią organizowane od 2000 roku kursy podstawo­ we dla młodzieży (18-26 lat), za które płaci się „co łaska" oraz programy charytatywne (kursy dla chorych na raka, alkoholi­ 10 ków, narkomanów, więźniów). „Modlitwa oddechu jest ciszą Miłość Nieskończoności 222 Uczniowie twierdzą, że osiągnął ten stan, a sam mistrz temu nie zaprzecza. rze stowarzyszenia (Warszawa, ul. Gutta 2 m. 20, tel. 644 09 74) 9 W takim szaleństwie być może jest metoda. Osho, którego na­ uki cieszą się z reguły poważaniem uczestników Sztuki Życia, („Jaźń" — D H ] nie oznacza bynajmniej «ego» mie­ (czy superego) ukształtowanej na modie socjalizacyjnych Chociaż zdaję sobie sprawę, że we współczesnej religii pojawiają nowoczesne losy religii: 1997), ich tzecznikiem są np. wzmianko­ w kulturze nowoczesnej, a więc wymagają­ w cełu powrotu do źródhwej Traktowanie śmiechu jako terapii nie jest oczywiście pomysłem się równolegle dążenia fundamentalistyczne (por. dyskusja pt. Po- (rozma­ icie pojmowaną), która jest wrodzoną cechą natury ludzkiej, zapo­ cą «transformacji świadomości* Ery Wodnika!"), a także na inne („Każdy ci powie, że śmiech to zdrowie"). twierdzą nauczyciele, większa liczba uczestników pozwala na „Bosfeość człowieka utożsamiana jest z wewnętrzną jaźnią wyglądał nowym, jest to motyw stale obecny w kulturze popularnej już w nich uczestniczył. Jest to ustalenie Raviego Shankara. Jak pełniejszą realizację programu kursu. będzie cywilizacje pozaziemskie?"). Aby zajęcia mogły się odbyć, potrzeba minimum 8 nowych osób, poza nimi w warsztatach może btać udział każdy, kto raz 1 Zalecenie „Bądź w teraz!" jest zasadą, do której mistrz często odwołuje się, unikając odpowiedzi na niektóre pytania uczniów. nazywać Sztukę Życia organizacją z kręgów Wodnika, gdyż we­ 6 Także w przypadku kursu zaawansowanego punkt ciężkości spo­ czywa na subiektywnych doznaniach uczestników. i postulatem pozytywnego myślenia (któtego Ravi Shankar, za­ 5 zadowolić kogoś, kto już jest zadowolony? Ery, kojarząc ją ze źle pojętą, skomercjalizowaną duchowością 4 „Zadaniem ucznia jest zadowolić mistrza. Ale jak można Wodnikowy to odnoszący się do New Age = Nowej Ery = Ery 18 Misttz nie zachęca jednak do zupełnej bierności, chodzi mu ra­ czej, tak jak w przyjęciu postawy „nie wiem", o coś na kształt tao­ istycznego wu wei, działania w niedziałaniu (por. Dziwisz 1988). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3e51b9aba2d77ddbedf527f4a0107660.pdf 8c25fddc3a867773b81f76f87ebb82ec Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3527 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3305 Title A name given to the resource Kronika VII-IX 1978 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.4, s.253-254 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1 К К О N i К А VII --IX 1 9 7 8 Imprezy folklorystyczne i regionalne 12.VII — w Bukowinie Ta­ trzańskiej G m i n n y Ośrodek K u l t u ­ r y z o r g a n i z o w a ł 13-ity k o n k u r s g a ­ w ę d z i a r z y , instrumentalistów i śpie­ waków ludowych p n . „Sabałowe B a j a n i a " , W z i ę ł o w n i m udział 90 w y k o n a w c ó w , w t y m t y l k o 22 g a ­ wędziarzy. I n a g r o d y d l a gawędziarzy u z y ­ s k a l i : M a r i a M a r k i e w i c z z Po.-ąbki. Stanisław C h o w a n i e c z Btt'.owiny T a t r z . ( w k a t . gawędziarzy deos l y c h ) , Józef Pitoń z Zakopine^o ( w k a t . ogólnej), I w o n a G a r b a r u c h z Chochołowa ( w k a t . młodzieżo­ wej). W konkursie instrumentali­ stów dorosłych n a g r o d y I o t r z y m a ­ l i : Władysław Obrochta z Zakopa­ nego, J a n S t o c h z Zębu (obaj za grę na złóbcokach), Stanisława Górkiewicz z Bukowiny Tatrz. ( s k r z y p c e ) , v/ k a t . m ł o d z i e ż o w e j I nagrodę p r z y z n a n o A d a m o w i R u s z narczykowi z Kasiny Wielkiej. W k o n k u r s i e śpiewaków nagrody I przyznano grupie z K o n i n y i g r u ­ pie z Zakopanego oraz (w kat. młodzieżowej) Danucie Garbarczyk z Chochołowa. 2 0 — 2 5 . V I I — odbyła się C e p e ­ l i a d a w G d y n i , n a której p r e z e n ­ t o w a ł o s w o j e w y r o b y 26 s p o ' d z i c l ni cepeliowskich z całego kraju, które o b o k haftów, w y c i n a n e k , ce­ r a m i k i , g a l a n t e r i i d r e w n i a n e j il.p. oferowały k o m p l e t y m e b l i . T a r g o m t o w a r z y s z y ł y w y s t ę p y zespołów f o l ­ klorystycznych, pokazy rzemiosła i r e w i e m o d y inspirującej się s t r o ­ jami ludowymi. 4—12. V I I I — t r w a ł X V I Ty­ dzień K u l t u r y B e s k i d z k i e j . W W i ­ śle, Szczyrku, Makowie Podhala­ ńskim, Ż y w c u i B i e l s k u Białej w y ­ stąpiło 45 zespołów f o l k l o r y s t y c z ­ n y c h z r e g i o n ó w cieszyńskiego, ślą­ skiego, bielskiego, żywieckiego, n o ­ wotarskiego, nowosądeckiego, rze­ s z o w s k i e g o i k r a k o w s k i e g o ora7 l l zespołów z a g r a n i c z n y c h — z C S R S , Jugosławii, F r a n c j i , W ę g i e r , R F N . Zorganizowano kilkanaście wystaw s z t u k i l u d o w e j ro. i n . w Żywcu haftu makowskiego, w Makowie Podhalańskim góralskich instru­ m e n t ó w m u z y c z n y c h , a także w y ­ stawy sztuki amatorskiej i rzemio­ sła. O b o k zespołów dorosłych wystąpi­ ły dziecięce, z P r z y b o r o w a , Lesznej, K o r b i e l o w a i Brennej. 2—9.IX — Festiwal Folkloru Międzynarodowy Ziem Górskich w Zakopanem z g r o m a d z i ł 21 ze­ społów, w t y m 6 p o l s k i c h . Z e s p o ­ ły o c e n i a n e b y ł y p r z e z j u r y p o d przewodnictwem prof, dr Romana Reinfussa. Nagrody przyznano w czterech kategoriach. W kat. fol­ k l o r u autentycznego nagr. I („Zło­ t a C i u p a g a " ) uzyskał zespół rumuń­ ski „La Vallee de D o i t a n a " , nagr. I I („Srebrna C i u p a g a " ) „Maśniaki" z Zakopanego. W k a t . zespołów z artystycznie opracowanym pro­ g r a m e m I n a g r . przypadła z e s p o ­ łowi „Pilsko" z Żywca, I I — t u r e ­ ckiej grupie z Peniak. W kat. fol­ k l o r u stylizowanego I nagr. otrzy­ m a ł y „ S m i e r e c z i n a " z Ukraińskiej SSR i , bułgarska „ S i e d e r V o n o d a " , n a g r . I I zespół słowacki z B r a t y ­ sławy. W k a t . f o l k l o r u r e k o n s t r u o ­ wanego 1 nagr. uzyskał zespól „Suhi" z N R D , nagr. I I szwedzki zespół „ B y " z D a l a m y . 1 4 — 1 6 . I X —- w K r a s n y m s t a w i e dziewiąte z k o l e i „Chmielaki". Głó­ w n y p u n k t p r o g r a m u to w i d o w i s k o obrzędowe na stadionie, w w y k o ­ n a n i u o k . 1400 osób. Poza t y m o d ­ b y ł y się l i c z n e i m p r e z y , k i e r m a s z twórczości l u d o w e j , w y s t ę p y zespo­ łów f o l k l o r y s t y c z n y c h obok popi­ sów k a p e l p o d w ó r k o w y c h , k a b a r e ­ tów, g r u p m ł o d z i e ż o w y c h . 2 2 — 2 3 . I X — V I I Ogólnopolskie i I V Międzynarodowe T a r g i Sztuki Ludowej w K r a k o w i e o d b y ł y sio z udziałem przeszło 100 spółdzielni cepeliowskich. Przybyło wielu prc.zdstawicieli f i r m zagranicznych. T a r g i uzyskały o p r a w ę w p o ­ staci w y s t a w , w y s t ę p ó w zespołów f o l k l o r y s t y c z n y c h , pokazów t e c h n i k rękodzielniczych i t p . Wystawy i k o n k u r s y 5.VII — w Starej Kordegardzie w Łazienkach W a r s z a w s k i c h M u z e ­ u m M a z o w i e c k i e w Płocku z o r g a ­ nizowało wystawę prac laureatów nagrody i m . Oskara Kolberga. 12.VII — w M u z e u m E t n o g r a ­ ficznym w Warszawie otwarto w y ­ stawę m a l a r s t w a n a s z k l e E w e l i n y Pęksowej, zorganizowaną przez M i ­ nisterstwo K u l t u r y i Sztuki i M u ­ zeum Etnograficzne. Interesującą o p r a w ę plastyczną o p r a c o w a ł a r t y sta-plastyk Krzysztof Burnatowicz. Wydano ilustrowany katalog. 20.VII — w M u z e u m Z i e m i K u ­ j a w s k i e j i Dobrzyńskiej w e W ł o ­ cławku p o k a z a n o w y s t a w ę p o k o n ­ kursową - I V Biennale Fajansu W ł o c ł a w s k i e g o , zorganizowaną p r z e z M i n . K u l t u r y i S z t u k i , Urząd W o j . we Włocławku, Wydział Kultury i S z t u k i , Włocławskie Zakłady Ce­ ramiki Stołowej „Cerpol" i M u ­ zeum. N a g r o d y u f u n d o w a n e przez o r ­ ganizatorów o t r z y m a ł y : 5 n a g r . I : Teresa Bąkowska, Helena Maje­ wska, Jadwiga Marciniak, Genowe­ fa W o d e c k a , Salomeą Z a j k o w s k a , 4 nagr. I I : Henryka Lewandowska, H a l i n a Olesińska, W ł a d y s ł a w a W a ­ silewska, Krystyna Woźniczko. P r z y z n a n o 20 nagród I I I i 18 w y ­ różnień. V I I — w Muzeum Ziemi L i ­ m a n o w s k i e j o t w a r t o pokonkursową wystawę l u d o w y c h haftów k a r p a ­ ckich. K o n k u r s zorganizowały M u ­ zeum i T o w . Miłośników Ziemi Limanowskiej. Wzięło w nim udział 65 t w ó r c ó w . I n a g r o d y otrzymali: Stanisław Budzyński z B u k o w i n y T a t r z . , Stanisław C u k i e r z Zakopanego, Franciszek Czernik z B u k o w i n y Tatrz., Janina Faron z Zabrzeży, M a r i a J a n c z z Z a b r z e ży. V I I I — w M u z e u m Okręgowym w Ł o m ż y rozstrzygnięto k o n k u r s n a w y r o b y ł u d o w e w o j . łomżyńskiego, w k t ó r y m w z i ę ł o udział 21 t w ó r ­ ców. Komisja etnograficzna pod przewodnictwem m g r Piotra Szackiego z P M E w Warszawie n a ­ grodę I przyznała r z e ź b i a r z o w i B r o ­ nisławowi Szymańskiemu z T u r o śli. Nagrodę specjalną otrzymał Zygmunt Grajewski, garncarz ze Szczuczyna. 2.IX — w G a l e r i i B i u r a W y ­ staw Artystycznych w Zakopanem otwarto wystawę „Podtatrzańskie m a l a r s t w o n a szkle z l a t 1948— — 1 9 7 8 " , rorganizowaną p r z e z M u ­ zeum Tatrzańskie, Min. Kultury i Sztuki, i B W A w Zakopanem. K o m i s a r z e m , i n i c j a t o r e m i twórcą k o n c e p c j i w y s t a w y była m g r H e ­ l e n a Średniawa. W y d a n o i l u s t r o w a ­ ny katalog. 15.X — w P a ń s t w o w y m M u z e ­ u m Archeologicznym w Warszawie o t w a r t o w y s t a w ę rzemiosła. 2 0 . I X — zakończył się w P i ń ­ c z o w i e p l e n e r k a m i e n n e j rzeźby l u ­ d o w e j , po którym j u r y p o d p r z e ­ w o d n i c t w e m d r E w y Fryś-Pietraszk o w e j przyznało n a g r o d y , u f u n d o ­ w a n e p r z e z spółdzielnię „ M i l e n i u m " 253 �z Krakowa i Muzeum Instrumen­ tów M u z y c z n y c h w S z y d ł o w c u . Nagrodę I otrzymał Wojciech S t r z e s z k o w s k i ze w s i Olszówka N o ­ w a , n a g r . I I J a n B e r n a s i e w i c z . ze wsi Jaworzn.a-Gniewce. Przyznano 4 n a g r o d y I I I i 4 wyróżnienia. * 25—26.IX w T o r u n i u rozstrzy­ gnięto k o n k u r s „ W y c i n a n k a L u d o ­ w a " z o r g a n i z o w a n y przez M u z e u m Etnograficzne w Toruniu, Min K u l t u r y i S z t u k i i Cepelię. Na konkurs wpłynęło 7 477 p r a c o d 218 autorów. J u r y , k t ó ­ r e m u przewodniczyła m g r B a r b a r a Zagórna-Tężycka przyznało 3 n a ­ grody I : Jadwidze Łukowskiej z Łowicza, Rozalii Ciapie z M n i c h " w a i A g n i e s z c e M a j e r ze Z ł a k o w a Borowego. Nagrody I I otrzymałj: Józefa M a r e k z S u f c z y n a , M a r i a n ­ na Piętka z Woli Sufczyńskiej, K r y s t y n a Cieślak z S a n n i k , Józefa Furmańska z W i e c h u c i c , M a r i a n n a Bałdyga z Kadzidła, Aleksandra L i w s k a z Dąbrowy, Janina K a p u ­ sta z Ł o w i c z a , Józefa Chaładaj z M o n i e . P r z y z n a n o także 19 nagród I I I i 49 w y r ó ż n i e ń . U M Inne 5 . V I I — rozstrzygnięto k o n k u r s plastyki nieprofesjonalnej woje­ wództw katowickiego i opolskiego, którego tematem były powstania śląskie. K o n k u r s z o r g a n i z o w a ł y W y ­ działy K u l t u r y Urzędów W o j . w K a t o w i c a c h i O p o l u , M u z e u m Gór­ nośląskie w Bytomiu, Muzeum Śląska Opolskiego, Woj. Ośrodek Kultury w Katowicach i W D K w Opolu. N a g r o d y u z y s k a l i : za m a l a r s t w o — I A n t o n i Sprenol z Chorzowa, I I J a n Czuban z Mysłowic, J a n Plomeeki z Chorzowa, nagr. I I I Czesław Chodziuk z Rudy Ślą­ skiej, E w a l d Gawlik z Katowic-Szopienic, R o m u a l d N o w a k z Za­ b r z a . Za rzeźbę p r z y z n a n o t y l k o I nagrodę Stanisławowi Majewskie­ m u ze S t e r n a l i c , za g r a f i k ę n a g r o ­ dę I zdobył J a n N o w a k z K a t o ­ w i c . N a w y s t a w ę pokonkursową w Muzeum Górnośląskim zakwalifi­ k o w a n o 63 o b r a z y , 14 rzeźb i 11 g r a f i k (od 88 a u t o r ó w ) . IX w Jastrzębiu Zdroju rozstrzygnięto k o n k u r s rzeźby g ó r ­ n i c z e j ogłoszony p r z e z k o m i t e t o r ­ ganizacyjny Górniczych D n i K u l ­ t u r y . Przysłano p o n a d 260 p r a c , n a wystawę zakwalifikowano 66. 3 równorzędne n a g r o d y I o t r z y m a l i : A l f r e d Piątek z R y d u ł t ó w za p ł a ­ skorzeźby w w ę g l u , F r a n c i s z e k K u ­ r z e j a z K a t o w i c za z e s t a w p r a c w węglu i A l b i n S t e f a n i u k z R u d y Śląskiej za rzeźby w d r e w n i e . Sztuka ludowa i n n y c h narodów 16.VIII — w M u z e u m Arche­ ologicznym i Etnograficznym w Ł o d z i została o t w a r t a w y s t a w a z o r ­ ganizowana przez M u z e u m Mora­ w s k i e z B r n a posiadające bogate zbiory l u d o w y c h marionetek z r o ­ dowych kolekcji lalkarzy mora­ wskich. 7 — 1 0 . I X — w Częstochowie, z o k a z j i D n i Okręgu P e r n i k w B u ł ­ garii pokazano wystawę „Trady­ c y j n a S z t u k a L u d o w a Okręgu P e r ­ n i k w X I X i X X w.". Pokazano t k a n i n y i s t r o j e oraz o z d o b y z m e ­ talu. Ю M M SUMMARY OF A R T I C L E S L u d w i k S t o m m a — MAGIC TODAY ( p a r t 2) F o l k b e l i e f s a r e o r g a n i s e d b y : 1) a c o m b i n a t i o n of o p p o s e d o r m e d i a t i n g e l e m e n t s ; 2) a c h o i c e of d e s i g n a ­ t i o n s f o r these e l e m e n t s ; 3) a c o m b i n a t i o n a n d „ f a b u l a r i s a t i o n " o f these d e s i g n a t i o n s . T h e s e a c t i v i t i e s a r e o n t h e o n e h a n d g o v e r n e d b y t h e generał l a w s o f s t r u c t u ­ r e a n d o n t h e o t h e r — as f a r as t h e c h o i c e o f o p p o s i ­ tion, m e d i a t i o n or designations are concerned, they are q u i t e a r b i t r a r y . T h u s f o l k beliefs ( m y t h , magic) link t w o n a t u r e s w i t h i n t h e m s e l v e s : l o g i c — w h i c h is b a ­ sed o n d i s c o v e r i n g t h e i m p l i c a t i o n s o f t h e l a w s o f s t r u ­ cture a n d the near poetic (metaphoric) wmich governs t h e c h o i c e o f t h e c o n c r e t e — e x t e r n a l dress, f o r m o f the belief. T h i s d u a l i t y presents m a n y d i f f i c u l t i e s f o r e t n o g r a p h e r s . S o m e , l i k e J . S. W a s i l e w s k i , go t o o f a r i n w i d e n i n g t h e l i m i t s of t h e elements w h i c h are gove­ r n e d by laws a n d others are i n c l i n e d to notice no more t h a n p u r e a r b i t r a r i n e s s i n folk m y t h s a n d magic. A t t h e same t i m e b o t h these tendencies lead to g l a r i n g m i ­ s i n t e r p r e t a t i o n s . T h e a n a l y s i s t h e n o u g h t to c o v e r b o t h t h e d e s t r u c t i v e e l e m e n t — t h e d i s m a n t l i n g of t h e d i s c o ­ urse d o w n to i t s basic elements, w h i c h shows t h e p r i n ­ ciple of its logical construction; a n d the constructive e l e m e n t -— w h i c h b r i n g s back t h e o r i g i n a l f o r m — a n d m u s t t h u s s h o w t h e p a r a m e t a p h o r i c side o f t h e c o m p o ­ s i t i o n . M e r e d e s t r u c t i o n h o w e v e r leads i n t o t h e b l i n d alley of s t r u c t u r a l i s t t r u i s m s ; w h i l e w i t h o u t i t con­ s t r u c t i o n is s i m p l y i m p o s s i b l e , f o r i t w o u l d h a v e t o be based o n l y c n i l l u s o r y i n t u i t i o n . A n u n d e r s t a n d i n g of t h e p o e t i c s p h e r e o f m a g i c a n d m y t h leads i n c o n s e q u ­ ence t o a r e s t o r a t i o n t o i t of h i s t o r i c i s m . T h e b a s i c l a w s of s t r u c t u r e c a n h o l d good f o r m a n k i n d b u t p o ­ e t r y , e v e n i n t h e w i d e s t sense, is s h a p e d b y t h e c h a n ­ g i n g c u r r e n t s o f h i s t o r i c a l consciousness. A l i c j a M a l e t a — A CENTRE OF FOLK NUFACTURE IN BRZOZA STADNICKA TOY MA­ B r z o z a S t a d n i c k a is i n t h e R z e s z ó w p r o v i n c e n e a r Leżajsk. W o o d e n d o m e s t i c t o o l s a n d o t h e r i m p l e m e n t s h a v e b e e n p r o d u c e d h e r e f o r ages a n d s i n c e t h e e n d 254 of t h e X I X t h c e n t u r y w o d e n t o y s h a v e b e e n made h e r e as w e l l . T h e y w e r e m o d e l l e d o n t h o s e p r o d u c e d i n t w o n e a r b y c e n t r e s : Leżajsk a n d J a w o r o r ( n o w i n the ZSRR). T h e a r t i c l e begins b y p r e s e n t i n g t h e h i s t o r y of t h e d e v e l o p m e n t of t h e c e n t r e f r o m t h e e n d o f t h e X I X t h c e n t u r y t o t h e p r e s e n t d a y . T h e c h a n g e s i n t h e social s t a t u s o f t h e t o y m a k e r s a r e i n t e r e s t i g as i n t h e b e g i n ­ n i n g up to the I l n d W o r l d W a r they w e r e looked upon by t h e i r n e i g h b o u r s w i t h c o n t e m p t . I n t h e p o s t w a r years i n s t i t u t i o n s connected w i t h Cepelia have come to s p o n s o r t h e i r p r o d u c t i o n . T h e a u t h o r discusses t h e c o n ­ d i t i o n s u n d e r w h i c h t h e t o y m a k e r s w o r k w i t h t h e co­ o p e r a t i v e s a n d also t h e reasons f o r f a i l u r e s . T h e second p a r t o f t h e a r t i c l e is d e v o t e d t o p r o ­ d u c t i o n techniques at Brzoza. T h e characteristic t o y h e r e is t h e w o o d e n h o r s e . T h e t y p e s of w o o d u s e d i n t h e p a s t a n d a t - p r e s e n t a r e d i s c u s s e d a n d t h e r e is also a d e s c r i p t i o n of t h e t o y m a k e r s t o o l s , t h e w a y t h e y m a k e t h e horses, f r o m t h e d r a w i n g b o a r d d e s i g n t o t h e p a i n t i n g o f t h e f i n i s h e d t o y . T h e r e is also a n ac­ count, of t h e p a i n t s used. The t h i r d p a r t describes t h e f i r s t toys — t w o t y ­ pes o f h o r s e „ f i a t " a n d „ r o u n d " a n d also t h e g r a d u a l w i d e n i n g t o n e w designs i n t r o d u c e d b y c e r t a i n t o y m a ­ k e r s (horses a n d c a r t s , c r a d l e s , w h e e l b a r r o w s , d u c k s w i t h m o v i n g wings, clowns on a cart w i t h t w o t u r n i n g s h i e l d s , c l a t t e r i n g w h e e l s , cars, a i r p l a n e s , d o l l s c a r t s , rattles, w i n d m i l l s , r o u n d a b o u t s , m i n i a t u r e s of c o n t e m p o ­ r a r y v e h i c l e s a n d m a c h i n e r y . T h e d e s i g n of t h e t o y s has been i n f l u e n c e d b o t h b y t r a d i t i o n a l p a t t e r n s a n d n e w ones p u t f o r w a r d b y C e p e l i a ) . T h e f o u r t h p a r t o f t h e a r t i c l e i s d e v o t e d to t h e history of t h e decoration of t h e toys m a d e i n Brzoza. T h e types of p a i n t i n g are discussed — t h e colours, t h e decorative themes, t h e d r a w i n g of the o r n a m e n t s i n t h e v a r i o u s t y p e s of toys. F i n a l l y t h e f o r m s of t r a d e i n toys t h e toys f r o m Brzoza S t a d n i c k a are described i n t h e h i s t o r i c a l perspe­ ctive f r o m t h e local m a r k e t p l a c e s to contacts w i t h Ce­ pelia. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2c67ba9c73c112a91a78667c8d1dd167.pdf e83c1e5ba3099e2fe4bff8b45f04ec76 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6355 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource spis treści Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5928 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.2 ; s.2-3 Creator An entity primarily responsible for making the resource PSL Konteksty - redakcja Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Polska Sztuka Ludowa KONTEKSTY ♦ ANTROPOLOGIA KULTURY F ETNOGRAFIA F SZTUKAf 2007 rok LXI nr 2 (277). Indeks 369403. ISSN 1230-6142. Cena 15 zł IN STY TU T SZTUKI POLSKIEJ AKADEM II NAUK, STOW ARZYSZENIE LIBER PRO A RTE S P I S J OHANN W o l f g a n g N i k l a u s B ł a ż e j M a t u s i a k OP J. B ORKOWICZ, R. H UZARSKI, M. K l i n g e r , A . K u l i g o w s k a -K o r z e n i e w s k a , T R E Ś C I Antropologia teatru i rekonstrukcja średniowiecznego dramatu liturgicznego................................................................................... 4 Świadectwo Egerii, przełożył Jan W ierusz-Kowalski............ 9 Wokół Egerii.................................................................................. 15 Dramat liturgiczny dzisiaj. Wątpliwości, nadzieje, wizje. Zapis spotkania w KIK-u R. L e w a n d o w s k i , A . L e w a ń s k a , B. M a t u s i a k , W . M i c h e r a , J. P a l i k o t , M. S i c i a r e k J ULIAN L e w a ŃSKI ................................................................................................................................ Artystyczne aspekty udramatyzowanej liturgii, jej swoista poetyczność i teatralność............................................................. M AGDALENA M i j a l s k a 32 Wprowadzenie do Ludus Danielis. Przewodnik po kilku kręgach teatru liturgicznego......................................................... M ARCEL P e r e s 19 38 Od Moraw po Toledo. Tradycja śpiewu mozarabskiego w kontekście poszukiwań związanych z praktyką, przełożyła Katarzyna Jackow ska.............................................. M ICHAŁ S i c i a r e k 43 O wykonywaniu pieśni nabożnych w kręgu bernardyńskim na przełomie X V i XVI wieku.......................................................... 46 IOSIF V lVILAKIS Wprowadzenie do dramatu bizantyjskiego, przełożył Maciej K aziń ski......................................................... S VETLANA B u t s k a y a 57 Kunicza —wieś staroobrzędowców w Mołdawii, przełożyła Larysa Stegienko...................................................... 69 R a f a ł L e w a n d o w s k i Epifanie B ach u sa........................................................................... 74 A LEKSIS S OLOMOS „T a scena dzieje się w Niebie”, przełożył Rafał Lewandowski. 75 Liturgia na Trzech zbożnych młodzianków w piecu ognistym, przełożył M ichał K o ss................................................................ 1 81 �M ICHAELIS A d a m i s Oficjum Trzech zbożnych młodzianków w piecu ognistym, przełożył Maciej K aziń ski......................................................... R AFAŁ L e w a n d o w s k i 83 Apokryficzność obrazu: ikony świętych Konstantyna i Heleny w Anastenariach........................................................................... G ERARDUS V a n DER L e e u w 86 Święta gra. Reminiscencje, przełożyli Zbigniew Benedyktowicz i Sławomir S ik o ra ..... M ARCEL P e r e s 93 Podjąć na nowo refleksję nad tradycją —z M arcelem Peresem rozmawia ksiądz Claude Barthe, przełożył Błażej M atusiak O P .................................................. 98 J acek J an P awlik SV D Poszukiwania................................................................................ 106 TONI C a sa lo n g a A Granitula, przełożył Maciej Kaziński ................................ 112 BERNARDIN SKUNCA O FM Tradycyjne, ludowe procesje pasyjne Wielkiego Tygodnia na wyspie Hvar, przełożyła A gata H a rz ....................................... K atarzyna J acko w ska KRZYSZTOF M aria B yrski ANNA Ł o patow ska W poszukiwaniu „harmonii totalnej", czyli o tym, czemu służą procesje w Castelsardo................................................................. 118 Indyjski teatr świątynny i dramat liturgiczny........................... 136 Poszukiwania Gestu —Moje spotkanie z zespołem Scholi Teatru Węgajty ......................................................................................... MACIEJ K aziński 113 141 Ludus Passionis, G ra o Męce Pańskiej, manuskrypt Carmina Burana, Benediktbeuern, XIII w. —nota.................................. 148 Informacja o płycie C D ............................................................... 154 Ludus Passionis G ra o Męce Pańskiej..................................... 155 M onika P a śn ik -Petryczenko Schola Teatru Węgajty................................................................ 167 R en a ta R ogozińska Nic stoi w m andorli..................................................................... 169 R en a ta R ogozińska O ikonie.......................................................................................... 175 Zbigniew W ładysław S olski BogusławKierc Nieznana realizacja Historyi o Chwalebnym Zmartwychwstaniu Pańskim ..................................................... 178 Wyłażenie z wora.............................................................................. 186 Noty o autorach............................................................................. Summary......................................................................................... Contents......................................................................................... 189 192 198 O d redakcji Nie ma potrzeby tym razem pisania wprowadzenia do tego numeru, doskonale to zrobił Johan Wolfgang Niklaus założyciel i współtwórca Scholi Teatru Węgajty - jeszcze jednego na naszej mapie punktu żywych artystycznych, teatralnych (i nie tylko) poszukiwań łączących się z doświadczeniem antropologii i uprawianiem praktyki antropologicznej. Jedyne, co można zaproponować Czytelnikom w przypadku tego numeru to pewien eksperyment - namawiałbym by zaczęli go „czytać” od końca. To znaczy by spróbowali zacząć od tego niezwykłego śpie­ wu, wysłuchania go najpierw z płyty, a potem przeszli do czytania tekstów, artykułów zamieszczonych w tym numerze. Warto! (Choćby, na początek fragment np. Conversio Mariae Magdalenae). N a stronie 154 zamieszczona jest informacja o dwuczęściowej płycie CD, a na stro­ nach 155-166, tekst liturgicznego dramatu Ludus Passionis. (Z.B.) 2 �Prorok Daniel; fresk bizantyjski z XVI wieku; klasztor w Sucevita, Mołdawia, Rumunia; Archiwum Scholi 3 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9a90a6de751b58875de70bf5aab97dfb.pdf 8f196c2f074836756035d818128e4438 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2700 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2511 Title A name given to the resource "Cuda Polski" - mityczna przestrzeń, mityczne dzieje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.98-104 Creator An entity primarily responsible for making the resource Graff, Grzegorz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Cuda Polski - mityczna przestrzeń, mityczne dzieje* Grzegorz Graff Przedmiotem analizy będą tutaj teksty niektórych tomów popularnej serii krajoznawczej pt.: Cuda Polski. Trudno oddać w paru słowach, jak ambitna i pojemna to seria, ile pomieszczono w niej ciekawych tematów. Opubli­ kowana została w latach międzywojennych przez Wydawnic­ two Polskie R. Wegnera. Składa się z kilkunastu monografii, poświęconych zarówno geograficznym i historycznym krai­ nom ówczesnej Rzeczypospolitej, jak i poszczególnym więk­ szym miastom. Odnajdujemy tam Śląsk, Pomorze, Huculszczyznę. Poznajemy Wilno, Lwów, Warszawę. Niektóre tomy doczekały się wznowień, inne tłumaczono na język angielski. Wskazuje to na dużą popularność „cudopolskich" monografii. Widać, że chciano zainteresować atrakcjami krajoznawczymi turystów zagranicznych. Autorzy to często ludzie znani po dziś dzień. Mamy tam G. Morcinka i R. Malczewskiego. W gronie pisarzy widzimy F.A. Ossendowskiego - znanego podróżnika i pasjonata eg­ zotyki. Książki tych autorów należą z pewnością do najbar­ dziej lirycznych i wyczuwalna jest tam lekkość w „pisaniu sercem", że się tak wyrażę. Nie mniej urokliwa jest „cudopolska" narracja S. Wasylewskiego, słynnego niegdyś znawcy historii i obyczaju polskiego. Widzimy m.in. J. Remera- wy­ bitnego historyka sztuki i muzeologa, J. Smoleńskiego - wy­ bitnego geografa. Oprócz tekstu odnajdujemy bardzo bogatą warstwę ilu­ stracyjną w postaci zdjęć, czasami rycin i reprodukcji obra­ zów. Każda ilustracja opatrzona jest krótkim komentarzem. Tekst i zdjęcia dopełniają się wzajemnie, tworzą jedną całość. Trzeba przyznać, że piękny i barwny język spotykany na każ­ dej stronie w pełni rekompensuje fakt, że fotografie pokazują świat czarno-biały. Tak zróżnicowany materiał otwiera wiele możliwości in­ terpretacji. Może stanowić pokusę nie tylko dla etnografii. Sama okoliczność kontaktowania się, poznawania świata, który nie istnieje, który bezpowrotnie przeminął, obfituje w specyficzne wrażenia. Są to wrażenia wartościowe i inspi­ rujące. Cuda Polski dają możliwość skomunikowania się z czymś, co - w pewnym sensie - jest już obce i wymaga cierpliwego oswojenia. Czas w tym przypadku zaciera oczy­ wistość i brak zdziwienia w stosunku do własnej kultury. Z przyjętego tutaj punktu widzenia cennym walorem Cu­ dów Polski jest to, że jako całość tworzą swego rodzaju mapę Polski. Cała kolekcja tytułów niczym układanka puzzle scala się w geograficzny kontur ówczesnej Polski. Przed oczami ja­ wi się cały obszar kraju, rozległa przestrzeń, gdzie każda część emanuje swoją odrębną aurą. Chwilami może się wy* Jest to wersja fragmentów pracy magisterskiej napisanej w Instytu­ cie Etnologii pod kierunkiem dr. hab. Czesława Robotyckiego 98 dawać, że autorzy powzięli szczególną rywalizację, chcą bo­ wiem udowodnić, że kraina, którą przyszło im opisywać, jest lepsza i bogatsza od pozostałych. Dlatego każdy portretując jakiś fragment Polski pieczołowicie wylicza miejsca niezwy­ kłe a to ze względu na wydarzenia z przeszłości, to znowu dlatego, że skupiają uwagę dzięki dziwom przyrody. Jest więc rzeczą ciekawą, w jaki sposób wyobraźnia czytelnika została zaangażowana w taką lekcję geografii mitycznej. Po­ nadto Cuda Polski jako teksty kultury popularnej - czyli na­ stawione na masowy odbiór - adaptują pewne stare symbole, stereotypy i znaczenia wpisując je w nowy obieg. Interesująca zatem wydaje się perspektywa pokazania ma­ tryc organizujących analizowane teksty; pokazanie jak treści, które wydają się nowe - w istocie nowymi nie są, bo wyra­ stają z obszaru kulturowej pamięci. Pokazane zostanie, w jaki sposób kultura posługuje się fantazn u'.em natury. Faktem jest, że każda kultura posiada własny obraz naturalnego kształtu przestrzeni i granic. To wyobrażenie stanowi fundament odbioru świata. Gdy coś odbiega od obrazu „zaplanowanego" przez naturę, rodzi się wówczas przekonanie, że świat uległ wypaczeniu. Logika mitycznego myślenia podpowiada, że taki stan rzeczy musi ulec zmianie. Cuda Polski są dobrym przykładem ilustrują­ cym wyobrażenia tego typu w kulturze polskiej. Prześledzę również problem potocznej wizji dziejów na­ rodu. Uproszczona i popularna historia Polski stanowi kolej­ ną wersję romantycznego mitu polskiej duszy. Będzie to próba pokazania jak żywotne były stereotypy stworzone przez romantyków. Rozważania nasze rozpoczniemy od przytoczenia spo­ strzeżeń Jacka Woźniakowskiego, przedstawionych w książ­ ce o dziejach estetyki. Padają tam słowa, z których dowiadujemy się, że mie­ szkańcy starożytnej Italii zajęci byli nie tylko zbieraniem plo­ nów pod gorącym południowym słońcem, ale równie mocno trudzili się, by „nasycić krajobraz kulturą"'. Osiągnęli w tym znaczne i zauważalne sukcesy, chociaż rzecz jasna oceniając postępy tego procesu, należy przykładać rozsądną i stosowną do epoki miarę. W każdym razie - powiada dalej Woźnia­ kowski - nie może być jeszcze mowy o sytuacji odwrotu, to znaczy o „wymazywaniu z oblicza natury wszelkich śladów człowieka" . Droga przed owym procesem pozostawała wciąż otwarta i daleko było do kiełznania zapędów kultury, co znamionuje czasy współczesne - sugeruje implicite autor Gór niewzruszonych. Tych kilka spostrzeżeń, rzuconych w Górach..., jakby mi­ mochodem, zagubionych pośród innych konstatacji, tutaj ma pierwszorzędne znaczenie i zapowiada to, co będzie nas dalej zajmować. 2 �Dzieje się bowiem tak, że przestrzeń, która staje się dome­ ną określonej kultury, z wolna ale wytrwale wyposażana jest w rozmaite znaczenie. To, co zawiera się w granicach danej kultury, nie może pozostać nieme i bezkształtne, obojętne wobec obecności człowieka jako takiej i zupełnie przypadko­ we. Proces nasycania krajobrazu kulturą objąć musi wtedy możliwie wszystko: swoją odrębną i łatwą w identyfikacji na­ zwę posiadać musi zarówno wioska, w której żyję się na co dzień, postrzępiony pasmem gór horyzont, jak i rzeka płyną­ ca opodal. Owo „rozdrabnianie" przestrzeni to dopiero połowa drogi. Góra czy rzeka nabrać może specjalnego znaczenia, może skrywać w sobie niepowtarzalny i funadamentalny dla okre­ ślonej kultury sens. Krajobraz zostaje nacechowany pewnymi wartościami. Tym bardziej nadaje się wtedy do zamieszkania. W przeciwnym razie pozostawałby uosobieniem chaosu i anonimowości, więc rodziłby lęk . To wyposażenie aksjologiczne sprawia, że krajobraz stworzony zostaje na nowo. Dla uczestnika kultury przestrzeń geograficzna „obiektywnie" nie istnieje. Z tego punktu wi­ dzenia nie może być prawdą to, co głoszą nauki ścisłe, że mianowicie ludzi otacza całkowicie niema i nieczuła na roz­ terki materia. Kultura determinuje pewne złudzenia, a jednym z nich, generalnie występującym pod każdą szerokością geo­ graficzną jest właśnie to, które każe wierzyć, że narodowa i uświęcona przestrzeń darzy swych mieszkańców wyczuwal­ ną namiętnością, i że ze specyfiki krajobrazu wypływa duch narodu. Jakieś imponderabilia decydują o tym, że pojawiają się „profetyczne znaki" , np. znaki polskości (bo też te będą nas dalej interesowały) i funkcjonują w dialogu między człowie­ kiem i krajobrazem. Nie każdemu może się wydawać trafny pomysł nazywania tego dialogiem, skoro zasygnalizowane zostało, że obiektywnie rzecz biorąc przestrzeń jest raczej niema i beznamiętna. Jednak jakby tego nie nazwać, poruszać się będziemy w sferze percepcji mitycznej, a dla niej takie rzeczy są jak najbardziej możliwe. Pochylmy się zatem nad tekstami Cudów Polski. Warto przypomnieć, że motto otwierające każdy z tomów serii zaczerpnięte zostało z twórczości Aleksandra Fredry. „To Polska - to ojczyzna nasza", brzmią słowa poprzedzają­ ce tytuł każdego tomu, stanowiące wyznanie poety romanty­ ka, któremu dane było dostrzec urzekające piękno rodzimych stron. Głos ten wyraźnie koresponduje z przesłaniem Wincente­ go Pola, którego możemy uznać za prekursora polskiego kra­ joznawstwa, i o którym wiemy, że uprawiał szczególny ro­ dzaj geografii. Jak zostało to wdzięcznie powiedziane, czyta­ jąc słynną Pieśń o ziemi naszej poznajemy „wierszowaną ge­ ografię serdeczną" . Bowiem miernikiem nowej wrażliwości patriotycznej jest to, jak bardzo zdołaliśmy „nauczyć się Pol­ ski" i nosić w sercu zapamiętane nadwiślańskie pejzaże. Te same intencje expressis verbis ujawnia wydawca Cu­ dów... Powiada tak ów anonimowy wydawca we wstępie do pierwszego tomu serii, czyli w Morzu... J. Smoleńskiego, kre­ śląc przy okazji kontury mapy odrodzonej Rzeczypospolitej. Chodzi więc o: „(...) miłosne spojrzenie (na) wszystkie cuda i skarby kra­ jobrazu polskiego, od wybrzeża morskiego po Wołyń i Po­ lesie, od Łucka po Puck, od Podhala do Białowieży, od Mickiewiczowskiej Litwy poprzez Szopenowskie Ma­ zowsze do Grottgerowskiego Lwowa (...)" . Polska w nowych granicach, scalona nie bez trudu i ofiar 3 4 5 6 z trzech części po ponad stu latach zaborów, to całkiem nowe państwo. Obecny czasami akcent obawy o przyszłość restytu­ owanego państwa koi sugestywny, optymistyczny ton. Zjed­ noczenie Polski to zarówno wynik starań Polaków, jak i prze­ jaw działania - powiedzielibyśmy - naturalnych praw albo mitycznej sprawiedliwości dziejowej. „Zostały wreszcie sa­ me u siebie te kolory przyrodzone, jakie dał Pan Bóg ziemi polskiej..." , słyszymy wyraźnie, co z pewnością znaczy, że nie do zaakceptowania był stan rozdzielenia czy wręcz nieby­ tu tego, co istnieć powinno i powinnno stanowić organiczną całość. Przyrodzone sobie kolory składają się jednakowoż na cał­ kiem udaną kompozycję. Mapę Polski widzimy jako mozai­ kę wielu krain, dopełniających się wzajemnie niczym barwy tęczy, gdzie każda z osobna posiada specyficzny walor. A więc mamy Pomorze, gdzie widnieją spokojne zwier­ ciadła jezior i gdzie ujście Wisły do Bałtyku. To cenne okno na świat. Śląsk, gdzie lud oparł się zaborcom mimo kilkusetletnie­ go oderwania od macierzy. Śląsk, „kraina czarnych diamen­ tów i kominów fabrycznych" . Wielkopolska - „kolebka Polski, kraj orłów białych" i żyznych gleb. Oto ziemia krakowska, czyli prawdziwy kalejdoskop wra­ żeń widokowych: turnie tatrzańskie, Beskidy, jaskinie Jury. Sandomierszczyzna - tam powstaje nowoczesny prze­ mysł, tam opar tajemniczej puszczy jodłowej. Wołyń i Polesie - krainy, gdzie znaleźć można urodzajne niwy i jeziora, jak również nieprzebyte puszcze i mokradła broniące dostępu w głąb. Dwoma drogocennymi przyczółkami na kresach są mia­ sta: Lwów - „semper fidelis" i „potężna twierdza polsko­ ści" , a także „dumne" Wilno. Wreszcie przyjdzie nam zauważyć Mazowsze, czyli splendor stolicy otulony nadwiślańskimi wydmami. Warszawa leżąca w samym sercu Polski leży zarazem tam, gdzie wody Wisły osiągają połowę drogi do morza. To postrzegane jest jako okoliczność szczególnej wagi i o zna­ miennych konsekwencjach. Miejsce to jawi się wyjątkowym, bo znajduje się „w punkcie największej koncentracji Białej Wody' \ to jest Wisły. A dzięki temu, sugeruje wydawca, jest to miejsce swoistej „koncentracji ducha polskości", powie­ dzielibyśmy trawestując wcześniejsze słowa, miejsce „potęż­ nej cywilizacji polskiej" , dopowiada wydawca przepełnio­ ny emfazą. Dowiadujemy się poniekąd czegoś, co wiemy od dawna: królowa polskich rzek ma niepoślednie zasługi, wyni­ kające bynajmniej nie tylko z faktu, że jest główną arterią między górzystym południem kraju a nizinnym centrum i północą. Stolica - „symbol zjednoczenia i niepodległości w czasach najcięższej niewoli czarem zabytków architekto­ nicznych i kulturowych promieniująca aż do najdalszych kre­ sów państwa..." nie byłaby pewna swego, gdyby nie bryzy wiślane i ich utajona moc. Już tak być musi, że Wisła zawsze towarzyszy „stołeczności" polskiej. Kiedyś był Kraków, a te­ raz jest Warszawa, Wisła natomiast była i pozostała cząstką stolicy. Istnieje pewna kwestia, która boleśnie deformuje tę „ser­ deczną geografię" Polski. Wszak samo ujście Wisły do Bał­ tyku, jak i Gdańsk, nie należą do Polski. W Morzu... Smoleń­ skiego widać wyraźnie, jak funkcjonuje przekonanie o natu­ ralnych, a więc usankcjonowanych jakimiś wyższymi siłami, prawach Polski do Bałtyku, prawach do całej linii Wisły, więc od źródeł po zatokę, wreszcie prawach do Gdańska. Kwestia 7 8 9 10 12 13 99 �ta rodzi wyraźne i jednoznaczne akcenty rewindykacyjne. Ich podporą rzecz jasna jest chęć przywrócenia świata mityczne­ go, naturalnego porządku. Co prawda zmieniło się wiele. Były przecież czasy krzy­ żackiej dominacji na Pomorzu. Zakon narzucał bezwzględnie swoją wolę, ignorując zdania racji Polaków. Dziękować Bo­ gu: „Zamki komturów legły w ruinie, hodowane sztucznie ce­ chy obcości okazały się złudnym pozorem. Stare grody nad Wisłą są Polskie, jak Polska jest rzeka, która je wią­ że" . Jednakże rzeczywistość wciąż odbiega od postulowanego stanu idealnego. Nadal zauważalna jest obca dominacja, do­ minacja niemiecka, chociaż nie byłoby błędem nazwać jej krzyżacką. W tym kontekście są to nieomal synonimy. Oto świadectwo zła sprzeniewierzonego naturalnemu ładowi (choć wiadomo, że wyrażenie „naturalny ład" nie jest innym ładem, jak mitycznym, partykularnym fantazmatem): „Na północ od Tczewa, w miejscu, które zaledwie dwa­ dzieścia kilka kilometrów dzieli od ujścia, opuszcza Wisła obszar Rzeczypospolitej, po którym zdążała przeszło siedemsetkilometrowym biegiem, płynąc od samych źródlisk przez polskie tylko ziemie. Zbierała po drodze w siebie wszystkie wody (...), ku wspólnemu, naturalnemu kieru­ jąc je wylotowi, ku przyrodzonej bramie kraju. Drogę przez naturę wytyczoną sztuczna granica o krok przed tym wylotem tamuje, bramę zamyka" . Jak można trafnie domniemywać, strona niemiecka prze­ mawiała podobnym językiem. Dyskomfort terytorialny udzielał się obu stronom jednocześnie. Dla Niemców nie in­ ne jak właśnie nienaturalne i sztuczne musiały być granice państwowe dzielące Rzeszę na dwie części. Bo, nie wiedzieć czemu, pomiędzy nimi ulokowało się polskie Pomorze, po­ gardliwie nazywane „korytarzem". Gdy więc z chwilą wybuchu wojny polskie Pomorze stało się znów krzyżackie, bóstwo sprawiedliwości dziejowej zbie­ rało pokłony. W przekonaniu Niemca patrioty dokonał się akt przywracania światu naturalnych kształtów. W powyższym widać wyraźnie, jak łatwo i chętnie kultu­ ra żongluje pojęciem natury jako podstawą dla prawa, dzie­ jów itp. Gdy zaistnieje potrzeba opowiedzenia o świecie ta­ kim, jaki rzekomo jest naprawdę, albo jak powinien wyglą­ dać, kluczem zaczynają być rozmaite poetyckie warianty na­ tury. Rzeczywistość dopiero ma sens, gdy zbieżnna jest z wi­ zerunkiem zaprojektowanym przez naturę. To ona jawić się może jako siła sprawcza świata. Natura może być też utożsa­ miana z Bogiem albo z tym, co Bóg pomyślał o świecie. Wte­ dy „naturalne" znaczy - zgodne z Boskim planem. Dla nas ważny jest fakt, że owo pojęcie zawsze wpisuje się w doświadczenie kultury. Powyższe przykłady miały po­ kazać, jak ważną rolę odgrywa ono we współczesnej geogra­ fii mitycznej. Jednym słowem - uzasadnia ono sens takiej a nie innej przestrzeni. Sankcjonuje to, co już jest, albo postu­ luje zmiany, a że zawsze przemawia ono głosem lokalnych, niezliczonych mitologii, tu rodzi się podstawowa trudność i zarazem kusząca perspektywa dla antropologii. Nie poprzestaniemy tylko na tym jednym przykładzie. Oto następne: Wiadomą rzeczą jest, jak bardzo wymykają się jedno­ znacznym definicjom obszary tzw. pogranicza kulturowego. Wynika to z tego, że chodzi o styk dwu lub więcej kultur, czy­ li wzajemne przenikanie języka, religii, folkloru, czynników gospodarczych itp. Obszarem, do którego niewątpliwie moż­ 14 15 100 na zastosować tę kategorię, jest Śląsk. Historia ostatnich parusetleci Śląska to nieustanne przemieszczanie się, a często bolesne ścieranie pierwiastków: polskiego, niemieckiego i czeskiego. Jeśli więc przyjdzie historykowi czy socjologowi wypowiadać się o skomplikowanych dziejach tej krainy, bę­ dzie musiał dokładnie ważyć każde zdanie. To oczywiste, skoro ma się do czynienia z tworem płynnym, ze złożonym amalgamatem różnych kultur. Tymczasem narrator popularyzujący taką wiedzę jest na zupełnie innej pozycji i jego głos siłą rzeczy brzmi zgoła in­ aczej. Przepuszczając tę wiedzę przez pryzmat patriotyczne­ go zaangażowania i symbolicznych odniesień mniej lub bar­ dziej świadomie pozwala sobie ów narrator na wiele niefra­ sobliwości. Tak przemawia Gustaw Morcinek na kartach Śląska. Rys historyczny tu zaprezentowany da się streścić właściwie w kilku słowach: stan permanentnej martyrologii. Odkąd „poszedł Śląsk na poniewierkę" oderwawszy się od Polski, coraz to cięższe klęski nękały mieszkańców tej dzielnicy. Wi­ nę za ten stan rzeczy ponoszą w mniemaniu autora „książęta Piastowicze, co ją (tj. ziemię śląską) za miskę soczewicy przetrwonili" . Dowiadujemy się, że nie brakowało wojen. Wojna trzy­ dziestoletnia była koszmarem gwałtu i bezprawia. Samopas błąkali się żołdacy cesarscy i szwedzcy. Epizod wojen napo­ leońskich to złe wspomnienie kontrybucji. Jednym słowem „los nie szczędził Ślązakom gorzkiego żywobycia. Głody, czarne mory, pożary miasteczek (...)" dopełniały obrazu chaosu i rozpaczy. Na domiar złego pojawiło się inne niebezpieczeństwo, mianowicie niebezpieczeństwo wynarodowienia. Najpierw była czechizacja, później germanizacja. Smutne były tego konsekwencje, bo niejednokrotnie Ślązacy zapominali, kim są naprawdę, mieli „zniekształcone dusze i skrzywione na­ zwiska polskie" . Sudety i Karpaty broniły niegdyś Polski. Wzdłuż tych gór biegła granica. Jednak od ponurej chwili oderwania Śląska, a tym bardziej od chwili zniknięcia Polski z mapy Europy w ogóle, naturalna zapora jakby osłabła i pękła. Dwa wyra­ źne przesmyki w sudecko-karpackiej barierze, tj. Brama Mo­ rawska i Łużycka stają się - zdaniem Morcinka - kanałami, przez które wnika na Śląsk wszelkie zło. W tej sytuacji utra­ ta polskości ziemi śląskiej wydaje się przesądzona. Ale to tyl­ ko pozory. Odnajdujemy duchową i jak pokazał czas, sku­ teczną broń przed miazmatami napływającymi tymi drogami: „Wejścia ich zagrodziły jedynie pacierz polski, przez mat­ ki Ślązaczki dzieciom przyswajany, i chropowate serca śląskie, co ziemię swą i archaiczny język polski ponad wszystko umiłowały" . Pasmo cierpienia sporadycznie przerywał głos proroczy, kiedy odżywała stara legenda o śpiących rycerzach, czekają­ cych stosownego momentu, aby wyjść z ukrycia i pokonać wroga. Taką otuchę przynosiły słowa ludowego poety Jana Łyska. Dla niego wojna światowa zapowiadała zjednoczenie z macierzą i przebudzenie mitycznych wojów Chrobrego: „Idzie chwila, idzie chwila, że usz na czole hnet nie bę­ dzie nosić lud tej korony cierniowej. Jak się powali las, co rós na grobie, to sie hnet wszycy mszom... Tej nocy wykopiom wielki kamień złoty, co tam na wyrszczku gniecie piersi chłopom, a potem zastęp żywych - silno sie podwoi..." - wróżył romantycznie usposobiony poeta w Śpiących ry­ cerzach. 16 17 18 19 20 21 �Upragniona wolność nie przyszła łatwo. Droga do wy­ zwolenia obfitowała w trzy krwawe powstania. Gdy szala zwycięstw przechylała się na stronę nieprzyjaciela - Śląsk stawał się horrorystycznym obrazem: „Postroiły się wtedy przydrożne wierzby polskimi wisiel­ cami, konające usta naszeptały wtedy ostatnich słów w ukrwawioną ziemię śląską (...). Kładli się w umiłowaną ziemię bez patosu, cisi, szarzy, bezimienni, ojciec obok syna, brat obok brata..." . W tego rodzaju wypowiedziach używanie nader często słów „ziemia", „krew" nie jest wyłącznie zabiegiem metafo­ rycznym. Daje o sobie znać mityczne przekonanie, że zwią­ zek między człowiekiem, co za tym idzie jego krwią jakby surogatem duszy, a ziemią jest nierozerwalny i obiektywnie narzucony. Z prochu ziemi powstałeś - poznajemy funda­ mentalną dla człowieka prawdę Biblii. Fakt ten dla patrioty romantyka nie jest niczym złym. Przeciwnie, największe spełnienie znajdzie on, gdy po śmierci spocznie w ojczyźnie. Ze słów Morcinka pobrzmiewa to, co później dobitnie ukazał Norman Davis . Istnieje mianowicie bardzo silne mi­ tyczne przekonanie, że geny kultury tkwią w ziemi, więc zie­ mia raz na zawsze zdeterminowała to, kim jesteśmy. Innymi słowy, odnosząc problem do tekstu, który analizujemy, absur­ dem by było, gdyby ktoś urodzony na Śląsku - czyli w Pol­ sce - uważał się za Niemca. Tymczasem przychodzi moment wyzwolenia. Świat po­ grążony do tej pory w chaosie, wykrzywiony graniami dale­ kimi od naturalnej doskonałości, zostaje naprawiony, zyskuje nowe i właściwe kształty. „A w dniu 20 czerwca 1922 r. przychodzą wojska polskie i zajmują odwieczną ziemię polską na wieczystą wła­ sną" . Jak w przypadku przyłączenia Pomorza do macierzy akt ten posiada sankcję sprawiedliwego wyroku konieczności dziejowej, więc jest nienaruszalny po wszystkie czasy. Świadczy o tym rytualna i patetyczna oprawa całego zdarze­ nia. Dominuje blask, barwa słońca, zdaje się nawet, że znaki radości posyła sama przyroda: „A ponad czarną ziemię niosło się błogosławiące słonko czerwcowe, szumiały na wiatr rozwiane chorągowie pol­ skie, a całym światem śląskim szła jedna, pijana wieść, że nareszcie przyszło wyzwolenie" . Tyle, że jak się szybko okazuje, sukces jest połowiczny. Wymarzony i wymodlony kształt Śląska nie doczekał się po­ myślnej realizacji. Podobnie jak Smoleński, Morcinek ma po­ wody do zmartwień. Obu autorom z tych samych powodów udziela się poczucie braku pełni komfortu. Prawa Polski do Śląska ilustrują wymownie zamieszczone na wstępie mapki. Wynika z nich, że Polacy mieszkają daleko poza zachodnią granicą. Zupełnie źle została ustalona granica dzieląca Cie­ szyn na polski i czeski. Dezaprobata Morcinka wynika z fak­ tu, że taki Cieszyn podupada, „zamienia się w miasto emery­ tów, ciche, spokojne, idące spać z kurami" . Przestrzeń nadal jest rozdarta, ustanowiona z wyraźnym defektem, przez co za każdym razem, gdy Morcinek spoglą­ da na drugi brzeg Olzy, ma dziwne odczucie, gdyż przygląda się „ziemi naszej, nie naszej" . Niepodważalna prawda ukazuje ten fakt, że jedynie pol­ skość Śląska stanowi jego tożsamość. Dlatego należy głosić prawdę, która nie godzi się tutaj na żaden kompromis. Tymi oto słowami autor przesądza o sprawie: „Cieszyńskie Towarzystwo Ludoznawcze i katowickie Towarzystwo Przyjaciół Nauk (...) tworzą jakoby nową 22 23 24 25 26 27 szkołę historyczną, której zadaniem jest stwierdzenie na podstawie odkrywanych przez siebie dokumentów, iż zie­ mia śląska nigdy inną nie była, jak jedynie tylko polską, że język czeski czy niemiecki w urzędach i kościołach ślą­ skich - to był zwiewny nalot, osad, duszący pył niemrawy, który nie sięga w jądro ludu śląskiego" . Zatem tożsamość warunkują nie tylko tajemnicze „geny" tkwiące w ziemi, którymi obdarowany zostaje każdy krajan. Jak wynika z powyższego cytatu, dzieje się coś więcej - zie­ mia emanuje jakby mową, językiem śląskim i polskim. Wszelkie przejawy obecności innego języka traktowane są jak nienaturalne odstępstwo, które rychło będzie usunięte. Rację bytu ma tylko polska mowa, doczekawszy się głośnego i przenikliwego brzmienia. Istotę ziemi definiuje język, więc obce naleciałości nie zasługują na lepsze miano niż osad, sko­ rodowany i duszący pył. Bardzo szybko poradzili sobie ze „sztucznym nalotem niemczyzny" Wielkopolanie, a nie ule­ ga wątpliwości, że znajdowali się w sytuacji najcięższej - to przeciw nim wymierzony był pruski Kulturkampf. Zamiar pozbawienia Wielkopolan „przywiązania do wiary ojców i ję­ zyka" sprzężony był z chęcią wyparcia, wyrugowania polsko­ ści z jej odwiecznych siedzib. Cuda Polski stają się swoistym hołdem złożonym ludziom, którzy nie dopuścili do narusze­ nia uświęconego, narodowego stanu. I z pewnością hołd na­ leży się pracowitym i walecznym mieszkańcom Wielkopol­ ski. Oczyścili swój kraj z symboli obcej dominacji, ale też zdołali przyłączyć skrawek dawnych ziem Dolnego Śląska, podówczas, zdawało się, straconych bezpowrotnie. 28 29 Znamienne, że w tego typu kontekstach kluczową rolę od­ grywa kategoria „odwieczności". Odwieczność - czyli rzecz wpisana w dzieje świata od niepamiętnych czasów, coś świę­ tego i ustanowionego na samym początku. Odwieczność i na­ tura kojarzone są ze sobą i każdorazowo korygowanie prze­ strzeni łączy się z używaniem czy nadużywaniem tych pojęć. Tak więc, gdy spoglądamy na południe od Poznania nie­ pokoi „reszta tych odwiecznych, piastowskich dziedzin pol­ skich (...) poza granicami Rzeczypospolitej" . Kolejny raz kwestionuje się bariery, które rozgraniczają przyrodzone so­ bie krainy. Krajobraz pęknięty, z wyraźną skazą sprzeniewie­ rza się przywołanej tu kategorii odwieczności. Odwieczny stan rzeczy winien kształtować granice między narodami, tymczasem widzimy, że tak nie jest. Zasygnalizowany już wcześniej motyw gór jako twierdzy, naturalnej zapory broniącej dostępu do przestrzeni interioru, szczególnie często powtarza się u Ossendowskiego. „Karpaty polskie od Beskidów Zachodnich aż po Czarno­ horę - od zarania naszych dziejów stały się widownią wy­ padków o niezmiernej doniosłości historycznej (...)" '. Widać wyraźnie, że tak ujęte góry nie są beznamiętnym przedmiotem, pozbawioną ducha konfiguracją topograficzną. Uwypuklane zostaje to, że góry są podmiotem historii stoją­ cym zawsze po stronie rodaków autora. Zasług więc można zliczyć wiele. W przekonaniu Ossendowskiego szczyty roz­ graniczały dwa zantagonizowane obszary. Strona polska za­ wsze była uosobieniem doskonałości, „krainą szczególnych wysiłków i cnót niecodziennych" . Natomiast południowe stoki pasma karpackiego wartościowane są zdecydowanie ne­ gatywne. Dowiadujemy się, że stamtąd nacierało najrozmait­ sze zło: - „zgorszenie, pogarda prawa, obojętność do ładu (...), niepewność jutra..." , - „bandy zbójeckie panów madziarskich i opryszków po­ spolitych, opilstwo, zbytek, nierząd polityczny" , 30 3 32 33 34 101 �35 - „chciwi i zuchwali konkwistadorzy madziarscy" . To tylko mala próbka nazwanego wprost i po imieniu zła. Nasuwa się wniosek, że autor nie podzielał pozytywnego ste­ reotypu głoszącego, że Węgier i Polak to dwa bratanki... Ossendowski robi, co może, aby pokazać prawdę dementują­ cą ów stereotyp. Siła złego była częstokroć tak ogromna, iż nawet zaangażowane w walkę góry nie mogły jej sprostać. Jednakże skończył się czas podobnych waśni i chaosu. Dzień, w którym autor opowiada o tym wszystkim, jest dniem pokoju i budowania nowego świata. Zmory przeszło­ ści zostały odpędzone, więc polski duch opanowuje z powro­ tem swoje odwieczne dziedziny. „Polakami jesteśmy, solą tej ziemi i jej władcami" - daje o sobie znać ziarno prawdy tkwiące w sercach wieśniaków karpackich, niby zrusyfiko­ wanych, pozbawionych „właściwej" wiary i mowy. Jak widać, wszechobecny jest spór o przewagę pierwiast­ ka polskiego. Z wielką pasją angażuje się w to Ossendowski, często polemizuje z nacjonalistami ukraińskimi, chcącymi udowadniać wpływy kultury ukraińskiej sięgające aż po Ora­ wę. Faktem bowiem jest to, że legendarni Wiślanie napłynęli na te ziemie jako pierwsi. Co najwyżej można zgodzić się na domieszkę krwi równie legendarnych Alanów, peroruje dalej autor . Zupełną niedorzecznością jest domniemywać, jakoby Łemkowie czy Huculi posiadali domieszkę „krwi połowiecko-mongolskiej z dzikich pól Ukrainy" . Siedzenie „cudopolskich" pejzaży, poznawanie strona po stronie dziejów i zabytków kultury polskiej, osadzone jest rzecz jasna - na narracji o historii. Mamy tam do czynienia ze szczególną lekcją historii. Chodzi o to, że opowiadaniem rzą­ dzi specyficzna prawidłowość. Wyraźnie i często zauważalny jest pewien schemat oglądu przeszłości, a tworzą go trzy ste­ reotypowe ujęcia. Oczywiście nie są te stereotypowe ujęcia wyodrębnione ścisłymi cezurami czasowymi. Płynnie przypi­ sane są faktom, gdyż ich głównym celem wydaje się być zbu­ dowanie określonego nastroju. Oto mamy pierwszy obraz z przeszłości: czasy piastow­ skie i okres panowania Jagiellonów zawsze przywołują dobre skojarzenia. Konotowane są z pojęciem mocarstwowości, si­ ły - wszak była to epoka triumfalnych zwycięstw i potęgi. Jednym z wielu, którego zasługi powinno się pamiętać, był Kazimierz Wielki. Cała uwaga odbiorcy Cudów... skupiona zostaje na wypunktowanych pieczołowicie epizodach umac­ niania i ekspansji kultury: „Ten energiczny i mądry król dał kulturę, ustrój państwo­ wy i dobrobyt ludności Karpat, Podkarpacia i ziemi halic­ kiej (...). Jak inny król - Bolesław, tak i Kazimierz tro­ szczył się o kolonizację podkarpackich krajów przez pod­ danych sobie rycerzy - Polaków, Wołochów, Węgrów, Niemców i Czechów, nadając im ziemię, popierając budo­ wę zamków i grodów obronnych (...) i krok po kroku spo­ lszczając obcokrajowców, osiadłych w granicach jego królestwa" . Po tym następują czasy będące zupełnym przeciwień­ stwem legendamo-piastowskich narodzin i prosperity jagiel­ lońskiej. Obraz drugi prowadzi wyobraźnię po obszarach za­ mętu i niepokoju. Dominuje więc nastrój smutku, czemu trudno się dziwić, gdyż nie sposób opisać innym językiem długich lat niebytu państwa, które przed chwilą mieniło się potęgą. Trudno w inny spoosób uzmysłowić dolę Polaków, ciężką i nie do pozazdroszczenia. Jeżeli w tym kontekście może pojawić się nastrój radości czy dumy, to wynika on je­ dynie z nadziei oraz przekonania o mesjanistycznej misji na­ rodu. Polska jako antemurale - przedmurze chrześcijańskiej 36 37 38 39 102 Europy, istnieje nadal. Co prawda, nienamacalnie, politycz­ nie, ale w sercach ludzi, dzięki duchowemu wysiłkowi i woli przetrwania. „Podnosząc oczy do najwyższych szczytów symbolu, uj­ rzymy Wilno - wśród mroków niewoli, chaosu dzikich sił i wrażeń przemocy - w postaci bohaterskiej i świętej" . - głosi J. Remer oprowadzając po dziejowych meandrach Wileńszczyzny. Pomimo że historia tak źle obchodziła się z Wilnem, wła­ śnie ten ponury czas zaborów nadał właściwej mocy symbo­ lom reprezentującym miasto i kulturę polską. Zgodnie z logi­ ką tego romantyczno-historycznego mitu okoliczności takie, jak klęski powstańcze, dominacja zaborców i niszczenie kul­ tury polskiej, utwierdzały w gruncie rzeczy pozycje Wilna i Lwowa. Paradoksalnie, dzięki temu zasłynęły one jako bez­ cenne twierdze na wschodnich rubieżach. Tu mieści się cytowany już wcześniej martyrologiczny ton Morcinkowskiego Śląska. Ten rozdział historii przywołuje nieodparcie pamięć o rusyfikacji, cały ciąg skojarzeń opiera na kategorii „swój - obcy", gdzie obcość agresora zostaje wyeksponowana do granic możliwości. Jak relacjonują auto­ rzy, nie oszczędzono wysiłków, aby odium burzenia i ni­ szczenia spadło na fasady kamienic i domów. Stawiano „po­ mniki habsburskiej okupacji" , rozmaite „okazy stylu kosza­ rowego" , urągające naturalnej architekturze miast. Nowy wizerunek przestrzeni zyskiwał wyłącznie miano pokraczności. Co gorsza, podobny los spotykał kościoły. Naruszano, profanowano miejsca, w których sacrum we właściwym sło­ wa znaczeniu skupiało się ze świętością narodową. „Chcąc narzucić Wilnu niezatarte piękno miasta na wskroś rosyjskiego, rozpoczął Murawjew (...) niszczenie lub przerabianie kościołów (jak św. Kazimierza, Augustianów, Wizytek, Pana Jezusa na Antokolu, św. Trójcy i in.) na cerkwie, które w potwornych formach z cebulastymi kopułami zatraciły pierwszy, artystyczny wygląd z obliczem miasta od wieków zrośnięty" . Jest to ponadto czas rugowania polskiego języka. „Zabra­ nia się mówić po polsku" - unaocznia nam ten fakt foto­ grafia tablicy ostrzegawczej. Tożsamość wyrażająca się jak wiadomo w odrębnej mowie, nie znajdowała wtedy korzyst­ nego klimatu do zamanifestowania swej obecności. Mogła co najwyżej pobrzmiewać ściszonym głosem, w ukryciu i szeptem. Trzeci obraz dotyczy historii najbliższej: wyzwolenia i powszechnej radości. Moment pojawienia się Polski na ma­ pie Europy, chwila, od której zegar dziejów rozpoczął odmie­ rzanie nowego czasu, jawi się jako przełomowa godzina, jak czas pod każdym względem niezwyczajny. Przypomina to nieco rites de passage - tę fazę rytu, w której dokonanie przejścia okupione zostało trudami czy wręcz stanem nieby­ tu - i teraz wszyscy zauważają odmienioną rzeczywistość, otoczenie stworzone jakby na nowo i pełne świeżych barw. Nikt nie ma wtedy wątpliwości, że optymizm i wiara w świe­ tlaną przyszłość powinny być drogowskazami. Zauważyć można to zwłaszcza u Ossendowskiego, gdzie ów schemat hi­ storii uproszczonej, operującej sugestywnymi i czytelnymi nastrojami, widoczny jest najczęściej. Tak skonstruowana narracja odnosi się do teraźniejszości, ale też projektuje wizję przyszłości. Napięcie między tym co było - czyli odpychają­ cym złem, a tym co jest i będzie - czyli pokojem, pracą i do­ statkiem, uzmysławia, że horrendalne sceny nie wrócą. Co najwyżej sporadycznie natkniemy się na straszącą pamiątkę z historii, jak na przykład na tę z drohobyckiego kościoła, tj. 40 41 42 43 44 �malowidło przedstawiające rzeź w Humaniu z powstania Chmielnickiego . Schemat historii porządkujący złożoną i wielowątkową przeszłość zdradza obecność myślenia mitycznego. Summa summarum trzy obrazy - jak wynotowaliśmy - tj. legendarna praprzeszłość, dalej - martyrologiczna i cierpiętnicza epoka ulokowana gdzieś w środku, wreszcie teraźniejszość - pre­ tendują do obiektywnego i prawdziwego doboru wydarzeń. Tymczasem dobór wydarzeń zawsze dokonuje się w oparciu 0 jakiś klucz, zawsze jest określoną selekcją faktów. Jakie przesłanki skłaniają do wyciągnięcia takich wnio­ sków i dlaczego po raz wtóry pojawia się tutaj pojęcie mi­ tycznego myślenia. Jak odnieść się do tego, co zostało okre­ ślone schematem postrzegania historii? Jak zatem zrozumieć funkcjonowanie tego schematu, a nawet pokusić się o dosta­ teczne jego wyjaśnienie? Zastrzeżenie, które należy postawić w tym miejscu, brzmi, że nie jest intencją analizy dyskredytowanie jakiego­ kolwiek zjawiska odkrywanego na stronach „cudopolskiej" serii. Czy chodzi o przekonanie, że krajobraz przemawia oj­ czystą mową, czy o mityczną percepcję dziejów - abstrahuję od wartościowania lub oceniania. Często używane pojęcie mitu może rodzić podejrzenie, że cała rzecz polega na poka­ zaniu zabobonnej fantazji albo zbiorowego skrzywienia umy­ słowego. Mit w tym znaczeniu stał się wyposażeniem publi­ cystyki i niech już tak zostanie, że ona ma prawo oceniać 1 obnażać to, co mityczne - pełne przesądu, bredni i andro­ nów. „Mit niczego nie ukrywa, niczego nie uwidacznia - mit deformuje; nie jest ani kłamstwem, ani wyznaniem, jest od­ chyleniem" . Tymi słowami najbardziej lapidarnie streścił Roland Barthes specyfikę mitu, którym posługuje się antro­ pologia. Francuski humanista definiował pojęcie mitu opiera­ jąc się na tezach strukturalizmu. Dużo wagi poświęcił inter­ pretowaniu mechanizmów tworzenia się tekstów literackich, tekstów kultury w ogóle. Zgodnie z wykładnią Barthesa mit, z którym mamy do czynienia współcześnie i który generuje całe spektrum kultu­ ry - począwszy od filmu, fotografii, reportażu, sportu, skoń­ czywszy na reklamie - należy rozumieć jako metajęzyk. Metajęzykowość mitu polega na tym, że przywłaszcza on sobie rozmaite znaki (znaki = korelacje signifiant i signifie), wyry­ wa je jakby z pierwotnego położenia i wypowiada się o nich ponownie, ale już wtórnie. Język mityczny posługuje się zna­ kami wedle pewnej reguły. Znaki, które w normalnym, pier­ wotnym systemie stanowią finał, w systemie mitycznym sta­ nowią początek, tzn. pozyskane przez mit stają się „znaczą­ ce" (czyli sigifiant). Podłożem każdego mitu jest pojęcie. Dostrzegamy nato­ miast to, co ono uzewnętrznia - formę. Dopiero skojarzone pojęcie i forma, odpowiedniki znaczonego i znaczącego (si­ gnifie i signifiant) dają nową materię, przekaz metajęzykowy, mityczny. Mit w ujęciu, aby stworzyć, jak powiada Barthes, wtórny tekst kultury, i aby uzasadnić, uprawomocnić pojęcie - czyli to, co jest rdzeniem mitu - przerabia i pozyskuje to, co już jest w kulturze. Mit bowiem jest „słowem skradzio­ nym". Przywłaszcza sobie znaki z pierwotnego systemu semiotycznego i uzasadnia lub nawet „nadmiernie uzasadnia" zdaniem Barthesa, znaczenia w nowym kontekście . Najczęściej dochodzi też do przemieszania różnych języ­ ków, które odrębnie traktują rzeczywistość. Język opisu świa­ ta przez pryzmat nauki miesza się z językiem sztuki, język sztuki z językiem mitu. 45 46 47 Podobną sytuację mamy w analizowanym stereotypowym odbiorze dziejów narodu. Historia zostaje zmiksowana z lite­ raturą, synonimem sztuki w tym ujęciu. Natomiast język mi­ tu - „organizujący zbiorową wyobraźnię wokół wartości" sens i prawdę przenosi na obszar nauki. I jak przystało na mit, dzieje się to w sposób kategoryczny. Otóż zasób faktów, czyli domena historii - nauki, zbioro­ wa wyobraźnia skłonna do mityzacji traktuje zgodnie z przy­ toczonymi wyżej regułami. Historia jako nauka rejestruje wy­ darzenia i poszukuje obiektywnych modeli wyjaśnienia. Per­ cepcja mityczna wyposażona w znaki i idee z dziedziny sztu­ ki selekcjonuje przeszłość tak, aby stworzyć obrazy i nastro­ je ilustrujące wartość, piękno i sens. To, co można było je­ szcze przed chwilą podejrzewać o byt tymczasowy, warunko­ wy i zmienny, gdy ulegnie mechanizmowi mityzacji jawi się jak „realność bezwarunkowa" . Zmityzowana treść w nowej formie to treść największej wagi i niezależnie od niczego trwająca w świecie. Co więcej, treści wzięte w posiadanie mitu i usankcjono­ wanie „pojęciem" (signifie) uchodzą za naturalne, więc obe­ cne od zarania świata i by tak rzec nieodzowne, aby świat mógł trwać nadal. Uważam, że pojęciem, które kreuje mityzowaną wersję historii Polski, jest romantyczna wizja polskości. Autorzy „cudopolskich" monografii niewątpliwie byli dłużnikami tej tradycji estetycznej i światopoglądowej. Z jednej strony da­ wali świadectwo tego, co sami czuli, z drugiej podejmowa­ li gotowe teksty w kulturze, zrozumiałe dla wszystkich, przystające do ogólnonarodowej wrażliwości. W gruncie rzeczy byli kompilatorami bogatego zasobu stereotypów, głosów z przeszłości i teraźniejszości, poszczególnych ele­ mentów krajobrazu. Nie były to wszak przypadkowe zesta­ wienia. Zarówno narracja, familiarna czasem gawęda auto­ ra przewodnika, jak i uzupełniająca warstwa ilustracyjna w postaci rozmaitych fotografii potwierdzają nadrzędną kwestię. Ujawniają, że serce nie może mylić się - serce, które podpowiada, że wartość i sens jest pochodną „polskiej duszy". Wiemy w takim razie, jakie mechanizmy doprowadziły do powstania tej specyficznej wizji historii. „Polska dusza" szczególnie doświadczana, mająca za sobą heroiczną prze­ szłość, wszak zmuszana do wyparcia się własnej tożsamości - stała się trzonem mitu. Wygenerowany dzięki temu pojęciu narodowy mit, odchylający i deformujący różne teksty kultu­ ry, nie powinien - zgodnie z intencją Barthesa - uchodzić na kłamstwo. Podlega innym prawom. Organizuje zbiorową wy­ obraźnię i obowiązuje każdego uczestnika kultury. Będąc faktem intersubiektywnym zmityzowany sąd o dziejach i własnym narodzie rzuca światło na to, jak lokalnie odbiera się rzeczywistość. Analizowana tutaj seria monografii krajoznawczych jest dobrym przykładem, jak teksty kultury popularnej przywołu­ ją i umacniają schematy mitów narodowych. Trudne do prze­ cenienia wysiłki autorów „Cudów..." to nie tylko modelowa­ nie przeszłości. Jak pokazałem wcześniej, uwaga skierowana zostaje na dokładne zliczenie tego, co polskie, co emanuje narodowym wdziękiem. Intencją autorów stało się jakby ska­ talogowanie rzeczy wielkich, ale też drobnych niezauważal­ nych do tej pory. Jakby spraw priorytetową było nadanie te­ mu wszystkiemu symboliczno-narodowej oprawy. Gdy więc przyjdzie odpowiedzieć skąd wziął się na stro­ nach popularnej serii taki osobliwy ton „nieprawdziwej" hi­ storii, dojdziemy do tezy, że to romantyczny kanon wrażliwo48 49 103 �ści był sprawcą i natchnieniem. Jest zresztą faktem, że ów ka­ non dominował, jak i dominuje całkiem współcześnie w na­ szym tj. polskim odbiorze rzeczywistości. Zaryzykować można spostrzeżenie, że ten schemat mitycznego odbioru hi­ storii - w tekstach Ossendowskiego, Morcinka, Remera i in­ nych rozpięty na przestrzeni kilku wieków - przeniesiony zo­ stał na okres stu lat bez mała wieku XX-go. Mamy podobną recepcję wydarzeń, tym razem w mikroskali: Dwudziestole­ cie międzywojnia w potocznym odbiorze istnieje niczym le­ gendarny czas potęgi państwa, narodu, kultury. Następnie tra­ fiamy na antytezę tego, co wyżej; wojna i powojenna okupa­ cja radziecka. Narzucony siłą komunizm pociąga za sobą ko­ nieczność obrony tożsamości. Otwiera się nowy rozdział he­ roicznej walki. Stare symbole wyrażające mityczną polską duszę pojawiają się w nowych kontekstach. Rodzą się nowe znaki. Ich wymowa ulegała wzmocnieniu zwłaszcza, gdy wy­ chodziły na światło dzienne z „podziemia", z obszarów zaka­ zanych i zwalczanych przez władzę. Solidarna walka bądź opór przynoszą w końcu efekt. Moment przełomu to rok 1990. Odtąd Polacy żyją w III Rzeczypospolitej, już nie wa­ salnej wobec kogokolwiek, ale w pełni suwerennej. I tu znowuż, zgodnie z potocznym przekonaniem, nie liczą się inne przesłanki, jak te wynikające z logiki mitu. Odrodzenie się niepodległej Polski to zasługa wyłącznie niezniszczalnego pierwiastka polskości a nie np. totalnej zapaści ekonomicznej systemu z gruntu niewydolnego. PRZYPISY ' J. Woźniakowski, Góry niewzruszone, Kraków 1995, s. 18 Tamże, s. 18 Zob. J. Kolbuszewski, Przestrzenie i krajobrazy, Wrocław 1994, s. 5-8 Określenie Kolbuszewskiego, tamże, passim Tamże, s. 248 J. Smoleński, Morze i Pomorze, Poznań 1928, s. 16 Tamże s. 15 Tamże 10 10 Tamże 13 Tamże 12 Tamże 12 Tamże Tamże, s 12 2 5 Tamże, s. 11-12 Tamże, s. 46 Tamże, s. 48 Tamże, s. 15 J. Smoleński, Wielkopolska, Poznań 1930, s. 70 Tamże, s. 155 F.A. Ossendowski, Karpaty i Podkarpacie, Poznań 1939, s. 14 Tamże, s. 14 Tamże, s. 20 Tamże, s. 99 " T a m ż e , s. 128 Tamże, s. 183 Tamże, s. 189 Tamże, s. 56 Tamże, s. 21 J. Remer, Wilno. Poznań 1934, s. 169 S. Wasylewski, Lwów, Poznań, s. 102 Tamże, s. 102 J. Remer, op.cit., s. 182 Tamże, s. 182 F.A. Ossendowski, op.cit., s. 211 R. Barthes, Mit i znak, Warszawa 1970, s. 48 Tamże, s. 25-36 L. Kołakowski, Obecność mitu, Paryż 1971, s. 7 Tamże, s. 7 2 2 6 1 2 7 4 2 8 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Tamże, s. 163 Tamże, s. 163 G. Morcinek, Śląsk Poznań, s. 1 Tamże, s. 4 Tamże, s. 2 Tamże, s. 4 Tamże, s. 2 Tamże, s. 5-6 Tamże, s. 6 Zob. N . Davis, Boże igrzysko. Historia Polski, t. 1, Kraków 1989, .62-63 G. Morcinek, op.cit., s. 11 15 16 17 2 9 3 0 31 3 2 3 3 3 4 3 6 3 7 3 8 3 9 4 0 41 1 8 4 2 19 4 3 2 0 4 4 21 4 5 2 2 4 6 2 3 4 7 2 4 I. WTOM OSSENDOWSKI 4 8 4 9 GUSTAW (ШШ POLESIE ниш MORCINKA ми w a in и.л*ьл Ś LĄS К PKUI>MI»t -iAPlSAłHUGENJISZ KWIATKOWSKI B. MIMtTEI rli.'r 41 ч ( I iM„s! 11 Dlii OiteMi rafr.'J W Y D A W N I C T W O < H. P 104 Pełtst P O L S K I E W E G N E R O 7. N A N » V 1) A « N I С T W O P O L S K I < R. W g <; N KR > > ' »" "• POZNA!*! 1 " � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/57858e8e5a446e9aa6c29bf45c549dca.pdf 24f7233d04ed58347874427cd9da5fda Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2701 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2512 Title A name given to the resource Etnografie Brunona Schulza / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.105-108 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dudziak, Maciej, J. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Etnografie Brunona Schulza Próba antropologicznego ujęcia Ulicy Krokodyli jako analizy miasta Maciej J . Dudziak Psychologia - to przeciętność, to wiara w uniformizm, w szare prawo mrówki. Gdy wiek XIX strawił ostatniego wielkiego człowieka, nastała epo­ ka psychologii, jak dzień słoneczny i nudny bez końca. Ludzkość odetchnę­ ła z ulgą. Poprzysięgła sobie nie rodzić więcej wielkich ludzi. Zaprzeczyła ich istnieniu. Nastała restauracja małości. Bruno SCHULZ, Powstają legendy' oszczędził i naszego miasta i zapuścił korzenie na skrawku jego peryferii, gdzie rozwinął się w pasożytniczą dzielnicę. I. 4 Bruno Schulz dość niechętnie odnosił „wprost" swoją twórczość pisarską i malarską do powszechnie jawnej rzeczy­ wistości. Unikał tego, pisał jakby „obok". Nie sposób - pisa! Schulz w Expose do Sklepów cynamonowych - dosięgnąć najgłębszego dna biografii, ostatecznego kształtu lo­ su poprzez opisywanie zewnętrznego życiorysu ani przez analizę psychologiczną, choćby nawet docierała jak najgłębiej. 2 Nie takie zresztą, rzec by można „sprawozdawcze" wy­ tyczne stawiał sobie autor Xsiegi bałwochwalczej. W jego mniemaniu: Zracjonalizowanie widzenia rzeczy tkwiącego w dziele sztuki równa się zdemaskowaniu aktorów, jest końcem zabawy, jest zu­ bożeniem problematyki dzieła. Nie dlatego, żeby sztuka była logogryfem z ukrytym kluczem, a filozofia tym samym logogryfem - rozwiązaniem. Różnica jest głębsza. W dziele sztuki nie zistała jeszcze przecięta pępowina łącząca je z całością naszej pro­ blematyki, krąży tam jeszcze krew tajemnicy, końce naczyń uchodzą w noc i wracają stamtąd pełne ciemnego fluidu. 3 Schulz oddala i przeciwstawia stare miasto nowej dzielni­ cy, której prawa miejskiego odmawia. To, co staje się dla nie­ go istotne, to podjęcie wysiłku przedstawienia ugruntowują­ cej się antynomii starego i nowego Drohobycza, starego ładu, dawnych stosunków panujących w mieście. Bowiem: Kiedy w starym mieście panował wciąż jeszcze nocny, pokątny handel, pełen solennej ceremonialności, w tej nowej dzielnicy rozwinęły się od razu nowoczesne, trzeźwe formy komercjali­ zmu. Pseudoamerykanizm zaszczepiony na starym gruncie mia­ sta wystrzelił tu bujną, lecz pustą i bezbronną wegatacją tandet­ nej i lichej pretensjonalności. 5 Schulz dochodzi tu do przedstawienia relacji między mie­ szkańcami starej i nowej części miasta. Antagonizuje ich, ujawnia społeczno-kulturową (jak chciałby usłyszeć antropo­ log) specyfikę przemysłowej dzielnicy Drohobycza. Rdzenni mieszkańcy miasta trzymali się z dala od tej okolicy, zamie­ szkiwanej przez szumowiny, przez gmin, przez kreatury bez charak­ teru, bez gęstości, przez lichotę moralną, tę tandetną odmianę czło­ wieka, która rodzi się w takich efemerycznych środowiskach. 6 Dlatego też tym bardziej zaskakujący jest tekst zamie­ szczony w tomie Sklepów cynamonowych opatrzony zna­ miennym tytułem Ulica Krokodyli, w którym Schulz daje opis rzeczywistości niemalże etnograficzny, oczywiście: sto­ sując poetykę i ekspresję przedstawiania rzeczywistości sobie właściwą. Lecz bynajmniej! Sztuki, sztuczki i wytrychy lite­ rackie zastosowane przez Schulza w tym tekście nie ujmują mu nic z jego walorów opisowych. Jest bowiem Ulica Krokodyli, przedstawieniem nowej dzielnicy miasta Drohobycza, która rozpleniła się niczym na­ rośl u boku tego miasta właściwego, miasta, by ująć z Schulzowska, godnego. Mamy tu kolejne obrazy, które Schulz ser­ wuje z pozycji, rzec by można, Benjaminowskiego flaneura, przechadzającego się po miejskich placach, chodnikach, który - dość paradoksalnie dla Schulza - nie wzdragając się od opisu, nie poprzestaje również na przedstawieniu zwy­ kłych „faktów", lecz wedłu credo własnego pisania sięga głę­ biej, do niższych pokładów rzeczywistości. Tak, bowiem wprowadza nas autor Wiosny w ów: Dystrykt przemyslowo-handlowy z podkreślonym charakterem trzeźwej użytkowości. Duch czasu, mechanizm ekonomiki, nie I dalej powiada Schulz tak, mówiąc, iż zdarza się czasem w dniach upadku zabłąkać któremuś z mieszkańców starego miasta do owego: Bruno Schulz. Grupa przechodniów, ok. 193? r 105 �eldorada takich dezerterów moralnych, takich zbiegów spod sztandaru godności własnej. Wszystko zdawało się tam podejrza­ ne i dwuznaczne, wszystko zapraszało sekretnym mrugnięciem, cynicznie artykułowanym gestem. 7 Bowiem: Najlepsi nie byli czasem wolni od pokusy dobrowolnej degrada­ cji, zniwelowania granic i hierarchii, pławienia się w tym płytkim błocie wspólnoty, łatwej intymności, brudnego zamieszkania." Zatem: pod wpływem „osadzenia" się nowej, przemysło­ wej dzielnicy Drohobycz zaczyna podlegać zmianom w po­ szczególnych sferach egzystencji; zmianie ulega system spo­ łeczny, gdyż pojawia się nieznana do tej pory w mieście no­ wa kategoria lichości i moralnej tandety, pojawiają się trze­ źwe formy komercjalizmu, zabijające ceremonialny i pokątny handel panujący w starym mieście, miasto industrializuje się, powiększa, przyciąga okolicznych chłopów do pracy w rafi­ neriach. Fakt ten, pobudzający Schulza intelektualnie, znajduje swoje odbicie również w innym źródle. W badaniach etno­ graficznych, które prowadziłem wśród poddrohobyckiej wspólnoty zamieszkującej do 1945 roku wieś Rychcice, po­ wtarza się szereg informacji potwierdzających spostrzeżenia Schulza zawarte w Sklepach cynamonowych. W okresie międzywojennym na skutek uprzemysłowienia subre­ gionu drohobyckiego część Rychoziczan zatrudniła się w pobli­ skim Drohobyczu w charakterze robotników. Jak pootwierali ra­ finerie w Drohobyczu: Polmin i Dross, to chłopy zaczęty tam pra­ cować, bo nie było tak ciężko jak na gospodarstwie. Stała praca i tylko osiem, dziesięć godzin. 4 Wszystko w Drohobyczu było: sukienki, ubrania dla chłopów, wszystko. Nie trzeba było .samemu tego hm tyle robić, można by­ ło kupić, jak się miało pieniądze. A do Drohobycza to tylko kawa­ łek, przez polej" Ulica Stryjska w Drohobyczu 0 komunikacji, i flaneur Ulica jest szeroka jak bulwar wielkomiejski, ale jezdna, jak pla­ ce wiejskie, zrobiona jest z ubitej gliny, petna wybojów, kałuży 1 trawy. Ruch uliczny dzielnicy służy do porównań w tym mie­ ście, mieszkańcy mówią o nim z dumą i porozumiewawczym błyskiem w oku. Szary, bezosobisty ten tłum jest nader przejęty swą rolą i pełen gorliwości w demonstrowaniu wielkomiejskiego pozoru. Wszelako, mimo zaaferowania i interesowności, ma się wrażenie błędnej, monotonnej, bezcelowej wędrówki, jakiegoś sennego korowodu marionetek. Tłum płynie monotonnie i , rzecz dziwna, widzi się go zawsze jakby niewyraźnie, figury przepły­ wają w splątanym, łagodnym zgiełku, nie dochodząc do zupełnej wyrazistości." Chodzi bowiem o zobrazowanie procesu, tego, co jest w Kulturze chyba rzeczą najtrudniejszą do zobrazowania ję­ zykiem literatury (równie i nauki, której piśmiennictwo zali­ czane jest już wszak w poczet gatunków literackich), do uka­ zania dynamiki przemian, tak, aby czytelnik tę metamorfozę niemal „odczuł" uwikłał się w nią niejako, idąc tropem kognitywistów, 'w' empatował. Dotknął nie tylko, by sparafra­ zować Malinowskiego, koścea, lecz również tkanki. Rzecz nie już o to, co jest najistotniejsze i czy przedstawienie jest obiektywne, czy też nie - wszak umowa obiektywności, bo­ wiem o nią tu rzecz idzie, ma również odciśnięte piętno su­ biektywizmu - lecz o to, jak powiada Geertz, by interpreta­ cja, bo tylko z nią de facto mamy do czynienia, oddawała jej sedno. Schulz był, i zdaje się ciągle być awangardzistą, przednim hufcem myśli humanistycznej, choć, jak powiada Zygmunt Bauman: w świecie ponowoczesnym mamy do czynienia z niemożnością awangardy , będąc równocześnie świado­ mym obserwatorem, jak świadomym interpretatorem rzeczy12 Xięga Bałwochwalcza, 106 rok 1936 �wistości. Rzeczy ukazane w Ulicy Krokodyli były ukazaniem niejednorodnego świata interpretowanej kultury, poddającej się zmianom, wyrażały głęboko skrywaną nostalgię za świa­ tem już minionym, ukazując to na przykładzie nowej dzielni­ cy miasta, która: była koncesją naszego miasta na rzecz nowoczesności i zepsucia wielkomiejskiego. Widocznie nie stać nas było na nic innego, jak na papierową imitację, jak na fotomontaż złożony z wycinków zleżałych, zeszłorocznych gazet. 13 Schulz, sam podkreśla, i jest to bodaj wyjątek godny od­ notowania, iż formą ekspresji Ulicy Krokodyli jest s p r a ­ w o z d a n i e , zasadniczo odbiegające w wypowiedzi od „zwyczajowo" stosowanych przez autora Sanatorium pod Klepsydrą środków wyrazu. Ma więc Ulica Krokodyli, jako utwór głęboko literacki, swój odnośnik i związek z tak zwanym opisem etnograficz­ nym, który dziś można by z geertzowska przezwać „opisem zagęszczonym" czy „pogłębionym", w którym rzeczywistość podlega natychmiastowej inerpretacji, jest w nią uwikłana, próbuje natomiast dotrzeć do jakiegoś sedna czy sensu. Przedstawia również samego pisarza-badacza, uwikłanego w własną interpretację, a to już z kolei jest bardzo bliskie wielu antropologom z kręgu tekstualistów, z Jamesem Cliffordem na czele. Ulica Krokodyli, czyli ulica Stryjska w drohobyckim polis, jest przykładem owych zmian. 1 4 II. Odkąd wiek XIX ukonstytuował etnografię, czyniono usilne starania w celu unaukowienia dyscypliny, przypisania jej tych wszelkich cech, których humanistyka pożądliwie zazdrościła naukom przyrodniczym. Myśl, iż opis i inter­ pretacja, o których nazwanie właśnie w ten sposób pokusić się nie było wówczas chętnych i że mogą one stanowić je­ dynie pewną wizyjną propozycję postrzegania rzeczywisto­ ści - stawała się tak nieznośna, że na mocy przyznanych so­ bie samej praw rozstrzygania o zgodności, czyli prawdzie opisu, z jej bękarcią siostrą interpretacją będącą ze swej na­ tury ułomnym i niewłaściwie zmutowanym genem tej pierwszej i fałszu, który przydawany był literaturze. Pomi­ nąć tu rzecz jasna można by okres literatury pozytywistycz­ nej, w której dbałość o obiektywny czynnik społeczny był odwrotnie proporcjonalny, jak w ówczesnej raczkującej je­ szcze etnografii pełnej spoufaleń, ocen i wyroków. Zadzi­ wiające, jak literatura pozytywistyczna zmieniła się w to, co z wielu dzisiejszych perspektyw nazwać by można właśnie etnografią. Opis „naukowy" to opis jakby koścca jakiegoś organizmu, punktów orientacyjnych, po których na zasadzie domniema­ nia jedynie, dojść można do wyobrażenia o jakimś tworze. Język analizy wypruty z tkanki ciała, z jedynie czasem po­ wiewającymi strzępami do końca nie zdartych mięsistych włókien kultury lepiących się ostatnim wysiłkiem do obżar­ tych przez preparat odsączający rzeczywistości kości - uka­ zuje blady i martwy kościec, tak manipulowany, jak tylko ten, co nieżywym manipulowanym być może. Literatura, zakładam, dostarcza tkanki: i tej materialnej, posieczonej arteriami żył, dającej się dotknąć w procesie po­ znania, i tej domyślnej, „urojonej", wizyjnej. Obie są niczym innym, jak propozycjami kolejnych interpretacji znaczeń, które Kultura podsuwa nam nieustannie i wciąż, na nowo pra­ gnąc, byśmy stanęli przed wysiłkiem jej zrozumienia. Bruno Schulz. Ilustracja do Xicgi Bałwochwalczej. 1936 107 �do określania właśnie w ten sposób dawno już minęły. Literatura naukowa jest słab­ Nauka przecie dysponuje sza, stroną kiepskiej literatury: równie niedostępnym języ­ kiem ciężej przyswajalnym, Chciałbym teraz przedsta­ cechującym się tak ogrom­ wić „sposoby robienia etno­ nym natężeniem abstrakcyj­ grafii". Myślę, że etnografię nych środków ekspresji, iż podzielić można na: nie tylko jest nieczytelna, ale 1. etnografię pośrednią martwa, wymagając od czy­ I stopnia, którą jest telnika edukacji naukowego opis literacki sensu metajęzyka. stricto, II stopnia, którą jest Literatura naukowa pisana modernistyczny z pozycji ścisłych zasad lo­ opis naukowy, zza gicznych, jest jedynie kośćktórego „nie widać cem odartym z tkanki, jest ludzi, lecz przed­ „kiepściejszą stroną słabszej mioty, obrzędy, ry­ literatury". Tak samo, jak nie­ tuały, hafty i koron­ wiele dowiedzieć się można ki", z obserwacji samych tylko wierzchołków gór o otaczają­ oraz cych je dolinach, tak samo 2. etnografię bezpośre­ niepełne jest naukowe pisanie dnią, która „dzieje się", jest wszędzie i nie wymaga, ba! 0 rzeczywistości, bez sięgania nie potrzebuje „oka uzbrojo­ do literackich środków wyra­ nego", gdyż jest niepostrzezu. Rola literatury polega bo­ galna, nie mieści się w kano­ wiem na wzajemnym dopeł­ nach naukowych przedsta­ nianiu i objaśnianiu, na wza­ wień świata. Są to relacje jemnym wnikaniu w siebie, na społeczne, które są płynne, tworzeniu pola spotkania się podlegają stałej zmienności, światów: świata literatury Bruno Schulz, Autoportret, 1919 konfiguracji i rekonfiguracji 1 świata nauki. Czy jest to swoich kształtów i form, są w stanie ciągłego ruchu i nie są możliwe? Składając swój głos po stronie głosujących na „tak", po chwili już tym, czym przed ową chwilą jeszcze były, posłuchajmy, co rzekł o kulturze i materii Bruno Schulz: a przynajmniej tym, czym się objawiły. Zdaje mi się, że niepokoi Cię i zbija z tropu fakt istnienia jakie­ Różnica między rejestracją, postrzeganiem, opisem a efek­ goś' niepisanego kodeksu wartos'ci. jakiejś' anonimowej mafii, ja­ tem końcowym w postaci spreparowanego etnograficznego kiegoś' uchylającego się od kontroli consensus omnium. Poza wartościami oficjalnymi, które uznajemy i wyznajemy, kry­ opisu jest tak ogromna, iż - jak to często okazywało się w trak­ je się jakaś nieoficjalna, ale potężna zmowa, nieuchwytny i pod­ cie weryfikacji materiału etnograficznego gromadzonego lata­ ziemny system - cyniczny, amoralny, irracjonalny i kpiący. Ten mi przez „tytanów eksploracji terenowych" - miały i mają się system (ma on bowiem absolutnie cechy konsekwentnego syste­ nijak do permanentnie dynamizującej się kultury. Stąd etnogra­ mu) udziela swej sankcji niewierności przewrotnej kobiety, usta­ fia bezpośrednia posiada swoje walory takie same i może być nawia paradoksalne hierarchie, nadaje druzgocącą silę kiepskie­ mu dowcipowi, zagarnia nas pod władzę solidarnego śmiechu taką samą wizją kultury jak jej pobratymiec - nauka. wbrew naszej woli i wiedzy. Ten nieuchwytny system, nigdzie Intersubiekty wność, która jest podstawą wyróżniania lite­ nie zlokalizowany, przenikający niejako międzycząsteczkowo ratury, a której to odmawia się literaturze właśnie. Prawdopo­ nasze wartościowania, uchylający się od odpowiedzialności i wy­ dobnie nauka w swym werbalizowalnym dyskursie zawła­ ślizgujący próbom osadzenia go i sklasyfikowania - nieuroczysty szcza sobie prawo mówienia o niej, i to w kategoriach przez i niepoważny, zabijający potężną bronią śmieszności - jest w sa­ mej rzeczy zjawiskiem niepokojącym i osobliwym. Nie wiem. samą siebie ustanowioną. Intersubiektywność, cóż to za czy ktokolwiek wolny jest od jego fascynacji." rzecz, której literatura nie posiada, wszak obiektywne zapędy III. PRZYPISY 1 B. Schulz, Powstają legendy, „Tygodnik Ilustrowany", nr 22, 1935 B. Schulz. Expose o książce Brunona Schulza Sklepy cynamonowe, (w:) Bruno Schulz. Księga listów, (red.) J. Ficowski, Wydawnictwo Lite­ rackie. Kraków 1975, s. 177 - B. Schulz, List do St. Witkiewicza, (w:) Bruno Schulz. Księga listów. (red.) J. Ficowski, Wydawnictwo Literackie. Kraków 1975. s. 64-65 B. Schulz, Ulica Krokodyli, (w:) Sklepy cynamonowe, Warszawa 1997, s. 77 ibidem, s. 77 ibidem, s. 78 ibidem, s. 78 : 4 5 6 7 108 8 ibidem, s. 78 M . J. Dudziak, Plemię i szok, (maszynopis), s. 14 Inf. ur. 1919 Rychcice. wy w. nr 6/II, zam. Nowiny Wlk. ibidem, s. 81 Z. Bauman. O niemożności awangardy, „Studia Kulturoznawcze", Poznań 1996 B . Schulz, ibidem, s. 84 zob. ibidem. " B. Schulz, Do Witolda Gombrowicza, (w:) Bruno Schulz. Księga listów, (red.) J. Ficowski, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1975, s. 71 9 10 11 13 13 14 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1f9ac8c37ef51868155b34383e5396bb.pdf 20285af827f5f8de83f7c12c608666ab Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2704 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2515 Title A name given to the resource Tajna historia przedmiotów / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.120-123 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wasilewski, Jerzy Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Tajna historia przedmiotów J e r z y S. W a s i l e w s k i Leżą przede mną trzy krążki. Dwa pierwsze to stare mo­ nety, sczerniałe, poszczerbione, wytarte. Obie przywiozłem dawno temu z Mongolii, a chociaż spotkały się dopiero na moim biurku, to związane są ze sobą w szczególny sposób. Pierwszy krążek wtajemniczenia Ta miedziana moneta pochodzi z niedzielnego ułan-batorskiego bazaru. Co tydzień na ogromnym zakurzonym placu na zachodnich peryferiach miasta, niedaleko nowego cmenta­ rza (było to już po przeprowadzce bazaru z malowniczej oa­ zy ws'rod ostatnich chińskich domków, u stóp klasztornego wzgórza Gandan) pojawiał się tłum sprzedających, kupują­ cych i oglądających najróżniejsze rupiecie. Spora ich część robiła wrażenie, jakby przez sześć dni tygodnia poniewierały się gdzieś po ulicach, a na siódmy, nie wiedzieć po co, awan­ sowały do roli przedmiotów handlu. Toteż z reguły szybko przechodziłem przez tę część targowiska, kierując się ku ma­ łemu obszarowi, gdzie handlowano rzeczami lepszej klasy. W zaciszu wysokiego ogrodzenia z desek zasiadali i przecha­ dzali się poważni starsi panowie, już nie w wyszmelcowanych - jak reszta klienteli - marynarkach, ale w odświętnych mongolskich strojach i tłoczącym się wokół nich osobnikom z pospólstwa pokazywali - lub nie, zależnie od wyników oce­ ny takiego ciekawskiego - to co chowali w zanadrzu: jakąś resztkę dawnej srebrnej biżuterii z koralami i turkusami, ta­ bakierkę z agatu lub porcelany, malowaną na płótnie lamajską ikonę lub okaz najrzadszy - mosiężnego burchana. Nie da się dziś przekazać atmosfery nielegalności, w ja­ kiej odbywały się te łowy. W Mongolii wczesnych lat 70tych, państwie w stolicy którego nie przypadkiem stał najspo­ kojniej pomnik Stalina, posiadanie i afiszowanie się przedmiotami sakralnymi, z obszaru niedawno zgniecionej religii lamajskiej nie było całkowicie bezpieczne ani dla sprzedających, ani też dla kupujących (byli nimi głównie cu­ dzoziemcy, myślący oczywiście o wywozie - a w takim przy­ padku przedmiot religijny stawał się dla władzy cennym obiektem kultury). Takie przedmioty jak tabakierki mogły 120 być pokazywane śmielej, i wtedy ujawniało się tłumione na codzień przywiązanie do likwidowanych i odchodzących form kultury narodowej, w której częstowanie się tabaką na powitanie było ceremonią najpowszechniejszą. Dochodziło zatem do zbiorowego oglądania jakiejś cenniejszej sztuki w ściśniętym wianuszku. Gdy po południu na placu przerze­ dzało się, staruszkowie-znawcy przysiadali rzędem pod par­ kanem i paląc długie fajki podawali sobie wzajemnie te na­ prawdę najcenniejsze tabakierki - własne, niekoniecznie na sprzedaż. Palcami wskazywali sobie detale, debatując szcze­ gółowo o tym, jaki wpływ na cenę ma wzór stworzony przez słoje kamienia, sposób oprawy koralowej główki albo zato­ piony w ściankach bursztynowej flaszeczki owad. Jubilerstwo biedaków - myślałem. Tamtego dnia pociągnęło mnie jednak w tę gorszą stronę bazaru, właśnie do najpospolitszej starzyzny i drobnicy, roz­ rzuconej kupkami na gazetach, wprost na ziemi. Nie wiem dlaczego spośród dziesiątków takich stert wybrałem tę wła­ śnie skrzynkę, a w niej, spod warstwy tych samych co wszę­ dzie zardzewiałych śrubek i spalonych świec motocyklo­ wych, wygrzebałem ten krążek. Pamiętam, że jeszcze kilka lat później umiałem sobie przypomnieć uczucie owego ma­ gnetycznego przyciągania, które mnie tam wiodło. Dziś nie jestem pewien, czy nie była to zwykła bazarowa gorączka po­ szukiwacza, pociąg do przepatrzenia wszystkiego. Może jed­ nak emanowało stamtąd coś, co kazało mi trafić wreszcie na tę nieczytelną, pokrytą brudem monetę. Na jednej stronie carski dwugłowy orzeł, z berłem i jabł­ kiem w szponach. Po drugiej, wbrew spodziewaniu, wcale nie profil brodatego Mikołaja I I . Spod zeskrobanego paznok­ ciem brudu wyłania się data w środku: 1863-1864 i napis cy­ rylicą dokoła: „Za usmirenie pol'skago miateża" (za stłumie­ nie polskiego buntu). A więc to nie moneta, to medal za tłumienie powstania styczniowego! Pamiętam, że wspominał o nim Żeromski w Syzyfowych pracach. Znaleziony na centralno-azjatyckim targowisku musi oczywiście wywołać rozemocjonowanie, zdziwienie - szczęściem, przypadkiem, związkiem ponad odległościami. Mało który umysł nie zareagowałby oży­ wieniem na taką koincydencję i na taki obciążony znaczeniami przedmiot. Natychmiast poja­ wiają się spekulacje, jak mógł on trafić do Mongolii. Sam przedmiot podpowiada taki oto epizod: skoro brak mu uszka do zawieszania - widać u góry, że zostało ono odłamane, a miej­ sce byle jak zaklepane - to pew­ nie dlatego, ze ktoś próbował puścić go kiedyś jako monetę. Gdzieś w jakimś zajeździe na kiachtyńskim trakcie, eskortu- �jacy kupców w drodze do Urgi esauł zabajkalskich kozaków niby to niedbale rzuca na mokry blat szynkwasu garść mie­ dziaków... A wcześniejsze, polskie etapy tej drogi? Kto i za jakiż to czyn bohaterski zosta! nim odznaczony? Za odwagę, za spryt czy za podłość? Może dostał go „za chrabrost'" junkier Zubow, Czerkies wprawdzie tylko półkrwi, ale i tak niesłycha­ nej odwagi i zapamiętałości dżygit, który po wygranej po­ tyczce gdzieś na drogach północnego Mazowsza z jakąś po­ wstańczą partią, zapędził jej trzech dowódców-młokosów do dworu. Ci ukryli się w panieńskim pokoiku na górce, Zubow wpadł tam z kozakiem, huknęła salwa, wszystkie trzy kule utkwiły w futrynie, a oni roznieśli na szaszkach nietęgich strzelców... A może dostał go za wojenną przemyślność esauł Dukmanow, weteran kampanii krymskiej, zaprawiony w starciach na Kaukazie, który w augustowskiej guberni nie tylko forte­ lem obronił prowadzone furgony z amunicją, ale złapawszy języka nahajkami wydobył od niego wiadomość, którędy cią­ gną buntownicy. Dukmanow najpierw nie rozumiał co tamten plecie o wybieraniu kożuszków, aż wreszcie pojął, że padają nazwy wsi, gdzie będą pobierać powstańczą kontrybucję w odzieży. Zasadzka skończyła się krwawą jatką. Dużo później zarówno Zubowa jak i Dukmanowa przeniesiono na Zabajkale w ramach ustawicznych wszechimperialnych translokacji. Ale przecież za odwagę wojenną dekorowano raczej krzy­ żem św. Andrzeja. Tym medalem wynagradzano pewnie inne zasługi: wierność miłościwie panującemu, współpracę z pra­ wowitą władzą, gorliwość w zaprowadzaniu nowych porząd­ ków. Może dostał go wójt Krasko z Kowieńszczyzny, które­ mu dano do wyboru: albo spalenie wioski i zesłanie wszyst­ kich mieszkańców gdzieś pod turkiestańską granicę albo zor­ ganizowanie murawiewowskiej straży wiejskiej, denuncjowanie agitatorów i pomoc w wyłapywaniu błąkających się po lasach niedobitków. To on, z medalem przyznanym za to, że nawet obywatelstwo potrafił zmusić do podpisywania wiernopoddańczych adresów, a pewnie też za schwytanie kogoś znaczniejszego, powieszonego potem w Wilnie, wyjechał później na dobrowolną emigrację w stepy nad Bajkał, gdzie ziemi pozwalano brać do woli. Dlaczegoś nie chciał do kongresowiackiej Wierszyny, wolał osiąść jeszcze dalej, aż pod chiński kordon. Dlaczego przychodzą mi do głowy wszystkie te scenariu­ szowe epizody? Czy w akademickim studium artefaktu było­ by miejsce dla takich wymyślonych obrazów, które zresztą niejeden przedmiot może z łatwością wywołać? Wszystkie te dzieje jednego pocisku, historie jakiejś żółtej ciżemki, losy tap­ czanu pewnego gestapowca i niezliczonych innych przedmiotów - czy nie lepiej zostawić je jako materiał do konstrukcji literackich? Prze­ cież nie zadowala mnie w nauce sama tylko idiografia, nudzi nanizywanie fakcików na jedną co najwyżej nitkę - chronologii, bez rekonstruowania szerszych, bardziej abstrakcyjnych wzorów - układów i relacji, modelo­ wych powiązań i systemowych zależności. Ale etnografia musi być też realistyczna - inaczej nie bę­ dzie w ogóle etnografią. Chociaż w swoich własnych wcze­ śniejszych badaniach traktowałem przedmiot prawie wyłącz­ nie jako reprezentację jakiegoś systemu myślowego (ujmując rzecz jako tekst, jako nośnik symboliki, korelat wierzeń i wy­ obrażeń, utrwalony zapis systemu intelektualnego lub spo­ łecznego) to przecież w pełniejszym oglądzie nie zamierzam poprzestawać na jego systemowym, synchronicznym wymia­ rze. Niech nie zabraknie w nim nitki diachronii, i to w takim ujęciu, by nie wypadły z pola uwagi konkretne jednostkowe losy rzeczy, a tym samym ludzi, przez ręce których przeszły, w których genealogie się wplotły. Miejscem, gdzie szczególnie mi brak takiej informacji jest muzeum etnograficzne. W tej zbiornicy rzeczy słabo wy­ pada wszelkie pozamaterialne zaplecze artefaktu, jego kon­ tekst czy tło. A już to co niepowtarzalne jest świadomie i programowo pominięte. Oglądając rzecz nie dowiemy się niczego o jej jednostkowym losie, o tym co się z nią działo i czym była dla wszystkich, którzy mieli ją w ręku - od wy­ twórcy aż do zbieracza-kolekcjonera, który ją z jej własnych kontekstów wyłuskał i do swego wstawił, przydając jej no­ wych znaczeń i obdarzając innymi emocjami. Pokażcie mi koleje losu konkretnego dzieła ludzkiej ręki zanim trafiło na wystawę i zostało zamrożone pod szkłem jako eksponat. Ta­ kich informacji nie wstydzą się podawać jedynie w małym regionalnym muzeum czy izbie pamięci. A jeśli i tam prze­ wodnik tego nie odsłoni - pozostaje własna domyślność i wyobraźnia. Trzeba uruchomić w sobie „hermeneutykę rzeczy", otwo­ rzyć się na mowę przedmiotu. Wcale nie trzeba do tego być kolekcjonerem, acz skądinąd posiadanie ułatwi otwarcie, zwłaszcza jeśli staje się to w szczególnych okolicznościach. Przedmiot ma w sobie moc. Trzeba tylko stanąć na jego dro­ dze, a on zmusi nas do wysłuchania swojej historii. I wtedy inaczej patrzymy na inne przedmioty. Pora przyjrzeć się dru­ giej monecie. 1 Wtajemniczenia krążek drugi To już prawdziwy pieniążek. Mosiężny, z chińskimi i ujgurskimi znakami wokół kwadratowego otworu pośrodku przez taki otworek nawlekano monety na sznury do tezauryzacji, wplatano w warkocze, przyszywano jako ozdobę stro­ ju. Jak wszystkie zdezaktualizowane monety mógł służyć różnym celom praktycznym - np. jako zakończenie sznura, przewiązującego lamajską księgę. Po przymocowaniu (do jednej lub kilku złączonych takich monet) kawałka owczej 121 �sierści, powstawał swoisty pompon z obciążnikiem. Używa­ no go do gry „tebek", polegającej na wielokrotnym, jak naj­ dłuższym podbijaniu go nogą, podobnie jak na warszawskich podwórkach i boiskach grywa się „w zośkę". Pamiętam, że gdy sam w nią grywałem, intrygowała mnie ta nazwa. Nie ma ona przecież nic wspólnego z zasadami gry, nie tłumaczy się jej techniką, nie wiadomo kim była tajemni­ cza kobieta, która użyczyła jej swego imienia. Czytałem gdzieś, że taką grę znano już w starożytnym Rzymie - wspo­ mina o niej bodaj któryś z Pliniuszy. Może więc stamtąd? No ale przecież nie było łacińskiego odpowiednika greckiego imienia Sophia (gdyby to ono miało być ewentualnym źródłosłowem swojskiej Zośki). Pochodzenie nazwy - jak i samej gry - zostawało więc dla mnie zagadką - aż do ze­ tknięcia się z jej mongolskim odpowiednikiem. Na taki „miedziak" mówi się po mongolsku „dzos", (co słownikowo znaczy „miedź). Skądinąd w wymowie buriackiej brzmiałoby to „zos", ale nawet gdybym o tym wcześniej pomyślał, to nie przyszłoby mi do głowy skojarzenie - na przekór tysiącom kilometrów dzielących te formy geogra­ ficznie i lingwistycznie - buriackiego „zos" ze swojską „zoś­ ką". Ale oto natrafiam na informację, która niezwykle upraw­ dopodobnia ten związek. Oto Grigorij Nikołajewicz Potanin wspomina (a dotyczy to lat około połowy XIX wieku) że kadeci szkoły wojskowej w zachodniosyberyjskim Omsku grywali w grę „zośka". Eureka! Skoro „zośka" notowana jest na Syberii pod tą na­ zwą, nic przecież po rosyjsku nie znaczącą (nie notuje jej ża­ den ze słowników, a tym bardziej nie ma w rosyjskim takie­ go imienia), to znaczy że zapożyczono ją od Buriatów (co su­ geruje zresztą autor, rozwiewając tym nasze obawy, że z Buriacji do Omska jeszcze daleka droga). A że nazwa buriacka nie brzmiała po rosyjsku naturalnie, więc dodano końcówkę, która ułatwia deklinację, uzupełniając ją do formy „zośka". A więc swojska „zośka" to pierwotnie mongolski i buriacki „miedziak", za pośrednictwem formy rosyjskiej, asemantycznej. Już wiem, kto przyniósł ją do Polski: mówiąc metaforycznie, ci sami absolwenci omskich i irkuckich szkół wojskowych, kiedy ich stamtąd wysłano do „usmirenia pol'skogo miateża", a którzy potem wracali z medalami. Zna­ my już ten szlak - ktoś kto dopiero co odnalazł w tamtej czę­ ści świata pierwszy miedziak - materialny dowód kontaktu między stepem a Mazowszem, natychmiast nabiera przeko­ nania, że i drugi krążek pokonał tę samą drogę, w tym samym czasie wędrując z tymi samymi ludźmi. Przedmiot material­ ny - rzecz jak najbardziej namacalna - wystarczy jako dowód prawdziwości takiej hipotetycznej rekonstrukcji. Nie ma dla badacza większej radości niż wtedy, gdy zda­ rzenie, które wydarzyło się mu osobiście doprowadza go do jakiegoś naukowego odkrycia czy ustalenia. Nie ma też większej pokusy niż ta, by ulec temu czarowi. Ale wzorem musi być raczej przebiegły Odyseusz, który przez rozum i silną wolę potrafił nie posłuchać głosu zwodzących syren. Do jakiego masztu sceptycyzmu mamy się przywiązać, by trzeźwo i bezpiecznie płynąć dalej ku prawdziwym odkry­ ciom? Czy przy budowaniu hipotez naukowych umiemy się wyzbyć pokusy wiązania ze sobą faktów, które połączyły się ze sobą w naszym prywatnym życiu, w którym przecież za­ nurzone jest badanie? Czy można ustrzec się przed istnym „przymusem kojarzenia", który zaślepia nas na fakt, że pew­ ne związki, dla nas oczywiste, jak np. relacje, nie istnieją „naprawdę", a leżą tylko - jak Ruskinowskie piękno „w oku obserwatora". 2 122 Ileż to klasyfikacji, periodyzacji, rekonstrukcji, modeli przedstawia fakty w jakimś powiązaniu i pogrupowaniu nie dlatego, że w ten właśnie sposób one się organicznie ze so­ bą łączą, ale dlatego, bo dzięki temu autorowi wszystko zga­ dza się w jego naukowej buchalterii. Żadne znalezisko, żad­ na rzecz ani informacja nie może pozostać bezużyteczna, zbyteczna, niezinterpretowana. Wszystko ma swoje miejsce, wszystko pasuje do siebie w uczonej konstrukcji, bo tak to się kojarzy badaczowi, dając mu błogie poczucie ładu i har­ monii. I oto wystarczy jeden kamyk by zburzyć tę psychologicz­ ną konstrukcję, tę syntezę prawdy i zmyślenia. Dostaje się wtedy nauczkę, by nigdy nie dopinać gorsetu teorii (konstruktu, modelu) na ostatni guzik. Wystarczy jedna lektura, byle właściwa. Na przykład „Zły" Tyrmanda. Tyle tu szczegółów z Warszawy lat 50tych, istna etnografia miasta. Jest nawet informacja o grach, 0 tym że przed wojną grywano w pliszki, w cymbergaja i in­ ne, ale nie znano jeszcze „zośki" - ta przyszła zaraz po wyz­ woleniu. Kto ją zatem przyniósł? To nie zabąjkalscy kozacy z cza­ sów powstania? Czyżbym musiał zarzucić obraz sołdatów grających „w zosku" na oczach polskiej dzieciarni? Ale to ponad moje siły - zbyt wielka jest moc obu krążków. Nadal będę więc trwał w przekonaniu, że byli to żołnierze ze wschodu, tyle że oczywiście nie z carskiej, a z czerwonej ar­ mii. A jeśli, co niewykluczone, napotykam na sygnały, mówiące że „w zośkę" grywano jeszcze przed wojną, (choć niekoniecznie w Warszawie), chętnie wrócę do hipotezy wcześniejszej. Tak czy owak, niezależnie od datowania, nic nie zachwieje mojego przekonania, że gra przyszła po woj­ skowym szlaku. Dwa przedmioty są tego aż zbyt silnym do­ wodem. Krążek trzeci - lekcja trzecia On także ma otwór, ale to już nie miedziak - to nieco większe, zielonkawo żyłkowane kółko z jaspisu, spłaszczone, cienkie, o zaokrąglonych krawędziach otworu wewnętrznego 1 obwodu. I nic poza tym. Można tylko zgadywać, że wyrób jest chiński, w każdym razie Mongołowie takim rzemiosłem się nie parali. Poza tym kompletne zero informacji (co najwyżej, jeśli cena miałaby stanowić jakąś namiastkę informacji o rzeczy, to kosztowała dość drogo). Idealna prostota, brak jakichkolwiek cech stylo­ wych, wzorów czy nacięć, nawet uchwytu. Nie ma żadnego �punktu wyjścia do przypuszczeń na temat pochodzenia, wie­ ku, przeznaczenia czy choćby aktualnego sposobu użytkowa­ nia. Mała enigma, tajemniczy monolit, nieme dziecko niezna­ nych rodziców, zagadka Kaspara Hausera. Milczenie tego przedmiotu prowokuje. W realiach kultu­ rowych Azji Centralnej można zakładać praktycznie tylko jedną jego funkcję - ozdoby. Może była to przywieszka do woreczka na tabakę, obciążnik ułatwiający założenie go za pas? Ale mongolskie przywieszki, podobnie jak ich bardziej znane japońskie odpowiedniki, „netsuke", były z reguły figu­ ralne. Może zatem jakiś rodzaj wieszadełka w odświętnym kobiecym stroju? W takim razie prosiłoby się o ornament, o jakiś kwiatek, ozdobny detal. Czy można sensownie wnioskować z milczenia? Czy dla znaczenia rzeczy wynika coś z faktu, że nie ma ona żadnego widzialnego znaku, mówiącego o jej tożsamości? A może z tego ubóstwa trzeba uczynić cnotę i przypomnieć sobie, że skrajna ascetyczność przedmiotu może służyć upostaciowaniu wartości abstrakcyjnych: ideału, absolutu, transcendencji. Nieprzypadkowo takie same, intrygujące swą prostotą kamienne i brązowe kręgi i krążki z otworami były znane w Chinach już w okresie archaicznym. I może to samo coś, co stanowiło o ich mocy wtedy, nadaje im wartość teraz, gdy przeszmuglowane z dawnych cesarskich kolekcji trafiają na rynek antykwaryczny. Jeśli zachowa się do tego oryginalny, stary futerał z imperialnymi pieczęcia­ mi, to będzie on czytelną gwarancją, że ten właśnie przedmiot swoją mocą intrygował już władców dawnych dynastii. Trafi on na aukcję zorganizowaną przez któryś z wielkich domów aukcyjnych, w Londynie lub Hongkon­ gu, specjalnie dla tego jednego obiektu, pod hasłem „bar­ dzo ważny dysk rytualny bi" Kształty i rzeczy najprostsze najlepiej materializują odwieczność - czy będą to niewielkie kółka z muszli, o prze­ szłości których tyle wiedzieli Trobriandczycy, czy monstrual­ ne kręgi z innych wysp mórz południowych, istne kamienie młyńskie, które przyciągają do siebie magnetycznie nawet w antykwariacie, w stolicy któregoś z dawnych kolonialnych mocarstw. Albowiem moc mają w sobie nie tylko przedmioty wy­ stawne, bogate, naładowane pięknem. Tak, one też dają po­ czucie obcowania z transcendencją. Kiedy zwiedzając kate­ dralny skarbiec albo przycerkiewne muzeum patrzę na wy­ jątkowej roboty złoty pektorał czy prawosławny krzyż z rę­ kojeścią, myślę o tym, jak konający kardynał lub archimandryta wczepiał się weń kurczowo na łożu śmierci, by palca­ mi czuć, że Zbawiciel go nie opuszcza. Gdy biorę do ręki pa­ rę imponująco masywnych, wymyślnych noży rytualnych, wiem jak czuł się lamajski ofiarnik w czasie ceremonii wy­ ganiania zła, składając ofiarę z człowieka-kukły „dzolig". Parafernalia są potężną gwarancją mocy każdego aktu reli­ gijnego. Oczywiście moc ma w sobie tylko przedmiot prawdziwy, a nie byle jaki zakup - owoc krótkotrwałej przygody w super­ markecie, zrodzony z przelotnego związku klienta z wielką nierządnicą rynku. O przedmiocie-gadżecie wiadomo, że przeleci przez nasz dom - w stadzie innych - pokonując w błyskawicznym tempie drogę między wózkiem zakupo­ wym a śmietnikiem. Przedmiot prawdziwy jest nieśmiertelny. O wrzuconych w potlaczu do ogniska miedzianych płytach będzie się jeszcze długo pamiętać. Zawsze byli i będą ikonoklaści i hunwejbini, Savonarolowie, Attylowie i rzecznicy mód, które uczą nas nie znosić designu z minionego sezonu. Ale to rzecz jest w końcu naszą jedyną wiecznością. Znany aforyzm, mówiący że człowiek jest epizodem w dziejach przedmiotu wywoła u kolekcjonera mniej odruchowy sprze­ ciw niż u innych. Rzeczy zmuszają nas do myślenia o wieczności, i to w obu kierunkach - zarówno w przyszłość, w długo-wieczność, jak i w przeszłość, w od-wieczność. Jak srebrne naczy­ nie chrzcielne, upamiętniające siedem pokoleń rodu Castorpów, ewokujące w małym Hansie to „na pół marzycielskie, na pół niepokojące uczucie czegoś płynącego i zarazem sto­ jącego, jakiegoś zmiennego trwania, które miało w sobie rytm i powrotu, i zawrotnej jednostajności". Żeby zakorzenić nas w przeszłości, przedmiot musi być sam w niej dobrze zakotwiczony. Dlatego tak ważny jest znak wytwórcy - sygnatura autora, stempel warsztatu, cienko gra­ werowane inicjały zegarmistrzów kolejno reperujących stary mechanizm czy grubo, stolarskim ołówkiem napisane nume­ ry na dnie szuflad komody, by łatwiej pasowały. Zakorzenie­ nie w kulturowym kontekście stanowi o tożsamości. Stary turkmeński dywan ma cechy stylowe, umożliwiające jego identyfikację nie tylko z plemienną grupą Erzari, ale wręcz z okolicą miasteczka Dali nad Amu-darią, gdzie musiał po­ wstać; współczesny dywan afgański nie daje patrzącemu tej możliwości tropienia rodowodu - jest zbieraniną wzorów, z których każdy należał kiedyś do innej grupy rodowej, okre­ ślał konkretną, odmienną proweniencję. Dzięki rzeczom wybiegamy też w przyszłość. To one zmuszają zbieracza do pomyślenia o potomkach, o spadko­ biercach, o przyszłych oglądających. Zakorzeniając nas w przeszłości i wyrastając w przyszłość przedłużają naszą eg­ zystencję. Jednocześnie, w innym wymiarze, poszerzają ją, rozbudowując naszą osobowość i tożsamość kulturalną. Tak­ że ktoś, kto nie ma ochoty ograniczać się do tożsamościowe­ go emploi, zdeterminowanego przez tradycję rodzinną i jej pamiątki, może zbudować inną tożsamość z obiektów groma­ dzonych osobiście. Może wyrwać się z ograniczeń własnej kultury i własnego horyzontu zachowań. Zbierając exotica dotykam rzeczywistości najodleglejszej, obcując z chińszczyzną cofam się w przeszłość najdalej jak mogę. Pijąc her­ batę przy niskim stole, który był niegdyś „łożem opiumo­ wym" w chińskiej palarni opium nie staję się starym Chiń­ czykiem, ale łatwiej mi wejść wyobraźnią w tamten świat. Na przekór osławionej alternatywie „być albo mieć" upie­ ram się, że „mieć" (zbiór rzeczy) niesie tę samą wartość du­ chową, co „być" (zbieraczem rzeczy). 3 4 PRZYPISY 1 Przypomina o tym etnologia skandynawska - patrz np. L.Otto, L. Pedersen, Collecting oneself. Life stories and objects of memory, „Ethnologia Scandinavica", vol. 28, 1998, s. 77-92 G. N . Potanin, Ocerki severo-zapadnoj Mongoła, S. Peterburg 1881, s. 120 2 5 T. Mann, Czarodziejska góra, Warszawa 1956, s. 48 Przegląd takich współczesnych postaw wobec pamiątek daje B. Rogan, Things with a history - and other posessions, „Ethnologia Scandina­ vica", vol. 28, 1998, s. 93-107. Tamże podstawowa literatura do tak rozu­ mianej przez współczesną antropologię anglosaską „materiał culture". 4 123 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c113f88b11435f6b3e9fe3ef037bd15f.pdf 47b61391627f050c761bed0825aa6a09 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2707 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2518 Title A name given to the resource Przedmiot, podróż, miejsce mityczne / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.134-139 Creator An entity primarily responsible for making the resource Radkowska, Magdalena Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Przedmiot, podróż, miejsce mityczne Projekt netnologii Magdalena Radkowska Zbyt długo żyliśmy pod terrorem niedościgłej doskonałości Demiurga (...) zbyt długo doskonałość je­ go tworu paraliżowała naszą własną twórczość. Nie chcemy z nim konkurować. Nie mamy ambicji mu do­ równać. Chcemy być twórcami we własnej niższej sferze, pragniemy dla siebie twórczości, pragniemy roz­ koszy twórczej, pragniemy -jednym słowem - demiurgii. Bruno Schulz Nazywam się Adam Niezgódka, mam dwanaście łat i już od pół roku jestem w Akademii Pana Kleksa. W domu nic mi się nigdy nie udawało. Zawsze spóźniałem się do szkoły, nigdy nie zdążyłem odrobić lek­ cji i miałem gliniane ręce. Wszystko upuszczałem na podłogę i tłukłem, a szklanki i spodki na mój widok pękały i rozlatywały się w drobne kawałki, zanim jeszcze zdążyłem ich dotknąć. Nie znosiłem krupniku i marchewki, a właśnie codziennie dostawałem na obiad krupnik i marchewkę, bo to pożywne i zdrowe. Kiedy na domiar złego oblałem atramentem parę spodni, obrus i nowy kostium mamy, rodzice postanowi­ li wysłać mnie na naukę i wychowanie do pana Kleksa. (...) Wszystkie furtki [w murach Akademii] pro­ wadzą do rozmaitych sąsiednich bajek, z którymi Pan Kleks jest w bardzo dobrych i zażyłych stosunkach. Na każdej furtce jest tabliczka z napisem wskazującym, do której bajki prowadzi. Są tam wszystkie bajki pana Andersena i braci Grimm, bajka o dziadku do orzechów, o rybaku i rybaczce, o wilku, który udawał Żebraka, o sierotce Marysi i krasnoludkach, o Kaczce-Dziwaczce i wiele innych. Nikt nie wie dokładnie, ile jest tych furtek bo kiedy je zacząć liczyć, nie można się nie pomylić i po chwili nie wiadomo już, co się naliczyło przedtem. Jan Brzechwa Jest zwykłym, najczęściej szarym pudełkiem. Albo zbio­ rem kilku pudełek. Ale to nie ma znaczenia. Równie dobrze mógłby być wielkim, czerwonym, miękkim sercem, dmucha­ ną kaczką, przezroczystą kulą z migającymi w środku świa­ tełkami czy pamiątką z sypiącym śniegiem. Przedmiot ten jednak zajmuje w domu (i nie tylko w domu) sporo miejsca wymaga zbudowania pewnej przestrzeni wokół siebie, naj­ chętniej czegoś na wzór świętego kąta (często wręcz osobne­ go - cichego i czystego pokoju), lubi być pielęgnowany, od­ kurzany i traktowany z szacunkiem. Wymaga od swoich użyt­ kowników choć nieznacznej wiedzy na temat swojej budowy i zasad funkcjonowania. Już dawno przestał być czymś elitar­ nym i dostępnym tylko dla wybrańców, ale nadal jest szano­ wany i podziwiany. Komputer jest jednym z tych wielu przedmiotów (cho­ ciaż nazywanie go przedmiotem budzi pewne opory), który odsyła nas gdzieś głębiej, do innej rzeczywistości, pomaga przekraczać granice i otwierać się na świat. Tutaj można wskazać jego podobieństwo na pewno do książek, Schulzowskich znaczków pobudzających wyobraźnię, rodzinnych zdjęć, pocztówek, instrumentów muzycznych, radia, telewi­ zora, gier planszowych, obrazów francuskich impresjoni­ stów, zestawu Perky Pat z Dickowskich Trzech stygmatów Palmera Eldritcha, dioramy Daguerre'a, małego kryształku LSD, barokowego malarstwa sufitowego, filmu, fotoplasty­ konu i wielu innych rzeczy będących pewno nieodłącznym atrybutem kultury. Komputer jednak dawno już przekroczył granicę czystej wyobraźni czy iluzji, a może przez swoją definicyjną zerojedynkowość i matematyczną strukturę od początku im zaprze­ czał. Więc nie tutaj chyba trop jego antropologicznego pozna­ nia. Nie interesuje mnie też jako przedmiot sam w sobie, ja­ 134 ko zbiór układów scalonych. Chciałabym się zastanowić nad przestrzenią, którą tworzy nie wokół siebie, ale przez siebie nie sam jeden - ale cała ich gigantyczna rodzina umożliwia­ jąca spotykanie się milionom ludzi na całym świecie, podróżowanie nieskończonej liczby informacji, przestrzenią niematerialną, ale też nie czysto mentalną. Przestrzenią wir­ tualną, choć lepiej i ściślej jest mówić o niej cyberprzestrzeń. Czym jest zatem cyberprzestrzeń? Trudno to jednoznacz­ nie zdefiniować. William Gibson, autor prekursorskiego dla cyberpunku Neuromancera: Cyberprzestrzeń. Mimowolna halucynacja... danych, wyabstrahowanych z banków każdego komputera, przedstawionych graficznie w systemie ludzkim. Niewyobrażalna złożoność. Linie światła sięgającego nieprzestrzeni umysłu, zbitki i konstelacje danych (za: Davis 1998, 108). Jednak pójść tropem pisarzy książek tego gatun­ ku, to chyba przekroczyć kompetencje antropologa na rzecz wizjonera. Nie potrafimy jeszcze żyć dosłownie na tym ob­ szarze i cały czas możemy określać się tylko nawzajem po­ przez relacje: ja przed monitorem, a sieć informacji, bank da­ nych, przekazy od innych użytkowników, gry komputerowe itd. ukazujące mi się na ekranie. I na tym etapie naszych wza­ jemnych stosunków chciałabym się zatrzymać, ze świadomo­ ścią tego, że one właśnie otwierają pole dla nowych doświad­ czeń i procesów poznawczych, one niewątpliwie mają wpływ na postrzeganie czasu, przestrzeni i innych kosmicznych ka­ tegorii. Wielu autorów widzi w cyberprzestrzeni realizację wiel­ kich, odwiecznych marzeń ludzkości o porzuceniu własnej cielesności, o świecie bez nieczystości, bólu i śmierci, nieo­ graniczonego narcyzmu i doskonałego samopoczucia. Rze­ czywistość całkowicie odwracalną, w której podjęte decyzje nie są ostateczne, która daje możliwość przełamania wszel- �kich ograniczeń materii. Jest także czystą demokracją i rów­ nouprawnieniem. Nasza tożsamość może być kształtowana niezależnie od naszej cielesności, historii czy doświadczeń. Każdy ma możliwość brania wszystkiego, co w cyberprze­ strzeni się znalazło, ale także dania, zostawienia cząstki sie­ bie, na którą rzeczywistość nie musi mieć ochoty. Nawet je­ śli nie mamy nic do powiedzenia, możemy powiedzieć i nie ma znaczenia, czy ktoś nas słucha. Nie polega to tylko na ilu­ zji kontaktów międzyludzkich. Te kontakty rzeczywiście ist­ nieją. Tu ludzie porozumiewają się naprawdę, lepiej niż w ja­ kiejkolwiek ziemskiej komunie. Cyberprzestrzeń jawi się nam jako spełnienie Wielkiej Ucieczki od świata, który się nie sprawdził, ku temu, który spełnienie nie tylko obiecuje, ale i umożliwia. Dla niektórych jest nawet formą obiecanego zbawienia, religijnego osiągnięcia poprzez technologię (por. Bóhme 1996). Obok oczywiście postawy tak bardzo afirmującej popular­ na jest postawa wręcz przeciwna: tę znamy chyba najlepiej: dehumanizacja, egoizm, postawa nieuznawania dotychczaso­ wych wartości kształtujących etykę, negacja historii, a przez to kultury, nieodróżnianie prawdy od fałszu, itp. To, co pewne i zachwycające to interaktywność. I nie jej złudzenie, jak w przypadku telewizji, gdzie ma się pozór możliwości wyboru, poprzez istnienie czterdziestu kanałów, a w rzeczywistości nadal jest się całkowicie biernym, ale prawdziwa, dwustronna wymiana. Cyberprzestrzeń nato­ miast - przynajmniej dotąd - proponuje raczej akceptację niż dominację. Nie jest to narzędzie transmisji z kilku ośrodków (jak prasa, radio czy telewizja), ale interaktywnej komunika­ cji między grupami ludzkimi, umożliwiające kontaktowanie się niejednorodnych wspólnot (...) telewizja i prasa są narzę­ dziem dezinformacji i manipulacji znacznie skuteczniejszym od Internetu, ponieważ mogą narzucić „jedyną " wizję rzeczy­ wistości i uniemożliwić krytyczną reakcję i konfrontację odmiennych stanowisk. (Levy 1997, 53). Oto ziszczenie ma­ rzenia o równouprawnieniu języków, spełniony projekt lyotardowskiego uprawomocnienia przez paralogię. Jak ja zamierzam opisać tę ogromną, choć fizycznie nie i stniejącą, przestrzeń? Oczywiście przez analogię: najmodniej, pewno najłatwiej, a może i najlepiej. Zacznę od klasyki, z nadzieją, że nikt nie poczyta mi tego za profanację. Jeszcze tylko muszę zaznaczyć, że to, na czym chciałabym się skupić, to Internet - niewyobrażalna sieć danych, rozkraczona ośmiornica milionów komputerów trajkoczących jeden do drugiego jak świat cały i szeroki, wypełniających dokumenty, dostarczających serwisów danych i zbliżających do siebie sieciowych użytkowników poprzez rozmaitość wspólnych przestrzeni (Davis, 110). W dużej mierze jednak moje refle­ ksje dotyczą całej cyberprzestrzeni. W poszukiwaniu innego świata, w wykraczaniu poza ob­ szar naszej rzeczywistości człowiek specjalizuje się od daw­ na. Niewątpliwie istniejące granice realności, historycznego i biologicznego uwarunkowania przeszkadzają mu, choć dają bezpieczeństwo. Co zrobić, aby przekroczyć tę barierę? Moż­ na podróżować (o tym później), można medytować, poddać się pustyni, zagłębić się w ciekawej lekturze itd. Można też szukać Inności w marzeniu sennym, fantazji i wyobraźni. Tą drogą idzie Bruno Schulz (przepraszam jeśli uprościłam po­ przez nazwanie stanów, które wprowadza mały Józef, chodzi tylko o zarysowanie sytuacji). I jego opisy mają nam pomóc nawiązać rozmowę ze współczesną technologią. Mieszkaliśmy w rynku, w jednym z tych ciemnych domów o pustych i ślepych fasadach, które tak trudno od siebie odróżnić. Daje to powód do ciągłych omyłek. Gdyż wszedłszy raz w niewłaściwą sień na niewłaściwe schody, dostawało się zazwyczaj w prawdziwy labirynt obcych mieszkań, ganków, niespodzianych wyjść na obce podwórza i zapominało się o początkowym celu wyprawy, ażeby po wielu dniach, wraca­ jąc z manowców dziwnych i splątanych przygód, o jakimś szarym świecie przypomnieć sobie wśród wyrzutów sumienia dom rodzinny. (Schulz, 1994, 27) Internet to oczywiście cho­ dzenie, spacerowanie, jak się później okaże także podróżowa­ nie i żeglowanie. W każdym razie na pewno szukanie. Ale czy czegoś konkretnego? Z początku często tak. Jednak szyb­ ko zamienia się to właśnie w błądzenie bez konkretnego ce­ lu, bez wyznaczenia punktu dotarcia. Ciągłe skręcanie w boczne uliczki, ni stąd, ni zowąd powracanie do tego same­ go miejsca, by szybko stracić z oczu pozorną mapę, która okazuje się być niemożliwa. Błądzenie, by nagle, bez żad­ nych problemów wrócić do domu rodzinnego. Labirynt - tak niewątpliwie pasuje tu ten mityczny, symboliczny, a nade wszystko archetypiczny pomysł na wędrówkę. Ale w Interne­ cie zawsze mamy funkcję „wstecz" - to nić Ariadny. Mamy także możliwość po prostu z niego zrezygnowania poprzez wyjście z programu - to otworzenie oczu, tak jak w przypad­ ku gry wyobraźni. Brak w tym labiryncie tylko Minotaura, bo nie ma tam centrum. Czy chodzenie po sieci jest bezpieczne? Fizycznie niewąt­ pliwie tak. Brak jakiegokolwiek uświadamianego ryzyka. Może jednak stać się nałogiem, tak jak nałogiem stają się po­ noć podróże. Można także wejść w miejsce dla nas nie prze­ znaczone i poznać zakamarki ciemnego świata, zbyt wcze­ śnie zostać poddanym inicjacji, zdobyć doświadczenie nie zawsze łatwe, można nagle znaleźć się w dzielnicy nowojor­ skich artystów, niczym bohater „Po godzinach", można za­ błądzić na ulicę Krokodyli, gdzie wyzywająco ubrane, w dłu­ gich koronkowych sukniach przechodzą prostytutki. Mogą to być zresztą żony fryzjerów lub kapelmistrzów kawiarnianych. Idą drapieżnym, posuwistym krokiem i mają w niedobrych, zepsutych twarzach nieznaczną skazę, która je przekreśla; ze­ zują czarnym, krzywym zezem lub mają usta rozdarte, lub brak im koniuszka nosa. Lecz Mieszkańcy miasta dumni są z tego odoru zepsucia, którym tchnie ulica Krokodyli. Nie ma­ my potrzeby niczego sobie odmawiać - myślą z dumą - stać nas i na prawdziwą wielkomiejską rozpustę (s. 83). W Internecie także nikt niczego sobie nie odmawia. Słyn­ na jest już tamtejsza rozpusta, nagie ciała proszą o to, by cho­ ciaż je obejrzeć. Rozpusta w Internecie nie zna granic. Także znajdziemy w nim tandetność i jarmarczność rodem z dzisiej­ szego Montmartre'u i Schulzowskiej ulicy Krokodyli. Bły­ skotki, świecidełka, istne targowisko próżności. Ale są też rzeczy istotne, ważne i ciekawe. Do nich próbujemy dotrzeć ulegając nieraz czarowi internetowych prostytutek - jak w prawdziwej podróży. I dlatego może Jest lekkomyślnością nie do darowania wysyłać w taką noc młodego chłopca z mi­ sją ważną i pilną, albowiem w jej półświetle zwielokrotniają się, plączą i wymieniają jedne z drugimi ulice. Otwierają się w głębi miasta, żeby tak rzec, ulice podwójne, ulice sobow­ tóry, ulice kłamliwe i zwodne. Oczarowana i zmylona wyo­ braźnia wytwarza złudne plany miasta, rzekomo dawno zna­ ne i wiadome, w których te ulice mają swe miejsce i nazwę, a noc w niewyczerpanej swej płodności nie ma nic lepszego do roboty, jak dostarczać wciąż nowych i urojonych konfigu­ racji. Te kuszenia nocy zimowych zaczynają się zazwyczaj niewinnie od chętki skrócenia sobie drogi, użycia niezwykłe­ go lub prędszego przejścia. Powstają ponętne kombinacje 135 �Do.tęp do wpiło ATM przez: zwykłe linie telefoniczne, stale tacza dzierżawione, KOMERTEL, ISDN, POLPAK, VSAT. Oferujemy: Whine konto w Internecie w ciągu 30 minut. Modemy i oprogramowanie przeznaczone do pracy w sieci. Instalacje oprogramowania, modemów i serwerów w siedzibie Mienia. Szkolenia związane z Internetem: od podstawowych po specjalistyczne. Możliwośi bezpłatnego wykorzystania serwera 'i World Wide Web do promocji swo/е/ firmy. przecięcia zawiłej wędrówki jakąś nie wypróbowaną prze­ cznicą (s. 68). Czym się różni świat sklepów cynamonowych od s'wiata Wide webl Zapachem, którego w tym drugim brak, onirycznością karzącą przymykać oczy wyobrażając sobie Schulzowskie krainy, a może naszym do nich stosunkiem. Świat cyberprzestrzeni wiecznie jest otwarty dla swoich użytkowni­ ków, w tym sensie nie ma granic. Można po nim podróżować, ale można go także tworzyć. Od początku do końca zrobiony jest przez człowieka - na wzór i podobieństwo tegoż. Nawet kiedy ręka poety dotknie go i zostawi tam ślad, znajdzie się on obok miliardów innych śladów i nie ma większego wpły­ wu na całokształt. Swoista addytywność cyberprzestrzeni i pewne równouprawnienie składających się nań klocuszków (przynajmniej na razie, nie wykluczam, że to się może zmie­ nić) jest jednym z czynników, który nie pozwala nam mówić 0 niej jako o świecie w pigułce, nie do końca broni się także nazwanie jej mikrokosmosem, a tym bardziej zwierciadłem rzeczywistości. Co najwyżej możemy mówić o marnej meta­ forze współczesności. Jest nową jakością, nowym tworem, wiecznie na nas otwartym i czekającym na ciekawe uzupeł­ nienia. Jest także miejscem spotkań ludzi z całego świata, za­ negowaniem przestrzeni fizycznej, gwoździem do trumny Euklidesa. World Wide Web na nas czeka, chatlisty z nami rozmawiają (te drwią już z wszelkich tradycyjnych zasad 1 ograniczeń konwersacji), a gry komputerowe zabawiają. Świat Schulza przed nami ucieka, jest tak fascynujący, że chcemy się w nim znaleźć, ale to wymaga ogromnego wysił­ ku. W przeciwieństwie do cyberprzestrzeni, która dostępna jest dla każdego, sklepy cynamonowe pojawiają się, by zaraz zniknąć, ulotnić się i rozpłynąć. Są czystym, nieziszczalnym marzeniem, a Internet marzenie urzeczywistnił, tym samym je likwidując. Powróćmy jeszcze raz do samych cynamonowych skle­ pów: słabo oświetlone, ciemne i uroczyste ich wnętrza pach­ niały głębokim zapachem farb, laku, kadzidła, aromatem da­ lekich krajów i rzadkich materiałów. Mogłeś tam Znaleźć ognie bengalskie, szkatułki czarodziejskie, marki krajów daw­ 1 136 no zaginionych, chińskie odbijanki, indygo, kalafonium z Malabaru, jaja owadów egzotycznych, papug, tukanów, żywe sa­ lamandry i bazyliszki, korzeń mandragory, norymberskie me­ chanizmy, homunkulusy w doniczkach, mikroskopy i lunety, a nade wszystko rzadkie i osobliwe książki, stare folianty peł­ ne przedziwnych rycin i oszałamiających historyj (s. 69). Cyberprzestrzeń nie jest poezją, brak jej cynamonowego zapachu i swoistej subtelności, aleja wierzę, że podczas mo­ ich wędrówek po tej nieograniczonej krainie dotrę kiedyś na ulice świata sklepów cynamonowych, do jego najciekaw­ szych zakamarków i znajdę w nich elementy, o których zapo­ mnieć i których odrzucić nie warto. Bez tej wiary nie byłoby sensu po takiej rzeczywistości podróżować, a traktowanie jej tylko i wyłącznie instrumentalnie jako narzędzia i bazy da­ nych wydaje się być niemożliwe. Zbyt dużo czasu się jej po­ święca, zbyt dużo uwagi na niej skupia, za wiele tam świeci­ dełek i koronek, tandety i mądrych słów, by móc nie zatrzy­ mywać się, a tylko wyszukiwać proste informacje na temat. Pamiętam, kiedy ostatnio podróżowałam po Internecie w po­ szukiwaniu wirtualnej superdziewczyny Lary Croft, to ani ra­ zu nie zostałam zaspokojona informacjami, ciągle chciałam wiedzieć więcej i więcej zobaczyć. Cały czas ma się bowiem świadomość, że można jeszcze znaleźć ciekawsze rzeczy, że źródło jest niewyczerpane, a na dodatek po drodze tyle inte­ resujących dygresji. Co jeszcze urzeka w cyberprzestrzeni? Obiecuje ona speł­ nić marzenia każdego podróżnika - poprzez postawienie sto­ py na obcej ziemi oswaja się ją, ogarnia, poznaje, a tym sa­ mym opanowuje. Podróż jest równa podbojowi. Sieć pokazu­ je świat już podbity i ogarnięty - zapisany i paradoksalnie ca­ ły czas otwarty na nasze dodatki. Chaos opanowany. Złudze­ nie wszechwiedzy, bo cała wiedza ludzkości jest w zasięgu naszej ręki. Banki danych zawsze są do naszej dyspozycji, więc my - my jako ludzkość - wiemy wszystko. Potencja nieograniczona kusi obietnicą ogarnięcia i poznania wszech­ rzeczy. Cyberprzestrzeń odsłania pragnienia o wiele starsze niż komputery cyfrowe: mistyczne pragnienie świadomości totalnej, magiczne pragnienie totalnej kontroli nad informa- �puchnie i rośnie w pustą, wydętą narośl, wystrzela szara i lek­ cją. Ze swymi nieskończonymi granicami i rozległą hierar­ ka wegetacja puszystych chwastów, bezbarwnych włochatych chią galaktyk i konstelacji, drogami i miastami, cyberprze­ maków, zrobiona z nieważkiej tkanki majaku i haszyszu. Nad strzeń jest czymś' więcej niż mapą - jest kosmosem. Jeden całą dzielnicą unosi się leniwy i rozwiązły fluid grzechu i do­ Z etapów przejścia przez Corpus Hermeticum zawiera zbiór my, sklepy, ludzie wydają się niekiedy dreszczem na jej go­ tekstów ezoterycznych z późnego antyku, które stały się pod­ rączkującym ciele, gęsią skórką na jej febrycznych marze­ stawą europejskiej magii, alchemii i innych gnostycznych niach. Nigdzie, jak tu, nie czujemy się tak zagrożeni możliwo­ wzlotów - ujawniony Umysł mówi do Hermesa Trismegistuściami, wstrząśnięci bliskością spełnienia, pobladli i bezwła­ sa: „Jeżeli obejmiesz myślą wszystkie rzeczy jednocześnie, dni rozkosznym struchleniem ziszczenia. Lecz na tym się też czasy, miejsca, substancje, jakość i ilość, być może zrozu­ kończy. miesz Boga". (Davis, 108) Czy jednak nie za duże znaczenie nadajemy sieci i jej Przekroczywszy pewien punkt napięcia, przypływ zatrzy­ przestrzeni? Czy niebawem nie dostrzeżemy w niej faktycz­ muje się i cofa, atmosfera gaśnie i przekwita, możliwości nego podobieństwa do ulicy Krokodyli? (Teraz pozwolę so­ więdną i rozpadają się w nicość, oszalałe szare maki ekscyta­ bie na jeszcze jeden długi cytat, uważam bowiem, że opis uli­ cji rozsypują się w popiół. cy dokonany przez Schulza może być wykorzystany jako bar­ Będziemy wiecznie żałowali, żeśmy wtedy wyszli na chwi­ dzo celny literacki komentarz między innymi do zjawiska cy­ lę z magazynu konfekcji podejrzanej konduity. Nigdy nie tra­ berprzestrzeni i moich o niej refleksji.) fimy już doń z powrotem. Będziemy błądzili od szyldu do szyl­ A jednak - a jednak czy mamy zdradzić ostatnią tajemni­ du i mylili się setki razy. Zwiedzimy setki magazynów, trafimy cę tej dzielnicy, troskliwie ukrywany sekret ulicy Krokodyli? do całkiem podobnych, będziemy wędrowali przez szpalery książek, wertowali czasopisma i druki, konferowali długo Kilkakrotnie w czasie naszego sprawozdania stawialiśmy i zawile z panienkami o nadmiernym pigmencie i skażonej pewne znaki ostrzegawcze, dawaliśmy w delikatny sposób wy­ piękności, które nie potrafią zrozumieć naszych życzeń. raz naszym zastrzeżeniom. Uważny czytelnik nie będzie nie przygotowany na ten ostateczny obrót sprawy. Mówiliśmy Będziemy się wikłali w nieporozumieniach, aż cała nasza 0 imitatywnym, iluzorycznym charakterze tej dzielnicy, ale sło­ gorączka i podniecenie ulotni się w niepotrzebnym wysiłku, wa te mają zbyt ostateczne i stanowcze znaczenie, by określić w straconej na próżno gonitwie. połowiczny i niezdecydowany charakter jej rzeczywistości. Nasze nadzieje były nieporozumieniem, dwuznaczny wygląd Język nasz nie posiada określeń, które by dozowały nieja­ lokalu i służby - pozorem, konfekcja była prawdziwą konfek­ ko stopień realności, definiowały jej giętkość. Powiedzmy bez cją, a subiekt nie miał żadnych ukrytych intencyj. Świat ko­ ogródek: fatalnością tej dzielnicy jest, że nic w niej nie do­ biecy Ulicy Krokodylej odznacza się całkiem miernym zepsu­ chodzi do skutku, nic nie dobiega do swojego definitivum, ciem, zagłuszonym grubymi warstwami przesądów moral­ wszystkie ruchy rozpoczęte zawisają w powietrzu, wszystkie nych i banalnej pospolitości. W tym mieście taniego materia­ gesty wyczerpują się przedwcześnie i nie mogą przekroczyć łu ludzkiego brak także wybujałości instynktu, brak niezwy­ pewnego martwego punktu. Mogliśmy już zauważyć wielką kłych i ciemnych namiętności. bujność i rozrzutność - w intencjach, w projektach i antycy­ Ulica Krokodyli była koncesją naszego miasta na rzecz pacjach, która cechuje tę dzielnicę. Cała ona nie jest niczym nowoczesności i zepsucia wielkomiejskiego. Widocznie nie innym jak fermentacją pragnień, przedwcześnie wybujałą stać nas było na nic innego jak na papierową imitację, jak na 1 dlatego bezsilną i pustą. W atmosferze nadmiernej łatwości fotomontaż złożony z wycinków zleżafych, zeszłorocznych ga­ kiełkuje tutaj każda najlżejsza zachcianka, przelotne napięcie zet, (s. 83, 84) �Po tej dłuższej refleksji, która nie musi być odczytywana jako jednoznaczna krytyka, a moją intencją umieszczenia jej w tym miejscu była raczej pewna obawa, a może nawet deli­ katna przestroga przed beztroskim poddaniem się uwiedzeniu temu urzekającemu światu, wróćmy do podróżowania. Czy to kwestia atrakcyjności tkwiącej w samej metaforze podróży czy faktyczne podobieństwo, że używa się tego określenia nagminnie przy omawianiu cyberprzestrzeni? Już wcześniej zarysowałam pewne cechy wskazujące, że nie jest to przypa­ dek. Spróbuję pójść jeszcze kawałek dalej. Podróż to niewąt­ pliwie poruszanie się w przestrzeni i w czasie. Sieć pozwala nam pokonać wszelkie granice, dostać w każde miejsce: jed­ no kliknięcie i Luwr, drugie i zwiedzamy Disneyland, trzecie poznajemy borgesowskie labirynty , itd. Podróżujemy po ca­ łym świecie, po wszystkim, co człowiek wymyślił i wsadził do komputera (jeśli coś tam jeszcze nie jest zapisane, to nic nie stoi na przeszkodzie, żeby to zrobić). Zostawiamy czas płynący w domu, aby poddać się innemu. Czas podróży jest czasem niezwykłym, bo odmiennym od porządku codzienno­ ści, bo toczącym się we własnym, swoistym rytmie. Jest cza­ sem nieciągłym, czasem bez przeszłości i bez przyszłości, jak­ by zawieszonym w innej, sobie właściwej rzeczywistości. Jest czasem, w którym możliwe są wydarzenia i sytuacje odmien­ ne od rutyny codzienności, nie mieszczące się w jej ramach. (Tarkowska, 1995). To się zgadza z podróżą internauty. Podróżny to ten zawieszony między początkiem a końcem, ten już nie w domu, ale jeszcze nie u kresu. Tutaj podróżują­ cy po sieci przypomina raczej skoczka z miejsca na miejsce, albo włóczęgę wielce ciekawego świata. Dla internauty nie istnieje strach, niebezpieczeństwo, techniczne ograniczenia. To czysta wędrówka, bezcielesna tułaczka. Ale podróż to tak­ że miejsce spotkań z innym, rozmów bardzo ważnych i tych niezobowiązujących, zostawiania śladów w nieoczekiwanych miejscach i ludziach. Wszystko się zgadza. Podróżując po In­ ternecie możemy gdzieś odpowiedzieć komuś na zadane py­ tania, dodać własne zdanie na liście dyskusyjnej, zwierzyć się wirtualnemu psychoanalitykowi. Na internetowym murze na­ pisać: „tu byłem". A ciągle przy tym jesteśmy w ruchu, prze­ mierzamy kilometry bajtów, aby poznać, dowiedzieć się, za­ smakować Nowego. A jednak przez to, że cyberprzestrzeń umożliwiła nam bycie równocześnie w kilku miejscach, wy­ eliminowała w jakimś stopniu czynnik czasu i stuprocentowo odległości. Także poprzez kontakty w sieci może tworzyć no­ we podziały społeczne oparte na wspólnych zainteresowa­ niach i możliwościach poruszania się w obrębie podobnych tematów. 2 Wszystko wskazuje na to, że mamy do czynienia z nową formą podróży, całkiem abstrahującą od fizycznych odległo­ ści i uniedogodnień terenu. Ale jednocześnie Internet, na tro­ chę już innym poziomie, prawdziwą (czy żeby tak nie warto­ ściować powiedzmy dotychczasową) podróż niweluje. Nie tylko pozwala będącemu w podróży na nieustanny kontakt z osobami pozostawionymi w domu, ale także daje możli­ wość obcowania ze swoją codzienną przestrzenią: chociażby przez możliwość włączenia ulubionej rozgłośni radiowej, przeczytania gazety lokalnej, dowiedzenia się o wynikach li­ gi piłkarskiej. Z drugiej strony kiedy włączy komputer, ma do czynienia z dokładnie tą samą cyberprzestrzenią, z którą ob­ cuje na co dzień. Internet naprawdę drwi sobie z geografii i skutecznie udaje mu się pokazać, że nie jest ona warta za­ chodu. Simon Penny twierdzi, że nie ma tu wcale jakiejś radykal­ nej zmiany, gdyż rzeczywistość wirtualna liczy sobie co naj­ 138 mniej dwa tysiąclecia. Śledząc w historii różne iluzje i marze­ nia o symulacji, wskazuje m.in. na teatry optyczno-mecha­ niczne. Jeden z nich miał być tak przedstawiony w ówczesnej prasie: Nikt chyba z odwiedzających wystawę nie zdoła się oprzeć pokusie (...) odbycia podróży mającej wszelki pozór prawdziwości, a nie narażającej na koszty i niebezpieczeń­ stwa (...) nawet na wzburzonym morzu wśród szalejących ży­ wiołów można w każdej chwili zejść na twardy grunt. Podob­ nie bezstresowo podróżował markiz de Selby: Podczas swego pobytu w Anglii, mieszkał przez pewien czas w Bath, skąd mu­ siał się udać w pilnej sprawie do Folkestone. Potraktował to w sposób raczej niekonwencjonalny. Zamiast pójść na dwo­ rzec i zasięgnąć informacji o pociągach, zamknął się w swo­ im pokoju zaopatrzony w duży wybór pocztówek ukazujących miejsca, przez które musiałby przejeżdżać podczas podróży Miał też wiele zegarów i barometrów oraz przyrząd do regu­ lowania lampy gazowej tak, by dostosować ją do zmieniają­ cego się na zewnątrz światła. Co działo się w jego pokoju i do czego posłużyły markizowi liczne instrumenty - tego dokła­ dnie nie wiemy. Wydaje się jednak, że po kilku godzinach wy­ szedł z pokoju przekonany, że był w Folkestone i że prawdo­ podobnie odkrył taki sposób podróżowania, który nie przypa­ dnie do gustu kompaniom kolejowym i okrętowym, (za: Pen­ ny 1996, 147). Internet jednak to nie iluzja rzeczywistości, on nie ma pre­ tensji do bycia doskonałą symulacją: to inna forma poznania, to nowy sposób kontaktowania się ze światem, oryginalne do­ świadczenie całej niemal kultury. I dlatego nie ma potrzeby traktowania rzeczywistości wirtualnej jako alternatywy dla rzeczywistości realnej, człowiek bowiem może wybrać obie. Jak bardzo, przynajmniej na razie, sieć nie może się obyć bez odniesienia do realności, świadczy między innymi metafory­ ka opisująca poruszanie się po Internecie. Tak więc obok podróżowania mamy wielce popularną nazwę: infostrada. In­ fostrada na wzór autostrady, z tym, że na tej pierwszej z ogromną prędkością przemieszczane są informacje (ponoć najdroższy produkt współczesnego świata). Podobnie ruch odbywa się tu nieustannie, tylko że nie ma ograniczeń ilo­ ściowych. Jednak poruszający się po sieci to ktoś mieszczący się na przeciwnym biegunie w stosunku do kierowcy tira czy innego auta. To wolno i z refleksem przemierzający wcale nie pustą i antyludzką (jak w przypadku autostrady) przestrzeń. On ma prawo zajrzeć, kiedy tylko chce, do ciekawego miej­ sca, kupić niepotrzebną rzecz, zatrzymać się nie tylko na pa­ pierosa. On ma prawo błądzić, skręcać i zapominać o celu. Może dlatego bardziej popularna jest jeszcze inna metafora: żeglowania, nawigacji i surfowania. O żeglowaniu mówią wszyscy: począwszy od poważnych redaktorów specjalistycznych gazet komputerowych, którzy na pewno obruszyliby się, gdyby ktoś powiedział im, że po­ sługują się metaforą, przez śmieszniastych piszących o grach komputerowych, do socjologów i teoretyków cyberprzestrze­ ni, w końcu i sami użytkownicy sieci. Żeglarskie artefakty bardzo często pojawiają się w reklamach sprzętu komputero­ wego czy w nazwach i czołówkach programów. Nic nie zna­ czący przypadek (Lakof i Johnson nie uznaliby tego tłuma­ czenia), zwykła atrakcyjność tak popularnej metafory czy może coś więcej w tym jest? Pójdźmy tropem trzeciego podejrzenia. Nawigacja morska jest gałęzią wiedzy, która umożliwia przeprowadzenie statku bezpieczną drogą z jednego punktu na powierzchni Ziemi do drugiego. (Czajewski 1986, 9). Bez­ pieczeństwo jest raczej zapewnione, chyba, że boimy się �komputerowych wirusów lub złośliwych hackerów. Co z że­ glarską wiedzą? Czy interżeglarz faktycznie posługuje się ja­ kąś konkretną techniką i umiejętnościami, aby dotrzeć do ce­ lu? Tak, jeśli wyznaczy sobie konkretny cel (a ten, jak wyżej wspomniałam, bardzo łatwo ulega zapomnieniu), to musi po­ znać, która przeglądarka jest najlepsza, gdzie szukać, jakich typów wiadomości itp. Musi starannie omijać przeszkody, nie dać się zdryfować na nieznane tereny i być cierpliwym. Jed­ nak większość nałogowych internautów ani myśli o narzuca­ niu sobie surowej dyscypliny, chyba że rachunek telefonicz­ ny przekroczy granice przyzwoitości . Raczej termin nawiga­ cja wskazuje na potrzebę dostania narzędzi i mapy do poru­ szania się po tej niewyobrażalnej przestrzeni. A może zakła­ da jakiś talent czy nabytą umiejętność, mimo wszystko ogar­ niania bezkresu. Ale tu żeglarzem może być każdy i żadnego patentu nikt nie wymaga. A co z surfowaniem, może ono okaże się lepszym określe­ niem. Jeśli uznać, że jest ślizganiem się po powierzchni, bez zagłębiania się (bo w tym kontekście głębi nie ma), jechaniem na fali, to dobrze. Jednak surfowanie to także cała otoczka: ko­ lorowe stroje, deska najlepszej firmy, długonogie dziewczęta, białozębni chłopcy. I tutaj znajdziemy analogię do Internetu. Surferzy mają kontakt z oceanem - w jakimś stopniu odpowie­ dnikiem cyberprzestrzeni, jako czymś nieogarnialnym, chao­ tycznym, bez widocznego końca, otwartym, nie narzucającym kierunku. Pełna dowolność wyboru. Surfer, podobnie jak inter­ nauta: idzie, żegluje, mówi dość, wraca. Bez zobowiązań, bez nocowania w obcym porcie, po prostu. I w tym jest bliższy mi­ łośnikowi sieci od swojego starszego brata żeglarza. Liczy się kontakt z wodą, ale nie z niebezpiecznym żywiołem. Chociaż internauta, podobnie jak żeglarz to ten, co ma dostęp do wiel­ kiego świata, ten, któremu nie wystarcza najbliższa okolica, ten, który pragnie poznania, ciągłego zrywania jabłka z drzewa wiadomości; ten drugi jest symbolem odwagi, siły, indywidu­ alności, życiowej mądrości. Zdarzają się jednak marynarze bez tej całej głębokiej ideologii, nawet u Josepha Conrada: Kapitan McWhirr pływał po powierzchni oceanów jak niektórzy ludzie prześlizgują się po latach życia, by łagodnie zapaść w spokoj­ ny grób, nieświadomi życia do ostatka, nie wiedząc, ile w nim 3 1 Chatlisty to coś na kształt internetowych kawiarni, miejsce niezobowią­ zujących pogawędek, nieraz bezsensownych dialogów; cieszą się ogrom­ ną popularnością wśród użytkowników. Podobną rolę spełniają grupy dyskusyjne (tematyczne), gdzie także każdy może w każdej chwili wy­ powiedzieć się i poznać wypowiedzi innych. zdrady, brutalności i przerażenia. I na morzu, i na lądzie, zda­ rzają się ludzie tak uprzywilejowani - lub tak lekceważeni przez los albo morze. (Conrad 1973, 31). Nie ma co jednak ukrywać, że większość bohaterów morza to ci doświadczający niebezpiecznego żywiołu, dotykający śmierci romantyczni he­ rosi lub szaleńcy. To bieda i ascetyczny styl życia, to wielkie ideały i legendy. A w sieci? Przeciwnie - bardziej barok niż ro­ mantyzm, raczej jarmark niż pustynia (bez wartościowania). Na statku jestem sam, muszę liczyć przede wszystkim na sie­ bie i tylko listy pomagają mi utrzymać kontakt z resztą świata. W sieci: z pozoru samotny przy komputerze, przez Internet kontaktuję się z masą ludzi. Nie mam prawa czuć się samotny, w każdej chwili mogę pogadać, cały czas mam świadomość równoczesnego istnienia w tej samej przestrzeni tłumu innych - mojej społeczności. To jeszcze raz warto zapytać, skąd to że­ glowanie w Internecie? Chodzi o nieistnienie wytyczonych szlaków, o wolność czy o poszukiwanie? A może sieć ma coś wspólnego z chińskimi morzami, o których znowu Conrad: Są to morza pełne zwyczajnych faktów, które mówią same za sie­ bie - wysp, mielizn, raf, bystrych i zmiennych prądów - skom­ plikowanych zjawisk, które jednak przemawiają do marynarza językiem jasnym i precyzyjnym, (s. 27). Woda, jako dobre określenie zjawiska, które tu staram się opisać, pojawia się jeszcze w innym kontekście. Telekomuni­ kacja i za nią to, co tworzy cyberprzestrzeń, zostały przez Pierre'a Levy przyrównane do biblijnego potopu: Drugi potop nigdy się nie skończy. Ocean informacji jest bez dna. Potop to nowa kondycja, z którą musimy się pogodzić. Nauczmy nasze dzieci pływać (nawigować?), utrzymywać się na powierzchni, a może nawet sterować. Wśród powszechnego falowania jed­ no jest pewne: idea stałego lądu jest przedpotopowa. Patrząc przez okienko swej arki Noe, to znaczy każdy z nas, jak okiem sięgnąć widzi inne arki. Płyną po wzburzo­ nym oceanie komunikacji numerycznej. Każda z nich dokona­ ła własnej selekcji. Każda pragnie ocalić różnorodność. Każ­ da chce przekazać informację. Arki będą dryfować bez końca po powierzchni wód. (s. 46). Teraz nie pozostaje mi nic inne­ go, jak patetycznie przypomnieć za starożytnymi: „Navigare necesse est, vivere non est necesse". 2 Notabene to właśnie borgesowski labirynt wydaje się być świetną me­ taforą internetowego świata. Chyba już nieraz wykorzystaną. Z takich czysto technicznych ograniczeń należy wskazać także na fakt. że wiele stron w Internecie jest płatnych, mogą dostać się na nie tylko po­ siadacze karty kredytowej. 3 BIBLIOGRAFIA: Bóhme, Hartmut 1996 Teologia leleobecności, tłum.: Aleksandra Ubertowska, „Maga­ zyn Sztuki", nr 10(2/96) Brzechwa, Jan 1968 Akademia Pana Kleksa, Warszawa Conrad, Joseph 1973 Tajfun, (w:) Tajfun i inne opowiadania, tłum.: Halina CarrollNajder, Warszawa Cząjewski, Jacek 1986 Nawigacja morska, Warszawa Davis, Frank 1998 Komputer. Wszechświat, tłum.: Marzena Beata Guzowska, „Ma­ gazyn Sztuki", nr 17 (1/98) Levy, Pierre 1997 Drugi potop, tłum.: Justyna Budzyk, „Magazyn Sztuki", nr 13-14 (1-2/97) Penny, Simon 1996 2 tysiąclecia rzeczywistości wirtualnej, tłum.; Jadwiga Węgrodzka, „Magazyn Sztuki", nr 9 (1/96) Schulz, Bruno 1994 Sklepy cynamonowe, Warszawa Tarkowska, Elżbieta 1995 Czas podróży, włóczęgi, wędrówki. „Res Publica nowa", nr 7-8 (82-83) 139 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ec4d2640b69f7b9a1b747117ab89fd48.pdf ab613fc94c8cee4eaa1abf64f46f69b9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2708 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2519 Title A name given to the resource Mikro-makro market / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.140-143 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dudziak, Maciej, J. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mikro-makro market przyjemność i groza ponowoczesnego rynku Maciej J . Dudziak Obcym jest każdy z nas, gdy wychodzi na ulicę M. Schluter i D. Lee, The R Factor 1. Schulz, Geertz a antropologia codzienności. Zamiast wstępu Bruno Schulz tak pisał o drohobyckim rynku: W sobotnie popołudnia wychodziłem z matką na spacer. Z pół­ mroku sieni wstępowało się od razu w słoneczną kąpiel dnia. Przechodnie, brodząc w złocie, mieli oczy zmrużone od żaru, jakby zalepione miodem, a podciągnięta do góry warga odsłania­ ła im dziąsła i zęby. I wszyscy brodząc w tym dniu złocistym mieli ów grymas skwaru (...) Rynek był pusty i żótty od żaru, wymieciony z kurzu gorącymi wiatrami, jak biblijna pustynia. 1 Schulz nie przypadkiem sytuuje swój dom właśnie w ryn­ ku. Rynek jest bowiem istotnym - jeśli nie najważniejszym miejscem, na którym wspiera się fundament podtrzymujący całe miasto. W rynku lub w jego okolicach mają miejsce naj­ ważniejsze wydarzenia Schulzowskiej prozy, owe mityczne bajania i historyje , wyznaczające sens każdego, nawet - wy­ dawałoby się - najbardziej banalnego zdarzenia w historii drohobyckiej agory. Oto bowiem: 2 Kupka obdartusów, ocalała w kącie rynku przed płomienną mio­ tłą upału, oblegała kawałek muru, doświadczając go wciąż na no­ wo rzutami guzików i monet, jak gdyby z horoskopu tych meta­ lowych krążków można było odczytać prawdziwą tajemnicę mu­ ru, porysowanego hieroglifami rys i pęknięć. Zresztą rynek był pusty. Oczekiwało się, że przed tę sień sklepioną beczkami w i niarza podjedzie w cieniu chwiejących się akacyj osiołek Sama­ rytanina, prowadzony za uzdę, a dwóch pachołków zwlecze tro­ skliwie chorego męża z rozpalonego siodła, ażeby go po chłod­ nych schodach wnieść ostrożnie na pachnące szabasem piętro. Schulz wychodząc od zdarzeń banalnych, prostych, co­ dziennych, przechodzi do rekonstrukcji mitycznych ciągów zdarzeń. W opisach przedmiotów, miejsc i ludzi: ... czuje się bliski odczuciom Antyku, sądzi, że swą kreację, swe fantazjowanie i snucie wywiódł z pogańskiego pojmowania ży­ cia, jak to już dla starożytnych genealogia własnego rodu pogrą­ żała się w micie po odejściu drugiej czy trzeciej generacji, a wzrok obrócony wstecz dostrzega! historię rodziny znajdującą swe rozwiązanie w mitologii. 5 Tak interpretowane codzienne zdarzenia, tkwiące swymi korzeniami w micie, lub korzystając z antropologicznego le­ ksykonu - w kulturze, można przerzucić intelektualny po­ most pomiędzy postulatami antropologii interpretatywnej i tym, co Clifford Geertz nazwał opisem zagęszczonym (thick description) , a bajaniem i historyjami Schulza. Różnice ba­ zują jedynie, jak mniemam, na stopniowalności rejestrowa­ nych wydarzeń, co znaczy, iż Geertz rozpoczyna od postulatywnej rejestracji wydarzenia, faktu kulturowego (np. walk kogutów na wyspie Bali), a kończy na skomplikowanej inter­ pretacji owych zarejestrowanych uprzednio zdarzeń. Schulz natomiast, wykorzystując - pomimo wszystko - przywileje należne literaturze, „odrzuca" ową stopniowalność akcji, koncentrując się wyłącznie na interpretacji, która u niego sui generis jest konstruowaniem mitu. 6 2. Dwa typy ponowoczesnego rynku 3 Studiując zachowania prawdopodobnie grupy włóczę­ gów - zdawałoby się banalnie pospolite - Schulz dochodzi do interpretacji, w której z prostego faktu społecznego, ja­ kim są owi „obdartusi", czyni kontynuację przypowieści bi­ blijnej. Zwykłe wydarzenie z drohobyckiego rynku nabiera w tym świetle mocy mitu dziejącego się stale i ciągle. Bo­ wiem: Zapominamy o tym - pisze Schulz w jednym ze swych esejów operując potocznym słowem, że są to fragmenty dawnych i wiecznych historyj, że budujemy, jak barbarzyńcy, nasze domy z ułamków rzeźb i posągów bogów. Najtrzeźwiejsze nasze poję­ cia i określenia są dalekimi pochodnymi mitów i dawnych histo­ ryj. Nie ma ani okruszyny wśród naszych idei, która by nie po­ chodziła z mitologii - nie była przeobrażoną, okaleczoną, przei­ stoczoną mitologią. 4 140 2.1. Typ pierwszy: mikromarkef Witnica jest 7-tysięcznym miasteczkiem położonym kil­ kanaście kilometrów od granicy z Niemcami. Ludność miasta i okolic rekrutuje się w znacznej liczbie z przesiedleńców z terenów Kresów Wschodnich I I Rzeczypospolitej. Brak tu ludności autochtonicznej zarówno pochodzenia polskiego, jak i niemieckiego. Głównym rynkiem w liczącej blisko 20 tysięcy mie­ szkańców gminie są place położone w centrum miasta oraz łączące je ulice. Znaleźć tu można różnorakie sklepy w wiel­ kiej ilości, okolicznościowe i stałe targi, na których kupić można przemycane zza wschodniej i zachodniej granicy pa­ pierosy i alkohol, spędy bydła, koni i trzody, targowiska pło­ dów rolniczych, bary i pijalnie piwa, w których zawsze spo­ tkać można przemytników, pijaczków i drobnych złodziei, 8 �których osobną kategorią jest tzw. jurna, czyli grupy „awan­ turniczych" młodzieńców wyruszających za zachodnią grani­ cę w poszukiwaniu „łupów" pochodzących z kradzieży. Wśród starych kamienic odszukać można zakłady szewskie, fryzjerskie czy trumienne, kawiarnie i cukiernie, w których obok „zwyczajowych" usług zrealizować można również za­ mówienie na samochód czy „spożywkę" zza rzeki. W dni od­ pustów, kiermaszy czy wyprzedaży kupić można poniemiec­ ką książkę, plastikową relikwię lub najnowszej marki szwaj­ carski kalkulator. Z rzadka zaglądają tu stróże prawa; jest to samoregulujący się mechanizm. Przestrzenie rynku są niejednorodne; wypełnione ludźmi różnego pochodzenia, mającymi różne cele, poglądy, etc. Wpaść tu można na kobietę zwracającą się do każdego męż­ czyzny „Panie Burmistrz!", czy na podeszłego wiekiem zbie­ racza żelastwa i butelek. W kątach rynku, przy ławach skle­ powych nie brak drobnych pijaków i obiboków. W przyle­ głych rynkowi szynkach i kawiarniach podsłuchać można przemytników, jumaków czy miejscowych Cyganów. W sa­ mym rynku - mieszanina strojów, twarzy, języków i zapa­ chów: obok polskiego „urzędowego", usłyszeć można specy­ ficzne „zabużańskie zaciąganie", co ciekawe, nawet wśród najmłodszego pokolenia, dalej - język handlujących ukraiń­ skich bazarowiczów, przezywany tutaj „hahłackim", język niemieckich i duńskich turystów. Rynek jest miejscem, gdzie formuła Obcy jest jedynie for­ malną klasyfikacją bliskości, nie natomiast wartościującą ka­ tegorią stawiającą owych obcych w rzędzie „gorszych", z uwagi na jedną prostą przyczynę - ekonomię, czyli zysk ze sprzedawanych towarów. Wychodzi się „do miasta", bo taka formuła jest przyjęta, nawet jeśli mieszka się w samym rynku, to wychodzenie do „miejsca", wyraźnie określonego miejsca spotkania, gdzie można nie tyle być, co żyć, odnowić znajomości, zawrzeć so­ jusz czy transakcję. Kupowanie ma nie tylko znaczenie wprost, zaopatrzeniowe, ma też równoważne znaczenie sym­ boliczne: „kupuje się" informacje, „kupuje się" relacje, „ku­ puje się" związki, sympatię, bądź antypatię, zjednuje sobie sklepikarzy, a sklepikarze zjednują sobie klienta. Podczas ku­ powania odbywa się swoista gra językowa powołująca do ży­ cia sferę wokół samego kupowania. Towar nabiera wartości poprzez mówienie o nim, poprzez targowanie się, niemależ „rytualne" narzekania. Mimika niezadowolenia, gesty sklepi­ karza - wszystko to nie ma jedynie efemrycznego charakteru, lecz podlega konwencji, bez użycia której niemożliwe było­ by kupno. Na przykład: 9 - Sklepikarz: Rybeńko kochana, co to dla ciebie dzisiaj? - Kupująca: Aaa, Panie Piotrusiu, co ja tam mogę tego kupic'.'.Za co, za te grosze, co nam dają? - Sklepikarz: Może kupić, może kupić, u mnie prawie darmo, kochana. Co tam będzie? Dobra... - Kupująca: Daj mi kawę, pieprz, mąkę, tak z pół kila... Czło­ wiek nie ma za co, nie ma za co... - Sklepikarz: Się już robi, moja złota - mąka mała, śnieżnobia­ ła, a jak dam kilo, się coś stanie? Nie stanie się! Dobra, jedziemy dalej! Rynek - jest zapewne jedną z tych nie uświadamianych społecznie transzei komunikacyjnych, które zapewniają spo­ łeczności terytorialnej względną koherencję. Kontakt tu na­ stępuje „twarzą w twarz", wszak nie sposób dostrzegać i być dostrzeganym, przecinając place i ulice ze spuszczoną gło­ wą. Z rzadka można dostrzec tutaj Benjaminowskiego fla- 10 neura, przemierzającego samotnie miejskie przestrzenie. W kulturowo skonstruowaną optykę widzenia, by rzec za Emmanuelem Levinasem, „tego Drugiego", zdaje się immanentnie wpisana zasada konieczności dostrzegania, ko­ nieczności nawiązania kontaktu z owym Drugim; nie sposób przejść przez rynek wstrzymując oddech. Próba izolowania się, spuszczania wzroku zarezerwowana jest wyłącznie dla obcych, nie znających zasad ani wymogów tubylczego kode­ ksu. Chcąc żyć we wspólnocie - a nie sposób w niej nie żyć, będąc związanym relacjami i zależnościami - trzeba żyć w rynku. Rynek lub też mikromarket mogą być metaforą współczesnego - idąc w pewnym sensie tropem podrzuco­ nym przez Michela Maffesoli - rodzącego się czy też reinkarnującego się Howoplemienia," które oparte o strukturę poniekąd zachowaną, a poniekąd zdekonstruowaną biegiem ciągów historycznych, wspólnot tradycyjnych w historycz­ nym sensie tego słowa, odnajduje, kierowane wewnętrznymi mechanizmami samoregulującymi, płaszczyznę porozumie­ nia, na której być może (być może również na wielu innych) odbudowuje lub też na nowo zbuduje swoją nową tożsa­ mość, opartą na regułach panujących właśnie na rynku - mikromarkecie. W świecie zdekonstruowanych wspólnot o bogato rozwi­ niętej obrzędowości objawiającej się wprost kultura typu lo­ kalnego potrzebuje budulca, by móc funkcjonować „normal­ nie". Takim - być może - tworzywem jest właśnie rynek, łą­ czący w sobie po części funkcje platońskiej agory i nowocze­ snego marketu. Jeszcze jedna ważna uwaga: rynek mieści się w środku miasta, w jego żywo bijącym centrum. Jednak, jak będę chciał pokazać w drugiej części, nie za­ wsze rzeczywistość jest tak optymistyczna. 12 13 u 2.2. Typ drugi: makromarket Gorzów Wielkopolski jest dużym miastem z rozbudowaną siecią marketów, sklepów i restauracji. Od ponad dwóch lat funkcjonuje tutaj hipermarket „Hit", jeden z pięciu tego typu centrów handlowych znajdujących się na terenie Polski i na­ leżących do niemieckiego koncernu handlowego. Market stoi na obrzeżach miasta, jakby samym swoim położeniem zdawał się informować o swojej eksterytorialności. Ponieważ nie przynależy do nikogo lub raczej należ­ ny jest każdemu - znaczy to, iż jest niczyj, a skoro nikt nie jest tu gospodarzem, nikt nie jest postrzegany jako „swój" lub jako „obcy". Wszyscy jednako znajdują się w przestrze­ ni niczyjej, przynależnej wyłącznie stosunkom handlowym, wyłącznej hiperkonsumpcji. Rozmyciu podlega najpierwot­ niejsza funkcja społeczna kreująca postrzeganie świata, bu­ dująca tożsamość - antynomia: „my" i „oni", „swój" i „ob­ cy". Nikt nie przybywa tutaj dla samej przyjemności bycia, spotkania. Ekskluzywność tego miejsca jest o tyle specyficzna, iż wejść tu może każdy, kto godzi się na pewne warunki dykto­ wane w tym miejscu. Są to specyficzne warunki, w których pochodzenie, przekonania, kolor skóry są nieważne i nieistot­ ne. Na taki brak rozróżnienia godzić m u s i się każdy wkra­ czający w świat hipermarketu. Nawet najłatwiej czytelna z reguły w „ludzkiej masie", by rzec za Benjaminem, seman­ tyka ubioru, pozostaje nie penetrowana przez receptory, kult jednostki sprowadzony do wymiarów absurdalnej gry, w któ15 141 �rej wolność wyboru jednostki dyktowana jest subtelnym znie­ woleniem grupy. Zresztą na jakąkolwiek inność i tak nikt uwagi nie zwraca. Ludzie trwają w uporze dopięcia celu z reguły - nieznanego jeszcze w momencie rozpoczęcia „że­ glugi po oceanie marketu". W niemym zacięciu, z rzadka je­ dynie wymieniając zdawkowe słowa, jeśli podróż trwa w gru­ pie, odbywa się ponura nawigacja wśród zwałów towaru. Zresztą jakakolwiek rozmowa i tak nie ma sensu; struktural­ nym elementem miejsca jest hałas. Dźwięk bez źródła, ponie­ waż nikt go nie dostrzega. Niedostrzeganie Drugich, jak po­ wiada Levinas, jest wpisane w kodeks jednolitego miejsca, na który godzi się każdy wraz z opłatą zezwalającą na wkrocze­ nie w inny wymiar. Nie sposób znaleźć tutaj osoby przybyłej, w innym niż kupowanie celu. Brak tutaj jakiejkolwiek enklawy, łamiące­ go jednolitość przestrzeni miejsca; wszystko podporządko­ wane jest jednej i jedynej funkcji - kupnu. Sprytnie usytuo­ wane produkty, przy misternym wykorzystaniu zdobyczy socjotechniki, tętniąca, rytmiczna muzyka, komunikaty pły­ nące z umieszczonych w całym budynku głośników infor­ mujących o bieżących wydarzeniach, promocjach poszcze­ gólnych produktów i ich usytuowaniu, dokładnie ustawione systemy kontroli w postaci licznych kamer telewizyjnych oraz wszędobylska ochrona łatwo dająca wyodrębnić się z tłumu - uzbrojona i czujna. Wszystko jednolite, dyskret­ ne, subtelne. Człowiek demokratyczny nie godzi się na odbieranie wolności wprost, lecz chętnie i bez zastrzeżeń przeznacza swoją wolność innym, nieznajomym, bardziej niż on odpowiedzialnym za niego, a choćby i maszynom, je­ śli tylko spełniają rolę ekspertów. Czyż wielką byłoby róż­ nicą w owym hipermarkecie, gdyby zamiast kasjerki obsłu­ gującej podliczający rachunki komputer - w imię sprawno­ ści działania - znajdowała się wyłącznie maszyna, obdarzo­ na przez nas zaufaniem? Czyż zatem nie łatwiej zaufać ma­ szynie? 16 Zaraz po wejściu przeraża ogrom przestrzeni: wiele tysię­ cy metrów kwadratowych w sposób totalny i całkowity ofe­ ruje zaspokojenie potrzeb każdego z odwiedzających: obok sklepów mieszczą się tu restauracje zaprojektowane w taki sposób, by szybko je opuścić, zwalniając miejsce kolejnemu klientowi lekko znużonemu koszmarem zakupów, jednakże na tyle jeszcze zdrowemu, by samodzielnie po krótkiej chwi­ li popasania mógł opuścić zajmowane miejsce; liczy się ilość i jakość, liczy się usługa. Wszystko sprowadzone do kupowania, brak rozmów, je­ dyne relacje, jakie można dostrzec, to relacja klient - towar. W świecie tym, wydawałoby się pozbawionym jakiegokol­ wiek posmaku irracjonalności, towar z d a j e się nabierać walorów kultowych. Przedmiotem pożądania stają się nie ty­ le jego utylitarne cechy, ile on sam. Na myśl przychodzą jak­ że aktualne słowa Mircea Eliadego: Uważam za rzecz bardzo ważną odnalezienie mitologii oraz teo­ logii przyczajonej nawet w najbardziej nijakim życiu człowieka współczesnego; od niego tylko zależy, aby wrócił ku źródłom i na nowo odkrył głębsze znaczenie wszystkich tych wypłowia­ łych obrazów i zdegradowanych mitów. I nie mówcie nam, że ta spuścizna nic już nic obchodzi współczesnego człowieka, żc na­ leży ona do „zabobonów przeszłości", szczęśliwie zlikwidowa­ nych przez wiek X I X , że obrazy, nostalgie i tęsknoty to dobre dla poetów, dzieci i prostaczków, ale - na Boga! - ludziom serio po­ zwólcie myśleć i „robić historię": tego rodzaju rozdział między „poważnym życiem" a „rojeniami" nic odpowiada rzeczywisto­ 142 ści. Człowiek współczesny może sobie lekceważyć mitologie i teologie, co nie zmieni faktu, że nadal będzie karmił się upadły­ mi mitami i zdegradowanymi obrazami." Więc...? Nie każdy może wejść na teren marketu - dopuszczeni są tylko ci, którzy są „zuniformizowani" w celu - kupnie. Brak tu wszelkich „obcych" (pijaczków, obnośnych handlarzy, że­ braków), czyli wszystkich łamiących konwencję miejsca. Przestrzeń marketu jest zuniformizowana i jednorodna; przekłada się w jednorodną wspólnotę jednoczącą się i zor­ ganizowaną podług przestrzeni zajmowanej. Obcym jest każdy (tak jak każdy jest „swoim"), nawet z rzadka spoty­ kani znajomi zdają się wymieniać poza spojrzeniami jedy­ nie - w najwyższej konieczności - przelotne i nic nie mówiące pozdrowienia, po czym z pośpiechem oddalają się, wtapiając pomiędzy zwały towarów, jak powiada Alicja Kuczyńska: Miejsce dialogu werbalnego zajmuje milczenie, błysk, moment, wspólnota rozumienia, wymiana realności na fikcję, ale nie na odwrót: nie napięcie, ani emocje." 1 Spojrzenia powoli przyzwyczają się do niedostrzegania, już nie obcych, ponieważ ich brak, lecz Drugich. Przechodnie stają się po chwili jedynie tłem, czasem przeszkodą, którą na­ leży wyminąć lub w najgorszym wypadku zmienić transzeję drogi; stają się jeszcze jednym towarem, który można - jeśli ochota - dowoli, aczkolwiek ostrożnie, oglądać. Wszystkich ogarnia namiętność kupowania, słodka roz­ kosz nabywania, bachanalia odbywane w szeleście setek stóp. Brak tutaj jakkolwiek zakreślonego centrum. Można chodzić po swoich śladach, które jednak po chwili zostają zmyte przez kolejnych nieznajomych. Przebywanie w marke­ cie nacechowane jest - nawet pomimo częstych odwiedzin efemerycznością. Miejsce to nie toleruje odznaczania i wy­ różniania - żaden klient przybywający do marketu nigdy nie zostanie rozpoznany, bowiem anonimowość wkalkulowana jest w cenę towaru. Nie trzeba tutaj wstrzymywać oddechu z przerażającą człowieka ponowoczesnego myślą, iż zostanie się rozpoznanym. Istota tego miejsca zawiera się w jego b r a k u , bowiem w rzeczywistości ponowoczesnej nie ma miejsca na wyprepa­ rowane z nakładających się na siebie kontekstów znaczenia, gdyż takie, wyznaczane arbitralnie, nie istnieją w sposób trwały czy uchwytny, lecz jedynie chwilowy i jednostkowy, a etnograf, czy ktokolwiek chcący „kreślić człowieka", ko­ rzystając z retoryki Clifforda Geertza, zawsze ze swoim opi­ sem „przychodzi po fakcie"... 3. Parę wniosków W Ulicy Krokodyli Bruno Schulz pisał: Był to dystrykt przemysłowo-handlowy z podkreślonym jaskra­ wo charakterem trzeźwej użytkowości. Duch czasu, mechanizm ekonomiki, nie oszczędził i naszego miasta i zapuścił korzenie na skrawku jego peryferii, gdzie rozwinął się w pasożytniczą dziel­ nicę. Kiedy w starym mieście panował wciąż jeszcze nocny, pokątny handel, pełen solennej ceremonialności, w tej nowej dzielnicy rozwinęły się od razu nowoczesne, trzeźwe formy komercjali­ zmu. Pseudoamerykanizm, zaszczepiony na starym, zmurszałym gruncie miasta, wystrzelił tu bujną, lecz pustą i bezbarwną wege­ tacją tandetnej, lichej pretensjonalności. 14 �Jak w Schulzowskim Drohobyczu sprzed lat 80, tak i w dzisiejszej rzeczywistości końca wieku, końca tysiąclecia niemalże programowo ogłasza się koniec pewnej rzeczywi­ stości minionej. Wiąże się to zazwyczaj z potęgującą industralizacją i komercjalizacją, z urynkowieniem etc. Innymi słowy: objawia się zmierzch pewnych „starych porządków", ustępujących progresowi ludzkiego pochodu przez czas. Przy okazji, wokół dwóch bastionów, czyli Postępu i Wstecznictwa (socjologia powiada, iż jest to liberalizm i konserwa­ tyzm), organizują się grupy gotowe bronić - odpowiednio starych/nowych porządków. Z reguły, jedni i drudzy głoszą, iż nowy „stan rzeczy" jest biegunowo odległy od starego, choć pożywka dla uprawianego przezeń ogrodu, by sparafra­ zować Zygmunta Baumana, jest wciąż taka sama, o takiej sa­ mej zawartości „próchna kulturowego" w glebie, a zmienne pozostają jedynie warunki pogodowe. Niemniej, pozostaje tęsknota za czystym stanem, za jed­ noznacznością, którą jedni nazywają nostalgią, a inni tęskno­ tą za rajem; są przecież jacyś „my" i jacyś „oni"... Opisane dwa typy ponowoczesnego rynku są reprezenta­ tywne jedynie i wyłącznie dla siebie, swego własnego konte­ kstu. Są to dwa przeciwległe bieguny, pomiędzy którymi ist­ nieje morze różnorodności wzorców, przekonań, preferencji często, z pewnych punktów widzenia diametralnie przeciw­ stawnych. Rzeczywistość jest bowiem, by przywołać Stani­ sława Lema, o wiele bardziej skomplikowana. Nie można jej zatem wyrazić za pomocą opisu rzeczywistości według Weberowskich „stanów czystych". Ani więc witnickie rynki, ideowo spokrewnione z Platonowską agorą, czy choćby z „tradycyjnym" rynkiem mienią­ cym się różnorodnością wzorców, będących nostalgicznym odniesieniem dla wielu badaczy-entuzjastów, nie reprezentu­ ją Całości, ani też ów hipermarket Hit, o którym rzec by moż­ 211 21 na ustami Conradowskiego Marlowa z Jądra ciemności „Ohyda, ohyda!" nie reprezentuje wszystkich typów i relacji, w jakie uwikłany jest człowiek ponowoczesny. Nie tekstualnymi jedynie bohaterami są przecież ludzie uwikłani w biegunowo odległe (zdawałoby się) systemy. Ale przecież i w owej małej, nostalgicznie nakreślonej wspólno­ cie stoją nieopodal dwa markety na równi odwiedzane przez tych samych ludzi, a w „dużym" mieście ludzie również „chodzą" do małych sklepików. Można by ująć sprawę, uży­ wając metafory organizmu, z którego została wypreperowana jedna tkanka; sama nie potrafi egzystować, gdyż jest tyl­ ko fragmentem jakiejś większej całości, natomiast będąc owym fragmentem, w specyficzny sposób uosabia kondycję Całości organizmu. Tak i tutaj: markety są jedynie wyprepa­ rowanym fragmentem większej Całości, który - jeśli przy­ wrócić go życiu, swej pierwotnej konstrukcji, z której dla ce­ lów analitycznych został pobrany - rozmywa swoje (rzecz jasna!) nadawane znaczenie, po czym wtapia się na powrót w organizm. Rzeczywistość nas okalająca bowiem podąża w wiele, często przeciwstawnych na pierwszy rzut oka, kierunków, które zderzając się ze sobą, powodują kolizje, bowiem w świecie przygodności, ironii i chwilowej solidarności koli­ zje należą do tych „przywilejów", czy przywilejów, które są nieuniknione. Świat dzisiejszy to świat mikro- i makro-marketów, z których każdy może pretendować zarówno do miana pełnego przyjemności, jak i grozy, jak i obu tych rzeczy od­ czuwanych naraz lub osobno, przez moment, chwilę. Brak dziś światów czystych, światów wyizolowanych - są nato­ miast światy „w większości", światy „w przewadze" i , jak konstatuje w wielu swych propozycjach Zygmunt Bauman, to czego nam najbardziej potrzeba, jako istotom przygodnym to - stalowe nerwy. PRZYPISY 1 B. Schulz, Sierpień, (w:) Sklepy cynamonowe. Warszawa 1997, s. 20 Zob. B. Schulz, Mityzacja rzeczywistości, (w:) Opowiadania. Wy­ bór esejów i listów, Kraków, Wydawnictwo Literackie 1973, s. 364-366 B. Schulz, Sierpień, (w:) Sklepy cynamonowe. Warszawa 1997, s. 20 B. Schulz, Mityzacja rzeczywistości, (w:) Opowiadania. Wybór ese­ jów i listów. Kraków, Wydawnictwo Literackie 1973, s. 366 B. Schulz, Expose o książce Brunona Schulza „Sklepy cynamono­ we", przet. J. Ficowski, (w:) B. Schulz. Księga listów. Zebrał, opracował, wstępem, przypisami i aneksem opatrzył J. Ficowski, Kraków 1975, s. 177-178 Por. C. Geertz, The Interpretation of Cultures. New York 1973 Omawiany „mikromarket" znajduje się w miejscowości Witnica, położonej 23 km na zachód od Gorzowa Wlkp. - przyp. aut. Używając terminu „rynek" mam na myśli kompleks ekonomiczno-usługowy mieszczący się w centrum miasta, którego podstawowym charakteryzatorem jest geograficzne usytuowanie - przyp. M.J.D. W mieście znajduje się dzierżawiony przez Duńczyków ośrodek wypoczynkowy - przyp. M.J.D. '" Zob. W. Benjamin, O kilku motywach u Baudelaire'a, tłum. B. Surowska, „Przegląd Humanistyczny" 1970, nr 5. s. 69-84; nr 6, s. 105-117, cyt. za R. Różanowski, Szok i przeżycie albo „odrażające przeżycie epoki industralizacji", (w:) Pisanie miasta. Czytanie miasta, (red.) A. Zeidler-Janiszewska, Poznań 1997, s. 118 2 3 A 5 6 7 8 9 " Zob. M . Maffesoli, „Affectual" ..Threshold", t. 4, s. 42 Post-Modernism and Megapolis, 12 Są wszak tutaj miejsca do gry w szachy - szachownice miejskie, parki, kawiarnie, w których można wypocząć do woli, bez potrzeby spo­ glądania na zegarek - przyp. M.J.D. Zob. M. Eliade, „Nasz świat" znajduje się zawsze w środku, (w:) Sacrum, mit, historia, PIW Warszawa 1974, s. 66-70 Omawiany „makromarket" znajduje się w odległym od Witnicy o 23 kilometry Gorzowie Wlkp. - przyp. M.J.D. A. Kuczyńska, Agora nasza powszednia, w: Pisanie miasta. Czy­ tanie miasta, red. A. Zeidler-Janiszewska, Poznań 1997, s. 162 Zob. Z. Bauman, Wieloznaczność sprywatyzowana, (w:) Wielo­ znaczność nowoczesna. Nowoczesna wieloznaczność, PWN, Warszawa 1995, s. 251-260 M . Eliade, Wiecznotrwalość obrazów, (w.) Sacrum, mit, historia, PIW Warszawa 1974, s. 26 A. Kuczyńska, ibidem, s. 167 B. Schulz, Ulica Krokodyli, (w:) Sklepy cynamonowe, Warszawa 1997, s. 77 Ów „zmierzch starych porządków" jest charakterystyczny dla każ­ dej epoki w dziejach człowieka. Przykładem z kręgu humanistyki jest te­ oria „kryzysu paradygmatu" Thomasa Kuhna, która rozciągnięta na po­ wiedzenie Umberto Eco, iż „każda epoka ma swój postmodernizm", mo­ głaby dość adekwatnie tłumaczyć „nowe i stare porządki" - przyp. M.J.D. 13 14 15 16 17 18 19 2 0 21 W tej sprawie zob. W.J. Burszta, Nostalgia i mit, albo o mechani­ zmie powrotu, (w:) Czytanie kultury. Pięć szkiców. Łódź 1996, s. 80-107. M . Eliade, Mefisto i Androgyn. czyli tajemnica pełni, (w:) Sacrum, mit. historia, PIW, Warszawa 1974, s. 199-253 143 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b40882743bef19ab30f94038b1fff9fd.pdf 048a3f34c9573bac6d730ebd4b52bf21 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3357 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3146 Title A name given to the resource Świąteczne zdobnictwo wnętrz / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.1-2, s.95-112 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ogrodowska, Barbara Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Barbara Ogrodowska ŚWIĄTECZNE Z D O B N I C T W O WNĘTRZ Skłonność wszystkim potrzeb. do upiększania najbliższego wnętrza mieszkalnego Indywidualne otoczenia, jest w y r a z o m odczucie piękna, bardzo przede, Boże Narodzenie różnych h a r m o n i i , łączy Najpowszochniej się w Polsce występującymi i najbardziej z a s p i r a c j a m i s p o ł e c z n y m i (naśladowania i n n y c h ) , chęcią z a m a n i ­ z n a n y m i a k c e s o r i a m i t y c h świąt, s p o t y k a n y m i zarówno w i z b a c h festowania wiejskich zamożności, wzbudzania w s i , w czasie g d y dominowały pojawiały się w o k r e s a c h kreśleniu u r o c z y s t e g o wspomniane Obyozaj czystości — wyżej świątecznych. Służyły domu wówczas wnętrz ziarno. pod­ zarazem w okresie świąt i ważnych byl punktem d e k o r a c j i mieszkań w i e j s k i c h . t o „okres niezwykły, Uroczysty i j a k i we dworach były snopy zboża, , , N a stół w i g i l i j n y k ł a d z i o n o słomę, p o c z y m krywano słoma, siano dopiero przy­ 3 stół obrusem i zastawiano potrawy; stawiano w kątach s n o p y ż y t a i rozścielano słomę n a podłodze. C z y n i o n o religijnych, rodzinnych — zwyczajności". dawnej potrzeby. zdobienia 2 itp. Na c h a r a k t e r u święta, zaspakajając d l a późniejszej, trwałej Święta podziwu k u m o chałupy, dekoracje wyjścia świąt wymagał — wedle powszechnego przekonania — czas na pamiątkę w którym Dzieciątko Jezus leżało: stary zwyczaj chrześcijańskie d o m y , n a B o ż e N a r o d z e n i e 1 który odmienia i dzieli charakter uro­ żo w s t a j n i Ś w i ę t a P a n n a l e ż a ł a oprawy Encyklopedia w t y m mają połogiem". 4 podkreślającej niezwykłość, niecodzienność świątecznego o k r e s u - cą: „Stawianie snopów zboża p o r o g a c h i z b y w której Jest do t o c z a s s z c z e g ó l n e g o n a s i l e n i a d z i a ł a n i a sił nadprzyrodzo­ n y c h , o b w a r o w a n y z a k a z a m i i n a k a z a m i , sprzyjający magicznym. wnętrza Toteż miały przedmioty przede zaś i c h w a l o r y e s t e t y c z n e ne. stanowiące wszystkim bogatą działaniom świąteczny treść wystrój symboliczną, można traktować jako zjawisko wtór­ uczty w i g i l i j n e j , dotąd n a p o t y k a n e w pierwszej żyta po Dobrzyckiej w Pęsach następują­ zasiadają u l u d u było niegdyś we w s z y s t k i c h w a r s t w a c h powszechnym. wojewodziny na to żłobu, p o i z b a c h siać s ł o m ę , zamieszcza informację staropolska też U zwyczajem pani pod- Mazowszu, jeszcze połowie X I X w . n i e s i a d a n o d o w i g i l i i bez snopów rogach komnaty stołowej ustawianych. L u d wiejski, p o u c z c i e w i g i l i j n e j , zo s ł o m y t y c h s n o p ó w k r ę c i m a ł e powrósła 95 I �I I . 1 . B u d y n k i m a l o w a n o лл- „ k o ł a o y k i " , z a g r o d a A n n y Z w o l i ń s k i e j , N o s z a c o w i c c , w o j . n o w o s ą d e c k i e , 1 9 8 1 ; i l . 2. święta, f o t . z p o c z ą t k u X X w . i лvyЫegłszy d o s a d u o t w i ą z u j c n i e m i d r z e w a o w o c o w e w k o n a n i u , że będą l e p i e j rodziły." prze­ S n o p y zboża układano n a różne s p o s o b y : n p . j e d e n okazały snop żyta stawiano Ważnym i bardzo Bożego Narodzenia 5 w kącie i z b y , a l b o we wszystkich kątach zielenią charakterystycznym Godnie atrybutem b y ł a j o d ł o w a l u b ś w i e r k o w a , a wiąc o k r y t a , gałązka. Źródła interpretują życia, radości, zapowiedź o d n o w y ją jako i лл-zrostu r o ś l i n . świąt trwałą symbol Gałązkami 7 u m i e s z c z a n o s n o p y z b ó ż podstaлл oлл*ych: p s z e n i c y , ż y t a , j ę c z m i e ­ tymi n i a i олл-sa. P ę k i s ł o m y , t z w . „ d z i a d y " , s t a w i a n o p o d ś c i a n a m i , o b r a z y , p r z y b i j a n o d o ścian mieszkań, d o d r z w i d o m ó w i obór. , kładziono z okolic ławy p o d stołem, ОгуЬолуа na których i albo wieszano Krynicy, siedzieli przed podczas p o d powałą. wigilią W niektórych podłodze. Częściej j e d n a k u m i e s z c z a n o t y l k o p o d stołem mało obrusem wiązki układano słomy i woreczek cienką warstwę wigilij- z i a r n a , zaś n a s t o l e siana. N a obrusie pod rozsypy- луапо z i a r n a z b ó ż , m a k u , g r o c h u i n a n i o s t a w i a n o m i s k i z j e d z e ­ niom t y m i ZAviazane b y ł y l i c z n e w r ó ż b y i zabiegi magiczne . Z i a r n a p r z y l e p i o n e do d n a m i s k i miały wskazywać n a 1 j a k i e rośliny będzie u r o d z a j ; słoma r z u c a n a p o w i e c z e r z y powałę i zaczepiona o drzazgi „tragarza" miała pod spowodoлл-a ó b u j n y лл-zrost z b o ż a ; олл-ijanie d r z e w e k o w o c o w y c h s ł o m ą ( t a k j a k podaje (radomskie, sądeokie), z a t y k a n o je za Polsce p l d . - z a c h o d n i e j , n a P o d h a l u , Śląsku Cieszyńskim, Sądecczyźnie i Z i e m i K r a k o w s k i e j , w d n i u лvigilii w i e s z a n o n a d s t o ­ ł e m „ p o d ł a ź n i c z k i " , zwane też „ p o d ł a ź n i k a m i " , „ s a d a m i " , „rajs­ k i m i " l u b „ b o ż y m i d r z e w k a m i " . B y ł a t o gałąź jodłowa l u b r o z w i ­ d l o n y c z u b e k świerku, obręcz p r z e t a k a c z y d r u c i a n e koło opleciono jedliną a l b o też słomiane t a r c z e l u b d a s z k i z p r z y p i ę t y m i d o n i c h jodloлл•ymi gałązkami. Wszystkie to przedmioty ozdabiano jabłkami, złoconymi orzechami, w y c i n a n k a m i z opłatków, koloro­ (sądeckie, g o r l i c k i e ) . Ze z w y c z a j a m i W słomą w s i a c h z o k o l i c Ncra*ego S ą c z a s ł o m ę i s i a n o r o z ś c i e l a n o n a c a ł e j nym izby Łemkowie wyściełali wieczerzy. dekorowano c y t o w a n e wyżej źródło) miało zapewnić u r o d z a j w y m p a p i e r e m i bibułką. W umieszczano rannie miała a duży kulisty przygoto\4 ana T zapewnić dzieлл'Cz^tom środku i nieco niżej niż i n n e o z d o b y „świat" i pięknie domownikom powodzenie w z opłatka. przybrana pomyślność, miłości Ta bardzo świąteczna dostatek i szybkie sta­ ozdoba i zgodę, zamążpójście. owoców Z i c h r o n i ć j c p r z e d s z k o d n i k a m i ; s i a n o i z i a r n o zo s t o ł u w i g i l i j n e g o czaje. o r a z r e s z t k i p o t r a A v i калл-alki o p ł a t k a z a n o s z o n e d o s t a j n i i k u r n i k a właściwości m a g i c z n e : m i a ł y one zapewniać z d r o w i e i płodność, aby sproлvadzaó d o d o m u z a l o t n i k ó w i sprzyjać m a ł ż e ń s t w o m . W i z y t a bydło dobrze się c h o w a ł o , a k u r y o b f i c i e n i o s ł y . Zdrowie 6 i u r o d z a j m i a ł o t e ż z a p e w n i ć лл'zajemne о Ь з у р у л У а ш е się poŚ44'ięconj'm Wszystkie agrarnego w 96 w kościele, w dniu Św. S z c z e p a n a to zabiegi nawiązujące do p i e r w o t n e g o , charakteru nadchodzącym roku zimowych obrzędów, u r o d z a j , płodność, owsem, (20 g r u d n i a ) . pogańskiego, гарелл'шо dostatek i miały zdrowie. „ p o d ł a ź n i c z k a m i " związane Zawieszanym na nich były liczne wierzenia i jabłkom i orzechom zwy­ рггур!зулл апо г калуакзга w o k r e s i e ś w i ą t e c z n y m b y ł a t r a k t o w a n a j a k o d e k l a r a c j a z a w a r c i a małżeństwa, zwłaszcza w t e d y , k i e d y próbował zerwać z p o d ł a ź n i c z k i j a b ł k o l u b o r z e c h . B r a k p r o t e s t u ze s t r o n y dzioлл'c z y n y oznaczał wzajemność j e j uczuć. Jabłka i o r z e c h y na podłaźniczce oraz resztki wieczerzy wigilijnej wiszące pozostawione ��U . 5. K r z y ż z w y d m u s z e k z d o b i ą c y p o w a ł ę n a d o b r a z a m i ś w i ę t y m i , W i e r z a w i c e k . Leżajska, wł. M a r i i Gęślak, 1057 n a stole t r a k t o w a n o j a k o p o k a r m przeznaczony łych, w n o c wigilijną odwiedzających domy. d l a dusz pojawiły szeroko i powszechnie się o n e d o p i e r o niemieckiego przyjęte Prusaków w X I X pochodzenia następnie spotykane były przez przede jest zwyczaj stosowane polskie w i upominkiem dla „nowe gąski, k u r k i , i żyjących czyli kręgi, zwierząt n a swobodzie, na obwodzie np. których k r ó w k i z c i a s t a , a w środku postać t o w a n y bywał j a k o s y m b o l życia i płodności, a u s t a w i o n e n a n i m f i g u r k i zwierzęce j a k o pozostałość m a g i i myśliwskiej i h o d o w l a n e j . od „Nowe dzieci l a t k a " wieszano domowego, cukierkami, one Łukasz pomyślny rozwój 9 u pułapu, z w y k l e w miejscu poczesnym jabłuszkami i m n ó s t w e m ś w i e c z e k " ; — pisał o c h o i n k a c h w r. 1830 Gołębiowski. latka", Trzech figurki ludzką, wyobrażenie p a s t e r z a l u b gospodarze.. K r ą g t e n i n t e r p r e ­ inteligencję, w wilię: sosienka z o r z e c h a m i włoskimi, złocistymi, oraz umieszczano mieszczan miastach. „Przyjęty Warszawie, jeleni Polsce ewangelickiego, mieszczaństwo wszystkim w wyznania z c i a s t a i następnie w y p i e k a n o h o d o w l a n y c h : krów, k o n i , owiec zielenią choinki. W w . i t o głównie u i ludności W a r m i i i M a z u r a c h , w wigilię N o w e g o R o k u l u b święta Króli, lepiono Z n a c z n i e młodszą odmianą z d o b i e n i a wnętrz żywą są b a r d z o zmar­ 3 element świątecznej w pobliżu ołtarzyka i o t a c z a n y m czcią. Stanowiły dekoracji hodowli. wnętrza i miały zapewnić 1 1 N a w s i p i e r w s z e c h o i n k i p o j a w i ł y się w o k r e s i e m i ę d z y w o j e n ­ n y m , a upowszechniły ich ozdoby: jabłka, o z d o b y fabryczne W w ostatnim trzydziestoleciu. specjalnie n a t e n cel pieczone z opłatka, kolorowego wyroby z dmuchanego świątecznym Bożego Narodzenia p a p i e r u i słomy szkła i zdobnictwie nych opłatków. Wykonywano wspólnoty, zastąpiły uwagę zasługują okresem je z opłatków, z życzeniami które na d o chrześcijańskiej tradycji znak świątecznymi dzielenia Zwyczaj i rozda­ w a n i a chlebów o f i a r n y c h . postać krążków lub gwiazd, układanych z śliną. W y k o n y w a n o formy „światy" przestrzenne, geometrycznych, tzw. ćwiartek koła, z nich budowane rzadziej z małych wąskich również elementów występującym kiem, „pisania" pomalowanej atrybut świąt. woskiem, wyskrobywania skorupce, oklejania ozdób rdzeniem „rysowankami", lub „kraszankami", na sitowia, na­ „malo­ „owijankami". Najstarsze p o l s k i e p i s a n k i pochodzą z w y k o p a l i s k p r o w a d z o ­ n y c h n a O s t r ó w k u w O p o l u i o k o l i c a c h W r o c ł a w i a . D a t u j e się j e n a X — X I I w . zaś w z m i a n k i o i c h działaniu l e c z n i c z y m i c u d o w ­ n y c h u z d r o w i e n i a c h przynoszą źródła pisane z X I I w . 1 2 W e d ł u g wierzeń l u d o w y c h j a j k o posiadało n i e z w y k ł e właści­ wości występowanie i „ ś w i a t y " w okresie świątecznym umieszczane były n a wzorów uprzednio się j e „ p i s a n k a m i " , „ b y c z k a m i " , bryły. Podobnie gwiazdy jako nieodzowny tkaniną, kolorową włóczką, l u b w y c i n a n k a m i z p a p i e r u — zywa l u b t r ó j k ą c i k ó w z l e p i a n y c h śliną i ł ą c z o n y c h w w y m y ś l n e , b a r w n e kościelnych też Wielkanoc­ W zależności o d t e c h n i k i z d o b i e n i a j a j — m a l o w a n i a b a r w n i ­ prostokątów, j a k opłatki używane w m i s t e r i a c h świąt tych Polsce wankami", pasków opłatka, łączonych przypisywano z okresem powszecłmio O z d o b y w y k o n y w a n e z białych i k o l o r o w y c h opłatków miały najczęściej związanym w z białych i b a r w ­ wraz funkcjo obrzędowe i magiczne akcesoriom n y c h , przede w s z y s t k i m p i s a n k o m do c h w i l i obecnej oryginalne, p r z y n o s i l i do d o m ó w s w y c h p a r a f i a n księża łub organiści. ten nawiązywał Rozliczne niektórym wnętrz związanym z n a szczególną Wielkanoc orzechy, cynfolii. s p o t y k a n e wyłącznie n a terenie P o l s k i o z d o b y chrześcijańskiej Tradycyjne ciastka, i przeciwdziałania złym jaj, zwykle praktykach magicznych. mocom. Tłumaczyć malowanych, Stosowano w t y m n a t ży wielu jo więc w obrzędach obrzędach k u b e l k a c h pułapu, j a k o s a m o d z i e l n a o z d o b a wnętrza, a l b o też j a k o c z c i z m a r ł y c h , w l e c z n i c t w i e i m a g i i miłosnej, m i a ł y też element dekoracji podlaźniczki, l u b c h o i n k i . Symbolizowały one p r z e d o g n i o m i i n n y m i klęskami, sprowadzać u r o d z a j , zapewniać pojednanie, bezpieczeństwo wspólnotę, braterstwo i miłość, d o m o w i spokój, szczęście, błogosławieństwo Ważne funkoje świąteczne. W 98 obrzędowe spełniały też miały Boże. zapewniać stanowiły 1 0 niektóre wypieki Polsce pbi.-wschodniej, n a K u r p i a c h , Podlasiu, spożywano pewnić pasterzom i dowód życzliwości podczas zdrowie, trzodzie. obrzędowej pomyślność Dawane w i s y m p a t i i . Dzielone uczty i podarunku i wielkanocnej płodność. chronić Skorupki uroczyście miały za­ pisanek, �I I . 6. W n ę t r z e i z b y z o k o l i c P o d e g r o d z i a w czs,sie B o ż e g o N a r o d z e n i a , f r a g m e n t w y s t a w y „ Ś w i ą t e c z n e z d o b n i c t w o w n ę t r z " , P a ń s t w o w e M u z e u m E t n o g r a f i c z n e w W a r s z a w i e , 1 9 8 1 / 1 9 8 2 ; i l . 7. R o d z i n a F r a n c i s z k a P l a t y z G o s t w i c y k . N o w e g o Sącza, 1941 �И . 8 . W n ę t r z e i z b y , w . S u k ó w k . K i e l c . P r z y g o t o w a n e n a k o n k u r s w 1 9 5 5 г. I I . 9. W n ę t r z e i z b y J u s t y n y Grzegory, Zlaków B o r o w y k . Ł o w i c z a , zachowujące d a w n y c h a r a k t e r , z o k r e s u p r z e d I I wojną. �I �102 �т �rzucane do sadu i n a podwórze, p o w o d o w a ć nośność k u r i o b f i t e miały zbiory odstraszać szkodniki, owoców. Wierzono też, druków k u p o w a n y c h n a t a r g u l u b w mieście. Pojawiają trwałe że z a k o p a n e p o d w ę g ł y b u d o w a n e g o d o m u sprowadzą pomyślność, że r z u c o n e w płomienie ugaszą p o ż a r , a o b m y c i e z n a c z y n i a n a dnie którego spoczywało m a l o w a n e się w jajko wodzie wodą w Poniedziałek powały, Najbardziej parapetów o k i e n , później rozpowszechnioną ozdobą wnętrza ogólnopolskim) b y ł y zawieszano u pułapu p a j ą k i . się t e ż stołu. (o zasięgu Niektóre ich 1 5 zapewni f o r m y , dzisiaj już r z a d k o s p o t y k a n o , w których w y k o r z y s t a n o n p . wyku­ kłosy zbóż, g r o c h , o z d o b y z opłatka, wskazują n a i c h p i e r w o t n e Dyngu­ f u n k c j e o b r z ę d o w e . F o r m y p'>™.;riojszc, w s w e j k o n s t r u k c j i i k s z t a ł ­ z d r o w i e , urodę i szczęście. P i s a n k i b y ł y też z w y c z a j o w y m p e m dziewcząt przed o b l e w a n i e m ozdoby s o w y . Zanoszono w Niedzielę P r z e w o d n i ą n a c m e n t a r z i składane cie nawiązujące d o ś w i e c z n i k ó w i żyre,ndoli d w o r s k i c h i kościel­ n a mogiłarCli j a k o p o k a r m i o f i a r a d l a z m a r ł y c h m i a ł y za.pownić n y c h , pełniły już t y l k o f u n k c j e z w y c z a j o w e j ich przychylność i pomoc. tychczas rubieże przez ludność Polski. Są też Zwyczaj prawosławną były mieszkalnych zamieszkującą wschodnie 1 3 do np. ozdoby w przykładom „maików", łowickiem gdzie sztuki do zdobniczej. dekoracji oklejano i to j a k i Wielkanocy — na parapetach o k i e n n y c h , n a s t o l i k u z pasyjką, n a w e t n a s k r z y n i a c h w i a n n y c h . B y ł y też w y k o r z y s t y w a n e obecnej kolorowe jako element jaja nocnych dekoracji pająków. są p o w s z e c h n ą stołów świątecznych w okresio Typową w Polsce b a r a n k i ozdobione czerwonymi chorągiewkami z k r z y ż y k i e m , chrześcijański s y m b o l t y c h świąt. O z w y c z a j u t y m , w r . 1 7 3 9 , pisał k s . N e w e r a n i prawdziwego zwyczajnie „święcą B a r a n k a Chrystusowego baranki przypominające i jogo t r i u m f dlatego toż chorągiewki n a p i e c z o n y m b a r a n k u stawiają", a także L a b o u r e r „ m a j ą wszyscy togo d n i a b a r a n k a święconego n a stole, sucho pieczonego z p l a c k a m i pełnymi szafranu i r o d z y n k ó w " . Podstawowym znaczeniem jest i c h funkcja, aspekt w y m i e n i o n y c h wyżej estetyczny 2 poł. X I X w . p r z y n o s i 1 4 akcesoriów schodzi n a d r u g i plan. duże z m i a n y . S t o p n i o w e z nawleczonymi na Formy po­ w s z e c h n i e . C z y s t e ś o i a n y s t a j ą się p o l e m d l a r ó ż n y c h d e k o r a c j i malowanek, 104 naklejanych papierowych ozdób, obrazów i końcu można w zo w z g l ę d u n a z a s a d y następujących ich grupach: budowy krystaliczne, t a r c z o w e i ś w i e c z n i k o w e , r o z w i n ę ł y się w o g r o m n e j i l o ś c i o d m i a n powstających wych przez rozmaite Najpopularniejsze z zestawianie i łączenie podstawo­ elementów k o n s t r u k c y j n y c h . cewek słomianych, i łączonych w z n i c h , pająki k r y s t a l i c z n e , składają się l u b kawałków sitowia na nawlekanych konstrukcje przestrzenne ostrosłupy, często z e s t a w i o n e przypominające podstawami, dekorowane papiero­ w y m i k w i a t k a m i , piórkami, w y d m u s z k a m i j a j , nasionami.Pająki tarczowe konstruuje się z kwadratów plecionych ze słomy l u b wełny, rozpiętej n a d r e w n i a n e j r a m i e , układanych piętrowo. Zdobione są bombkami z resztek włóczki, papierowymi lub b i b u ł k o w y m i łańcuchami różnoj k o n s t r u k c j i . Pająki świecznikowe powstają przez połączenie obręczy z d r u t u słomy, owiniętych bibułką lub płótnem łańcuchami n a n i z a n e g o n a n i t k i g r o c h u , p a p i e r u , l u b odpowiednio strzępionymi paskami płótna. Pewną o d m i a n ą t y c h o s t a t n i c h są p a j ą k i t z w . p r o m i e n i s t e l u b ł a ń c u c h o ­ we, których c h a r a k t e r y s t y c z n y m przykładem mogą być k u r p i o w ­ wprowa­ potom młodsze, które sklasyfikować skie „kierce" lub gospodarzy, kuliste, z piórek, l u b c i e n k i c h słomek początkowo najbogatszych pająki budowane girlandy domach dekoracji. rzadkie lub „światami" d z a n i e p r z e w o d ó w k o m i n o w y c h p o z w a l a n a b i e l e n i e ścian w a p n e m , w „jeżami", już „pierzakami" nitki wielka­ też i c h t y p , niezwykło p a p i e r o w y m i k w i a t k a m i , w b i t y c h w bryłę g l i n y , w o s k u , l u b ciasta. Do ozdobą Wielkanocy. i dotyczczas powszechną dekoracją stołów są t e ż zwane wnętrz papierowymi w y c i n a n k a m i w y d m u s z k i j a j u s t a w i a n o w okresie świąt — zarówno Bożego Narodzenia chwili Najstarszy były pisanki ciekawym Stosowano t o n p r a k t y k o w a n y jest do­ — oleo­ oraz złożone z łowickio ozdoby rozchodzących skręconych s p i r a l n i e pasów Osobliwością z ciekawszych polskiej form pułapu, przypominające promieniście bibuły. sztuki świątecznej się łańcuchów 1 6 ludowej, a przy dekoracji wnętrza tym jedną była wyci- �папка p a p i e r o w a , powstała w 1 poł. X I X narda Strojnowskiego. wieku była — to W n a t e n okres ozdoba 2 pol. XlX-go przypada bardzo nach Polski. Obecnie sprzedawany o jej rozwój znana w jedynie jako wielu później z — t o ślimacznice, k r a t y , spirale, l i n i e faliste, s t y l i z o w a n e gicznych motywach zdobniczych spotykanych w czonych ludowy na pisankach. Odrębną rzadziej Opoczna, Sporządzano je z b a r w i o n y c h wach glansowanyoh, i formą ściernie. zdobnictwa niektórych Łowicza, K r a k o w a , Kaszubach zręby chałup oraz z umiesz­ 1 9 ludowego W analo­ malaturaoh ściennych, p o l i c h r o m i a c h m e b l i , w y c i n a n k a c h , w z o r a c h malatury kupowanych, gotowych, motywy roślinne. O d p o w i e d n i k i t y c h rysunków znaleźć m o ż n a w regio­ wyrób W y c i n a n k i w y k o n y w a n o z reguły p r z e d Wielkanocą, domu, a XX-go „Cepelii". także przed B o ż y m N a r o d z e n i o m . w Leo­ zasięgu t e r y t o r i a l n y m pająków, występuje w sklepach i n a początku najbujniejszy powszechna, n i e m a l t a k s z e r o k i m j a k zasięg z p i a s k u również n a podwórzu i dróżce wiodącej d o d o m u . B y ł y w . a o d k r y t a około 1901 r. w o k o l i c a o h Złakowa p o d Ł o w i c z e m przez m a l a r z a Dąbrowy okazji są wspomniane regionach, świąt np. w już okolicach Tarnowskiej, na Kuja­ wielkanocnyoh malowano i c h wewnętrzne' ściany. P o c z ą t k o w o b y ł y t o b a r w n y c h papierów, p r z y p o m o c y nożyc sprężynowych i następnie „ z ą b k i " , spirale, szlaczki, gałązki, później s k o m p l i k o w a n e w k o m p o z y c j e k w i a t o w e . T a o d m i a n a l u d o w e g o m a l a r s t w a rozwinęła określonym zwyczajowo porządku, odmiennie w różnych r o g i o n a c h , p r z y k l e j a n o j e d o świeżo w y b i e l o n y c h ścian i d o b e l e k się n a j b a r d z i e j , b o aż d o c h w i l i o b e c n e j , w o k o l i c a c h stropowych. T a r n o w s k i e j , a przede w s z y s t k i m we w s i Zalipie. W y c i n a n k i , w zależności o d t e c h n i k i w y k o n a n i a , m o g ą jedno i wielobarwne, symetryczne być (cięte z podwójnie, l u b k i l k a ­ k r o t n i e złożonego p a p i e r u ) i a s y m e t r y c z n e ; ażurowe b ą d ź płasz­ czyznowe. Najczęściej s p o t y k a n e m o t y w y w y c i n a n e k t o s t y l i z o ­ w a n e w z o r y roślinne ( d r z e w k a , r ó z g i , „ l e l u j a " , b u k i e t y ) , zgeomet r y z o w a n e postacie l u d z i , zwierząt, p t a k i (pojedyncze, podwójne, l u b w y c i n a n e w postaci fryzu), oraz f o r m y geometryczne „kwadraty", „kółka", cztero i ośmiopromienno S z c z e g ó l n i e b o g a t ą f o r m ą są ł o w i c k i e „ k o d r y " — poziomo bukiety — kwiatowe. W oraz „tasiemki" — (ażurowe „gwiazdy"). Omówione świąt, Najczęściej były trwałą odnawiane ale w zmieniającą wykonywane Dąbrowy okrosach się własnoręcznie ważnych dekorację przez izby. gospodynie, p r z o d s t a w i a l y różny p o z i o m , zależnie o d warunków m a t e r i a l n y c h , umiejętności, staranności. W i e l e z n i c h m a duże w a l o r y świadczy o i n w e n c j i i pomysłowości w surowców, stosowanych Istotne rozbudowane pasowe ozdoby stanowiąc bogato znaczenie technik, miało zakresie kompozycji dopasowanie i estetyczne, wykorzystania i kolorystyki. sharmonizowanie t y c h w s z y s t k i c h okolicznościowych ozdób z architekturą wnętrza kompozycje i jego stałym wyposażeniem, sprzętami, o b r a z a m i i t p . 1 7 okresie międzywojennym w zdobnictwie ludowym Świąteczna poja­ dekoracja była i jest dotychczas źródłem r a ­ w i a j ą się s z t u c z n e k w i a t y w y k o n y w a n e g ł ó w n i e z b a r w n e j , g ł a d ­ dości, p r z y n o s i satysfakcję g o s p o d y n i , będąo w y r a z e m j e j s t a r a n ­ k i e j l u b k a r b o w a n e j bibuły, z p a p i e r u , a także z i n n y c h m a t e r i a ­ ności i umiejętności. L i c z n i w okresie ś w i ą t e c z n y m goście m o g ą łów: piórek, włóczki, płótna, j e d w a b i u , a o s t a t n i o także z t w o ­ ocenić z a l e t y g o s p o d y n i , podziwiając piękne wnętrze. O n a s a m a rzyw c z u j e się d u m n a w i d z ą c s w ó j d o m p i ę k n i e j s z y m n i ż i n n e . sztucznych. K w i a t y przypominająoe t e układano w piramidki, wianki b u k i e t y płaskie, l u b i tzw. „półwianki", Służyły i służą d o dziś d o d e k o r a c j i ścian, r a m o b r a z ó w , a p r z e d e wszyst­ To właśnio t y m i Zwolińska potrzebami powodowana, 84-letnia z N a s z c z o w i c k / N o w e g o Sącza, p r z e d Anna ważniejszymi k i m ołtarzyków d o m o w y c h . B u k i e t y sztucznych kwiatów ustawia świętami m a l u j e się t a k ż e n a s t o l a c h i p a r a p e t a c h o k i e n . U w a g ę z w r a c a j ą i c h w a l o r y i zewnętrzne ściany d o m u w okrągło, białe t z w . „ k o ł a c y k i " , l u b dekoracyjne, bogactwo „placki" (niegdyś wydaniu, w lub stylizacja form o d m i a n i barw, ciekawe spotykanych w naturze. naśladownictwo 1 8 W y s t r ó j i z b y uzupełniały też często f i r a n k i z odpowiednio w y c i n a n e j białej bibuły l u b p a p i e r u , zawieszane w o k n a c h stosowane do dekoracji ikon i obrazów. W okrefie oraz Zielonych powszechnej własnoręcznie znak, że d o d a t k u biegłe wszystkie dom w budynki zamieszkują gospodarcze dziewczęta wykonywaniu tej na świątecznej, n i e g d y ś d e k o r a c j i ) , cieszy się, że j e j d o m j e s t taki p i ę k n y , że n i e m a t a k i e g o d r u g i e g o w całej w s i , że z w r a c a u w a g ę i jest z daleka j e s t też d e k o r a o j a ś w i ą t e c z n a : gałązki j o d ł o w e i b a r d z o s k r o m n i e W Polsce centralnej wysypywano piaskiem geometryczne w z o r y . R y s u n k i t e są i n t e r e s u j ą c ą d z i e d z i n ą l u d o w e g o zdobnictwa ozdobiona Ta w n ę t r z u n i e z m i e n i ł o się n i c o d czano ptaszki. dzieciństwa. We czasu n a ścianach d r e w n i a n e l u b w y d m u s z k o w e jej widoczny. Świąt i W i e l k a n o c y zawieszano n a n i t k a c h u pułapu, albo umiesz­ sama co przed kilkudziesięciu laty o h o i n k a , którą g o s p o d y n i p r z y n o s i z l a s u n a miesiąo p r z e d świętami w o b a w i e p r z e d późniejszą ewentualną złą p o g o ­ wnętrz i obejść. W okresie W i e l k a n o c y , czasem także Z i e l o n y c h dą, Świąt, p o k r y w a n o nimi e l e m e n t a m i d e k o r a c y j n y m i są t y l k o p r z y p i ę t e d o ś c i a n i l u s t r a o j e całą p o d ł o g ę . N i e k i e d y sypano wzory n i e wyobraża sobie bowiem świąt bez choinki. Nowymi I I . 2 1 . W i e n i e c z i m o w y , w y k . K a t a r z y n a S i k o r a , P o d e g r o d z i e ; i l . 2 2 . W i a n e k ś w i ę c o n y w d n i u B o ż e g o Ciała, w y k . E l e o n o r a J u r o z y k , T o k a r n i a , 1981 r. 105 1 �Pająki 106 к rys i и liczne: i l . 23. w y k . Władysława G r u d z i ń s k a , w . G r a b o w i e c , w o j . z a m o j s k i e ; i l . 2 4 i 2C>. G e n o w e f a Jaroszki, woj. radomskie Czachor. w. �Podłaźniczki, w y k . : i l . 27. L u d w i k a , Gitic, w. P o d e g r o d z i e ; i l . 28. Franciszek H e n d z o l , S k o m i e l n a Biała, w o j . k r a k o w s k i e , o k . 1 9 6 1 ; i l . 29. J a n Gacek, R a b k a , w o j . nowosądeckie; i l . 30. L u d w i k a Gluc, Podegrodzie �I I . 31. Pająk wycięte z tygodników i laurka wykonana z okazji D n i a Kobiet. Wszystko kulisty, w y k . Kozelia przez dzieci t o jest w y r a z e m szkolne pieczołowitej Mosińska, L d z a ń , w o j . sieradzkie Jako obecnoj relikty dawnej obyczajowości niektóre e l e m e n t y dawnego przetrwały świątecznego do t r o s k i o d o m r o d z i n n y , p r z e d m i o t a u t e n t y c z n e j , w i e l k i e j miłości S t a w i a się j e s z c z e n i e k i e d y w o k r e s i e B o ż e g o N a r o d z e n i a i z b o ż a w i z b i e ; r o z ś c i e l a się s i a n o p o d o b r u s e m , „ u b i e r a " d u m y , opierającej się k p i n o m s ą s i a d ó w , k t ó r z y uważają za d z i w a c t w o i objaw jej starania świąteczne, przetrwały zdziecinnienia. P o d o b n i e t r a k t u j e s w ó j d o m K a t a r z y n a S i k o r a , 1. 7 5 , z P o d e ­ grodzia, niegdyś j e d n a z najlepszych we w s i hafciarek i specja­ zwyczaj Świąt); plecie Ciała i u m i e s z c z a t a k i c h właśnie t r a d y c y j n y c h o z d ó b . zwykle świątecznego Pod wpływem zdobnictwa pielęgnują upowszechniających m i e j s k i e j z a t r a c a się sens d a w n e j żenia wnętrza d o rzadkości, dzisiaj i tradycyjne stare dekoracji. Elementy ozdoby zanikają, przedmioty. wielkanocne, tataraku w się w i a n u s z k i z z i ó ł , ś w i ę c o n e w o k t a w ę pobliżu świętych trwałe i powszechne kobiety. także w mieście. Bożegb j e n a d r z w i a c h , n a d o k n a m i l u b n a ścianach, tradycje obrazów. Zwraca uwagę fakt, że są t e e l e m e n t y t r a d y c j i , k t ó r e k u l t y w u j e się Niektóre z nich, j a k ubierane drzewka czy kultury z d o b i o n e j a j a , s t a ł y się p r z e d e w s z y s t k i m ś w i ą t e c z n y m i o z d o b a m i , wyposa­ tracąc swe s y m b o l i c z n e , m a g i c z n o się n a w s i w z o r ó w standardowe, produkowano masowo 108 jedynie snopy drzewka n a podwórkach, l u b u s t a w i a n i e go w w a z o n a c h (w d n i u Z i e l o n y m i w y o h . Chętnie p o z u j e d o zdjęcia w e własnym m i e s z k a n i u p e ł n y m t a k i e należą już wypieki, pisanki z d o b i e n i a o k i e n b r z o z o w y m i gałęziami, sypanie l i s t k a w zakresie w y k o n y w a n i a różnego r o d z a j u ozdób c h o i n k o - Przykłady niektóro chwili zdobnictwa. wyparte przez rozścielane p o d o b r u s e m — nego, potrzeby zachowania znaczenie, są w y r a z e m ciągłości inne — przywiązania tradycji. j a k siano do daw­ �II. 32. Pająk krystaliczny, w y k . Franciszek P К i Wanda 1 2 Cytuję za Т . M . Ciołek, J . Olędzki, A . Zadrożyńska Wy— o świętowaniu w Polsce, W a r s z a w a 1 9 7 6 , s. 2 6 6 I r e n a D o m a ń s k a - K u b i a k , Wegetacyjny „ P o l . S z t . L u d . " , R . X X X I I I , 1979 n r 1 3 4 s. J . S t . B y s t r o ń , Dzieje obyczajów sens w dawnej kolędowania, Polsce, Т. I I , 40 5 szawa C y t u j ę z a Z . G l o g e r e m , Encyklopedia 1 9 7 4 h a s ł o „ w i l j a " , s. 4 3 7 staropolska, War­ P o r . J . M ą d z i k , Zwyczaje doroczne Łemków (w:) Nad rzeką Ropą, zarys kultury ludowej powiatu gorlickiego, Kraków 1 9 6 5 s. 2 7 8 ; t a m ż e : Z . W ó j o i k Zwyczaje doroczne Podgórzem, s. 2 5 9 — 2 6 0 ; B . S t e l m a c h o w s k a , Rok obrzędowy na Pomcnzu, T o r u ń 1 9 3 3 , s. 4 7 . I n f o r m a c j a o o b w i ą z y w a n i u d i z e w e k s ł o m ą , 6 skierniewickie Z Y P I S Y P o r . J . S t . B y s t r o ń , Dzieje obyczajów w dawnej Polsce, XVI—XVIII w . , W a r s z a w a 1 9 7 6 , s. 3 9 3 , n a s. 4 0 4 c y t . „ d l a ozdoby p o k o j u a także dla nadania miłego zapachu rozrzucano po p o d l o d z o zioła, zwłaszcza w d n i świąteczno"; tenże, Etno­ grafia Pclslca, P o z n a ń 1 9 4 7 , s. 2 2 1 — 2 2 4 rzeczysko Brzozowskie, Sromów, w o j . i z a k l i n a n i u u r o d z a j u ; b a d a n i a własne dotyozące obrzędowośoi d o r o c z n o j i r o d z i n n e j b . p o w i a t u N . Sącz p r o w a d z o n e n a t o i e n i e g m i n : Grybów, Łącko i Podegrodzie, w latach 1976—1979. P o r . W . K l i n g e r , Zwyczaje doroczne a tradycja grecko-rzymska, K r a k ó w 1 9 3 1 , i o z d z i a ł Drzewko wigilijne, jego począ­ tek... Boże Narodzenie, s. 9 5 — 1 0 3 , w y j a ś n i a j ą c y m . i n . s y m b o l i k ę zielonej gałęzi. 7 T . S e w e r y n , Podlaźniczki, K r a k ó w 1 9 3 2 , s. 7 — 1 9 . Z a s i ę g występowania, podstawowe f o r m y , funkoje obrzędowe, zdob­ n i c t w o ; b a d a n i a własne j . w . C y t u j ę z a Ł . G o ł ę b i o w s k i m , Lud polski, jego zwyczaje i zabobony, W a r s z a w a 1 8 3 0 , s. 3 1 7 T . S e w e r y n , Podlaźniczki, s. 2 0 — 2 7 , rozdz. Światy P o r . J . Olędzki, D o r o c z n e p i e c z y w o obrzędowe, pół­ n o c n o - w s c h o d n i e j P o l s k i , „ P o l . S z t . L u d . " , R . X V , 1 9 6 1 n r 1, s 3 — 3 0 . F o r m y i funkcje obrzędowe w y p i e k ó w świątecznych w y k o n y w a ł w wigilię N o w e g o R o k u , l u b święza T r z e c h K r ó l i Por t e ż T . A m b r o ż o w i c z Polskie ozdobne pieczywo ludowe cz. I, „ P o l Szt L u d . " , R X X X I I , 1978 n r 1 8 9 1 0 1 1 109 I �U. 33. Pająk z kłosami z b o ż j , w y s t a w a , w P a ń s t w o w y m M u z e u m w Warszawie P o i . Z . G l o g e r , Encyklopedia Staropolska, hasło „ p i s a n k i " 20—27 P o r . J . S t . B y s t r o ń , Dzieje obyczajów w dawnej Polsce, s. 5 9 ; J . S t . B y s t r o ń , Etnografia Polska, r o z c l z . Obrzędy doroczne, s. 1 7 9 — 1 8 0 ; C z . W i t k o w s k i , Doroczne polskie zwyczaje ludowe, K ł a k ó w 1 9 6 4 , r o z c l z . Wiosna, i Pisanki, s. 4 1 — 4 2 . O p i s f o r m zdobniczych, barwników i zwyczajów związanych z p i s a n k a m i , m . i n . s k ł a d a n i a j a j na, g r o b a c h , o i c i i w ł a ś c i w o ś c i a c h m a g i c z n y c h , k o j a r z e n i u m a ł ż e ń s t w ; F . K r e e k , Pisanki w Galicji Lwów 1 SI8; zestawienie materiału zebranego w r. 1897 s t a r a n e m T o w a r z y s ­ twa Ludoznawczego, formy i t e c h n i k i zdobnicze, zwyczaje z w i ą z a n e z p i s a n k a m i m . i n . z w y c z a j o b d a r o w y w a n i a się p i s a n ­ k a m i , składania n a g r o b a c h , z w y c z a j e h o d o w l a n e , związana z n i m i m a g i a m i ł o s n a , s. 3 9 — 4 8 ; C z . P i e t k i e w i c z , Wielkanoc na Białorusi, o d b i t k a z n r 3 „Ziemia", 1932; funkcje obrzędowe p i s a n k i związane głównie z obrzędami z a d u s z k o w y m i występu­ jącymi w okresie W i e l k a n o c y , przykłady m a g i c z n y c h właści­ wości j a j e k , używanych m . i n . do gaszenia pożaru, d l a zacho­ wania zdrowia. 1 2 s. 1 3 110 Etnograficznym C y t u j } z a J . S t . B y s t i ' o n i e m , Dzieje obyczajów w dawnej s. 59 I ' »r. R . R e i n f u s s , Badania terenowe w rejonie kielecko-sandomierskim, „ P o l . S z t . L u d . " , R . V I , 1952 n r 1. Część a r t y k u ­ łu poświęcona, j e s t z d o b n i c t w u w n ę t r z , o m a w i a p o c z ą t k i i r o z w ó j m e b l a r s t w a i d e k o r a c j i wnętrz oraz najważniejsze f o r m y z d o b n i ­ c z e : p a j ą k i , w y c i n a n k i , m a l o w i d ł a ś c i e n n e , s. 4 1 — 4 2 . P o t . T . " S e w e - y n , Podłaźniczki, s. 2 9 — 7 3 . W rozdziale Pająki przedstawił n e są: zasięg, geneza, t y p o l o g i a pająków, g ł ó w n o e l e m e n t y z d o b n i c z e ; Z . B . G ł o w a , Zdobnictwo wnętrza Lasowiaków, „ P o l . S z t . L u d " , R . X I I I , 1 9 5 9 n r 1/2, s. 1 2 — 1 9 Podział i t y p e logię w y c i n a n k i podaję za J . G r a b o w s k i m , Wycinanka ludowa, W a r s z a w a 1955; p o r . też A . Świątkowska, Wnętrze chałupy księżackiej XIX i XX w. „ P o l . S z t . L u d . " , R . X X , 1 9 6 6 n r 1 , s. 2 3 — 4 8 , m . i n . c h a r a k t e r y s t y k a g ł ó w n y c h t y p ó w w y c i n a n k i łowickiej i rozmieszczenia w e wnętrzu; H . Olędzka, Z badań nad wycinanką kurpiowską, „ P o l . Szt. L u d . " , R. X V I I I , 1 9 5 9 n r 3 , s. 1 5 9 — 1 7 8 ; Z . C i e ś l a - R e i n f u s s o w a , Z wystawy wy­ cinanek ludowych w Sieradzu, „ P o l . S z t . L u d " , R . V I , 1952 n r 1, 1 4 Polsce, 1 5 1 6 1 7 �Ill �I I . 35. F i r a n k a bibułkowa, Z a l i p i e ; i l . 30. M a l o w a n y piec F e l i c j i Curyłowej, Z a l i p i e 19C0; i l . 37. „ Z ą b k i " p o d obraz, w y k . M a r i a Owca, Zalipie 9. 5 2 — 5 4 ; A . Ś l e d z i e w s k i , Wycinanki ludowe z pow. gar woliń­ skiego, otwockiego, mińsko-mazowieekiego, katalog wystawy Por. A. Kunczyńska-Iracka, Ludowe kwiaty sztuczna ( u w a g i po warszawskiej w y s t a w i o ) „ P o l . Szt. L u d . " , R. X I X , 1 9 6 5 n r 3 , s. 1 6 7 — 1 7 2 P o r . O . M u l k i e w i c z , Ozdoby rysowane piaskiem, „Pol. S z t . L u d . " , R . X I , 1 9 5 7 n r 4 s. 2 1 6 — 2 3 2 . C h a r a k t e r y s t y k a lysunków p i a s k o w y c h s t o s o w a n y c h w świątecznej dekoracji wnętrz m i e s z k a l n y c h i zagród w okresie Zielonych Świąt i W i e l k a ­ nocy, w Polsce Centralnej 1 B 1 9 Fot.; 112 J . G r a b o w s k i , Polska sztuka, ludowa; formy i regiony, W a r s z a w a 1 9 6 6 , s. 1 9 9 ; E . F r a n k o w s k i , Malowanki, Kraków 1928; t y p y malowanek papierowych stosowanych do dekoracji ś c i a n w Z a l i p i u , Ć w i k o w i e , W o l i Ż e l i c h o w s k i e j ; S. K r z y s z t o f o w i c z , O sztuce ludowej w Polsce, W a r s z a w a 1972, rozdz. I I I Malarstwo, część p o ś w i ę c o n a m a l o w a n k o m ś c i e n n y m , s. 7 7 — 7 8 ; Z . Ciośla- R e i n f u s s o w a , Wystawa sztuki ludowej w Dąbrowie k/Tarnowa „ P o l . S z t . L u d . " , R . I V , 1 9 5 0 n . 7 — 1 2 , s. 1 5 1 — 1 5 5 2 0 J . C h o d y i m , i l . 9 ; K . C h o j n a c k i , i l . 1, 1 2 , 1 3 , 1 5 — 1 9 , 2 1 , 2 2 ; B . C z a r n e c k i , U . 3 5 , 3 6 ; J . Ś w i l c r s k i , i i . 5, 1 0 , 1 1 , 2 3 — 2 1 . 37 �