7 50 1084 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f91777349f27662f54f8fc2064172dc2.pdf c72b81398010486b9ca4db1db03b7300 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2502 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2325 Title A name given to the resource Ziemia w dialogu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4, s.167-169 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rodowicz, Jadwiga Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ziemia w dialogu Jadwiga Rodowicz (...) Artysta zachowuje się w ten sposób, jakby od niego czegoś żądano, oczekiwano. Oczywiście, naród oczekuje, ale oczekuje nieświadomie. (...) Człowiek powinien zawsze pamiętać o tym, że tworzy nie dla siebie. Ale - chociaż tworzy nie dla siebie, powinien mówić tylko o rzeczach, które są mu bliskie. (...) W sensie praktycznym artysta jest kimś bezużytecznym, ponie­ waż bez przerwy troszczy się o ideał, a ideał to rzecz niekonkretna, której nie można w żaden sposób spożytkować. I to stanowi, w moim przekonaniu, dramat współczesnych społeczeństw, które domagają się od artysty jakiegoś praktycznego zastosowania. A kiedy artystę usiłuje się wykorzystać w sensie praktycznym, wówczas łamie się go i niszczy jak zabawkę. Andriej Tarkowski, Kompleks Tołstoja Poniższy zapis powstał jako refleksja nad lekturą Tarkow­ skiego oraz z przypomnienia kamiennych ogrodów w Japo­ nii. Powstał także pod wpływem nieznanego jeszcze szer­ szemu gronu sformułowania „ekologia ducha" - jako kate­ gorii estetycznej, mającej towarzyszyć „Gardzienicom" w ich działalności i w ich unikalnym podejściu do przestrzeni otwartej, traktowanej jako specyficzna „spatium theatralis". Do Włodzimierza Staniewskiego, jako twórcy tego poję­ cia, należy określenie, co dokładnie przez nie rozumie, autorce zaś, na której wykształcenie artystyczne niewątp­ liwie wywarła wpływ estetyka japońska, wydaje się nie od rzeczy podzielenie się refleksją na temat tych nowych kategorii. A to dlatego, że nowe kategorie estetyczne zdają się uzyskiwać swój właściwy wymiar i obraz dopiero przenie­ sione w kontekst cywilizacji wyrosłej na zupełnie innych podstawach. Ten tekst jest o sztuce, poniekąd o teatrze, ale nie jest o aktorach. Ten tekst jest o ziemi. W mówieniu o ekologii odczuwa się często brak ducha. Jakby rządził nami jedynie imperatyw ekonomiczny: jak się nam to potem przyda, jak zaowocuje, jaką z tego będziemy mieć korzyść - my, nasze dzieci? Czasami jednak nieświadomie ujawnia się ta obrona duchowości ziemi przez obronę krajobrazu i wpisanego w ziemię piękna, które jednak, przy podejściu wyłącznie ekonomicznym w sposób nieunikniony staje się myśleniem o „turystyce". A tymczasem obrona „duchowości" ziemi wymaga zgoła innego myślenia o niej. W tradycyjnym ujęciu, stosunek do ziemi i otoczenia na Dalekim Wschodzie wyrastał z bardzo szczególnej jej percep­ cji i zdominowany był zupełnie nieprzystającymi do naszych kategoriami. Ziemia miała swoje oblicze, jak żywe stworze­ nie, i mówiono o jej formach jak o częściach ogromnego organizmu. Ziemia i krajobraz miały inspirujący wpływ nie tylko na poetów, traktowano je jako tworzywo i potencjalne dzieło sztuki. Japończycy, na przykład, stworzyli ogromne in­ strumentarium pojęciowe dla oznaczania najsubtelniejszych doznań, wywoływanych przez proste fenomeny natury na człowieka w niej zanurzonego. Wykorzystując istniejący krajobraz - budowano w nim nowy, symboliczny - metafo­ ryczny. Najlepszym tego przykładem są ogrody kamienne przy świątyniach buddyjskich sekty zen, tzw. karasenzui (lub karesansui lub ishiniwa). Karasenzui jest zbitką słowną oznaczającą „stare drzewo, górę, wodę"; to zaś oznacza, w lakonicznym skrócie - krajobraz, naturę, świat najprost­ szych jej fenomenów - roślin, ziemi, wody, otoczenia. W swej prostej kompozycji ogrody takie bywały artystycz­ ną repliką makrokosmosu przyrody, krótką metaforą jego praw. Do dzisiaj zdumiewają niezwykłością atmosfery, pięk­ nem, niepokoją ujętą w formę kompozycji kamiennych - tajemniczą proporcją i zdają się światem żyjącym samym przez siebie. A „żyjącym" - znaczy „trwającym w dynami­ ce". Przykładem najbardziej znanym jest kamienny ogród przy świątyni Ryóanji w Kioto. Jego twórcą (projektantem) był prawdopodobnie Sóami (zm. 1525), choć być może Tessen Soki (zm. 1492), albo też ktoś całkiem nieznany* (źródła podają także różne daty powstania tego ogrodu, najbardziej prawdopodobny jest wiek X V I ) . Za prof. Wiesławem Kotańskim {Sztukajapońska, W A i F , Warszawa 1974, s. 205 i n.) cytuję opis ogrodu: Zajmuje on niewielką, prostokątną płaszczyznę (23 x 9), wysy­ paną białawym żwirem, na którym rozmieszczono piętnaście głazów różnej wielkości, w pięciu grupach. Od południa i zachodu otoczony jest murami około dwumetrowej wysokości, spoza których wyłaniają się korony sosen, od wschodu i północy znajdują się zabudowania, przy czym kraniec ogrodu traktuje się jako werandę widokową. Patrząc od środka werandy, z lewej strony widać skupiska złożone z pięciu i dwóch kamieni, obros­ łych u podstawy mchem, po prawej zaś, po trzy, dwa i trzy kamienie, niektórzy interpretatorzy widzą tu rytm pomyślności. Żwir, w którym osadzone są kamienie, jest grabiony koliście, na podobieństwo rozchodzących się fal, a dalej tak, aby linie biegły równolegle do werandy widokowej, tworząc jednolicie pofałdowaną powierzchnię. Jest to jeden z najbardziej abstrakcyjnych ogrodów w Japonii, toteż nic dziwnego, że i interpretacje znaczeniowe czy symbolicz­ ne jego kompozycji bywają najprzeróżniejsze. Popularnie określa się go po japońsku tora-no kowatashi niwa, to znaczy ogród wyobrażający tygrysicę przeprawiającą swe potomstwo przez rzekę. Ma to swe źródło w tym, że niektóre kamienie po lewej stronie przypominają grupę zwierząt płynących ku prawemu brzegowi - ale jest to raczej skojarzenie powierzchowne." Słusznie pisze Wiesław Kotański, albowiem istnieją inne, głębsze interpretacje. Przez kilka ostatnich wieków ogród ten służył wyłącznie kontemplacji - weranda widokowa znajduje się na zewnątrz pomieszczenia (tzw. Hbjo) opata klasztoru, i po odebraniu instrukcji czy nauk z jego ust, mnisi mogli medytować je właśnie na werandzie widokowej. Istnieją wszakże ryciny, na których widać, że spacerowano czasem wewnątrz tego ogrodu, zanurzając się w jego sym­ bolicznym krajobrazie.* I właśnie inna interpretacja mówi, że ogród ten wyobraża (jest odtworzeniem)* pięć mitycznych wysp. Taiyo, Inkyo, Ffoko, EishG i Horai, widocznych z chińskiego brzegu, a uchodzących za miejsce przebywania „nieśmiertelnych" ascetów (senniń), lub też jest wizerunkiem pięciu mitycznych szczytów, na których oni przebywają. Czy jest więc ten ogród repliką tajemniczego, cudownego miejsca * Wszystkie informacje oznaczone w tekście gwiazdką zaczerp­ nęłam z książki: Furukawa Jun, Kotei'en-no mikata, Hoseiki-shuppan, data i miejsce publik, nieznane, s. 32, 33 167 \ �wiecznej młodości i nieśmiertelności? A może - miejscem regeneracji duchowej? Sama zresztą nazwa była pierwotnie (na przykład w jed­ nym z pierwszych podręczników ogrodownictwa Sakuteiki)* stosowana na oznaczenie zakątka w większym ogrodzie, w którym imitowano jakiś istniejący krajobraz, większą przestrzeń. Na przykład, przy pomocy kamieni naśladowano łańcuch górski lub grzbiet góry, i takie miejsce nosiło nazwę katayamano kishi (krawędź góry). Z drugiej strony wiadomo, że ukształtowanie ogrodu bywało odwzorowaniem, ilustracją pewnych prawd, wierzeń religijnych; na przykład w pewnej sekcie buddyjskiej, (jodoshu), w której wierzy się w odrodzenie zbawionej duszy po śmierci, w krainie nieśmiertelności i wiecznego szczęścia - tzw. Czystej Ziemi (Jodo), ogrody budowano w ten sposób, że w ich części centralnej znajdowało się jeziorko (ike) symbolizujące mityczną Czystą Ziemię.* Wiadomo także, że w pierwotnej, rdzennej religii japońs­ kiej shinto, niektóre kamienie, skały, góry, traktowane są jako siedliska bogów, sił nadprzyrodzonych (karni), tak że istnienie miejsc świętych, pełnych mocy, silnie jest i było osadzone w świadomości japońskiej. Wrażliwość na istnienie takich miejsc występowała zapew­ ne u podstaw budowy unikalnych kamiennych ogrodów. Natomiast sama technika komponowania ogrodów roz­ winęła się, jak sądzę, głównie pod wpływem chińskich praktyk geomantycznych feng-shui (pisane znakami „wiatr-woda"**), po japońsku natomiast hoigaku czyli sztuki „kierunków". Geomancję ,/eng shut" można najproś­ ciej zdefiniować jako sztukę sytuowania budowli - świątyń, grobowców i innych ważnych obiektów, w zależności od przebiegu tzw. linii energetycznych ziemi. Ten pradawny system wartościowania miejsc dość wcześ­ nie podzielił się na dwa inne: jeden został oparty na działaniu kompasu, a drugi - na interpretacji form ukształtowania powierzchni ziemi.' Kompas (tzw. lo pan lub luo pan) miał początkowo kształt kwadratowej, drewnianej tablicy, symbolizującej ziemię (określoną przestrzeń), na którą rzucano „jakieś" przedmioty i z ich przypadkowego ułożenia względem siebie odczytywa­ no przebieg sił w tej przestrzeni oraz ich oddziaływanie. (Trochę to przypomina postępowanie z szamańskim bęben­ kiem u Lapończyków). Jednak bardziej interesujący, z naszego punktu widzenia, jest drugi sposób, polegający na oczytywaniu ukrytego znaczenia form ziemi - i wszelkich obecnych w niej fenome­ nów - na podstawie ich zewnętrznego wyglądu i pod wpływem przebywania w danej przestrzeni. Uważano, że kształt powierzchni ziemi i formy przestrzenne są wynikiem działających ciągle jeszcze potężnych sił, które metaforycznie oznaczano mianem „smoka" i „tygrysa". Gdyby użyć bliższego nam języka, można by powiedzieć, że ruchy sejsmiczne, zmiany klimatyczne i atmosferyczne przedsta­ wiano jako grę tych zwierząt. Miała to być gra miłosna, a za miejsce najbardziej obdarzone mocą, uważano to, które znajdowało się w splocie lędźwi smoka i tygrysa. Mistrz-geomanta odczytywał, gdzie w ziemi znajdują się łapy, głowa, grzbiet smoka czy tygrysa, odnajdował, gdzie rodzi się energia. Geomancja była rzemiosłem obecnym w kulturze japońs­ kiej od najdawniejszych czasów.* Stosowano ją przy lokacji świątyń. Nawet dzisiaj wybitni cieśle-rzemieślnicy znają jej zasady - o czym autorka miała okazję przekonać się choćby w czasie krótkich rozmów prowadzonych z budowniczymi świątyń buddyjskich w zachodniej Japonii latem 1989. Podobno jest ona bardzo żywa w Korei. Zasady geomantyczne stosowano niewątpliwie także w budowaniu i komponowaniu ogrodów kamiennych. Wskazuje na to Ryóanji a w nim już choćby fakt, że (idąc za opisem) weranda widokowa znajduje się na północy ogrodu, a zatem ogród ogląda się w najbardziej korzystnym południowo-zachodnim kierunku. Podobnie jak geomanci przemierzali przestrzeń, poszuku­ jąc miejsc napełnionych mocą, tak też mistrzowie-ogrodnicy podążali w poszukiwaniu miejsc szczególnych, które, po sporządzeniu szkicu, można było odtworzyć przy pomocy skał, mchu i piasku w ogrodzie. W ogrodach kamiennych odtworzono krajobrazy wyłącznie przy pomocy kamieni i żwiru. Przedstawiano nie tylko góry, przełęcze, kotliny, ale także brzeg morski, fale oceanu, wyspy - krainy istniejące lub takie, które mogłyby istnieć. W Japonii, w wydawanych współcześnie podręcznikach ogrodownictwa*, znaleźć można wiele uwag, które precyzu­ ją na bardzo podstawowym poziomie, co to znaczy trak­ tować kamień jako tworzywo „żywej natury". Przede wszys­ tkim nie należy zbierać kamieni okrągłych, gdyż mają one formę zbyt zamkniętą, z trudem dają się układać w grupy z innymi, natomiast wiele ciekawsze są kamienie o nieregu­ larnych, niesymetrycznych kształtach. Określa sieje mianem „kamieni widokowych" (keiseki). W wyborze kompozycji nie można się kierować pięknem jednego tylko kamienia, gdyż zbyt ładny rozbije każdą kompozycję od środka - trzeba raczej zebrać takie, które są ciekawe, nawet jeśli mają skazy. Kamień kładziony w ogrodzie musi zostać mocno osadzony w ziemi, by nie wywoływał wrażenia, że się może przewrócić. Część wkopana nosi nazwę „korzenia" (zatem w ogrodzie kamień rośnie!?) Jeśli jest płaski, o ostrych kształtach, to boczna krawędź nazywa się „krańcem nieba" (tentari), a frontalna „ściana" - „licem" lub „twarzą" (men).*** Jeśli jego kształt przypo­ mina głowę, to w sposób naturalny mówi się, że na dole mieści się broda. Punkt, który skupia spojrzenie, nazywa się „miejscem patrzenia". Komponowanie kamiennego ogrodu zaczyna się od usta­ lenia „punktu ciężkości" przestrzeni, który najczęściej wypa­ da na linii, która dzieli ją w stosunku 7:3. (Ciekawe, że identycznie dzieli się na przykład pomost hanamichi, który w teatrze kabuki stanowi część sceny dla aktorów). Większy odcinek nazywa się „głównym" (shu), a mniejszy - „przypo­ rządkowanym" (ju). Następnie z grupy kamieni wybiera się główny - jakby najważniejszego bohatera. Kamień ten znajdzie się właśnie w „punkcie ciężkości" ogrodu, w podobny sposób, jak aktor kabuki, który kluczowe sceny odgrywa często w analogicz­ nym miejscu pomostu (właśnie w 3/7 jego długości). Wokół niego układane są pomniejsze i mniej ważne kamienie, które się „wiąże" (kumu) po dwa, trzy, w mniejsze grupy - które w kompozycji w specyficzny sposób odnoszą się do głów­ nego. Właśnie podczas tej aranżacji ogrodowi można nadać kształt krajobrazu. Już kilka tych pobieżnych uwag wskazuje na fakt, że przestrzeń ogrodu i kamienie traktowane są jak specyficzna scena i umieszczeni na niej bohaterowie - zrozumiale zatem jest oczekiwanie, że będą one aktywnie oddziaływać na patrzącego człowieka. ** Wiadomości o feng-shui głównie za: Stephen Skinner, The Living *** Wszystkie informacje o kształtach kamieni i zasadach kom­ pozycji wybrane z Mitsuhashi Kazuo, Takahashi Ichiro, Waga Earth Manual of Feng Schui (Chinese Geomancy), Routledge & Kegan Paul, Londyn 1982, s. 18 i dalej. 168 uchi-no niwazukuri, Shufu-to seikatsu sha, Tokio 1984 �Wiadomo, że niektóre z ogrodów kamiennych zostały w X V I w. skomponowane przez aktorów no. Wiesław Kotański stawia pytanie, jak aktorzy - ludzie pochłonięci bardzo trudnym i pracochłonnym rzemiosłem - mogli opanować tę skomplikowaną sztukę. Wydaje mi się, że właśnie ich pierwszy zawód - znajomość sceny, specyficz­ nych zasad percepcji, przestrzeni, dynamiki tańca, symboliki ruchu, dała im do tego pierwszorzędne kwalifikacje, a przy­ najmniej przygotowanie. Być może - jak żaden inny zawód. Można przypuszczać, że skoro ogród kamienny służył kontemplacji, medytacji, to zapewne zakładano, że jego kształt fizyczny musi wpływać na stan ducha. Kontemplacja ogrodu stawała się zatem kontemplacją stanu wewnętrznego kogoś, kto w nim przebywał, a porządek ogrodu, jego wewnętrzna dynamika, organizowała w pewien sposób we­ wnętrzny świat patrzącego. Ten kto patrzył - widział przed­ miot niesłychanie konkretny i jednoznaczny - kamień, ale jednocześnie, poprzez nieodgadnione zamierzenie twórcy, jawił mu się on to jako wyspa, to jako zwierzę, to znów jako góra. Ów szczególny stan ,,popadnięcia" w świat ogrodu można by nazwać „zlaniem porządków" - zewnętrznego świata i wewnętrznego doświadczenia tego świata. Sam zaś ogród - karasenzui nazwałabym „jednomianem sztuki". By wyjaśnić jak to rozumiem, odwołam się znów do Tarkows­ kiego, który tak definiuje metaforę (jako środek artystycz­ ny): Symbol zawiera w sobie określony sens, pewną formułę intelektualną, podczas gdy metafora jest obrazem. Jest obrazem, który ma te same cechy charakterystyczne, co świat, który reprezentuje. Obraz, w przeciwieństwie do symbolu, ma sens nieokreślony. (...) M e t a f o r a j e s t b y ł e m samym w s o b i e , j e s t j e d n o m i a n e m . Rozpada się przy próbie dotknięcia. . - - * , - • » , Ogród karasenzui, namacalnie konkretny i bliski, jest obrazem i jest światem. Przypomina coś, przywodzi na myśl skojarzenie, ale zaraz jest tworem wolnym od jednoznacznej interpretacji. Także „rozpada się" przy próbie dotknięcia. To jedno jest pewne - że rekonstruuje organiczne oblicze ziemi, i że służy „działaniom serca". W średniowiecznej Japonii, w odniesieniu do przestrzeni i otoczenia, myślano zatem kategoriami kompozycji, której elementy stanowiły, „wartości nieba i ziemi", jakby w kilka wieków później powiedział Bachtin. Wyrażano napięcia dramatyczne przy pomocy samych tylko fenomenów ziemi, faktów natury. Ten biegun postrzegania ziemi znajduje się w absolutnej opozycji do turystyki i ekonomicznego imperatywu w myś­ leniu o ekologii. Pytanie, które mnie dręczy jest takie: ku któremu z biegu­ nów grawituje nasza wyobraźnia i wrażliwość? Odnoszenie kategorii i pojęć dalekowschodnich do zja­ wisk naszej własnej kultury uzasadnia się tak oto, że pewne idee rodzące się tutaj i z trudem przebijające opór materii, w atmosferze i implikacjach pokrewne są dawniejszym dokonaniom obcych cywilizacji. Odwołują się jakby do, wszędzie tej samej, gleby duchowości - jeżeli taka w ogóle istnieje. Trzeba porównywać, odczytywać, tworzyć - czerpiąc także z obcych kultur to, co najcenniejsze, jeśli własnej duchowości nie chcemy sprowincjonalizować. Spacjum theatraus, koncepcja przestrzeni teatralnej w Gardzienicach, to także wyzwanie. Czy jednak wyzwanie to powoła kiedykolwiek konkretne formy? Lublin-Warszawa 1990 Л ' . ч и , ; ' - ' , Fragment ogrodu przy świątyni Ryóanji, kamienie, piasek, rośliny 169 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/75d1b2a204c49c72491f9a6b779cff1f.pdf c6e2540e71bfb2962406f69714445206 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3305 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3098 Title A name given to the resource Przyczynek do biografii Nikifora Drowniaka nzwanego "Krynickim" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.3-4, s.219-226 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wisłocki, Seweryn A. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Seweryn A. Wis'ocki P R Z Y C Z Y N E K D O B I O G R A F I I N A Z W A N E G O W k s i ą ż c e E l i i Andrzeja .Banuchów U Шоу in о Nikiforze N I K I F O R A D R O W N I A K A „ K R Y N I C K I M " roku m u s i a ł z n a ć jego personalia. Przyznaje to bezpośrednio w y d a n e j w 1966 r. w K r a k o w i e piv.cz W y d a w n i c t w o L i t e r a c k i e , na stronie 43 Historii r o z d z i a ł 22 z a t y t u ł o w a n y jest: Nikifor ocalić Nikifora, od wysiedlenia wraz z i n n y m i Ł e m k a m i z K r y n i c y staje si} Krynickim". o Nikiforze, opowiadając jak próbował Oto p o c z ą t e k : , , W dniach o d 11 do 16 lutego 1903 r. Agencja w ramach a k c j i Prasowa, r o z e s ł a ł a do d z i e n n i k ó w więc u nas w y r a ź n i e p r z e r a ż o n y . P r z y n i ó s ł j a k i e ś papiery, p a p i e r y znanego prymitywisty następującą k r y n i c k i e g o Nikifora, notatkę: powoli ,,Życie się nor­ „Wisła": „ P e w n e g o ranka Nikifor zjawił się g r o ź n o , a r e s z t ę d o p o w i e d z i a ł n i e w y r a ź n ą m o w ą . " Jost r z e c z ą malizuje. O t r z y m a ł nowe mieszkanie, zainstalowano m u telefon o c z y w i s t ą , iż p a p i e r y d o t y c z ą c e wysiodlenia m u s i a ł y i dano nazwisko — K r y n i c k i . ( . . . ) " d o k ł a d n e porsonalia, o s ó b na to skazany cli. N i o m o g ł o więc by ć r W w y d a n y m przez , , A r k a d y " w 1983 r. albumie z a t y t u ł o ­ w a n y m Nikifor bowiem Banach przyznaje, ż e N i k i f o r m i a l swoje nazwisko, byl nieślubnym dzieckiem Llusinki zawierać (Łemkini) Derowniak, t a k więc zgodnie zo s t o s o w a n ą o d w i e k ó w Marii praktyką w t a k i c h p r z y p a d k a c h , m u s i a ł nosić p a n i e ń s k i e nazwisko m a t k i ! W o w s z y s t k i c h p u b l i k a c j a c h prasowych i k s i ą ż k o w y c h Ba­ mowy o nieznajomości nazwiska N i k i f o r a w okresie pisania pierwszej o n i m k s i ą ż k i . Na teronie K r y n i c y mieszka liczna, i rozgałęziona, rodzina ł e m k o w s k a K r y n i c k i c h , p o c h o d z ą c a z P o w r o ź n i k a , wsi leżącej w p o b l i ż u K r y n i c y D o l n e j ( D a w n a W i e ś ) . W momencie nadania D r e w n i a k o w i togo nazwiska, a trzoba wiedzieć, że jego m a t k a po- nach przedstawia się j a k o j e d y n y mecenas N i k i f o r a i j a k o czło­ ehodzila z P o w r o ź n i k a , w i e k , k t ó r y wie o n i m wszystko. N a w e t jeżeli jest to w j a k i e j ś k r e w n y m i w y e l i m i n o w a ć z tej roli B a n a c h ó w . Zabiegali t a k ż o mierze p r a w d ą , nio znaczy iż autor rzotolnie i p r a w d z i w i e referuje po ś m i e r c i N i k i f o r a o spadok po n i m , d o w o d z ą c rzeczywistego zderzeniu obu i n f o r m a c j i , usiłowali „ z a o p i e k o w a ć " się p o k r e w i e ń s t w a , k t ó r o i c h ł ą c z y ł o ze s ł a w n y m m a l a r z e m - p r y m i - biografię Nikifora. W Kryniccy k t ó r e przytoczy dom powyżej, t у wista. przedzielonych i n t e r w a ł e m 17 l a t — k r y j e się wiele p o d t e k s t ó w . W t y m miojscu n a l e ż y p r z y t o c z y ć dano z odnalezionoj przez Nasuwa się p y t a n i e : dlaczego, po oo m i a ł o miejsco takie m ą c e n i e P a w ł a Stefanowskiego m e t r y k i , aby to co piszę b y ł o z r o z u m i a ł o : w o d y w o k ó ł nazwiska N i k i f o r a ? B a n a c h , c h o ć b y t y l k o z racji N i k i f o r , a w ł a ś c i w i e E p i f a n D r o w n i a k u r o d z i ł się 21 maja 1895 r. piastowanej przez siebie w y s o k i e j , u r z ę d o w e j f u n k c j i j u ż w 1947 w ' K r y n i c y w d o m u n r 49 (oczywiście K r y n i c y - W s i ) . M a t k ą jogo 219 �N e f y f o r . " Jest w t y m s ł w i e r d z o n i u , obok przeinaczenia nazwiska joszcze i n n y b ł ą d , p o w a ż n y i r a ż ą c y . N a terenie K r y n i c y i zachod­ niej Ł e m k o w s z c z y z n y n i g d y w p r z e s z ł o ś c i nio b y ł o prawosław-ia, autochtoniczna l u d n o ś ć ł e m k o w s k a b y ł a wyznania grecko-katolickiego, t a k więc w Krynicy znajdowała się cerkiew u n i c k a , lub j a k m ó w i ł o się w y m i e n n i e — kościół u n i c k i . Jest to bardzo istotna r ó ż n i c a . Ten b ł ą d w zestawieniu z p o d a n y m w albumie . . A r k a d " r z e k o m y m b r z m i e n i o m nazwiska „ D r e w n i a k " sugerują d o ś ć przewrotnie u k r a i ń s k i r o d o w ó d N i k i f o r a . Za-chodzi w t y m przypadku będziemy pewna subtelność podawać jako Derewniak z fonetyką — jako fonetyczna: Drewniak, zukrainizujemy j ę z y k a - czy j a k jeżeli nazwisko spolonizujemy jo, je, podczas g d y zgodnie wolą i n n i , g w a r y ł e m k o w s k i e j nazwisko to b r z m i D r o w n i a k to jeżeli — i tydko t a k n a l e ż y je p o p r a w n i e p i s a ć oraz w y m a w i a ć . Zgodna z zapisem w m e t r y c e jest t a k ż e pisownia na-zwiska N i k i f o r a w w y d a w a n y c h przez a m e r y k a ń s k o -kanadyjskio emigracyjno skupiska łemkowskie kalendarzach i i n n y c h d r u k a c h , gdzie d o ś ć c z ę s t o w s p o m i n a n y jest „artysta N i k i f o r D r o w n i a k z K r y n i c y " . J u ż w 1961 r. Karpatoruskij ka- lendar zamieszcza dwa jego zdjęcia w y k o n a n e na d e p t a k u w K r y ­ nicy. P r z e d s t a w i a j ą N i k i f o r a w otoczeniu c z ł o n k ó w zespołu piośni i t a ń c a z B i e l a n k i . b ę d ą c e g o z a l ą ż k i e m obecnej „ Ł e m k o w y n y - " . Kalendarz ten, podobnie j a k inno w y d a w n i c t w a m i a ł o wielu Ł e m k ó w rozproszonych w diasporzo na torenie Polski. Z licznych relacji w y n i k a , iż f a k t y te b y ł y znane B a n a c h o w i przed p o d j ę c i o m i n i c j a t y w y nadania N i k i f o r o w i nazwiska — K r y n i c k i . I m i ę N i k i f o r w r z e c z y w i s t o ś c i b y ł o przezwiskiem, zastępczym, lub czymś w tym rodzaju, nadanym imieniem mu przez Ł e m k ó w , k t ó r e zrosło się z n i m nierozerwalnie. W i e m o tym z p r z e k a z ó w r o d z i n n y c h . M a t k a mówiła, m i , żo i m i ę E p i f a n bydo w ś r o d o w i s k u ł e m k o w s k i m rzadkie, dziwne, a w i ę c t r u d n e do z a p a m i ę t a n i a ; p o n a d t o jego rodzicielka b y ł a n i e m o w ą , r o d z i n y nie m i e l i , t u ł a l i się po s ł u ż b i e w ś r ó d obcych — k t ó ż więc m i a l z a p a m i ę t a ć , że c h ł o p i e c n a z y w a się E p i f a n ? K t o ś , coś p i ą t e przez d z i e s i ą t e p r z y p o m i n a ł sobie, w i ę c j a k b y p o w t ó r n i e go nazwano, nio mniej niezwykle i nieco d ź w i ę k o p o d o b n i o — Nicefor. W K r y n i c y Dolnej naprzeciwko szpitala, stoi jeszcze, c h o ć d n i jego są j u ż policzone, d r e w n i a n y d o m wzniesiony przed w o j n ą w nowszym s t y l u ł e m k o w s k i m . U l i c a n a z y w a się Kraszewskiego, d o m m a n u m e r 147 i jest j e d n y m z w i e l u , j a k i e w l a t a c h m i ę d z y ­ wojennych i budowało urlopowiczach się tłumnie wyłącznie z myślą zjeżdżających do o kuracjuszach modnego kurortu latem i zimą. Ton dom na. p ó l p o k r y t y b l a c h ą , na p ó l d a c h ó w k ą , z balko­ n i k i e m od f r o n t u , jest o s t a t n i ą z a c h o w a n ą b u d o w l ą z zasobnego ongiś obejścia szanowanego o b y w a t e l a k r y n i c k i e g o Harasyma Gromosiaka. Z t y l u , po lewej stronie — p a t r z ą c od szpitala — s t a ł o szczytem do uliey w ł a ś c i w e domostwo. Rozebrane z o s t a ł o T zaraz po drugiej wojnie światow oj. W i e k o w e , wzniesione z solid­ n y c h b i e r w i o n zwiezionych z J a w o r y n y — zwanej „ g ó r ą Gro- m o s i a - k ó w " , d ł u g i e i parterowe, k r y t e s t r z e c h ą , a p ó ź n i e j d a c h ó w ­ J c w d o k i a D r e w n i a k , m a t k a N i k i f o r a . Zdjęcie ..ze s k r z y n i , " k ą — bydo przez p o n a d ć w i e r ć w i e k u stałymi p u n k t e m p o b y t u , retuszowane o ł ó w k i e m przez malarza a raczej s t a l ą b a z ą k r y n i c k ą N i k i f o r a D r o w n i a k a . H a r a s y m Gromosiak, m ó j dziadek po k ą d z i e l i , zasobny gospo­ darz, ale cześnie b y k i Jcwdokia, D r e w n i a k , c ó r k a Hryhoria i Tatiany z domu też z n a k o m i t y m y ś l i w y i pszczelarz, u c h o d z i ł jedno­ za autorytet moralny krynickiej gminy łemkowskiej. Byd p a t r i a r c h ą w p e ł n y m tego s ł o w a znaczeniu. B y ć m o ż e z odru­ K r y n i c k i e j ze wsi P o w o r o z n y k . Ojciec nieznany. P o ł o ż n a A k u l i n a chu serca, hyc Szkwarla, E p i f a n nego przez Pismo Ś w i ę t e — p r z y g a r n ą ł biednego w ł ó c z ę g ę , u p o ś ­ b vł ochrzczony t maja. 1895 r. w grecko- m o ż e z poczucia moralnego o b o w i ą z k u nakaza­ -katolickiej cerkwi w K r y n i e y - W s i . Ochrzcił go M y k o l a K o r o p a ś , ledzone, n i e ś l u b n e dziecko n i e s z c z ę s n e j n i e m o w y J e w d o k j i D r o w ­ greeko-katolieki duszpasterz w K r y n i c y . R o d z i c a m i chrzestnymi n i a k . Pod b y l i A n d r e j H o r a k i K a i ery na. w d o w a po J a k o w i - R y s t w cju — dzielącej domostwo na dwie części, k a z a ł Haras z r o b i ć miejscowi w i e ś n i a c y . B y l w i ę c po babce N i k i f o r k r o w n y m Kry­ - k l i t k ę z d r z w i a m i z a m y k a n y m i na p r o s t ą z a w o r k ę . T a m miał n i c k i c h , a nadanie m u tego nazwiska o k a z a ł o się p ó ź n i e j p r z y c z y n ą N i k i f o r legowisko i p ó ł e c z k i na swoje r ó ż n e p r z y b o r y , w tym dość kłopotliwych i malarskie, na ś w i ę t e o b r a z k i , r ó ż n e oleodruki, gazetowe ilustracje 1'rzy okazji w publikacjach sytuacji dla inicjatorów owego humbugu. n a l e ż y s p r o s t o w a ć dwie inne . . w o l t y " Andrzeja Uanaoha, W łfisfoiii zawarte <i Xi!:ijoi~t'. na wspomnianej 43 stronicy pisze, że przed 1947 r. N i k i f o r „ c h o d z i ł w n i e d z i e l ę do 220 cerkwi, b y l więc prawosławnymi, n a z y w a ł się o b s z o m y m i schodami w i o d ą c y m i na s t r y c h , w sieni pokoik- i t p . T u m też s p o c z y w a ł a jego skrzynia, k t ó r ą w y p r o s i ł u b a b c i ; AS- niej trzy mai swe n a j w i ę k s z e „skarby". W d u ż e j izbie, zwanej ś w i e t l i c ą j a d a l i wszyscy razem — do­ mownicy i s ł u ż b a . K a ż d y m i a ł swoje s t a ł e miejsce p r z y stole. �N i k i f o r t a k ż e . W czasie jego corocznych w ę d r ó w e k , n i k t tego lubił m a l o w a ć na denkacb pudelek miejsca nie z a j m o w a ł i zawsze s t a ł p r z y n i m talerz z n a k r y c i e m , r o s ó w z u s t n i k i e m o nazwie „ E g i p s k i e " . B y ł a to dobra g a t u n k ó w o. b o w i e m m i a ł N i k i f o r swojo s t a ł o miejsce t a k ż o w domowej spo­ biała tektura łeczności. N i e b y ł o ono wysokie, ale i nie p o d ł e . R o b o t y od niego szczególnie u r o c z y ś c i e . T a k i e t e ż , obok i n n y c h , w i ę k s z y c h , m u ­ nie wymagano, bo się do ż a d n e j nie n a d a w a ł , c h o ć czasem coś lów anych na kartonie i b y l e j a k i m papierze w r ę c z a ł Gromosia- z w ł a s n e j fantazji p o m ó g ł . Ci z p o ś r ó d d o m o w n i k ó w , czy t e ż k o w i . Scena t a niezmiennie, co r o k u w y w o ł y w a ł a wiele wesołości i malowane d u ż \ c h . eleganckich na niej obrazki N i k i f o r papie­ traktował s ł u ż b y , k t ó r z y z p o c z ą t k u p r ó b o w a l i t r a k t o w a ć go l e k c e w a ż ą c o , u d o m o w n i k ó w , ale dziadek, m i m o , iż nio p r z y k ł a d a ł wagi do skarceni surowo przez dziadka, zaniechali z biegiem czasu uszczyp­ o w y c h m a l u n k ó w , c h c ą c o k a z a ć N i k i f o r o w i , żc t r a k t u j e go po- liwości. B y ł t r a k t o w a n y j a k o to „ b o ż e stworzenie", któremu w a ż n i o i godnie, nie t y l k o ich nie w y r z u c a ł , ale c h o w a ł w swojej trzeba po c h r z e ś c i j a ń s k u p o m ó c . Po wsiach ł e m k o w s k i c h , leżą­ izbie obok p r z y b o r ó w m y ś l i w s k i c h , co b y ł o nio lada w y r ó ż n i e ­ cych dalej o d K r y n i c y , gdzie w czasie swojej m ł o d o ś c i lubił się n i e m . G d y D r e w n i a k p r z y c h o d z i ł z i m o w a ć , p o k a z y w a ł m u je w letnie m i e s i ą c e w ł ó c z y ć , miano go przez p ó ł za p r z y g l u p a , wszystkie, co s p r a w i a ł o m a l a r z o w i w i e l k ą r a d o ś ć . ale przez drugie p ó ł za nawiedzonego, „jurodiwego" „bożego W ten s p o s ó b u z b i e r a ł o się w d o m u dziadka d u ż o wspania­ s z a l e ń c a " — a więc t r a k t o w a n o go z p o g a r d ą , ale t e ż z przymiesz­ ł y c h , przedwojennych k ą zabobonnego strachu, bo n u ż k t o wie, czy nie jest w kon­ Co się z n i m i s t a ł o ? Przet r w a ł y w o j n ę , p r z e t r w a ł y szachtach zo „ z ł y m " i p o t e m ludziom zaszkodzi. Lepiej j u ż b y ł o który d a ć m u j a ł m u ż n ę , coś do zjedzenia, j a k trzeba t o i s k r o m n y nocleg z K O P E - o m w Muszynie i za pomoc w u k r y w a n i u b r o n i w Czar­ w latach i z czasu okupacji m a l u n k ó w okupacji zadeiuinojowaiiy za Nikifora. Gromosiaka, współdziałanie cim Jarze, więziony b y ł na M o n t e l u p i c h w K r a k o w i e , na sianie, byle sobie j a k najszybciej p o s z e d ł dalej. D z i w n y m b y ł dla otoczenia przez swój „ d z i a ł k a j ą c y " b e ł k o t razom w jednej celi ze S t a n i s ł a w e m Marusarzem, a p o t e m zestal roz­ i to malowanie od n a j m ł o d s z y c h lat, k t ó r e do niczego p o r z ą d n e g o strzelany na W z g ó r z a c h Krzoslawiokich. Przeniesiono ze starego, nie b y ł o podobne. Z a t r z y m y w a ł się n i z tego n i z owego, c h o ć b y rozebranego domu j u ż po z a k o ń c z e n i u w o j n y , do d o m u dla let­ p o d c e r k w i ą w T y l i c z u i m a l o w a ł . Czasem r y s y czyjejś t w a r z y n i k ó w , p r z e t r w a ł y a k c j ę w y s i e d l e ń c z ą w 1947 r o k u . p o c h w y c i ł , ale c z ł o w i e k a j a k b y p r z e m i e n i ł w świętego. I strój Po wywiezieniu N i k i f o r a ria z a c h ó d , m i m o i n t e r w e n c j i pana- b o g a t y cerkiewny m u p r z y d a ł i a u r e o l ę n a m a l o w a ł , a b y ł to banaohowych, k i e d y o k a z a ł o się, żc wrócił on, n a p r z ó d bez swojej z w y k ł y opilec i ludzie sarkali na to. D z i w n o to b y ł o , niezwyczajne. B a n o się, że t y m i o b r a z k a m i czary m o ż e c z y n i ć , u r o k i na ludzi i doby tok r z u c a ć . J a k i ż i n n y m ó g ł b y ć p o ż y t e k i cel malowania t a k i c h b o h o m a z ó w , k t ó r y m k u d y b y ł o do cerkiewnej doskona­ łości ? N i k i f o r o d c z u w a ł b o l e ś n i e takie t r a k t o w a n i e i z biegiem l a t coraz rzadziej w y p u s z c z a ł się poza K r y n i c ę , k t ó r ą u k o c h a ł sobie, bo to i b y ł y w nioj „ e l e g a n c k i e p a n y " , k t ó r e czasem wzięły obra­ zek i groszaka r z u c i ł y , no i H a r a s y m Gromosiak, k t ó r y umiał się z n i m od n a j m ł o d s z y c h l a t d o g a d y w a ć i n i g d y nio o k a z y w a ł r m u l e k c e w a ż e n i a , a i od s w o j a k ó w lepszego doznaw al t r a k t o Wania, W e d ł u g mojej, niestety j u ż nie żyjącej m a t k i Olgi, sprawa u p o ś l e d z e n i a w y m o w y w y n i k a ł a nic t y l e z p r z y c z y n u ł o m n o ś c i fizycznej, ile z f a k t u , iż N i k i f o r b y ł j a k M o w g l i , bohater „ K s i ę g i d ż u n g l i " K i p l i n g a , w okresie n i e m o w l ę c y m i wczesnego dzieciń­ stwa w y c h o w y w a n y w y ł ą c z n i e przez m a t k ę - n i e m o w ę . B y ł a n ę d z a r k ą — m ó w i ł a m o j a m a t k a —- w ogóle b y ł a u p o ś l e d z o n a f i ­ zycznie. C h o d z i ł a na palcach i zawsze spiesznym truchtem. W y d a w a ł a k r ó t k i o , wysokie d ź w i ę k i p r z y p o m i n a j ą c e szczekanie psa, nic w i ę c dziwnego, że c h ł o p i e c nie n a u c z y ł się m ó w i ć . C h o w a ł a go sama, n o s i ł a w t o b o ł k u na plecach. G n i e ź d z i l i się w r ó ż n y c h miejscach T w zależności od tego, u kogo z n a l a z ł a się robota. T r z y m a n o się p r z e w a ż n i e od nich na odległość jak od z a d ż u m i o n y c h : n i e z g u ł a , do tego z n i e ś l u b n y m dzieckiem! To b y ł y inne, z u p e ł n i e inne czasy. Ona nic n a u c z y ł a go a r t y k u ł o w a n i a d ź w i ę ­ k ó w znaczących w mowie ludzkiej, bo sama ich artykułować nie p o t r a f i ł a . P a m i ę t a m , j a k b y ł a m d z i e w c z y n k ą , j a k ona zawsze za s o b ą w l o k ł a m a ł e g o N i k i f o r k a , zawsze biegiem. On nio n a d ą ż a ł , nogi m u się p l ą t a ł y , w t e d y gniewnie na niego dzialkala i bila. .lak m u z m a r ł a m a t k a , k t ó r e j nic ż a ł o w a ł z b y t n i o , m ó w i ł nieraz do t a t y , że b y ł a biedna i g ł u p i a , s t r a c i ł na powiem czas swój p u n k t oparcia. Z o s t a ł sam. Nasz d o m u l u b i ł sobie j u ż w c z e ś n i e j , a to za s p r a w ą ojca, k t ó r y z a p r a s z a ł go na obiady w niedziele i on p r z y c h o d z i ł . M i a ł t a k i osobliwy zwyczaj, żo za. k a ż d y m daniom T d z w o n i ł ł y ż k ą w talerz. K i e d y dziadek z a p r o p o n o w a ł m u s t a ł y k ą t ucieszył się. Prze­ m i e s z k i w a ł w n i m od jesieni do wiosny bez p r z e r w y , a potem u d a w a ł się na wspomniano wcześniej w ę d r ó w k i po L e m k o w s z o z y ź nie. M i a l o i l m ł o d y c h Jat poczucie g o d n o ś c i , a swojo obrazki t r a k t o w a ł j a k o swoisty ś r o d e k w y m i o i i n o - p l a t n i e z y . Zawsze po zimie, k i e d y zbierał się do drogi p r z y g o t o w u j ą c węzełek z nie­ z b ę d n y m i w jego p o j ę c i u p r z e d m i o t a m i , robił z dziadkiem „ r o z hczenio" za g o ś c i n ę . B y ł a t o forma r e w a n ż u , j a k m i ę d z y r ó w n y m i sobie. Nikifor honorowo wręczał Harasymowi kilka, więcej o b r a z k ó w , w y k o n a n y c h w zimowe m i e s i ą c e . Przed czasem wojną N i k i f o r sfotografowany z listem proszalnym na d e p t a k u w K r y ­ nicy. Zdjęcie z l a t dwudziestych 221 �N i k i f o r p r z y obrazach. T o zdjęcie, podobnie j a k inno, pochodzi „zo s k r z y n i " malarza. Widoczne z a m i ł o w a n i e malarza uo ujęć hieratycznych �skrzyni, a p o t e m i skrzynia się z n a l a z ł a , ale bez obfitości przecho­ t o w y w a n o balie z g o r ą c ą w o d ą , a oni zrzucali swoje ł a c h y , od- w y w a n y c h w niej przedwojennych o b r a z k ó w , r u s z y ł B a n a c h na wiązywali teren K r y n i c y W s i s z u k a ć , czy jeszcze czegoś się w ś r ó d l u d z i nie z głów-, w cudowny znajdzie. Dowiedziawszy się o p r z y j a ź n i m i ę d z y Gromosiakiom poczym zaczynali się m y ć i p r z e b i e r a ć . B y l i w ś r ó d nich i p r a w d z i ­ i N i k i f o r e m d o t a r ł do d o m u p o d n u m e r e m 147 na u l i c y w i kalecy, alo stanowili oni z d e c y d o w a n ą m n i e j s z o ś ć . S t r o i l i się Kra­ „ropiejące 7 rany", zdejmowali strupioszale peruki s p o s ó b o d z y s k i w a l i b r a k u j ą c e ręce i nogi, szewskiego. M i e s z k a ł w n i m pewien dezerter z a r m i i r u m u ń s k i e j , w k t ó r y K a r p a t a m i aż do K r y n i c y uciokł i u dziadka Harasa schro­ 0 w s p a n i a ł o ś c i . G u d a k i j u ż z cicha p r z y g r y w a l i . W k u c h n i k o ń - nienie z n a l a z ł , za p a r o b k a z o s t a ł p r z y j ę t y , p a p i e r y „ l e w e " otrzy­ czydy się piec i g o t o w a ć m i ę s i w a , sosy, zupy i inne frykasy m a ł , d z i ę k i czemu u n i k n ą ł k u l i w leb, a p o t o m się z G r o m o s i a k o w ą całonocną ucztę. cudaczno stroje, będąco jakimiś ich projekcjami marzeń 7 p a s i e r b i c ą ożenił i j a k Ł o m k ó w wysiedlono — za g a z d ę z o s t a ł . P o n i e w a ż o caloj sprawie n i k t nio ś m i a ł się d o w i e d z i e ć na pod K i e d y d o w i e d z i a ł się za c z y m chodzi ten pan z K r a k o w a , zdecy­ g r o ź b ą u t r a t y ż y c i a , a j e d n o c z e ś n i e do p o s ł u g i p r z y d o w a ł , że o b r a z k i , k t ó r e j a k o rodzinne p a m i ą t k i (tak jo t r a k ­ żebrakach towano) po ojcu m i a ł a o t r z y m a ć m o j a m a t k a , sprzeda i n t r a t n i e . więc za zgodą, „ k r ó l a " i r a d y starszych ż e b r a c z e j I t a k też zrobił. Owe p l a e i d ł a z serca i w d z i ę c z n o ś c i Nikiforow'ej czasem do pomocy dobierano k o g o ś z r o d z i n y . I t a k p a r ę razy s p r z e d a ł o n ż o R u m u n n i e z w y k l e korzystano panu Banachowi za moja m a t k a b y ł a przy t a k i m karnawale dziadowskim, ale zawsze dwa l i t r y w ó d k i czystej, p ę t o k i e ł b a s y i kilkaset- z ł o t y c h (przed brano do wymianą.) na a j e d n o c z e ś n i e , zafascynowany n i e s a m o w i t y m m i s t e r i u m , dokładkę. B y l to biznes dla obu stron znakomity - jedna z nich m o g ł a We wszystkich publikacjach, лее wszystkich pomocy N i k i f o r a , który- jako niemowa b y l p e w n y , rozmowach oży­ S z c z e g ó l n i e f a s c y n u j ą c a b y ł a druga noc, j u ż po z a k o ń c z e n i u odpustu. W t e d y , zgodnie z ż y c z e n i a m i granicą. karczmy, konfraterni wiony i dzięki t e m u p r z y d a t n y . efektownie k o n t y n u o w a ć „ g a u z b a l " w gronie kolegów, a druga p r z y g o t o w a ć się do w i e l k i c h w y s t a w w k r a j u i za 7 c z ę s t o nie wy starczala n o r m a l n a o b s ł u g a licznych żebraków, wyganiano ostatnich gości przed d z i o w i ą t ą , z r e s z t ą większość p ą t n i k ó w j u ż 0 N i k i f o r z o przejawia się w ą t e k jego ż e b r a c z y c h u p o d o b a ń . Jest opuściła w t y m wiele zdziwienia.: po co'r dlaczego ; t y m bardziej, że w k o ń ­ jeszcze efoktow-niejsze niż poprzedniego wieczora. N i k i f o r p a t r z y ł 7 cu otoczony by 1 o p i e k ą , z a r a b i a j ą c y p o w a ż n e sumy, t a k ż o w obcej 7 w alucie, nie t y l k o , że nie m u s i a ł , ale u i o p o w in ie n był Krynicę. rozszerzonymi w dziesięcioro, Abluoje były zo zdumienia jęczący, szczególnie oczami, j a k ropiejący, uroczysto, ci n ę d z n i , skamlający stroje skręceni ludzkioj łaski, ż e b r a ć . T e n m a n i a k a l n y n a w y k coniedziolnego ż e b r a n i a w p i j a l n i , j a k te s t r z ę p y ludzkiego rodzaju, n a g ł o p r z e c h o d z ą z d u m i e w a j ą c ą czy m e t a m o r f o z ę . P r o s t u j ą się, c z y s z c z ą , t r e f i ą , liczą na s t o ł a c h ba­ w y s t a w i a n i a kapelusza na datki ogromnie u t r u d n i a ł jogo opiekunom w y w i n d o w a n i e N i k i f o r a na p i e d e s t a ł Wielkiego A r t y s ­ jońskie kwoty, t y w r o z u m i e n i u t e g o ż t e r m i n u przez t a k w pas zwanego masowego c h o ć w groszakach, g u d a k i i m g r a j ą , Kusyki 7 się k ł a n i a j ą . Ż e b r a k i , a pany ! W i e l k i e p a n y ! N i e raz, możnych niejeden z n i c h n ó ż ostry j a k b r z y t w a p r z y ł o ż y ł m u do g a r d ł a Moja m a t k a p o w i e d z i a ł a m i k i e d y ś , że ci ludzie z u p e ł n i e nie c h o ć s ł o w o m o t y m co w i d z i a ł , a N i k i f o r p a d a ł na kolana, r ę c e r o z u m i e j ą o co t u chodzi. Jest to historia stara i b a r w n a . W K r y ­ b ł a g a l n i e w znosił i d z i a ł k u j ą c z a p e w n i a ł , ż e on — n i g d y ! Ś m i a ł y nicy wsi s t a ł a cerkiew u n i c k a pod wezwaniem P i o t r a i P a w ł a , się z niego ż e b r a k i , aż karczma się t r z ę s ł a , ałe k i e d y zabawili oboemo zamieniona na k o ś c i ó ł r z y m s k o - k a t o l i c k i . B y ł o t o miejsce się d o ś ć , t y m jeszcze od n i c h n ę d z n i o j s z y m stworzeniem, p o t r a ­ k u l t u s ł a w n o na całej Ł e m k o w s z c z y ź n i o po obu stronach granicy f i l i m u r z u c i ć nieraz całe d w a d z i e ś c i a z ł o t y c ł i ! D o s t o ł u go polsko-słowackiej. Na praszali, alo bal się do nicłi d o s i ą ś ć , za w i e l k i b u d z i l i w n i m res­ odbiorcę. Powodował zżymanie się na niego wielu 1 ś m i e j ą c się z p r z e r a ż e n i a n i e z g u ł y , groził ś m i e r c i ą j a k 1 „światłych". piśnie : 7 początku lipca rokrocznie odby-wał się za­ w toj cerkwi w i e l k i odpust, na k t ó r y ciągnęli ludzie w p i e l g r z y m ­ p e k t . P a t r z y ł na t a ń c e , na swawolne h u l a n k i , p a t r z y ł na t o , jak kach pieszo i wozami nieraz aż spod Koszyc, z H u c u ł s z c z y z n y . szef miojseowoj p o l i c j i , j u ż w c y w i l n y m u b r a n i u bierze „ d o l ę " Po obu stronach p o t o k u K r y n i c z a n k a od szpitala w dól do cerkwi od ż e b r a k ó w i j a k i jest grzeczny dla ich „ k r ó l a " . S ł y s z a ł w roz­ rozkładały- się g ę s t y m szpalerem kra-my z j a r m a r e z o - o d p u s t o w y m i m o w a c h w karczmie, że t a k i c h p o t r a w , że t a k i c h w i n nie wspaniałościami. i nie je wielu t y c h Dewocjonalia, zabawki, kramy z jedzeniem, z n a p o j a m i , k r z y k , wrzask, rwetes, stroje o d ś w i ę t n e p ą t n i k ó w , polskich p a n ó w , co t a m w y ż e j do pije zdroju przyjechali! P a t r z y ł j a k n a d ranem k ł a d l i się ż e b r a c y s p a ć p o k o t e m a po­ bogate ludowe, ale i skromne chudzin r ó ż n o r a k i c h . B a r w y rw-aly ognia, zjadacze szklanek, k i e l i s z k ó w , siłacze r o z r y w a j ą c y wszelkich r a c h u n k ó w , o p ł a t na rzecz swojej organizacji, jeszcze chy b a w i l i p o b o ż n y c h p i e l g r z y m ó w . P r z y b y w a l i t a k ż e łańcu­ żebracy. To b y ł o ich ś w i ę t o . D o K r y n i c y ś c i ą g a ł y rzesze o w y c h oczaj­ 7 s p r a w n ą , o r g a n i z a c j ę , wedle zasad r u nich o b o w i ą z u j ą c y c h o t r z y m y w a ł i miejsce do ż e b r a n i a . Pokry­ 7 wały się ono z terenem objętymi k r a m a m i . E l i t a ż e b r a c z e j fraterni sadowiła, się zawsze n a j b l i ż e j kon­ I n k u mijamy 7 a za n i ą budyneczek k u ź n i . D a l e j , naprzeciw szkoły podstawowej, przed pawilonem mieszczącym sklep 7 spożywczy , znajduje się zapłaceniu I t a l i to p o z o s t a ł o w jego ś w i a d o m o ś c i . T a k i m zawsze chciał b y ć . P o d j ą ł raz nawet p r ó b ę , p r z e ł a m a w s z y n i e ś m i a ł o ś ć , dostania się do klanu ż e b r a c z e g o . N i o przy-jęli go, w y ś m i a l i , kazali „ t r e ­ n o w a ć " , to w t e d y , b y ć m o ż e , b y ć m o ż e . . . Wspomina u l i c z k ę s k o ś n i e biegnącą, w s t r o n ę t o r u kolejowego, się w r ó ż n o strony , po u w o ż ą c niezłe sumy zmienione j u ż na p i e n i ą d z e papierowe lub cerkwi. I d ą c od szpitala, w dól l e w ą s t r o n ą ulicy Kraszewskiego, na rozjeżdżali srebrne. d u s z ó w , k t ó r z y żorowali na ludzkioj n a i w n o ś c i i g ł u p o c i e . K a r n i , zdyscyplinowani, posiadający chyłkiem 7 oczy, zawsze p r z y j e ż d ż a ł j a k i ś p r z e w o ź n y l u n a p a r k . Polykaezo tem się. czasem o perypetiach Nikifora Drowniaka z w i ą z a n y c h z wysiedleniem go z K r y n i c y , alo j a k d o t ą d nikt sprawy rzetelnie nie p r z e d s t a w i ł a ociera się ona o tragifars;,. Otóż. w 1947 r o k u m a l u j ą c y na swoim m u r k u , na d e p t a k u , z o s t a ł aresztowany 7 kryniekiem i postawiony w stan oskarżenia wolna p r z e s t r z e ń . W ł a t a c h m i ę d z y w o j e n n y c h s t a ł a t a m obszerna j a k o szpieg, nacjonalista p r z y g o t o w u j ą c y szkice m a j ą c e k a r c z m a , k t ó r a należała, do mojej c i o t k i J u l i i , po m ę ż u K u s y k . inw azję K r y n i c y przez TJPA! 11 T a k p o w a ż n e podejrzenia miejsco­ ułatwić O t ó ż „ k r ó l " ż o b r a k ó w - Ł e n i k ó w (bo tydko oni mogli w t e d y źebra,ć) wej m i l i c j i w y w o ł a ł y fantastyczne transformacje architektoniczne, na p a r ę d n i przed odpustem co r o k u u s t a l a ł z c i o t k ą , j a k i e to k t ó r e m i a l pecha, tego d n i a m a l o w a ć . K o n t a k t ó w z banderowcami ekstra delicje m a j ą b y ć dla ż e b r a c z e j b r a c i sprowadzone. P a m i ę ­ m u nie udowodniono, ale s t r z e ż o n o go bardzo. Stale m i a l kolo t a m z j a k i m wzburzeniem o p o w i a d a ł a m i m o j a m a t k a , żo specjal­ siebio k i l k u uzbrojonych l u d z i . „ J a z e m b y ł wy siedlany 17 lipca 7 nie dla n i c h sprowadzano w t a j e m n i c y najlepsze w i n a w ę g i e r s k i e , 1947 r o k u h i s z p a ń s k i e , w ó d k i ekstra od Baczewskiego ze L w o w a i t d . Za­ w Krynicy m a w i a n o t a k ż e dwde, а czasem t r z y kapole g u d a k ó w — ł e m k o w ­ Strasznie go obstawiali, bo szpiega p r z y w i e ź l i ! On w naszym 7 - m ó w i B a z y l i Sowa, Ł o m k o z a m i e s z k a ł y obecnie - - i wtedy 7 p r z y w i e ź l i do Ł a b o w e j togo N i k i f o r a . skich C y g a n ó w . W pierwszy d z i e ń o d p u s t u — t r w a ł on dwa d n i - transporcie j e c h a ł do Krzy-ża i do P i ł y biedaczy-sko. Znalem go po zwykle, z K r y n i c y z p r z e d w o j n y i t a k sobie m y ś l a ł e m , ż e b y n i e m o w a b y l t y d n y m w e j ś c i e m schodzili się ż e b r a c y . Z a s ł a n i a n o okna, przygo­ szpiegiem — to raczej dziwno. P r z e c i e ż to bydo ry sow ane i m a ł o - zamknięciu karczmy o dziesiątej wieczorem, j a k 7 7 223 �wane z jego fantazji i ukochania Ł e m k o w s z c z y z n y . Może dlatego p r z y k r e w r a ż e n i e . W n i o s k o d a w c o m c h o d z i ł o o t o , b y wreszcie t a k d u ż o m a l o w a ł , bo nie m ó g ł się w y g a d a ć ? Zawieźli go gdzieś t e n oberwaniec p r z e s t a ł do w o j e w ó d z t w a g d a ń s k i e g o , a on p o m a ł u u c i e k a ł do K r y n i c y . uzdrowiska. szpecić ulice k u l t u r a l n e g o i czystego T r o c h ę się wiózł a t r o c h ę pieszo d o t a r ł spowrotem t u t a j . Л а к się Osoby z n a j ą c e N i k i f o r a bliżej i d o k ł a d n i e j , w s k a z u j ą n a jego zjawił, z n ó w go w y w i e ź l i , teraz jako Ł o i n k a , j u ż nie szpiega, b e z p o ś r e d n i e i mocne emocjonalnie z w i ą z k i z c e r k w i ą grecko- ale gdy znów w r ó c i ł to go chcieli w y w i e ź ć trzeci raz jako że­ - katolicka, i ze s z t u k ą b i z a n t y j s k ą . M i a l o n o g r o m n ą s ł a b o ś ć do braka." c e r k w i , p o p ó w i i c h r o d z i n . T o b y ł jego c a ł y , j a k b y pozareligijny Z a Nikiforem ujął się w k o ń c u Juliusz Zawadowski, ó w c z e s n y Naczelny Lekarz uzdrowiska i zarazem b u r m i s t r z K r y n i c y . To w ł a ś n i e Zawadowski u c h r o n i ł N i k i f o r a od d e f i n i t y w n e j deportacji. W t y m dziele p o m a g a ł t a k ż e d o k t ó r Saw czak, co trzeba p o d k r e ś l i ć gwoli prawdzie i sprawiedliwości. dzie j u ż potom, a w swoich Banach książkach p o j a w i ł się w zasa­ rzecz zmistyfikowal. k u l t . C h o ć m o ż e t o z a b r z m i e ć paradoksalnie, w h i e r a r c h i i w a r t o ś c i j a k ą sobie w y t w o r z y ł , k u l t cerkwi s t a ł co p r a w d a na n a j w y ż s z y m poziomie, alo w z n o s i ł się b e z p o ś r e d n i o nad Miał Nikifor także swojo kultem żebractwa. sądy estetyczne. zdecydowane Z o p i n i i k i l k u o s ó b , k t ó r e p o t r a f i ł y się z n i m d o g a d a ć w y n i k a , iż nio u z n a w a ł on m a l a r s t w a europejskiego. U w a ż a ł , że j o d y n i e dlatego w a ż n e jost, t o , k t ó r e p r z y s z ł o z B i z a n c j u m . Specjalnym uwiel­ wielo f a k t ó w przekręcił lub nic p o d a ł do publicznej w i a d o m o ś c i , bieniem o t a c z a ł i k o n ę . Bardzo lubił k r ę c i ć się po c e r k w i . U d a w a ł , bo t a k b y ł o m u wygodnie i dla k o n i u n k t u r y politycznej i dla że w niej s ł u ż y . Przed w o j n ą , j a k b y ł o w cerkwi pusto r o z s i a d a ł „ B a n a c h m o i m zdaniem — m ó w i B a z y l i Sowa. -- interesu. On się p r z e c i e ż rozpytywał o Nikifora u tutejszych się czasem w gospodarskich ł a w k a c h i u d a w a ł , że jest kimś Ł e m k ó w , k t ó r z y zostali. R o z m a w i a ł t a k ż e ze m n ą k i l k a razy, bardzo w a ż n y m , ale po wojnie k i e d y j u ż o s i ą g n ą ł sukces, k i e d y a z tego. eo m y ś m y m u powiedzieli nic do k s i ą ż k i nie to z r o z u m i a ł , c h o d z i ł specjalnie do tej c e r k w i , c h o ć t o już by I weszło." Niecli n i k o m u się nie wydaje, że na t y m z a k o ń c z y ł y się p r ó b y kościół r z y m s k o - k a t o l i c k i , r o z s i a d a ł się w ł a w c e , r o z w a l a ł w r ę c z usunięcia, N i k i f o r a z. K r y n i c y . Mówił mi A n t o n i K r o h , ż e w czasie po p a ń s k u , p o d p i e r a ł g ł o w ę r ę k ą . Cała ł a w k a b y ł a jego, а d o s i ą ś ć kiedy pracował w M u z e u m O k r ę g o w y m w Nowym S ą c z u z e t k n ą ł się m ó g ł j e d y n i e ten, kogo on znal. się t a m z. pismem K o m e n d y Miejskiej MO w K r y n i c y wysto­ „ P r z y c h o d z i ł do m n i e c z ę s t o na r o z m o w ę — m ó w i Bazyli sowanym do w ł a d z p o w i a t o w y c h . Pismo to, ostre w tonie, po­ Sowa — c i ą g n ę ł o go, bo j a k s i ę d z a (popa) syn. On do p o w a ż n e j chodzi z r o k u r o z m o w y to c h c i a ł t y l k o k s i ę d z a , k s i ę ż e g o syna, a j ą k n i e — t o 1954 czy 1955 i wnosi o wysiedlenie N i k i f o r a , j a k o żo jost ż e b r a k i e m , że jest n a t r ę t n y , napastuje l u d z i , u b r a n y świętego jest niechlujnie i na, kuracjuszach i na t u r y s t a c h m o ż e s p r a w i a ć P a m i ę t a m j u k nieraz po swojemu p r z y g a d y w a ł m i : nie m a 224 Mikołaja. Miał ogromno poczucie swojej wartości. kra- �w a t u , nie m a niczego, a ze mną, rozmawia ? T y bez k r a w a t y dziad, tacjo a j a jest w i e l k i malarz. Mówił nieraz, że n a j w y ż e j i k o n ę p o w a ż a , idealizowania i w y o l b r z y m i a n i a — kreowania m a l a r s t w a i osoby a natura N i k i f o r a D r o w n i a k a , p r z y p i s y w a n i e m u intencji i a t r y b u t ó w nie­ jego przedstawiania d z i w n a b y ł a w obrazach, które m a l o w a ł . Ś w . .Mikołaja c z ę s t o r y s o w a ł w rosyjskiej czapce, tak samo ś w . P i o t r a i na dodatek w" kufajce. P y t a ł e m go o t o , ale nie c h c i a ł p o w i e d z i e ć czemu t a k maluje, funkcji społecznej, idąca w kierunku mesjanistycznego i s t n i e j ą c y c h faktycznie. N a jego g r ó b w K r y n i c y p r z y j e ż d ż a j ą Ł e m k o w i e 7. r ó ż n y c h stron P o l s k i , a czasem i z zagranicy, b y z ł o ż y ć na n i m k w i a t y L u b i ł j a k k t o ś do niego po ł e m k o w s k i ! z a g a d a ł . T o go w r ę c z i p o m o d l i ć s i ę za N i k i f o r a . D w a l a t a t e m u w K r y n i c y byłem u z d r a w i a ł o . Raz do niego, na jego u r o d z i n y p r z y j e c h a ł a z M o k r e ­ ś w i a d k i e m , j a k ż e ń s k i c h ó r greeko-katolicki p r z y k o ś c i e l e 0 . 0 . B a ­ go do K r y n i c y grupa ś p i e w a c z a , m o ż e sześć o s ó b . Chcieli m u z y l i a n ó w w Warszawie, prowadzony przez J a r o s ł a w a P o l a ń s k i e g o o d ś p i e w a ć k i l k a p i e ś n i , że t a k rozsławił n a r ó d ł e m k o w s k i w świe­ ( Ł e m k a p o c h o d z ą c o g o ze wsi P o l a n y ) , p r z y g o t o w u j ą c y cie. Było to w 196") i'. P y t a l i mnie gdzie N i k i f o r mieszka. Odpo­ w y s t ę p ó w w R z y m i e , na zaproszenie Ojca Ś w i ę t e g o , przed w y ­ się do w i e d z i a ł e m : N i k i f o r mieszka m i ę d z y l u d ź m i , trzeba go s z u k a ć . jazdem o d ś p i e w a ł p r z y g o t o w a n y p r o g r a m N i k i f o r o w i n a d gro­ P o s z l i ś m y razem. Prawie kolo Starego D o m u Zdrojowego w i d z ę b e m ! J e m u na c h w a l ę , a sobie na... szczęście w w i e l k i m świecie. go j a k idzie z t ą t a b l i c z k ą , l a s e c z k ą się p o d p i e r a ł i w białej czapce. P o w s t a j ą wiersze o N i k i f o r z e . M a m na m y ś l i nic k o k i e t l i w i e - Zaraz ci ś p i e w a c y otoczyli go i z a ś p i e w a l i m u ,,Mnohaja l i t a " . - n i a k i j a ż o w ą , a o d pewnego czasu s a m o c h w a l c z ą t w ó r c z o ś ć na T l u i u y l u d z i , kuracjuszy się z e b r a ł y w o k ó ł nas, niesamowite t ł u ­ t e m a t y ł e m k o w s k i e Jerzego H a r a s y m o w i c z a , ale p r ó b y poetyckie m y nas obskoezyly. N i k t z n i c h chyba nie słyszał, j a k m y śpie­ powstające wamy elegancko ..Mnohaja l i t a " , nasze ł e m k o w s k i e „ S t o l a t " — silnie m o t y w i d e n t y f i k a c j i a on j a k to u s ł y s z a ł , po prostu się r o z p ł a k a ł , o p a r ł się r ę k a m i podkreśla 0 nas. o b e z w ł a d n i a ł c a ł k i e m z w r a ż e n i a , j a k b y z e m d l a ł . z a w ł a s z c z e n i a jego osoby, s ł a w y . Oto jeden z t a k i c h wierszy: wśród młodzieży łemkowskiej. Występuje narodowej się jego ł e m k o w s k i e z krynickim pochodzenie, ale w nieli mistrzem, też. i próby •lak miał j u ż t ę b u d k ę do m a l o w a n i a , w y m a g a ł , że m a m go i b o ć raz na t y d z i e ń o d w i e d z i ć i p o g a d a ć z n i m n a s z ą gwarą. G d y b y m go nie odwiedzi), to b y k r z y c z a ł , po p r o s t u b y n m i o o p l u ł . Co by to m i a ł o z n a c z y ć , ż e b y m go t a k z n i e w a ż y ł . " I tak z a r y s o w a ł się d o ś ć niespodziewanie n o w y w ą t e k — roli jaką zaczął p e ł n i ć dla swego m a ł e g o n a r o d u , jeszcze za ż y c i a , w m i a r ę jak s ł a w a jego z a t a c z a ł a coraz to szersze k r ę g i na świecie. S t a ł o się tak j a k jest powiedziane w P i ś m i e Ś w i ę t y m , że ostatni s i a n ą się p i e r w s z y m i . N i k i f o r z pogardzanego niedorajdy, z po­ pychania stuł się ł e m k o w s k i m bohaterem, tytułem do d u m y , k i m ś k t o jednoczy ł e m k o w s k ą s p o ł e c z n o ś ć w diasporze! Żaden z n a j w y b i t n i e j s z y c h m a l a r z y — p r y m i t y w i s t ó w w świecie t a k i e j r o l i nic o d e g r a ł . P r z y t y m w s z y s t k i m , trzeba sobie z d a w a ć spra­ w ę , iż nie oznacza to wcale, że wszyscy Ł e m k o w i e akceptują jego m a l a r s t w o , czy, żo c h o ć b y je z n a j ą . N i c z t y c h rzeczy P r z y z n a j ą się do N i k i f o r a j e d y n i e j a k o do rodaka, k t ó r y s t a ł się w świecie n a j s ł a w n i e j s z y m Należy s p o ś r ó d n i c h wszystkich. w t y m miejscu z w r ó c i ć u w a g ę na f a k t narastania specyficznego m i t u N i k i f o r a D r o w n i a k a w ś r ó d Ł e m k ó w , na coraz częstsze p r z y p a d k i otaczania go po ś m i e r c i s w o i s t y m k u ł t e m R o d z i się m i t , k t ó r y zaczyna coraz swobodniej o d c h o d z i ć od faktów, kreując go na ł e m k o w s k i e g o „narodowego świętego". ,,-la w swoich zapiskach — m ó w i B a z y l i Sowa — n a p i s a ł e m t a k ą u w a g ę co do N i k i f o r a : od m ł o d o ś c i w y c h o w a n y w biedzie, wyz\ sku — m a t k a s ł u ż ą c a , on bez przestanku w y d a w a n y na p o ś m i e w i s k o , b y w a ł za s ł u ż ą c e g o — p a ś ć b y d ł o w y p a d ł o mu nieraz, czy gęsi albo ś w i n i e , czy co inne r o b i ć — u c i e k a ł od togo 1 b e z przestanku widział siebie p o n a d to wszystko. O n się w y ­ o d r ę b n i a ł od z w y c z a j n o ś c i i to j u ż o d bardzo dawna przed w o j n ą . Chciał się z r o b i ć j a k i m ś p r z y w ó d c ą tego t y p u , który widział niedolę l u d u biednego j a k o n sam b y ł . On b y ł w y r a z i c i e l e m tej biedy ł e m k o w s k i e g o l u d u i m y ś l a ł , że j a k ludzie od niego w y k u p i ą i r o z n i o s ą po świecie o b r a z k i , to przedstawi ś w i a t u , j a k skrajnie jeszcze t u t a j ludzie ż y j ą . Ja wiem, że on dzisiejszej r z e c z y w i s t o ś c i nie odpow iadal. t ł u nic g ó r o w a ł w w i e l k i c h p o ł a c i a c h w swoich wyrazach stali', lxv. p r z e s t a n k u : i pisał P o m ó ż c i e m i , bo jestem b i e d n y , bo jestem n i e d o ł ę ż n y . M ó w i ą o N i k i f o r z e , że nie u m i a ł c z y t a ć i p i s a ć ! T y l u ludzi jest k s z t a ł c o n y c h wysoko, а nic poti'cfia tyle. tak prosto i od serca p o w i e d z i e ć , co on swymi obrazkami. Nikifor, ten nieuk, ten n i e d o ł ę g a , n i e ś l u b n y syn gęglawej poslugaczki, nagle stal się w i e l k i m tego ś w i a t a , geniuszem, a to oznacza, że nic on m u s i a ł iść do ś w i a t u , t y l k o ś w i a t p r z y s z e d ł do niego, a on z naszogo n a r o d u p o c h o d z i . " Opinio Bazylego Sowy przez fakt jego wysokiej pozycji m o r a l n e j , a u t o r y t e t u , j a k i m się cieszy w ś r ó d swych w s p ó ł b r a c i , warte s ą przytoczenia, c h o ć b y dlatego, że nio s ą jego p r y w a t n y m , Podobnie j u k na z d j ę c i a c h p r z e d s t a w i a ł siebie N i k i f o r n a obra­ odosobnionym zdaniem. S t a r a ł e m się z a c h o w a ć ich o r y g i n a l n y zach. O t o jeden z t a k i c h w y i d e a l i z o w a n y c h p o r t r e t ó w , z k s i ę g ą k s z t a ł t s t y l i s t y c z n y , k l i m a t i b a r w ę . Rzuca się w oczy interpre­ w dłoni 225 �„Drowniak" S p o t k a ł e m się w r ó ż n y c h stronach P o l s k i z d o w o d a m i takiego stanu rzeczy. Z b i e r a j ą c m a t e r i a ł y na terenie J a n o w a d o t y c z ą c e k o ł a , do k t ó r e g o n a l e ż a ł o k i l k u w y b i t n y c h p r y m i t y w i s t ó w , j a k T y c o ś na d e p t a k u g ł o d n y nieraz stal Ociepka, U r b a n e k , Stolorz, B ą k , W r ó b e l i S ó w k a n a t r a f i ł e m na Niejednemu willę w y k r e ś l i ł e ś n o w ą Za k ą t i k a w a ł e k t a k ą c i e k a w ą r e l a c j ę . „ N i e w i e l u b y ł o t a k i c h u nos — m ó w i ł nie­ chleba ż y j ą c y j u ż A n t o n i J a r o m i n — w kole, co b y m i e l i coś osobistego Szczerze i s ł o n o p ł a c i ł e ś do w y r a ż e n i a . N o , a wszyscy chcieli się w y b i ć , co t u r o b i ć w t a k i m D w a razy n a z a c h ó d w y s ł a ł a cię W i s ł a razie? B y ł a m o d a na tego n i e m o w ę z K r y n i c y , na D z i ś genialny polski Pisali o n i m , b ę b n i l i , o b r ó ż k i p o k a z y w a l i w r o z m a i t y c h gazetach, artysta Nikifora. to Stolorz i B ą k z a c z ę l i s i ę p o w t a r z a ć po N i k i f o r z e . S t a ł się on A u t o r e m jest P i o t r S z k w a r ł a z K r y n i c y . Wiersz p r z y t a c z a m , dla n i c h wzorcem, nawet pisali n a obrazach j a k on, ż e b y się j a k m i m o jego n i e d o s k o n a ł o ś c i , g d y ż oddaje syntetycznie i emocjo­ najbardziej u p o d o b n i ć . I co? C h w y c i ł o , komisje n a g r o d y d a w a l i , n a l n i e w j a k i s p o s ó b m y ś l i o „ K r y n i c k i m M a t e j c e " m ł o d e po­ w gazetach zaczeni i c h w y c h w a l a ć , że p r i m a sort, że oryginalne i t a k i e i n n e b z d u r k i . B ą k t o n a w e t specjalnie b y ł w K r y n i c y kolenie Ł e m k ó w . Skoro jest m o w a o N i k i f o r z e i jego t w ó r c z o ś c i , o t w o r z e n i u się m i t ó w po jego ś m i e r c i , m y ś l ę , że w a r t o p r z y okazji z a z n a c z y ć , u N i k i f o r a . J a k w r ó c i ł , t o s i ę d z i w o w a ł , żo s p a ł za iż za ż y c i a stal s i ę on t a k ż e wzorcem a r t \ s t y c z n y m do k o p i o w a n i a z tego ( i t o d o s ł o w n i e ) przez m a l a r z y - a m a t o r ó w spragnionych s u k c e s ó w . p o t e m p l u ł do f a r b ó w . " r specjalno odcienie k o l o r ó w Jedno z ostatnich zdjęć N i k i f o r a . Stary, z m ę c z o n y , schorowany Nikifor miał już to, o c z y m dawniej m a r z y ł — d o m , s a m o c h ó d , r a d i o , zegarki — ale nie u m i a ł się j u ż t y m cieszyć 226 tapczanem n a p o d ł o d z e , a ś l i n a m i f a r b y r o z r a b i a ł . M y ś l a ł nawet, wydobywa i że to sam � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8ce5848860a99519900a5d8e32d042dc.pdf 030817557e79c3c22e3337a59743429b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3306 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3099 Title A name given to the resource Notaki o Nikiforze / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.3-4, s.227-238 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander; Januszkiewiczowa, Jadwiga Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text N O T A T K I О N I К I F O R Z Е Aleksander Jackowski O p o w i a d a , рггегулуа z n i e c h ę c o n y , macha r ę k ą . Podsuwa m i swoje o b r a z k i , na o s t a t n i m nie o b e s c h ł a jeszcze ś l i n a ( m a l u j ą c ślinił p ę d z e l e k ) . Pokazuje w y r y s o w a n ą c e n ę — 500 zł. Co t y ! m ó w i ę . Przed c h w i l ą prosiłeś 50 zł. U ś m i e c h a się na znak zgody. Dobrze, dobrze — n i o c h b ę d z i e 50. W k o ń c u bierze 20 zł. T o i t a k лyiQcej niż d o s t a ł o d i n n y c h . * K o l o siebio stawia sztorcem s k r z y n k ę , ЛУ k t ó r e j niósł farby i kar­ t o n y . Opiora о w i e k o „ l i s t ż e b r a c z y " , (por. s. 224) a obok opra­ w i o n y w r a m k ę list Tadeusza Przypkowskiego opatrzony odcis­ k i e m o k r ą g ł e j , ogromnej pieczęci. W liście P r z y p k o w s k i zawia­ damia, ż e zgodnie z o b i e t n i c ą przesyła zrobione przed paru m i e s i ą c a m i zdjęcia. D l a N i k i f o r a w a ż n a jest jednak nie t r e ś ć ale p i e c z ę ć . Sam r ó w n i e ż m a o k r ą g ł ą p i e c z ę ć , k t ó r ą p r z y s t a w i a na o d w r o t n e j stronie gotowego obrazka. D l a N i k i f o r a o k r ą g ł a p i e c z ę ć , k r a w a t , a nawet kapelusz (no­ szony t a k ż e latem) m a j ą znaczenie symboliczne. M a j ą ś w i a d c z y ć o jogo pozycji, o t y m , że jest malarzem, że jego o b r a z k i s ą po­ w a ż n e , j a k a k t a w magistracie. * Pierwsza m o j a w i z y t a u N i k i f o r a , 1953 i ' . Malarz pokazuje a l b u m ze z d j ę c i a m i r o d z i n n y m i Wiosną 1953 r. o t r z y m a ł e m list z K r y n i c y o d koleżanki, Jest p ó ź n o . N i k i f o r s k ł a d a swój warsztat, f a r b y , p ę d z e l e k , o b r a z k i , wszystko starannie umieszcza w drewnianej skrzynce-walizeczce. Bierze do r ę k i l a s k ę . Odchodzi. N a tle pustej ulicy widnieje jego samotna s y l w e t k a . P r z y p o m i n a j ą m i się ostatnie sceny z f i l m u Chaplina. On t e ż t a k o d c h o d z i ł w d a l , samotny, i n n y od wszyst­ kich. k t ó r a z n a ł a mojo zainteresowania. Musisz p r z y j e c h a ć i z o b a c z y ć * N i k i f o r a ! p i s a ł a . Jej u w a g i o m a l a r z u b y ł y t a k ciekawe, że nio w a h a ł e m się i w k r ó t c e b y ł e m w K r y n i c y . N i k i f o r w y w a r ł na mnie d u ż e w r a ż e n i e , więc w i d y w a ł e m go bardzo c z ę s t o . Czasom p r z y - T o j u ż trzeci d z i e ń . W r a c a m y razem, w c z e ś n i e j . R o z u m i e m j u ż c h o d z i l i ś m y do niego razem, w ó w c z a s albo j a , albo ona n o t o w a l i ś ­ prawie wszystko z tego co m ó w i . Nagle przed d o m e m r o b i się m y swoje obserwacje i refleksjo. W p a ź d z i e r n i k u N i k i f o r przyje­ nieufny. J a d w i g a wskazuje na m n i e — t o p a n redaktor. Napisze c h a ł do Warszawy' i przez d w a tygodnie m i e s z k a ł u m n i e . Z a p i ­ k i e d y ś o Tobie. N i k i f o r rozpromienia się. T a k , t a k , bardzo chce s y w a ł e m j a k się zachowuje, j a k reaguje n a ulice i k o ś c i o ł y , na żeby o n i m pisać „napiszesz, mówi m i , to będą k u p o w a ć " . Tłu­ reprodukcjo o b r a z ó w i r z e ź b . P ó ź n i e j s p o t k a ł e m się z n i m jeszcze maczy, żo teraz g d y j u ż o n i m pisali, m o ż e więcej ż ą d a ć za o b r a z k i . k i l k a razy. C h c i a ł e m go z r o z u m i e ć (o ile wogólo m o ż n a n a p r a w d ę Coś m r u c z y , liczy, liczy. Wpuszcza nas do swego p o k o j u . N i e d u ż y , z r o z n m i e ć drugiego c z ł o w i e k a ) , z w ł a s z c z a , że o t r z y m a ł e m z W y ­ pod oknem s t ó ł , k r z e s ł o , po prawej stronie ł ó ż k o , po lewej w i e l k a d a w n i c t w a „ S z t u k a " ' p r o p o z y c j ę napisania o n i m k s i ą ż k i . Z a c z ą ­ skrzynia. T a m t r z y m a swe „ s k a r b y " , o b r a z k i , fotografie, stare ł e m j ą nawet, a w y d a w n i c t w o w y d r u k o w a ł o barwne reprodukcje pisma z s e c e s y j n ą a r c h i t e k t u r ą , b i a ł y b r i s t o l . S k r z y n i a jest zdo­ kilkunastu biona na w z ó r l u d o w y , na taborecie leżą w y k o n a n e z drewna o b r a z k ó w — gdy niespodzianie okazało się, żo „ S z t u k ę " l i k w i d u j ą a w to miejsce p o w s t a j ą „ A r k a d y " — oczy­ kasety, walizeczka, t e ż zdobione. W dekoracji d o m i n u j ą b a r w y wiście z i n n y m planem w y d a w n i c z y m . N i k t j u ż nie w i e d z i a ł , co niebieska, b i a ł a , czerwona się, s t a ł o z w y p o ż y c z o n y m i o b r a z k a m i . P r z e p a d ł y . T r u d n o . Zo­ sztuce Ł e m k ó w . W k ą c i e stoi piec, w y p r a w i o n y wapnem. A l e i ciemnozielona — j a k w ludowej do N i k i f o r wie, że d o b r y piec z b u d o w a n y jest z k a f l i , w i ę c i na s w o i m p o r t r e t u N i k i f o r a , w a r t o w i ę c chyba u t r w a l i ć jo ЛУ d r u k u , z w ł a s z ­ pracowicie Ayymałował j a k b y kafle, z d o b i ą c je k ó ł e c z k a m i i i k s a m i . s t a ł y j e d n a k n o t a t k i . W i e ł e z nich wnosi nowe elementy cza, że N i k i f o r wciąż czeka na s o l i d n ą , p r a w d z i w i e p o k a z u j ą c ą T r u d n o m i j e d n a l i s t w i e r d z i ć , czy u c z y n i ł t o z potrzeby estetycz­ go m o n o g r a f i ę , nej, czy — j a k s ą d z i J a d w i g a — dlatego, że wie, iż t a k p o w i n n a w y g l ą d a ć skrzynia czy piec. A l e najsilnioj rzuca się w oczy szlak o b r a z k ó w na ś c i a n a c h . W i s z ą j a k i k o n y . Jedno „ m i a s t o " N i k i f o r a , reprodukcja Claude Krynica, murek przy D o m u Zdrojowym. Nikifor, jak każdego L o r r a i n e ' a i c a ł a seria p o r t r e t ó w m o ż n y c h tego ś w i a t a . Po k i l k a d n i a siedzi p r z y n i m i maluje. To m o j a pierwsza z n i m r o z m o w a . wizerunków Coś b e ł k o c z e , gestykuluje, t r u d n o m i z r o z u m i e ć o co m u chodzi. M o ś c i c k i e g o , L e n i n a , Rokossowskiego. Jest i M o ł o t o w . Rydza-Śmigłego, Piłsudskiego, Bieruta, Stalina, Dziwię 227 i �się. N i k i f o r nio rozumie mojego zdziwienia, b y ć m o ż e dla niego t ó w do słówek, z a p e ł n i o n e po obu stronach r y s u n k a m i d o m ó w . wielcy przywódcy Przypominają to jak święci. Jeden nie l i k w i d u j e przecież drugiego. P o r t r e t y wiszą r ó w n o , r z ę d e m , oprawione w papierowe ramki, m i się m i a s t a na Ziemiach Zachodnich. C z y ż b y t a m b y ł w czasie swojej przymusowej t u ł a c z k i 'i w y c i ę t e z i l u s t r o w a n y c h pism polskich i rosyjskich (s. * 220). * N o t u j e , obserwuje, ale zawsze komponuje t o co w i d z i , zmienia, K i e d y ś g d y N i k i f o r b y l u innie w Warszawie z a p y t a ł e m go raz jeszczo o te p o r t r e t y . P r z e c i e ż P i ł s u d s k i w a l c z y ł ze Stalinem T — a r g u m e n t o w a ł e m . W zruszył r a m i o n a m i , a gdy wieczorom w r ó ­ udoskonala. M a widzenie całościowe, k o m p o n u j e „ s w o j o " miasta, p ł a c o , r e d u t y , ciągi ulic. Z m i e n i a charakter dachów, domów, t w o r z y z e s p o ł y jednorodne w s t y l u . c i ł e m do d o m u , na stole leżał m a ł y obrazek. N a tle p e j z a ż u p r z y * s t o l i k u stali obaj wodzowie, w p a r a d n y c h m u n d u r a c h , z kielisz­ k a m i w ó d k i w dłoniach. Na stoliku stalą karafka. N a t a m t y m świeeio ziemskie k ł ó t n i e się nie liczą - - tłuma.czyl N i k i f o r . U w z n i o ś l a . Monumentalizuje. U w z n i o ś l o n i e jest z w i ą z a n o z liierat y c z n o ś c i ą , t a k c h a r a k t e r y s t y c z n ą dla bizantyjskiego malarstwa, * dla i k o n . A l o to nie zabieg s t y l i s t y c z n y , N i k i f o r jest ze ś w i a t a i k o n , h i e r a t y c z n y c h g e s t ó w . W t y m k r ę g u idei i sztuki u f o r m o w a ł K i e d y b y ł e m po raz d r u g i u niego w 1955 i', wielu p o r t r e t ó w j u ż nie b y ł o , z m i e n i ł d e k o r a c j ę . P o j a w i ł y się w y c i ę t e z p i s m się, żyje i t w o r z y . A n a c h r o n i c z n y , p o w a ż n y , jakby przerzucony w nic swój czas w dwudziesty wiek. nowe o b r a z y : j a k i ś p e j z a ż , V i l l a d'Este p o d R z y m e m , reprodukcja starego sztychu, no i oczywiścio m o ż n i tego ś w i a t a , „ p a ń s t w o w i ś w i ę c i ' ' (jak m a w i a ł jeden z l u d o w y c h rzeźbiarz.}). Banach p i s a ł , j a k N i k i f o r m a l o w a ł jogo ulicę i d o i n w K r a k o w i e , * podwyższając gabaryt domów, d o d a j ą c drzewka na c h o d n i k u . To samo robi u m n i e . U w a ż a widocznie, że dwa p i ę t r a to za skroniO g l ą d a m y z N i k i f o r e m fotografie ze s k r z y n i . Pokazuje z czu­ łością — to m a t k a ! Fotografie starannie przechowuje, miejsca zniszczone retuszuje o ł ó w k i e m , staro o d b i t k i nakleja na czyste nio, stoi — patrz}- na d o m , marszczy b r w i — rysuje, z n ó w p a t r z y , rysuje — no i z tego patrzenia dodaje drzew n a u l i c y , dom pod­ wyższa o p i ę t r o , monumentalizuje. tekturki. * * Gdy go c h c ę s f o t o g r a f o w a ć staje, prostuje się. N i e rozumie dla­ Poprzednio sfotografowałem kilkanaścio rysunków konkret­ n y c h o s ó b . N i k i f o r o p o w i a d a ł w ó w c z a s k t ó r y rysunek kogo przed­ czego wszyscy, k t ó r z y r o b i ą zdjęcia c z e k a j ą , a ż zacznie m ó w i ć czy p r a c o w a ć . stawia,. Teraz m a m to jego opisy na odwrocie zdjęć. W y j m u j ę ze N a z d j ę c i a c h z ł a t m ł o d z i e ń c z y c h (ss. 219, 230) siedzi l u b s k r z y n i o r y g i n a ł y . N i k i f o r ! p r o s z ę , powiedz k t o to jest. N i o m u s i stoi upozowany. Tale t e ż przedstawia c z ę s t o siebie na obrazkach. się z a s t a n a w i a ć , w i e : M i k o ł a j ! on drzewa Zgadza się. P o k a z u j ę sprzedaje w losie. inne p o r t r e t y , rozpoznaje natychmiast. * K a ż d y portretowany ma swój charakterystyczny atrybut. K o ­ ; m e n d a n t m i l i c j i zawsze ma... p i ó r o za uchem, w ójt jest w ka­ peluszu, listonosz m a t o r b ę i c h a r a k t e r y s t y c z n ą c z a p k ę . P o k a z u j ę o b r a z k i z W a r s z a w y — p o r t r e t y J a d w i g i i m ó j . P a t r z y na m n i e z w y r z u t e m , j a k b y m ó w i ą c — co t y , u w a ż a s z m n i e za g ł u p i e g o ? P o d o b i e ń s t w o jest dla niego oczywiste, cłioć o c z y w i ś c i e zasadza się na elementach szczególnych, t a k i c h j a k uczesanie, ubiór, o k u l a r y , k s z t a ł t t w a r z y , zarost, nos długi czy k r ó t k i . Ekspresja gestu. Na obrazkach: ręka o t w a r t a d ł o ń — pozdrowienie. R ę k a wyciągnięta wyciągnięta do góry, ukośnie ku d o ł o w i , wyprostowana., palec wskazuje k o g o ś , kogo p o t ę p i a w y r o k , wskazanie w i n o w a j c y . Obie r ę c e uniesione w goście Wcrn y h o r y — ogzorcyzm. Jedna r ę k a , u g i ę t a w ł o k c i u , z palcem w s k a z u j ą c y m uniesionym k u g ó r z e — znak m y ś l e n i a o sprawach w a ż n y c h , z tamtego świata. * Pamięć szczegół. ma doskonalą, konkretną, chwytającą znaczący Jestem chory, łożę w ł ó ż k u . Rozwalono bot}-, b a ł a g a n . postanawia * namalować mój portret. Siada, Nikifor przypatruje się u w a ż n i e , rysuje (nigdy nic u ż y w a g u m k i ) , potom j u ż nic p a t r z ą c na m n i e — maluje. Okleja swo dzieło r a m k ą z kolorowego papieru. Podajo m i gotowy p o r t r e t . S t o j ę na n i m z r ę k o m a p r z y c i ś n i ę t y m i Patrz, ja.k on bez p r z e r w y obserwuje d o m y , ulice! m ó w i J a d ­ do spodni, w c z a r n y m u b r a n i u , z c z e r w o n y m k r a w a t e m , na tło w i g a . I d z i e m y z N i k i f o r e m po Warszawie. Marszczy b r w i , ciągle pieea (rzeczywiście b y l w p o k o j u ) , b i u r k a i p ó ł o k z k s i ą ż k a m i . czujny, n a p i ę t y . G d y siadamy w k a w i a r n i rysuje. N o t u j e to co Podobnie zmienia rzeczywistość o b s e r w o w a n ą w taką. j a k a winna zwróciło jego u w a g ę . N i e obchodzi go życio miasta, r u c h , prze­ b y ć — m a l u j ą c p o r t r e t y mojej ż o n y czy J a d w i g i . w a l a j ą c y się po ulicach t ł u m l u d z i , sklepy — w a ż n a jest t y l k o a r c h i t e k t u r a . N a t y c h m i a s t dostrzega na M o k o t o w s k i e j kariatyd}-, staje, notuje, p a t r z y na dachy, k o m i n y , wieże k o ś c i o ł ó w . umie r y s o w a ć , ale w m i e ś c i e go nie o b c h o d z ą . W a ż n a K r a w a t jost o z n a k ą g o d n o ś c i . M o ż e b y ć w y m i ę t y , najgorszy, ale jest t y l k o a r c h i t e k t u r a . Jego miasta s ą pusto, w y l u d n i o n e , po­ Ludzi musi b y ć , gdy N i k i f o r maluje siebie, gdy pozuje do f o t o g r a f i i . g r ą ż o n e w bezruchu. Zawsze malarze na. jego obrazach m a j ą krawaty (luli fontazie). * * W s k r z y n i z n a j d u j ę brudne, w y t ł u s z c z o n e od t r z y m a n i a w kie­ P r o s z ę go, narysuj P a ł a c K u l t u r y . Droczy się, nie chce. Jedziemy, szeni i p r z e g l ą d a n i a n o t a t n i k i N i k i f o r a . P r z y c i ę t e k a r t k i z zeszy­ p a t r z y , zadziera g ł o w ę . K r z y w i s i ę . Wracam}-. Maluje K r a k o w s k i o 228 �г �Nikifor-malarz, z p ę d z l e m w d ł o n i . N a d n i m obraz z 1913 r. ( d a t o w a n y ) , obecnie w zbiorach n o w o s ą d e c k i e g o Muzeum Okręgowego Przedmieście z kościołem św. K r z y ż a . Po d w ó c h tygodniach, „ z d o ł u " , z t z w . ż a b i e j p e r s p e k t y w y , c z y n i to sprawnie, bez w y ­ k i e d y w y j e ż d ż a , zostawia m i p o d s e r w e t ą rysunek — P a ł a c K u l ­ siłku. M a r o z w i n i ę t ą w y o b r a ź n i ę p r z e s t r z e n n ą i w p r a w ę n a b y t ą t u r y ! A l e j a k zawsze u N i k i f o r a , nie t a k i j a k i jest, locz t a k i j a k i przez l a t a nieustannego malow ania. r p o w i n i e n b y ć , zdaniom malarza. P o k a z u j ę z n a j o m y m architek­ t o m , no t a k ! cieszą się, on m a fantastyczne poczucio skali. P a ł a c Nikiforowy wyłania się s p o ś r ó d inny'ch budowli, wspaniały, strzelisty. Podnosi boczne s k r z y d ł a P a ł a c u , przez co budowla, Szczególnie l u b i k o ś c i o ł y . M y ś l ę , że m ó g ł b y je n a r y s o w a ć w do­ staje się bardziej zwarta, m o n u m e n t a l n a j a k cerkiew. wolnej perspektywie W s z y s t k o zmienia. T w o r z y w ł a s n e w a r i a n t y tego, co w i d z i . ich namalować z zamkniętymi tysiące. oczyma. P r z e c i e ż Cerkwie! najbardziej kocha musiał cerkwie. U m i e z r o b i ć d o k ł a d n y rysunek, w r ę c z z a d z i w i a j ą c y ja,k na czło­ AVyjmuje ze s k r z y n i i l u s t r a c j ę z c e r k w i a m i na Placu Czerwonym wieka, k t ó r y w Moskwie. Prosi, aby m u p r z y s y ł a ć obrazki z r ó ż n y m i cerk­ cerkwi sam musiał dochodzić do s p r a w n o ś c i . łemkowskich, publikowane kiedyś Ludowej" Rysunki w „Polskiej Sztuce wiami. m a j ą p r a w i d ł o w e proporcje. N i k i f o r b o z b ł ę d n i e roz­ w i ą z u j e t r u d n e zadania w y m a g a j ą c e opanowania r y s u n k u per­ prośbę P o k a z u j ę m u czeski a l b u m „ P r a h a " . Wielo r a z y go o g l ą d a , za­ rysuje „ z n a t u r y " , szybko, doskonale. U m i e . A l e g d y maluje spektywicznego, wyczucia p r o p o r c j i (s. 231). N a m o j ą c h w y c a j ą go barokowe k o ś c i o ł y , r z e ź b y na m o ś c i e ś w . Stefana, przetwarza w i d z i a n ą s y t u a c j ę . W y s t a r c z y s p o j r z e ć na to j a k u j ą ł k o m e n t u j e zdjęcia z c z a s ó w w o j n y i ulice p e ł n e l u d z i . T o r o b o t n i ­ K r a k o w s k i e P r z e d m i e ś c i e widziane od s t r o n y K o l u m n y Z y g m u n ­ c y ! pokazuje, nie c h c ą w o j n y . N i k t nie chce w o j n y . Zniszczenie... ta (s. 232). Często p o s ł u g u j e się r e p r o d u k c j ą , g a z e t o w ą i l u s t r a c j ą . zaczyna W i d z i a ł e m u niego m . i n . f o t o g r a f i ę P a ł a c u K u l t u r y , t u n e l u na bardzo trasie W - Z . J a k zawsze t r a k t u j e ilustracjo j a k o ź r ó d ł o p o d n i e t y c h ę t n i e opowiada o c z y m ś , co m u się z n i ą k o j a r z y . T r o c h ę j a k a nie w z ó r do skopiowania czy n a ś l a d o w a n i a . T o co w y b i e r a i j a k Szwejk. A l e k t o s ł u c h a N i k i f o r a ? D o kogo m ó g ł b y m ó w i ć , k o m u zmienia w i ą ż e się z jego upodobaniami. Ź r ó d ł a inspiracji o p o w i a d a ć , c z u j ą c , żo ten k t o ś go s ł u c h a i rozumie? b y ć r ó ż n e , ale rezultat jest jeden — p o w s t a j ą mogą zawile o p o w i a d a ć o j a k i c h ś ludziach, o wodzie. N i o go r o z u m i e m . P r z e s t a j ę notować. Oglądając ilustrację Nikifory. L i c z y , k i e d y t y l k o m o ż e . N i e d u ż o z togo w y n i k a , A l e liczy j a k dziecko, k t ó r o t w o r z y sobie „ d o r o s ł e sytuacjo". Czy zna w a r t o ś ć N i e sprawia m u ż a d n y c h t r u d n o ś c i w y o b r a ż e n i e sobie tego sa­ pieniądza? mego t e m a t u widzianego od d o ł u , face en face, z g ó r y . P o d z i w i a m m y ś l o ó , j a k m y , p r z e l i c z n i k a m i p i e n i ę d z y na rzeczy ? L i c z y swój N a pewno w i e , żo s ą m u potrzebne. A l o czy umio domy, u t a r g ż e b r a k a i malarza. P o t o m niesie te p i e n i ą d z e do znajomego ulice. K i e d y go p r o s z ę , a b y t o samo n a r y s o w a ł „ z g ó r y " czy sklepikarza i w k ł a d a do szuflady w stolo. T o jego szuflada. Za- łatwość i pewność, z j a k ą 230 szkicuje widziane k o ś c i o ł y , �m y k a j ą na z w y k ł y k l u c z y k , ale jest p e w n y , że t a m jego p i e n i ą ­ Planuje d o k ł a d n i e , ile m a n a m a l o w a ć k a ż d e g o d n i a , wyznacza dze są bezpieczne. N a w e t się nie d z i w i , ż e w c i ą ż w szufladzie sobie h a r m o n o g r a m , co m a k i e d y r o b i ć . P o t e m wieczorem s k r u ­ jest wiele miejsca,, m i m o iż t y l e do niej w k ł a d a . A l e w i e o w y ­ p u l a t n i e liczy to, co z r o b i ł . mianie p i e n i ę d z y , m a r t w i się t y m . Obserwuję go jak pracuje. Mieszkamy dwa tygodnie razem, Oszukiwano go w ż y c i u c z ę s t o . Zabierano p i e n i ą d z e , w y ł u d z a n o w j e d n y m p o k o j u . W s t a w a ł o świcie. K i e d y r o b i ł o się jasno na­ o b r a z k i , w r ę c z kradziono. K t ó r y ś z m a l a r z y k r y n i c k i c h , ukradł k ł a d a ł spodnie, m a r y n a r k ę , k r a w a t i z a b i e r a ł się do m a l o w a n i a . m u m o d l i t e w n i k , jeden z d w ó c h jakie sobio w y r y s o w a ł . D o w i e ­ N i e r o b i ł ż a d n y c h przerw. G d y ś c i e m n i a ł o się, j u ż p r z y lampie d z i a ł e m się o t y m z a b i e r a ł się do rysowania p o d k ł a d ó w p o d nowe o b r a z k i , k t ó r e od innego p l a s t y k a , krakowskiego, który z kolei p r z y w ł a s z c z y ł sobie d r u g i m o d l i t e w n i k . (Szczęśliwie u d a ł o chciał m a l o w a ć . Mógł nie o d r y w a j ą c się od r o b o t y się go k u p i ć — n i e m a l c a ł y — do z b i o r ó w muzealny cli). i 10 o b r a z k ó w . Ł z a w i ł y m u oczy, ale nie k ł a d ł się, p ó k i j a praco­ narysować w a ł e m . W y k a ń c z a ł w t e d y o b r a z k i , o k l e j a ł je paskami r a m e k , znakomicie zamykającymi kolorystyczną kompozycję i przy­ k l e j a ł uchwyty' (z n i t k i ) do wieszania. Planuje s w o j ą p r a c ę na k i l k a d n i n a p r z ó d , a nawet na dłuższe okresy. M ó w i , że chce w y j e c h a ć , j e ź d z i e . O c z y w i ś c i e bez biletu, ż e b r z ą c p r z y okazji po p r z e d z i a ł a c h . Ale n a j p i e r w m u s i s k o ń c z y ć z a c z ę t o serie o b r a z k ó w . Pokazuje r y s u n k i , liezę — 168 „miast" Kolejność czynności przy malowaniu: z w i e ń c z o n y c h k o ś c i o ł e m , k a ż d y rysunek i n n y , na k a ż d y m b i s k u p — t n i e k a r t o n na p o ż ą d a n e z p a s t o r a ł e m , raz za, d o m a m i , k i e d y indziej na k r ę t e j -— rysuje, drodze, formaty, u g ó r y , w ś r o d k u , u d o ł u tej drogi — wreszcie b i s k u p stoi sam, — p o k r y w a rysunek kolorem, na tle nieba. T a k i f i l m . M ó w i , żo musi te r y s u n k i — maluje, w y k a ń c z a obraz. Dodaje kreski, cieniuje kolor, zamalować. P o t e m pojedzie. W y b i e r a się na w ę d r ó w k ę po okolicach K r y n i c y . B ę d z i e je m a l o w a ć . M ó w i o t y m z z a c ł i w y t e m i r a d o ś c i ą . p r o w a d z a go do do­ „blasku", — — przygotowuje i dokleja stosowne r a m k i , — r o b i napisy u d o ł u obrazka (czasem k o r e s p o n d u j ą c e z te­ m a t e m , czasem dowolne, odrysowane z p l a k a t ó w czy z n a k ó w drogowych), Zaproszony do K r a k o w a odsuwa, w y j a z d , p o n i e w a ż na n a j b l i ż s z y czas m a w y z n a c z o n ą p e w n ą ilość obra,zków do wykończenia. Obrazek n a m a l o w a n y po powrocie ze spaceru po — dokleja p ę t e l k ę do zawieszania. S t a w i a na odwrocie o k r ą g ł ą pieczęć „Nikifor-Matejko", S t a r ó w c e i Mariensztacie w Warszawie. Reminiscencjo trasy W - Z , mm m m tunelu U 231 �Swobodna transpozycja widzianego p e j z a ż u . N i k i f o r m a l o w a ł , s i e d z ą c n a s t o p n i a c ł i K o l u m n y Z y g m u n t a . Ł ą c z y ł t o co w i d z i a ł z t y m co w i e d z i a ł , S t ą d P a ł a c K u l t u r y , gmachy i p o m n i k , k t ó r e „ p o w i n n y " b y ć na obrazku p r z e d s t a w i a j ą c y m Warszawę B y ł y to projekcjo jego m a r z e ń , swoista komponsacja. W k i l k u obrazkach p o k a z y w a ł s ą d (s. 234) i k a r ę j a k a s p o t k a ł a sprzedaw­ Gosposia m i a ł a m u w c i ą g u dnia d a ć obiad. G d y w r a c a ł e m pod c z y n i ę , k t ó r a o s z u k i w a ł a go na wadze. Co c i z r o b i ł a ? z a p y t a ł e m . w i e c z ó r zawsze się s k a r ż y ł na n i ą , żo zupa i m i ę s o b y ł y zimne. D o - O s z u k i w a ł a na k i e ł b a s i e ! W i ę c , aby wszystko b y ł o jasne, we w n ę ­ s t a w a ł a w y p i o k ó w , Izy p o j a w i a ł y się w j e j oczach. t r z u s ą d u a t a k ż e ś w i ą t y n i (w k t ó r e j w i s i a ł a powieszona sprze­ J a k t o ! Sta­ w i a ł a g o r ą c e , o d s u w a ł , nie j a d ł , dalej m a l o w a ł . N i k i f o r k r z y c z a ł dawczyni) w s z ę d z i e w i d n i a ł y — ona k ł a m i e ! N i e wierz j e j ! L u b i ł s k a r ż y ć na l u d z i , k t ó r z y mniej dobnie zemścił się na piekarzu — Ż y d z i e , k t ó r y w y p i e k a ł nie­ od niego znaczyli, d o n o s i ć (słyszałem, j u ż o t y m w K r y n i c y ) . d o b r y chleb (s. 235). U m n i e o b i e k t e m jego o s k a r ż e ń b y ł a oddana n a m bez kiełbaski i rzeźnickie nożo. Po­ reszty Ale rzecz znamienna, n i g d y nie m ś c i ł się w ten s p o s ó b za ustawionego k r z y w d y doznane o d l u d z i , k t ó r z y s t a l i w-yżej w h i e r a r c h i i spo­ w hierarchii s p o ł o c z n e j , a w k a ż d y m razie domowej. Ona tobie łocznej. S z a n o w a ł wojsko i m i l i c j ę , m i m o iż w ł a ś n i e do n i c h m ó g ł g r z e b a ł a w b i u r k u ! p o k a z y w a ł na porozrzucane papiery i w y ­ m i e ć n i e j e d n ą p r o t o n s j ę , szano»-ał u r z ę d n i k ó w , Stasia, k t ó r ą t r a k t o w a ł j a k k o g o ś znacznie niżej „panów". c i ą g n i ę t e fotografie, k t ó r y c h — zaskoczony m o i m p r z y j ś c i e m — nio z d o ł a ł o d ł o ż y ć na miejsce. K i l k a r a z y t a k „ n a d a w a ł " na S t a s i ę . * M o ż e w ten s p o s ó b k o m p e n s o w a ł swojo liczne w ż y c i u upoko­ rzenia... K i e d y po raz pierwszy p r z y j e c h a ł do Warszawy i z n a j o m i malarze, * do k t ó r y c h dotarł, przywieźli go do m n i e , z a c z ę l i ś m y w s p ó ł ż y c i e od wielkiego szorowania. Ż o n a K i e d y ś , g d y w r ó c i ł e m , z o b a c z y ł e m , żo w y c i ą g n ą ł ze s t e r t y k s i ą ­ żek a l b u m o m a r t y r o l o g i i go z. d u ż y m podnieceniem. Ż y d ó w w latach o k u p a c j i . O g l ą d a ł Patrz! pokazywał palcom zdjęcia nasze k a z a ł a m u zrzucie ł a c h y , aż l e p i ą c e się od b r u d u , w s a d z i ł a go do w a n n y i starannie w y s z o r o w a ł a s z c z o t k ą . Z n o s i ł to p o t u l n i e , to samo r o b i ł a przecież Ela Banachowa w K r a k o w i e . D a ł e m m u c z y s t ą b i e l i z n ę , ubranie z ] irzośladowari Ż y d ó w . S p r a w i a ł o m u s a t y s f a k c j ę , że oni b y l i po ojcu, nieźle na niego p a s u j ą c e . Z o b a c z y ł , żo jego lachy w r z u ­ bardziej poniewierani niż on. że w s p o ł e c z n e j h i e r a r c h i i s t a ł o d c i ł e m do s k r z y n i na węgiol. N i o ! p o w i e d z i a ł . T y nio w y r z u c a j , n i c h w y ż e j , czogo d o w ó d m i a ł n i e z b i t y . T o p a n y — p o k a z y w a ł t y daj biednemu... daj w ę g l a r z o w i ! J a d w i g a z a w i n ę ł a w papier na N i e m c ó w , jeszcze w t e d y w nieskazitelnie czystych, odpraso­ jego k o s z u l ę , p r z e r a ź l i w i e wanych prania, w y p i o r ę ci — p o w i e d z i a ł a . A l e p a m i ę t a j , , r o z e ź l i ł nmiuluraeli. brudną. Zaniepokoił się. B i o r ę do się, Siła b u d z i ł a w m m respekl, S t a n ó w da w i d o m y znak w y ż s z e j musi b y ć z u p e ł n i e b i a ł a , j a k ś n i e g . A l b o m ó g ł m i e ć brudne ł a c h ­ p o z y c j i w h i e r a r c h i i . Mścił się za doznane czy urojone k r z y w d y , m a n y , albo — skoro j u ż dbano o niego, chciał m i e ć wszystko j a k m a l u j ą c sceny, w k i ó r y c h winowajców Pan. spotyka z a s ł u ż o n a kara- �J a d w i g ę znal z K r y n i c y i l u b i ł . G d y j u ż w y m y t y , na nowo odziany Czy b y l n a i w n y ? -ileż t a k ! Przede w s z y s t k i m n a i w n y . T o b y ł o wszedł do p o k o j u z a p y t a ł o nią,. T w i e r d z i ł , żo m a jej coi w a ż n e g o jego silą. N a i w n a b y ł a jego w y o b r a ź n i a , w i a r a i spojrzenie na do powiedzenia,. P o d n i o s ł e m numer. ś w i a t . W i e r z y ł z ł a t w o ś c i ą we wszystko. M ó g ł b y o sobie powie­ się o d e z w a ł a d a ł e m s ł u c h a w k ę N i k i f o r o w i . R o z m o w a nie dzieć j a k wielcy w s p ó ł c z e ś n i f i z y c y , że wszystko, co sobie człowiek Gdy słuchawkę i nakręciłom kleiła się, on nio bardzo r o z u m i a ł , co m ó w i J a d w i g a , sam z r e s z t ą może bez p r z e r w y c o ś do niej m ó w i ł . R o z m o w a sprawiła, m u j e d n a l i c h o ć zawsze k o n k r e t n ą w - s z c z e g ó ł a c h , o d w o ł u j ą c ą się do clomen- wyobra.zić, m o ż e istnieć. A wyobraźnię miał ogromną, d u ż ą s a t y s f a k c j ę i o d t ą d k i l k a razy podnosi! s ł u c h a w k ę i k r z y c z a ł t ów rzeczywistości. do niej -,.1 a,d\viga'. Jadwiga'.'' d z i w i ą c się, ż e słyszy t y l k o b u ­ czenie. Sądził, żo wystarczy u m u i o p o d n i e ś ć z w i d e ł e k s ł u c h a w k ę . a.by o d e z w a ł a się J a d w i g a . U ś m i e c h a m y się p a t r z ą c na, o b r a z k i , w k t ó r y c h N i k i f o r obok popa czy biskupa w y r o k u j e o łosio l u d z i . J e d n y c h stojąc skazuje na powieszenie, i n n y cli na piekielne m ę k i . B a r d z o to zabawne, Nie dziwił się o s i ą g n i ę c i o m t e c h n i k i . Samolot, r a d i o , s a m o c h ó d , bardzo naiwno. B i e d n y N i k i f o r ! T y l e w ż y c i u w y c i e r p i a ł , a teraz telewizja, telefon — wszystko to b y ł o r ó w n i e oczywiste i niepo­ to sobie kompensuje j ę t e ,ja.k tajemnico E w a n g o h i , niebo i p i e k ł o , S ą d Ostatoczny s z y ć , jeszcze p o g ł a s k a ć — t a k i biedny i t a l i i n a i w n y ! A on jest po w obrazach. G o t o w i j e s t e ś m y go rozgrze­ i ś w i ę t y c h obcowanie. K i e d y ś n a m a l o w a ł u m n i e w d o m u zadzi­ p r o s t u okrutny-. Rozrzewnia nas, w i a j ą c ą Ucieczkę do E g i p t u . W łodzi, k t ó r e j d z i ó b miał k s z t a ł t nie jest i nie m o ż e b y ć g r o ź n y . Ałe czy przoz to o k r u c i e ń s t w o p o n i e w a ż niczego nio m o ż e , g ł o w y osiołka, p ł y n ę ł a ś w i ę t a Rodzina., a n a d n i ą . n a d wielką, jego staje się mniejsze? w o d ą leciał d w u s k r z y d ł o w y aeroplan, t a k i j a k i z a p a m i ę t a ł z l a t swej n d o d o ś c i . "Wszystko b y ł o oczywiste. ] * niepojęte. Dobrze jest w i e r z y ć ! Dobrze nuci' wia-rę u f n ą i w o l n ą od w ą t p l i ­ * wości. 'Paką mial N i k i f o r . Jego świat s k ł a d a ł się z d w ó c h w y m i a ­ rów Po co malujesz'.' zapytałem go k i e d y ś . Ż e b y j a k i e jest niebo, j a k i e jest p i e k ł o . Ż e b y ludzie wiedzieli wiedzieli.., ziemskiego i pozaziemskiego. P a n o w a ł a w n i c l i o d w r ó c o n a hierarchia. M o ż n i na t y m świecie — po ś m i e r c i szli do p i e k ł a , skrzywdzeni i p o n i ż e n i — m i e l i z a z n a ć chw-aly niebieskiej. N i k i f o r bardzo lubił m a l o w a ć a r c h i t e k t u r ę , tunele, p e r s p e k t y w ę . Ten obraz p o w s t a ł j a k o swobodna niscencja przechadzek remi­ po trasie W - Z w Warszawie 233 �Niebo N i k i f o r a jest w istocie w y o b r a ż e n i e m ż y c i a na ziemi b o g a t y c h i m o ż n y c h . Niebianie p o r u s z a j ą się d o r o ż k a m i na „ b a ­ l o n a c h " — j a k lepsi goście k r y n i c c y , w zimie m a j ą nauszniki i r ę k a w i c e , szaty też m a j ą podobne do ziemskich, t y l k o l u ź n i e j s z e i bardziej p o w ł ó c z y s t e . I c h g ł ó w n y m z a j ę c i e m jest m o d l i t w a , chwalenie Pana i uprawianie r ó ż n y c h niepiśmienny, poniewierany — będzie sztuk i n a u k . N i k i f o r , mędrcem, czytającym ś w i ę t e księgi. B ę d z i e gral na skrzypcach, m a l o w a ł , s t o j ą c p r z y prawdziwych sztalugach. Niebo jest r e k o m p e n s a t ą biednych, p i e k ł o k a r ą dla t y c h , k t ó r z y m a j ą w ł a d z ę i p i e n i ą d z e , k r z y w d z ą i n n y c h na ziemi. Za to m u s z ą s m a ż y ć się w o g n i u i smole. N a m a l o w a ł setki o b r a z ó w , w k t ó r y c h d a w a ł wyraz swej wie­ r rze w p r z y s z ł ą s p r a w i e d l i w o ś ć , w z a s a d n i c z ą o d m i a n ę sw ego losu. Jego wiara w k r a c z a ł a j u ż w sferę m a g i i . M a l u j ą c s t w a r z a ł rzeczy­ w i s t o ś ć , k t ó r a na mocy jego w i a r y i w y o b r a ź n i i s t n i a ł a na jego obrazach. Z r e s z t ą zawsze m a l o w a ł nie to, co b y ł o , lecz to co jego zdaniem b y ć p o w i n n o . Pomniki to only, o d r ę b n y rozdział w twórczości Nikifora. Cenił n a u k ę , w i e d z ę . W s t y d z i ł się swego analfabetyzmu, dlatego Podobnie j a k c z ę s t o p o w r a c a j ą c y temat N i k i f o r a - S ę d z i e g o , wy­ często u d a w a ł , żc czyta, że pisze. Ż e b y nie o d r ó ż n i a ć się mierzającego nie­ i n n y c h sam sobie s p o r z ą d z i ł k s i ą ż k ę do n a b o ż e ń s t w a . W ś r o d k u sprawiedliwość. Obraz p o n i ż e j przedstawia od b y ł y r y s u n k i — w g ó r n e j strefie d o t y c z ą c e spraw n i e b i a ń s k i c h , uczciwą sprzedawczynie; w ę d l i n Ewangelii, w dolnej — analogii ziemskich (242, 243). książki hyla (por. str. czarna, podobna do drukowanego Okładka modlitewnika 241). K i e d y ś , gdy b y ł e m u niego przyszli trzej c h ł o p c y , prosząc go o datek na b u r s ę . D a l i m całe 50 z ł o t y c h . Z d z i w i ł o m n i o t o , w i e d z i a ł e m , że jest raczej s k ą p y , na t a c ę w kościele r z u c a ł 2 z ł o t e . Z a c z ą ł m i t ł u m a c z y ć j a k w a ż n e jest, ż e b y się u c z y l i , u m i e l i czytać. Miał poczucie h u m o r u . R e a l i z o w a ł je p r z e k s z t a ł c a j ą c malowaną r z e c z y w i s t o ś ć . B a w i ł o go fantazyjne k s z t a ł t o w a l i e d a c h ó w (s. 238), n i e k t ó r e w y d ł u ż a ł , inne s p i ę t r z a ł , czasem dach b u d y n k u (który być może w Warszawie) był trawestacją przecinał — Kościoła wchodząc do Ewangelickiego wewnątrz (s. 237), czasem f o r m o w a ł na k s z t a ł t wojskowego h e ł m u , p i k e l h a u b y z l a t I w o j n y ś w i a t o w e j ( t a m ż e ) . N a w i e l u w i d o k a c ł i miast o z d a b i a ł k o m i n j a k i e g o ś b u d y n k u s t o j ą c ą f i g u r ą l u d z k ą lub popiersiem, t a k i m z w i t r y n y fryzjera. K s z t a ł t o w a ł fantastyczne b u d o w l e — banki, filharmonie, synagogi, u m i e s z c z a j ą c symboliczną dekorację. Tak na nich niekiedy więc w serii synagog s p o t y k a m y budynki, które wieńczy świecznik 7-ramienny. Zdarza się, że zapalone ś w i e c z n i k i z n a j d u j ą się po bokach k o p u ł y , na szczycie zaś widnieje w i e l k a gwiazda. Syjonu. Znakomicie się b a w i ł w y m y ś l a j ą c pomniki. M o ż n a na ich p r z y k ł a d z i e a n a l i z o w a ć k o n w e n c j ę p o m n i k a reprezentacyjnego, p o s ł u g i w a n i a się a l e g o r i ą i elementami c h a r a k t e r y s t y c z n y m i dla w y r a ż e n i a idei p o m n i k a — n p . u ł a n a , kolejarza, malarza, m u z y k a . M ó w i o n o o n i m : debil, n i e n o r m a l n y , d z i w a k . K i e d y b y l u m n i e w Warszawie p o s t a n o w i ł e m p o k a z a ć go lekarzom. B a d a n i a prze­ prowadzano w I n s t y t u c i e H i g i e n y Psychicznej p r z y u l . C h e ł m ­ skiej. N i k i f o r p o c z ą t k o w o c h ę t n i e p o d d a w a ł się r ó ż n y m testom, s p r a w i a ł o m u p r z y j e m n o ś ć , że t y l u p o w a ż n y c h l u d z i się n i m zaj­ m u j e . B a d a n i a m i k i e r o w a ł prof. Z a j ą c z k o w s k i . ,Ta w y s t ę p o w a ł e m w charakterze t ł u m a c z a . W y j a ś n i a ł e m N i k i f o r o w i , czego od niego c h c ą , gdy nic r o z u m i a ł p o l e c e ń p s y c h o l o g ó w , i m z a ś przekazy­ w a ł e m jego o d p o w i e d ź . Sytuacja b y ł a n i e z r ę c z n a . Psychologowie stosowali standaryzowane testy, on z a ś m i a ł j u ż 60 l a t i b y l osobow-ością u k s z t a ł t o w a n ą , w y b i ó r c z o w y b i t n i e utalentowaną. N i b y to r o z u m i e l i , ale nie p o t r a f i l i d o s t o s o w a ć t o s t ó w i p y t a ń do o s o b o w o ś c i N i k i f o r a . Stosowano m . i n . serię t e s t ó w Wechslera- �-Bollevue. N i e k t ó r o testy interesowały Nikifora, rozwiązywał je c h ę t n i e i dobrze, c h o ć p o w o l i , inne d r a ż n i ł y go s w ą o c z y w i s t o ś ­ cią. N p . p o k a z y w a n o m u r y s u n k i t w a r z y , w k a ż d e j jakiegoś istotnego pokazując elementu. Co t u brakuje? rysunek t w a r z y w k t ó r e j brakowało pytał profesor, b r a k b y ł o nosa. s p o j r z a ł na niego z d u m i o n y . B r z y d k i rysunek Nikifor za,uwa,żyl, z r e s z t ą s ł u s z n i e . A l e profesor na-da,l d o m a g a ł się odpowiedzi, s p o g l ą d a ł na- stoper. Czas m i j a ł . N i k i f o r p a t r z y ł z p o l i t o w a n i e m , ale widzia­ ł e m , że go to j u ż d r a ż n i . P r o s z ę Cię, b ł a g a ł e m , powiedz Panu, o n r z e c z y w i ś c i e nio w i e ! T o go p r z e k o n a ł o . N o s ! b u r k n ą ł i z n ó w d o d a ł o g l ą d a j ą c dalszo k a r t k i -— bardzo b r z y d k i e ! R e z u l t a t b y ł t a k i — ż a d n e j choroby psychicznej, o s o b o w o ś ć o wybitnie r o z w i n i ę t y m talencie w y b i ó r c z y m , s p r a w n o ś ć inte­ l e k t u mierzona, w skali Stanforda-Binet a ok. 45, ale j a k stwier­ dzono, wcale nie znaczy to, żo b y ł a taka. sama w latach jego m ł o ­ d o ś c i . N i k i f o r b y ł j u ż stary, zniszczony c i ę ż k i m ż y c i e m , zahamo­ w a n y wo wszechstronnym rozwoju przez d ł u g o t r w a ł ą izolację od otoczenia ( b e ł k o t ) , nastawienie t y l k o na malarstwo i zaspakajanie podstawowych potrzeb ż y c i o w y c h . (Jego w r a ż l i w o ś ć artystyczna, u m i e j ę t n o ś ć rozpoznawania s t y l ó w , k l i m a t ó w m a l a r s t w a a nawet dziel k o n k r e t n y c h m i s t r z ó w b y ł a , j a k m o g ł e m z a u w a ż y ć , znacznie wyższa, niż badających go s p e c j a l i s t ó w . Ważne były jednak dwie konstatacje, pierwsza — b r a k cech c h o r o b o w y c h , druga — przyczyna bolkotu. (czy Laryngolog stwierdził przyrośnięcie języka r t e ż jego p o d s t a w y ) . D r o b n y zabieg operacyjny ciństwie zlikwidowałby t ę dolegliwość, w dzie­ alo w t a m t y m cza.sie b i e d a k ó w nio s t a ć b y ł o na p o r a d ę l e k a r s k ą , a co dopiero ope­ rację. * Nikifora wcale nie k r ę p u j e żebranie. To m y jesteśmy zakło­ p o t a n i . I d ą c do pracy (na swoje miejsce p r z y m u r k u ) obchodzi z kapeluszem w r ę k u kuracjuszy s i e d z ą c y c h na Uuvkach p r z y P i j a l n i . D a d z ą dobrze, nio d a d z ą — t r u d n o . A l e dlaczego m i a ł b y nie w y k o r z y s t a ć s p o s o b n o ś c i zarobienia ? Jest niedziela. Siedzimy z, J a d w i g ą na ł a w c e . Zbliża- się N i ­ k i f o r . N i e z a u w a ż a nas, podchodzi, b e ł k o c ą c s w o j ą p r o ś b ę , N i k i ­ f o r ! w o ł a m . P o z n a ł , z a k ł o p o t a n y u ś m i e c h , c h o w a kapelusz. Od­ chodzi, w y r a ź n i e speszony. A l e j u ż po c h w i ł i w i d z ę , że z n ó w k r ą ż y w ś r ó d l u d z i z kapeluszem w d ł o n i . * O g l ą d a m s k r z y n i ę N i k i f o r a . Przede m n ą b y ł Banach, i n n i . N i ­ k i f o r pilnuje, a b y m nie p o m i e s z a ł serii. O b r a z k i u k ł a d a seriami, t a k je o g l ą d a i pokazuje. N i e d a w n o b y ł w p o d r ó ż y , podziwdam p e j z a ż e j a k b y z okna wagonu. Czuję w n i c h r u c h , powodujo to rytmiczność powtarzanych elementów, r mowo — s l u p ó w , p a g ó r k ó w , drzew. rozwijających się pas­ K t o p o k a z a ł lepiej ł e m k o ­ w s k i krajobraz, p o ł o n i n y , w z g ó r z a , cerkiewki ? * L i c z ę w s k r z y n i serie. K s i ą d z proboszcz — p o n a d 300 o b r a z k ó w , święci — p o n a d 1100, N i k i f o r c z y t a j ą c y ś w i ę t e księgi — prawie 200. N i k i f o r na drodze — k i l k a d z i o s i ą t . T y ł o samo N i k i f o r na tle k o ś c i o ł a czy c o r k w i . Masa m a ł y c h k a r t o n i k ó w z o y k l u „Nikifor przychodzi — witają go". * Nie n a z y w a serii, na p y t a n i o w y j a ś n i a t y l k o , co przedsta­ w i a j ą . D u ż a seria „ U c z t m a l a r z y " z r ó ż n y c h o k r e s ó w t w ó r ­ czości. D o tego t e m a t u c z ę s t o wraca. * Nosi „ p a n a m ę " , płaską, z szeroką czarną wstążką, przewiązaną na b o k u k o k a r d ą . Czasem maluje siebie w tej „ p a n a m i e " . Oglą­ d a m „ U c z t y m a l a r z y " . T ł u m a c z y , że malarze s ą b l i ż s i B o g u n i ż 235 �i n n i l u d z i e , bo t e ż t w o r z ą , Malarze m a j ą swoje a t r y b u t y , t y p o w o dla l a t m ł o d o ś c i N i k i f o r a : czarne p e l e r y n y , p ł a s k i e czarno kape­ lusza, o b o w i ą z k o w o — k r a w a t y . Z r e s z t ą k r a w a t y p o j a w i a j ą się G d y b y ł w d o b r y m humorze — śpiewał. w s z ę d z i e t a m , gdzie maluje siebie l u b l u d z i z n a c z ą c y c h — kierow­ n i k a poczty, w ó j t a , Banacha. Mnie też m a l o w a ł w krawacie, m i m o iż go p r z y n i m nie n o s i ł e m . Bardzo lubił m a l o w a ć wielkie grzyby i parasole. P o d n i m i on na cokole lub k o l u m n i e , p o m n i k . Malował c h ę t n i e c y r k i , orkiestry, * często w d w ó c h poziomach. N a g ó r n y m , sceny z nieba, na dole ziemskie. Gdy na g ó r z e g r a j ą na K i e d y ś p o k a z a ł e m m u r ó ż n e a l b u m y i reprodukcje. C h c i a ł e m się. z o r i e n t o w a ć , co wie, co m u się. podoba, j a k reaguje na sztukę. Kartkował jo, ale bez szczególnego c z y n i ą c r ó ż n e komentarze. Z a d z i w i a j ą c o harfach, na dolo r z ę p o l ą skrzypcach, j a k w muszli na k r y n i c k i m na deptaku. cudzą 7 zaintoresow ama, rozpoznawał klimat malarstwa. To niemieckie! — m ó w i ł o g l ą d a j ą c Cranaclia, to fran­ W s k r z y n i z n a j d u j ę wczesne obrazki, j a k ż e inne od znanych nam cuskie N i k i f o r ó w . Z m i e n i ł się, r o z w i n ą ł , uporczywie, m a l u j ą c przez p ó l (pokazywał Bouchera, potem Watteau), rozpoznawał Kubensa, ś m i a ł się d r w i ą c o , tykając; paluchem namalowano gole w i o k u . Pierwszy cielska. przedstawia To zlc! Obrzydliwo! bełkotał. Wyciągnął Bouchera, n a d d a r t y obrazek, jeszcze t r o c h ę widzianą z żabiej perspektywy nawę dziocinny kościoła, to t e ż z ł e ! on b y t a k i e rzeczy pod kluczem t r z y m a ł . S ą d y m i a l W l e w y m g ó r n y m rogu wielkie, c z e r w o n o - ż ó ł t o s ł o ń c e . Wczesno ostre. P o m y ś l a ł e m , co b y to b y ł o , g d y b y pozwolono m u prace, wyro­ k o w a ć o łosio s z t u k i . ' W y r z u c i ł b y wiele o b r a z ó w , z o s t a w i ł i k o n y . T a k , i k o n y go z a c h w y c a ł y nieodmiennie, z t r u d e m się od o d r y w a ł . J e d n ą , k t ó r ą z o b a c z y ł w albumie chciał od razu przeważnie o charakterze i l u s t r a c y j n y m przedstawiają r ó ż n e t y p y , kuracjuszy, p i ę k n e d a m y , f i r c y k ó w , w n ę t r z a restau­ nich racji, p i j a k a , scenki satyryczne. Dopiero p ó ź n i e j zaczyna d o m i ­ ma­ n o w a ć t e m a t y k a religijna. Zmienia się rodzaj działania,, wczesno prace są bardziej graficzne, kolor k ł a d z i o n y jest lekko, dominuje lować. rysunek, w y r a ź n i e zaznaczony k o n t u r . W późniejszych kolor staje się g ł ó w n y m n o ś n i k i e m ekspresji. N i k i f o r dochodzi do swo­ ich „ s p o s o b ó w ' przedstawiania drzew, lasów, p ó l . l u d z i . Zadzi­ R e a g o w a ł na t e m a t y k ę . N a j w y ż e j , to oczywiste, cenił r e l i ­ g i j n ą , a k c e p t o w a ł p o r t r e t y k r ó l i , k r a j o b r a z y , nawot sceny ro­ dzajowe (Beuglda), ale boz zgorszenia, n a g o ś c i , p i j a c k i c h scen. P o k a z a ł e m m u Venus z M i l o . Przede w s z y s t k i m z w r ó c i ł u w a g ę na brak r ą k , dopiero p o t e m k r y t y k o w a ł n a g o ś ć . K p i ł , tykając palcem r e p r o d u k c j i . Bez r ą k ! Co on, nie wie, g ł u p i ! P o d s u n ą ł e m o b r a z k i dzieci. O d razu p o z n a ł — ,,to dzioci m a l u j ą " . Kryty­ k o w a ł w j e d n y m z m a l u n k ó w b r a k oka. S p o s t r z e g ł to momen­ talnie (biodni psychologowie ze s w y m i tostami). W y r a ź n i e się w i a j ą c e , że p r z y t y m nie t r a c i świeżości, nie wpada w r u t y n ę . A k c e p t u j ą c pewno „ s p o s o b y " w c i ą ż szuka, wciąż p r ó b u j e . Czy ś w i a d o m i e ? Togo nic w i e m . A l e chyba jest wiolo r o d z a j ó w świa­ d o m o ś c i , wiole jej form. Aż do s t a r o ś c i fu N i k i f o r a , zniszczonego T b i e d ą i g r u ź l i c ą b ę d z i e to okres po 65 latach) maluje wciąż z w own ę t r z n e j potrzeb}', z p r z e ś w i a d c z e n i a , że jest to jego zadanie i o b o w i ą z e k malarza. W c i ą ż jest t w ó r c z y , nawet gd.y m a już za s o b ą najlepsze lata. Dopiero k o ń c o w a dekada jogo ż y c i a ś w i a d ­ czy o z n u ż e n i u , o wyczerpaniu się sil t w ó r c z y c h . o ż y w i ł , k i e d y m u p o k a z a ł e m reprodukcje o b r a z ó w H e n r i Rous­ seau. K i w a ł Szczególnio z uznaniem g ł o w ą . mu się podobał To kolega! —- „zimowy" komentował. autoportret Celnika z praskiego M u z e u m Narodowego, ten znany, z p a l e t ą na tle W 1955 r. c h c i a ł e m m u p o m ó c w k ł o p o t a c h , jakie m i a ł z miejs­ cową administracją. Przyjechałem z listem f i r m o w a n y m przoz s t a t k ó w . Po p e w n y m czasie, gdy k a r t k o w a ł jakiś a l b u m nagle P o l s k ą A k a d e m i ę N a u k , j a k o r e d a k t o r naczelny, p e ł n o m o c n i k w y k r z y k n ą ł : O! Kolega! P a t r z ę , znalazł Vivine'a. Ministra Podsunąłem Kultury i Sztuki. Tłumaczyłem przewodniczącemu m u F e j e ś a , G e n e r a l i ć a . K i w a ł g ł o w ą , to b y ł jego ś w i a t , jego ko­ R a d y Narodowej k i m jest N i k i f o r , dlaczego p o w i n n o m u ledzy. Z w ł a s z c z a p o d o b a ł p o m ó c i t d . S ł u c h a ł , potom лесе t c h n ą ł i z a p y t a ł „ C o w y w n i m mu się F a j e ś . Matejko! powiedział się o n i m , c h c ą c w y r a z i ć s w o j ą a p r o b a t ę . M a t e j k o to b y ł dla, niego widzicie? P r z e c i e ż s y m b o l wielkiego malarza. Czy znal w ó w c z a s jego obrazy, czy Dziecko b y lepiej u m i a ł o n a m a l o w a ć ! A t u , z d a w a ł o b y się po­ u m i a ł r o z p o z n a ć autora? N i e wiem, nio s p r a w d z i ł e m , teraz ż a ł u j ę . w a ż n i ludzie, p r z y j e ż d ż a j ą , Dlaczego o t y m nie pomyślałem? to żebrak! włóczęga! A te jego obrazki? interweniują." P o c z ę s t o w a ł m n i e k a w ą . A l e nic z a ł a t w i ł niczego. Jadwiga Jarnuszkiewiczowa D z i a ł o się to w K r y n i c y w i o s n ą 1953 r. „ D o b r a p a n i ' " z a f u n d o w a ł a m u ł ó ż k o . „ N i e m o g ę p a t r z e ć j a k on śpi na ziemi. Jak z w i e r z ę " -- m ó w i ł a w s z y s t k i m . W o g ó l e d u ż o się o t y m ł ó ż k u mówiło w K r a k o w i e , w Warszawie. Ł ó ż k o dla N i k i f o r a s t a ł o się s p r a w ą kluczową. Nie z d a w a ł sobie sprawy, że r o b i k a r i e r ę , bo (o i n n i r o b i l i ją na n i m . D o niego nie d o c i e r a ł o , że jogo obrazki sprzedaje się za d u ż ą cenę w k r a j u No więc zafmidow'ali m u to ł ó ż k o . Z a w i e ź l i , u s t a w i l i . Trzeba p r z y z n a ć , że d u ż o t r u d u sobie zadali. Nie b y ł a m p r z y t y m jak to łóżko m u p r z y w i e ź l i , ale wiem, że n i g d y się na n i m nie p o ł o ż y ł . Spal j a k dawniej na ziemi. i kupowali i zagranicą. Po prostu przychodzili ludzie za grosze lub w y ś w i a d c z o n ą p r z y s ł u g ę . Zresztą, za­ pewne, nawet nio wiedział co to jest kariera. W i e d z i a ł t y l k o , bo d o ś w i a d c z y ł , co to jest pozycja, hierarchia s p o ł e c z n a , B y l w niej tak nisko, żc j u ż czul się od niej w y z w o l o n y . .Malował, Ten N i k i f o r , raz poniewierany i p o n i ż a n y , raz otaczany t r o s k ą i g ł a s k a n y , t a k czy owak u p o ś l e d z o n y — b y l c z ł o w i e k i e m bardzo niezależnym. Sprowadzony do mia,sta, goszczony -— uciekał z miejsca, w k t ó r y m m u się nio p o d o b a ł o . P r z y c h o d z i ł i o d c h o d z i ł k i e d y chciał z sobie t y l k o znanych p o w o d ó w . Ż y j ą c poza społe­ M o ż n a sobie b y ł o k u p i ć jego obrazki, ale nic jogo samego. N a w e t c z e ń s t w e m , poza p o r z ą d k i e m s p o ł e c z n y m w y r o b i ł sobie w ł a s n y nie wiem czy m i a l j a k i e ś uczucie wdzięczności za pomoc j a k ą model ż y c i a . Mial w ł a s n e zdanie o świecie, k t ó r \ m u ś w i a d c z o n o . N i e z a u w a ż y ł a m tego w k a ż d y m razie. Wszelkie silnych i .słabych, p o n i ż a j ą c y c h i p o n i ż a n y c h . 236 dzielił się na przysługi przyjmował jako coś naturalnego, równie natural. �O b r a z k i z serii f a n t a s t y c z n y c h a r c h i t e k t u r świadczą, nierzadko o d u ż y m poczuciu h u m o r u k r y n i c k i e g o m i s t r z a * nogo j a k k r z y w d y k t ó r e go s p o t y k a ł y . Czasem, jeśli k t o ś syste­ matycznie o k a z y w a ł m u pomoc, p o t r a f i ł się nawet domagać czegoś i t o t a k ż e u w a ż a ł za naturalne. Skoro c h c ą d a ć — niech P o k a z y w a l i ś m y m u r ó ż n e reprodukcje. O g l ą d a ł je z c i e k a w o ś c i ą , dają. to, co i n n potrzebno. ale bez uznania, nawet dla w i e l k i c h m i s t r z ó w . B y ł a t o sztuka w y r a ź n i e m u obca. M y ś l ę , c h o ć to b r z m i paradoksalnie, że nie i n t e r e s o w a ł się s z t u k ą j a k o t a k ą . W a ż n o b y ł o dla niego t o , co sam m a l o w a ł . Może dlatego znacznie bardziej i n t e r e s o w a ł a go archi­ N i o p o t r z e b o w a ł uznania. T o j e m u samemu m i a ł y się p o d o b a ć tektura. Jogo o b r a z k i . N i e wiem, czy w ogóle p o t r z e b o w a ł l u d z i , ich życzli­ k t ó r ą m a l o w a ł — a nie j a k o dzieło s z t u k i . A r c h i t e k t u r a b y ł a Obserwował j ą niezwykle u w a ż n i e , wości. W k a ż d y m razie nie o k a z y w a ł tego. Z w y r a ź n y m jednak jednym z najważniejszych zadowoleniem p o d e j m o w a ł k o n t a k t kiedy k t o ś go r o z u m i a ł , jego w y p o w i a d a ł się n a j p e ł n i e j . Ale malarstwo j a k o t a k i e , malarstwo motywów tak jak naturę, jego m a l a r s t w a . W niej i n n y c h uialo go o b c h o d z i ł o . A l b o i wcale. T a sfera p r z e ż y ć este­ mowę. t y c z n y c h b y ł a m u obca. * K i e d y N i k i f o r p o r t r e t o w a ł Jacka m i a l on g r y p ę . L e ż a ! w p i ż a m i e , w r o z n i e m ł a i i o j pościeli, w ś r ó d niezmiernego b a ł a g a n u panują­ cego u- p o k o j u . N i k i f o r m a l o w a ł s p o g l ą d a j ą c od czasu do czasu na 0 r z e ź b i a r z u , k t ó r y nut robił p o r t i e t m ó w i ł l e k c e w a ż ą c o , paro- swego modela, c h c ą c Gdy d i u j ą e gestami jego p r a c ę . Nie r e a g o w a ł na f a k t , ż e k t o ś toż się s p o j r z e l i ś m y na g o t o w y j u ż p o r t r e t z a s k o c z y ł nas. T w a r z J a c k a zajmujo s z t u k ą . Ż a d n e j w s p ó l n o t y . I s t n i a ł o d l a niego t y l k o jego istotnie p r z y p o m i n a ł a modela, ale na obrazku b y l on w garniturze malarstwo. Ono go cieszyło, t r a k t o w a ł je j a k p o w o ł a n i e . oddać wiernie jego p o d o b i e ń s t w o . i f i g u r o w a ł na tle p ó l e k z k s i ą ż k a m i . Ja z kolei, bo zaraz potem * N i k i f o r mnie p o r t r e t o w a ł , s i e d z i a ł a m na fotelu s t o j ą c y m na dy­ wanie, c h o ć w r z e c z y w i s t o ś c i s i e d z i a ł a m na brzegu owego rozmeinlanego tapczanu i w ś r ó d całego b a ł a g a n u . B y ł a m w t e d y ubrana J e ś l i mial poczucie hiorarchii w z i e l o n ą s p ó d n i c ę i liliową b l u z k ę . N i k i f o r u z n a ł widocznie, że jej d o ś w i a d c z y ł na sobie. Dlatego t e ż poczucie h i e r a r c h i i ograni­ n a l e ż y t o p o p r a w i ć i na portrecie w y m a l o w a ł o d w r o t n i e . Fiole­ czało się do najbardziej elementarnego t o w ą s p ó d n i c ę i zieloną b l u z k ę . 1 poniżonych. T o , ż e „ p o p r a w i a ł " r z e c z y w i s t o ś ć w e d ł u g swego uznania b y ł o nam w i a d o m o . A l e p o r t r e t reprezentacyjny'! Skąd Prawdopodobnie ,,z drugiej r ę k i " . Może z e k r a n ó w t o znal V fotografów ulicznych czy k o n w e n c j i p o r t r e t ó w fotograficznycli. Może z obra­ zów- w i d z i a n y c h gdzieś w w i t r y n a c h sklepowych. społecznej to o t y l e t y l k o , o ile p o d z i a ł u na możnych To p r a w d a , że t y c h m o ż n y c h i silnych s z a n o w a ł a p o n i ż o n y c h nic. A l o czy n i m i g a r d z i ł ? N i o s ą d z ę . J e ś l i r e c h o t a ł z r a d o ś c i o g l ą d a j ą c zdjęcia z p r z e ś l a d o w a n i a Ż y d ó w , czy donosił na gospo się to m y ś l ę , że b y ł a to sprawa raczej kompensacji n i ż pogardy. Т а jego reakcja bardzo niemile mnie z a s k o c z y ł a , ule chyba nie trzeba z niej w y c i ą g a ć z b y t jednoznacznych w n i o s k ó w . Za- 237 �W d z i ę c z y się do niego j a k pederasta i p r z y t y m p a t r z y na s w ą i patrzy t o w a r z y s z k ę . Ta z n ó w w d z i ę c z y się do N i k i f o r a na J u r k a . Jurek zaś p a t r z y w p o d ł o g ę . P o k l e p a l i , p o g ł a s k a l i , wzięli obrazki i p r ę d z i u t k o pobiegli u m y ć ręce. „A" —- z n a n y p l a s t y k m ó w i : N i k i f o r k u . . . Cmoka p r z y obrazkach i udziela, N i k i f o r o w i fachowych r a d , k t ó r y c h t e n oczy­ wiście nawet nie s ł u c h a . P r z y n i ó s ł l i n i j k ę , k t ó r e j N i k i f o r nie c h c i a ł , cyrkiełek, k t ó r y o b e j r z a ł i zwrócił, wreszcie metalowe, b ł y s z ­ czące p u d e ł k o po papierosach, k t ó r e m u bardzo z a c h w a l a ł , j a k Murzynowi. Wybrał za t o bez p u d ł a najlepsze obrazki i dał po 5 zł. O p r a w i a jo w passe-partout i z n o w u cmoka. Żona pana „ A " : Och j a k i ten N i k i f o r e k ! Och j a k a k o ł d r a ! Ocli j a k a s k r z y n k a ! Patrzcie — on się o s t r z y g ł ! Patrzcie on m a łyżkę! itd. Goście k r y n i c c y : z a t r z y m u j ą się. N a obrazki nie p a t r z ą , oglądają. N i k i f o r a , w y m i e n i a j ą p r z y n i m opinie na t e m a t jego w y g l ą d u i r ó ż n e hipotezy na temat jego stanu u m y s ł o w e g o oraz sytuacji soojalnej. L u d a u t o o h t o ń s к i : Okrada go i l e k c e w a ż y . G a r d z i jego p r a c ą . A l e nie b r a k i d u m y dla swojej k r y n i c k i e j osobliwości. D o w c i p N i k i f o r a p r z e j a w i a ł się m . i n . w s y t u o w a n i u popiersi na szczycie wieży budynku, tańczących par na, dachach itd. stanawia, w niej t a k ż e b r a k w s p ó ł c z u c i a dla p o k r z y w d z o n y c h . A l e czy N i k i f o r w ogóle m i a ł zrozumienie dla k r z y w d y ? On, k t ó r y t y l e tej k r z y w d y d o z n a ł , że a ż s t a ł a się c z y m ś n o r m a l n y m . I c o ś w a ż n i e j s z e g o jeszcze — czy b y ł zdolny do w s p ó ł c z u c i a ? (Tryba nie, t a k samo j a k nio b y ł zdolny do uczucia w d z i ę c z n o ś c i , do jakiegokolwiek p r z y w i ą z a n i a , do życzliwości. Podejrzewam, że m i a ł j a k i ś n i e d o r o z w ó j emocjonalny, co w y n i k a ł o z jego izo­ lacji od n a j m ł o d s z y c h l a t . A p r z y b r a k u k o n t a k t u z l u d ź m i co m i a ł o r o z w i j a ć jego e i n o c j o n a l n o ś ć ? Niczego od ludzi nie oczeki­ wał i niczego i m nie d a w a ł . L u d z i e , to b y l j a k i ś i n n y , obcy ś w i a t , poza z a s i ę g i e m jego ż y c i a . * Ludzie w k o n t a k t a c h z N i k i f o r e m d e m a s k u j ą s i ę : „X": znajduje w urokach surrealistycznej niezwykłości rację dla swej pogardy wobec dzisiejszego ś w i a t a , k t ó r y nie d o c e n i ł jego w ł a s n e j wielkości. Szczery podziw i s y m p a t i a dla a r t y s t y , k t ó r y z n a t u r y nie „ w y p ł y n i e " . ,,Y" — „Dobra p a n i " : przynosi papierosy, eukierki, interesuje się z d r o w i e m , c z y s t o ś c i ą a raczej b r u d o m . P y t a o stan c z y s t o ś c i jego k a l e s o n ó w , o g l ą d a paznokcie, sprawdza zawartość portfela, szuflad. Demonstracyjnie p o u f a l ą . D o b r a i j a k a ś bez­ w s t y d n a . M a g r z y w k ę , ciemne, s k o ś n e o k u l a r y , w ą s k i e spodnie w k r a t k ę , l u ź n ą b l u z k ę i N i k i f o r a j a k o p o i n t ę swojej ekseentryczności i o r y g i n a l n o ś c i . A , , K " j a k o widza, ś w i a d o m e g o smaku dopełnień i kontrastów. ,,K" — L i t e r a t : Całuje N i k i f o r a w p o l i c z k i , c h o ć się zaraz p o t e m m y j e . M a swoje tezy. N i k i f o r jest n o r m a l n y , to ś w i a t jest nienormalny. 238 Przypisuje Nikiforowi najgłębszą świadomość. Scena z E w a n g e l i i . W t a l a c h obrazach d u ż ą rolę o d g r y w a ł n a s t r ó j , w y d o b y t y kolorem, ujęciem tematu � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/228b9ce2aade48f65a354f43546eee6d.pdf 30540b86e3be29858f563b4b20b178de Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3299 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3092 Title A name given to the resource Ośrodki kamieniarstwa ludowego na Łemkowszczyźnie Środkowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.3-4, s.177-186 Creator An entity primarily responsible for making the resource Łopatkiewicz, Tadeusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1. M a g u r y c z W i e l k i , 788 n p m . W i d o k od p ó ł n o c y . S t r z a ł k ą zaznaczono rejon k a m i e n i o ł o m ó w Tadeusz Łopatkiewicz OŚRODKI KAMIENIARSTWA LUDOWEGO NA ŁEMKOWŚZCZYŹNIE ŚRODKOWEJ I n t e r e s u j ą c o nas r z e m i o s ł o uprawiane 1 było w k i l k u wsiach wspomniana informacja o z b u d o w a n i u m ł y n a , a inwestycja t a k a B e s k i d u Niskiego, p o ł o ż o n y c h na p o ł u d n i o w y - w s c h ó d od Gorlic. p o w s t a ć m o g ł a dopiero p r z y w i ę k s z e j liczbie m i e s z k a ń c ó w B a r t ­ Obok Folusza i Wapiennego, n a j p o w a ż n i e j s z y m nego i ich gospodarczej ośrodkiem lu­ stabilności. dowej w y t w ó r c z o ś c i s t a ł a się wieś B a r t n e oraz s ą s i a d u j ą c e z n i ą : T e z ę o o d l e g ł y c h t r a d y c j a c h k a m i e n i a r s k i c h t y c h stron po­ Przegonina i B o d a k i . D z i ę k i ł a t w e m u d o s t ę p o w i do złóż oraz w y ­ ś w i a d c z a t e ż zapis w k s i ę g a c h m i e j s k i c h Biecza, m ó w i ą c y o z a p ł a ­ sokiej j a k o ś c i wydobywanego surowca, XIX wsie te, na przełomie i X X w i e k u , s t a n o w i ł y silne c e n t r u m kamieniarstwa, za­ r ó w n o u ż y t k o w e g o , j a k t e ż artystycznego. cie m u r a r z o w i , k t ó r y w 1668 r o k u p o d r ó ż o w a ł do Przegoniny po k a m i e ń potrzebny 6 do odnawiania bieckiej w i e ż y ratuszowej . W z m i a n k a t a ś w i a d c z y o i s t n i e n i u w tej wsi c z y n n y c h kamienio­ Niejasno przedstawia się geneza tego ubocznego w z g l ę d e m r o l ­ n i c t w a zajęcia, t a k w o ś r o d k u b a r t n i a ń s k i m , j a k i w p o z o s t a ł y c h . ł o m ó w , d o w o d z ą c r ó w n i e ż i c h szerokiej w t y m czasie s ł a w y . I n t e r e s u j ą c y m zagadnieniem jest p r o f i l kamieniarskiej pro­ N i c z a c h o w a ł y się b o w i e m ż a d n e m a t e r i a ł y archiwalne, pozwa­ d u k c j i , j a k a w t e d y m o g ł a t u m i e ć miojsco. W y d a j e się, iż nie lające określić w czasie p o c z ą t k i k a m i e n i a r s t w a na t y m terenie. była W B a r t n e m t r a d y c j a miejscowa w i ą ż e je z b r a ć m i Boroszowi- b o w i e m nie w y k o n y w a n o t u ż a r e n , g d y ż do 1784 r o k u , w Galicji 2 ona z b y t szeroka ani j a k o ś c i o w o , ani ilościowo. c z a m i , k a m i e n i a r z a m i z pobliskiej J a s i o n k i , k t ó r z y osiedlili się i s t n i a ł zakaz ich posiadania j a k o pierwsi na miejscu dzisiejszej wsi, z a k ł a d a j ą c w jej n a j w y ż e j dworskim 3 p o ł o ż o n e j części m ł y n w o d n y . O d n o ś n i e tego przekazu, przypusz­ młynom przez maksymalne chłopów, mający ilości ziarna do Kaczej zapewnić 7 przemiału . W s y t u a c j i t e j , jeśli nie j e d y n y m , to n a j w a ż n i e j s z y m źródłem c z a ć n a l e ż y , iż kamienie m ł y ń s k i e w y k u t o z o s t a ł y na miejscu, dochodu bo ich transport z J a s i o n k i , w poprzek pasm g ó r s k i c h , jest m a ł o m ł y ń s k i e . H i p o t e z a m o j a staje się bardziej prawdopodobna, g d y prawdopodobny. w z i ą ć p o d u w a g ę zaplecze surowcowe b a T t n i a ń s k i e g o dla miejscowych k a m i e n i a r z y mogły być kamienie ośrodka. T a k zatem w y g l ą d a ć m o g ł a b y geneza i n t e r e s u j ą c e g o nas rze­ 0 jego s ł a w i e , t a k ja-k i w X I X w i e k u , p r ó c z solidności w y k o n a ­ m i o s ł a , jeśliby w s p o s ó b jednoznaczny m o ż n a b y ł o s t w i e r d z i ć , nia, d e c y d o w a ł r ó w n i e ż d o s k o n a ł y g a t u n k o w o rodzaj piaskowca. iż przy k o ń c u X V I w i e k u , t j . w okresie l o k o w a n i a B a r t n e g o , W y d o b y w a n o go z p ó ł n o c n e g o J a s i o n k ę zamieszkiwali kamieniarze, a mrwet więcej — że wieś 788 n p m ( i l . 1), na k t ó r y m do c z a s ó w najnowszych i s t n i a ł szereg ta j u ż w t y m czasie i s t n i a ł a , O d p o w i e d ź na pierwsze z p y t a ń na stanowisk o d k r y w k o w y c h . zawsze chyba pozostanie w sferzo d o m y s ł ó w , drugie zaś posta­ n a l e ż ą c y do bardzo t w a r d y c h i t r u i l n o ś c i e r a l n y c h wiono t u dla,tcgo, że n a j w c z e ś n i e j s z a w z m i a n k a o Jasionco po­ magurskich 4 5 chodzi dopiero z I I p o l o w y X V I I w., z r o k u 1665 . D a t a ta n i e z domieszką zbocza Magurycza Wielkiego, Ł a m a n o w nich tzw. „siwyj k a m i ń " , łupków 8 krystalicznych , piaskowców stanowiący z r a c j i togo d o s k o n a ł y m a t e r i a ł na kamionio m ł y ń s k i o i ż a r n o w e . jest w p r a w d z i e r ó w n o z n a c z n a z m o m e n t e m l o k o w a n i a J a s i o n k i , J a k o ś c i o w o i n n y surowiec w y s t ę p u j e na K o m u t a ć h i Mochna- w pewien j e d n a k s p o s ó b p o d w a ż a w i a r y g o d n o ś ć przekazu o bra­ t y m w p a ś m i e M a g u r y W ą t k o w s k i e j 846 n p m , z a m y k a j ą c e j od ciach Boroszowiczaoh. B y ć m o ż e jost on p r a w d z i w y , ale sam f a k t p ó ł n o c y d o l i n ę B a r t n o g o i Przegoniny. Piaskowiec t e n jost m i ę k k i osiedlenia się k a m i e n i a r z y z J a s i o n k i w B a r t n e m należałoby p r z e s u n ą ć w czasie na okres p ó ź n i e j s z y . Wskazuje zresztą, na t o 1 drobnoziarnisty, co p o w o d o w a ł o , że k u t e z niego kamienie m ł y ń s k i e , a w m n i e j s z y m s t o p n i u ż a r n o w o , b y ł y gorszej j a k o ś c i 177 �i nie w y t r z y m y w a ł y k o n k u r e n c j i z m a g u r y c k i m i . P r a w d o p o d o b ­ z p a m i ę t n ą d a t ą 1848, j u ż t o z. o g ó t n ą p o p r a w ą w a r u n k ó w b y t o ­ n y m jost, iż e k s p l o a t a c j ę t y c h złóż r o z p o c z ę t o stosunkowo p ó ź n o , wy eh na. wsi k u j ą c z w y d o b y t e j w nich s u r ó w k i kiepskie ż a r n a . Piaskowiec ten w s z e d ł w ł a s k i bartniariskioh kamieniarzy dopiero około p o ł o w y X I X w i o k u , kiedy o k a z a ł się bardzo p o d a t n y m materia­ łem rzeźbiarskim. galicyjskiej. W kwestii tej u d a ł o się z e b r a ć ciekaw и m a t e r i a ł y o pierwszoj ba,rtniańskiej s p ó ł c e kamieniarskiej z I I p o ł o w y X I X dokumentując P i o r w s z y m w i a r y g o d n y m przokazern p o t w i e r d z a j ą c y m dzia­ wieku, k t ó r a w y s i ł e k swój k i e r o w a ł a w y ł ą c z n i e na r z e ź b ę w k a m i o n i u , swą działalność szeregiem krzyży i kapliczek p r z y d r o ż n y c h . W jej s k ł a d w c h o d z i l i : M a l e j C i r k o t (27), Iwan ł a l n o ś ć p r ę ż n e g o w X I X w i e k u o ś r o d k a jest i n s k r y p c j a z kamie­ D u t k a n y c z (15) oraz W a s y l G r a c o ń (20). W e d ł u g n i o ł o m u n a M a g u r y c z u ( i l . 2). A u t o r o m jej jest Stofan Felenczak s p ó ł k a t a p r a c o w a ł a w n i e z m i e n i o n y m s k ł a d z i e przez p o n a d 40 9 ( l ) , założyciel całej l i n i i k a m i e n i a r z y o t y m n a z w i s k u . B y ł on l a t , zajmując, się w y ł ą c z n i e k a m i e n i a r k ą a r t y s t y c z n ą . P o c z ą t k o w o po trosze stolarzom, k o w a l e m z w ł a s n ą k u ź n i ą , gospodarzem n a rzeźbę figuralną 7 morgach, a d o d a t k o w o z a j m o w a ł się toż k a m i e n i a r k ą . nego) w y k o n y w a ł jodynie Matej Cirkot. W Miał trzech s y n ó w : I w a n a (3), Ignacego (4) i Aleksego. D w ó m p i e r w ­ informatorów (monolitycznie k u t e p e ł n e reliefy Ukrzyżowa,- pierwszych latach naszego w i e k u z o s t a ł on jednak zdystansowany przez W a s y l a 1859, Graconia, już w t e d y z r ę c z n e g o r z e ź b i a r z a , a ś w i a d c z ą o t y m naj­ l u b co bardziej prawdopodobne, 1858 r o k u n a l e ż a ł do t z w . „ S p ó ł k i lepiej wszystkie krzy że k u t e przez s p ó ł k ę , n o s z ą c e od togo czasu s z y m p r z e k a z a ł t e ż swe kamieniarskie u m i e j ę t n o ś c i . D o 1 0 p o d j a w o r e m " , w y d o b y w a j ą c e j d o s k o n a ł y surowiec w j e d n y m T 7 wizerunek U k r z y ż o w a n e g o d ł u t a G r a c o n i a ' . Niejasno natomiast T z o d k r y w k o w y c h stanowisk na M a g u r y c z u . W ł a ś c i c i e l e m tej części rysuje się spraw a r z e ź b i a r s k i c h u m i e j ę t n o ś c i I w a n a Dutkanye/.a. k a m i e n i o ł o m u oraz z a ł o ż y c i e l e m spółki b y ł W a s y l P i d b e r e ź n i a k R o m a n Reinfuss (26). W jej s k ł a d w c h o d z i l i jeszcze J a k u b (Loszko) L o o h a n y c h przypisuje wprawdzie 1 lutkanyezow i pewien o k r e ś l o n y t y p i d ą c y za przekazem t r a d y c j i miejscowej re­ 1 8 (13). liefu U k r z y ż o w a n e g o , gorzej jednak z jego p r a k t y c z n ą egzempli- Z e s p ó ł ten k u ł d o s k o n a ł e kamienie m ł y ń s k i e dla o d b i o r c ó w zo f i k a c j ą w z i n w e n t a r y z o w a n y m przez nas materiale z a b y t k o w y m . S ł o w a c j i i W ę g i e r , a nazwa . . S p ó ł k a p o d j a w o r e m " s ł u ż y ł a klien­ P o z o s t a j ą w i ę c dwie m o ż l i w o ś c i : albo przekaz t r a d y c j i jest fał­ (14) 11 oraz d a l e k i k r e w n y Stefana - - t o m za znak i g w a r a n c j ę n a j w y ż s z o j M i c h a ł Felenczak s z y w y , albo D u t k a n y c z t a k wiernie n a ś l a d o w a ł r z e ź b y C i r k o t a , 1 2 jakości . N a s k u t e k niesnasek m i ę d z y kamieniarzami, na k r ó t k o przed 1859 rokiem Stefan Felenczak został wykluczony zo 19 że są one nie do spółki. odróżnienia . W 1913 r o k u , w czasie p o ż a r u z a b u d o w a ń s ą s i a d a , I w a n D u t ­ Zaraz t e ż z a ł o ż y ł n o w ą , w y d o b y w a j ą c ą k a m i e ń w nieeksploatowa- kanycz p o p a r z y ł się i z m a r ł . W role p ó ź n i e j o d s z e d ł toż nej jeszcze części Magurycza. F a k t ten u p a m i ę t n i a wspomniana C i r k o t . Ostatni ze s p ó ł k i w y ż e j i n s k r y p c j a ( i l . 2), t r e ś c i ą s w ą n a w i ą z u j ą c a do zbudowanej roku . - Wasyl Gracoń Matoj - p r a c o w a ł do 1925 2 0 w poprzek s t o k u sztolni —- „ u l y c i " , slnżącoj do t r a n s p o r t u w y ­ W d o b y t y c h b l o k ó w . N o w y zespół t w o r z y l i : D a ń k o Felenczak (2) — zygnując właściciel pasa lasu, w k t ó r y m ł a m a n o k a m i e ń , A l e k s y D u t k a - zespół, o w y r a ź n i e a r t y s t y c z n y m charakterze, s t a n o w i ą c y nyez pracowała t y n u a c j ę dzieła C i r k o t a , D u t k a i y c z a i Graconia. W jego s k ' a d (16) oraz M i c h a ł P i d b e r e ź n i a k (24). S p ó ł k a t a do I w o j n y ś w i a t o w e j , z n a s t ę p u j ą c y m i 1928 r o k u w s p o m n i a n y j u ż Stefan Felenczak (7), nio re­ z udziału w spółce na Maguryczu, z a k ł a d a własny kon­ zmianami osobowymń weszli z r o s z t ą dwaj synowie tego ostatniego — I w a n (21) i A n d r z e j s k ł a d u : po ś m i e r c i Stefana Felenczaka miejsce jego zajęli Seman ( 2 2 ) . S p ó ł k a p r a c o w a ł a w n i e z m i e n i o n y m s k ł a d z i e do 1947 r o k u , Felenczak (10) i I w a n Felenczak (3), pod n i e o b e c n o ś ć w y k o n u j ą c z a m ó w i e n i a na krzy że — głownio jednak c m e n t a r n o p r a c o w a ł syn M i c h a ł (6). Po ś m i e r c i 21 którego r D a ń k i Felenczaka z a s t ą p i ł 22 oraz ż y d o w s k i e macewy (tzw. szajbece). go syn I l k o (5). S p ó ł k a t a przez c a ł y okros d z i a ł a l n o ś c i w y k o n y ­ C h a r a k t e r y z u j ą c o ś r o d e k b a r t n i a ń s k i w aspekcio jogo d z i a ł a l ­ w a ł a k a m i e n i e m ł y ń s k i e i ż a r n o w e , n. ś l a d y jej d z i a ł a l n o ś c i do dziś n o ś c i a r t y s t y c z n e j , nie s p o s ó b p o m i n ą ć k a m i e n i a r z y p r a c u j ą c y c h widoczne są na i n d y w i d u a l n i e . J e d n y m z n i c h b y l I w a n K o z a k (29). P o c z ą t k o w o Maguryczu. Po I wojnie ś w i a t o w e j I l k o Felenczak (5) z a k ł a d a n o w ą s p ó ł k ę pracował w spółkach eksploatujących okresie m i ę d z y w o j e n n y m i k a m i e n i o ł o m y na Magu­ p a r a ł się t a k ż e rzeźbą, w y d o b y w a j ą c ą k a m i e ń na prawo od miejsca zajmowanego przed­ ryczu. а w tem Seman w y ł ą c z n i e jednak a r c h i t e k t o n i c z n ą . K o z a k w y k o n y w a ł macewy , Teodor a t a k ż e k r z y ż e cmentarne, do k t ó r y c h bardziej biegli od niego r przez zespół Stefana Felenczaka. S p ó ł k ę t w o r z ą : Felenczak (10) -- właściciel tej partii kamieniołomu, 13 Felenczak (12), I w a n D u t k a n y c z (17) oraz Osif D u t k a n y c z ( 1 9 ) . rzeźbiarze dorabiali wizerunki Ukrzyżowanego. J a k o ś ć ł a m a n e g o k a m i e n i a w a r u n k o w a ł a p r o d u k c j ę — kamienie W a r t o w t y m miejscu w s p o m n i e ć jeszcze o n i e k t ó r y c h cieka­ m ł y ń s k i e i ż a r n o w e . S k ł a d osobowy i tej s p ó ł k i nie b y ł z b y t sta­ w y c h wydarzeniach z h i s t o r i i b a r t n i a ń s k i e g o o ś r o d k a . Bohaterem b i l n y . Po ś m i e r c i z a ł o ż y c i e l a z a s t ą p i ł go I w a n K o z a k (29), a Teo­ jednogo z n i c h jest I w a n H n a t o w i c z (33), w opinii i n f o r m a t o r ó w dor Felenczak c z ę s t o wyręczany" b y l przez Stefana Felenczaka człowiek wszechstronnie u z d o l n i o n y . Zainspirowany r z e ź b i a r s k ą t w ó r c z o ś c i ą swych k o l e g ó w - Obok d z i a ł a l n o ś c i z w i ą z a n e j z k a m i e n i o ł o m a m i n a Magury­ r czu, i s t n i a ł jeszcze j a k o ś c i o w o i ilościowo i n n y rodzaj a k t y w n o ś c i o ś r o d k a , opartej na piaskowcu w y d o b y w a n y m na MocJuiatym, Andrzeja Sobina i nieznanego z imienia Xeeia — a b s o l w e n t ó w Z a k o p i a ń s k i e j S z k o ł y P r z e m y s ł u Drzewnego ---- p o s t a n o w i ł w y r z e ź b i ć w piaskowcu f i g u r ę M a t k i Boskiej. W 1910 r o k u H n a t o w i c z p o s t a w i ł O \ V Q r z e ź b ę na w y k u ­ w p a ś m i e M a g u r y W a t k o wskiej. N u r t ten jest dla nas szczególnie t y m przez siebie cokole, jednak k s i ą d z b a r t n i a ń s k i w a ż n y , bowiem z n i m n a l e ż y w i ą z a ć powstanie szeregu ł e m k o w ­ K a l u ź n i a c k i j , z u w a g i na skich k r z y ż y i kapliczek p r z y d r o ż n y c h . Daje w t y m H n a t o w i c z o w e j f i g u r y p o ś w i ę c i ć . W t e d y „ r z e ź b i a r z " zwrócił się wypadku z n a ć o sobie pewna p r a w i d ł o w o ś ć w mechanizmie f u n k c j o n o w a n i a Wolodymir n i k ł e walory estetyczno, nie chciał z p r o ś b ą o jej poprawienie do W ł a d y s ł a w a J a m e r a z Ł u ż n e j — - o ś r o d k ó w k a m i o n i a r s k i c h . Z r e g u ł y bowiem na bazie kamie­ cechowego kamieniarza z a c h o d n i o p o g ó r z a ń s k i e g o . J a m e r p r z e k u ł n i a r s t w a u ż y t k o w e g o (kamienie m ł y ń s k i e , ż a r n o w e , brusy, o s e ł k i , r z e ź b ę , a k s i ą d z zadowolony z banalnej p o p r a w n o ś c i dziola za- 15 b l o k i n a p o d m u r ó w k i i t p . ) dochodzi do w y o d r ę b n i e n i a się w z g l ę d ­ a k e o p t o w a ł j ą . F i g u r a t a stoi do dziś w B a r t n e m , z t y m , że nie autonomicznogo n u r t u t w ó r c z o ś c i , z w i ą z a n e j z r z e ź b ą archi­ w 1946 r o k u przoniesiono j ą w o b r ę b ogrodzenia cerkiewnego t e k t o n i c z n ą i f i g u r a l n ą . O ś r o d k i ł e m k o w s k i e nie s t a n o w i ł y w tej (il. 3 ) . 2 3 materii wyjątku, a m o m e n t powstania tej gałęzi ludowej w y ­ I n t e r e s u j ą c o — w ś w i e t l e innego zdarzonia - - przedstawia sit; t w ó r c z o ś c i p r z y p a d a t u t a j na p o ł o w ę X I X w i e k u . N i e posiadamy sprawa bowiem T y m k o Szkurat z Bartnego, na k i l k a l a t przed I w o j n ą ś w i a t o w ą , żadnych przekazów o kamieniarzach uprawiających przyjmowania do spółki nowego kamieniarza. Oto w c z e ś n i e j t w ó r c z o ś ć z zakresu r z e ź b y , nie z n a m y toż z autopsji chciał w s t ą p i ć do z e s p o ł u C i r k o t a , D u t k a n y c z a i Graconia. Ci ż a d n e g o o b i e k t u z i n t e r e s u j ą c e j nas dziedziny, k t ó r y b y p o w s t a ć ostatni 16 m ó g ł przed p o ł o w ą u b i e g ł e g o s t u l e c i a . O g ó l n i e znany jest na­ i postanowili polecieli m u praktycznie przeegzaminować w y k o n a n i e kamiennego k r z y ż a kandydata przydrożnego. t o m i a s t f a k t znacznego w z r o s t u ilościowego d o w o c y j n y c h f u n d a c j i Szkurat chłopskich t j . o b r o b i ł go z grubsza, jednak p o z o s t a w i ł sobie z b y t m a ł o ma- 178 w okresio p o u w ł a s z c z e n i o w y m , związanego już to wyłamał odpowiedni blok piaskowca, „oszpicował", �t e r i a ł u , by s t a r c z y ć go mogio no plastyczny relief U k r z y ż o w a n e g o . niarzy Z a c i ą ż y ł o to nn «м-oni* ogólnej egzaminu i petent m u s i a ł odejść cowni wszystko — o d k a m i e n i m ł y ń s k i c h po k r z y ż e . W z w i ą z k u z k w i t k i e m . N i e d o k o ń c z o n y k r z y ż p o z o s t a ł na miejscu w kamie­ z t y m i o s t a t n i m i dygresja. n i o ł o m i e , s k ą d k i l k a l a t t o m u , ś c i ą g n ą ł go w ł ó k i e m do wsi J ó z e f M ą d z i k — kustosz z a b y t k o w e j c e r k w i w B a r t n e m . z Przegoniny D o t y c z y ona w y s u n i ę t e j wysoki P o d k r e ś l a l i ś m y w c z e ś n i e j silne z w i ą z k i ł ą c z ą c e k a m i e n i a r z y Bartnego z P r z e g o n i n ą i B o d a k a m i , d a j ą c e p o d s t a w ę do p o ł ą c z e ­ i Bodaków. 2 9 W y k o n y w a n o w tej przez R o m a n a poziom a r t y s t y c z n y swycli k r z y ż y Reinfussa pra­ tezy, zawdzięcza iż Tarbaj I w a n o w i S z a t y ń s k i e m u , zawodowemu k a m i e n i a r z o w i , k t ó r y ze w z g l ę d ó w p o l i t y c z n y c h p r z e n i ó s ł się z okolic D o b r o m i l a na Ł e m - n i a t y c h wsi w jeden o ś r o d e k . P r z e m a w i a j ą za t y m r ó w n i e ż inne k o w s z c z y z n ę i z a m i e s z k a ł w Nieznajowej. O n t o w ł a ś n i e m i a ł do w z g l ę d y — w s p ó l n e (poza Maguryczem) k a m i e n i o ł o m y w p a ś m i e Tarbajowych krzyży rzeźbić kształtne wizerunki Ukrzyżowanego, M a g u r y W ą t k o w s k i e j , p o w i ą z a n i e siecią s p ó ł e k , czy t e ż stosun­ z daleko p o s u n i ę t y m k a m i pracodawca- n a j m u j ą c y się, wreszcie b e z p o ś r e d n i e sąsiedz­ szczegóły t w o t y c h w s i , l e ż ą c y c h p r z e c i e ż w jednoj dolinie g ó r s k i e j . D u ż e że jest t o hipoteza chybiona. S z a t y ń s k i nio b y ł b o w i e m zawo­ prawdopodobieństwo d o w y m kamieniarzem a malarzem c e r k i e w n y m , na m a r ó w n i e ż hipoteza, iż m i e s z k a ń c y B o - d a k ó w i Przegoniny — m i m o iż osady te b y ł y wcześniej lokowano 2 4 ---- kamieniarskie u m i e j ę t n o ś c i z a p o ż y c z y l i w ł a ś n i e w B a r t n e m . Za pierwszych kainienieniarzy w Przegoninie i Rodakach u w a ż a się Leszka Sołiina (H) oraz Andrzeja (2) i I w a n a (1) Choin- 3 0 realizmem i d b a ł o ś c i ą o najdrobniejsze ( i l . 4). W t o k u b a d a ń w ł a s n y c h o k a z a ł o się jednak, 31 Łemkow- s z c z y z n ę p r z y b y ł nie w latach t r z y d z i e s t y c h a przed I wojną 3 2 ś w i a t o w ą , nie m ó g ł t e ż b y ć r ó w n o c z e ś n i e a u t o r e m przesadnie realistycznej r z o ź b y U k r z y ż o w a n e g o ( i l . 4 ) 3 3 i utrzymanej w l u ­ 3 4 d o w y m p r y m i t y w i e Św. R o d z i n y ze Świorzowej Ruskiej ( i l . 5 ) . Kornutach Co w i ę c e j , S z a t y ń s k i , prawdopodobnie dopiero na Ł e m k o w s z c z y ź - piaskowca., t r u d n i l i się oni g ł ó w n i e k a m i e n i a r s t w e m u ż y t k o w y m , nie z e t k n ą ł się z k a m i o n i a r s t w o m i to nie w warsztacie Osifa Tar- k u j ą c ż a r n a , brusy. ..('okle'' baja, a raczej — j a k sugeruje Stefan Folenczak — W a s y l a B r a - 2 kowiczów \ Korzystając z łatwo ' dostępnego na b l o k i na p o d m u r ó w k i , nie gardzili macewami. Loszko Sobin wraz z b r a t e m conia. B i o r ą c t e d y p o w y ż s z e p o d u w a g ę , u w a ż a m ż e S z a t y ń s k i M i c h a ł e m (9) dostarczali t e ż surowego k a m i e n i a do r z e ź b y W o j ­ w ż a d n y m razie nie m ó g ł b y ć nauczycielem Osifa Tarbaja, g d y ż również żydówskhni ciechowi S e r w o ń s k i o m u - cechowemu k a m i e n i a r z o w i z Gorlic. Silny r o z w ó j k a m i e n i a r s t w a w t y c h wsiach p r z y p a d a na lata I wojny światowej i czasy b e z p o ś r e d n i o po jej dzieła j a k i e po sobio p o z o s t a w i ł zupelnio nie d o r ó w n u j ą r z e ź b o m , 3 5 k t ó r e w y s z ł y spod d ł u t a kamieniarza z B o d a k ó w . zakończeniu. Stwierdzenie p o w y ż s z e nio jest jednak r ó w n o z n a c z n e z t e z ą , iż I l r y ć Ohomkowicz (.'Hi), syn wspomnianego j u ż I w a n a , żeni się Osif Tarbaj nauczycieli nie m i a ł , czy z obcych w z o r ó w nie ko­ w B a r t n e m i w s t ę p u j e do s p ó ł k i Ś c i n a n a Felenczaka (10), eksploa­ r z y s t a ł . T a k z c a ł ą p e w n o ś c i ą nio b y ł o , a j o d n y m z t a k i c h kamie­ t u j ą c e j k a m i e n i o ł o m y na M a g u r y c z u . N i e pracuje w niej j e d n a k niarzy r był dla Tarbaja wspomniany już Władysław Jamor, 3 6 •długo. O k o ł o 1930 r o k u w raca. do rodzinnej Przegoniny i z a w i ą z u j e cechowy m i s t r z k a m i o n i a r s k i z Ł u ż n e j . Ł e m k o z B o d a k ó w od ;spólkę w ł a s n ą , p r a c u j ą c ą na K o r n u t a c h , w lesie F i l i p a Szkurata. p o c z ą t k u swej d z i a ł a l n o ś c i u t r z y m y w a ł z n i m o ż y w i o n e k o n t a k t y ' . 26 2 7 W y s y ł a ł do Ł u ż n o j surowy k a m i e ń do r z e ź b y , c z ę s t o o d w i e d z a ł i b r a t z a ł o ż y c i e l a M i c h a ł Chomkowiez (4). Z e s p ó ł ten k u ł kamienie jego p r a c o w n i ę i t a m z a p o z n a ł się z n i e z n a n y m i t y p a m i profesjo­ ż a r n o w o , brusy, ,,cokle'' oraz ż y d o w s k i o „ s z a j b e c o " . O k o ł o 1936 n a l n y c h d ł u t , t a j n i k a m i kamieniarskiego fachu, czy niespotyka­ W j e j s k ł a d w c h o d z ą : D m y t r o K o p c z a ( 1 8 ) , Osif Tarbaj (ll) nymi z w i ą z a n y c h z t y m w y p a d k i e m niesnasok, a nawet procesu są­ r ó w n i e ż p o d p a t r z y ć m ó g ł n o w y t y p ikonograficzny dowego, s p ó ł k a r o z p a d ł a się. H r y e Chomkowiez p o r z u c i ł kamie­ U k r z y ż o w a n e g o , k t ó r y — m o ż o nawet n i a r s t w o , D m y t r o K o p c z a założył w Przegoninie sklep, ale po­ wdączył w s t r u k t u r ę f o r m a l n ą swych k r z y ż y . z o s t a ł p r z y k a m i e n i a r s k i m fachu Osif T a r b a j , k t ó r e g o d z i a ł a l n o ś ć zaważyła znacznie na obliczu łemkowskiej a r c h i t e k t u r y przy­ 28 w Bodakach rodzajami tworzyw 37 r o k u H r y ć Chomkowucz z ł a m a ł w k a m i e n i o ł o m i e n o g ę i na skutek rzeźbiarskich . Tam Chrystusa za w i e d z ą J a m e r a — 3 8 Wracając do g ł ó w n e g o t o k u rozważań podkreślić musimy j e d n o : T a r b a j , j a k o pierwszy, z a ł o ż y ł d u ż y warsztat, w k t ó r y m d r o ż n e j , a w w i ę k s z y m jeszcze s t o p n i u — s e p u l k a r n o j . T a r b a j — z a l e ż n i e od c h a r a k t e r u i ilości z a m ó w i e ń — n a j m o w a ł i n n y c h z a ł o ż y ł w ł a s n y warsztat, do k t ó r e g o n a j m o w a ł d r o b n y c h kamie­ k a m i e n i a r z y z Przegoniny i B o d a k ó w . Z u n i f i k o w a ł o I ] . 2. W kamieniołomu-* na M a g u r y c z u . I n s k r y p c j a Stefana t o artys- Falenczaka 279 �tyczne oblicze ł e m k o w s k i e j r z e ź b y w okresie s c h y ł k o w y m , b o w i e m t w ó r c z o ś ć T a r b a j a d o c z e k a ł a się szybko f a l i 3 9 naśladownictw . P o p r z o s t a j ą e na t y m s z k i c o w y m rysie h i s t o r i i o ś r o d k a bart- wano, pogardzane przez kamieniarzy z Bartnego, osełki a t a k ż e b r u s y , p ł y t y chodnikowe oraz n a d a j ą c e Foluszowi p e w n ą specy­ f i k ę — kamienno b l a t y do p r y m i t y w n y c h s t o ł ó w , k u l e z owego 42 n i a ń s k i e g o , s k o n c e n t r u j m y u w a g ę na n a s t ę p u j ą c y m c e n t r u m l u ­ piaskowca ł a t w o ł u p i ą c e g o się na d u ż e t a f l e . dowego k a m i e n i a r s t w a ł e m k o w s k i e g o , j a k i m b y ł do 1947 r o k u artystycznej b y ł niniejszy, aczkolwiek bardzo i n t e r e s u j ą c y i spro­ Folusz. w a d z a ł się do m a j ą c e g o w y b i t n i e autochtoniczny charakter t y p u W i e ś t a posiada bardzo bogate t r a d y c j e w dziedzinie zajęć kapliczki dwukondygnacjowoj 43 Zakres ( i l . 6). A u t o r o m produkcji tej formy, pozarolniczych, k t ó r y c h podejrnowanio z w i ą z a n e b y ł o ze s ł a b y m w sensie p r o j e k t o w a n i a i w y k o n a n i a , b y ł Petro K r ó l , ojciec ż y ­ rolnictwem, niezdolnym wyżywić poszczególnych rodzin. W y k o ­ j ą c e g o do dziś w Foluszu kamieniarza — M i c h a ł a K r ó l a . J u ż n y w a n o w i ę c w Foluszu drewniane s ą s i e k i na z b o ż e , ryzowane przed I skrzynio sarkofagowe, w a ż n ą r o l ę g r a ł o t e ż k a m i e n i a r s t w o . N i e u ż y t k o w e j , jej a r t y s t y c z n ą o d m i a n ą , zakresem nie w y k r a c z a j ą ­ jestem jednak s k ł o n n y p o d t r z y m y w a ć za K . M a r e z a k o w ą tezy, c ą jednak iż c a ł a m ę s k a część Folusza t y m o s t a t n i m r z e m i o s ł e m się parała,. grobowco. D w ó c h s p o ś r ó d trzech jego s y n ó w — I l k o i M i c h a ł — wojną światową, poza trudnił r a m y rzeźby 7 się on, o p r ó c z k a m i e n i a r k i architektonicznej -— k a p l i c z k i , W w y m i e n i o n y c h b e w i e m przez a u t o r k ę siedmiu rodach kamie­ k o n t y n u o w a ł o do 1947 r o k u dzieło ojca, k u j ą c ż a r n a , brusy, k a p ­ n i a r s k i c h , t y l k o w trzech p r z y p a d k a c h u d a ł o się t a k i o t r a d y c j o l i c z k i , a t a k ż e „ c o k l o " na p o d m u r ó w k i . I c h a u t o r s t w a s ą t a k ż o o d n a l e ź ć . D o kamieniarskich rodzin należeli j e d y n i e : K r ó l o w i e , n a g r o b k i na okolicznych cmentarzach, nie p o s i a d a j ą c e Draganowie i K i c i l i ń s c y , rzeźby 4 0 jeśli p o m i n ą ć kilku indywidualnych jednak figuralnej. a m a t o r ó w w y k o n u j ą c y c h jedynie osełki do ostrzenia kos, co w t y m D r u g ą i n t e r e s u j ą c ą nas r o d z i n ą z Folusza- b y l i Draganowie. w y p a d k u nio m i a ł o jednak charaktoru w y t w ó r c z o ś c i s t a ł e j a n i K a m i e n i a r s t w o nie m i a ł o w niej jednak z b y t silnego oparcia. masowej. U p r a w i a ł je I w a n D r a g a n , ł ą c z ą c t o zajęcie z gospodarowaniem W i e l k o ś ć o ś r o d k a , zakres jego p r o d u k c j i b y l — t a k j a k i w na, r o l i i w tej t e ż formio o d z i e d z i c z y ł je jogo syn B a z y d i . 44 Do­ c e n t r u m b a r t n i a ń s k i m — w a r u n k o w a n y zapleczem s u r o w c o w y m , m e n ą D r a g a n ó w b y ł a w y ł ą c z n i e k a m i e n i a r k ą u ż y t k o w a — głów­ a szczególnie jogo j a k o ś c i ą . Folusz zasadniczo nie p o s i a d a ł kamie­ nie ż a r n a , brusy, a. t a k ż e osełki. To ostatnie s t a n o w i ł y n i o ł o m ó w w formio o p i s y w a n y c h poprzednio. Surowiec zbierano wowe ź r ó d ł o dochodu dla r o d z i n y K i c i l i ń s k i c h , k t ó r a p r o d u k o w a ł a tu je na w i e l k ą s k a l ę . Z a j ę c i e to b y ł o u d z i a ł e m Bazylego K i e i l i i i - z powiorzclmi ziemi, w postaci l u ź n o ł o ż ą c y c h g ł a z ó w D i a b l i m K a m i o n i u , eksploatow-ano t e ż w i e t r z e j ą c y piaskowiec w H u c i e P i e l g r z y m s k i e j . b y ć m o w y o produkcji 41 na materacowo W s y t u a c j i tej nie m o g ł o k a m i e n i m ł y ń s k i c h , bo z w i e t r z a ł y ma- t o r i a ł , zbierany z p o w i e r z c h n i , p o z w a l a ł co n a j w y ż e j na w y k u c i e skiego 45 i jego d w ó c h s y n ó w — Bazylego i I w a n a . podsta­ Pomijając i n n y c h d r o b n y c h w y t w ó r c ó w osełek, nazwiska te w y czerpy w a ł y b y personel o ś r o d k a . Niewielkie centrum rzemiosła kamieniarskiego stanowiła s ł a b y c h j a k o ś c i o w o ż a r e n . O p r ó c z n i c h , na s z e r s z ą s k a l ę p r o d u k o - r ó w n i e ż wieś Wapienne. Zajęcie to nio w y k s z t a ł c i ł o się t u na I I . 3. B a r t n e , figura M a t k i Boskiej, w y s . 290 c m . Cokół w y k o n a ł I I . 4. B a r t n e , r z e ź b a z nagrobka Grzegorza Paszko. W g R . R e i n - I w a n H n a t o w i c z , r z e ź b ę — w 1911 r o k u — p r z e k u ł W ł a d y s ł a w fussa a u t o r e m jej jost I w a n S/.atyń.ski, lata trzydzieste Jamer 180 �szerszą s k a l ę . W opinii r d z e n n y c h m i e s z k a ń c ó w , p i e r w s z y m i ka­ P r z e g l ą d h i s t o r i i i personelu ł e m k o w s k i c h o ś r o d k ó w kamie­ m i e n i a r z a m i b y l i I w a n M i z i k i M i k o ł a j K o ł t k o (obaj z m a r l i przed niarskich p r a g n ę zakończyć garścią informacji I znanym wojną światową). W okresie m i ę d z y w o j e n n y m czynni byli Wasyl Borsuk i Tyrnko K o l t k o . W Wapiennem wyrabiano żarna, b r u s y , „ c o k l e " oraz — j a k podaje K . Marezakowa — zagadnieniu, jakim jest o słabo technologiczna raczej strona tego rzemiosła. krzyże Praca kamieniarza r o z p o c z y n a ł a się w k a m i e n i o ł o m i e , w k t ó ­ p r z y d r o ż n e , co j e d n a k nie z n a l a z ł o dotychczas potwierdzenia. r y m pozyskiwano surowiec do dalszej o b r ó b k i . T e n p r z y g o t o ­ Zaplecze surowcowo stanowiły', t a k j a k i w p i e r w s z y m o ś r o d k u , w a w c z y etap c y k l u technologicznego o m ó w i m y n a K o r m i t y oraz n i e w i e l k a o d k r y w k a na K a m i e n n e j G ó r z e (obecnie Magurycza Wielkiego. N a p r z e ł o m i e X I X i X X w i e k u i s t n i a ł o M ę c i ń s k a G ó r a 679 n p m ) , łożącej na p o ł u d n i e o d w i o s k i . t u 7 stanowisk z w a n y c h k o p a l n i a m i . K a ż d e z n i c h b y ł o w ł a s n o ś c i ą 4 6 Kończąc przegląd łemkowskich ośrodków kamieniarskich w s p o m n i e ć jeszcze n a l e ż y o kamieniarzach p r a c u j ą c y c h indy­ 5 1 przykładzie jednej s p ó ł k i kamieniarskioj. P r z y g o t o w a n i e o d k r y w k i w y m a g a ł o u s u n i ę c i a w a r s t w y ziemi i zwietrzeliny k a m i e n n e j , a o d s ł o n i ę t y w i d u a l n i e , w k i l k u wsiach beskidzkich, k t ó r z y j e d n a k p r a c ą s w ą w ten s p o s ó b ł i t y p o k ł a d z a p e w n i a ł dopiero d o b r ą j a k o ś ć surowca nio n a d a w a l i i m specyficznego c h a r a k t e r u osady kamieniarskioj. i w y r o b u . Ł a m a n i e k a m i o n i a rozpoczynano od w y k u c i a w po­ W s ą s i a d u j ą c y m z B o d k a m i P s t r ą ż n e m p r a c o w a ł w okresie k ł a d z i e szeregu o t w o r ó w współliniow-ych, w odległości k i l k u n a s t u m i ę d z y w o j e n n y m Petro Ż e l e m . 4 5 K o r z y s t a j ą c z b l i s k o ś c i kamie­ c e n t y m e t r ó w od siebie. W o t w o r y te wbijano n a s t ę p n i e k o ł k i , n i o ł o m ó w na K o r n u t a c h i K a m i e n n e j G ó r z e , w y k o n y w a ł ż a r n a , w nie brusy, a t a k ż e kamienne c o k o ł y , w k t ó r y c h osadzano n a s t ę p n i e o wadzo ok. 10 k i l o g r a m ó w . Po I wojnie m e t o d ę t ę u n o w o c z e ś ­ żeliwne krzyże. 4 8 Niewielkie znaczenie m i a ł a toż działalność I w a n a H a n d z i a k a zo Swierzowej R u s k i e j . M i e s z k a j ą c blisko B a r t ­ nego, p o z a z d r o ś c i ł on t a m t e j s z y m k a m i e n i a r z o m w y s o k i c h za­ stalowe k l i n y pobijane niono, z a s t ę p u j ą c otwory „kijanem" szczelinami, a — dużym młotem drewniane k o ł k i stalowymi okładzinami z płaskownika, między które — wbijano k ł i n y . W y ł u p a n y t y m sposobem b l o k piaskowca p o d l e g a ł w ka­ r o b k ó w i sam c h w y c i ł się kamieniarskiej r o b o t y . Szło m u to j e d n a k m i e n i o ł o m i e dalszej o b r ó b c e , m a j ą c e j n a celu nadanie m u nieudolnie i ż a r n a jego nie z b l i ż o n e j do gotowego w y r o b u . P o s ł u g i w a n o się w t y m p r z y p a d k u Znacznie c i e k a w s z ą dla cieszyły się wielką nas postacią popularnością. może być z imienia kamieniarz z Malastowa — Sahajda (lub P r a c o w a ł on w końcu X I X wieku nieznany Saehajda). i z jego prawdopodobnie warsztatem w i ą z a ć n a l e ż y zinwentaryzowano w terenie f i g u r y M a t k i Boskiej z D z i e c i ą t k i e m , o w y b i t n i e l u d o w y m charakte­ 4 9 r z e . J e ś l i b y przypuszczenie to o k a z a ł o się s ł u s z n e t o ż a ł o w a ć bardzo n a ł o ż y , iż nie z a c h o w a ł y się w p a m i ę c i ludzkiej ż a d n e f a k t y z b i o g r a f i i tego ł e m k o w s k i e g o 5 0 twórcy , 11. .">. Swieizowa J ! t » k i i . Ś. R o d z i n a , wys. 77 c m . w y k o n a ! I w a n S z a t y ń s k i w 1938 roku formy w s p o m n i a n y m j u ż „ k i j a n e m " , a t a k ż e „ ś p i c o m " ( i l . 10). Operacja t a m i a ł a na celu zmniejszenie o i ę ż a r u surowca, k t ó r y przetransportować do wsi. Stanowisko o d k r y w k o w e należało opuszczał b l o k d ł u g ą , t r a w e r s u j ą c ą stok s z t o l n i ą , „ u ł y c i ą " . Dopiero w te­ renie m n i e j s t r o m y m ł a d o w a n o k a m i e ń na w ó z , z i m ą na sanie, b ą d ź ś c i ą g a n o go s m y k i e m , doczepiwszy orczyk. Prace w k a m i e n i o ł o m i e t r w a ł y zasadniczo przez c a ł y rok. W a r t o w t y m miojscu w s p o m n i e ć o zapleczu socjalnym dla pra­ l i . 6. Folusz, k a p l i c z k a d w u k o n d y g n a c j o w a , wys. 300 c m . , w y ­ k o n a ł P e t r o K r ó l w 1891 r o k u 181 �I I . 8. B a r t n e , Stefan Felenczak demonstruje s p o s ó b w y k o n y w a n i a r ' . ' 11. 9. B a r t n e . J a n C h w a l i k podczas p r a c y p r z y n a g r o b k u , 1981 rok brusa, 1980 r o k c u j ą c y c h t a m l u d z i . K a ż d e stanowisko p o s i a d a ł o w ł a s n ą , , k o l i b ę " kowane ( i l . 2). B y l to rodzaj wkopanego w stok s z a ł a s u , o w y m i a r a c h fizycznymi 5 2 2 x 3 m e t r y . Ś c i a n y zbudowane b y ł y z niespojonego zaprawą piaskowca, zaopatrzone w a s y m e t r y c z n y , n i e z a m y k a n y w e j ś c i o w y . D a c h , najczęściej pulpitowy, kach, piaskowca. i pokryty oświetlano był taflami centralnie p o ł o ż o n y m w s p a r t y na Wnętrze otwór krokiewogrzowano ogniskiem, w o k ó ł którego to było również kamieniarza,, umiejętnościami jednak można i go predyspozycjami z przybliżeniem o k r e ś l i ć . I t a k w c i ą g u jednego d n i a m o ż n a b y ł o w y k o n a ć 1 ka­ m i e ń do brusa, 30 osełek, b ą d ź 5 m e t r ó w b i e ż ą c y c h eokli na pod­ murówkę. Wykuciu zestawu kamieni żarnowych poświęcano z w y k l e 2—3 d n i . W i ę c e j czasu w y m a g a ł a k a m i e n i a r k ą artystycz­ na, Cokół p o d k r z y ż ż e l i w n y z a j m o w a ł t y d z i e ń , kapliczka 2 3 Wspomniana, t y g o d n i e , z a ś k r z y ż z reliefem U k r z y ż o w a n e g o nawet do jednego i n s k r y p c j a z 1859 r o k u z o s t a ł a w y k u t a m o i m -zdaniem w ł a ś n i e n a m i e s i ą c a . Rzecz jasna, że p o ś w i ę c o n y na. w y k o n a n i e czas oraz b i e g ł y przymocowano do ścian drewniane ł a w y , w e w n ę t r z n e j ś c i a n i e takiej k o l i b y , a nie - j a k t w i e r d z i K . Mar- wysiłek kształtowały cenę wyrobu. czakowa — na j e d n y m z l e ż ą c y c h w k a m i e n i o ł o m i e b l o k ó w . Po­ wpływ mieszczenia te rzadko s ł u ż y ł y k a m i e n i a r z o m za miejsca nocle­ tabela. jakość użytego ma.toriału, N a jej w a ł i a n i a m i a ł a t e ż co ilustruje przedstaw-iona 54 gowe, d a j ą c j e d y n i e schronienio w d n i deszczowe. Dalsze etapy technologiczne przebiegały gospodarskim kamieniarza. N a j c z ę ś c i e j już pracowano w CENY W Y R O B Ó W K A M I E N I A R S K I C H W OKRESIE MIĘDZYWOJENNYM obejściu pod gołym niebem, jedynie w n i e p o g o d ę p r z e n o s z ą c się p o d dach, z w y k l e n a „ b o i s k o " l u b do s z o p y . Rodzaj 53 wyrobu Bartne Bodaki Folusz Oszpicowany z grubsza surowiec obrabiano n a j p i e r w m ł o t ­ kiem (il. groszkowym „ k r y n g l ą " 11), celem w y r ó w n a n i a (ił. 12) oraz m a ł y m powierzchni. P ó ź n i e j „kijanem" gładzono ją szerokimi d ł u t a m i , o d k u t y m i w- stali przez miejscowych k o w a l i ( i l . 10). D ł u t a pobijane b y ł y p a ł k ą , w y t o c z o n ą z jednego k a w a ł k a bukowego l u b lepiej jaworowego drewna,. P r z y b o r a m i pomocni­ czymi były różnej wielkości ,,winkle", drewniany cyrkiel do wyznaczania o b w o d u kamienia ż a r n o w e g o , czy specjalny m ł o t e k do nasiekiwania i c h części p r a c u j ą c e j . Najczęściej kamieniarz k u ł w pozycji s i e d z ą c e j ( i l . 8), a w p r z y p a d k u p r a c y n a d k r z y ż e m , b ą d ź n a g r o b k i e m — s t o j ą c e j ( i l . 9). W ścisłym związku z rodza.jom w y r o b ó w 7 pozostawał czas, j a k i na ich w y k o n a n i e n a l e ż a ł o p o ś w i ę c i ć . W p r a w d z i e w a r u n - 182 żarna 35 zł 30 z l k a m i e ń do brusa 2—3 zł 2—3 zł eokle n a pod­ murówkę 20 zł 2 zł i zl za, 1 mb blat stolowy macewa 10—15 zl 100 zł 200 z l krzyż kapliczka osełka 170 zl 170 zł 200 z l 200 zł 30 gr 100 zł 1 0 - 2 0 gr �W okresie m i ę d z y w o j e n n y m cena na n i e k t ó r o d r o ż s z o w y r o b y w i a j ą k a m i e n i u p r y w a t n y c h o d b i o r c ó w , u s t a ł a t e ż m o d a na de- obliczana t e ż b y ł a w dolarach U S A w g relacji 1:5 i w tej t a k ż e wocyjne fundacje p r z y d r o ż n e a n a g r o b k i w y k o n u j e się z l a s t r i k o . walucie odbierano n a l e ż n o ś ć za z a m ó w i e n i e . Zerwana K r e s i n t e r e s u j ą c e j nas gałęzi z a j ę ć pozarolniczych na. Ł e m kowszczyźnie położyły masowe wysiedlenia mające miejsce ciągłość kultury zahamowała r z e m i o s ł a . Starzy kamieniarze natomiast rząd Lasów Państwowych, powróciła w a t e m geologiczno-przyrodniczym. W swych boskidzkicłi siodzib, kamieniarstwo nie młodych do odcięci s ą od s w y c h k a m i e n i o ł o m ó w , k t ó r e w p r z y p a d k u Magurycza p r z e s z ł y pod Za­ w latach 1944—1947. M i m o iż p r z y k o ń c u l a t 50 część Ł e m k ó w do napływ zaś K o r n u t y objęte zostały s y t u a c j i tej rezer­ kamieniar­ o d r o d z i ł o się j u ż n a t a k ą s k a l ę j a k przed w o j n ą . M i a ł y na t o w p ł y w stwo z a m a r ł o n i e m a l c a ł k o w i c i e , a j e d y n y m , k t ó r y jeszcze k u j e , różne c z y n n i k i . G ł ó w n i e b r a k zapotrzebowania na w y r o b y . Ż a r n a jest -Jan Chwalik z Bartnego, r o b o t ą s w ą nie n a , w i ą z u j ą c y jednak w y c h o d z ą j u ż bowiem z u ż y c i a , u p a . ń s t o w i o n e m ł y n y nio zama,- do Kwietnych t r a d y c j i da-wnego kamieniarstwa t y c h li. 10. Dłuta, kamieniarskie i .,śpis". II. dł. 40 c m I I . Mały „kijan" do s u r ó w k i , dl. 31 cm II. 12. Młotok groszkowy stron. 5 5 ,,kryngla' dł. 36 c m F o l : T. Łopatkiewicz, i l . 1—6, 8—17; B , Iteinfuss, il. 7 A N EК S Biografie k a m i e n i a r z y z Bartnego 1. Stefan Felenczak, u r . 1827, z m . 30 m a j a 1903. B y ł stola­ rzem, k o w a l e m , kamieniarzem, g o s p o d a r o w a ł t e ż n a 7 mor­ g o w y m gospodarstwie. D o 1859 r o k u p r a c o w a ł w t z w . S p ó ł c e pod j a w o r e m , kierowanej przez W a s y l a P i d b e r e ź n i a k a (26), razem z J a k u b e m (Leszkiem) Ł o c h a n y c z e m (14) i s w y m d a l e k i m k r e w n y m M i c h a ł e m Felenczakiom (13). S p ó ł k a e k s p l o a t o w a ł a k a m i e n i o ł o m na M a g u r y c z u i w y k o n y w a ł a kamienie m ł y ń s k i e i ż a r n o w e . W 1859 r o k u , l u b nieco wcześ­ n i e j , Stefan Felenczak z o s t a ł w y k l u c z o n y ze s p ó ł k i i założył w ł a s n y z e s p ó ł w s k ł a d z i e : D a ń k o Felenczak (2), A l e k s y D u t k a n y c z (16) oraz M i c h a ł P i d b e r e ź n i a k (24). S p ó ł k a t a p r a c o w a ł a do I w o j n y z n a s t ę p u j ą c y m i z m i a n a m i s k ł a d u : — po ś m i e r c i Stefana Felenczaka z a s t ą p i ł go Seman Fe­ lenczak (10) i I w a n Felenczak (3). P o d n i e o b e c n o ś ć tego ostatniego p r a c o w a ł syn M i c h a ł (6). — po ś m i e r c i D a n k a Felenczaka na jego miejsce w s z e d ł syn I l k o (5) S p ó ł k a t a t r u d n i ł a się k a m i e n i a r k ą u ż y t k o w ą . 2. D a ń k o Felenczak, u r . ok. 1835, z m . 13 g r u d n i a 1910. S y n k u z y n k i Stefana Felenczaka (1) ze s t r o n y ojca. W 1859 r o k u D a ń k o , j a k o właściciel pasa lasu n a M a g u r y c z u , z a c z ą ł w y d o b y w a ć k a m i e ń w s p ó ł c e Stefana Felenczaka ( ł ) wraz z A l e k s y m D u t k a n y c z e m (16) i M i c h a ł e m P i d b e r e ź n i a k i e m (24). Po ś m i e r c i z a s t ą p i ł go syn I l k o (5). D a ń k o w i ą z a ł ka­ m i e n i a r s t w o z gospodarowaniem na 24 m o r g o w y m gospo­ darstwie. 3. I w a n Felenczak, s. Stefana (1), ur. 1857, z m . 15 marca 1917. M i a ł d w ó c h s y n ó w — M i c h a ł a (6) i Stefana, k t ó r y w b r e w o p i n i i K . M a r c z a k o w o j — nie b y ł kamieniarzem. I w a n Felenczak p r z y ż e n i ł się do w d o w y i g o s p o d a r o w a ł na 12 morgach. D o d a t k o w o p r a c o w a ł w spółce na M a g u r y c z u , z a ł o ż o n e j przez swego ojca w 1859 r o k u . P o d n i e o b e c n o ś ć I w a n a z a s t ę p o w a ł go w robocie syn M i c h a ł (6). 4. I g n a c y Felenczak, s. Stefana ( ł ) , ur. 1863, z m . 25 sierpnia 1907. .lost ojcom ż y j ą c e g o do dz.i.ś SLofa,na Felenczaka (7). Tgnnoy odziedziczył po ojcu gospodarstwo wraz z k u ź n i ą , p r a c o w a ł t e ż j a k o kamieniarz na M a g u r y c z u W i e l k i m . 56 5. I l k o Felenczak, s. D a n k a (2), u r . m i ę d z y 1865—1885, z m . ok. 1930 r o k u . Miał d w ó c h s y n ó w — Teodora (8) i I w a n a (9). G o s p o d a r o w a ł na 24 morgach. P o c z ą t k o w o p r a c o w a ł wraz z ojcem w s p ó ł c e Stefana Felenczaka (1). Po ś m i e r c i ojca s t a ł się p e ł n o p r a w ­ n y m c z ł o n k i e m s p ó ł k i . Po I wojnie i rozpadzie w / w zespołu, z a c z ą ł p r a c o w a ć z Teodorem Felenczakiem (12), Semanem Felenczakiem (10), I w a n e m D u t k a n y c z e m (17) i Osifem D u t k a n y c z e m (19). S p ó ł k a t a u t w o r z y ł a n o w ą k o p a l n i ę na p r a w o od miejsca gdzio w y d o b y w a ł k a m i e ń Stefan Felenczak (1). P o ś m i e r c i l i k i miejsce jego zajął w zespole I w a n K o z a k (29). 6. M i c h a ł Felenczak, s. I w a n a (3), ur. 1883, z m . 1941. N a n i m k o ń c z ą się t r a d y c j o kamieniarskie w tej gałęzi Fel e n c z a k ó w . M i c h a ł g o s p o d a r o w a ł na 12 morgowej o j c o w i ź n i e oraz k u ł kamienie m ł y ń s k i e i ż a r n o w o . P o c z ą t k o w o p r a c o w a ł z ojcem, a po jego ś m i e r c i z o s t a ł p e ł n o p r a w n y m c z ł o n k i e m s p ó ł k i z a ł o ż o n e j przez swego dziadka — Stefana Felenczaka (1). 7. Stefan Felenczak, s. Ignacego (4), ur. 21 stycznia 1900, ż y j e do dziś. D o 1960 r o k u t r u d n i ł się k a m i e n i a r s t w e m . Jest o s t a t n i m z ż y j ą c y c h w B a r t e m k a m i e n i a r z y . W p o c z ą t k a c h swej k a r i e r y p r a g n ą ł u c z y ć się r z e ź b y w p r a c o w n i Wojciecha Serworiskiogo — cecłiowego mistrza kamieniarskiego z Gorlic. P ó ł s i e r o c i e nie m i a ł jednak k t o p o m ó c w realizacji tego zamierzenia. Po pierwszej wojnie ś w i a t o w e j z a c z ą ł p r a c o w a ć j a k o z a s t ę p c a Teodora Felenczaka, (8) w spółce Semana Felenczaka (10). P r a c o w a ł w t e d y z Teodorom D u t k a n y c z e m (18), I w a n e m K o z a k i e m (29), H r y c i e m Chomkowiczem (36). W 1928 r o k u , nie r e z y g n u j ą c z u d z i a ł u w w / w s p ó ł c e , za­ k ł a d a w ł a s n ą , e k s p l o a t u j ą c ą w y c h o d n i e piaskowca na M o ć h n a t y m . W jej s k ł a d weszli A n d r z e j (22) i I w a n (21) Graconiowie. Z e s p ó ł ten w y k o n y w a ł k r z y ż e oraz n a g r o b k i . W czasie o k u p a c j i , za, u i o w y w i ą z y w a n i e się z o b o w i ą z k o w e g o k o n t y g o n t u , Stefan Felenczak wywieziony' zostaje do Oświę­ cimia, a p ó ź n i e j k i l k u i n n y c h o b o z ó w . U d a j e m u się j e d n a k p r z e ż y ć . J e s i e n i ą 1945 r o k u wraca do Bartnego, ale d o m zastaje p u s t y — wszyscy, u w a ż a j ą c go za n i e ż y j ą c e g o , wyjechali na U k r a i n ę R a d z i e c k ą . Stefan m i m o t o pozostaje 183 �8. 9. 10. 11. 12. w rodzinnej w s i , nio na d ł u g o jednak. W 1947 r o k u , z r e s z t ą B a r t n i a n , przesiedlony zostaje na Ziemie Zachodnie. W 1959 na fali p o p a ź d z i e r n i k o w e j o d w i l ż y , ponownio wraca do Bartnego i t u mieszka do d z i ś . Teodor Felenczak, s. I l k i (5), ur. 3 maja 1916, żyje do d z i ś . G o s p o d a r o w a ł na 24 morgowej o j c o w i ź n i e , t r u d n i ą c się do­ d a t k o w o k a m i o n i a r k ą u ż y t k o w ą . W czasie I I w o j n y ś w i a t o ­ wej w y j e c h a ł do Z S R R , alo w k r ó t e o w r ó c i ł s t a m t ą d do B a r t ­ nego. S t ą d w 1947 r o k u przesiedlono go na Ziemio Zaehcdnie, s k ą d w y j e c h a ł do TJSA i t a m mieszka do d z i ś . I w a n Folenczak, s. I l k i (5), ur. 24 listopada 1904, z m . ok. 1979 w Z S R R . T r u d n i ł się k a m i o n i a r k ą u ż y t k o w ą i razem z b r a t e m Teodo­ r e m (8) g o s p o d a r z y ł n a o j c o w i ź n i e . W l a t a c h I I w o j n y ś w i a t o w e j w y j e c h a ł do Z S R R . Seman Felenczak, koligacje nieznane, nazwisko o t r z y m a ł po matce, ur. o k . 1880, z m . 1930. B y ł w ł a ś c i c i e l e m części k a m i e n i o ł o m u na M a g u r y c z u W i e l ­ k i m . P o c z ą t k o w o p r a c o w a ł w s p ó ł c e Stefana Felenczaka (1), z a s t ę p u j ą c w niej z a ł o ż y c i e l a . Po I w o j n i e u t w o r z y ł w ł a s n ą o d k r y w k ę i p r a c o w a ł w e s p ó ł z Teodorem Felenczak i e m (12), I w a n e m D u t k a n y c z e m (17), l i k i e m Felenczakiem (5) i Osifem D u t k a n y c z e m (19). H r y ć Felenczak, s. M i c h a ł a (13), ur. o k . 1850, z m . 1910— 1920. G o s p o d a r o w a ł na 24 morgach, t r u d n i ł się też k a m i e n i a r s t w e m u ż y t k o w y m . Ojciec, jego p r a c o w a ł z W a s y l o m P i d b e r e ź n i a k i e m (26), Stefanem Felenczakiem (1) i J a k u b e m (Losz­ kiem) L o c h a n y c z o m (14) w t z w . S p ó ł c e p o d j a w o r e m . H r y ć p o z o s t a ł w nioj prawdopodobnie po ś m i e r c i ojca. Teodor Felenczak, s. H r y c i a (11) i Pelagii, ur. 1865, z m . 1926. G o s p o d a r o w a ł na 24 morgach i t r u d n i ł się k a m i e n i a r k ą u ż y t k o w ą . Po I wojnie ś w i a t o w e j w s t ą p i ł do s p ó ł k i Semana Felenczaka (10), p r a c u j ą c e j n a M a g u r y c z u . N a c m e n t a r z u w B a r t n e m stoi jego nagrobok, w z o r o w a n y n a k r z y ż a c h Wojciecha S e r w o ń s k i e g o z Gorlic, w y k o n a n y przez s p ó ł k ę Stefana Felenczaka ( 7 ) . M i c h a ł Felenczak, ojciec H r y c i a (11), dziadek Toodora (12), z m . o k . 1860—1870 r o k u , na pewno po 1859. P r a c o w a ł w t z w . S p ó ł c e p o d j a w o r e m wraz z W a s y l o m P i d b e r e ź n i a k i e m (26), Stefanem Felenczakiem (1) oraz Ja­ k u b o m (Leszkiem) Lochanyczom (14). Leszko (Jakub) Loehanyez — p r o t o p l a s t a r o d u Dutka.nyczów. Niejasna jost sprawa jego imienia,. T r a d y c j a miojscowa wskazuje n a i m i ę Leszko, z a ś K s i ę g i u r o d z i n i z g o n ó w wsi B a r t n e , p o d a j ą i m i ę J a k u b . Podczas s ł u ż b y wojskowej w a r m i austriackiej zmieniono m u nazwisko na D u t k a nycz. Leszko b y ł c z ł o n k i e m t z w . S p ó ł k i pod j a w o r o m , za­ łożonej przez W a s y l a P i d b e r o ź n i a k a (26). I w a n D u t k a n y e z , s. Leszka (Jakuba)) (14), ur. 1845, z m . z m . 31 marca 1913. G o s p o d a r o w a ł na 12 morgach i t r u d n i ł się k a m i o n i a r s t w o m , p r a w i e w y ł ą c z n i e a r t y s t y c z n y m . N a l e ż a ł do najstarszej s p ó ł k i na M o c h n a t y m , w k t ó r e j s k ł a d w c h o d z i l i : Matej C i r k o t (27) i W a s y l G r a c o ń (20). Spółka, ta p r a c o w a ł a razom przez ponad 40 l a t , k u j ą c k r z y ż e p r z y d r o ż n e i cmentarne, a t a k ż o k a p l i c z k i . Podobno I w a n r o b i ł t e ż czasami ż a r n a . W 1913 r e k u , podczas p o ż a r u z a b u d o w a ń s ą s i a d a , r a t u j ą c dziecko, p o p a r z y ł się i z m a r ł . A l e k s y D u t k a n y e z , u r . ok. 1825, z m . ok. 1900. W e h o d z i ł w s k ł a d s p ó ł k i Stefana Felenczaka (1) i p r a c o w a ł z D a n k i e m Felenczakiem (2) i M i c h a ł e m P i d b e r e ź n i a k i e m (24). W y k o n y w a ł kamionie m ł y ń s k i o i ż a r n o w e . I w a n D u t k a n y e z , s. Aleksego (16), k u z y n I w a n a D u t k a nycza (15), data urodzenia nieustalona, z m . ok. 1930 r o k u . G o s p o d a r o w a ł n a 18 m o r g a c h i t r u d n i ł się k a m i e n i a r s t w e m u ż y t k o w y m . Po I wojnie p r a c o w a ł w s p ó ł c e Semana Felen­ czaka (10) wraz z l i k i e m Felenczakiem (5), Teodorem Felenczakiem (12) i Osifem D u t k a n y c z e m (19). O k o ł o 1925 r o k u do s p ó ł k i d o ł ą c z y ł jego syn Teodor (18). 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 5 7 13. 14. ; 15. 16. 28. 29. 5 8 30. 31. r 17. Teodor D u t k a n y e z , s. I w a n a (17), w n u k Aloksego (16), ur. 27 m a j a 1894, z m a r ł 1955 w Z S R R . G o s p o d a r o w a ł na. 18 morgach. O k o ł o 1925 r o k u w s t ą p i ł do s p ó ł k i Semana Felenczaka (10), gdzie k u l kamienie m ł y ń s k i e i ż a r n o w e . W czasie. I I w o j n y ś w i a t o w e j w y j e c h a ł do Z S R R . 19. Osif D u t k a n y e z , p o k r e w i e ń s t w o nieustalone, z m a r ł po I wojnie. G o s p o d a r o w a ł na 22 morgach. T r u d n i ł się t e ż kamieniars­ t w e m u ż y t k o w y m , p r a c u j ą c w s p ó ł c e Semana Felonezaka. (10). 32. 33. I w a n H n a t o w i c z , u r . 1886, z m . po I wojnie. W opinii Bartnian był człowiekiem wybitnie uzdolnionym. W 1910 r o k u , zainspirowany r z e ź b i a r s k ą działalnością A n d r z e j a Sobina (ur. 12 g r u d n i a 1887) i nieznanego z i m i e n i a Necia, p o s t a n o w i ł w y k u ć w piaskowcu p e l n o p l a s t y c z n ą f i g u r ę M a t k i Boskiej. Z u w a g i na niskie w a l o r y ostotyeziio tej r z e ź b y z r o d z i ł się k o n f l i k t m i ę d z y H n a t o w i c z e m a księ­ dzem b a r t n i a r i s k i m W o ł o d y m i r e m K a ł u ź n i a c k i m . g d y ż ten o s t a t n i nic chciał f i g u r y p o ś w i ę c i ć . H n a t o w i c z zwrócił się w t o d y do W ł a d y s ł a w a J a m o r a z Ł u ż n e j , mistrza, kamie­ niarskiego i biegłego r z e ź b i a r z a , z p r o ś b ą o poprawienie r z e ź b y . W 1911 r o k u J a m e r p r z e k u ł r z e ź b ę , złożył na mej nawet s w o j ą s y g n a t u r ę i w r ó c i ł a ona do Bartnego. 34. Teodor D z i a m b a , s. I l k a , w n u k Stefana Felonezaka (1). k u z y n Stefana Felenczaka (7), z m . 1934. G o s p o d a r o w a ł na 24 morgach a d o d a t k o w o , przed I w o j n ą światową, pracował w „Spółce pod jaworem". W y k o n y w a ł kamienie m ł y ń s k i e i ż a r n o w e . 36. T y m k o Szkurat, s. H r y c i a , u r . 1884, z m . przed I I w o j n ą . 18. 20. 184 W a s y l G r a c o ń , u r . 9 stycznia 1858, z m . 10 marca 1930. G o s p o d a r o w a ł na 16 morgach i z a j m o w a ł się w y ł ą c z n i e ka­ m i e n i a r k ą a r t y s t y c z n ą . P r a c o w a ł n a M o c ł m a t y m wraz z I w a n e m D u t k a n y c z e m (15) i M a t e j o m C i r k o t e m (27). W s p ó ł c e t e j , ok. 1900 r o k u , z a c z ą ł r z e ź b i ć p ó ł p l a s t y c z n e reliefy Chrystusa U k r z y ż o w a n e g o , k t ó r y c h do dziś z a c h o w a ł się na Ł e m k o w s z c z y ź n i e p o k a ź n y ' zospół. I w a n G r a c o ń , s. W a s y l a (20), ur."ok. 1900, z m . ok. 1970 na, Ziemiach Zachodnich. G o s p o d a r o w a ł na o j c o w i ź n i e i t r u d n i ł się k a m i e n i a r s t w e m , w y ł ą c z n i e jednak r z e ź b ą . W 1928 r o k u , wraz zo Stofanom Felenczakiem (7) i s w y m b r a t e m A n d r z e j e m (22) z a k ł a d a j ą s p ó ł k ę na M o c ł m a t y m , k u j ą c k r z y ż e i ż y d o w s k i e macewy. A n d r z e j G r a c o ń , s. W a s y l a (20), ur. ok. 1900, żyje w Z S R R . P r z y ż e n i ł się do 12 morgowego gospodarstwa. D o d a t k o w o t r u d n i ł się r z e ź b ą k a m i e n n ą . O d 1928 r o k u p r a c o w a ł w spółce Stefana Felenczaka. (7) wraz z b r a t e m I w a n e m (21). I w a n G r a c o ń , s. Bazylego, u r . 17 stycznia 1895, w y j e c h a ł do K a n a d y . W y k o n y w a ł kamienie m ł y ń s k i e i ż a r n o w e w „ S p ó ł c e pod jaworem". M i c h a ł P i d b e r e ź n i a k , u r . o k . 1845, z m . 1923. G o s p o d a r o w a ł na 24 morgach. N a l e ż a ł do s p ó ł k i Stefana Felenczaka (1) i p r a c o w a ł w e s p ó ł z D a n k i e m Felenczakiem (2) i A l e k s y m D u t k a n y c z e m (16). K u ł ż a r n a i kamionie młyńskie. W a s y l P i d b e r e ź n i a k , s. M i c h a ł a (24), data urodzenia nie­ ustalona, w czasie I I w o j n y ś w i a t o w o j w y j e c h a ł do ZSRR, i tam zmarł. Ł ą c z y ł gospodarowanie na 12 m o r g o w y m gospodarstwie z kamieniarstwem u ż y t k o w y m , W a s y l P i d b e r e ź n i a k , s t r y j M i c h a ł a P i d b o r o ź i ń a k a (24), z m . przed I w o j n ą ś w i a t o w ą . B y ł z a ł o ż y e i o l e m „ S p ó ł k i pod j a w o r e m " w s k ł a d z i e : Stefan Felenczak (1), Leszko (Jakub) Loehanyez (14), M i c h a ł Felenczak (13). W 1858 l u b 1859 r o k u , na skurek z a t a r g ó w w y k l u c z y ł ze s p ó ł k i Stefana Felenczaka. Z e s p ó ł ten w y k o ­ n y w a ł d o s k o n a ł e kamienie m ł y ń s k i e d l a o d b i o r c ó w zo Sło­ wacji i Węgier. M a t e j C i r k o t , d a t a urodzenia nieustalona, zm. 1914. G o s p o d a r o w a ł n a 12 morgach a d o d a t k o w o t r u d n i ł się ka­ mieniarstwem — w y ł ą c z n i e r z o ź b ą . C i r k o t j a k o pierwszy w s p ó ł c e z D u t k a n y c z e m (15) i W a s y l e m Graconiem (20) z a c z ą ł r z e ź b i ć w i z e r u n k i U k r z y ż o w a n e g o na k r z y ż a c h przy­ d r o ż n y c h i cmentarnych. W a s y l C i r k o t , bratanek Mateja C i r k o t a (27), zięć Hrycia. Felenczaka (11), data urodzenia nieustalona., z m a r ł na. Zie­ m i a c h Zachodnich. G o s p o d a r o w a ł n a 24 morgach i t r u d n i ł się d o d a t k o w o ka­ m i o n i a r k ą u ż y t k o w ą . N a l e ż a ł do nowego s k ł a d u „ S p ó ł k i pod j a w o r e m " , po r o k u 1859, t j . po o d e j ś c i u Stefana Fe­ lenczaka (1). I w a n K o z a k , s. A n d r z e j a , ur. 6 marca 1894, z m . ok. 1933. G o s p o d a r o w a ł na 20 morgach i t r u d n i ł się d o d a t k o w o ka­ m i e n i a r s t w e m . Po I w o j n i e z a j ą ł miejsce I l k i Felenczaka (5) w s p ó ł c e Somana Felenczaka (10). K o z a k k u ł k a m i e n i o m ł y ń s k i o i ż a r n o w e , t r u d n i ł się t e ż r z e ź b ą a r c h i t e k t o n i c z n ą — w y k o n y w a ł k r z y ż e , do k t ó r y c h i n n i kamieniarze d o r a b i a l i wizorunki r z e ź b i o n e . M i c h a ł K o z a k , b r a t I w a n a K o z a k a (29), u r . 19 m a j a 1900, żyjo w Z S R R . G o s p o d a r o w a ł razem z b r a t e m . N i e n a l e ż a ł do s p ó ł e k , a t y l k o n a j m o w a ł się u r ó ż n y c h k a m i e n i a r z y . W czasie I I w o j n y w y j e c h a ł do Z S R R . M i k o ł a j Chwalik, s. Teodora, ur. 26 listopada 1895. G o s p o d a r o w a ł na 12 morgach i dorywczo k u ł kamienio ż a r ­ nowe. Po I I wojnio z a c z ą ł w y k o n y w a ć n a g r o b k i ze s w y m synem J a n e m (32). J a n Chwalik — mieszka w B a r t n e m . Gospodaruje na o j c o w i ź n i e , sporadycznie k u j ą c jeszcze n a g r o b k i , ale bez r z e ź b y figuralnej. �Z nazwiskiem t y m w i ą ż e się i n t e r e s u j ą c a historia. Szkurat c h c i a ł z o s t a ć kamieniarzom i zwrócił się do s p ó ł k i Mateja Cirkota z p r o ś b ą o p r z y j ę c i e . Ten k a z a ł m u na p r ó b ę w y k u ć k r z y ż z wizerunkiem U k r z y ż o w a n e g o . Szkurat w y ł a m a ł na M o e h n a t y m odpowiodni blok piaskowca i o b r o b i ł go z grubsza. P o z o s t a w i ł jodnak z b y t m a ł o miejsca na relief postaci U k r z y ż o w a n e g o i w z w i ą z k u z t y m k a n d y d a t u r a jogo z o s t a ł a odrzucona. N a p ó l obrobiony k r z y ż leżał długi czas w k a m i e n i o ł o m i e , s k ą d do wsi ś c i ą g n ą ł go J ó z o f M ą d z i k . H r y ć Chomkowiez, s. I w a n a , zięć I w a n a Graconia (23), ur. 24 lutego 1898, z m . ok. 1979 na Ziemiach Zachodnich. P o c h o d z i ł z Frzogoniny, ale ożenił się w B a r t n e m i t n osiadł ua 24 m o r g o w y m gospodarstwie. O k o ł o 1925 r o k u w s t ą p i ł do s p ó ł k i Semana Felenczaka (10), ale nie p r a c o w a ł w niej dlużoj niż 3—5 lat. O k o ł o 1930 r o k u p o w r ó c i ł do Przegoniny by z a ł o ż y ć n o w ą s p ó ł k ę z D m y t r o m K o p c z ą (18), Osifem T a r b a j e m (11) i M i c h a ł o m Chomkowiczem (4). S p ó ł k a w y ­ d o b y w a ł a k a m i e ń na K o r n u t a c h , w lesie F i l i p a Szkurata, k u j ą c ż a r n a i kamionio m ł y ń s k i e . O k o ł o 1930 r o k u H r y ć z ł a m a ł w kamieniolomio n o g ę i na skutok niesna.sek, a naw et procesu s ą d o w o g o , zespół r o z p a d ł się. Chomkowiez nie po­ wrócił j u ż po t y m w y p a d k u do kamieniarstwa. 30. 8. Loszko Sobin, szwagier M i c h a ł a Chomkowieza (4), zm. ok. 1920. Jeden z pierwszych k a m i o n i a r z y w Przegoninie. W y k o n y w a ł kamienie ż a r n o w o i brusy. Razem z b r a t e m M i c h a ł e m (9) dostarczali surow~ogo k a m i e n i a do r z o ź b y Wojciechowi S c r w o ń s k i o m u z Gorlic, M i c h a ł Sobin, s. Symeona, ur. 16 listopada 1874, zm. po I wojnie. B y l kamieniarzom samodzielnym. W r a z z b r a t e m Leszkiem (8) dostarczali surowego kamienia do r z e ź b y W . S e r w o ń skiemu. I w a n Sobin, s. M i c h a ł a , w y j e c h a ł do Z S R R . K u l kamienic ż a r n o w e i macewy. Z a t r u d n i a l i go Osif Tarbaj i Iwan Koltko. Osif T a r b a j , ur. 6 stycznia 1904, zm. 23 lipca 1964 w Bodakach. U c h o d z i za najlepszego r z e ź b i a r z a w ś r ó d k a m i o n i a r z y ł e m ­ kowskich. Pcla m i a l niewielo, s t ą d k a m i e n i a r s t w o bydo jego j e d y n y m ź r ó d ł e m u t r z y m a n i a . O k o ł o 1930 r o k u Tarbaj z o s t a ł c z ł o n k i o m s p ó ł k i H r y c i a Chomkowieza (36). Po nie­ s z c z ę ś l i w y m w y p a d k u H r y c i a i rozpadzie s p ó ł k i , Tarbaj założyd d u ż y warsztat k a m i e n i a r s k i w B o d a k a c h , w k t ó r y m z a l e ż n i e od charakteru i ilości z a m ó w i e ń , n a j m o w a ł inny cli kamieniarzy z B o d a k ó w i Przegoniny. D z i ę k i d u ż y m umie­ j ę t n o ś c i o m i rzotolności w y k o n a n i a m i a l zawsze d u ż o z a m ó ­ w i e ń , g ł ó w n i e na kamienie m ł y ń s k i e czy ż a r n o w e oraz k r z y ż e i macowy. W a s y l Ż e l e m , w y j e c h a ł do Z S R R , W y k o n y w a ł macowy, a t a k ż e ż a r n a i ookle ua p o d m u r ó w k i . Aleksy H o ń c z a k , ż y j e na Ziomiaoh Zachodnich. N a j m o w a ł się u Torbaja (11) i I w a n a K o l t k i ( K i ) . Petro P r o k i p c z a k , ż y j e na Ziemiach Zachodnich. P r a c o w a ł niewiele, n a j m o w a ł sio u i n n y c h . H r y ć Gluz, u r . 9 listopada 1901. N a j m o w a ł się u T a r b a j a (11) i I w a n a K o l t k i (10). I w a n K o l t k o , ur. m i ę d z y 1901—1910, ?.m. na Ziemiach Zachodnich. B y ł kamieniarzom samodzielnym, w y k o n y w a ł macowy, kamienie ż a r n o w e , cokle, brusy i t p . D o s t a r c z a ł t e ż surowego k a m i e n i a do r z e ź b y dla Franciszka D u s z y , kamieniarza z Gorlic, ucznia Wojciecha S o r w o ń s k i e g o . W warsztacie s w y m , z a t r u d n i a ł K o l t k o wielu k a m i e n i a r z y z Przegoniny i Bodaków. Petro K o s t y k , s. I w a n a , ur. 19 maja 1893, z m . 1961. K u l kamienie ż a r n o w e i brusy. N a j m o w a ł się u Torbaja i Koltki. D m y t r o Kopcza, p r z y ż e n i o n y do rodziny C h o m k o w i e z ó w , zm. na Ziemiach Zachodnich. W l a t a c h trzydziestych n a l e ż a ł do s p ó ł k i H r y c i a Chomko­ wieza (36). Po n i e s z c z ę ś l i w y m w y p a d k u w k a m i o n i o ł o m i e , p o r z u c i ł kamieniarstwo i z a ł o ż y ł w Przogoninio sklep. 7 9. 10. 11. 7 r Biografie k a m i c i darzy z Przegoniny i Boda.ków 1. I w a n Chomkowiez, s. H r y c i a , ur. ok. 1854, zm. 30 listopada, 1917. K a m i e n i a r s t w e m t r u d n i ł się dorywczo - - ł u p a ł k a m i e ń na p o d m u r ó w k i , choć niewykluczone, że m ó g ł też k u ć ż a r n a a, nawet macewy. Obaj jego synowie — H r y ć (30) i Michał (4) b y l i k a m i e n i a r z a m i . 2. Andrzej Chomkowiez, s. Bazylego, ur. 10 grudnia 1808, zm. przed I w o j n ą ś w i a t o w ą , Andrzej b y l s t r y j e m H r y c i a (36) z Bartnego. G o s p o d a r o w a ł ua 12 morgach a d o d a t k o w o t r u d n i ł się kamieniarstwem użytkowym. 3. H r y ć Chomkowiez - - p a t r z B a r t n e poz. 36 4. .Michał Chomkowiez, s. I w a n a (1), b r a t H r y c i a (36), ur. 10 listopada 1895, zin. 26 lutego 1939. G o s p o d a r o w a ł na 12 morgach. N a l e ż a ł do p o w s t a ł e j ok. 1930 r o k u s p ó ł k i H r y c i a Chomkowieza (36). W y k o n y w a ł ż a r n a i brusy. o. I w a n Chomkowiez, s. Dymitra., ur. 5 k w i e t n i a 1894, w y j e c h a ł na Ziemie Zachodnie. Nie z a j m o w a ł się k a m i e n i a r k ą u ż y t k o w ą . K u l w y ł ą c z n i e k r z y ż e oraz ż y d o w s k i e macewy. 6. M i c h a ł Chomkowiez, s. Hnata., ur. 25 lutego 1908, zm. w ZSRR. W y k o n y w a ł kamienie ż a r n o w o , brusy i podobnie j a k wszyscy ('homkowieze •— macewy. B y ł kamieniarzem samodzielnym i nie należał do ż a d n e j s p ó ł k i . 7. Wasv] N o w a k , data urodzenia nieustalona, zm. 1979 w Bodakaoh. P r a c o w a ł niowdele, n a j m o w a ł się u i n n y c h kamieniarzy. Z a j m o w a ł się kamieniarstwem u ż y t k o w y m . 12. 13. 14. r 15. 16. 18. 18. t 19. Andrzej K o l t k o , data urodzenia nieustalona. N a j m o w a ł się w warsztatach Tarbaja i I w a n a K o ł t k i . K u l kamienie m ł y ń s k i e i ż a r n o w e , a t a k ż e cokle na p o d m u r ó w k i i brusy. P R Z Y P 1 S Y 1 I ' o d s t a w ę mniejszego tekstu s t a n o w i fragment pracy magis­ terskiej autora i M a ł g o r z a t y P a s ł a w s k i e j , napisanej pod kierun­ k i e m prof, dra J ó z e f a B u r s z t y w K a t e d r z e E t n o g r a f i i U A M w Poznaniu, w 1982 r o k u , na, t e m a t „ M a ł e f o r m y a r c h i t e k t u r y sakralnej w ł e m k o w s k i c h wsiach Beskidu Niskiego". Z uwagi na t o . iż w i ę k s z o ś ć ł e m k o w s k i c h figur, k r z y ż y i kapliczek p r z y ­ d r o ż n y c h stanowi dzieła miejscowy eh k a m i e n i a r z y , obok t e m a t u g ł ó w n e g o , podjęliśmy r ó w n i e ż badania nad h i s t o r i ą l u d o w y c h o ś r o d k ó w kamieniarskich. W icli t o k u u d a ł o się z e b r a ć interosujące m a t e r i a ł y , pozwalające uzupełnić dotychczasową wiedzę na, ton temat. Poi . K . Marczakowa, Kamieniarstwo ludowe u Łemków. Ze studiów nad ludową rzeźbą kamienną na Łemkowszczyźnic, cz. 1, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R. 16, 1962, n r 2, s. 84- - 9 1 ; R. Reinl'uss. Rzeźba figuralna Łemków, Ze studiów nad ludową rzeźbą kamienną na Lemkowszczyźnie, cz. 2, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R . 17, 1963 n r 3—4, s. 122—134 I n f o r m a c j a pochodzi od Stefana Felenczaka z Bartnogo. Ta część Bartnego do dzisiaj nazywa się „ Z a m ł y n o m " . Rejestr )>oborowy województwa krakowskiego z roku J629, pod rod. S. I n g l o t a , W r o c l a w 1956, s. 273 A . Pawiiiski, Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. Małopolska, t. 3 (w:) Źródła dziejowe, t . 15, W a r ­ szawa 'l886, s. 53 " K . -Marczakowa, op. cit., s. 84 H . O l s z a ń s k i , Stan i probłemutyka badań nad historią łudo7 7 - 2 3 4 5 7 wego budownictwa przemysłowego południowej Rzeszowszczyzny, „ M a t e r i a ł y Muzeum B u d o w n i c t w a Ludowego w Sanoku", 1970 nr 11, s. "8 W . K r y g o w s k i , Beskid Niski, Pogórze Ciężkowickie i Po­ górze Strzyżowsko-Dynowskie, Warszawa 1977, s. 15 Cyfry obok nazwiska kamieniarza o d s y ł a j ą do właściwej p o z y c j i w aneksie kamieniarzy ł e m k o w s k i c h . N a z w a t a w i ą ż e się z p o t ę ż n y m jaw orom r o s n ą c y m obok stanowiska o d k r y w k o w e g o , eksploatowanego przez s p ó ł k ę . Niejasna jest sprawa jogo imienia. T r a d y c j a miejscowa przekazuje i m i ę Loszko, zaś księgi urodzin i z g o n ó w m i e s z k a ń c ó w wsi B a r t n e , p o d a j ą i m i ę J a k u b . Ciekawa historia w i ą ż e się r ó w nioż z jego nazwiskiem. Podczas s ł u ż b y wojskowej w c.k. a r m i i austriackiej zmieniono jo na D u t k a n y c z i w tej też. formio p r z e j ę ł a je cala linia p o t o m k ó w kamioniarza. Informacje o „ S p ó ł c e pod j a w o r o m " i losach jej c z ł o n k ó w p o d a ł Stefan Felenczak z Bartnego, w szeregu w y w i a d ó w prze­ prowadzonych z n i m w latach 1980—1984 Tamże Stefan Felenczak s. Ignacego jest o s t a t n i m z ż y j ą c y c h w B a r t n e m kamieniarzy. D z i ę k i n i o m u z o s t a ł a zgromadzona większość matoriałów o d n o s z ą c y c h się do h i s t o r i i o ś r o d k a . D u ż o m a t e r i a ł u biograficznego p r z y n i o s ł a toż. kwerenda, archiwalnych k s i ą g p a r a f i a l n y c h : Księga zgonów Przegoni na 1803—194 ii, Księga urodzeń Przegonina 1868—1914, Liber nutorum in Pre8 9 7 1 0 7 1 1 7 1 2 7 7 1 3 1 4 7 185 �gonina, tom VI, 1925—1945, Liber natorum Bodaki 1923— 1946, Księga zgonów Bartne 1841--1893, Księga zgonów Bartne 1893—1945, Księga urodzeń Bartne 1878—1907, Księga urodzeń Bartne 1914—1915 R . Reinfuss, oj), o i l . , s. 124 M . P r z e ź d z i e c k a z a n o t o w a ł a jodynie i n f o r m a c j ę o moist n i e j ą c y m od dawna k r z y ż u p r z y d r o ż n y m z Bartnego, n o s z ą c y m d a t ę 1789. K r z y ż ton nio p o s i a d a ł jednak r z e ź b i o n e g o w i z e r u n k u U k r z y ż o w a n e g o , t a m ż e , s. 126 Por. M . P a s ł a w s k a , T . L o p a t k i e w i e z , Male formy archi­ tektury sakralnej w łemkowskich lesiach Beskidu Niskiego, s. 72— 83, i l . 104—126, praca magisterska złożona w Bibliotoeo I n s t y t u ­ t u E t n o l o g i i U A . M w Poznaniu. R . Reinfuss, op. c i t . , s. 129 Z D u t k a n y c z e m w i ą ż e się natomiast inna. bardzo interesu­ j ą c a historia. W B a r t n e m opowiadano m i bowiem, iż Dutka.nycz z o s t a ł pochowany w w y k u t y m przez siebie, w i e l k i m , monoli­ t y c z n y m sarkofagu k a m i e n n y m , k t ó r y , j a k p a m i ę t a j ą starsi w i e k i e m B a r t n i a n i e , c i ą g n ę ł o na. cmentarz 3 pary w o ł ó w . S ą ­ d z i ł e m w ó w c z a s , iż i n f o r m a t o r ó w chyba, trochę, p o n i o s ł a fantazja. O k a z a ł o się w k r ó t c e , żo jednak nie, W 1983 roku J . Ma.dz.ik z Bartnego o d n a l a z ł p o d o b n y sarkofag na M o c ł m a t y m , pozosta­ w i o n y t a m przez D u t k a n y e z a . Kamieniarz zostawił go w kamie­ niołomie na, skutek p ę k n i ę c i a bocznej ś c i a n y , a. sa.m n i e z r a ż o n y niepowodzeniom, z a b r a ł się do pracy nad d r u g i m , t y m w ł a ś n i e , w k t ó r y m z o s t a ł pochowany na. ba,rt,uiaiiskim cmentarzu. T a k ą d a t ę nosi ostatni z k r z y ż y Graeonia. odnaleziony w Regetowio N i ż n y m . K . Marezakowa, op. c i t . , s. 89, o k r e ś l a da,tę ś m i e r c i tego kamicnia,rza na r o k 1920. Nie z n a l a z ł o to jednak potwierdzenia, bowiem na, nagrobku Graeonia w B a r t n o m data, zgonu to 10 marca 1930 r o k u . T a m ż e , s. 89 a u t o r k a podajo informację, o spółce p r a c u j ą c e j na Moclmu,tym, w s k ł a d k t ó r e j w c h o d z i l i : Matej C i r k o t , W a s y l G r a c o ń , synowie jego Andrzej i I w a n oraz. p r z e j ś c i o w o Stefan Folenczak. Spółka, t a k a n i g d y jednak na M o c ł m a t y m nio dzia­ łała. P r z e c i e ż z a t r u d n i o n i w niej — Stefan Folenczak, Andrzej i I w a n Graeoniowie — w c h w i l i śmierci C i r k o t a mieli po 14 l a t ! Felenczak, co sam stwierdza, z a c z ą ł k u ć w w i e k u 25 lat i nie na M o c ł m a t y m . lecz na M a g u r y c z u , zamiennie z Teodorem Felen­ czakiem. W t y m czasie Matej C i r k o t nie żył od 12 l a t ! Jej autorstwa, jest m . i n . nagrobek Teodora Felenczaka na emonta,rzu w B a r t n e m , w y k o n a n y w 1941 r o k u . Za i n f o r m a c j ę t ę d z i ę k u j ę F . K u z i a k o w i z, Bartnego. Przogoniua p o w s t a ł a w I p o l . X V I w., B o d a k i p o j a w i a j ą się już w 1581 r o k u , zaś B a r t n e — na przełomie X V I / X V I I w i e k u . K . Marezakowa, op. c i t . , s. 89 podaje to nazwisko j a k o H o m k o w i c z . Jednak w k s i ę g a c h parafialnych Przegoniny i B o ­ d a k ó w pisane jest ono w formie spolszczonej, jako Chomkowiez i t ę w e r s j ę t r a k t u j o m y dalej j a k o o b o w i ą z u j ą c ą . Podobnie rzecz w y g l ą d a z p o d a w a n y m przez a u t o r k ę nazwiskiem C y r k o t i p i ­ sanym w w / w k s i ę g a c h — Cirkot. A nie j a k podaje K . Marezakowa, t a m ż e , s. 90, p r z y p i s 9 — D m y t r o Kopacz. A nie j a k t a m ż e , s. 90 . . - I w a n T u r b a j . O p r ó c z Tarbaja k a m i e n i a r s t w e m a r t y s t y c z n y m t r u d n i ł się w B o d a k a c h I w a n Chomkowiez (5). R o m a n Reinfuss w y k o n a ł w 1931! roku fotografię kamieniar­ skiego w a r s z t a t u Osifa Tarbaja. Nie podaje jednak, k i m s ą osoby sfotografowane. D z i ę k i u p r z e j m o ś c i i dobrej p a m i ę c i Stefana Felenczaka z Bartnego, u d a ł o się je r o z p o z n a ć - - od lewej s t o j ą : Osif T a r b a j , W a s y l F r y n e k o i Ł u k a s z K o ł t k o — dwaj o s t a t n i nie b y l i k a m i e n i a r z a m i i w warsztacie znaleźli się p r z y p a d k o w o . S i e d z ą — A n d r z e j K o ł t k o i Petro K o s t y k , k t ó r y c h T a r b a j w pra­ cowni swej zatrudnia.1. R . Roinfuss, op. c i t . , s. 129 oraz i l . 17 I n f o r m o w a ł Stefan Felenczak", k t ó r y S z a t y ń s k i e g o znal o s o b i ś c i e i dobrzo go p a m i ę t a . N a cmentarzu w Nieznajowej z n a l a z ł o m sygnowany przez S z a t y ń s k i o g o nagrobek, p o c h o d z ą c y z 1911 r o k u . Por. R . Reinfuss, op. c i t . , i l . 17 Por. t a m ż o , s. 129, p r z y p i s 7 Szczogółowe. bogato ilustrowane r o z w a ż a n i e tej k w e s t i i z n a ł e ź ś ć m o ż n a w cv+owanoj pracy masisterskiej, s. 89—92 i 105—107, i l . 146—185 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 Por. R . Roinfuss, op. c i t . , s. 131 N p . z b i a ł y m wapieniem p i ń c z o w s k i m , bardzo m i ę k k i m i p o d a t n y m do r z o ź b y . Z wszystkich k a m i e n i a r z y ł e m k o w s k i c h j e d y n i e Tarbaj s t o s o w a ł ten rodzaj tworzywa,, z d o b y w a j ą c jo z r e s z t ą nielegalnie, od r o b o t n i k ó w z a t r u d n i o n y c h p r z y remoncie kościoła w Grybowie. 3 7 3 8 O autorytecie, j a k i m cieszył się Jamor u k a m i e n i a r z y lemkowskich ś w i a d c z y zdarzenio, k t ó r e g o bohatorami b y l i Osif Tarbaj i Stefan Folenczak (7). Ton ostatni p o d j ą ł się w y k o n a n i a nagrobka, na. cmentarz w D ę b o w c u , nie posiadając f o r m a l n y c h u p r a w n i e ń , ,,papieru". T a r b a j . dowiedziawszy się o t y m , poszedł na s k a r g ę do Jainera, o c z e k u j ą c , iż ton odbierze Felenczakowi 186 roboto i zleci w y k o n a w s t w o j e m u samemu. N i e w i e m j a k w z g l ę . dem tego sporu z a c h o w a ł się Jamor, f a k t o m jest jednak, żo nagrobek w y k o n a ł Felenczak. N p . międzyw-ojenno k r z y ż e I w a n a i A n d r z e j a G r a c o n i ó w , Stefana Felenczaka, I w a n a Chomkowicza. I n f o r m a c j o d o t y c z ą c o Folusza p o c h o d z ą z w y w i a d ó w przeprowadzonych w 1981 r o k u z M i c h a ł e m K r ó l e m , o s t a t n i m z ż y j ą c y c h w tej wsi k a m i e n i a r z y . Wietrzenie materacowe powoduje rozwarstwianie się b l o k u piaskowca na pojedynczo tafle, o znacznej n i e k i e d y powierzchni. Filia Muzoum Okręgowego w N o w y m Sączu, mieszcząca się w z a b y t k o w e j cerkwi w B a r t n e m , przechowuje t a k i b l a t o w y m i a r a c h 1 5 7 x 87 c e n t y m e t r ó w . N i c o tej formie nio w s p o m i n a j ą K . Ma.rczakowa, op. c i t . , ani R . Reinfuss, op. c i t . Obaj zmarli przed I I w o j n ą ś w i a t o w ą . Z m a r ł w 1955 r o k u . K . Marezakowa, op. c i t . . s. 90 A nie j a k t a m ż e , s. 90 — I w a n Żoleń. I n f o r m o w a ł Stefan Folenczak Hipotezo t ę z a s u g e r o w a ł m i Stefan Felenczak z Bartnego, p o d k r e ś l a j ą c , iż r z e ź b t y c h z c a ł ą p e w n o ś c i ą nie w y k o n y w a n o w B a r t n e m . Por. R . Reinfuss, op. c i t . , s. 133. Podczas jnwenturyzaeji przeprowadzonej w 115 wsiach ł e m k o w s k i c h znaloźliśmy 9 przykładów owych przedstawień, pochodzących z 2 ostatnich dekad X I X w i e k u . Z i n w e n t a r y z o w a n e p r z y k ł a d y z n a j d u j ą się w : Bodakach, D ł u g i e m , Jasionce, L i p n e j , Malastowie, R o p i c y G ó r n e j , Smerokowcu, Swicrzowej Ruskiej oraz W a p i e n n y m , t w o r z ą c nieco szerszy zasięg n i ż to przedstawia R . Reinfuss. W y n i k a lo z f a k t u , iż autor nie objął s w ą a n a l i z ą 4 do dziś i s t n i e j ą c y c h r z e ź b z D ł u g i e g o , Jasionki, Lipnej i Smorekowca — por. t a m ż e , s. 133. N i e z a l e ż n i e ocl p o w y ż s z e g o , hipotezy Felenczaka nio u d a ł o się n a m w Malastowie z w e r y f i k o w a ć , g d y ż starych m i o s z k a ń c ó w jest t u niewielu i nic pewnego nio p o t r a f i ą o Sachajdzie po­ wiedzieć. Uwaga, ta d o t y c z y nie t y l k o Sachajdy alo i całej proble­ m a t y k i ł e m k o w s k i e g o kamieniarstwa ludowego. Po c y k l u b o w i e m p o p u l a r n y c h a r t y k u ł ó w o t y m r z e m i o ś l e i m o i m apelu do czytel­ n i k ó w (chodziło m i t u g ł ó w n i e o starych kamioniarzy i ich po­ t o m k ó w m i e s z k a j ą c y c h na Ziemiach Zachodnich) o podzieleiuo się ze m n ą s w y m i uwagami, t u d z i e ż posiadanymi i n f o r m a c j a m i — nio o d e z w a ł się n i k t . Por. T . L o p a t k i e w i e z , Z doslidżeń nad narodnim kamieniarstwom na Lemkiwszczyni, „Nasze Słowo", R . 28, 1983, nr 9, 10, 11, 12, 13 W s p o m n i a n y k a m i e n i o ł o m na M a g u r y c z u b y ł własnością; k i l k u gospodarzy z Bartnego, g d y ż o b e j m o w a ł y go nadano i m lany l e ś n e . Pasmo M a g u r y W ą t k o w s k i e j z o d k r y w k a m i na Mochn a t y m i K o r n u t a c h s t a n o w i ł o w ł a s n o ś ć K l a s z t o r u Norbertanok z K r a k o w a . P r a c u j ą c e t a m s p ó ł k i m u s i a ł y więc u z y s k i w a ć od K l a s z t o r u pisemne zezwolenie na e k s p l o a t a c j ę , k t ó r e potwier­ dzał n a s t ę p n i e leśniczy. Mieściło się w n i m z w y k l e 8 o s ó b . Z w i ą z a n e to b y ł o z u c i ą ż l i w y m p y ł e m , j a k i unosił się p r z y pracy. S t ą d niemal z a w o d o w ą c h o r o b ą k a m i e n i a r z y jest pylica płuc. S k ł a d a j ą się na n i ą dane z a r t y k u ł u K . Marczakowej, op. l i t . . . s. 89 oraz m a t e r i a ł y z b a d a ń w ł a s n y c h . W 1976 r o k u p o w s t a ł i n t e r e s u j ą c y p o m y s ł zorganizowania w B a r t n e m niewielkiego l a p i d a r i u m ł e m k o w s k i e j r z e ź b y ka­ miennej wraz z e k s p o z y c j ą n a r z ę d z i i n i e k t ó r y c h w y r o b ó w ka­ m i e n i a r s k i c h . A u t o r a m i koncepcji b y l i — m g r W e r o n i k a Н о т а — W o j e w ó d z k i K o n s e r w a t o r Z a b y t k ó w w N o w y m S ą c z u , mgr A l o j z y Cabala — d y r . Muzeum O k r ę g o w e g o w N o w y m S ą c z u oraz J ó z e f M ą d z i k — kustosz z a b y t k o w e j cerkwi w B a r t n e m , z k t ó r ą owo muzealne p r z e d s i ę w z i ę c i e m i a ł o b y ć z w i ą z a n e , nie t y l k o z r e s z t ą organizacyjnie. W t y m celu w y r e m o n t o w a n o ka­ m i e n n y spichlerz p l e b a ń s k i p r z y c e r k w i , a nawet w y k o n a n o p r o j e k t adaptacji jego w n ę t r z a do celów ekspozycyjny cli. Z róż­ n y c h jodnak p r z y c z y n do roalizaeji tego l a p i d a r i u m nie d o s z ł o , choć J ó z e f M ą d z i k przez c a ł y ten czas, w d o m u swoim gromadzi rozproszone ś l a d y i d o k u m e n t y kamieniarskiej przeszłości B a r t ­ nego i okolicy. Dopiero niedawno, w 1982 r o k u , p o m y s ł ponownie w y p ł y n ą ł a sponsorami p r z e d s i ę w z i ę c i a s ą B i u r a B a d a ń i D o ­ kumentacji Z a b y t k ó w w Krośnie i N o w y m Sączu, przy ścisłym udziale n o w o s ą d e c k i e g o W o j e w ó d z k i e g o K o n s o r w a t o r a Z a b y t ­ k ó w . W y b r a n o j u ż teren p o d l a p i d a r i u m , a p i s z ą c y te s ł o w a w y t y p o w a ł 25 o b i e k t ó w kamiennej r z e ź b y Ł o m k ó w , k t ó r e t w o r z y ć b ę d ą t r z o n p r z y s z ł e j ekspozycji. S ą d z i ć n a l e ż y , iż t y m razem wszelkie przeszkody uda się szczęśliwie p o k o n a ć a tradycje kamieniarskie t y c h stron z o s t a n ą w n o b i l i t u j ą c y j o s p o s ó b udokumontowane. 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 4 6 4 7 4 8 4 9 5 0 5 1 5 2 5 3 5 4 5 5 5 4 Por. K . Marezakowa, op. c i t . , s. 88 I n f o r m o w a ł autor nagrobka. •* J e d n y m i z fakich byli bracia Graeoniowie oraz Felonozak. 3 7 Stefan � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5bb94eb0db0e5349cfb806276c58bd36.pdf abc0cd1dbfc68a46f49955c1b9cf8272 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3303 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3096 Title A name given to the resource Moi przyjaciel Łemkowie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.3-4, s.211-216 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Tl. 1. N a j d a c h , stary pasterz z R y c h w a ł e m , 1929 r. Roman Reinfuss M O I P R Z Y J A C I Zainteresowanie Ł e m k a m i , a p ó ź n i e j e t n o g r a f i ą z r o d z i ł y się Ł E M K O W I E m u codzienny p o s i ł e k , w r a c a ł dopiero p ó ź n ą j e s i e n i ą . Zaintereso- u m n i e z czystego p r z y p a d k u . P a r ę l a t przed w o j n ą m i e s z k a ł e m луа1о mnie ż y c i e starego s a m o t n i k a , s i a d ł e m z n i m na z m a t k ą w Gorlicach, gdzie na poczęstoлyałem kałem Lemków\ z i m ą saniami cotygodniowych targach spoty­ P r z y j e ż d ż a l i w o z a m i w y ł a d o w a n y m i drewnem, z a p r z ę ż o n y m i лу konie l u b w o ł y . 2лугаеаН m o j ą papierosem, później zjedliśmy trawie, wspólnie moją луусДоегколл'а „ w a ł ó w k ę " , a stary opoлyiadał i o p o w i a d a ł . TJ Ł e m колу ОЛУСО nie e t ^ v a j a się dobrze, z a p a d a j ą c z ę s t o na „moty- m c a g ę sлrymi l u d o w y m i s t r o j a m i , л\чес o g l ą d a ł e m ich z zainte­ l y c i u " , trzeba je ЛУ jesieni z a b i j a ć na resowaniom, czasem z r o b i ł e m j a k i e ś zdjęcie i na t y m w ł a ś c n v i e m a j ą nawet takie , . p o z w o l e ń s t w o " o d j a k i e g o ś k r ó l a , żo m o g ą лс.-^л^ко się. k o ń c z y ł o . b i t e i o s k ó r o w a n e barany spгzedaлyać na targach w Gorlicach - D o p i e r o w r. 19:11 w czasie jednej z луакасуппуек wycieczek na M a g u r ę Malastoлyską z a c z ę ł a się m o j a t r w a j ą c a j u ż p r z e s z ł o pól wieku „przygoda z Łemkowszczyziia". Szedłem śródleśną d r o g ą b i e g n ą c ą grzbietem Magury, gdy na polanoo po lewoj stro­ nie drogi z w r ó c i ł a m i ę s o . Ryclnvaldzianie moją m y a g ę spora r u d a sterta liści, obok i ОгуЬоллае. „ A s k ą d ż e w t a k i m razie b i o r ą się owce w n a s t ę p n y m r o k u ? " N a w i o s n ę c h o d z i l i ś m y po nie aż do B o j k ó w i H u c u ł ó w , t a m się je киролуа1о i p ę d z i ł o g ó r a m i do d o m u . ZafasoyiKwalo m n i e opoлviadanie starego, o d w i e d z a ł e m k t ó i e j 7.гсф1олса1о się coś, j a k b y buda dla psa, t y l k o t r o c h ę d ł u ż ­ jeszcze parę razy na polanie i w d o i n u w R y c h w a ł d z i e sza, Олусгагу). O n opoлviadał, j a n o t o w a ł e m i f o t o g r a f o w a ł e m . W Z a c z ą ł e m s c h o d z i ć w k i e r u n k u dziwnej b u d o w l i , w ó w c z a s zaszczekał pies u k r y t y w cieniu a z b u d y na czworakach w y g r a ­ sposób m o l i ł się siwy, ł y ą s a t y m ę ż c z y z n a . B y ł to m ó j pierwszy przyjaciel Т^етколузгсгу z n y . Ł e i n k o . n a z y w a ł się N a j d u c h . O d wiosny do jesieni p a s ł na tej powstał cionym późmej polud- n i o w ą d r z e m k ę w ciasnej ,,kołybie"'. D o wsi, s k ą d przynoszono dгukoлл'any artykuł na ten temat R y c h w a ł d b y ł w s i ą niezmiernie c i e k a w ą . N i e g d y ś , jak nazwa луэкаг^е stary pasterz o d b y w a ł pierwszy 1 polance k i l k a k r ó w i owiec, teraz s p o c z y w a j ą c y c h w s z a ł a s i e ple­ z g a ł ę z i , podczas gdy mój go (obecnie (Reichwald) z a ł o ż o n y przez k o l o n i s t ó w niemieckich, „ d o k w a t e r o w a n y " przez pasterzy w o ł o s k i c h i r u s k i c h r o l n i k ó w , znany b y ł w okolicy j a k o g ł ó w n e c e n t r u m hodowli 211 �milicjantów. 2 M ą d z i k i e m nie w i d z i a ł e m się w ó w c z a s . Później n a s t ą p i ł a akcja „ W " , ft w k i l k a n a ś c i e hu po niej zaczęły się pierw sze p o w r o t y . B y ł e m w t e d y k i e r o w n i k i e m swiozo r e a . k t y u n « a n o j K a t e d r y E t n o l o g i i na U M C S w L u b l i n i e , k t ó r e j w r. 1900 p r z y ­ znano po raz pierwszy n a b ó r s t u d e n t ó w . N a l e ż a ł o ieli z a p o z n a ć z p r a c ą t e r e n o w ą , z a d z i a ł a ć mocno na i c h w y o b r a ź n i ę , p o k a z a ć coś nieznanego i prawie egzotycznego. T a k więc po wielu l a t a c h z n a l a z ł e m się z n o w u w B a r t n e m , t y m razem z g r o m a d k ą stu­ d e n t ó w . M i e s z k a l i ś m y w pustej c h a ł u p i e ł o m k o w s k i e j , p e ł n i ą c e j f u n k c j ę schronu P T T K . O p i e k u n e m b y ł Ł e m k o , Stefan Felen­ czak, k t ó r y b y ł naszyn „ e t a t o w y m " i n f o r m a t o r e m . „ P a n i e Felenczak nie wie pan co s ł y c h a ć z M ą d z i k i e m , t y m co m i a ł t a k i e d ł u g i e „bajusy"? „ B y ł n a w y s i e d l e n i u i niedawno w r ó c i ł z r o d z i n ą . Mieszka t a m gdzie d a w n i e j . Teraz pewnie pasie k o n i e na p a s t w i s k u , jeden jest k a s z t a n a d r u g i siwy". Zebrałem studentów i poszliśmy szukać Mądzika. Niedaleko c e r k w i n a ł ą c z c e p a s ł y się dwa konie, siwy i kasztan, a, p r z y n i c h na k o ż u c h u o d w r ó c o n y m sierścią do g ó r y leżał M i c h a ł M ą d z i k . P o z n a ł e m go od razu, t y l k o że kruczo-czarno „ b a j u s y " przez to k i l k a n a ś c i e łat, bardzo posiwiały. „ D z i e ń d o b r y panie M ą d z i k , poznaje m n i e p a n ? " W p a t r z y ł się wo m n i o u w a ż n i e c z a r n y m i , ś w i d r u j ą c y m i na w y l o t oczami. „ C o ś n i b y poznaje... ale nic w i o m . . . " P r z y p o m n i a ł e m m u dawne czasy i studenta, k t ó r y p r z y j e ż ­ d ż a ł do niego na rowerzo. S t a r y u c i e s z y ł się i r o z g a d a ł j a k dawniej, a studenci obsiedli nas w i a n k i e m i s ł u c h a l i . O p o w i a d a ł o wysied­ l e n i u , o pobycie „ n a Zachodzie", p ó ź n i e j p r z o s z o d ł na dawno czasy m i ę d z y i n n y m i o p o w i e d z i a ł n a m o S y p k u , d z i e l n y m z b ó j ­ n i k u ł e m k o w s k i m , k t ó r y m i a ł s w o j ą k r y j ó w k ę w j a s k i n i na K o r ­ n u t a c h , a ż a d e n p o ś c i g nio m ó g ł go d o s i ę g n ą ć , p o n i e w a ż k o ń S y p k i m i a ł p o d k o w y p r z y b i t e t y ł e m do p r z o d u , wobec czego ślady jakie pozostawiały wskazywały kierunek odwrotny do jazdy. P a r ę n a ś c i e l a t t e m u z m a r ł M i c h a ł M ą d z i k . P o z o s t a ł o po n i m d w ó c h s y n ó w : I w a n c z y l i Janek i Osif ( J ó z e f ) . Janek p o m i m o , że nie p o s i a d a ł ż a d n e g o w t y m k i e r u n k u p r z y g o t o w a n i a , z a p a l i ł się do e t n o g r a f i i . C h o d z i ł po wsiach, z b i e r a ł m a t e r i a ł y , z a c z ą ł 2 n a w e t p u b l i k o w a ć . M i a ł zamiar o p r a c o w a ć całość k u l t u r y i h a n d l u o w c a m i . C h o d z i ł e m t a m w i e l o k r o t n i e nio aby dowie dzieć się czegoś bliższego o t a j e m n i c z y m p r z y w i l e j u , którego w p r a w d z i e n i k t nie w i d z i a ł , ale k t ó r y b y l przez wszystkie w ł a d z e aż do I I w o j n y ś w i a t o w e j respektowany. I n f o r m a c j e rychwał-i dzian na t e m a t p r z y w i l e j u b y ł y r o z b i e ż n e . J e d n i t w i e r d z i l i , ż e n a d a l go Stefan B a t o r y za dostawy b a r a n i n y w czasie wojennej potrzeby, i n n i p r z y p i s y w a l i go M a r i i Teresie l u b c a r o w i M i k o ł a ­ j o w i I za j a k i e ś p r z y s ł u g i na rzecz wojsk rosyjskich, g d y prze­ c h o d z i ł y przez K a r p a t y na W ę g r y w r . 1848, a ż e b y A u s t r i a k o m d o p o m ó c w zgnieceniu powstania K o s u t h a . Drugim bliskim przyjacielem moim był 7, B a r t n e g o , z n a k o m i t y „ r a b s i k " , specjalista borsuków z nor. Człowiok posiadający Michał od Mądzik „wybierania" najdłuższe „bajusy" ( w ą s y ) na całej Ł e m k o w s z c z y ź n i e . D o m M ą d z i k a , a raczej w y s o k i s t ó g siana przed jego d o m e m , b y ł m o i m s t a ł y m miejscem nocle­ g o w y m . J e ź d z i ł e m t a m c z ę s t o bo M i c h a ł M ą d z i k nie t y l k o o bor­ sukach i i n n y c h polowaniach u m i a ł o p o w i a d a ć . P r z y jego po­ mocy nawiązałem kontakt z b a r t n e ń s k i m i kamieniarzami, o któ­ rych artystycznej działalności świadczą zachowane do dziś setki k r z y ż ó w p r z y d r o ż n y c h i c m e n t a r n y c h ozdobionych p ł a s k o ­ rzeźbami Chrystusa. W o j n a p r z e r w a ł a na czas d ł u ż s z y moje w ę d r ó w k i po Ł e m ­ kowszczyźnie. okupacji, w Wprawdzie byłem raz B a r t n o m z Tadeuszem jeden, bezpośrednio Sewerynem, po dyrektorem M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e , k t ó r y chciał t a m f d m o w a ć „ K o z y b r a t y " (humorystyczny w y s t ę p d w u braci samochwałów) ale b y l i ś m y w B a r t n e m zaledwie p a r ę godzin, bo w okolicy gra­ s o w a ł y liczne i g r o ź n e b a n d y . Ż a d e n kierowca z Gorlic nie c h c i a ł ryzykować w y j a z d u . Ostatecznie Soweryn w y k o ł a t a ł jakiegoś gruchota i p o s t a r a ł się o o b s t a w ę w postaci trzech u z b r o j o n y c h 212 dycyjnej Łemków. Wyjechał jednak do A m e r y k i do tra­ Stanów Zjednoczonych, gdzie pracuje j a k o r o b o t n i k a r ó w n o c z e ś n i e na niwie k u l t u r a l n e j w Ł e m k o - S o j u z i e . B r a t jego Osif gospodarzy w B a r t n e m i z d u ż y m oddaniem p e ł n i o p i e k ę n a d t a m t e j s z ą za­ b y t k o w ą c e r k i e w k ą . P r z y j a ź ń j a k ą z a w a r ł e m z ojcom „ p r a w e m dziedziczenia" p r z e s z ł a n a obu s y n ó w . W czasie jednej z z i m o w y c h w y p r a w badawczych na Ł e m k o w s z c z y z n ę k r y n i c k ą p o z n a ł o m przed wojną, w Ż e g i e s t o w i e —• W s i r o d z i n ę M i l a n i c z ó w (przyczynek do t e o r i i K . Dobrowolskie­ go n a t e m a t u d z i a ł u p o ł u d n i o w y c h S ł o w i a n w osadnictwie wo­ ł o s k i m ? ) . G d y ś m y bardziej się z a p r z y j a ź n i l i ojciec r o d z i n y po­ k a z a ł m i z w i e l k i m n a b o ż e ń s t w e m p o ż ó ł k ł y pergamin z p i e c z ę ­ ciami, z k t ó r e g o w y n i k a ł o , żo król Stefan Batory nobilitował jednego z p r z o d k ó w Milanicza za z a s ł u g i wojenne, n a d a j ą c m u herb i t y t u ł szlachecki. P o d o b n y c h d o k u m e n t ó w b y ł o na Ł e m ­ k o w s z c z y ź n i e w i ę c e j p o n i e w a ż s o ł t y s i wsi k r ó l e w s k i c h i b i s k u p i c h z o b o w i ą z a n i b y l i konno i zbrojno s t a w a ć w razio wojennej po­ T trzeby. Ciekawe ile z t j c h d o k u m e n t ó w p r z e t r w a ł o z a w i o r u c h ę , k t ó r a p r z e s z ł a przez Łemkowszczyznę. B y ł o to chyba w r. 1936. J e c h a ł e m rowerem na p e n e t r a c j ę wschodniej Łemkowszczyzny. Przejeżdżając przez Olchowioc (dawny p o w i a t K r o s n o ) z o b a c z y ł e m p r z y drodze m ł o d e g o Ł e m k a ubranego j a k wszyscy w s t r ó j l u d o w y . Z a t r z y m a ł e m się i zagad­ n ą ł e m po ł e m k o w s k u : „ S ł a w a I z u s u C h r y s t u , majete w y u d o m u ozuhu, ja ohoozu z r o b y t y sobi znimku". O k a z a ł o się, żo c h ł o p a k m a po ojcu nie t y l k o c z u h ę ale i d a w n y „ u h e r s k y k a p e l u c h " i c h ę t n i e da się w t y m s f o t o g r a f o w a ć ale z s i o s t r ą i joj m a ł ą c ó r e c z k ą . P r z y g o t o w a n i a t r w a ł y d o s y ć d ł u g o , �II. 3. Ks. T y tar, proboszcz p a r a f i i greko-katolickiej ezowej, ok. 1933 r. I I . 5. Teodora Szlantowa, u r . 1880, Ł o s i e w Hań- I I . 4. M i c h a ł M ą d z i k , B a r t n e , 1961 r. I I . 6. W a s y l T o r o p y ł a z s i o s t r ą i s i o s t r z e n i c ą , Olchowiec, 1933 r. 213 �bo musieli się g r u n t o w n i e u m y ć , u c z e s a ć j a k do cerkwi i w y s t r o i ć , tyzm wreszcie s t a n ę l i przed o b i e k t y w e m . i nuda, więc lubił że przyślę, zapisałem nazwisko do gdy Wasyl Toropyla łóżka. Dokuczała mu bezczynność p r z y c h o d z i l i ś m y do niego. oczywiście o m a z i a r s k i m „ Ł e m p r y s l i j t o n a m pane z n i m k u . no z u b u d t e " . Obiecałem, trwale przykuł handlu, o zwyczajach Opowiadał i przesądach, a t a k ż e ś p i e w a ł . U niego n a g r a ł e m dwie rzadkie polskie p i e ś n i — Olchowiec i zdjęcia... nie p o s ł a ł e m . Po wojnie w r. 1963 b y ł e m dziadowskie, k t ó r e p r z y w i ó z ł zo swych m a z i a r s k i c h wędrówek, w Olchowcu ze s t u d e n t a m i . P y t a ł e m z okolicy I n o w r o c ł a w i a . Od niego t e ż z a n o t o w a l i ś m y informację o Toropylę, był, wrócił z przesiedlenia ale go nie o d w i e d z i ł e m bo nas burza w y p ę d z i ł a z Olchowca i trzeba b y ł o w r a c a ć do K r e m p n o j , gdzie m i e l i ś m y r b a z ę . W n a s t ę p n y m r o k u z n o w u o d w i e d z i l i ś m y Olchow ico. Po o sposobie chowania p o r o n i o n y c h p ł o d ó w . G d y S p ó l n i k b y ł ma­ ł y m c h ł o p c o m m a t k a jego p r a c u j ą c c i ę ż k o w czasie ciąży poro­ n i ł a . Niedonoszony p ł ó d został zwyczajem łemkowskim zako­ p r a c y m i e l i ś m y z e b r a ć się p r z y samochodzie. N a d e s z ł a u m ó w i o n a pany w izbie pod s t o ł e m , gdzie mial c z e k a ć do m o i n e n l i i , w k t ó r y m godzina, c z e k a ł e m na miejscu z b i ó r k i . W oddali z o b a c z y ł e m t r z y powunien n a s t ą p i ć prayyidlowy p o r ó d . W e d ł u g w iorzeń z b l i ż a j ą c e się postacie. B y ł y to dwie s t u d e n t k i i i d ą c y w t y m momencie p r z y b y w a dusza nienarodzonego dziecka i wo­ między łaniem n i m i starszy m ę ż c z y z n a . D o m y ś l i ł e m się od r a z u . domaga się c h r z t u . W tym Łemków w ł a ś n i e czasie S p ó l n i k ze „Wyste Wasyl Toropyla?" swoim starszymi b r a t e m lożoli na, ł ó ż k u . B r a t p o w r ó c i ł z handlo­ „ A wyste, pane, t o j profesor z L u b l y n a szto sia o mene p y t a u V" wej p o d r ó ż y i opowdadal o niej Piotrowu. D ł u g o w nocy c h ł o p c y r 7 I s t a ł o się coś bardzo dziwnego! C h w y c i l i ś m y się w objęcia i w y ­ r o z m a w i a l i ze s o b ą , gdy c a ł o w a l i j a k b r a c i a . On p ł a k a ł otwarcie a j a z a g r y z a ł e m w a r g i bo S p ó l n i k , usly szcli w y r a ź n e w o ł a n i e „ c h r z t u , c h r z t u " . m i b y ł o w s t y d przed s t u d e n t a m i . J a k się u s p o k o i ł z a c z ą ł opowia­ szydi się i dali szybko z n a ć rodzicom, a w ó w c z a s ojciec p o k r o p i ł d a ć j a k t o c z e k a ł na moje „ z n i m k i " , j a k s z u k a ł swej f o t o g r a f i i na miejsce p o c h ó w k u p o ś w i ę c o n ą w o d ą i w o b e c n o ś c i m a t k i d o k o n a ł w y s t a w a c h r e k l a m o w y c h f o t o g r a f ó w w R y m a n o w i e i Sanoku. A l e „ c h r z t u z w o d y " . Stary S p ó l n i k b y l g ł ę b o k o przekonany, że nie nie z n a l a z ł , a p ó ź n i e j n a d e s z ł a w o j n a . C z u ł e m się j a k z b i t y pies. twierdził uległ wraz z b r a t e m h a l u c y n a c j i . 7 Wystra- 7 7 N a szczęście m a m p r z e c i e ż klisze. W a s y l T o r o p y l a w t y d z i e ń po Pewnego razu p o s k o ń c z o n y m w y w i a d z i e u Spóhnka- c o f n ą ł e m naszym s p o t k a n i u d o s t a ł swoje „ z n i m k i " p o w i ę k s z o n e do f o r m a t u taśmę i przegrałom mu 1 8 x 2 4 , t y l k o , że siostra nie m o g ł a ich j u ż obejrzoć bo maziarskim zmarła w p e w n y m momencie, j a k zawołaniom fragment jego opowieści „ K o l o m a ź ... zakończonej Kupujto kolomaź... ". przed p a r u l a t y , a joj m a ł a c ó r e c z k a jest joszczo na zachodzie, Stary w pierwszej c h w i l i o n i e m i a ł i w p a t r y w a ł się w magne­ t a m w y s z ł a za m ą ż i ma k i l k o r o dzieci. P ó ź n i e j k o r e s p o n d o w a ł e m tofon n i e p r z y t o m n y m w z r o k i e m , n a s t ę p n i e poderw a,ł się, usiadł z T o r p y ł ą , z a p r a s z a ł m n i e do „ O l c h i u c i a na na ł ó ż k u , z a c z ą ł k l e p a ć się d ł o ń m i po udach, wroHzoio w y k r z t i i s d hryby". Sporo jest t y c h ł e m k o w s k i c h p r z y j a c i ó ł . Chciało b y się k a ż ­ demu poświęcić choć s ł o w o , ale M u s z ę jednak w s p o m n i e ć co to obchodzi c z y t e l n i k a ? o Ł o s i a n a c h , bo d r ż ą c y m z emocji głosom „ D i a b ł a m i a ł w sobie ton co to p u d e ł k o 7 wymy ślił". położono Z p o d o b n y m i r e a k c j a m i w s z e ś ć d z i e s i ą t y c h lał.a-h s p o t y k a l i ś ­ wyjątkową m y się u starszych Ł e m k ó w c z ę s t o . Szkoda, że n i e hylo drugiego Łosie k i l k a n a ś c i e k i l o m e t r ó w na p o ł u d n i e od Gorlic jost 7 w s i ą . O d n i e p a m i ę t n y c h c z a s ó w jej m i e s z k a ń c y u p r a w i a l i o b w o ź n y handel m a z i ą i i n n y m i s m a r a m i . „ Z a A u s t r i i " o b j e ż d ż a l i s w o i m i magnetofonu, który by 7 to spontaniczne odezwania nagryw al, 7 by/lby to niezwykle ciekawy m a t e r i a ł . ciężko z a ł a d o w a n y m i wozami W ę g r y , Siedmiogród, Kongresów­ 7 7 7 P ó ź n ą j e s i e n i ą c h o d z i l i ś m y oczy w i.ście w Ł o s i u na, ,.v> e c z i r k i " , k ę , Ł o t w ę , L i t w ę , U k r a i n ę . Po I wojnie ś w i a t o w e j jawnie handlo­ gdzie k o b i e t y d a r ł y pierze, p l o t k o w a ł y , ś p i e w a ł y , a w a l i na terenie całej P o l s k i r o b i l i t o samo t y l e , że nie d a r l i pierza.. W czasie t y c h wieczornych a „ n a szvraro" r ó w n i e ż po Słowacji i M o r a w a c h , bo p r z e j ś c i e granicy c a ł y m taborem wozów mężczyźni nie p o p i s ó w ś p i e w a c k i c h w y s t ę p o w a ł a w całej p e ł n i mieszanka k u l ­ s t a n o w i ł o dla n i c h z b y t wielkiej t r u d n o ś c i . Ł o s i a n i e b y l i z a m o ż n i t u r o w a j a k ą t w o r z y l i maziarze z n o s z ą c do swej wsi z różny ch 7 a nawet bogaci. B u d o w a l i p i ę k n e d o m y , u b i e r a l i się po m i e j s k u , stron melodie dobrze j e d l i , więc b y l i w y r o ś n i ę c i j a k d ę b y , a i c h w ę g i e r s k u czardasze, P i o t r S p ó l n i k d ł u g ą b a l l a d ę po dziewczęta oraz t e k s t y . D u d r a spod Kiezery ś p i e w a ł po słowacku s ł y n ę ł y z u r o d y . W y g l ą d e m s w y m łosianie w y r ó ż n i a l i się w y r a ź ­ o ż o ł n i e r z u , k t ó r y z o s t a ł rozstrzelany za, dezercję u nad wszyst­ nie w masie zabiedzonych, d r o b n y c h Ł e m k ó w . N a tej podstawie kimi p o w s t a ł m i t , że łosianio są p o t o m k a m i szwedzkich j e ń c ó w wo­ Szaliapin z a d r ż a ł b y z z a z d r o ś c i . T a k b y ł o ЛУ Ł o s i u . G d y ś m y stam­ j e n n y c h z czasu „ p o t o p u " . tąd W Łosiu spędziliśmy z przerwami kilka tygodni, penetrując r ó w n i e ż s t a m t ą d wsie okoliczne. Z iosianami z ż y l i ś m y się bardzo górował p o t ę ż n y odjeżdżali pytano bas nas Stefana „A Trębacza, kiedy woboc легасасю?". którego Najdłużej „ w r a c a ł a " jedna ze studentek, k t ó r a na t e m a t Łosia i losian na­ pisała ciokawą książkę opublikowimą w wydawnictwio 3 PAN . p r ę d k o , a najbardziej z r o d z i n ą Grzegorza Jewusiaka, d o ś w i a d ­ Po w o j n i e przez k i l k a n a ś c i e lat z r z ę d u s p ę d z a ł e m z r o d z i n ą czonego maziarza, k t ó r y dawniej o p e r o w a ł g ł ó w n i e po p o ł u d n i o ­ wakacje w W y s o w e j . B y ł o t o okazja do odnowienia starych zna­ wej j o m o ś c i i n a w i ą z y w a n i a n o w y c h . M i e s z k a l i ś m y u Łemkóлv. Nasi stronie K a r p a t i to p r z e w a ż n i e zieloną granicę. Doskonały narrator „na szwarc" c z y l i przez opowiadał z humorem gospodarze Hichniewiczowie n a l e ż e l i do badaczy pisma ś w i ę t e g o czyli tzw. maziarskich z t ą r o d z i n ą pod w s p ó l n y m dachem d o s t a r c z y ł o n a m wozów przechodziły nielegalnie granice, j a k ich polscy ł u b czescy s t r a ż n i c y t r o p i l i i j a k s p r y t n i e maziarze po­ popularnie „ k o e i a r z y " . Wiele miesięcy 7 o przygodach w ł a s n y c h i swoich k o l e g ó w , j a k n o c ą c a ł e k a r a w a n y spędzonych niezwykle i n t e r e s u j ą c e g o m a t e r i a ł u do obserwacji. Przez cały czas naszego t r a f i l i w y m o t a ć się z opałów , a t a ś m a magnetofonowa n o t o w a ł a . p o b y t u nie s ł y s z e l i ś m y ЛУ t y m d o m u podniesionego głosu, prze­ Z m a t e r i a ł ó w , k t ó r e t a m są utrwalone m o ż n a b y n a p i s a ć w s p a n i a ł ą k l e ń s t w a czy prostej (1отол\чп sprzeczki. Gdy p o w i e ś ć . Opowiadania swoje p r z e p l a t a ł Jewusiak ś p i e w o m i g r ą вкаволсапо o g r ó d e k przed d o m e m i w y c i ę t o śliwy, k t ó r o t a m p i ę k ­ na h a r m o n i i . Ś p i e w a ł a z r e s z t ą c a ł a rodzina J e w u s i a k ó w czasom nie o w o c o w a ł y , stary Sylwester z a p y t a n y pizezo m n i e co o t y m wspomagana przez ciekawe s ą s i a d k i . P r z y d u ż e j m y ś l i , o d p o w i e d z i a ł spokojnie: ,,po 7 muzykalności Michniewiozowi drugiej stronio drogi jost 7 Ł e m k ó w i p r z y z w y c z a j o n y c h do w i e l o g ł o s o w y c h ś p i e w ó w cer­ pusta ł ą k a m o g l i stamtoj s t r o n y u l i c ę p o s z e r z y ć , alo л\ id.aó bardziej k i e w n y c h r o d z i ł y się na poczekaniu c h ó r a l n e k o n c e r t y l u d o w y c h ра8олса!о po naszej". p i e ś n i ł e m k o w s k i c h . U J e w u s i a k ó w s p ę d z a l i ś m y d ł u g i e i nieza­ U Michniewiozow 7 nie s ł y c h a ć b y ł o ani ś m i e c h u ani *р1ел\ и. pomniane wieczory. Podobnie b y ł o u m i e s z k a j ą c y c h po s ą s i e d z k u Gdy- p r z e g r y w a ł e m t a ś m y z n a g r a n y m i j ń o s e n k a m i ł e m k o w s k i - S z l a n t ó w , gdzie c e n n ą i n f o r m a t o r k ą b y ł a 80-letnia m a t k a gos­ m i M i c h m ^ v i c z o w a s ł u c h a ł a ich z \yidoczny m zaintoresoлvanicm , podarza Teodora Szlantowa. Rej a палл-et p r z y j e m n o ś c i ą . wodziła j e d n a k jej synowa 7 Sama nio d a ł a się j e d n a l i ujrrosić by M a r i a , rodem ze Ś n i e t n i c y , k t ó r a n i e s ł y c h a n i o barwnie i d o k ł a d n i e z a ś p i e w a ł a „ b o n a m t a k i c h ś w i a t o w y c h pisenek śpiew-uć nie wol­ o p o w i a d a ł a i i l u s t r o w a ł a piosenkami „ j a k to persze Ł e m k i we- no". czirki odprawiały". PeAvnogo razu ЛУ czasie d ł u g o t r w a ł o j „ l e j b y " gdy wszystko O k a ż d e j porze d o s t ę p n y i c h ę t n y do udzielania w y w i a d u b y l co m i a ł o m do dy spozyeji z o s t a ł o już przerzytaue, p o s z e d ł e m do P i o t r S p ó l n i k , urodzony w r. 1883, ex-maziarz, k t ó r e g o reuma­ Мтптеллисголу po j a k ą ś k s i ą ż k ę . O k a z a ł o się, że d y s p o n u j ą je- 214 7 �I I . 7. N a j d u c h , stary pasterz z R y c h w a ł d u , 1929 r. dynie Pismem ś w . W z i ą l e m Stary Testament l p r z e t r z y m a ł e m Oddaleni l i s t , p r z e c z y t a ł na g a n k u i p o p r o s i ł m n i e do ś r o d k a . go, o de p a m i ę t a m , z t y d z i e ń . Ogromnie przez t o a w a n s o w a ł e m Plebania b y ł a mroczna, c z u ć b y ł o g r z y b e m . N a ś c i a n a c h b y ł y w oczach naszych gospodarzy, zaczęli na m n i o s p o z i e r a ć j a k na szare rozległe p l a m y z m u c h . T y s i ą c e ich k ł ę b i ł o się i b r z ę c z a ł o potencjatiiego k a n d y d a t a ,,na b r a t a " t y m bardziej, że niejedno­ w p o w i e t r z u . U d e r z a ł y w t w a r z , w p a d a ł y do ust p r z y m ó w i e n i u . k r o t n i e z a d a w a ł e m i m p y t a n i a na t e m a t ich w y z n a n i a . S i e d z i e l i ś m y z k s i ę d z e m naprzeciw siebie p r z y stole w j a d a l n y m W czasie licznych s p a c e r ó w i wycieczek o d b y w a n y c h z Wyso­ wej, c h o d z i ł e m d u ż o po omento,rzach. Po pierwsze dlatego, że i n t e r e s o w a ł y mnie kamienne n a g r o b k i , k t ó r o r y s o w a ł e m l u b fo­ t o g r a f o w a ł e m , po drugie z tego p o w o d u , żo s p o t y k a ł e m na. n i c h p o k o j u , k t ó r y pelnil r ó w n i e ż f u n k c j ę saloniku. „ D o b r o d z i e j a s z k u , to w ł a ś c i w i e o co w a m chodzi, co j a m a m wam powiedzieć?" „ C h c i a ł e m , p r o s z ę k s i ę d z a proboszcza nazwiska l u d z i , k t ó r y c h z n a ł e m l u b o k t ó r y c h t y l k o s ł y s z a ł e m . na t e m a t Л\" nadgranicznej lat... T o k s i ą d z doskonale i t d . i t d . " Blocbnarcc na r u i n i e omenta,rza za.cliował się nagrobek J a c k a Babnja zwanego „ G y r d a " , znanego w okolicy ,,baczy", czyli znachora,, k t ó r y leczył, p r z e p o w i a d a ł , z ł u d z i ,,zle" i b y ł bohaterom licznych W Hańczowcj natrafiłem na wypędzał opowiadań. nagrobek d o w i e d z i e ć się czegoś wierzeń i przesądów Ł e m k ó w . Ksiądz przecież tyle „ D o b r o d z i e j a s z k u tego t o j a nic w i e m . O n i m i tego nawet na ś w i ę t e j spowiedzi nie m ó w i ą , ale p o p r o s z ę j e j m o ś ć ona więcej z b a b a m i przestaje t o ona z p e w n o ś c i ą p o t r a f i coś p o w i e d z i e ć " . miejscowego pro­ boszcza ks. T y t a r a , Nazwisko jego n a l e ż a ł o b y w p i s a ć na pierw­ r I zaw ołal ż o n ę . W p r z e c i w i e ń s t w i e do k s i ę d z a j e j m o ś ć b y ł a bardzo wysoka i n i e z w y k l e t ę g a . U b r a n a j a k do r o b o t y p r z y szym miejscu na liście m o i c h i n f o r m a t o r ó w sprzed l a t pięćdziesię­ gospodarstwie, p r z y s z ł a z k u c h n i , więo świeciła się p o t e m j a k ciu. r z y m s k i z a p a ś n i k namaszczony Trudno m i o n i m nie w s p o m n i e ć j a k o , że w i z y t a u niego w r. 1932 ł u b 1933 do właśnie rozszerzyłem szczyzny i dziś moje szukałem tkwi w mojej ama,torskie odpow iednieh pamięci. ,,badanie" informatorów, o p r z e s ą d y i wierzenia. U z b r o j o n y w list p o l e c a j ą c y Wtedy Łemkow­ oliwą. W y t ł u m a c z y ł e m jej o co chodzi i z a d a ł e m k o n k r e t n e p y t a n i e : „ C z y Ł e m k o w i e o p o w i a d a j ą coś o p ł a n e t n i k a c h ?" chodziło „ O p ł a n e t n i k a c h ? T a k , o p o w i a d a j ą , że to t a k i e duchy czy pojechałem ludzie co w p o w i e t r z u p r z e n o s z ą c h m u r y gradow e. One s ą bardzo na, row erze z Gorlic do l l a ń c z o w e j do ks. T y t a r a ,,bo on ta,m ciężkie i s ł y c h a ć j a k p ł a n e t n i k i w o ł a j ą t a m z g ó r y m i ę d z y s o b ą : j u ż t r z y d z i e ś c i la,t jest na p a r a f i i , „puść! 7 najlepiej wszystko r Ł e m k ó w dobrze zna,, t o c i wyjaśni". T T p u ś ć ! bo nie w y t r z y m a m " . „ I co w t e d y ? " po werte­ „ W t e d y najlepiej w z i ą ć p a s k ę w i e l k a n o c n ą . Pan wie to t a k a pach, z w a n y c h nioslusznie „ d r o g ą " , spocony i z m ę c z o n y s t a n ą ł e m Po dwudziestu k i l k u k i l o m e t r a c h przejechanych b u ł k a , u s k r o b a ć spod spodu t r o c h ę m ą k i i w r z u c i ć do pieca. J a k przed p l e b a n i ą . B y ł to b u d y n e k drewniany, n i s k i , d ł u g i , k r y t y się spali i j a k ton d y m dojdzie do c h m u r , to p ł a n e t n i k i się t y m gontem. Od frontu w z m o c n i ą i p r z e n i o s ą c h m u r ę dalej, ż e b y g r a d nie n a r o b i ł szkody. w połowie długości znajdował się ganek k r z y w y od s t a r o ś c i . Z d u s z ą na r a m i e n i u z a p u k a ł e m do d r z w i . P o c h w i l i p o j a w i ł się w n i c h n i s k i , chudy człowieczek, o l i s i m pyszczku, odziany w s f a t y g o w a n ą c z a r n ą c z a r n a r ę , , , A dobrodziejaszek w jakiej sprawie?" A l e j a k p a n m y ś l i , t o chyba W czasie obiadu, na nieprawda?" który zostałem zaproszony, podano r o s ó ł , w k t ó r y m b y ł o t r z y rodzaje m u c h . T a k i e k t ó r e u t o p i ł y się w czasie gotowania i r o z l a z ł y się na części s k ł a d o w e , t a k i e , k t ó r e 215 �u t o p i ł y się p ó ź n i e j i nieruchomo ale w całości u n o s i ł y się na „ D o b r o d z i e j a s z k u , m o j a p a r a f i a jest w i e l k a . T u na miejscu powierzchni i t a k i e , k t ó r e w p a d ł y do talerza w drodzo z k u c h n i w H a ń c z o w e j jost dusz niewiele, ale w A m e r y c o jost i c h pareset. lub j u ż na stole, b y ł y ż y w e , r u c h l i w e i dzielnie w i o s ł o w a ł y wszyst­ O n i c z ę s t o p i s u j ą do swogo ojca duchownogo, jeden o m e t r y k ę , k i m i s z e ś c i o m a n o g a m i . W pierwszej c h w i l i t r o c h ę m n i e t a p r z y ­ d r u g i o ś w i a d e c t w o ś l u b u , trzeci o inne j a k i e ś p r a w a z a s z o k o w a ł a . S p o j r z a ł e m u k r a d k i e m co r o b i k s i ą d z , a on N i o w i e d z ą j a k za t o p ł a c i ć , w i ę c p r z y s y ł a j ą w łiścio d o l a r y , co najspokojniej w y ł a w i a ł m u c h y ł y ż k ą i l o k o w a ł j o d n ą p r z y drugiej ł a s k a i w e d ł u g z a m o ż n o ś c i . Jeden dolara, i n n y 5 d o l a r ó w , a po­ n a o b r z e ż u talerza, n a s t ę p n i e z a b r a ł się do jedzenia. niektóry Zrobiłem zaświadczenie. to i 20 d o l a r ó w w ł o ż y do l i s t u . Co j a b i e d n y proboszcz t o samo. Co b y ł o „na. d r u g i e " nie p a m i ę t a m , w i d a ć w m e n u uio z d o l a r a m i m a m robić, ? D o b a n k u p r z e c i e ż nio o d d a m , a j a k b y ł o j u ż nic specjalnie schowam atrakcyjnego. Po obiedzie p o p r o s i ł e m ks. T y t a r a aby m i p o k a z a ł cerkiew, do siennika to wypatrzą i ukradną. Jeszcze może p r z y tej o k a z j i z a b i j ą . W k ł a d a ł e m je więc do t a k i e j k o p e r t y z n a j d u j ą c ą s i ę p a r ę k r o k ó w od p l e b a n i i . K s i ą d z jednak nie b y ł i t r z y m a ł e m w o ł t a r z u p o d s e r w e t k ą , na k t ó r e j s t a ł k i e l i c h . A c i wcale zachwycony m o j ą p r o p o z y c j ą . W k o ń c u j e d n a k w y p a t r z y l i , w ł a m a l i się n o c ą do c e r k w i i u k r a d l i k o p e r t ę z do- się. W y s z l i ś m y przed p l e b a n i ę , a k s i ą d z po drodze zgodził larmi. mówił: „ D o b r o d z i e j a s z k u , a ż serce b o l i w c h o d z i ć do tej z n i e w a ż o n e j zbrodniarze ołtarza. Świętokradcy!". m i się to wszystko g d y s t a n ą ł e m n a d grobem D z i ś w nowej m u r o w a n e j plebanii mieszka z r o d z i n ą k s i ą d z „ Z n i e w a ż o n e j ?" tak uszanowali ks. T y t a r a . świątyni pańskiej". ,,A Nie Przypomniało dobrodziejaszku, znieważonoj i okradzionej! Nie p r a w o s ł a w n y . Cerkiew w y r e m o n t o w a n a jost za p i e n i ą d z e p r z y ­ s ł a n e przez Ł e m k ó w z A m e r y k i , a ikonostas z o s t a ł p i ę k n i e odno­ uszanowali zbrodniarze d o m u B o ż e g o ! " „Było włamanie i " w i o n y n a koszt p a ń s t w a przez p r a c o w n i ę k o n s e r w a t o r s k ą w Ł a ń ­ „ P a t r z dobrodziejaszku, zamek w y ł a m a l i , d r z w i u s z k o d z i l i ! " cucie. K s i ą d z o l b r z y m i m kluczem o t w o r z y ł prowizorycznie n a p r a w i o n y O d p a r u l a t nie j e ż d ż ę j u ż do W y s o w e j . M a m w ł a s n ą c h a ł u p ę z o g r ó d k i e m p o d K r a k o w e m i t a m s p ę d z a m czas w o l n y od z a j ę ć , zamek i w e s z l i ś m y do ś r o d k a . „ C z y złodzieje u k r a d l i a p a r a t y k o ś c i e l n e ? " ale m o j a „ p r z y g o d a z Ł e m k o w s z c z y z n ą " wcalo się nio s k o ń c z y ł a . „ O co t o , t o n i e ! " O d ż y w a g d y na l i c z n y c h prelekcjach o p o w i a d a m o , , Z n i e w a ż y ł i sakrament ?'' i i c h k u l t u r z e , g d y o n i c h p i s z ę , g d y p r z e g l ą d a m fotografie ro­ „Nio!" bione p r z e d l a t y . W ó w c z a s s t a j ą „ N o w i ę c co się t u w ł a ś c i w i e s t a ł o ? " stary N a j d u c h , M ą d z i k , „Świętokradztwo dobrodziejaszku, świętokradztwo!!". m i o c h n ą ł się s m u t n i e i z p e w n y m oporem z a c z ą ł Uś- opowiadać. Toropyła, Łemkach m i przed oczyma j a k ż y w i Jewusiak, Spólnik, Dudra spod K i c z o r y i w i e l u , w i e l u i n n y c h , o k t ó r y c h t u nie wspomnia­ ł e m , a b y l i t o „ d u ż e , fajno h i d e " . P R Z Y P I S Y 1 R . Reinfuss, Pasterstwo na Łemkowszczyżnic dawniej a dziś, D o d a t e k L i t e r a c k o - N a u k o w y „ I l u s t r o w a n e g o K u r i o r a Codzien­ nego" nr 3 1 , 3 . V I I I , 1 9 3 1 Nad rzeką Ropą, zarys kultury ludowej powiatu gorlickiego, K r a k ó w 1965; J . M ą d z i k , Z . C i c ś l a - R e i n f u s s o w a , Łowiectwo i rybołóstwo; M . G r y b e l , J . M ą d z i k , Bartnictwo i pszczelarstwo; J . M ą d z i k , Zwyczaje doroczne Łemków M . B r y l a k - Z a l u s k a . Maziarska wieś Łosie, Ossolineum 1983 1 3 I I . 8. „ N a . w y w i a d z i e u S z l a n t ó w " , Ł o s i c , 1963 r. I I . 9. „ W e c z i r k i " w Ł o s i u , 1963 r. I I . 10. M a r i a S z ł a n t o w a z m ę ż o m , Ł o s i o , 1963 r. 10 Jot.: E . Keinfusa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/732371048748e387e0053adec16fba4e.pdf c53e1d4ee6690e3bd088655487b6494c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3302 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3095 Title A name given to the resource Iwan Jurijewicz Rusenko / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.3-4, s.210 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wisłocki, Seweryn A. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Seweryn A. Wisłocki I W A N J U R I J E W I C Z U r o d z i ] się w 1890 r o k u we w s i K r a s n a w powiecie k r o ś n i e ń ­ skim, zmarł 10 stycznia 1960 r. wo wsi Korohwka, w ezortkowskim, powiecie w województwie położonej tarnopolskim w ZSRR. R U S E N K O Po wojnie s z u k a j ą c ś r o d k ó w do ż y c i a z d e c y d o w a ł się na p r a c ę w r szkolnictwie i z o s t a ł nauczycielem w polskiej wsi Lutcza, w powiecie k r o ś n i e ń s k i m . Żył t a m i p r a c o w a ł od 1924 do 1945 r. T a m t e ż się o ż e n i ł . W 1946 r o k u z o s t a ł wysiedlony na Z a c h o d n i ą Ł e m k o w s k i poeta i r y s o w n i k , c a ł y swój dorobek o p u b l i k o w a ł n a ł a m a c h Karpatoruskiego kosojuz" kalendarza amerykańsko-kanadyjski na zachodzie, gazoty „ K a r p a c k a wydanego przez oraz, r ó w n i e ż ,,Łom- wydawanej U k r a i n ę , do w o j e w ó d z t w a d o k u m e n t u dawnej I w a n J . Rusenko n a l e ż a ł do utalentowany cli u c z n i ó w Rus­ kiej B u r s y w N o w y m S ą c z u . M i m o , iż z d a ł m a t u r ę (1912 r.) pra­ za s t r o n a m i r o d z i n n y m i o b u d z i ł a w n i m talent p o e t y c k i . W t y m czasie p o w s t a w a ł y Ruś". tarnopolskiego, gdzie r ó w n i e ż c o w a ł j a k o nauczyciel. N a terenie Z S R R p r z e ż y ł 14 lat, T ę s k n o t a również rysunki o walorach Prezentowane r y s u n k i z o s t a ł y w y k o n a n e dla Kalendarza artystycznego Łemkowszczyzny. Kar/jahirwkieyo w 1959 r o l u i z niego są reprodukowane (kalendarz z w y n i k i e m d o b r y m , nie m ó g ł się dalej k s z t a ł c i ć z p o w o d u b r a k u za r o k 1961). W s p ó ł z i o m k o w i o wysoko cenili go j a k o r y s o w n i k a ś r o d k ó w m a t e r i a l n y c h . P o c h o d z i ł z r o d z i n y wiejskich a t a k ż e p o e t ę i n a z y w a l i Rusonko budzicielem ducha narodowego. n i k ó w , nie posiadających skrawka własnej ziemi. W wyrob­ r. p o w o ł a n y z o s t a ł do s ł u ż b y w c e s a r s k o - k r ó l e w s k i e j a r m i i ciszka J ó z e f a . S ł u ż y ł w Sarajewie i t a m r w ojny światowej. Odbył ją 1913 Fran­ z a s t a ł go p o c z ą t e k w randze c h o r ą ż e g o . J a k o I oficer Ps. N o t a biograficzna I w a n a J . R u s e n k i oparta jest na a r t y ­ kule p o ś m i e r t n y m zamieszczonym w Karpatoruskim Kalendarzu na 1961 r. C h c ę w t y m miejscu złożyć serdeczne p o d z i ę k o w a n i e p a n u B a z y ł e m u Sowie z K r y n i c y za u d o s t ę p n i o n i e n i e m i n i c z y m się s z c z e g ó l n y m nio w y r ó ż n i ł , do s ł u ż b y austriackioj nie patoruskiego p r z y k ł a d a ł się g o r l i w i e oraz Kalendarza informacji. Kar- j a k r ó w n i e ż i n n y c h cennych m a t e r i a ł ó w � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1228bb3a17509db5006ff3bc6c0a1575.pdf 0ad2e52c750246b60e1952b84a74823c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5335 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Subject The topic of the resource podróże - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4956 Title A name given to the resource Etnolog w podróży (4). Kto komu mówi bonjour na Mont Blanc / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4; s.165-174 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wasilewski, Jerzy S. Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1. Choć ta rycina nie jest ilustracją Rękopisu znalezionego w Saragossie Jana Potockiego, chciałoby się podpisać ją jego pierwszymi słowami: H rabia Olavidez jeszcze nie był sprowadził osadników do gór Sierra Morena. Strome to pasmo, które oddziela Andaluzję od Manszy, zamieszki­ wali wówczas kontrabandziści, rozbójnicy i kilku Cyganów [...] Podróżny, który odważył się zapuścić w tę dziką okolicę, napastowany bywał, jak mówiono, przez tysiączne okropności, na których w idok drżała najzimniejsza odwaga [...] a niewidzialne ręce popychały w bezdenne przepaście. �1. Etnolog w podróży (4) Etnograf, który wybierze się na turystyczną wypra­ wę w góry wysokie, znajdzie się - patrząc z zawodowe­ go punktu widzenia - nieomal na pustyni. M ało tu kultury m aterialnej, trudno o przyzwoite wywiady, skromne pole do obserwacji kulturowo utrwalonych zachowań. Rośnie pokusa introspekcji - można obser­ wować własne przeżycia wobec m ajestatu, piękna, grozy itd., a potem konfrontować je z zapisanymi w kulturze przekazami, w których góry stanowią źró­ dło uniesień i romantycznych zachwyceń. N o ale ileż można przeżywać? W ostatecznym rachunku przeważa żmudny mozół wchodzenia i schodzenia - godziny, dni, tygodnie na stale takich samych zboczach, osypiskach, piargach. Krótko mówiąc - nuda gór. Niestrudzony w przerabianiu inform acji umysł po­ szukuje w trakcie tych m onotonnych wędrówek tem a­ tów do analizy, każe wydobywać drobiazgi, chce ukła­ dać je w całostki. By mu dostarczyć materiału, trzeba zniżyć się do obserwacji zachowań potocznych, bła­ hych i przygodnych, jakie pojawiają się w trakcie ob­ cowania z górami w dobie turystyki masowej. Przed kilkoma laty w jednym z alpejskich schronisk zbierałem się do kilkunastodniowego obejścia masywu Ecrins, otoczonego popularną turystyczną obwodnicą G. R. 54. Posuwając się po niej, można kolejno doko­ nywać ambitniejszych, dośrodkowych wypadów ku centralnie położonym szczytom (mnie pociągał zwłasz­ cza blisko czterotysięczny La M eije, w ścianach które­ go działał Wawrzyniec Żuławski, autor m.in. Wędrówek alpejskich i Tragedii tatrzańskich —niezapomnianych, bo umiejętnie dydaktycznych lektur dzieciństwa). Kiedy JERZY S. W A S I L E W S K I Kto komu mówi bonjour na Mont Blanc? Próba antropologii zachowań zdawkowych turystów (paniom brakuje jedynie toczków na gło­ wach, które są de rigueur w przypadku Japonek); mają ze sobą nawet czekany, najzupełniej zbyteczne, niemające choćby podpórkowej funkcji ciupagi, zresztą zgoła tandetne, bo kupione w sklepie z pamiątkami na dole. Nie inaczej na zachodniej półkuli. N a trasach Yel­ lowstone czy Grand Teton spotyka się nieskazitelnie wykreowane turystki w świeżutkich koszulach (bywa że białych - wszak przy campingu na dole jest pralnia), którym nie wypada nie powiedzieć z uśmiechem hello! (skądinąd, wymóg kupienia nowego kompletu ubrania przed wyjazdem na wakacje jest w Am eryce formuło­ wany mocniej niż gdzie indziej). Może trochę inaczej jest w dolinie Yosemite, gdzie roi się od ambitnych wy­ czynowców, wspinających się półnago po wielkiej ścia­ nie El Capitan. Tacy nie witają się z nami, kiedy ob­ wieszeni szpejami podchodzą pod ścianę - ale to już inny, wyobcowany świat. pytałem prowadzącego schronisko, w którą stronę le­ piej wyruszyć w tę kolistą drogę, usłyszałem: „niech pan idzie tak jak wszyscy, bo jak pan pójdzie w przeciw­ ną stronę, to tout le mond będzie panu mówił bonjour 2. Dlaczego na górskich ścieżkach nieznani sobie lu­ i wszystkim będzie pan musiał odpowiadać”. To rzeczywiście zmora najpopularniejszych szlaków Alp: niepisany obowiązek ciągłego mówienia, a przynaj­ mniej odpowiadania bonjour, buongiorno czy salute, G ru etzi albo Gruess Gott. Nie inaczej oczywiście w Tatrach, po obu ich stronach: cześć, dzień dobry (zależnie od wie­ ku) albo na zdar! I tak chyba wszędzie na świecie, gdzie dotarła turystyka. Po rosyjsku w górach Azji Centralnej, po nepalsku na himalajskich trasach trekingowych (na­ potkany m nich czy miejscowy tragarz do swojego namaste doda jeszcze złożenie dłoni przed twarzą), po japońsku w okolicach Nagano, w tzw. Japońskich Alpach, gdzie podziwiający koyo (złotoczerwoną jesień) wymie­ niają trzy standardowe powitania, zależne od pory dnia - o-hayo godzaimasu wcześnie rano, konnichi-wa przed południem i kom ban-w a po południu. Z kolei koreańskie hagni haseio słychać stale w gór­ skich parkach narodowych Korei, gdzie - podobnie jak w Japonii - na wzorowo utrzymanych, łatwiutkich ścieżkach, widzi się grupy odświętnie wyekwipowanych dzie, zamiast m inąć się bez powitania, jak to robią we wszystkich innych sytuacjach życiowych, odczuwają potrzebę wymówienia, a przynajmniej wymamrotania czy odburknięcia zdawkowego powitania? Jaki jest sens tego zachowania? Czy w ogóle ma sens pytanie o jego sens, a zwłaszcza o jeden sens? I - chciałoby się zapytać - kogo o ten sens pytać? Przynajmniej w tej ostatniej kwestii mamy niezłą podpowiedź. Pada ona wprawdzie w pewnej scenie obrzędowego unikania, a więc jakby przeciwieństwa zwyczajowego witania, ale można ją odnieść do różnych zachowań symbolicznych. Ryszard Wagner, Tristan und Isolde, akt I, scena 5. Tristan na pokładzie okrętu wiezie Izoldę do jej przy­ szłego męża a swego wuja, króla Marka. Izolda raczej umrze, niż go poślubi, Tristan także gotów jest razem z nią oddać swe życie. A le służka Brangena zamieniła już flakoniki i oboje zamiast trucizny wypijają napój miłosny. Tristan broni się jeszcze, chce wytrwać w swej roli wysłannika-dziewosłęba, Izolda ma mu to za złe. Dlaczego mnie unikasz? - pyta. „Bo tam, gdzie żyłem, 165 �Jerzy S. Wasilewski ♦ E T N O L O G W PO DROŻY zwyczaj uczy (Sitte lehrt): dziewosłęb w przedweselnej drodze z daleka trzyma się od oblubienicy”. „A z jakiej to obawy?” - chce wiedzieć Izolda. „Pytaj Pani zwycza­ ju !” (Fragt die Sitte!) - odpowiada młodzieniec, świa­ dom kulturowego imperatywu, ale przecież nie jego uwarunkowań. No właśnie, „pytaj zwyczaju” - wskazanie enigma­ tyczne niczym słowa wyroczni. Zgodzi się z nim etno­ graf, który dobrze wie, że rozmówca może mu wyjaśnić dużo, tyle że wcale niekoniecznie to, co jego jako ze­ wnętrznego obserwatora najbardziej trapi, a co często on sam potrafi ująć jedynie w ogólnikowym, naiwnym i nieporadnym pytaniu „dlaczego”. W ie, że musi pytać najpierw informatora, ale nie może na tym poprzestać, bo przecież ten nie potwierdzi i nie zweryfikuje skoja­ rzeń, jakie pojawią się w oczytanym umyśle badacza, dostrzegającego zastanawiające analogie i otwartego na odległe uwarunkowania. Rozmówca nie jest w stanie ani zrekonstruować historycznego pochodzenia tych treści kulturowych, które wyjawia, ani dostrzec wszyst­ kich ich głębokich znaczeń i sensów. Potrafi przypo­ mnieć sobie ludową etymologię, wymyślić wtórną racjo­ nalizację, zbudować teorię informatora, przedstawić swój osobisty związek z daną praktyką, aczkolwiek z re­ guły poprzestanie na jakiejś odmianie klasycznego „na­ sze dziaduczki i pradziaduczki tak robili, to i my tak robim” albo po prostu „taki nasz mongolski obyczaj”. Aby zrozumieć w ięcej, trzeba już pytać zwyczaju. Ale jak? Spróbujmy zoperacjonalizować to zalecenie. Mówiąc ogólnikowo - należy umieścić rzecz w najod­ powiedniejszym dla niej kontekście, zobaczyć ją na tle całego - zmieniającego się - otoczenia kulturowego, nie odbiegając zbyt daleko abstrakcyjnymi i arbitralny­ mi skojarzeniami, ale też nie poprzestając na rejestra­ cji sensów jawnie deklarowanych. Zacznijmy od upo­ rządkowania intuicji. Można spokojnie założyć, że omawiany zwyczaj bo przecież jest to skonwencjonalizowana, spetryfikowana forma zbiorowego zachowania, a nie indywidu­ alny odruch psychiczny czy poryw em ocji - sformował się w czasach, gdy chodzenie po górach było zajęciem nielicznych, a towarzyszyły mu poważniejsze niż obec­ nie lęki, bo też większe było ryzyko i zagrożenie. Spo­ tykający się - nieczęsto - na górskich szlakach ludzie dawali sobie znać, że mogą na siebie liczyć. A ch, gdy­ by można było dziś z górskiego powietrza odczytać tamte rozmowy! W ram ach naiwnej rekonstrukcji te­ go, co działo się w A lpach od, powiedzmy, dwóch i pół stuleci (w Tatrach od niespełna dwóch) można sobie wyobrazić, że w czasach pionierów były to dłuższe roz­ pytywania o przebieg drogi, warunki w górze, zagroże­ nia. Poprzedzało je konw encjonalne przywitanie oczywiście inne w ustach „panów”, inne u lokalnych przewodników i napotykanych bliżej szałasów górali. Wszystkie te pochwalony... niech B óg prowadzi... ostań­ cie z Bogiem... i inne życzenia szczęśliwej cesty... Czy wokół nich powstawały jakieś małe tradycje, niesformułowane wymogi savoir vivre’u l K to komu powinien pierwszy powiedzieć „dzień dobry”: może idący w górę schodzącemu (jakby młodszy starszemu), a może ten co ma dogodniejsze warunki, albo - jak zawsze - ten grzeczniejszyl Jakby nie było, w wysokogórskim otoczeniu, w wa­ runkach niepewności, rodzi się wzmożone zapotrzebo­ wanie na ludzką solidarność, a też - prawem wzajem­ ności - gotowość do jej świadczenia. Rozmowa daje wyraz tym nadziejom. Nawet w formie zredukowanej do jednowyrazowego pozdrowienia (ale przecież zakła­ dającego obustronność) jest nie tylko religijnym życze­ niem, by Bóg szczęścił, ale też niesie taki oto kom uni­ kat: znaleźliśmy się w nielicznym gronie śmiałków, wchodzących w groźne obszary, winniśmy sobie poma­ gać - tak jak ty możesz liczyć na mnie, tak ja liczę na ciebie. Postępujące oswajanie gór przyniesie oczywi­ ście banalizację wrażeń, konwencjonalizację komuni­ katu, a więc i stereotypowość powitań. Nie lekceważmy - my, przechodnie wydeptanych szlaków - elementów grozy, niewiadomego i nieprzewi­ dywalnego w percepcji pierwszych eksploratorów. Wszak „dzikość” była dla ich kartezjańskich umysłów sferą nie­ obliczalności.1 Kiedy 18 czerwca 1741 roku Anglik Wil­ liam Windham w towarzystwie ośmiu rodaków i pięciu miejscowych, z końmi jucznymi etc. wyrusza z ówczesnego „Chamougni” na lodowiec Montenvers (tam gdzie dziś wjeżdża się kolejką na M er de Glace; nawiasem mówiąc, jak okropnie to banalna jazda dzisiaj, a jakie wydarzenie towarzyskie przed kilkudziesięciu laty), to proszę sobie wyobrazić, że wszyscy Anglicy zabierają ze sobą pistole­ ty. Zawierająca rady i przestrogi relacja z tej eskapady w której obyło się bez strzelaniny - to bodaj pierwszy no­ wożytny podręcznik turystyki alpejskiej.2 Skądinąd an­ gielscy gentlemani długo jeszcze będą pionierami eksplo­ racji alpejskich - zrazu turystycznych, później ściśle wspinaczkowych, ale także intelektualnych, dostarczają­ cych języka pojęciowego do opisu nieoglądanych dotąd z tak bliska wysokogórskich pejzaży. Jednym z najpopularniejszych p ojęć będzie Burk e’owska kategoria estetyczna sublime - wzniosłości, przygniatającej potęgi, porażającej m aleńkiego czło­ wieka niezmierzonym ogromem. Góry stają się wy­ obrażeniem scenerii metafizycznej czy eschatologicz­ n ej: każą widzieć w sobie pierwszy stopień do tronu Najwyższego M ajestatu, przedsionek krain możli­ wych do odwiedzenia tylko przez wyzwolone z ciała dusze - ja k w malarstwie metafizycznych Am eryka­ nów, np. Fredericka C hurcha. Ukute przez Joh n a Ruskina określenie „góry — katedry św iata” powraca też 2. Przebieg wejścia na M ont Blanc od Chamonix i Les Houches 166 �lab/'êjt le'Retit P6nt, 'Chalelde.Cerro mw Pré V Siçy ; JaTannua .Vit* ... laHenjliére’ îs Tiembla^ Gens iß o in tu e . ie Planet : ,,y6ranges '/ d e s Faux_ W e sifia y e a u * 6 ellevartfe¿t le P e t it 'B é c h a r ie ^ ^ a n d e lîy s = té c h a rM ; ® |1 tochèKf e n d u e 1 -¿'^^i^^ArâWâ^llys mt^achat 2Ú¿ Co/ du M t Lâchât ^ ™ \1 f'Æêftw M Bd Vue Z) urier ->v ifls ôratidei j&s inf -- C o l de îft»„ TaB'envç bises ••V .->1 ■If Pian G la c ie r Rocher- l^ît/sne ' !îauis;A médeï ¡jsssés&iafl Wmesi �Jerzy S. Wasilewski ♦ E T N O L O G W PO DRÓŻY dobrze już wytyczonych i łańcuchami okutych szlakach. Jeśli nawet z takich zapisów dowiadujemy się, jak ówcześni reagowali na góry (czy raczej - w jakiej kon­ w encji je opisywali), to zupełnie nie wiemy, jak reago­ wali na obecność innych, napotykanych nieuchronnie na ścieżkach. Chyba że sami przyznają się do autocen­ zury w relacjach z takiego spotkania. N ie pow tarzam ich [juhasów] rozmowy, gdyż niewymownie przykre na mnie zrobiła wrażenie. J a sądziłem, że tutaj kał i występek nie przekroczy przez olbrzymie granity zbudow ane ręką B oga — lecz ja k okropnie rozczarow ała mnie rozmowa tych górali!... W ięc wy, moi miejscy panicze, nie zdołacie się pow ściągnąć ani na chwilę, aby nie roznieść waszego zepsucia n a ten biedny, ciemny lud, więc nie umiecie usza­ n ow ać jego niewinnej prostoty? - woła Lucjan Lipiński, lwowski notariusz, który dzielnie dał się przewieźć kil­ ku juhasom przez Morskie O ko (1860). W takiej świątyni nie może się znaleźć żadna n ie­ czystość, w tym kościele nie ma miejsca dla innowier­ ców. W razie spotkania - przemilczeć albo zapłonąć gniewem. Przynajmniej jeden taki gniewny tekst po­ 3. Stanisław Witkiewicz, N a przełęczy w polskich litaniach wzniosłych wyrażeń: a to jako „Tatry — kościół św iatów ” (J. N. Kam iński), a to „chram tatrzański” (Zaruski), czy „swobody ołtarze”, świadectwa „wielkości Boga, nicości Stw orzenia” (Rautenstrauchow a). W powstających wówczas romantycznych z ducha opisach Tatr próżno by szukać opisów powitań z inny­ mi ludzkimi istotami. W góry jechano przecież po to, by zmierzyć się sam na sam z Przedwiecznym, spodzie­ wając się widoków z czasów dla oka ludzkiego niedo­ stępnych: Ja k iś nieład, coś do chaosu podobnego wkoło nas się rozlegało. Wszystko poprzew racane, zburzone, ja k ­ by nazajutrz po potopie. G óral z Bukowiny mówił, że tam ja k przed stworzeniem, mnie się zaś zdawało, że po skoń ­ czeniu świata tak będzie. Trzeba się też zachować tak, jakby doznało się osobistego spotkania ze Stwórcą a przynajmniej trzeba opisać swe wrażenia przez przy­ równanie do takiego spotkania: Wybiegłam, spojrzałam i padłam n a kolana, na twarz... oczy obu rękami przykry­ łam, jakbym odbicie Boga, a przynajmniej tron jego ujrza­ ła (oba fragmenty z opisu wyprawy Łucji Rautenstrauchowej do Morskiego O ka w 1839 r.). Ci, co donoszą o swych „uroczystych wrażeniach”, opisują to tak, jakby w góry wybrali się w pojedynkę i ni­ kogo tam nie spotkali. W takim pejzażu nie ma miejsca na innego. Tatry — to pustynia. Pustynia skalna — dzika, groźna i niebezpieczna - pisze Zaruski jeszcze w 1912 r., wyraźnie ślepy na setki ceprów, letników i kuracjuszy na zwolę sobie przypomnieć - chociaż wstyd, ale dziś, gdy dużo gorsze sprawki wychodzą, nie ma co drzeć szat, że tak myślał wielki Stanisław W itkiewicz i zapisał to w swej tatrzańskiej relacji, zgodnie uznawanej za n a j­ wybitniejszą w polskim piśmiennictwie. Zanim oddamy mu głos, przypomnijmy że W itkie­ wicz, który na pierwszych, wprowadzających stronach swojej opowieści bardzo trzeźwo pisze o góralach i ich mitologizowaniu przez ceprów, zmienia język, kiedy w opisie wstąpi na ścieżkę wiodącą w góry. Przemie­ niają się oni w bohaterów eposu (Homerem zostaje Sabała) związanych z górami tak, jakby ich wioski le­ żały pod Kościelcem czy Rysami; w nieskalanym oto ­ czeniu tym bardziej razi autora wtręt etnicznie obcy. Wszystko roztapia się w powietrzu, w blaskach, staje się czymś niepokalanie czystym, kryształowym... Oczy spoczywają w tej harmonii barw nikłych, przeźroczystych, pełnych światła. Bezludna, bezpłodna pustynia, zawalona ruinami świata, otulona w miękkie, fioletowe opary, traci swoją grozę i dzikość i leży pod naszymi stopami ja k ciche pogodne morze... Nagle na tle błękitów i opalów staje komiczna figura w ser­ daku na długim paltocie, w obwisłych, wlokących się spodniach. Zdejmuje kapelusz, kłania się, uśmiecha z odcieniem pokory, strachu i chęci przypodobania się, defiluje przed całą bandą w ciągłych umizgach i znika ja k widmo, zostawiając za sobą tro­ chę znajomego w dolinach zapachu. Skąd się tu wziął ten Zydek? Z kim przyszedł, za kim poszedł? Nikt nie wie. Trywialne, fantastyczne widmo, które w tejże chwili zaludni­ ło Zawrat całymi tłumami myszuresów, handlem, warchołem małomiasteczkowym, brudami, smrodem, kwestią żydowską... Zewsząd przez czyste otchłanie powietrzne zlatywały się brudne „cienie” i obsiadały wyobraźnię. Ten grzeczny Zydek przyszedł tu jak „cień nieprzyjaciela”, który zjawia się w „Wallenrodzie”, „aby krew mieszać w puchary wesela. Nareszcie zaczynamy się staczać z Zawratu (...) ”.3 168 �Jerzy S. Wasilewski ♦ E T N O L O G W PO DRÓŻY W izerunek tego anonimowego Zyda - narysowany przez samego Witkiewicza, w pozie ni to franta, ni to miszigene - mógłby wejść do zbiorów Narodowej G ale­ rii Wykluczonych. zostaje poprawiona w skali indywidualnej (przez idealizację dzieciństwa, a zwłaszcza okresu płodowego ja ­ ko czasu beztroski, w opozycji do dorosłości) i wresz­ cie wymiar społeczny; w tym ostatnim idealność jest osiągana poprzez próby okresowej, obrzędowej realiza­ cji communitas —społeczeństwa równościowego, opar­ tego nie na dom inacji i grze ról w rygorystycznym po­ rządku, ale na wspólnotowej, wolnej koegzystencji osobowości.4 Przestrzeń Natury, przeciwstawionej skażeniom Kultury czy wynaturzeniom Cywilizacji, bywa również traktowana jako obszar idealny - i to zarówno w sys­ tem ach archaicznych, mimo całej ambiwalencji „dzi­ kości”, jak i w mitologiach współczesnych. Tylko w „czystym”, „nieskażonym” obszarze mogą się odbyć rytualne realizacje ideału. Z am knięta w rezerw atach N atura, chroniona przed eksploatacją i polucją, pozbawiona swej grozy przez n ad anie jej statusu „parku narodow ego” (a przecież p a r k nie może być wrogi człowieko­ wi - nie jest to groźny l a s) jest idealnym środowi­ skiem do realizacji współczesnego święta: niedzieli-weekendu, ferii, wakacji, a zarazem do wyretuszowania jego społecznej kondycji. Działa tu jakiś autom a­ tyzm czy raczej szczególny kulturowy przymus: znala­ 4. A le, w racając do górskich spotkań i pozdrowień, jeszcze raz: nie śmiejmy się z „rzekomej” grozy i „nie­ prawdziwej” pustki skalnych ścieżek. Przygoda Hansa Castorpa w śnieżycy pokazuje, jak łatwo w czarodziej­ skich górach ulec pokusie wyniosłej samotności, za którą z kolei trzeba błyskawicznie płacić - co najmniej wizją własnej śmierci albo popadnięciem w obłąkanie - i to będąc nie dalej niż pół godziny od hotelu So n ­ nenhof. Każde spotkanie z innym w górach odpędza grozę, każde pozdrowienie usuwa deprywację, przy­ wraca normalność. Zmieńmy jednak kontekst, w jakim patrzymy na zwyczaj, od którego oczekujemy odpowiedzi na pyta­ nie „dlaczego?”. Bo przecież zagrożenie nie jest jedy­ nym kontekstem, w jakim rodzi się wspólnota, której wyrazem są słowa powitania. Takie same konw encjo­ nalne pozdrowienia słyszy się przecież na bezpiecz­ nych, nizinnych szlakach. Zejdźmy z gór do nizinnej oazy Natury, do rezerwa­ tu przyrody, choćby takiego jak Chicontigue na atlan­ tyckim wybrzeżu U SA . Idylliczny krajobraz, raj nie tyl­ ko dla ornitologów, bo nieopodal jest odludna plaża dla nudystów, gdzie przywdziawszy strój Adamowy można w rócić do rajskiej kondycji. A na śródleśnych ścieżkach mijane starsze panie mówią nam radośnie hello! (jeśli nie zdążymy pierwsi) i choć można by wi­ dzieć w tym także po amerykańsku socjotechniczną prewencję - zapobieżenie incydentowi na odludziu, to przecież zasadnicze sensy i konteksty są inne. W takich sielankowych m iejscach, tak samo jak na trudnych drogach górskich, człowiek czuje powinność pokazania się od swojej lepszej, otwartej, nieegoistycznej strony. Dlaczego? W czasach minionych kilkanaście lat temu, kiedy z entuzjazmem konstruowaliśmy paradygmaty antro­ pologii symbolicznej, udzielałem sobie takiej oto cało­ ściowej odpowiedzi - znajdując dla zachowania m iej­ sce w pewnym systemie. D la zrozumienia ludzkich za­ chowań symbolicznych kluczowe znaczenie ma fakt, że odnoszą się one z reguły do wyobrażeń o stanie ide­ alnym, który albo jest zupełnie niemożliwy (jako mi­ tyczny, rajski), albo nie występuje na co dzień (jest trudny do urzeczywistnienia); jest on jednak postulo­ wany i symbolicznie odtwarzany, zwłaszcza w sytu­ acjach obrzędowych początków i święta. Ów stan ide­ alny ma różne, acz przenikające się płaszczyzny i wyra­ żany jest w kilku wzajemnie wymiennych i uzupełnia­ jących się kodach. M a swój wymiar stricte mitologicz­ ny (obrazy złotych czasów, które istniały i/lub nastą­ pią), dalej wymiar osobniczy, gdzie ludzka kondycja złszy się w naturalnej przestrzeni (w czasie świątecz­ nym) wracamy do swej naturalnej/idealnej kondycji: kiedy ustaje obowiązek pracy, podległość i opresja 4. 169 Stanisław Witkiewicz, N a przełęczy �Jerzy S. Wasilewski ♦ E T N O L O G W PO DRÓŻY społeczna, wtedy zmniejszają się też dystanse między­ ludzkie, rodzi się poczucie wspólnoty. W itanie, po­ zdrawianie, uśmiechy. 5. Rozważania takie jak powyższe prowadzą do dwóch równie uzasadnionych, choć w zasadzie odległych punktów dojścia. W witaniu się można widzieć zarów­ no reakcję na zagrożenie, jak też demonstrację rado­ snej, idealnej wspólnoty. Czy te wyspekulowane kon­ kluzje można sprawdzić w trakcie obserwacji etnogra­ ficznej, która przyznałaby rację którejś z dwóch hipo­ tez, a zarazem przydała ustaleniom więcej realności? N ic nie stoi temu na przeszkodzie. Wybierzmy się na M ont B lan c i zobaczmy, w jakich m iejscach po drodze ludzie będą nam mówili bonjour (turyści niefrancuskojęzyczni - z reguły hello!). Z Cham onix dojeżdżamy kilka kilometrów do Les Houches, skąd podchodzimy stromą leśną ścieżką, m ając po lewej ręce erozyjne leje Arandellys. Wąsko tu i cienisto, prawie nikt nie schodzi, raz czy drugi trzeba coś powiedzieć przy mijaniu - inne zachowanie byłoby tak niekulturalne, że aż nienaturalne. Nocleg jeszcze w lesie, ale rano już po krótkim marszu otwie­ ra się widok na szczyty. Ścieżka dochodzi wkrótce do torów kolejki, która kilkaset metrów dalej, na stacji końcowej (to dopiero 2372 m) wyrzuca z siebie tłu­ mek tych, dla których jest to maksymalna osiągalna 5. bliskość Białej Góry. I tu właśnie, dwadzieścia metrów od stacyjki, zaczyna się wysyp bonżurów. Rodzice z młodzieżą, ładne panie - a więc konieczne słowo po­ witania, drobna mimika ust. Ścieżka wkrótce pustoszeje, zaczynają się suche zbocza Rognes, a u ich kresu pusty kamienny baraque forestiere —nie wiadomo dlaczego forestiere, skoro gra­ nica lasu daleko poniżej. Ktoś tu będzie nocować, trze­ ba trochę porozmawiać i iść dalej, do schroniska pod szczytem Tete Rousse. Poranne wyjście odbywa się jeszcze po ciemku. Przez śniegowe pole lodowca (w rozstawionych tu nam iotach ktoś jeszcze śpi) kie­ rujemy się ku osławionemu W ielkiemu Kuluarowi, który trzeba przetrawersować. Gdy piszę te słowa, m ając już to przejście za sobą, nie umiem obiektywnie scharakteryzować stopnia je ­ go ryzykowności. O to co mówi kompetentny autor: Szacuje się, że na samym tylko M ont Blanc straciło do tej pory życie ok. 7000 ludzi (...) D użą ich liczbę pochłania osławiony trawers w skroś wystawionego na lawiny k a ­ mienne wielkiego kuluaru Aiguille du G oû ter n a grani G oûter-Bosses. I to pom im o założonych w tym miejscu lin poręczow ych [nieprawda, żadnych poręczówek tu nie ma - JS W ]. Przewodnicy nazywali ten trawers „rosyjską ruletką”, z trudnymi do uniknięcia kamieniami, które czę­ sto i w nieprzewidziany sposób ze świstem spadają w dół.5 Dlatego właśnie jesteśmy tu o świcie, kiedy kam ie­ nie są jeszcze przymarznięte i ryzyko bombardowania mniejsze. Dużo groźniejsza niż później w ciągu dnia Stanisław Witkiewicz, N a przełęczy jest za to półka, którą prowadzi przejście - oblodzona, wąska, grożąca zsunięciem się w dół; po raz pierwszy naprawdę przydają się czekan i raki jako nieodzowne ekstensje ostrożnie operujących kończyn własnych. Nikogo tu jeszcze nie ma, więc nie istnieje problem witania się, ale każdy jest zbyt skoncentrowany na wła­ snych ruchach, by zważać na innych. Dopiero na skal­ nej grzędzie po drugiej stronie żlebu, wyprowadzającej pionowo w górę, ale ubezpieczonej łańcuchami, można odetchnąć, czując się jak na Orlej Perci. N a szczycie, czy raczej na skalnej krawędzi schronisko pod Aiguille du Goûter, a wokół niego przedpołudniowy ruch. Nie oczekujmy powitań, kiedy kręcimy się wokół, ale kiedy już wyruszymy po posiłku w dalszą drogę, znów przez lodowcową połać, to kilkakrotnie miniemy wracają­ cych z przechadzki po lodowcu, odwzajemniając ich jednowyrazowe pozdrowienia i uśmiechy. Długa droga przez łagodnie wznoszącą się śniegową pustać. Zanocujemy z konieczności w ostatnim przed szczytem możliwym punkcie, schronie Vallota (4347 m ). Ta bezzałogowa aluminiowa puszka o arktycznej konstrukcji smagana jest huraganowym wiatrem, któ­ rego do wnętrza nie wpuszcza specjalne wejście-śluza. W środku są już jacyś Niemcy, którzy z satysfakcją fo­ tografują to chyba najbrudniejsze pomieszczenie Euro­ py: sterty puszek, papierów, stare i brudne materace. W ielu tu się zatrzymuje, a nikt nie wynosi po nich śmieci - można się pośmiać z niedbalstwa Francuzów. 170 �Jerzy S. Wasilewski ♦ E T N O L O G W PO DRÓŻY Nad ranem, jeszcze po ciemku wyruszamy na ostat­ ni etap. Podejście szczytową granią to najpiękniejszy chyba epizod wyprawy. Kilkuosobowe grupki połączo­ nych liną wspinaczy majaczą jak kolumny duchów. Z daleka widać tylko światełka czołówek - robaczki świętojańskie posuwają się powoli do góry. Wszyscy idą uważnie po krawędzi, na której byłoby stromo jak na dachowej kalenicy, gdyby nie gruba warstwa śniegu, w której wydeptujemy bezpieczną, głęboką ścieżkę. N a wierzchołku jest już zupełnie jasno. Krótki triumf, jakieś okrzyki, zdjęcia, ale każdy woli sam pa­ trzeć na panoramę szczytów i cieszyć się sukcesem. Zresztą wiatr głowę urywa, a ona przecież i tak trochę boli na tej wysokości. A zatem - by odpowiedzieć na pytanie z tytułu nikt nikomu nie mówi bonjour na M ont Blanc. Podob­ nie w pospiesznym zejściu, kiedy wszyscy chcą szybko znaleźć się na dole, bo najgorsze, co się może przyda­ rzyć, to załamanie pogody na lodowcowych połaciach bez punktów orientacyjnych, a do tego poprzecina­ nych niżej szczelinami. I znów schron Vallota, znów ostrożne wnioski. A więc, kiedy znajdujemy się na bar­ dziej empirycznym poziomie badania, bliżej rzeczywi­ stości, to dostrzegamy, że ludzkie zachowanie i działa­ nie (każdorazowa realizacja danego zwyczaju, jego praktykowanie) uwarunkowane jest zupełnie innymi względami, niż to się wydawało, kiedy patrzyliśmy z odleglejszej, idealizującej i spekulatywnej perspekty­ wy. Chciałoby się powiedzieć, że psychologia triumfu­ je wtedy nad etnologią. Może zresztą te konkretne determinanty nie unie­ ważniają tam tych ogólnych, ale trzeba uczciwie odno­ tować, że górskie powitania nie wypadają ani w chwi­ lach zagrożenia, ani w m om entach podziwu dla natu­ ry (w obu tych sytuacjach człowiek koncentruje się na sobie), ale przy spotkaniach przelotnych i migawko­ wych. Nie wynikają z głębokich doznań, ale są sposo­ bem reagowania na przygodność - sytuację dość dylematyczną i wymagającą arbitralnej decyzji. Jej niedogodność polega na tym, że w warunkach otaczającej pustki każde, nawet przelotne zetknięcie z innym człowiekiem nabiera charakteru spotkania. ktoś go fotografuje, a więc zdawkowe półuśmiechy. Podobnie parę razy przed samym dojściem do schroni­ ska, w którym można sobie wreszcie pozwolić na obia­ dowe rozluźnienie. Potem, w stromym zejściu skalną grzędą, nie ma się ochoty odzywać do nieporadnych a panikujących mło­ dych Amerykanek, przypinających się krótką uprzężą do każdego kawałka metalu na tej śmiesznie łatwej drodze, bo w głowie ma się jedno: jak będzie wyglądać trawers kuluaru? Jest popołudnie, kamienie mogą spa­ dać często-gęsto. Czy uratuje przed nimi kask albo zręczne uchylenie ciała? Odpowiedź - zdecydowanie negatywną - otrzymu­ ję natychmiast. A kurat kiedy doszedłszy do wylotu ścieżki wyglądam zza grzędy w pionowy lej żlebu, prze­ latuje tamtędy istna torpeda - wielki blok skalny, któ­ ry pędzi na dół długimi susami, odbijając się co kilka metrów od ścian. Jedyna nadzieja, że teraz będzie spo­ kój przez kilkadziesiąt sekund potrzebnych na szybkie przejście ścieżki, o tej porze dnia już odtajałej i wydep­ tanej. Nie ma mowy o odzywaniu się do kogokolwiek przed i po przejściu. Po drugiej stronie następuje od­ prężenie, bo dalej nie ma już zagrożeń. Chyba sporo osób przeżywa te kilkadziesiąt sekund jako rozpaczliwy skok skazańca - jeśli się udało, to trzeba gnać dalej, nie oglądając się za siebie. Tak przynajmniej myślę pa­ trząc na niemałą ilość markowych czekanów, zosta­ wionych - najwyraźniej przez zapomnienie - w m iej­ scu, gdzie wszyscy zdejmują i chowają niepotrzebny już sprzęt. Sam też zmykam, nie odzywając się do nikogo. Nieznajomy staje się na chwilę kimś fizycznie bliskim, wręcz jedynym, trzeba więc to odnotować, wejść z nim w relację, przywitać. W gruncie rzeczy niewiele różni się to od przygodnych sytuacji, których pełno na co dzień: w windzie, w przejściu, przy stole. Powstają­ cą tam mikrorelację społeczną można albo milcząco zi­ gnorować, albo zdawkowo zaakcentować jakimś lako­ nicznym komunikatem: dziękuję, przepraszam, bon appetit, oops itp. Ogólnie przyjęte standardy kulturalności przecinają ten dylemat, kierując się także pew­ ną psychiczną ekonomią: ma więcej sensu uśm iech­ n ąć się raz, zdawkowo, do współtowarzysza w windzie niż przez cały czas patrzeć na czubki własnych butów. Kultura każe nam akcentow ać społeczny wymiar ta ­ kiej sytuacji, choć wygodny egocentryzm wolałby go zignorować. W itanie się ma związek z odbiorem danej sytuacji jako społecznej, nawet w kategoriach pewnej powin­ ności. Dlatego zawsze powiedzą nam bonjour rodzice z dziećmi, dbali o należyte ich wychowanie oraz ładne panie i aspirujący nowicjusze, ceniący poprawność form bardziej niż stare wygi. Wiąże się też ono z uznaniem danej sytuacji za re­ lację międzyludzką, międzyosobową, a nie za frag­ m ent bezosobowego tłumu. Istnieniem takiego percepcyjnego rozróżnienia tłumaczyłbym fakt, że nie ma zwyczaju pozdrawiania się i dziękowania np. sąsiado­ wi z krzesełka na wyciągu narciarskim (zupełnie nie spotyka się go w przeludnionych stacjach alpejskich, błyskawicznie zanika też w Polsce). A za to na pewno przywitają się przy mijaniu osoby na nartach biego­ 6. wych w podwarszawskim lesie. Nie ma wtedy wysoko­ górskiego poczucia wartości współczłowieczeństwa na bezludziu, ale jest chwilowe doznanie wspólnoty n ie­ licznych pasjonatów, może coś więcej niż zdawkowy żeton savoir vivreu. Przy wszystkich oczywistych niedostatkach powyż­ szej relacji, mimo umowności przyjętej „procedury ba­ dawczej”, można chyba zdecydować się na jakieś 171 �Jerzy S. Wasilewski ♦ E T N O L O G W PO DRÓŻY 7. 8. A może jednak zachowania zdawkowe - traktuję już to słowo jak termin techniczny, oczywisty i zrozu­ miały, choć, o ile wiem, nikt go dotąd w antropologii nie używał - ukrywają jakąś głębszą tajemnicę? Może coś jest w nich zapisane jakimś starym, nieczytelnym pismem, zrozumiałym tylko dla etnologa? Amerykański folklorysta A lan Dundes podpowiada nam - na marginesie swej większej pracy o wierzeniach na tem at płynów i wilgoci jako istoty życia - by zwró­ cić uwagę na funkcjonujące do dziś w różnych trady­ cjach europejskich wyrażenia i życzenia, wypowiadane w trakcie zbiorowego posiłku.6 Zadajmy zatem pytanie, dlaczego siadając do stołu albo na widok jedzących mówi się enjoy your meal, bon appetit, buen provecho, G uten Appetit, smacznego, prijatnogo apetita itp. N a początek wywodu należy przypomnieć sformu­ łowaną przez George’a Fostera (od którego wychodzi Dundes) koncepcję istnienia w m entalności tradycyj­ nej w różnych kulturach europejskich takiej oto „idei ludowej”: przekonania, że w świecie jest tylko ograni­ czona ilość dóbr, z czego wynikała obawa, iż każdy obiekt, który żywi się, wzrasta i rozwija, czyni to n ie­ Ale zgódźmy się, że nie żyjemy już w czasach, do których stosowałyby się takie fo lk ideas. Jaki jest zatem najbardziej współczesny, ch cąc-n iech cąc supernowo­ czesny i ponowoczesny kontekst zwyczaju alpejskiego witania? Jego tłem i sceną są przecież nie tylko Alpy bezlud­ ne, ale w równej mierze Alpy społeczne, cywilizowane, wręcz coraz bardziej ukulturowione. Historii owego odwiecznego procesu nie da się w tym miejscu nawet zarysować, ale przynajmniej uporządkujmy parę oczy­ wistości. Naturalny pejzaż Alp poddany jest od wieków pro­ cesowi przemiany w pejzaż kulturowy. Gdyby pisać h i­ storię ludzkich prac i środków materialnych, którymi przekształcano góry, to za symboliczny początek moż­ na by przyjąć ów sławetny ocet winny, który służył Hannibalowi do kruszenia skał w pochodzie na Italię. W późniejszych epokach byłyby to kilofy i rozliczne in ­ ne narzędzia drążących sztolnie górników kruszco­ wych, alchemików i poszukiwaczy skarbów.7 Chętnie przeczytałbym dzieło, sumujące w antropologiczny sposób wielkie opus późniejszych czasów: udostępnie­ nie gór poprzez sieć dróg z imponującymi tunelami, gi­ gantyczne roboty hydrotechniczne, tworzenie kolosal­ nej infrastruktury narciarskiej i turystycznej, zabezpie­ czeń antylawinowych itd. Kogo mianować symbolicznym patronem tych przedsięwzięć? Dajmy spokój Hannibalowi i jego sło­ niom; Alpy były dla niego tylko przeszkodą, a nie ce­ lem, acz zapiszemy mu na plus, że wybrał sobie na uchronnie kosztem innego, sąsiedniego obiektu, od­ bierając mu tę siłę. Stąd biorą się wierzenia w niepo­ wodzenie siewu wspólnie rozpoczynanego przez dwóch siewców, złego wpływu płodu na niemowlaka w rękach ciężarnej, wspólnie rozpoczynanej kon­ sumpcji. N a tej właśnie zasadzie, powiadają Foster i Dundes, wspólne jedzenie musiało - w przekonaniach tra­ dycyjnych - grozić nierównym korzystaniem z ograni­ czonych dóbr. (Czytelnik, którego nie przekonuje taka teza, niech łaskawie przypomni sobie duży materiał Frazerowski w Złotej gałęzi o magicznych zagrożeniach w trakcie wspólnego jedzenia i sposobach jego unika­ nia). Jednym z nich stała się słowna deklaracja dobrej woli -wypowiedziane głośno życzenie, aby współbie­ siadnikom jedzenie też poszło na zdrowie, tym bardziej obowiązujące gdy jest się niejedzącym - a więc poten­ cjalnie najbardziej zawistnym - świadkiem, np. prze­ chodzącym obok stołu. Takim świadkiem jest - jak zauważa Foster - przejście piękne Cham onix. To zresztą pewnie tylko legenda: dziś przyjmuje się raczej, iż przeprawiał się ze swymi zwierzętami przez Alpy Kotyjskie, chyba poko­ n ując przełęcz pod Petit M ont Cenis, a zresztą jest tych hipotez bodaj około trzydziestki. Może zatem cofnąć się - korzystając z odkrycia sprzed 12 lat na przełęczy ponad doliną Oetztal, na sa­ mej linii austriacko-włoskiej granicy - do epoki brązu i postawić na piedestał owego znakomicie zachowane­ go w lodzie osobnika, który nie wiedzieć po co polazł w wieczny śnieg, na wysokość 3 2 0 0 m? Zadziwiający ten epizod ma zapewne prozaiczne wyjaśnienie: skoro ów Oetzi został tam zabity (a ma ranę w plecach), to pewnie w napadzie - może przy próbie zagrabienia wy­ pasanych tam owiec. Pasterstwo owiec, bieda i rzadkie zaludnienie - h i­ przede wszystkim podający do stołu, czyli w lokalach kelner. To on stanowi zagrożenie, a jednocześnie to je ­ go pozbawiają osoby jedzące magicznych mocy wzro­ stu. Musi mu to zostać wyrównane. Czym? - Napiw­ kiem! Nie przypadkiem w różnych językach słowo to odwołuje się do okoliczności, że za te pieniądze kelner ma sobie kupić coś do picia. Mogą to być, co znamien­ ne, różne płyny: ogólnikowo Trinkgeld, propine, gorgeta, napojnica, niskoalkoholowo pourboire, zgoła bezalko­ holowo na czaj, czajewyje (dieńgi). Proponowany jest napitek, bowiem to właśnie płyny stanowią (co ilu­ struje oddzielnie Dundes) pierwiastek życia. storia ludzkiej penetracji Alp symbolicznie zaczyna się od tych motywów i będzie stać pod ich znakiem aż do współczesnej inwazji masowej turystyki. Pochodzący z biednej tyrolskiej wioski Reinhold Messner powtarza do znudzenia w swej najnowszej książce, zawierającej przemyślenia zrodzone w czasie spotkań z góralami wszystkich kontynentów, że jego dzieciństwo upływa­ ło w warunkach niewiele różniących się od życia Szer­ 172 �Jerzy S. Wasilewski ♦ E T N O L O G W PO DRÓŻY pów, Dardów i Kalaszów - stąd tak dobrze się z nimi porozumiewa. Wszędzie w górach widzi to samo para­ doksalne zjawisko: coraz dalsza eksploracja turystycz­ na, a jednocześnie regres demograficzny i ekologiczny - obniżanie granicy stałego osadnictwa, porzucanie trudnego i ryzykownego pasterstwa, wyludnianie wsi powodowane odpływem do pracy we wchłaniającym wszystkich przemyśle turystycznym.8 Chyba nie zdajemy sobie sprawy, jak wiele zmian jest owocem dopiero ostatniego półwiecza. Jeszcze w 1949 r. wioska Saas Fee, dziś masowo uczęszczany kurort niedaleko Zermatt, była połączona ze światem jedynie ścieżką dla mułów, a jej drewniane domy na przedwojennych zdjęciach naprawdę przypominają Nepal albo Bałkany. Z drugiej strony trzeba też pamię­ tać, na co w tych domach można było - paradoksalnie - natrafić. Opowiadał profesor Dynowski, jak to kie­ dyś, jeszcze przed wojną, wszedł do takiej chaty (trzech groszy byś, synu, za nią nie dał) , z której dochodził mia­ rowy terkot, a w środku brodaty góral na nożnej tokar­ ce wyrabia kółka zębate do zegarków - pewnie na zle­ cenie jakiejś niezbyt renomowanej firmy. Historyka m entalności trzeba by pytać, jakie znaczenie dla naro­ dzin szwajcarskiego zegarmistrzostwa miała prote­ stancka akuratność i szacunek dla czasu u górali oko­ lic Genewy; etnograf doda, że innym owocem tych po­ staw było też koronczarstwo albo wyrób pozytywek idealne zajęcia na długie zimowe miesiące. Powie ktoś, że to anegdoty i jednostkowe przykła­ dy. A le co innego może stwierdzić turysta, któremu jednostkowe spostrzeżenia układają się stale w ten sam wzór: supernowoczesne dodatki na archaicznym podłożu. Przecież nadal spotyka nawet na wysokości u podstaw szczytu - o geologicznych początkach, n a­ stępne o przyrodzie i o żywych istotach, a na samym wierzchołku - najbardziej wzniosły i ogólnikowy. Peł­ na uniwersalność, do tego w czterech językach: po francusku, niemiecku, angielsku i japońsku. Pobyt w górach najwyraźniej wzmaga zapotrzebo­ wanie na mistykę. W idać to zwłaszcza w kurortach po włoskiej stronie Alp, gdzie księgarnie zawalone są lite­ raturą na tem at lokalnych, co bardziej tajem nych ry­ tuałów (przebierańcy, demonologia, karnawał), ale też mistyki Tybetu, hermetycznych mitologii gór - od ezoteryczno-himalaistycznych zainteresowań twórców SS po opracowania na tem at mistycznych krain: Szambhali, Shangri-la i Agarthy. Tam - w księgarniach trzeba więc badać dzisiejszą duchowość, a potem już konstruować nową definicję kultury, która zastąpi sta­ re, Tylora czy Malinowskiego: kultura jest to system sposobów używanych do produkcji, a przede wszyst­ kim sprzedaży i dystrybucji dóbr. Skończyły się czasy kiczowatych posągów świętych, takich jak strasząca wielkością złota Madonna na uczęszczanej przełęczy M onte Moro ponad Macugnagą. Zamiast popularności miejsca to właśnie jego niedostęp­ ność kwalifikuje do wystawienia tu pomnika. W skałach Congo Star, trudnego szczytu wspinaczkowego wznoszą­ cego się ponad M er de Glace, na skraju przepaści stanę­ ła pięciometrowa sylwetka z lśniącej w słońcu nierdzew­ nej stali - rozkrzyżowana postać, puszczająca ręką ni to 3200 m te same co za czasów hom o tyrolensis owce, ty­ le że wszystkie one mają w uszach plastikowe trójkąty identyfikacyjne z kodem kreskowym. Zarządzają tym pewnie wielkie koncerny, D anone czy Bridel, i niedłu­ nowej estetyzacji Alp? Ja zaryzykuję tylko spostrzeże­ nie, że nawet umieszczana w alpejskiej scenerii rekla­ ma (billboardy, plakaty z luksusową biżuterią, zegarka­ mi, słodyczami) powoduje jakieś odwrotne niż to do­ tąd przyjmowano konsekwencje. To nie góry dodają atrakcyjności reklamowanym na ich tle dobrom kon­ sumpcyjnym - to raczej atrakcyjność tych dóbr prze­ nosi się na szczyty, w scenerii których są eksponowane (reklam ow ane na sta cja ch k olejek, wystawiane w sklepach o najlepszej lokalizacji, z górskimi widoka­ mi w tle). Czekolada z regularną piramidą M atterhornu na samolot, ni to ptaka; umieszczono ją w miejscu niedo­ stępnym, a nawet niewidocznym dla nikogo poza za­ awansowanymi wspinaczami (droga T D + ). Jakiego teoretyka ponowoczesności prosić o celną charakterystykę zjawisk, które składają się na proces go przyjdzie dzień, kiedy geostacjonarny satelita b ę­ dzie odczytywał te kody i komputerowo kierował ru­ chem stad. Duchowa kulm inacja procesu kulturowego podbo­ ju środowiska naturalnego to umieszczanie w górach materialnych rekwizytów kultu. Tu zamyka się n aj­ większe koło historii - od liczących 20 tysięcy lat enig­ matycznych znaków w Val Cam onica i tylu innych m iejscach w Alpach, przez kaplice w m iejscach daw­ nych, przedchrześcijańskich kultów i górujące nad do­ linami krzyże, po nowoczesną sztukę na szczytach. D o­ znania duchowe w górach wspomagane były zawsze scenografią religijną - dziś przyjmuje ona coraz czę­ ściej postać pozakonfesyjną, abstrakcyjną. Wzdłuż drogi na szczyt Roterrothorn niedaleko Zermatt stanął ostatnio zespół pięciu takich nowoczesnych quasi-kapliczek - obiektów kontemplacyjnych. N a m etalo­ wych stojakach umieszczono kolorowe szklane tafle, a do nich krótkie natchnione teksty - enigmatyczne, ale w czytelnym, wstępującym porządku: pierwszy, opakowaniu dodaje szlachetności tej bardzo przecież kamienistej i lawiniastej górze, która dzięki niej staje się łatwiejsza do przyswojenia. W szechobecne wize­ runki szw ajcarskich zegarków, nastaw ionych na uśm iechniętą godzinę 10.09, w ielokrotnie na plaka­ tach reklamowych powiększone i przez to bardzo su­ gestywne, jeszcze przydają takim szczytom gracji. Zwłaszcza, gdy są to marki takie jak Breguet, Blancpain czy V acheron-C onstantin (by spośród najbar­ dziej ekskluzywnych wymienić tylko te, które założo­ no w osiemnastym stuleciu; wszak Bregueta nosił Oniegin, aczkolwiek wykonanego jeszcze w Paryżu, 173 �Jerzy S. Wasilewski ♦ E T N O L O G W PO DRÓŻY Przypisy przed przeniesieniem firmy do doliny Joux w szwaj­ carskiej Jurze). Związane z nimi wyobrażenia punktu­ alności, niezawodności i wyrafinowania przenosimy na otaczający pejzaż, oplatając go - niczym szczyt K-2 poręczówkami na słynnym zdjęciu, ilustrującym hasło ekologów „Uwolnić góry” - siatką skojarzeń oswajających, odbierających mu dzikość i nieprzewidywalność. Tylko człowiek z charakterem Diogenesa nie ulegnie presji tych ikon elegancji i nie zauważy, że podnoszą one status przyjeżdżającego, dodają wykwintności całem u pobytowi, więcej - uszlachetniają same Alpy. 1 M. Oelschlager, The Idea o f Wilderness, New Haven 1995 2 W. Windham, A n Account o f the Glaciers or Ice Alps o f Savoy, London 1744 3 4 S. Witkiewicz, N a przełęczy, Warszawa 1891, s. 147 J. S. Wasilewski, Tabu a paradygmaty etnologii, Warszawa 1989 5 G. Hattingh, Najpiękniejsze drogi wspinaczkowe świata, Katowice 6 A. Dundes, Wet and Dry, the Evil Eye. A n Essay in Indo-Europe­ 2000, s. 82 an and Semitic Worldview (w:) Interpreting Folklore, s. 102-105, Bloomington 1980 7 Warto przypomnieć uroczą rozprawkę Jacka Kolbuszewskiego Skarby króla Gregoriusa, Katowice 1971 oraz zbiór studiów Józe­ fa Szaflarskiego Poznanie Tatr, Warszawa 1972. Niedoścignio­ Góry robią się coraz bardziej eleganckie - i tego sa­ mego oczekują od wszystkich tych, którzy w ich oto ­ czeniu się znaleźli. Za pobyt każą płacić nie tylko pla­ stikową kartą, ale też zdawkową m onetą dobrego wy­ chowania. nym w swej erudycji studium postrzegania gór pozostają oczywi­ ście Góry niewzruszone. O różnych wyobrażeniach przyrody w dziejach nowożytnej kultury europejskiej Jacka Woźniakowskie­ go (Warszawa 1974). 8 R. Messner, Bergvoelker. Bilder und Begegnungen, Muenchen 2001 Afganistan. W drodze do Jalalabachu. Fot. A nna Beata Bohdziewicz 174 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3b4b84bb1d0dbc6e2f89323a6be3dcb1.pdf 76f942e8084a8b93ac4672ba62e36902 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3491 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3272 Title A name given to the resource Wegetacyjny sens kolędowania / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.1, s.17-32 Creator An entity primarily responsible for making the resource Domańska-Kubiak, Irena Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Irena Domańska-Kubiak WEGETACYJNY SENS KOLĘDOWANIA I. Wegetacyjny sens chodzenia po kolędzie Wegetacyjno-agrarny ii jednocześnie zaduszkowy sens świąt Bożego Narodzenia zdaje się nie ulegać w ą t ­ pliwości. Udowadniano to wielokrotnie, w s k a z u j ą c na takie elementy, j a k słoma rozścielana na podłodze i sia­ no na stołach i ł a w a c h , obrzucanie się ziarnem, w n o ­ szenie s n o p ó w do izby, c z ę s t o w a n i e b y d ł a resztkami z uczty i o p ł a t k i e m , zawieszanie wiecznie zielonej podlaźniczki, wprowadzanie do izby w o l u l u b konia, sma­ ganie i wreszcie „ z a k l i n a n i e urodzaju" czyli chodzenie po kolędzie. O zaduszkowym charakterze świąt zdaje się ś w i a d ­ czyć palenie ognia, podawanie potraw w i g i l i j n y c h typo­ w y c h dla uczt pogrzebowych i zaduszkowych, zakaz s p r z ą t a n i a ze stołu po kolacji w i g i l i j n e j , zostawianie wolnego miejsca przy stole, zakaz g w a ł t o w n e g o wsta­ wania, siadania itp., zapraszanie p r z o d k ó w na ucztę, w y j ą t k o w a w r ó ż e b n o ś ć dnia wigilijnego — tzn. odpo­ wiednie w r ó ż e n i e o m a ł ż e ń s t w i e , o urodzaju, o pogodzie, o powodzeniu i hodowli. J. St. B y s t r o ń powiedział: „ P r z y p u s z c z a ć należy, że w terminie t y m obchodzono w czasach p o g a ń s k i c h dwa wielkie święta, a mianowicie agrarne, m a j ą c e na celu utrzymanie wegetacji rolnej przez okres zimowy i za­ duszkowe, m a j ą c e z n ó w zadanie n a w i ą z a n i a k o n t a k t u z duszami z m a r ł y c h " . P o w i ą z a n i e tych d w u świąt, a r a ­ czej dwa oblicza jednego ś w i ę t a m a j ą swoje logiczne uzasadnienie. Dusze p r z o d k ó w , k t ó r z y powrócili do zie­ mi, n a b r a ł y z tego powodu charakteru chtonicznego, sta­ ły się opiekunami rolnictwa i dawcami u r o d z a j u . Cała więc o b r z ę d o w o ś ć Bożego Narodzenia została p o d p o r z ą d ­ kowana bardzo w a ż n e m u celowi — zapewnieniu płod­ ności ziemi, z w i e r z ę t o m i ludziom, celowi od k t ó r e g o zawsze zależało istnienie człowieka jako jednostki i j a ­ ko gatunku. Logicznym i z r o z u m i a ł y m jest więc, że ta­ kie znaczenie powinno mieć k o l ę d o w a n i e , oraz chodze­ nie z kozą czy i n n y m i maszkarami. Odbywa się to w okresie 24 X I I — 6 I , z t y m , że najczęściej jed.^e_o t y l k o dnia, n p . w wigilię, drugi dzień świąt Bożego Na­ rodzenia, wigilię Nowego Roku, w; gil:ę Trzech K r i l i lub nawet wtorek zapustny. 1 2 : П. 1. Grupa z kozą, Rudawa, w o j . krakowskie. Maski w y k . 12-letni S. W i ś n i e w s k i 1 �Ś m i e r ć i zmartwychwstanie kozy zdaje się obrazo­ w a ć zamarcie przyrody na zimę i jej p o w r ó t do życia na wiosnę. Można to t r a k t o w a ć z jednej strony jako ujawnienie tajemnicy ż y c i a , a z drugiej jako p r ó b ę pobudzenia przyrody na zasadzie magii „ p o d o b n e czyni podobne". Dużo w y r a ź n i e j w i d a ć to na p r z y k ł a d z i e o b c h o d ó w kukiera w Bułgarii. Kukier ubrany jest w o d w r ó c o n y kożuch, rogi i dzwonki (dotąd tam samo jak koza). O d ­ w r ó c o n y k o ż u c h nosi jako symbol dostatku, rogi — sym­ bol płodności; znaczenie dzwonka będzie w y j a ś n i o n e później. K u k i e r ma ponadto przyczepiony olbrzymi drewniany i czerwony fallus, aby nie było w ą t p l i w o ś c i co do charakteru tej postaci. Symuluje on k o p u l a c j ę z „ b a b ą " , a n a s t ę p n i e „ b a b a " symuluje ciążę i poród, po­ tem kukier zostaje w p r z ę g n i ę t y do radia i orze. Nagle pada i umiera, po p e w n y m czasie wstaje i wszyscy cie­ szą się, ż e ż y j e . Rytualna kopulacja czy t y l k o jej udawanie była uprawiana przez wiele l u d ó w na c a ł y m świecie w celu pobudzania sił przyrody. Mieściła się w k u l t a c h w i e l u bóstw agrarnych, jak Astarte czy Afrodyta. Dodatkowo symulowanie porodu, a zaraz potem o b r z ę d o w a orka miały z m u s i ć ziemię do rodzenia zbo­ ża, tak samo jak kobieta rodzi dziecko. W k o ń c u śmierć i zmartwychwstanie kukiera p o k a z y w a ł y niezmienny po­ r z ą d e k ś w i a t a i budziły n a d z i e j ę , że roślinność z a m a r ł a tylko czasowo. Trudno' chyba o bardziej ewidentne po­ budzenie płodności przyrody. O specyficznym znaczeniu kozy świadczy też ś p i e w a n a podczas o b c h o d ó w pieśń: 5 e I I . 2. Bocian z j a d a j ą c y słomę, co ma z a p e w n i ć urodzaj, Poraj, gm. Gorzkowice, w o j . piotrkowskie K o l ę d o w a n i e bez p r z e b r a ń a t y l k o z g w i a z d ą lub szopką znakomicie omówił Piotr C a r a m a n . P r z y t o c z y ł wiele kolęd ś p i e w a n y c h dla gospodarza, dla gospodyni, panny, wdowy, młodzieńca etc, w k t ó r y c h zawarte jest życzenie wszelkiej p o m y ś l n o ś c i . Szczególnie kolędy skierowane do gospodarza i gospodyni m ó w i ą o p e ł n y c h stodołach, obfitych plonach, r o z m n a ż a n i u się wszystkich z w i e r z ą t . Często o p o w i a d a j ą one o tych p o ż ą d a n y c h w y ­ darzeniach w trybie dokonanym, że zboże już zwiezio­ ne, a k o b y ł k a porodziła p a r ę ź r e b i ą t etc. . Ciekawe jest, że w t y m okresie wszystkie z w i e r z ę t a gospodarskie m o ­ gą być w ciąży, a więc życzenie, aby rodziły bliźnięta jest j a k najbardziej na czasie. Można więc t r a k t o w a ć te k o l ę d y jako zaklinanie urodzaju. Inaczej w y r a ż a j ą te same treści k o l ę d n i c y chodzący z maszkarami: kozą, turoniem, niedźwiedziem, żura­ wiem, bocianem, koniem czy kogutem. Odmian tego „ c h o d z e n i a " jest wiele, m o ż e naraz w y s t ę p o w a ć jedno z w i e r z ę lub k i l k a z nich w dowolnych połączeniach, z t y m , że koza i t u r o ń nigdy nie w y s t ę p u j ą razem, a zda­ je się, że koza jest późniejszym wcieleniem turonia. Wanto podkreślić, ż e wszystkie wymienione z w i e r z ę t a są w wierzeniach tak czy inaczej z w i ą z a n e z p ł o d n o ś ­ cią, a część z nich (niedźwiedź, kogut, koza) powraca z n ó w na obchód c h a ł u p na Wielkanoc, święto k t ó r e od dawna rozszyfrowano jako ś w i ę t o wiosny, b u d z ą c e g o się życia. O b c h ó d z kozą i turoniem różni się od pozostałych akcją o niezmiennym scenariuszu i niepowtarzalnym powinszowaniem. Koza (turoń) prowadzona przez dzia­ da lub żyda c h w i l ę podskakuje, beczy, tańczy, potem pada i leży m a r t w a . Przez j a k i ś czas dziad lamentuje, p r ó b u j e ją podnieść, coś tam odczynia i czaruje. W k o ń ­ cu udaje m u się (lub innej dodatkowej osobie, np. le­ karzowi czy cyganowi) w s k r z e s i ć kozę. Wtedy wybucha ogólna radość. Koza t a ń c z y , bodzie dziewuchy, a dziad u d a j ą c , że ją łapie lub szuka, podszczypuje co ł a d n i e j ­ sze. 3 1 18 Gdzie koza chodzi, tam ż y t o rodzi, gdzie koza rogiem, tam żyto brogliem, gdz'e koza s t o p ą , t a m żyto k o p ą , gdzie koza chwastem, tam żyto mostem. Chciał strzelec z w a b i ć , i kozę zabić. Co robisz? Zgroza, niech żyje k o z a . P o d o b n ą k o l ę d ę ś p i e w a się t y l k o o turoniu: Gdzie t u r o ń chodzi, tam się żyto rodzi. Gdzie jego stopy, tam b ę d ą k o p y . Z płodnością kojarzy się t a k ż e k o s m a t o ś ć i to nie tylko w postaci o d w r ó c o n e g o k o ż u c h a , ale też słomy czy grochowin. O ile o w r ó c o n y do g ó r y w ł o s i e m k o ż u c h jest zjawiskiem w literaturze znanym i interpretowa­ n y m , o tyle na słomę nie z w r ó c o n o dotąd baczniejszej uwagi. Chcę więc p r z y t o c z y ć k i l k a jej z a s t o s o w a ń w samym święcie Bożego Narodzenia. S ł o m a w y s t ę p u j e t u 7 8 Tabl. A I . Słoma początkowo I t . Słoma potom na stole pod obrusom 9 — obwiązywana wokół drzew owocowych — wtykana w polo — wynoszona do obory — owijana wokół bezpłodnej kobioty — palona jako ,,diod" " — lub duch zmarłych dziadów — smag&nio biczom zo słomy— wróżby małżeńskie — wróżby o urodzaju — nie wolno jej sprzątać przez określony czas — spanio na rozścielonej na pod­ łodze ełomio w noc wigilijną — palona i popiół wysypany na warzywa — dawana k u r o m 16 10 na podłodze wokół nóg s t o ł u wrzucona za tragarz 17 11 ' 12 i i 3 1 lub za obraz ś w i ę t y ' brana na p a s t e r k ę w postaci spódnicy, rękawów, pasa w ubio-J rze kolędników' j 14 5 18 19 2 21 2 23 24 25 26 27 28 �niejako w p o d w ó j n e j roli. Najpierw uczestniczy w ko­ lacji w i g i l i j n e j lub pasterce i dopiero u ś w i ę c o n a w ten sposób u ż y w a n a jest do r ó ż n y c h p r a k t y k magicznych. Obrazuje to tabelka A . Odpowiednie l i n i j k i r u b r y k i I I nie o d p o w i a d a j ą l i n i j k o m r u b r y k i I , gdyż s ł o m a w z i ę t a z I może służyć do wielu p r a k t y k z I I . Wszystkie p r a k t y k i typu: wynoszenie słomy w pole, do obory, owijanie w o k ó ł drzew owocowych, czy bezpłodnej kobiety z a p e w n i a ł y płodność w y m i e n i o n y m osobom i przedmiotom poprzez kontakt ze słomą. Moż­ na ją więc t r a k t o w a ć jako n o ś n i k tej własności. Zakaz s p r z ą t a n i a i spanie na słomie rozścielonej na p o d ł o d z e ma p r z y n i e ś ć szczęście. W biczowaniu p o w r ó s ł e m cho­ dzi pewnie raczej o s a m ą ideę smagania, k t ó r ą znamy jako p r z y n o s z ą c ą dostatek chociażby ze Ś w i ą t Wielka­ nocnych, ale kontakt ze słomą też ma z p e w n o ś c i ą swo­ je znaczenie. Na związek siomy z duszami z m a r ł y c h zdaje się też w s k a z y w a ć fakt, że na s ł o m i e k ł a d z i e się k o n a j ą c e ­ go, aby przyśpieszyć jego śmierć . Ma więc słoma te same p o w i ą z a n i a co święto Bożego Narodzenia, z m a g i ą a g r a r n ą i z duszami z m a r ł y c h . Jest to o tyle istotne, że słoma w y s t ę p u j e jako element stroju większości k o l ę d ­ n i k ó w , w postaci p o w r ó s ł a , s k r ę c o n y c h r o ż k ó w (koza), spiczastej czapki, bicza, spódnicy, czy też po prostu jest o k r ę c o n a w o k ó ł ramion. R ó w n i e ż kożuch pojawia się na k o l ę d n i k a c h , s p o w i ­ ja całą p o s t a ć (koza, ińediwiedź, koń) czy też tworzy tylko m a s k ę na twarz (dziad). K o ż u c h w y s t ę p u j e w w i e ­ l u o b r z ę d a c h jako symbol dostatku, np. podczas wese­ la, gdy sadza się p a n n ę m ł o d ą na dzieży p r z y k r y t e j owczą s k ó r ą , czy przy narodzinach, gdy k ł a d z i e się noworodka na o d w r ó c o n y m k o ż u c h u . K o ż u c h przyno­ si też szczęście i bogactwo, kryje bowiem złodzieja w jego łupieskich wyprawach . Podobne znaczenie ma szeroko pojęta k o s m a t o ś ć : „ G d y ciało włos obfity pokrywa, m ó w i ą , że to oznacza bogactwo (powszechne). U dziewcząt m ł o d y c h ręce po­ rośnięte włosem w r ó ż ą i m w przyszłości bogactwo ( L w ó w ) " . Odnosi się to r ó w n i e ż do z w i e r z ą t : „Do k r o ­ w y m a j ą c e j sierść k u d ł a t ą , czarownice czują w s t r ę t i mleka jej nie o d b i e r a j ą " . Spowicie więc prawie wszy­ stkich postaci k o l ę d n i c z y c h w o d w r ó c o n y k o ż u c h ma swoje g ł ę b o k i e uzasadnienie, przynosi bowiem dostatek. K o l e j n y m elementem p o t w i e r d z a j ą c y m płodność iow y charakter maszkar są tak zwane przeze mnie „figle". 10 3 1 a 2 33 . Palenie słomy jako „ d i e d a " lub „ r o d i c z y w pomerł y c h " wskazuje na jej z w i ą z e k z duchami z m a r ł y c h , którzy są przecież obecni na W i g i l i i i którzy też po­ w o d u j ą , że w r ó ż y się tego dnia, bowiem znają prze­ szłość i przyszłość. W e g e t a c y j n o - p l o d n o ś c i o w y charakter słomy potwier­ dzi chyba wierzenie, że w k a ż d y m w ę ź l e pokutuje d u ­ sza, szczególnie w p o w r ó s ł a c h . „ Z w i ą z a n e g o powrósła nie w o l n o palić, ani na gnój w y r z u c a ć bo we w ę ź l e po­ kutuje dusza, należy tedy najpierw węzeł rozwiązać i duszyczkę u w o l n i ć " . 2B T 34 35 �I I . 4. Maski, Dziady i Szlachcice, Chodzi t u o różne formy zaczepiania dziewcząt, a nawet i z a m ę ż n y c h kobiet, w y k o n y w a n e zresztą t y l k o przez wymienione maszkaTy^zwierzęta lub dziada. Rzadziej spotyka się s y m u l a c j ę k o p u l a c j i , częściej r ó ż n e bodzenia, podszczypywania, poklepywania, p o c a ł u n k i , go­ n i t w y , przewracania etc. Wydaje się, że ten drugi r o ­ 3e Laliki dzaj czynności zastąpił zbyt drastyczne udawanie sto­ sunku seksualnego, kiedy zaczęło ono w k o ń c u razić społeczność wiejską. Zbierzmy teraz w y m i e n i o n e elementy ś w i a d c z ą c e o p ł o d n o ś c i o w y m charakterze k o l ę d n i k ó w . K r y t e r i u m w y ­ boru b y ł a ich p o w t a r z a l n o ś ć oraz w y r a ź n i e o k r e ś l o n e ТаЫ. В kożuch 37 słoma +" 4_49 44 + 50 koza + turoń _l_ за dziad + 39 + 45 40 + 46 żyd + koń + *' niedźwiedź + * chodzi tu o rymowane życzenia 20 42 dzwonek + +* + 7 *ł śmierć i o ż y - powinszowa­ wienio nie* 5S + 62 5 4 +» + 63 53 + 60 + " + + + 5S +" + figle 51 - urodzaju i rozmnażania się zwierząt oraz licznych dzieci. + - + 61 - + 65 �П. 5. Scena przed c h a ł u p ą , L a l i k i znaczenie. Dzielą się one na dwie kategorie: czynności i rekwizyty. Jeśli chodzi o w y b ó r postaci to są to te, o k t ó r y c h m i a ł a m n a j w i ę k s z ą ilość informacji. Dzwonek wymieniony w tej tabeli w y s t ę p u j e jako element stroju tak często, że nie sposób go p o m i n ą ć . Jest zawieszony kozie na rogach lub pod b r o d ą , u r ę k i lub pasa dziada oraz na ogonie konia. Na związek dzwonka z płodnością wskazuje k i l k a n a s t ę p u j ą c y c h i n ­ formacji: b u r z ę odganiano biciem w dzwony r a t u j ą c t y m zbiory, „jeżeli głos d z w o n ó w dobrze słyszeć m o ż ­ na, to będzie w i e l k i deszcz" , w W i e l k i Czwartek, i W i e l k ą Sobotę gdy d z w o n i ą na „ G l o r i a " t r z ę s ą drze­ w a m i owocowymi aby obficiej r o d z i ł y " , w Wigilię „gdy się północ zbliża wychodzą dziewki z konewkami do pobliskiej rzeki i czekają dopóki nie usłyszą bicia d z w o n ó w . Wtedy biorą p r ę d k o wodę, śpieszą do d o m ó w , k r o p i ą w o d ą ś p i ą c y c h i s t a w i a j ą ją na ł a ń c u c h y , k ł a ­ dąc do niej srebro lub złoto. W tej Wodzie m u s z ą się wszyscy myć przez całe święta, aby b y l i czystymi jak ten p i e n i ą d z " . Wynika z tego, że głos d z w o n ó w po­ maga zdobyć dostatek, zapewnia powodzenie. Dzwony c h r o n i ą też m a ł e dzieci przed istotami m o g ą c y m i je 6e 67 e s e o p o r w a ć . Mają też związek ze ś w i a t e m z m a r ł y c h , gdyż podobnie jak słoma i kożuch, ich głos przyśpiesza sko­ nanie . Dzwony s p e ł n i a j ą jeszcze j e d n ą w a ż n ą rolę, bowiem „jeżeli wąż siedem lat d z w o n ó w nie słyszy to zamieni się w s m o k a " , a smok jest już gadem wysoce szkod­ l i w y m , podczas gdy wąż jest zwierzęciem p o ż y t e c z n y m , z a p e w n i a j ą c y m bogactwo, w r ę c z hodowanym w zagro­ dzie . A więc dzwony c h r o n i ą przed smokiem i jedno­ cześnie p o ś r e d n i o , bo przez węże, p r z y n o s z ą dostatek. O t y m , j a k ą w a g ę p r z y w i ą z y w a n o do pojawienia się k o l ę d n i k ó w i że traktowano ich jako m a j ą c y c h zapew­ nić urodzaj, niech ś w i a d c z ą poniższe cytaty: „gospodarz, k t ó r e g o c h a t ę , choćby t y l k o przez p o m y ł k ę pominęli, u w a ż a ł b y się za wielce obrażonego i dlatego się to nie wydarza" . „Jeżeli do wsi przyszli k o l ę d n i c y w Boże Narodze­ nie, to nie mógł u d e r z y ć w n i ą p i o r u n " . „ Z j a w i e n i e się „ c y g a n ó w " z n i e d ź w i e d z i e m w r ó ż y liczne wesela" . „ T a m gdzie gwiazdory chodzą zło ucieka, a w s t ę p uzyskuje d o b r o " . 70 71 72 73 7 4 75 76 21 T �drugiej części widowiska. Np. w i a d o m o ś ć o narodzeniu Jezusa p r z y n o s z ą Trzej K r ó l o w i e . Jest to jednak" dla dalszych r o z w a ż a ń nieistotne. Postacie, k t ó r e w y s t ę p u j ą w k a ż d y m t e k ś c i e i najczęściej w y s t a r c z a j ą do z a w i ą ­ zania akcji to: — Herod, marszałek (feldmarszałek), żoł­ nierz (sługa), żyd, diabeł, śmierć i dodatkowo anioł, Trzej Królowie. Poza n i m i w y s t ę p u j ą sporadycznie inne osoby, j a k kozak czy policjant. Dla dalszych r o z w a ż a ń n a j w a ż n i e j s z e tu b ę d ą : żyd, diabeł i Herod. Pochodzenie p r z e d s t a w i e ń typu herodów n i e jest l u ­ dowe, ani nawet polskie. Wiadomo, że na Zachodzie Europy misteria o B o ż y m Narodzeniu grywano już w X I w. (Dimoges, Oxford). Odnaleziono też trzynasto­ wieczny tekst z Rouen p r z e d s t a w i a j ą c y a d o r a c j ę M a r i i z D z i e c i ą t k i e m . W Polsce takie misteria były przed­ stawiane prawdopodobnie w X I V i X V w i e k u ' . Zacho­ w a ł y się ł a c i ń s k i e teksty z X V I I w., np. „Dialogus brevis pro festo nativitatis Domini Nostri Jezu Christi", k t ó r y zawiera trzy sceny: 77 8 I . śpiących pasterzy budzi śpiew Anioła, są p r z e r a ż e ­ ni. Anioł mów ; i m o narodzeniu Jezusa, postana­ w i a j ą więc zanieść m u dary. W ę d r ó w k a , adoracja dzieciątka. I I . Herod wyrzeka na niepokoje w s t r z ą s a j ą c e krajem. P o j a w i a j ą się Trzej K r ó l o w i e z pytaniem, gdzie jest nowo narodzony K r ó l . Herod nie wie, więc pyta o to d w ó c h r a b i n ó w . Jeden z nich wskazuje na Be­ tleem. K r ó l o w i e o d c h o d z ą zaproszeni przez Heroda, aby w s t ą p i l i w drodze powrotnej. Po ich odejściu Herod m ó w i , że szykuje Dziecięciu zagładę. I I I . Maria m a r t w i się, że nie ma czym o k r y ć Dziecka. Józef podaje jej s k ó r ę b a r a n i ą . Przyjazd Trzech Króli, adoracja Jezusa. Anioł zabrania Trzem K r ó ­ l o m jechać do Heroda. Odjazd Trzech Króli Plan tego przedstawienia jest zbieżny ze znanymi l u ­ dowymi herodami. Przedstawienia te d a w a ł y w X V I I w . zorganizowane kompanie s t u d e n t ó w , t ł u m a c z ą c jednak teksty ł a c i ń s k i e na polskie. Nie były to t y l k o herody, w samym okresie Bożego Narodzenia wystawiano p r ó c z nich t a k ż e sceny pasterskie (jw.) oraz scenę poszuki­ wania noclegu przez Józefa i M a r i ę i scenę Zwiastowa­ nia oraz adoracji Dzieciątka przez Trzech Króli, paste­ rzy a nawet postacie alegoryczne j a k Рож, Justicia, Ve­ ritas e t c . Wśród t e k s t ó w zapisanych na wsi, od polowy X I X w. po dziś, s ą takie sceny j a k : — Pasterka, Herody, Po­ szukiwanie noclegu, Rajskie widowisko czyli historia wygnania z raju Adama i Ewy, Abraham i Izaak, Ado­ racja Dzieciątka. Scena o A b r a h a m i e i Izaaku była jeszcze na prze­ ł o m i e w i e k ó w wystawiana na Boże C i a ł o . Później w i ­ docznie została przeniesiona. Na genezę teatru ludowego z w r ó c o n o już dawno u w a g ę i nie ma potrzeby p o w t a r z a ć tego wywodu. Do­ statecznie szeroko pisali o t y m B y s t r o ń i Fischer . W dalszym ciągu r o z w a ż a ń będę s t a r a ł a się u d o w o d n i ć , że przedstawienia te — m i m o obcego pochodzenia — we­ szły w s t r u k t u r ę o b r z ę d u Bożego Narodzenia i n a b r a ł y cech wegetacyjno-agrarnych w takiej postaci, j a k m o ż ­ na to z a o b s e r w o w a ć na p r z y k ł a d z i e k o l ę d o w a n i a . Spo­ śród w i e l u scen w y b r a ł a m do tych p o r ó w n a ń herody, p o n i e w a ż w y s t ę p u j ą najczęściej i w dużej liczbie w a ­ riantów. W z i ę ł a m pod u w a g ę r ó w n i e ż teksty przezna­ czone do szopek, p o n i e w a ż tok akcji ani postacie nie różnią się specjalnie od t e k s t ó w przewidzianych dla ak­ t o r ó w . Jak wiadomo, w szopkach oprócz herodów wy­ s t ę p u j e olbrzymia ilość ś m i e s z n y c h scen i n t e r m e d y j nych, k t ó r y c h j a k o ś ć zależała w dużej mierze od i n ­ wencji kolejnych r e ż y s e r ó w widowisk. 1 I I . 6. Kusaki z n i e d ź w i e d z i e m , J e d l i ń s k , w o j . radomskie I I . Herody Herody wystawiano „od Szczepana do Gromnic" czyli między 26 X I I a 2 I I . Jest to okres częściowo po­ k r y w a j ą c y się z okresem chodzenia k o l ę d n i k ó w . Herody r ó w n i e ż mogły być pokazywane tylko jednego dnia, np. w dniu św. Szczepana (26.XII) lub Trzech K r ó l i (6.1). Ś w i ę t o M a t k i Boskiej Gromnicznej (2.11) jest dniem z a m y k a j ą c y m ostatecznie okres o b r z ę d o w y Bożego N a ­ rodzenia. Tego dnia np. wyrzuca się c h o i n k ę lub podłaźniczkę czy wynosi snop z izby, o ile k t o ś już tego nie zrobił na Trzech Króli. Z powyższego w y n i k a więc, że herody w y s t ę p u j ą tylko w ściśle o k r e ś l o n y m okresie o b r z ę d o w y m . Podobnie j a k w przypadku k o l ę d n i k ó w biorą w nich udział t y l k o mężczyźni, nawet tam, gdzie w y s t ę p u j ą role kobiece, jak Ewa czy Królowa. Prawie we wszystkich znanych m i tekstach herodów w y s t ę p u j e o k r e ś l o n y plan akcji: —• marszałek zapowiada Heroda —' Herod wchodzi i przedstawia się — w i a d o m o ś ć o narodzeniu Jezusa — nowego k r ó l a — Herod w z y w a żyda, aby w swoich księgach znalazł potwierdzenie tej nowiny i określił miejsce narodzenia Chrystusa. Żyd stroi sobie ż a r t y . —• Herod wydaje rozkaz zabicia wszystkich dzieci w Betleem — marszałek przynosi Herodowi u c i ę t ą głowę jego w ł a s ­ nego syna, na dowód, że rozkaz wykonano d o k ł a d n i e — Herod biada nad sobą, pojawia się ś m i e r ć , k t ó r ą Herod p r ó b u j e p r z e k u p i ć — ś m i e r ć Heroda, k ł ó t n i a diabła ze śmiercią o duszę króla. Jest to oczywiście plan bardzo ogólny. Ma on w i e l e odmian, w k t ó r y c h w y s t ę p u j ą dodatkowe postacie lub też t r o c h ę inna jest kolejność w y d a r z e ń , zwłaszcza w 22 80 8 1 8 2 85 �P r z e j d ź m y już do poszukiwanych e l e m e n t ó w m a j ą ­ cych świadczyć o agrarnymi charakterze widowiska. A więc, po pierwsze, kożuch o d w r ó c o n y w e ł n ą do góry. W herodach, noszą go żyd oraz diabeł. Zyd „ w y s t ę p o w a ł zawsze w masce z owczej skóry, poczernionej w ę g l e m , z doczepioną l n i a n ą b r o d ą . Na siebie w d z i e w a ł stare podarte palto, a najczęściej kożuch w y w r ó c o n y w e ł n ą do góry, pod k t ó r y w k ł a d a ł na plecy k ł ą b szmat i m i ­ tujący g a r b " . Diabeł w y s t ę p o w a ł w czarnym k o ż u c h u , masce z barana lub czarnej (czerwonej) materii. W r ę ­ ku t r z y m a ł w i d ł y oplecione ł a ń c u c h e m , lub m i a ł „czar­ ny obcisły kostium, b a r a n i ą czapę z rogami, żelazne widły i ł a ń c u c h , ogon nabity s z p i l k a m i " . Spowija więc kożuch całą postać lub tylko głowę. N a s t ę p n y z wybranych e l e m e n t ó w — s ł o m ę — od­ naleźć m o ż n a tylko na żydzie. Jest on przepasany sple­ cionym ze s ł o m y p o w r ó s ł e m . Za to z dzwonkiem jest mniej kłopotów, nosi go diabeł na k o ń c u ogona , poza t y m pojawia się dzwo­ nek w ręce anioła, Heroda lub marszałka i służy do w y w o ł y w a n i a postaci zza sceny. Można by t ł u m a c z y ć tu obecność dzwonka czysto funkcjonalnie, ale funkcjo­ nalnie m o ż n a też twierdzić, że ł a t w i e j jest w y w o ł y w a ć sługę czy żołnierza k l a ś n i ę c i e m w dłonie. Poza t y m w sytuacji gdy z a r ó w n o aktorzy jak i widzowie znają przedstawienie od dziecka, nie wydaje się uzasadniona konieczność dodatkowego w y w o ł y w a n i a aktorów zza sceny. Nasuwa się więc wniosek, że chodzi t u raczej o dźwięk dzwonu, k t ó r y może s p r o w a d z i ć p o m y ś l n o ś ć . 84 85 86 87 88 89 N a s t ę p n a pozycja — powinszowania czyli r y m o w a ­ ne życzenia urodzaju i płodności. S k ł a d a je żyd: „ J e ­ stem ja Żyd Angiel, mam ja dwa kogutki, handluje ja piwem, handluje ja w ó d k i m . Na wszystkie słabości jak kto zachoruje to go wyreperuje. Żeby w a m się k r o w y cieliły, żeby się świnie prosiły, żeby k u r y po dwa jaja n o s i ł y " . Poza t y m w k i l k u tekstach cały zespół w y ­ chodząc ś p i e w a życzenia zamiast k o l ę d y , пр.: „za ko­ lędę dziękujemy, zdrowia, szczęścia wam życzymy. A b y ś c i e tu długo żyli a po śmierci się cieszyli ze ś w i ę ­ t y m i " , lub: eo e l „Gaj, gaj zieleni się t r a w k a , tam pasterze p a s ą owce, jedzą k a s z ę z garnka. Jak nam nic nie dacie c h w a ł y nie uznacie, wszystkie garnki p o t ł u c z e m y , p a ń s k i e dzieci zabierzemy ile ich tu macie" ° . 2 Warto zwrócić u w a g ę na drugi tekst. Jest t u bo­ w i e m zawarta groźba o d w r ó c e n i a życzenia w w y p a d k u nieotrzymania datku. Jest to sankcja stosowana często przez k o l ę d n i k ó w , пр.: „•siwy, bury żeby wam w dzieże n a r o b i ł y kury, a pies ogon wraził żeby wam się chlib nie d a r z y ł " . ш Pozostały jeszcze do o m ó w i e n i a dwa elementy magii wegetacyjnej — figle oraz śmierć i ożywienie. Figlami popisują się żyd i diabeł. Diabeł kusi żyda: „ty, idź do dziewek (...) potem żyd umizga się do dziewek, c a ł u j e I I . 7. Scena na drodze, L a l i k i 23 �4 je k l u j ą c b r o d ą zrobioną ze s k ó r k i jeża" ° . „Zyd p o p ę ­ dza kozę k a ń c z u g i e m w s t r o n ę dziewcząt żeby je bodła, a sam się do nich zaleca i dogaduje. Koza niby to ucie­ ka, żyd jej szuka w ś r ó d d z i e w c z ą t podnosząc batem i m s p ó d n i c e i wśród wesołego gwaru, pisku i zamieszania, u d a j ą c , że je m y l i z kozą, bada czy dobry towar, szczy­ piąc za p o ś l a d k i " ° . 5 Oczywiście nie jest przypadkiem, że zaobserwowane w k o l ę d n i k a c h elementy p o d k r e ś l a j ą c e ich agrarny cha­ rakter p o w t a r z a j ą się w herodach w takich postaciach jak żyd czy diabeł. B ę d z i e o t y m mowa dalej. Na razie p o w r ó ć m y do sceny śmierci i zmartwychwstania przed­ stawianej przez j a k ą ś m a s z k a r ę . Otóż istnieją herod-/, do k t ó r y c h w y o b r a ź n i a ludowa d o d a ł a k o r ę , oczywiście kozą przyprowadza żyd, zdycha ona i ożywa. „Między żołnierzy wchodzi Żyd z kozą swe poczciwe B y d l ę . Żołnierze (śpiewają): zachwalając roku, z okolic Zborowa. Zyd t a ń c z y i śpiewa, nagle ko­ za zdycha. „ K o z a k : Żydzie, koza zdechła! Żydzie, koza zdechła. Żyd: Moja koza nie żyje. A c h m ó j Boże! A n i ka­ w a ł k a ducha, ktoby m i o d r a t o w a ł kozę? U ł a n : Idź do. pana Firszta Ż y d : Gdzie jest pan Firszt? Firszt: Ja jestem pan Firszt. Z a p ł a ć m i . Żyd: Nie m a m pieniędzy. Firszt: Idź sobie pożyczyć, albo w y p r o s i ć (Żyd zbiera ze s k a r b o n k ą na odratowanie kozy. Koza wstaje, ponownie straszy w i d z ó w ) . U ł a n : J u ż koza odżyła. Teraz sobie Ż y d z i e potancuj z kozą. (Żyd tańczy z kozą i c h ó r e m ś p i e w a j ą " ° . P o m y s ł zbierania od widzów d a t k ó w , w charakterze odszkodowania za ś m i e r ć kozy czy innej postaci pocho­ dzi wprost od k o l ę d n i k ó w . Zbierzmy w t a b e l ę to co zostało powiedziane. Wydaje m i się, że puste miejsca w tej tabelce dało by się z ł a t w o ś c i ą zapełnić, gdyby większość badaczy nie o g r a n i c z a ł a się do zapisu tekstu, ale podała chociaż­ by jeszcze opis strojów. Z tabeli tej w i d a ć , że te same elementy, k t ó r e w k o l ę d n i k a c h w y s t ę p u j ą nagminnie, w herodach znaleźć m o ż n a pojedynczo. Nie należy bo­ w i e m z a p o m i n a ć , że wymienione w tabeli С postacie to zaledwie połowa zespołu herodów, podczas gdy po­ stacie w tabeli В s t a n o w i ą trzon zespołu k o l ę d n i k ó w i wszyscy inni t w o r z ą dla nich tylko o p r a w ę . Ta stosun­ kowo m a ł a ilość e l e m e n t ó w magii wegetacyjnej odna­ lezionych w herodach ś w i a d c z y o przechodzeniu tychże e l e m e n t ó w z p r z e d s t a w i e ń s t a r j c h na nowe. Ma t u r ó w ­ nież znaczenie brak opisów p r z e d s t a w i e ń , s t r o j ó w i rek7 08 Jechali strzelce przez łyso górkie, spotkali kózkę, z ł a m a l i nóżkie. (koza pada) Stawaj koza, na nogi, piece pani pierogi, a jak bedo pszeniczne, to dla kózki użyćne. (koza wstaje i kręci się wokół, p o s t u k u j ą c do t a k t u d r ą ż k i e m , z a k o ń c z o n y m w y s t r u g a n ą z drzewa g ł o w ą ) " . Tekst ten pochodzi z Mazowsza. W tej samej pracy autor podaje inną w e r s j ę tej sceny p o c h o d z ą c ą z s ą ­ siedniej wsi. Jest to wersja rozbudowana, w k t ó r e j żyd lamentuje nad śmiercią kozy, a później zbiera w y n a ­ grodzenie, aby koza w s t a ł a . D r u g i tekst pochodzi z 1912 De I I . 8. Zyd, Czajki, gm. Sokoły, w o j . ł o m ż y ń s k i e . M a s k ę w y k . M . Czajkowski, lat 16. I I . 9. Chodzenie dziem, Moszczenica W y ż n a k. Nowego Sącza z niedźwie­ �I i . 10. Maska diabła, w y k . 17-letni S. Maziurczyk, S ł c d k ó w , gm. K r a ś n i k , w o j . lubelskie Tabl. С kożuch słoma 1 ; 100 Żyd diabeł ł- wionie powinszowa­ J 1 :• + w i z y t ó w przy podanych tekstach. Sądzę, że są to b r a k i jeszcze do u z u p e ł n i e n i a d r o s ą b a d a ń terenowych. I I I . Specyfika niektórych postaci O p o k r e w i e ń s t w i e herodów z k o l ę d n i k a m i świadczy r ó w n i e ż zbieżność n i e k t ó r y c h postaci, a to przede wszy­ s t k i m dziada i żyda oraz kozy i diabla. Zacznijmy od dziada i żyda, obie te postacie są tak samo ubrane w o d w r ó c o n e w e ł n ą do góry kożuchy, p r z e w i ą z a n e s ł o m i a n y m p o w r ó s ł e m , z dzwonkiem u pa­ sa i garbem na plecach. Obaj też p r o w a d z ą kozę, s k ł a ­ dają powinszowania urodzaju, zbierają datki, u p r a w i a j ą figle kłując dziewuchy s k ó r k ą jeża, z k t ó r e j m a j ą po­ robione brody. Co więcej, często z k o l ę d n i k a m i przy­ chodzi żyd, a w ś r ó d herodów pojawia się dziad. W y d a ­ je się, że żyd różni się od dziada tvlko sposobem m ó ­ wienia, ma w i ę k s z e możliwości figlowania, improwizo­ figlo nie _|_ 1 0 3 _|_ 106 _|_ 107 9 9 śmierć i ożyJ + -i-' " Herod łoza dz\vo.nck i i _j_ 103 - _:_i04 — — 108 wania, rozśmieszania p u b l i c z n o ś c i . Widać więc, że w tych postaciach koncentruje się wszystko, co zostało wcześniej wymieniane jako elementy m a g i i wegetacyj­ nej. O specyficznym charakterze żyda ś w i a d c z y jeszcze jego u ł o m n o ś ć . Otóż oprócz g a r b u żyd w herodach z re­ guły jest k u l a w y : „ m n i e go w i l k ścigał na takie grapy, ja się go p s i e w r ó c i ł i n o g ę w y k r ó c i ł {idzie k u l e j ą c ) " . 1 0 9 „Aj, waj, bolom mnie nogi ale jakie w y tu macie wysokie progi" 1 1 0 „Nu jakie t u u was wysokie progi p o ł a m a ł b y m r ę c e , ach a nogi" 1 1 1 „Takie macie wysokie progi, że chciałem p o ł a m a ć wszystkie cztery n o g i " Herod: „no idzie Żyd. Przez te wszystkie k r ó l e w s k i e progi p o ł a m a ł b y sobie n o g i " 1 1 2 1 1 3 Żyd: ,,Ny, ja go iś przez takie okropne góry, z marco­ wy góry przez babie g ó r y , z babie góry przez jas- 25 r �П. 11. 2yd, w y k . L . Kubaszezyk, K o n i a k ó w , gm. Istebna, w o j . bielskie. I I . 12. Koza, L u b i n skopodlaskie, w y k . przed w o j n ą (Muzeum w B i a ł y m s t o k u ) kiniowej góry mnie go w i l k i ścigać, jak się go prze­ w r ó c i ć , ja gio n o g ę u k r ó c i ć " Żyd: w c h o d z ą c p r z e w r a c a ł s i ę na progu a n a s t ę p n i e pod­ n o s i ł i krzyczał: „Aj, w a j , przez te wasze wysokie progi p o ł a m a ł b y m ręce i nogi" Podobnie zachowuje się w herodach dziad: „ w c h o ­ dzi dziad, potyka się i p r z e w r a c a j ą c m ó w i : za wysokie macie p r o g i na te moje stare n o g i " . 1 1 1 1 1 5 1 1 6 W t e k ś c i e można znaleźć r ó w n i e ż w z m i a n k ę o gar­ bie żyda: „szedłem przez ulice, s p o t k a ł y minie dwie pan­ nice; n a b i ł y mnie te garbice" . „ M a r s z a ł e k : Ż y d z i e mas j a k i ś garb! 1 1 7 Ż y d : To go je m ó j . Jak my go przechodzili bez Borow i c k i tam b y w a ł o bardzo śliski. Jak my s i ę w t e n ­ czas p r z e k o p y r t o w a l i , wtedy nam się garby potworzowali" . l l s Z p o w y ż s z e g o w i d a ć w y r a ź n i e , że żyd i dziad są garbaci i k u l a w i i że te ich u ł o m n o ś c i p o d k r e ś l a s i ę . S t ą d wiadomo, że u ł o m n o ś ć (szczególnie k u l a w o ś ć ) jest w ł a s n o ś c i ą postaci c h t o n i c z n y c h . Wszystko razem wskazuje na w y j ą t k o w o ś ć tych postaci; skumulowanie e l e m e n t ó w magii płodnościowej plus w y r a ź n a chtoniczność kreuje żyda na d a w c ę urodzaju. ш 120 I rzeczywiście, w wierzeniach żyd pojawia się jako nosiciel szczęścia i bogactwa, np. spotkanie Ż y d a w wigilię Boże Narodzenia wróży powodzenie przez cały rok Sądzę, że dziś dojdziemy już, k t ó r a z postaci — dziad czy żyd — była wcześniejsza. Można przyjąć, że r o d o w ó d dziada jest jeszcze p o g a ń s k i i że to on dał wzór do stworzenia żyda, postaci barwniejszej, ciekaw­ szej, zabawniejszej i oo w a ż n e , znanej c h ł o p u z życia 26 I Kościelny, w o j . b i a l ­ codziennego. Ale są to już czyste spekulacje m y ś l o w e , k t ó r e u d o w o d n i ć bardzo trudno. Tak pisał o t y m St. D w o r a k o w s k i : „...dziad z b i e r a j ą c y ś w i ą t e c z n e jadło m ó g ł być ż y w y m w y o b r a ż e n i e m z m a r ł y c h dziadów rodzonych, k t ó r y c h d a w n i e j karmiono podczas uroczystości zadusz­ kowych. S t ą d może i owe względy dla k o l ę d n i k ó w " . Te stwierdzenia o b r a c a j ą -ię jedynie w sferze przypusz­ czeń. Można n a t k n ą ć się na w a r i a n t y herodów, w któ­ rych w y s t ę p u j ą j e d n o c z e ś n i e dziad i żyd. S ą d z ę jednak, że to jedynie p o d k r e ś l a przechodzenie jednej postaci w d r u g ą , a tekst, w k t ó r y m spotyka się obie razem m o ż n a t r a k t o w a ć jako p r z e j ś c i o w y . P r z e j d ź m y z kolei do kozy i diabla. Obie postacie m a j ą na sobie o d w r ó c o n e kożuchy, rogi, dzwoneczki, obie też zaczepiają panny i w o l n o i m robić r ó ż n e „ k a ­ w a ł y " . J e d n a k ż e p o k r e w i e ń s t w o tych postaci m o ż e b u ­ dzić w i ę k s z e w ą p t l i w o ś c i niż dziada i żyda. Dlatego na­ leży s i ę g n ą ć poza widowiska i znaleźć dowody na z w i ą ­ zek kozy z d i a b ł e m w sferze w i e r z e ń , , bajek, pieśni i za­ c h o w a ń magicznych. Częste jest wierzenie, że k o z ę s t w o r z y ł d i a b e ł pozazdrościwszy Bogu stworzenia k r o ­ w y , j e d n a k ż e rozzłoszczony n i e u d o l n o ś c i ą swojego w y ­ t w o r u pobiegł za nią i złapał za ogon, k t ó r y w t y m momencie u r w a ł s i ę . Na Polesiu Rzeczyckim znana była opowieść o t y m , j a k diabeł s t w o r z y ł kozła M i k u t ę i ż e przybiera on czasem sam p o s t a ć kozła. Dlatego na­ leży t r z y m a ć k o z ł a w oborze, stajni i chlewie, bo to chroni z w i e r z ę t a przed d i a b ł e m , k t ó r y przychodzi je za­ męczać. Diabeł nigdy nie wie, czy to p r a w d z i w y kozioł czy d i a b e ł i rezygnuje ze swoich z a m i a r ó w . Poza t y m wiadomo, że na U k r a i n i e „diabeł w y j e ż d ż a na brodatym capie", na L i t w i e z a ś w i e r z ą , że „diabeł najczęściej przyjmuje p o s t a ć k o z ł a dla u ł u d z e n i a biednych l u d z i . 1 M ш m l l s �Znane są t a k ż e takie powiedzenia: „koza a diabeł to jedno", „kozioł przeklinany tyje", „pół Niemca pół k o ­ zy" (a przecież diabeł przedstawiony jest często jako Niemiec), „pół psa, pół kozy, niedowiarek b o ż y " . .Słowo „kozioł" b y w a też u ż y w a n e jako synonim słów „zły człowiek, potępieniec, d i a b e ł " . Frazer po­ daje, że w S k a n d y n a w i i na św. Jana „Chłopi w i e r z ą , że gdyby j a k i e ś t r o l l e .zjawiły się w pobliżu, ludzie by je zobaczyli, a gdy np. koza lub cap zbliżą się do p ł o n ą ­ cego ognia, c h ł o p i są stanowczo przekonani, że to nie kto i n n y jak zły we w ł a s n e j osobie" . O p o ś r e d n i m związku kozy z d i a b ł e m ś w i a d c z ą jej p o w i ą z a n i a z cza­ r o w n i c ą ; otóż „każdy poczciwy człowiek ma w oczach panny, a czarownica k o z y " . Powszechne jest wierze­ nie, że piorunowy ogień należy gasić kozim m l e k i e m . A ogień od pioruna uchodzi za ogień niebieski, z nieba. Może więc to zalewanie kozim m l e k i e m ma być p r ó b ą neutralizacji na zasadzie Bóg — diabeł, plus-minus. 1 2 6 1 2 7 12S 129 130 Te wielostronne p o w i ą z a n i a są potwierdzone jeszcz2 j e d n y m c i e k a w y m wierzeniem na temat ogona kozy, j a ­ ko miejsca, gdzie zgromadzone są siły życiowe. Zacz­ n i j m y od legendy: „Gdy ongi Pan Jezus i szatan paśli owce i kozy i gdy chcieli je do szałasu zapędzić, a zu­ c h w a ł e kozy nie c h c i a ł y wnijść, c h w y t a ł je diabeł za ogony i w r z u c a ł do szałasu, przy czym o d r y w a ł po k a ­ w a ł k u ogona s k u t k i e m tego, kozom ogony do dziś od­ róść n i e m o g ą . O d t ą d ludzie n a z y w a j ą kozy dla ich szkodliwości i z u c h w a ł o ś c i stworzeniami diabelskimi" . Mamy więc s p r a w c ę kusego ogona kozy — diabła. O ważności ogona świadczą n a s t ę p u j ą c e piosenki: ш „koza siwa, koza siwa, ogoneczkiem kirwa, ogoneczkiem wierci, spodziewa s i ę ś m i e r c i " Warto chyba jeszcze zwrócić u w a g ę na wzajemne p o w i ą z a n i a postaci diabła, żyda i kozy. Otóż o kozie m ć w i się na Mazowszu, ż e to „ ż y d o w s k i e bydle" ° , a na Podlasiu, że to „ ż y d o w s k a k r o w a " . W herodach krakowskich natomiast, kiedy diabeł na końcu porywa żyda jest to komentowane, że „ z a b r a l i diabli co swo­ je" . Można więc wszystkie te osoby łączyć w j e d n ą k a t e g o r i ę postaci o o k r e ś l o n y m znaczeniu nosicieli p ł o d ­ ności, bogactwa, obfitości. Z wszystkiego co zostało po­ wiedziane, m o ż n a w y w n i o s k o w a ć , że dawniejsze posta­ cie i w i d o w i s k a były wypierane przez nowsze, mieszczą­ ce się w nowej religii, a j e d n o c z e ś n i e z a c h o w u j ą c e stare znaczenie. Przypatrzmy się dobrze herodom, m o ż e znajdziemy w nich odpowiednik kluczowej sceny z k o l ę d n i k ó w — śmierć i o ż y w i e n i e kozy. Przede wszystkim rzuca się w oczy fakt nieuzasadnionej śmierci Heroda. Ewangelie i apokryfy m ó w i ą , ż e Herod u m a r ł dopiero po siedmiu latach od narodzenia Jezusa. Natomiast w n i e k t ó r y c h widewiskach Herod na s a m ą w i a d o m o ś ć o narodzeniu Dzieciątka mówi „że zginę wiem, ż e u m r ę w i e m , że p ó j ­ dę na piekielne męki. Niechaj zginę z w ł a s n e j r ę k i " . Nie jest w i ę c ś m i e r ć Herodo k a r ą za rzeź n i e w i n i ą t e k w Betleem, t y m bardziej, że Herod zabija s i ę sam no­ ż e m podanym mu przez diabła . M o ż e więc śmierć Heroda jest ś m i e r c i ą starego króla, p o n i e w a ż p o j a w i ł się n o w y k r ó l — Chrystus. Stary król musi zginąć, aby w p e ł n i sił o d r o d z i ć się w n o w y m k r ó l u w e d ł u g sche­ matu teorii ze „Złotej G a ł ę z i " J. Frazera. I t u i tam stary k r ó l ginie ś m i e r c i ą g w a ł t o w n ą , H e r o d ' n a w e t sam przyzywa ś m i e r ć . Należało by jeszcze s p r a w d z i ć czy Herod i Chrystus to tacy sami k r ó l o w i e . Otóż tak, obaj są k r ó l a m i w s z e c h ś w i a t a . W herodach d i a b e ł m ó w i o Je­ zusie, że „niebo i ziemia, c a ł y ś w i a t jego" , zaś Herod o sobie m ó w i : 13 1 3 7 l : s l : 9 ш ш . oraz: „moja m a t u s i u koziołek w ogrodzie, ja go poszły w y g n a ć , ale mnie pobodzie. Moja e ó r u s i u , koziołka się bój weźże s i e k i e r e c z k ę u t n i ż e mu ogon" . I wreszcie wierzenie w y j a ś n i a j ą c e explicite s p r a w ę ogona: „kozie żeby się nie w s p i n a ł a i nie o b j a d a ł a drzewek trzeba wbić w ogon szpilkę bo t a m ma s i ­ łę" . ш l u Nasuwa się wniosek, że w y j ą t k o w ą złośliwość i s z k o d l i w o ś ć kozy m o ż n a z n e u t r a l i z o w a ć p o z b a w i a j ą c ją k a w a ł k a ogona l u b choćby wbijając w e ń szpilkę. Otóż ten sam zabieg zastosowano w stosunku do diabła, k t ó ­ r y w herodach w y s t ę p u j e z ogonem n a b i t y m szpilka­ m i . B y ć m o ż e jest to rodzaj zabezpieczenia przed p r a w d z i w y m d i a b ł e m , k t ó r e g o prawdopodobnie m o ż n a s p r o w o k o w a ć do ukazania się, n a ś l a d u j ą c go. Jak do­ słownie traktowano postacie z herodów niech świadczy poniższa anegdota: W czasie b a d a ń terenowych w Podlipkach na białostocczyźnie n a t k n ę ł a m się na w i e ś , gdzie od k i l k u l a t w herodach nie w y s t ę p o w a ł diabeł. Ostatni człowiek, k t ó r y go g r a ł znikł bezpowrotnie, k i e ­ dy odłączył się od grupy za p o t r z e b ą . Było to komen­ towane, że p o r w a ł go diabeł i n i k t więcej nie chciał ryzykować. l a s Zbierzmy to, co zostało powiedziane o kozie i dia­ ble: — — — — — w widowiskach spełniają p o d o b n ą rolę zaczepiając -dziewczyny, rozśmieszając i figlując. I znów, jak w przypadku dziada i żyda, m o ż n a j e ­ dynie założyć p r z e d c h r z e ś c i j a ń s k i r o d o w ó d kozy i to, że diabeł przejął w widowiskach jej funkcje. Ale p o w i ą ­ zania t y c h dwóch postaci s ą tek wielostronne, że r ó w ­ nie dobrze można dowodzić k i e r u n k u odwrotnego, że to d o w a r t o ś c i o w a n i e kozy jako nośnika sił plodnościowych n a s t ą p i ł o przez jej kontakt z diabłem. diabeł s t w o r z y ł kozy diabeł wciela się w kozła kozły ma w oczach czarownica koza i diabeł m a j ą powbijane w ogon szpilki aby n i e mogli szkodzić — w herodach i k o l ę d n i k a c h m a j ą te same r e k w i z y t y (kożuch, dzwonek, rogi) 141 „ J a jestem król Herod potentat ludzkiego narodu; mam pod sobą s t y r y części ś w i a t a , Słońce, księżyc, gwiazdy i inne e l e m e n t a " ; „Otóż ja Herod, k t ó r y m a cztery częścią ś w i a t a i cały firmament z gwiazdami nad naszymi g ł o w a m i " ; „ J ą jestem panem i k r ó l e m , wszystko m i hołduje, Gdy ziemia • i morze moc mo-jo poczuje; Nawet antypody 142 ш Wszystko w mojej mocy k r ó l e w s k i e j zostaje. Ja jestem jaśnie w i e l m o ż n y jako słońca promienie Ż a d n a m i planeta honoru nie zamienia" ; „Oto jestem ś w i a t a król, z t y s i ą c a rzek, z tysiąca gór" ; 1 4 4 1 4 5 „ J a m k r ó l Herod monarcha ś w i a t a Pod mojom w ł a d z o m sum trzy części ś w i a t a , Azja, A f r y k a , A m e r y k a n i e p a m i ę t n e lata" ; „Ach wierzcie m i , wierzcie Jam Bogiem! ш A gdy s ł o ń c e wschodzić i zachodzić będzie, Jak ja z e m r ę , k t o na m ó j t r o n z a s i ę d z i e ? " 1 4 7 Herod jest w i ę c w ł a d c ą w s z e c h ś w i a t a . Mogłoby się w y d a w a ć , ż e w y o b r a ź n i a ludowa k a ż d e g o k r ó l a kreuje na takiego w ł a d c ę . A l e w herodach w y s t ę p u j ą jeszcze Trzej Królowie, którzy o sobie m ó w i ą skromnie: „ j e - 27 �U. 13. P r z e b i e r a ń c y : niedźwiedź ш stem sobie k r ó l Melcher z zachodniego k r a j u " . A więc jedynie k r ó l e s t w o Heroda jest t a k w y j ą t k o w e . S p ó j r z m y teraz j a k jest t r a k t o w a n y Jezus w teks­ tach widowisk. Mówi się o n i m dosłownie „ n o w y k r ó l " : „ N a j j a ś n i e j s z y k r ó l u ! zła c i ę nowina dochodzi bo w Betleem miasteczku nowy król się r o d z i " mówi Mar­ szalek do Heroda, i w i n n y m t e k ś c i e : „ K r ó l u , s t a ł a się nam nowina! Cóż za przyczyna? W Betleem n o w y k r ó l się n a r o d z i ł " ° . „Dla wszystkich w i e r n y c h to radosne wieści, tylko dla ciebie k r ó l u cierpienia, boleści" . „Chciałeś zabić, z a m o r d o w a ć M a r y i syna, lecz nie za­ biłeś jego, bo ziemia i niebo jego" . Jest więc Herod t a k i m samym k r ó l e m j a k Chrystus i dlatego musi u m r z e ć , gdy ten się rodzi. N a j w a ż n i e j ­ szy jest t u sam fakt śmierci i zmartwychwstania w po- i кого, Poraj, w o j . p i o t r k o w s k i e staci dziecka, gdyż może s i ę w t y m k r y ć to samo zna­ czenie co w śmierci kozy. A w i ę c jeszcze jedno przy­ pomnienie, że ziemia ożyje, jeszcze jedno p o d k r e ś l e n i e wegetacyjnego charakteru ś w i ę t a . 1 4 8 l5 1S1 1 5 2 28 IV. Zakończenie Zbierzmy teraz wszystko, o czym b y ł a m o w a : — święta Bożego Narodzenia m a j ą miedzy i n n y m i cha­ rakter agrarno-zadusakowy, — to samo znaczenie k r y j ą w sobie r ó ż n o r a k i e k o l ę d o ­ wania, —• agrarny sens chodzenia po kolędzie p o d k r e ś l a j ą masz­ k a r y zwierzęce, p o s t a ć dziada oraz sześć w y b r a n y c h e l e m e n t ó w m a g i i wegetacyjnej, — te same sześć e l e m e n t ó w m o ż n a o d n a l e ź ć w hero­ dach, �П. 14. 2yd na koniu z grupy herodów. — m o ż n a d o w i e ś ć p o k r e w i e ń s t w a takich postaci, j a k dziad i koza z t a k i m i osobami z herodów j a k żyd i diabeł, — ś m i e r ć Heroda i narodziny Jezusa k r y j ą w sobie sens t o ż s a m y z sensem ś m i e r c i i ożywienia kozy. W ten s p o s ó b s t a r a ł a m się dowieść, ż e herody k r y ­ ją w sobie te same agrarne treśoi magiczne, jakie bar­ dziej b e z p o ś r e d n i o p r z e k a z u j ą kolędnicy. Przyjęcie tej interpretacji pozwala w y j a ś n i ć dlaczego herody n a b r a ł y charakteru o b r z ę d o w e g o , są nieodzownym s k ł a d n i k i e m ś w i ą t Bożego Narodzenia i weszły na t r w a ł e do k u l t u ­ ry ludowej. PRZYPISY 1 s. 89. J. St. B y s t r o ń , Etnografia Polska, Warszawa 1947, Pruchnik, w o j . przemyskie 2 W. Klinger, Obrzędowość dzenia, P o z n a ń 1926, s. 89. 3 munów, 4 P. Caraman, Obrzęd K r a k ó w 1933. O. Kolberg, Dzieła Wroclaw 1962, s. 135. ludowa kolędowania Boiego Naro­ u Słowian i Ru­ wszystkie, t. 29, Pokucie cz. 1, 5 por. J. R. Tomiccy, Drzewo życia, s. 168 i dalej. Warszawa 1975, ' K . Moszyński, Kultura Ludowa Słowian, t. I I , Warszawa 1968, s. 994; Ch. Wakarelski, Etnografia Buł­ garii, W r o c ł a w 1965, s. 345. 7 E. Majewski, K . S t o ł y h w o , ciach i praktykach ludu naszego, 58; por. St. D w o r a k o w s k i , Kultura skiego na Mazowszu i nad Narwią, O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 1968, s. 90; t a m ż e , t. 23, Kaliskie, Koza w mowie, poję­ „ W i s ł a " t. 19, 1905, s. społeczna ludu wiej­ B i a ł y s t o k 1964, s. 45; 52, Polesie, W r o c ł a w W r o c ł a w 1964, s. 66. 29 �8 J. Bujak, Ludowe obrzędy doroczne w okolicach Rabki, Rabka 1966, s. 43. » Z rodzinnej niwy, „Wisła", t. 7, 1893, s. 274. B. Cichomska, Mazurzy spod Kamienia, „Wisła", t. 15, 1901, s. 419. O. Kolberg, Dzieło... t. 5, Krakowskie, Wrocław 1962, s. 191. St. Cercha, Wieś Przebiczany w pow. wielickim, „ M a t e r i a ł y Archeologiczno-Antropologiczne i Etnogra­ ficzne", t . 7, 1904, s. 122. A . Fischer, Lud polski, L w ó w 1926, s. 148. O. Kolberg, Dzieła..., t. 9, Wielkie Księstwo Po­ znańskie, W r o c ł a w 1962, s. 115. R. Reinfuss, Przebrania w widowiskach ludo­ wych i ich współczesne przeobrażenia, „Pol. Szt. L u d . " R. X X V I I I , 1974, nr 4. O. Kolberg, Krakowskie, op. cit., s. 191. t a m ż e , s. 192. O. Kolberg, Dzieła..., t. 16, Lubelskie, W r o c ł a w 1962, s. 101. Z rodzinnej niwy, „Wisła" t. 7, 1893, s. 274. O. Kolberg, Dzieła..., t. 29, Pokucie, cz. 1, Wroc­ ł a w 1962, s. 87. W. Klinger, op. cit., s. 42. O. Kolberg, Dzielą..., t. 18, Kieleckie, Wrocław 1965, s. 47. O. Kolberg, Wielkie Księslwo Poznańskie, op. cit., s. 116. A . Fischer, op. cit., s. 148. O. Kolberg, Pokucie, op. cit., s. 87. W . Klinger, op. cit., s. 31. 1 0 1 1 1 2 1 3 1 1 1 5 1 6 17 1 8 10 2 0 2 1 2 2 2 3 2 1 2 5 2 6 30 2 7 J. K a n t o r , Zwyczaje świąt Bożego Narodzenia i Wielkanocy okolic Jarosławia, „Materiały...", op. cit., t. 13, 1914, s. 223. A . Saloni, Lud łańcucki, „Materiały...", t. 6, 1903, s. 225. S. Udziela, L u d polski w powiecie Ropczyckim w Galicji, „Zbiór W i a d o m o ś c i o Antropologii K r a j o w e j " , t. 14, 1890, s. 127. St. Cercha, Wieś Przebiczany w pow. wielickim, „Materiały...", op. cit., t. 14, s. 127. W y w i a d przeprowadzony przez a u t o r k ę we wsi Podlipki, d. w o j . białostockie w 1974 r. M . Szubertowa, Dary i świadczenia obrzędowe, „ P r a c e i Mat. Etnograficzne", t. 8—9, 1950—1951, s. 606. B. W o j e w ó d z k i , Strachy na smugu, Warszawa 1974, s. 72. J. Talko-Hryneewicz, Zarys lecznictwa ludowego na Rusi Pd., K r a k ó w 1893, s. 392. 'W. Siarkowski, Materiały do etnografii ludu pol­ skiego z okolic Pińczowa, „Zbiór Wiadomości...", op. cit., t. 9, 1883, s. 39. Informacje o s y m u l o w a n y m przez turonia akcie p ł c i o w y m podaje J. Bujak (w:) Ludowych obrzędach dorocznych w okolicach Rabki na str. 43. Inny opis znajduje s i ę u Moszyńskiego w Kulturze ludowej Sło­ wian, t . I I , cz. 2, Warszawa 1968, s. 270 i dalej, j a k r ó w n i e ż (w:) B. B a z i e l i c h ó w n a i S. Deptuszewski, Szlachcice i dziady — zwyczajowe widowiska, „Pol. Szt. L u d . " , R. X I I I , 1959, nr 1—2. Są to źródła odno­ szące się do stanu z dnia dzisiejszego (może jedynie po­ za M o s z y ń s k i m , k t ó r y nie podaje s k ą d czerpał wiado­ mości). i . Skotnicki, Koza, „Wisła", t. 8, 1894, s. 268. W. B. Cichomska, Mazurzy spod Kamienia, „Wi­ sła", t. 15, 1901. s. 419. 2 8 2 9 3 0 3 1 £ 2 3 3 S l £5 3 6 x 3 7 3 8 �П. 15, 16. Dziady i Szlachcice, O. Kolberg, K r a k o w s k i e , op. cit., s. 263, por. też St. Dworakowski, op. cit., s. 57. R. Reinfuss, op. cit., s. 209. O. Kolberg, Dzieła..., t. 49, Sanockie-Krośnieńskie, cz. 1, W r o c ł a w 1974, s. 147. O. Kolberg, Dzieła..., t. 23, Kaliskie, W r o c ł a w 1964, s. 66. O. Kolberg, Dzieła..., t. 52, Białoruś—Polesie, W r o c ł a w 1968, s. 90. J. Bujak, op. cit., s. 41. O. Kolberg, K r a k o w s k i e , op. cit., s. 263. W y w i a d i dokumentacja fot. w y k . przez K . K u ­ biaka we wtorek zapustny w 1977 r. w J e d l i ń s k u k.Radomia. F. G a w e ł e k , Boże Narodzenie w Radłowie, „Lud", t. 14, 1908, s. 135. I . Lechowa, Niektóre zagadnienia kultury ludo­ wej z pow. radomskiego, „Łódzkie Studia Etnograficz­ ne", t. 4, 1962, s. 206. A . Saloni, Z a ś c i a n k o w a szlachta polska w Dalejowie, „Materiały...", t. 13, 1914, s. Ш . J. Bujak, op. c i t , s. 73. O. Kolberg, Krakowskie, op. cit., s. 226. B. B a z i e l i c h ó w n a , S. Deptuszewski, op. cit., s. 31. K. Moszyński, Kultura Ludowa Słowian, t. I I , cz. 2, s. 987. J. Bujak, op. cit., s. 43. L . Hemjpel, Chodzenie z konikiem, „Wisła", 1. 16, 1902, s. 382—388. K . M o s z y ń s k i , op. cit., s. 992. B. B a z i e l i c h ó w n a , S. Deptuszewski, op. cit., s. 34. O. Kolberg, B i a ł o r u ś — Polesie, op. cit., s. 90. J. Bujak, op. cit., s. 43. O. Kolberg, Krakowskie, op. cit., s. 263. W y w i a d : inf. Leopold K a r g u l , w. P a ń k ó w , w o j . zamojskie, a r c h i w u m Katedry Etnografii UW. 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 1 4 5 4 8 4 7 4 8 4 9 5 0 5 1 5 2 5 5 5 4 5 5 5 6 5 7 5 8 5 9 6 0 c i Laliki 6 2 I . Skotnicki, op. cit., s. 268. J. Bujak, op. cit., s. 43. St. Czaja, Zapusty, „Lud", t. 12, 1906, s. 35—113. B. B a z i e l i c h ó w n a , S. Deptuszewski, op. cit., s. 37. M . Cisek, Materiały etnograficzne z miasteczka Zołyń w pow. Przemyskim, „Zbiór Wiadomości...", op. cit., t. 13, 1889, s. 77. L . Magierowski, Kilka wiadomości o ludzie pol­ skim we wsi Wesołej w pow. Brzozowskim, „Zbiór W i a ­ domości...", op. cit., t. 13, 1889, s. 161. O. Kolberg, Dzieła..., t. 44, Góry i Podgórze cz. 1. W r o c ł a w 1968, s. 63 i 64. A . Petrow, Lud Ziemi Dobrzyńskiej, „Zbiór W i a ­ domości...", op. cit., t. 2, 1878, s. 142. L . M ł y n e k , Uwagi nad pieśniami ludu wielickie­ go, „Lud", t. 3, 1897, s. 358; por. też T. Mleczko, Swial zmarłych, „Lud", t. 8, 1902, s. 52. O. Kolberg, Kieleckie, op. cit., s. 202. E. Majewski, Wąż w wierzeniach ludu polskiego, „Wisła", t. 6, 1892, s. 356. O. Kolberg, Pokucie, op. cit., s. 92. St. Dworakowski, op. cit., s. 42. A. Saloni, Lud łańcucki, „Materiały...", t. 6, 1903, s. 251. B. Stelmachowska, Rok o b r z ę d o w y na Pomorzu, T o r u ń 1933, s. 64. A. Fischer, Polskie widowiska ludowe, „Lud", t. 19, 1913, s. 23. T a m ż e , s. 33. cyt. za: St. Windakiewicz, Teatr ludowy w daw­ nej Polsce, K r a k ó w 1902, s. 54. t a m ż e , s. 56. t a m ż e , s. 60. „ S t o p n i o w o misteria zaczęły u p a d a ć , w a r s t w y wyższe odnosiły się do nich z l e k c e w a ż e n i e m , u w a ż a j ą c za z a b a w ę dla prostactwa, reformacja w y p o w i e d z i a ł a i m w o j n ę i zdołała je ośmieszyć, kler t a k ż e stopniowo 6 3 9 4 5 5 6 8 8 7 6 8 6 9 7 0 7 1 7 2 7 3 7 4 7 5 7 8 7 7 7 8 7 9 8 0 8 1 8 2 31 I • - - - �tracił zainteresowanie dla tych dość p r y m i t y w n y c h w i ­ dowisk. Jeszcze tu i ówdzie, zwłaszcza przy klasztorach, odgrywano te przedstawienia, ale u p a d a ł y one coraz niżej, z a r ó w n o pod w z g l ę d e m poziomu artystycznego jak też i s k ł a d u społecznego w i d o w n i . Wreszcie ducho­ w i e ń s t w o z a p r z e s t a ł o organizowania tych widowisk, k t ó ­ re zaczęto wtedy samorzutnie u r z ą d z a ć dla w e w n ę t r z ­ nych potrzeb wiejskiej czy m a ł o m i a s t e c z k o w e j k l i e n ­ t e l i . " St. B y s t r o ń , Etnografia Polski, Warszawa 1947, s. 98 i 99; por. też: J. St. B y s t r o ń , Kultura ludowa, War­ szawa 1936, s. 137; A. K o z ł o w s k a , W. M a ł k o w s k i , Jaseł­ ka, „ T e a t r ludowy", R. 1923, s. 153—154. A . Fischer, Polskie widowiska ludowe, „Lud", t. 19, 1913; L u d polski, L w ó w 1926, s. 189. St. Dworakowski, op. cit., s. 45. R. Reiinfuss, op. cit., s. 204. D . M ę d r z a k ó w n a , Zwyczaj chodzenia Herodów w łódzkim środowisku robotniczym, „Łódzkie Studia Et­ nograficzne", t. 7, 1965, s. 194. R. Reinfuss, op. cit., s. 209. M . J a s t r z ę b s k a , Zwyczaj chodzenia z Heroda­ mi w powiecie brzezińskim, „Łódzkie Studia Etnogra­ ficzne", t. 6, 1964, s. 187. np. O. Kolberg, Mazowsze, op. cit., s. 88; J. P. Dekowski, op. cit., s. 79. M . J a s t r z ę b s k a , op. cit., s. 187. D. M ę d r z a k ó w n a , op. cit., s. 200. M . J a s t r z ę b s k a , op. cit., s. 193; por. też: J. P. Dekowski, O widowiskach kolędniczych w wieluńskim, „ P r a c e i M a t e r i a ł y Muzeum A r c h , i Etn. w Łodzi", Se­ ria Etnograficzna n r 16, 1972, s. 74. M . J a s t r z ę b s k a , Chodzenie po scodrokach w nie­ których wsiach pow. brzezińskiego i rawskiego, „ Ł ó d z ­ k i e Studia Etnograficzne", t. 6, 1962, s. 200. A . Saloni, Lud rzeszowski, , Materiały...", t. 10, 1908, s. 114. St. Dworakowski, op. cit., s. 53—54. t a m ż e , s. 53. A . Fischer, Polskie widowiska ludowe, „Lud", t. 19, 1913, s. 31—70. L . Hempel, Chodzenie z konikiem, „Wisła", t. 16, 1902, s. 382—388. St. Dworakowski, op. cit., s. 45. R. Reinfuss, op. cit., s. 209. O. Kolberg, Mazowsze, t. 24, s. 88. St. Dworakowski, op. cit., s. 46. t a m ż e , s. 53. 8 3 8 4 8 5 8 8 8 7 8 8 8 9 9 0 9 1 9 2 8 3 8 4 ; 9 5 n 8 7 9 8 9 9 1 0 0 1 0 1 1 0 2 1 0 3 Żyd leczy Heroda, m ó w i : Choral, chorał on ciężko chorał n a d m o ł , w y d m o ! i skonał. Trzeba dla niego lekarstwa p r z y s y k o w a ć z dziewuchy przypuchy, z pchły kości z komara tłustośei z sześćdziesięcioletniej baby pierdu w woskowym garnku zgotować, to skłócić zlblć d a ć jemu w y p i ć . Jak on wypije, t o trocha dłuży pożyje. A j a k to nie p o m o ż e — Wziąć takie kulase krzywe z r o b i ć jemu l e w a t y w ę . Jak to zrobiemy, napewno tern jego uratujemy on stanie z d r ó w , będzie k r ó l o w a ł z n ó w . Herod zasiada z n ó w na k r z e ś l e . 1 0 4 S. Dworakowski, qp. cit., s. 53. M . J a s t r z ę b s k a , op. cit., s. 193. t a m ż e , s. 54. w y w i a d przeprowadzony przez a u t o r k ę na Roz­ toczu Luib. w 1975 r. znajduje się w A r c h . K a t e d r y Et­ nografii UW. Na p o k r e w i e ń s t w o tych d w ó c h postaci wskazuje też S. Dworakowski „być może ów Żyd z Heroda za­ stąpił ongiś l u d o w ą maszkarę o p r o w a d z a j ą c ą kozę. Wskazj'walby na to również garb, w y s t ę p u j ą c y z a r ó w ­ no u mazowieckiego Ż y d a jak i polskiego dziada", op. cit., s. 45. 1 0 5 1 0 0 1 0 7 1 0 8 Tot.: P. Barącz — il. 3, 4, 5, 7, 15, 16; 32 109 W. K o s i ń s k i . Widowiska świąleczne w Mako­ „Lud", t. 16, 1910, s. 377. J. P. Dekowski, op. cit., s. 66. t a m ż e , s. 71. E. Kabat, Analiza struktury dramatycznej obrzę­ du na podstawie Herodów, praca magisterska napisana w Katedrze Etnografii Uniwersytetu w Łodzi, w 1975. B. Andrzejczak, Obrzędy i zwyczaje doroczne w kaliskim, „ L i t e r a t u r a Ludowa", 1964, nr 1—2, s. 20. Sz. Gonet, Widowiska w czasie świąt Bożego Narodzenia, „ L u d " , 1903, t. 9, s. 29. J. P. Dekowski, op. cit., s. 70. M . J a s t r z ę b s k a , op. cit., s. 189. J. P. Dekowski, op. cit., s. 67. J. Cieplik, Boże Narodzenie w Rabce, „Lud", 1904, t. 10, s. 289. O garbie dziada m ó w i ą m.in.: E. J e l e ń s k a , Wieś Komarowicze w pow. mozyrskim, „Wisła", 1891, t. 5, s. 510—513; O. Kolberg, Pokucie, op. cit., s. 121. C. Levi-Strauss, Antropologia Strukturalna, Warszawa, 1970, s. 296; por. też: J. R. Tomiccy, Drzewo życia, Warszawa 1975, s. 160. 121 W y w i a d przeprowadzony przez a u t o r k ę na Roz­ toczu Lub. w 1975 r. S. Dworakowski, op. cit., s. 43. J. K r z y ż a n o w s k i , Polska bajka ludowa w ukła­ dzie systematycznym, t. I I , W r o c ł a w 1963, s. 179. Cz. Pietkiewicz, Kultura ludowa Polesia Rzeczyckiego, Warszawa 1938, s. 67. E. Majewski, K . S t o ł y h w o , Koza w mowie, po­ jęciach i praktykach ludu naszego, „Wisła", 1905, t. 19, s. 62. t a m ż e , s. 55. t a m ż e , s. 49. J. Firazer, Złota galąi, Warszawa 1969, s. 479. E. Majewski, K . S t o ł y h w o , op. cit., s. 62. Ł. Gołębiowski, L u d polski, Warszawa 1830, s. 154; Cz. Pietkiewicz, op. cit., s. 66. E. Majewski, K . S t o ł y h w o , op. cit., s. 61. t a m ż e , s. 59. Z. Chodakowski, Śpiewy słowiańskie, Warszawa 1973, s. 252. E. Majewski, K . S t o ł y h w o , op. c i t , s. 63. las rj M ę d r z a k ó w n a , op. cit., s. 194 oraz M . Ja­ strzęibska, Zwyczaj..., op. cit., s. 185. S. Dworakowski, op. cit., s. 45. Cz. Pietkiewicz, op. cit., s. 66. O. Kolberg, Krakowskie, op. cit., s. 214. M . J a s t r z ę b s k a , op. cit., s. 186 i w wariancie a): ach biada, biada mnie Herodowi żem popadł swemu k ł o p o t o w i . Wiem, że p ó j d ę na piekielne m ę k i niech ząinę ze swej w ł a s n e j r ę k i . A. Saloni, Lud łańcucki, Materiały..., t. 6, 1903. por. też: S. Udziela, Z Przecłaroia, zapiski z 1899, „Lud", t. 25, 1926, s. 76; K. Zaleski, Zabytki widowisk średnio­ wiecznych, „Wisła", t. 10, 1Г96, s. 714. E. Kabat, cytat w e d ł u g maszynopisu pracy ma­ gisterskiej pt. „Analiza s t r u k t u r y dramatycznej o b r z ę ­ du na podstawie H e r o d ó w " , a r c h i w u m Katedry Etno­ grafii Uniwersytetu Łódzkiego. W. K o s i ń s k i , op. cit., s. 376. J. Wolanowski, Szopki i Herody w Lubelskim, „Wisła", t. 10, 1896, s. 466. K . Zaleski, op. cit., s. 717. M . J a s t r z ę b s k a , op. cit., s. 185. t a m ż e , s. 188; per. t a k ż e : J. P. Dekowski, op. cit., s. 83; J. Ziemba, Niektóre zwyczaje podczas Bożego Narodzenia w okolicy Dąbrowy Górniczej, „Wisła", t. 2, 1888, s. 326; D. M ę d r z a k ó w n a , op. cit., s. 199. L . Sawicki, Obchód Herodów pod Warszawą, „Ziemia", nr 3, 1913, s. 75. A. Fischer, Polskie..., op. cit., s. 43. O. Kolberg, Mazowsze, op. cit., s. 69. B. Andrzejczak, op. cit., s. 80. J. P. Dekowski. op. cit. s. 83. M . J a s t r z ę b s k a , op. cit., s. 188; por. też: O. Kolberg, Krakowskie..., op. cit., s. 222. wie, 1 1 0 1 1 1 1 1 2 1 1 3 114 1 1 5 1 1 0 1 1 7 1 1 8 1 1 9 1 2 0 1 2 2 1 2 3 1 2 4 1 2 5 1 2 6 1 2 7 1 2 8 1 2 9 1 3 0 1 3 1 1 3 2 1 3 3 1 3 4 1 3 8 1 3 7 1 3 8 1 : 9 1 4 0 1 . 1 1 . 2 1 1 3 1 4 4 1 1 5 1 1 6 1 4 7 1 4 8 1 1 8 1 5 0 1 3 1 1 5 2 B. Czarnecki — il. 9; S. Deptuszewskl — il. 11: M. Przeidziecka — il. 10; S. ski — il. 2, 13; J . Świderski — il. 1, 6, 8, 12. 14. Stępniew­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/395b6b8d069f65b96cceb962908bdcc7.pdf e3b47df362ef083da919d482c64cc416 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3489 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3270 Title A name given to the resource Spis treści t. 32 1978; Contents / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.1, s.1-2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L S K A S Z T U K A ROK XXXII-1978 L U D O W A A m b r o ż e w i c z Teresa, Polskie ozdobne pieczywo ludowe, s. 7 . . . A m b r o ż e w i c z Teresa, Pieczywo odpustowe (Ozdobne pieczywo ludowe, cz. I I ) s. 81 Czech-Walczakowa S t a n i s ł a w a , Malar&tw© л а szikle B r o n i s ł a w a Czecha i jego rodziny, s. 53 Jackowski Aleksander, Obrazy na szkle (Współczesne malarstwo ludo­ we), s. 21 Jackowski Aleksander, Obrazy na szkle (dokończenie), s. 91 . . . Jackowski Aleksander, Nagrody i m . Oskara Kolberga „Za zasługi dla f o l ­ k l o r u i sztuki ludowej", s. 80 Jackowski Aleksander, K o n k u r s y , s. 161 K o t u l a Franciszek, Ogrodzenia, s. 181 K r a s i ń s k a Ewa, Zdobione b r a m y ż e l a z n e w budownictwie w i e j s k i m , s. 213 K u b i a k o w i e Irena i Krzysztof, M i s t e r i u m Męki P a ń s k i e j w K a l w a r i i Ze­ brzydowskiej, s. 143 K u c z y ń s k a - S k r z y p e k Anna, U r z ą d z e n i a m i e s z k a ń rodzin robotniczych Ż y r a r d o w a w k o ń c u X I X i na pocz. X X w., s. 43 K u n c z y ń s k a - I r a c k a A n n a , P r z e g l ą d p u b l i k a c j i o polskiej rzeźbie, malar­ stwie i grafice ludowej w latach 1964—1977, s. 71 Madejski Eugeniusz, K a p l i c z k i w Krasocinie i Gruszczynie, s. 51 . M a k u l s k i Jan Krzysztof, Definicja i zakres etnografii w ś w i e t l e w s p ó ł ­ czesnych potrzeb społecznych, s. 3 . . . . . . . . M a ł e t a A l i c j a , Z b a d a ń nad l u d o w ą rzeźbą k a m i e n n ą okolic Wieliczki, Gdowa, Myślenic, s. 225 R o s i ń s k i Stefan, K o w a l s t w o ludowe w o j e w ó d z t w a radomskiego w X X w i e k u , s. 201 Stomma L u d w i k , Magia dzisiaj. R o z w a ż a n i a o metodzie, s. 131 . . . Tomicka Joanna, Józef Zganiacz, s. 119 Trajdos Tadeusz M . , Przeszłość i t e r a ź n i e j s z o ś ć rzemiosł artystycznych na polskim Spiszu, s. 101 Trajdos Tadeusz M . , Kościół w Czarnej Górze, s. 115 nr 1 nr 2 nr 1 nr 1 nr 2 nr 2 nr 3—4 nr 3—4 n r 3—4 n r 3—4 nr 1 nr 2 nr 1 nr 1 nr 3—4 n r 3—4 n r 3—4 nr 2 nr 2 nr 2 RECENZJE K r o h Antoni.Teresa Jabłońska, Katalog Zabytków Sztuki w Muzeum im. Władysława Orkana w Rabce, s. 55 K u n c z y ń s k a - I r a c k a Anna, Roman Reinfuss, Meblarstwo ludowe w Pol­ sce, s. 239 . . . . . . T u r n a u Irena, Derżawnyj muzei etnografii, s. 56 nr 1 n r 3—4 nr 1 SPRAWOZDANIA Szacki Piotr, U w a g i o (toruńskiej wystawlie mebli, s. 56 . . . . nr 1 ROŻNE K r o m k a V I I — X I I 1977, s. 58 K r o n i k a I — I I I 1978, s. 124 K r o n i k a I V — V I 1978, s. 241 Summary of articles, s. 64 Summary of articles, s. 127 Summary of articles, s. 245 Р е з ю м е , s. 66 Р е з ю м е , s. 128 Р е з ю м е , s. 246 nr 1 nr 2 nr 3—4 nr 1 nr 2 nr 3—4 nr 1 nr 2 nr 3—4 ��POLSKA AKADEMIA NAUK • I N S T Y T U T SZTUKI • ROK XXXIII • 1 979 • NR 1 polska sztuka ludowa W R O C Ł A W W A R S Z A W A K R A K Ó W G D A Ń S K Z A K Ł A D NARODOWY IMIENIA O S S O L I Ń S K I C H , WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII NAUK �CONTENS Aleksander Jackowski, Folk A r t i n Polish contemporary artistic culture . Irena Jan Domańska-Kubiak, Going . Carolling 3 17 K u r e k , The tree of life — The A l t a r of -the Assumption of the m i l y — by S t a n i s ł a w Majewski Fa­ 33 Teresa Kopania, The w o r k of M a r i a A b r a m i u k 50 Kazimierz Biela, Letters f r o m sculptors 53 REVIEWS A n t o n i K r o h , Halina the Kenar Kenarowa, From Zakopane School of Woodwork to School 55 Aleksandra Jacher-Tyszkowa, Kielce costumes, Atlas of Polish folk costumes 56 „ D e m o s " . Internationale Ethnographische 57 CHRONICAL, SUMMARY РЕЗЮМЕ VII—XII OF 1971 ARTICLES und Folkloristische Injormationem 58 (;;} 64 R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : Aleksander Jackowski (red. nacz.), Jadwiga Jarnuszkiewiczowa, Anna K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Jan Krzysztof M a k u l s k i , Jerzy Łoziński, Jacek Olędzki, Roman Reinfuss (z-ca red. nacz.). Sekretarz redakcji — Ewa O ź m i n k o w s k a . Redaktor techniczny — Halina Ż e l e ­ chowska. T ł u m a c z e n i a — Krzysztof B o b i ń s k i (ang.) i Natalia S t a s i ń s k a (ros.). Serwis fotograficzny •— Jan Swiderski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/11904dc1eb3add7c0e1268ed7b3da37b.pdf 8c0cfcc252190844c82570060e430d07 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3490 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3271 Title A name given to the resource Sztuka ludowa we współczesnej kulturze artystycznej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.1, s.3-16 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I Aleksander Jackowski SZTUKA LUDOWA WE WSPÓŁCZESNEJ KULTURZE ARTYSTYCZNEJ 1 Przynajmniej od połowy X I X w . sztuka ludowa stanowi w a ż n y element k u l t u r y wizualnej naszego k r a ­ j u , i to z a r ó w n o przez fakt swego b e z p o ś r e d n i e g o w y ­ s t ę p o w a n i a , j a k t e ż i przez inspiracje, k t ó r y c h dostar­ cza szituce kwalifikowanej. Inspiracje te są przy t y m r ó ż n o r o d n e , podobnie j a k r ó ż n o r o d n e są przyczyny, dla k t ó r y c h zwracano się — i nadal zwraca — do sztuki ludowej. Czego innego szukali w kulturze ludowej r o m a n ­ tycy, czego innego w dziewięćdziesiątych latach ideolo­ gowie stylu narodowego, k t ó r y to styl w warunkach d ł u g o t r w a ł e j niewoli służyć m i a ł podtrzymaniu ducha narodowego, rozwijaniu patriotycznej więzi podzielone­ go narodu. Nie przypadkiem n a w i ą z y w a n o w ł a ś n i e w t e ­ dy do ludowej ornamentyki, do cech z e w n ę t r z n y c h , for­ malnych, k t ó r e w społecznym odbiorze s k ł a d a ł y się na stereotyp rodzimości. Ta pierwsza, dość powszechna fascynacja s z t u k ą l u ­ d o w ą w i ą z a ł a się, rzecz prosta, z tendencjami artystycz­ n y m i okresu. Odkryto ludową a r c h i t e k t u r ę , zdobni­ ctwo — bo mieściły s i ę w ó w c z e s n y c h d ą ż e n i a c h stylotwórczyich, w y s t ę p u j ą c y c h zresztą nie t y l k o w Polsce, ale i w w i e l u innych krajach europejskich. A l e nie do­ strzeżono j u ż a n i drzeworytu, a n i rzeźby ludowej, ani malarstwa. Przeciwnie, w t y m samym czasie, gdy W i t ­ kiewicz w s p ó l n i e z g ó r a l s k i m i cieślami wznosił domy w stylu „ z a k o p i a ń s k i m " — t ł u c z o n o masowo, za namo­ wą miejscowego proboszcza, obrazy na szkle, u w a ż a j ą c je za z w y k ł e , nieporadne bohomazy. Przyszło czekać blisko ćwierć w i e k u , n i m ówczesny charakter p r ą d ó w artystycznych, d o c h o d z ą c y c h do Polski, s t w o r z y ł w a ­ r u n k i dla dostrzegania w a r t o ś c i ludowego drzeworytu, rzeźby i malarstwa. Trzeba było przemian w sztuce, k t ó r e pozwoliły dostrzec w a r t o ś c i sztuki ludowej, trze­ ba b y ł o p r z e ł o m u w m y ś l e n i u artystycznym, k t ó r y za­ w d z i ę c z a m y kubizmowi, a po części i ekspresjonizmow i . Z kolei n a w i ą z a n i e w ł a ś n i e do sztuki ludowej (a nie np. rzeźb m u r z y ń s k i c h ) z a d e c y d o w a ł o o specyficz­ nie polskim obliczu naszego formizmu. W r ó ć m y jednak do sytuacji z lat d z i e w i ę ć d z i e s i ą ­ tych. Odnotujmy co w ó w c z a s u w a ż a n o za s z t u k ę l u d o w ą , co s t a n o w i ł o źródło inspiracji? B y ł to ornament, deko­ racja, k t ó r ą przenoszono w formie b e z p o ś r e d n i e j l u b stylizowanej na inny przedmiot, a nawet na inny ma­ teriał i t e c h n i k ę . M o t y w y z haftu ryzowano w drewnie, budowano nawet pianina w stylu g ó r a l s k i m , a fabryka porcelany w Sevres w y p u ś c i ł a rozkoszny serwis do k a ­ wy n a ś l a d u j ą c y drewniane g ó r a l s k i e czerpaki. Jak więc w i d a ć , ó w c z e s n y zwrot k u formom ludo­ w y m dotyczył przede wszystkim z e w n ę t r z n e g o charak­ teru przedmiotu, mieszcząc się jeszcze w ramach ó w ­ czesnego typu m y ś l e n i a . W istocie bowiem zastąpiono ornament eklektyczny — stylowym, rodzimym, d b a j ą c tylko o logikę jego zastosowania, nie dochodzono jed­ nak jeszcze do p o s t u l a t ó w czystej funkcjonalności, któ­ re dopiero k i e ł k o w a ł y w ś r ó d m ł o d e g o pokolenia plasty­ ków. Pokolenie to doszło do głosu d o s ł o w n i e w p i e r w ­ szym roku naszego stulecia. P o w s t a ł o „ S t o w a r z y s z e n i e Polska Sztuka Stosowana", k t ó r e p o s t a w i ł o sobie za cel o d n o w ę rękodzieła artystycznego, p r z y w r ó c e n i e rzemio­ słu jego wysokiej rangi. W ich działalności zaowoco­ w a ł a n a j p e ł n i e j myśl Ruskina i Morrisa, p r z e ś w i a d c z e ­ nie iż w ł a ś n i e l u d z a c h o w a ł w a r t o ś c i , k t ó r e c e c h o w a ł y r z e m i e ś l n i k ó w ś r e d n i o w i e c z n y c h : łączenie w jedno fazy tworzenia (czyli projektowania) z wykonawstwem, p r a ­ cy z twórczością. Raz jeszcze p o t w i e r d z i ł a się teza, iż dostrzega się tylko to, do z a u w a ż e n i a czego jest się przygotowanym. O d k r y w a n o z r a d o ś c i ą i s a t y s f a k c j ą ludowe zdobni- I I . 1. Haft p. Szczygielskiej na wystawie z a k o p i a ń s k i e j w „ C h a c i e Brzegi". „Motywy w z i ę t e z parzenic, ozdób znalezionych na starej kijance, skrzyniach i saniach'. Repr. z „Tyg. IUustrowanego", 1904, n r 38, s. 774 �l i . 2. Kredens p r o j e k t u Franciszka Neużila, w y k . przed 1890 r. w z a k o p i a ń s k i e j Szkole P r z e m y s ł u Drzewnego. I I . 3, 4. Wojciech J a s t r z ę b o w s k i : b e z p o ś r e d n i e n a w i ą z a n i a do konstrukcji i formy zydla ludowego (1917 r.) oraz p r z y k ł a d inspiracji logiką m y ś l e ­ nia w ł a ś c i w ą sztuce c h ł o p s k i e j 4 �ctwo, meble, sprzęty. Odkrywano je w r ó ż n y c h częś­ ciach k r a j u , ze zdumieniem jakie t o w a r z y s z y ć może, gdy się na strychu w ł a s n e g o domu znajdzie nieoczeki­ wanie p i ę k n e i w a ż n e dla siebie przedmioty, k t ó r y c h przedtem w ogóle nie u w a ż a n o za ciekawe. Z w r ó ć m y u w a g ę na to, iż w t y m czasie sztuka l u ­ dowa p r z e ż y w a ł a na wsi szczyt swego rozwoju. Była n a t u r a l n ą częścią pejzażu kraju, ale też była podobnie jak pejzaż traktowana. Jako obiekt do z a c h w y t ó w , jako temat do malowania — ale nie jako r ó w n o r z ę d n a t w ó r ­ czość, nie jako partner w koncepcjach artystycznych. O t ó ż w ł a ś n i e a r t y ś c i spod znaku „sztuki stosowa­ nej" dostrzegli w r z e m i o ś l e i w zdobnictwie te cechy podstawowe, k t ó r y c h poszukiwali. Zwrócili się, jakby ponad t y s i ą c e m lat doświadczeń, do źródeł, do zasad, k t ó r e leżały u p o c z ą t k u sztuki. Przypomnijmy. Jest rok 1902. Paul Klee zapisuje znamienne zdanie: „ C h c i a ł b y m być jak nowo-narodzony". N a s t ę p u j e zmiana tradycji, do k t ó r y c h się n a w i ą ­ zuje, k t ó r e u w a ż a się za w a ż n e i w ł a s n e . T ą ważiną księgą zapomnianych p r a w d staje się sztuka ludowa. Staje się ona przy t y m szkolą funkcjo­ nalnego m y ś l e n i a . Idee, k t ó r e na zachodzie u ś w i a d o m i w k i l k a lat później Bauhaus, k s z t a ł t u j ą się w Polsce w oparciu o d o ś w i a d c z e n i a w y c i ą g n i ę t e z analizy c h ł o p ­ skiego r z e m i o s ł a i zdobnictwa. R ó ż n i c e są oczywiście znaczne. Bauhaus tworzy zwarty system teoretyczno-pedagogiczny, w Polsce na­ tomiast dochodzi do głosu doświadczenie artystyczne, intuicja t w ó r c z a , znacznie słabiej podbudowane myślą t e o r e t y c z n ą . I jeszcze jedno. Teoria Bauhausa, jak k a ż ­ da konsekwentnie budowana teoria, w i o d ł a do sytuacji 5 �5 П. 5. Ucieczko do Egiptu, drzeworyt ludowy. I I . 6. W ł a d y s ł a w Skoczylas, Jayiosik, drzeworyt z 1917 r. skrajnych, do swoistego puryzmu funkcjonalnego, pod­ czas gdy w Polsce powrotowi do zasad celowości i au­ tentyzmu sztuki stosowanej t o w a r z y s z y ł a jednoczesna potrzeba wyrazu emocjonalnego, u m i ł o w a n i e ornamen­ t u (zgodnego z k o n s t r u k c j ą i f u n k c j ą przedmiotu). bowski, inicjator grupy i jej ideolog, pisał: „O przera­ bianiu i doskonaleniu sztuki ludowej, o braniu z niej gotowych m o t y w ó w nie było mowy. Pozostała sama t y l k o zasada logiki, szczerości i zrozumienia w a r t o ś c i narzędzia i materiału" . N i e m a ł a w t y m zasługa S t a n i s ł a w a W y s p i a ń s k i e g o . Jego dramaty, a w plastyce — wizje piastowskich gro­ d ó w , trony-siedziska, łączyły s z t u k ą l u d o w ą z histo­ rią, n a d a j ą c jej znaczenie symboliczno-emocjonalne. I znów trzeba p a m i ę t a ć o sytuacji historycznej k r a j u , znajdującego się w niewoli. Sztuka ludowa — przy wszelkich swych inspiracjach formalnych — s t a n o w i ł a j e d n o c z e ś n i e symbol t r w a ł o ś c i narodu, w i ą z a ł a się z d ą ­ żeniem do zachowania jego tożsamości historycznej. S t ą d silniej niż w j a k i m k o l w i e k n i e p o d l e g ł y m k r a j u inspiracje ludowe m i a ł y podtekst emocjonalny, patrio­ tyczny. Ta logika zawarta w architekturze przedmiotu była w a r t o ś c i ą c e n i o n ą n a j w y ż e j . Po latach d o ś w i a d c z e ń , w p r z e d d z i e ń M i ę d z y n a r o d o w e j Wystawy Sztuki Dekora­ cyjnej w P a r y ż u (1925 г.), k t ó r a p r z y n i o s ł a naszej sztu­ ce sukces n a j w i ę k s z y — pisał Jerzy W a r c h a ł o w s k i : „W j a k i s p o s ó b w y z y s k a ć m o t y w y ludowe w nowoczesnej sztuce dekoracyjnej na to przepisu nie ma (...) Może na drodze z u p e ł n e j negacji? (...) Analiza głębsza k a ż d e ­ go objawu sztuki ludowej (...) uczy wiecznych, nieprzedawnionych praw logiki i szczerej kompozycji w zakre­ sie barw i f o r m " . W 1901 r. f o r m u ł u j ą c program ideowy założyciele Stowarzyszenia Polskiej Sztuki Stosowanej postulowali: „ t w o r z e n i e ś w i a d o m e stylu narodowego poprzez, między i n n y m i , wykorzystanie dorobku sztuki ludowej we w ł a s ­ nej twórczości, ale nie przez jej n a ś l a d o w n i c t w o " *. Często jednak d ą ż e n i e do stylu oznaczało w p r a k ­ tyce s i ę g a n i e do ludowych w z o r ó w , do ornamentyki. Za­ chowywano co prawda logikę kompozycji, ale z a t r a c a ł a ona walor emocjonalny, tak w a ż n y w autentycznej sztu­ ce ludowej. Styl s t a w a ł się z e w n ę t r z n ą cechą, dekora­ cją. A r t y ś c i , k t ó r z y w 1913 r. u t w o r z y l i „ W a r s z t a t y K r a ­ kowskie" p r a g n ę l i dotrzeć w ł a ś n i e do istoty sztuki l u ­ dowej, p o m i a j a j ą c w a r s t w ę d e k o r a c y j n ą . Szukali auten­ tyzmu funkcji i konstrukcji przedmiotu, tego co stano­ wiło o jego emocjonalnej w a r t o ś c i . Wojciech J a s t r z ę ­ 3 4 5 Odzyskanie niepodległości K r a j u w 1918 г. a z w ł a ­ szcza okres umacniania się p a ń s t w o w o ś c i i autorytetu w ł a d z y na nowo ożywia dążenie s t y l o t w ó r c z e , ale j u ż na gruncie sztuki oficjalnej, reprezentacyjnej. Może się ona poszczycić przed o s t a t n i ą w o j n ą wieloma dokona­ niami, zwłaszcza w dziedzinie mebla, metaloplastyki, a zwłaszcza tkaniny o cechach monumentalnych. Obok kostniejącej w z r o z u m i a ł y sposób sztuki re­ prezentacyjnej, istniały w latach m i ę d z y w o j e n n y c h dwa i n t e r e s u j ą c e zjawiska, na k t ó r e trzeba zwrócić u w a g ę . Jedno z nich w i ą ż e się z analitycznym p o d e j ś c i e m do sztuki ludowej. R e p r e z e n t o w a ł je m i n . Wojciech Ja­ s t r z ę b o w s k i . M y ś l ą c o rodzimym podłożu sztuki dostrze­ gał nie tylko typowe, a p o n i e k ą d stereotypowe cechy regionalnej twórczości wiejskiej, z w i ą z a n e z p o t r z e b ą zaznaczenia tożsamości w ł a s n e j grupy, parafii, wsi, ale i to, co było w ogóle w s p ó l n e l u d o w i , a z w i ą z a n e ге �I I . 7. Jerzy Panek, Don Kichot, drzeworyt z 1958 г. I I . 8. Sw. Mikołaj, drzeworyt ilustracja do książki, ok. 1928 r. stosunkiem do przyrody, powszechnie i stale u ż y w a ­ nych m a t e r i a ł ó w . U r z e k a j ą go f o r m y naturalne, wcale nie zdobione, a przecież z nieomylnym i n s t y n k ­ tem artystycznym z a u w a ż o n e w p l ą t a n i n i e korzeni, gąszczu k o n a r ó w i gałęzi. Dostrzega walory, k t ó r y c h tradycyjna etnografia nie zechce u z n a ć jeszcze przez ćwierć w i e k u . Pole inspiracji rozszerza się. Podobnie jak to miało miejsce w przedrewolucyjnej Rosji, w działalności K a n dinsky'ego, Ł a r i o n o w a , Gonczarowej — w o b r ę b zainte­ resowania artys'ty^plastyka wkracza sztuka peryferii miejskich: szyldy, reklamy, r y s u n k i na p ł o t a c h . Zauwa­ ża się twórczość samorodnych, „ n a i w n y c h " a r t y s t ó w miejskiego pogranicza — u nas: N i k i f o r a , Janeczki. ludowy. I I . 9. Jan Bukowski, Ogólnie m ó w i ą c , ź r ó d ł e m inspiracji staje się wszyst­ ko, co otacza a r t y s t ę , niezależnie od tego, czy jest typo­ we dla j a k i e j ś grupy c h ł o p s k i e j , czy nie. Drugie i n t e r e s u j ą c e zjawisko, w y r a ź n i e zarysowane w czasie p r z y g o t o w a ń do wystawy paryskiej w 1925 r. to w s p ó ł p r a c a plastyka z u z d o l n i o n ą g r u p ą młodzieży wiejskiej czy robotniczej. Eksperyment t a k i podjęli wówczas K a r o l S t r y j e ń s k i oraz A n t o n i Buszek . S t r y j e ń s k i w ciągu k i l k u miesięcy pracy z g r u p ą m ł o d z i e ­ ży, p r z e w a ż n i e g ó r a l s k i e j , d o p r o w a d z i ł do tego, że za­ częli oni t w o r z y ć rzeźby w drewnie zgodnie z podsta­ w o w ą g r a m a t y k ą form ludowych, ale w y n i k ł e z ich w ł a s n y c h dyspozycji, a nie m ą d r o ś c i nauczonej, nie z zapożyczeń; Buszek z a p r o p o n o w a ł grupie robotnic z 9 7 �11 10, 11. Rzeźba ludowa ze Ś l ą s k a oraz rzeźba ucznia z a k o p i a ń s k i e j Szkoły P r z e m y s ł u kier. K . S t r y j e ń s k i e g o , ok. 1925 r. fabryki p a p i e r o s ó w malowanie na batiku, p o k a z u j ą c im podstawy technologii, i p o z o s t a w i a j ą c p e ł n ą s w o b o d ę wypowiedzi. K o n t a k t plastyka-animatora, a p o n i e k ą d i r e ż y s e r a t w ó r c z e j w y o b r a ź n i , z młodzieżą d a ł w obu wypadkach doskonale rezultaty. Dalsze d o ś w i a d c z e n i a w t y m k i e r u n k u prowadzone m.in. j u ż po ostatniej wojnie przez prof. E l e o n o r ę P l u t y ń s k ą , Antoniego Kenara i g r u p ę innych p l a s t y k ó w skupionych w o k ó ł Instytutu Wzornictwa P r z e m y s ł o w e ­ go dowiodły, że w w a r u n k a c h nawarstwiania się róż­ nych w z o r ó w estetycznych rola plastyka-animatora po­ lega na u ś w i a d a m i a n i u podstaw t w ó r c z y c h , na w y k o ­ rzystaniu i n w e n c j i bazującej na zasobie posiadanych do­ świadczeń. W s p ó ł p r a c a np. prof. P l u t y ń s k i e j z g r u p ą tkaczek b i a ł o s t o c k i c h p o z w o l i ł a i m w y z w o l i ć się ze sztampy modnych w z o r ó w fabrycznych i zacząć projektowanie b e z p o ś r e d n i o na t k a c k i m warsztacie zgodnie z zasada­ m i techniki, warsztatu. Z kolei dzięki poznaniu techniki tkania prof. P l u t y ń s k a s t w o r z y ł a znakomite dzieła, t w o ­ rzone bezpośrednio przy warsztacie. N a s t ą p i ł a wzajem­ na wymiana doświadczeń, wzajemna inspiracja, w i o d ą ­ ca zresztą do zbliżonych e f e k t ó w k o ń c o w y c h . Zapiecze tradycji pozwala we wszystkich takich przypadkach osiągnąć nowe jakości, zgodne z logiką techniki i tworzywa a przy t y m zbliżone w efekcie do typowej dla sztuki ludowej g r a m a t y k i form. Metoda w s p ó ł p r a c y , lansowana po ostatniej wojnie przez prof. W a n d ę T e l a k o w s k ą z I n s t y t u t u Wzornictwa P r z e m y s ł o w e g o , aczkolwiek nie p r z y n i o s ł a z n a c z ą c y c h e f e k t ó w we wzornictwie p r z e m y s ł o w y m , z a s ł u g u j e na 8 Drzewnego, w y k . pod u w a g ę , zwłaszcza w sytuacji szybkiego zaniku żywej sztuki ludowej. Może mieć ona szczególne znaczenie w warunkach rozpadu tradycyjnej k u l t u r y chłopskiej i k r z y ż o w a n i a się r ó ż n y c h w z o r c ó w estetycznych, w okre­ sie, gdy żyjący jeszcze tzw. t w ó r c y l u d o w i w y k o r z y s t u ­ ją swe tradycyjnie nabyte u m i e j ę t n o ś c i w celu w y k o n y ­ wania dla odbiorcy miejskiego adaptowanych ludowopodobnych p r z e d m i o t ó w . Metodzie tej m o ż n a by wróżyć sukces w praktyce działalności takich instytucji jak Cepelia, z a j m u j ą c y c h się p r o d u k c j ą w y r o b ó w o cechach ludów yth. W ą t p l i w e natomiast wydaje się, czy metoda ta mo­ że z a p e w n i ć rodzimy wyraz wzornictwu p r z e m y s ł o w e ­ mu. Jako program działania wydaje się sprzeczna z istotą współczesnego wzornictwa, z mechanizmem m ó d , szybko p r z e m i j a j ą c y c h , z p s y c h i k ą odbiorców, nasta­ wionych na s t a ł ą k o n f r o n t a c j ę z k r a j a m i o w y ż s z y m standardzie ż y c i o w y m . Problemem p o d s t a w o w y m jest dziś poprawa jakości w y r o b ó w konfekcyjnych, mebli, tkanin, w y r o b ó w t r w a ł e g o u ż y t k u . Poprawa (między i n ­ nymi) poziomu w z o r ó w , kolorystyki. W modelu rzeczy­ w i s t y m (a nie postulowanym) współczesnej kultury, o g r o m n ą rolę o d g r y w a j ą czynniki z w i ą z a n e z powszech­ n y m d ą ż e n i e m do awansu s p o ł e c z n o - k u l t u r o w e g o , mie­ rzonego m i ę d z y n a r o d o w y m i wzorcami konsumpcji, przy­ r ó w n y w a n i e m w y r o b ó w nabywanych w Polsce do po­ dobnych zagranicznych, o b o j ę t n i e — zachodnioeuropej­ skich, enerdowskich czy w ę g i e r s k i c h . Nie przeczy to oczywiście temu, że zawsze przy o k r e ś l o n e j koniunkturze i s t n i e ć m o ż e sytuacja sprzyja­ jąca dla inspiracji w y r o b ó w p r z e m y s ł u lekkiego s z t u k ą �l u d o w ą . Czasem przenoszona w formie niemal bezpo­ ś r e d n i e j (hafty), kiedy indziej w postaci wzoru k r o j u , d o d a t k ó w i t p . D o ś w i a d c z e n i e wskazuje, że rezultat ta­ kich z a b i e g ó w zależy od: a — ogólnego t r e n d u w modzie, b — umiejętności szybkiego wykorzystania powstałej k o n i u n k t u r y przez producenta, с — talentu p r o j e k t a n t ó w . W dotychczasowej praktyce p r ó b y masowego lanso­ wania np. p a s i a k ó w nie d a w a ł y d o b r y c h r e z u l t a t ó w . Ludowe inspiracje w modzie s p r o w a d z a ł y się więc do kolekcji w y s t a w o w y c h spod znaku haute couture, c h ę t ­ nie pokazywanych w prasie ilustrowanej, telewizji. W y ­ daje się, że r e ż y s e r o w a n e widowiskowo pokazy takiej mody folklorystycznej s t a j ą się s t a ł y m elementem w naszej kulturze, t o w a r z y s z ą c w i e l u imprezom masowym. Pokazy mody inspirowanej s z t u k ą l u d o w ą należą więc nie tyle do p r z e j a w ó w produkcji p r z e m y s ł u lekkiego, co przede wszystkim do imprez masowych, b a z u j ą c y c h na folklorze. Imprez takich jest obecnie bardzo dużo. Większość z nich dawniej nie i s t n i a ł a , dziś zaś s t a n o w i ą nieodłączną część w i e l k i c h widowisk w rodzaju woje­ w ó d z k i c h czy o g ó l n o p a ń s t w o w y e h dożynek, Cepeliad, Festiwali, D n i Miast i imprez t o w a r z y s z ą c y c h ś w i ę t o m narodowym. I t u dochodzimy do konstatacji bardzo istotnej. O ile przed o s t a t n i ą w o j n ą problem inspiracji ludowych i wykorzystywania poza ś r o d o w i s k i e m w i e j s k i m elemen­ t ó w folklorystycznych dotyczył przede wszystkim tzw. sztuki wielkiej i stosowanej — w jej ambitnych prze­ jawach, o tyle obecnie w y s t ę p u j e w kulturze masowej, powszechnej. Jest to zresztą problem szerszy — doty­ czy bowiem w ogóle relacji m i ę d z y s z t u k ą l u d o w ą a k u l t u r ą a r t y s t y c z n ą okresu. 1 - I I . 12. Zbigniew Z w r ó ć m y u w a g ę — w pierwszym półwieczu inspira­ cje ludowe w istotny s p o s ó b w y s t ę p o w a ł y w twórczości k o m p o z y t o r ó w (Szymanowski, L u t o s ł a w s k i ) , w i e l k i c h i n s c a n i z a t o r ó w teatru (Leon Schiller, Dejmek), scenogra­ fów, grafików, rzeźbiarzy, a nawet malarzy, że w y m i e ­ nię t u Zofię S t r y j e ń s k a , nie m ó w i ą c już o plastykach związanych z architekturą wnętrz i sztuką stosowaną. W ostatnim ć w i e r ć w i e c z u inspiracje takie należą w tych dziedzinach do rzadkości. Spotyka się j e tylko spora­ dycznie, coraz rzadziej (Rząsa, K i l i a n , K i l a r ) . Przeszły jednak te inspiracje do dziedzin k u l t u r y masowej: widowisk popularnych ( m i n . Zespołów P i e ś n i i T a ń c a „ M a z o w s z e " i „Śląsk"), estradowych, f o l k l o r y ­ stycznych zespołów amatorskich, lekkiej piosenki, bitu, a nawet jazzu, g r a f i k i reklamowej, plakatu, oprawy ma­ sowych imprez i widowisk, p r z e m y s ł u turystycznego i pamiątkarskiego. Z a s t a n a w i a j ą c się nad t y m faktem trzeba zwrócić u w a g ę na z a s a d n i c z ą z m i a n ę funkcji inspiracji w mo­ delu k u l t u r y , w t y m i k u l t u r y artystycznej. Na p o c z ą t k u stulecia inspiracje ludowe towarzyszy­ ły awangardzie artystycznej. W sztuce wiejskiej znaj­ dowano sojusznika poscaukiwań t w ó r c z y c h . Odkrywano tę s z t u k ę na fali p r z e ł a m y w a n i a akademickich k o n w e n ­ cji X I X w i e k u . Obecnie sytuacja odwróciła się o 180 stopni. Poszu­ kiwania współczesnej sztuki poszły w innych k i e r u n ­ kach. K r a ń c a m i ich są z jednej strony penetracje psy­ chiki ludzkiej, z drugiej chęć zbliżenia się do nauki, twórczość laboratoryjna, w wysokim stopniu intelek­ tualna. Poszukiwania i mody m a j ą miejsce poza k r ę ­ giem ludowej sztuki. Przeciwnie — na wzburzonym mo­ rzu w s p ó ł c z e s n y c h p o s z u k i w a ń , mód w z n o s z ą c y c h się i o p a d a j ą c y c h po c h w i l i na dno — sztuka ludowa staje Pronaszko, Pieta, rzeźba, gips, 1913. I I . 13. Fragment a d o r u j ą c e g o a n i o ł k a , rzeźba ludowa w drew­ nie, polichromowana �14 się ostoją tradycji, o d w o ł a n i e m do przeszłości. Zaczyna działać w i n n y m obiegu informacji. Szuka się więc w niej nie odrodzenia zagubionych w a r t o ś c i , czy prawd rudymentarnych, ale ludowych konwencji, czyli tego, co oczywiste i co w ś w i a d o m o ś c i masowego odbiorcy w i ą ż e się z pojęciem rodzimych tradycji. Powiedzmy w i ę c e j : jeśli stylistyka ludowa — nawet w najbardziej stereotypowej wersji — w y s t ę p u j e dziś w p r z e m y ś l e turystyczno-<gastronomicznym i w re­ klamie, to w ł a ś n i e dlatego, że istnieje w tych dziedzi­ nach potrzeba stereotypu, ł a t w e g o rozpoznania co jest h i s z p a ń s k i e , a co w ę g i e r s k i e , czy polskie. Dlatego pa­ m i ą t k a narodowa czy regionalna musi o d w o ł y w a ć się do czytelnego znaku informacyjnego, z a r ó w n o wtedy gdy jest to p a m i ą t k a tania i masowa, jak i w ó w c z a s gdy ma charakter unikatowy. Inspiracje ludowe w k u l t u r z e masowej m u s z ą więc o d w o ł y w a ć się do tego co znane, oczywiste, charakte­ rystyczne — a więc nie do logiki form, nie do trudno czytelnych emocji (np. dawnej r z e ź b y kultowej) lecz do z e w n ę t r z n e j warstwy dekoracyjnej, do ornamentyki. S z u k a j ą c w dzisiejszej k u l t u r z e uzasadnienia dla i n ­ spiracji folklorystycznych, znajdujemy je, ale nie w sfe­ rze tych w a r t o ś c i , k t ó r e p o r u s z a ł y u m y s ł y i emocje ar­ t y s t ó w z pierwszej polowy z o wieku. P r z y g l ą d a j ą c się kosztownej tandecie „na ludowo" coraz liczniejszych lokali gastronomicznych dostrzec w nich m o ż n a podobny eklektyzm a nieraz i bezguście, podobne powierzchowne n a w i ą z a n i e do pseudochlopskich o r n a m e n t ó w — co w latach osiemdziesiątych ubiegłego stulecia. 10 15 S t w i e r d z a j ą c t ę s y t u a c j ę bynajmniej nie zamierzam twierdzić, iż jest nieunikniona i że nie ma dobrych w y ­ j ą t k ó w . D o ś w i a d c z e n i a Cepelii w s k a z u j ą , że m o ż n a p r o ­ d u k o w a ć — i to w skali masowej — wyroby adapto­ wane do w s p ó ł c z e s n y c h potrzeb, osiągające stosunkowo dolbry poziom. Coraz częściej jednak k r y t y k u j e się je za brak tego napięcia emocjonalnego, k t ó r e c e c h o w a ł o dzieła dawnej sztuki ludowej oraz i n s p i r u j ą c e się nią mistrzowskie p r z y k ł a d y artystycznego r ę k o d z i e ł a . Współ­ czesna sztuka ludowa jest estetyczna i niejako w do­ b r y m guście. Niewiele w niej jednak p o z o s t a ł o z suro­ wości p r y m i t y w u , m a ł o z autentyzmu dawnej sztuki chłopskiej. Gdy więc zastanawiamy s i ę , czemu współczesna sztuka zwana l u d o w ą nie stanowi źródła ciągłej odnowy i fascynacji współczesnej plastyki — w e ź m y pod u w a g ę i tę w a ż n ą różnicę. Dawniej artyści obserwowali w o k ó ł siebie ż y w ą , wciąż dla nich n o w ą s z t u k ę wiejskiego l u ­ du, dziś zaś w y t w o r y , k t ó r e widzą w sklepach i na wystawach są już swoistą stylizacją, pastiszem dawnej sztuki ludowej. Nie m a j ą siły przebicia a u t e n t y k ó w . To­ też n i e g d y ś fascynacja m i a ł a charakter spontaniczny, obecnie zaś n a w i ą z a n i e do ludowej stylistyki jest prze­ w a ż n i e ś w i a d o m i e w y b r a n ą formą. Znacznie silniej dzia­ łać mogą na w y o b r a ź n i ę artysty autentyczne przejawy sztuki jarmarcznej, plebejskiej, nawet takiej, k t ó r a oscy­ luje na granicy kiczu. Działają zresztą r ó ż n e bodźce, r ó ż n e inspiracje — w t y m i sztuki p r y m i t y w n e j , egzo­ tycznej, ludowej — n i e z a l e ż n i e od tego gdzie i kiedy p o w s t a ł e j . A j a k na t y m tle w y g l ą d a rękodzieło a r t y ­ styczne? �П. 14. Rzeźba w drewnie, praca C z e s ł a w a Dukata, ucznia V k l . Liceum Technik Plastycznych w Zakopanem, w y k . pod kier. Antoniego Kenara, 1956 г. I I . 15. Fragment Ukrzyżowania, rzeźba ludowa z Podhala. I I . 16. Tytus Czy­ żewski, Madonna, olej, 1920 г. I I . 17. W. J a s t r z ę b o w s k i , Tragiczna, rzeźba w y k o r z y s t u j ą c a n a t u r a l n y k s z t a ł t drzewa, w y k . w latach 1940—1947. I I . 18. Wypalony pieii drzewa, 2;akopane. 11 �Otóż p o r ó w n u j ą c s y t u a c j ę z początku wieku i obec­ ną dostrzec m o ż n a z m i a n ę miejsca i r o l i r ę k o d z i e ł a w modelu k u l t u r y artystycznej. Z m i e n i ł y się funkcje i re­ lacje z i n n y m i dziedzinami twórczości. Dawniej na osi: sztuka dla s p o ł e c z e ń s t w a — sztuka elitarna, rękodzieło artystyczne widziało swe miejsce w służbie szerokich rzesz odbiorców. Rękodzieło m i a ł o za­ p o c z ą t k o w a ć o d n o w ę sztuki, k t ó r a winna była przeni­ kać do życia ludzi. Obecnie miejsce to zajmuje wzor­ nictwo p r z e m y s ł o w e , dizajnerstwo. A l e nastawienie na m a s o w o ś ć dizajnu przy jednoczesnym zaniku r z e m i o s ł a niskoiseryjnego sprawia, że rękodzieło artystyczne staje się przede wszystkim u n i k a t o w y m . Może b y ć ono oczy­ wiście r ó w n i e ż laboratorium nowych form, ale w p i e r w ­ szym r z ę d z i e staje się twórczością dającą s a t y s f a k c j ę a r t y s t y c z n ą autorom. Cechą tego rękodzieła staje się jednoczesność procesu m y ś l e n i a i realizacji, emocjonal­ ny stosunek do finalnej postaci dzieła, k t ó r e w o d r ó ż ­ nieniu od w y t w o r u manufakturowego czy p r z e m y s ł o w e ­ go k a ż d o r a z o w o u w z g l ę d n i a momenty zmienne, takie jak: —• charakter tworzywa (np. g r u b o ś ć i kolor skóry, s ł o j e drewna, jego kolor, t w a r d o ś ć ) , —• u ż y t e n a r z ę d z i a , —• m y ś l artystyczna, s t a n o w i ą c a i n d y w i d u a l n ą od­ p o w i e d ź t w ó r c y na różne bodźce w e w n ę t r z n e i zewnętrzne, - odbiorca, a nawet indywidualna osoba, dla k t ó ­ rej się coś tworzy. 12 Tak o k r e ś l o n e rękodzieło artystyczne zbliża się w swym charakterze do tzw. sztuki czystej, a k t ó r ą traf­ niej byłoby n a z w a ć s z t u k ą n a c e c h o w a n ą semantycznie. Zbliża sdę w indywidualnej myśli, w szukaniu w e w n ę ­ trznej l o g i k i dzieła, w pierwiastkach emocjonalnych, k t ó r e nie są komieoane dla spełnienia z a d a ń u ż y t k o ­ wych. W jakiej mierze rękodzieło takie m o ż e się inspiro­ w a ć s z t u k ą l u d o w ą , być rodzime, a zarazem w s p ó ł c z e s ­ ne? Osiągnięcia sztuki skandynawskiej (zwłaszcza fiń­ skiej), j a p o ń s k i e j a t a k ż e np. R e p u b l i k i E s t o ń s k i e j w ZSRR dowodzą, że rodzimość i nowoczesność są to po­ jęcia, k t ó r e nie m u s z ą się w y k l u c z a ć . Przeciwnie: ro­ dzimość, bazująca na r ó ż n y c h elementach tradycji i o d ­ r ę b n o ś c i przyrodniczo-geograficznych k r a j u m o ż e wzbo­ g a c a ć k s z t a ł t sztuki nowoczesnej, wnosić w nią nowe pierwiastki, mieć więc postać szczegółową zjawiska ogól­ nego. Oczywiste jest, że w pojęciu rodzimości p a r t y c y p u ­ je nie t y l k o sztuka ludowa, a zwłaszcza nie w swej warstwie z e w n ę t r z n o - d e k o r a c y j n e j . Rodzimość bowiem to r ó w n i e ż charakterystyczny typ emocjonalności, spo­ sobu w y r a ż a n i a uczuć, przewaga cech praktycznych ctzy romantycznych, typ t r a d y c j i religijnej i t d . W Polsce kanon rodzimości X I X i X X w. w i ą ż e się z t r a d y c j ą r o m a n t y c z n ą , a podejście emocjonalne widoczne jest nawet w interpretacji takich k i e r u n k ó w , jak op-art, v i ­ sual-art czy conceptual-art. �13 �Do żywej tradycji należy więc nie tylko sztuka l u ­ dowa, ale i portret sarmacki, a zwłaszcza trumienny, prowincjonalna architektura barokowa, t w ó r c z o ś ć pleja­ dy poetów, pisarzy, k o m p o z y t o r ó w , rzeźbiarzy, malarzy X I X i X X w. (łącznie z polskim ekspresjonizmem, for­ mizmem i koloryzmem). Do tradycji należy z a r ó w n o ś w i a d o m o ś ć w ł a s n e j historii j a k i pejzaż wiejskich r ó w ­ nin i m a ł y c h miasteczek, r y t m życia, tempo — inne prz&oież w P a r y ż u czy Moskwie, a inne w Warszawie, K r a k o w i e czy Katowicach. P a t r z ą c na dzieła polskich a r t y s t ó w wystawiane na Quadriannale w Erfurcie odczuwam ich w s p ó l n ą cechę, n i e z a l e ż n i e od gatunku indywidualnych talentów. Są­ dzę, że jest nią autentyzm kreacji, nie sięgający po m a s k ę stylizacja, choćby ludowej. Być m o ż e nie u m i a ł ­ bym w i d z ą c j a k i ś jeden przedmiot z a s z e r e g o w a ć go do konkretnej ekspozycji narodowej, ale odczuwam s p ó j ­ ność wszystkich tych prac, podobne zaplecze tradycji, podobny stosunek do rzeczy, k t ó r e się tworzy. Przychodzi m i w ó w c z a s na m y ś l emocja z j a k ą wiejski młodzieniec zdobił przęślicę czy inny podarunek dla swej narzeczonej, to z a a n g a ż o w a n i e , k t ó r e sprawia, iż rzecz pozornie podobna do innych, ma jednak w ł a s ­ ny wyraz, jest rezultatem nie t y l k o wiedzy, tradycji, ale i t w ó r c z e g o napięcia. Ta sztuka bliska jest ludowej nie przez z e w n ę t r z n ą s z a t ę ornamentu, lecz przez szacunek dla tych samych w a r t o ś c i , k t ó r e legły u podstawy chłopskiego r ę k o d z i e ­ ła, chłopskiej sztuki. Sytuacja współczesnej kultury sprzyja tworzeniu dzieł, k t ó r e człowiek znużony zalewem rzeczy i i n f o r ­ macji odczuwa j e d n o c z e ś n i e jako w s p ó l n e grupie (i 23 �Wykorzystanie m o t y w ó w w y c i n a n k i ludowej: i l . 22. O k ł a d k a proj. Zygmunta K a m i ń s k i e g o , 1928 г.; i l . 23. Dekora­ cja A l . Ujazdowskich w Warszawie podczas Festiwalu Młodzieży, 1955 г.; i l . 24. Tkanina z I W P , projekt, przez zespół wycinankarek opoczyńskich pod kier. art. p l . Aleksandry L e w i ń s k i e j . I I . 25. Inspiracje ludowe w modzie. Ponczo i tunika „ k r a k o w s k i e " , w g projektu K . T r z c i ń s k i e j , „Moda Polska", 1970 г. I I . 26. Karczma „ R z y m " w Su­ chej Beskidzkiej 15 �27 П. 27. W n ę t r z e polskiej ekspozycji na I V Quadriennale w Erfiurcie z a a r a n ż o w a n e linę J a s t r z ę b o w s k ą (komisarza działu polskiego) przez to sobie bliskie) a zarazem i n d y w i d u a l n e , nie identyczne z t y m co go otacza. W tej dialektyce potrzeb dostrzegam w a ż n ą szansę dla rękodzieła a r t y ­ stycznego. W świecie w a r t o ś c i coraz bardziej skomer­ przez Ha­ cjalizowanych sztuka staje się o b r o n ą tego co najcen­ niejsze — humanistycznej postawy, t r w a ł y c h w a r t o ś c i duchowych. Jest ona j e d n ą z form ochrony ś r o d o w i s k a w e w n ę t r z n e g o przed zanieczyszczeniem. PRZYPISY 1 Referat wygłoszony podczas sympozjum na I V Quadriennale R ę k o d z i e ł a Artystycznego k r a j ó w socjali­ stycznych w Erfurcie (NRD), 22 maja 1978 r. L . Grabowski, Jan Szczepkowski, „Przegląd A r ­ tystyczny" 1964, nr 6 s. 6. W. Jastrzębowski, Geneza, program i wyniki działalności Warsztatów Krakowskich i Ładu, „Pol. Szt. bud.", R. V I , 1S52, mr 1. Osiemdziesięciu a r t y s t ó w polskich zdobyło 36 2 3 1 Grand Prix, 31 odznaczeń honorowych oraz 60 ozłotych medali. J. W a r c h a ł o w s k i , Wycinanki, „ P r z e g l ą d Warszaw­ s k i " 1924, s. 74. Buszek w y p r a c o w a ł m e t o d ę w s p ó ł p r a c y pedagoga-animatora z dziećmi i młodzieżą jeszcze przed 1920 r. Por. S t a n i s ł a w Ignacy Witkiewicz, Teoria Antoniego Buszka a odrodzenie Sztuki Czystej (w:) Nowe formy w malarstwie i тле pisma estetyczne, Warszawa 1959. 5 0 Fot.: E . Ciołek — il. 27; T. Cissowski — il. 24; S. Deptuszewski — П. 1, 5, 9, 13, 15, 22; J . Grabowski — il 10; J . Grelowski — il. 3; Л. Jackowski — il. 18; Z. Kamykowski — il. 20; T. Każmierski — il. 4; W. Mądroszkie wicz — il. 7; W. S ł a w n y — il. 23; J . Świderski — il. 14, 16, 19, 21; W. Wolny — il. 12 16 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/345fdcfe8b815c0f997eaf140a9edb5b.pdf e31f959be51df0ce96a695d9d1cfcb1a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3497 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3278 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.1, s.63-64 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text do spraw m u z e ó w i s k a n s e n ó w w Polsce pod przewodnictwem dr Fr. M i d u r y . Udział wzięło k i l k u n a s t u dyrektorów skansenów, etnografów i h i s t o r y k ó w sztuki. 25.IX—15.X — w Szczecinie, na zamku Książąt Pomorskich otwar­ to I Biennale Plastyki Amatorskiej Krajów Nadbałtyckich. Pokazano ok. 1000 prac a u t o r ó w z Ł o t w y , L i t w y , Estonii, NRD, Szwecji i Pol­ ski. 14—16.XI — w B i a ł o w i e ż y od­ było się I V Ogólnopolskie semina­ r i u m z cyklu „ K u l t u r a w gminie" na temat w s p ó ł c z e s n e j twórczości artystycznej wsi. Referat3 wygłosi­ 7,8.XI — w Muzeum Wsi L u ­ belskiej o b r a d o w a ł zespół badawczy S U M M A R r I E S • l i doe. dr B r o n i s ł a w G o ł ę b i o w s k i , prof. Józef Burszta i dr Roch Su­ lima. * W m i e s i ą c a c h letnich w całej Polsce organizowano plenery dla twórców ludowych i amatorów. Prace plenerowe prezentowano na­ s t ę p n i e na wystawach, część z nich p r z e k a z u j ą c na d e k o r a c j ę i n s t y t u cji-gospodarzy. Р Е З Ю М Е SUMMARY O F A R T I C L E S A l e k s a n d e r J a c k o w s k i — F O L K A R T I N PO­ L I S H CONTEMPORARY ARTISTIC CULTURE Irena LING Domańska-Kubłak — GOING CAROL­ The author draws attention to the fact that people have looked for different things i n folk art at different times and that its position i n the general model of c u l ­ t u r e has changed as w e l l . The romantics saw different values i n i t , still others were noted by the ideologists of the national style. For them the style, the ornamen­ tation was i m p o r t a n t . B u t as early as 1901 young ar­ tists oaf the applied art school saw i n folk art a logic i n construction, composition, ornament, a respect for materials, tools and technique. The experience of the folk artists became for them a school of functional t h i n k i n g . Ten years later Skoczylas and the formists discovered the logic and expression of the sculpture, the wood out, the painting. Folk art became i n Poland what African sculpture and masks were to the european avant garde. I t accompanied the breakthrough away from academic convention towards new artistic discoveries. Folk art becomes — up to the fifties — one of the most important sources of inspiration for our artistic culture. Simultaneously the experiences of cooperation between the artist animator and the w o r k i n g class or r u r a l creator brings interesting results. After the fifties the place of folk art clearly chan­ ges i n our culture. I t ceases to inspire contemporary artists and instead becomes a very important part of mass culture. The artistic rank of folk sculpture or paintings on glass is lowered but they become u n i v e r ­ sally k n o w n , popularised by many exhibitions, compe­ titions, festivals, television programmes and i n the i l l u ­ strated press as w e l l as i n books and albums. Folk motifs now come up i n songs, i n rock music, i n advertising posters and graphics i n general as w e l l as i n large scale spectator events and especially i n the tourist industry, i n gastronomies and i n the souvenir business. Folk art no longer accompanies the avant garde. Contemporary artists have today gone their separate way. The situation has changed a 180 degrees. Against the background of modern day fashion and changes in art folk art has become a bastion of t r a d i t i o n and an invocation of the past. I t is no longer a place where one seeks new truths but rather easily recognizable native patterns. I t is to the external aspect that one turns first and foremost, to the style, the folk motifs. References to folk traditions today are rather more conscious than i n the past when they were sponta­ neous. But i n the past artits were surrounded by a l i v i n g folk art and now they refer to w o r k k n o w n from exhibitions, books, museums. I n the past they were struck by the authenticity of r u r a l art, today they see around them patiche and adaptations. I n the last part of the article the author discusses contemporary artistic handicrafts i n Poland. He points also to the experience of Finnish and Japaneses art and of the Soviet Baltic Republics which shows that native values cam be l i n k e d i n the crafts to modernity. A n d native qualities do not morely derive from folk art but come f r o m the artists experiences i n the h i ­ story of a country. R u r a l Christmas customs were closely tied to ve­ getative and agrarian symbolism as w e l l as to the sym­ bolism associated w i t h A l l Soul's Day. This at first glance strange j u x t a p o s i t i o n does have a certain logic behing i t . The souls of ouir forefathers have come back to earth to become the protectors of the crops and the bringers of good harvests. The custom of going carol­ ling from house to house w i t h an old man, a goat, stork, a giant or other figures also has a sense con­ nected w i t h the vegetation and A l l Soul's Day. The rounds were made between 2 4 . X I I . and 6.1 (chrismas eve and the feast of the three kings) wishing the head of the house and the inhabitants a l l of the best. T h e goat, the bear, the stork, auroch or the cock were a l l linked i n popular belief w i t h f e r t i l i t y . These same figures also come up i n Easter customs that is at a period w h e n everything is coming to life, spring. The author has analised many folklore documents and draws attention to the role straw plays, both i n the dress of the carollers as w e l l as i n the Christmas customs. Straw as w e l l as the other requisites and ac­ tions performed by the carollers are a l l closely connec­ ted w i t h steps to ensure f e r t i l i t y . On one of t h e days i n the period between the 26 X I I and 2.H t h e „ H e r o d s " are enacted, a folk version of the medieval mysteries. I n these there is also an element of this agrarian symbolism. A j e w wishes a good harvest and f e r t i l i t y . I t was also typical for this symboilisim to have devils p l a y i n g pranks etc. Here also we come across death and a conning to life, i n sum analogical figures and requisites to those of the carol­ lers. The j e w plays a role similar to t h a t of t h e old man. Both wear a sheepskin coat t u r n e d inside out (like straw). The death of herod and t h e b i r t h of Christ have the same sense as the death and the coming to life of the goat i n t h e carolling custom. The author albo sees t h e appearance of the same elements of vegetatational magic both among the herods as the ca­ rollers. J a n K u r e k — T H E TREE O F L I F E - T H E A L T A R OF T H E A S S U M P T I O N OF T H E F A M I L Y - B Y S T A ­ NISŁAW MAJEWSKI. The author discusses S. Majewski's altar w h i c h was done in 1978. H e analyses the scenes on the altar i n the context of t h e artist's belifes. T h e altar is a sum­ ming up and at the same t i m e a development of the sculpture's viwes w h i c h the author has already w r i t t e n about i n Folk A r t (4—1977). K u r e k ' s analyisies of the ideological 'content of the altar is based on conversa­ tions w i t h the sculptur. H e distinguishes t w o sets of scenes out of the 24 i n the altar: one represents the „open w o r l d " and the second the „closed w o r l d " w h i c h aims at getting t h e viewer to reflect on the nature of this w o r l d . Majewski's interpretation of various biblical themes is peculiar to h i m and is a far cry f r o m theo­ logical rectitude. 63 �Teresa Kopania ABRAMIUK — THE WORK OF MARIA The article shows Maria A b r a m i u k , a folk artist from C h m i e l ó w near Parczew and her woirk. Born i n 1914 she has made ornaments (spider's, f l o ­ wer arrangements, paper cut outs) and religious objects (painted easter eggs, wedding cakes called korowaje) from childhood. For к о т е yrors now she has been p a i n ­ ting on glass. The influence of t h e old, t r a d i t i o n a l patterns of folk arts i n the Podlasie region is visible i n her w o r k . Maria A b r a m i u k adapts and passes i t on i n the f o r m in 'Which she remembers i t . PE3 ЮМЕ А л е к с а н д р Я ц к о в с к и — НАРОДНОЕ ИСКУС­ СТВО В СОВРЕМЕННОЙ ХУДОЖЕСТВЕННОЙ КУЛЬТУРЕ ПОЛЬШИ А в т о р отмечает, что на р а з н ы х э т а п а х и з у ч е н и я народного и с к у с с т в а в н е м и с к а л и чего то нового и в с я к и й р а з ему отводилось иное место в м о д е л и к у л ь т у р ы . Одни ценности н а х о д и л и в н а р о д н о м и с к у с ­ стве р о м а н т и к и , иного рода ценности н а х о д и л и в нем под к о н е ц п р о ш л о г о в е к а идеологи народного стиля. Д л я н и х в а ж н ы б ы л и с т и л е в ы е особенности, о р н а ­ мент. О д н а к о , у ж е в 1901 г. м о л о д ы е х у д о ж н и к и , интересовавшиеся прикладным искусством подчерки­ в а л и в народном и с к у с с т в е л о г и к у к о н с т р у к ц и и , к о м ­ позиции, о р н а м е н т а , у в а ж н и е к м а т е р и а л у , и н с т р у ­ менту, т е х н и к е р а б о т ы . О п ы т н а р о д н ы х м а с т е р о в стал для них искусством функционального мышления. Д е с я т ь л е т спустя С к о ч и л я с и ф о р м и с т ы о б р а т и л и в н и м а н и е па л о г и к у и э к с п р е с с и ю с к у л ь п т у р ы , г р а ­ в ю р ы н а д е р е в е , ж и в о п и с и . Н а р о д н о е искусство в П о л ь ш е стало т е м , ч е м б ы л и н е г р и т я н с к а я с к у л ь п ­ т у р а и м а с к а д л я европейского а в а н г а р д а . Это и с к у с ­ ство с о п у т с т в о в а л о п р е о д о л е н и ю а к а д е м и ч е с к о й к о н ­ венции и новым художественным поискам. В п л о т ь до п я т и д е с я т ы х годов н а р о д н о е искусство я в л я л о с ь одним и з в а ж н ы х и с т о ч н и к о в в д о х н о в е н и я н а ш е й художественной культуры. Одновременно на­ коплялся опыт и формировалось сотрудничество х у ­ дожника-вдохновителя с умельцами крестьянами или р а б о ч и м и . Это с о т р у д н и ч е с т в о д а в а л о и н т е р е с н ы е р е ­ зультаты. П о с л е п я т и д е с я т ы х годов место народного и с к у с ­ ства в м о д е л и к у л ь т у р ы о п р е д е л е н н о п е р е м е н и л о с ь . Оно у ж е не интересует современных художников и с т а н о в и т с я очень в а ж н ы м с л а г а е м ы м п о п у л я р н о й массовой к у л ь т у р ы ; ослабевает х у д о ж е с т в е н н о е з н а ­ ч е н и е н а р о д н ы х с к у л ь п т у р и л и к а р т и н на стекле, но н а р я д у с этим о н и приобретают о б щ у ю и з в е с т н о с т ь благодаря многочисленным выставкам, конкурсам, фестивалям, телепередачам и иллюстрированной пе­ чати, к н и г а м , а л ь б о м а м . Народные мотивы встречаются в песенке, в произ­ ведениях биг-битовских ансамблей, а рекламной гра­ фике, в плакате, в оформлении массовых зрелищ, в особенности ж е в п р о м ы ш л е н н о с т и д л я н у ж д т у р и з ­ ма, в с у в е н и р н ы х и з д е л и я х , в гастрономии. В н а с т о я щ е е в р е м я н а р о д н о е и с к у с с т в о н е сопут­ ствует а в а н г а р д у . П о и с к и с о в р е м е н н ы х х у д о ж н и к о в идут в д р у г и х н а п р а в л е н и я х . П о л о ж е н и е и з м е н и л о с ь на 180 градусов. И м е н н о на ф о н е современной м о д ы и и з м е н е н и й в и з о б р а з и т е л ь н о м и с к у с с т в е — народное творчество с т а н о в и т с я о п л о т о м т р а д и ц и й , о б р а щ е н и е м к п р о ш л о м у . И т а к , в народном т в о р ч е с т в е и щ у т не н о в ы х истин, а з н а к о м ы х о т е ч е с т в е н н ы х образцов. П р е ж д е всего о б р а щ а е т с я в н и м а н и е на внешнее о ф о р м л е н и е , на с т и л ь па н а р о д н ы е м о т и в ы . В настоящее время связь с народной традицией поддерживается совершенно сознательно, а прежде это б ы л о с п о н т а н н ы м я в л е н и е м . Н о п р е ж д е х у д о ж ­ н и к и б ы л и о к р у ж е н ы а т м о с ф е р о й ж и в о г о народного искусства, а н ы н е , они и щ у т в д о х н о в е н и я в п р о и з в е ­ д е н и я х , с к о т о р ы м и п о з н а к о м и л и с ь на в ы с т а в к а х , ч и т а я к н и г и , п о с е щ а я м у з е и . Р а н ь ш е их у в л е к а л а п о д л и н н о с т ь д е р е в е н с к о г о искусства, н ы н е о н и в и д я т в о к р у г себя п а с т и ш ь и а д а п т а ц и и . В заключительной части статьи автор рассматри­ вает современное х у д о ж е с т в е н н о е ремесло в П о л ь ш е . Отмечает т а к ж е д о с т и ж е н и я ф и н с к о г о и японского искусства, д о с т и ж е н и я х у д о ж н и к о в с о в е т с к и х п р и ­ б а л т и й с к и х р е с п у б л и к . Все это с в и д е т е л ь с т в у е т о том, что м о ж н о в р е м е с л е сочетать о т е ч е с т в е н н ы й х а р а к ­ тер с современностью. О д н а к о о т е ч е с т в е н н ы е э л е м е н ­ т ы м о ж н о н а й т и не т о л ь к о в н а р о д н о м т в о р ч е с т в е , но и в д р у г и х в и д а х и с к у с с т в а в истории с т р а н ы . Ирена Доманьска-Кубяк ЗНАЧЕНИЕ КОЛЯДОВАНИЯ — ВЕГЕТАТИВНОЕ Д е р е в е н с к и е р о ж д е с т в е н с к и е о б р я д ы , б ы л и тесно связаны с вегетативно-аграрной и поминальной сим­ в о л и к о й . Это с т р а н н о е с виду сочетание о б л а д а е т своеобразной л о г и к о й . В е р н у в ш и е с я на з е м л ю д у ш и п р е д к о в , с т а н о в и л и с ь п о к р о в и т е л я м и сельского х о ­ зяйства и ниспосылали урожай. Вегетативное и поми­ н а л ь н о е з н а ч е н и е имеет т а к ж е о б ы ч а й к о л я д о в а н и я , х о ж д е н и я о т одной и з б ы к другой с дедом, козой, аистом, т у р о м и д р у г и м и п е р с о н а ж а м и . Соседей о б х о д и л и 24 д е к а б р я — 6 я н в а р я (т.е. начиная с сочельника, кончая крещением), ж е л а я х о з я е в а м и п р и с у т с т в у ю щ и м всякого б л а г о п о л у ч и я . К о з а , м е д в е д ь , аист, т у р либо п е т у х по н а р о д н ы м в е р о в а н и я м в я ж у т с я с плодородием. Те ж е п е р с о н а ж и выступают и в п а с х а л ь н ы х обрядах, следовательно весной, когда в с я п р и р о д а п р о б у ж д а е т с я к ж и з н и . Автор анализирует многочисленные фольклорные материалы, отмечая роль соломы в костюмах коляд­ ч и к о в , к а к и в р о ж д е с т в е п п ы х о б р я д а х . Солома а т а к ­ ж е другие р е к в и з и т ы и д е й с т в и я к о л я д ч и к о в тесно с в я з а н ы с м е р о п р и я т и я м и , способствующими у р о ж а й ­ ности. В один и з дней, в период м е ж д у 26 д е к а б р я и 2 ф е в р а л я ставятся „Ироды" — народная версия средневековых мистерий. Автор и в них отмечает э л е м е н т ы а г р а р н о й с и м п о л и к и . Е в р е й в своих п о ­ з д р а в л е н и я х ж е л а л у р о ж а я и плодовитости. Т и п и ч ­ н ы м и д л я этой с и м в о л и к и б ы л и т а к ж е р а з л и ч н ы е п р о к а з ы ч е р т е й и т.д. З д е с ь о п я т ь т а к и в ы с т у п а ю т смерть и воскрешение — в общем аналогичные р е к в и ­ зиты, к а к у колядчиков. Итак, еврей исполняет роль дела. И е в р е й и д е д о д е т ы в т у л у п ы , в ы в е р н у т ы е м е х о м н а р у ж у (реквизит а н а л о г и ч н ы й соломе). С м е р т ь Ирода и р о ж д е н и е Х р и с т а имеют в м и с т е р и я х т а к о й ж е смысл, к а к смерть и в о с к р е ш е н и е к о з ы в к о л я д ­ н ы х о б р я д а х . А в т о р у к а з ы в а е т , что к а к в „ И р о д а х " , так и в колядовании выступает 6 одинаковых эле­ ментов в е г е т а т и в н о й магии. Я н К у р е к — ДЕРЕВО Ж И З Н И — АЛТАРЬ ВОЗНЕ­ СЕНИЯ СВЯТОГО СЕМЕЙСТВА Р А Б О Т Ы СТАНИ­ СЛАВА МАЕВСКОГО А в т о р о п и с ы в а е т в ы п о л н е н н ы й в 1978 г. С. М а е в ским а л т а р ь , а н а л и з и р у я с о д е р ж а н и е п р е д с т а в л е н н ы х в нем сцен в к о н т е к с т е м и р о в о з з р е н и я х у д о ж н и к а . А л т а р ь о т о б р а ж а е т итоги и р а з в и т и е т е х в з г л я д о в с к у л ь п т о р а , о к о т о р ы х а в т о р п и с а л в номере 4 — 1977 г. Н а основе бесед с х у д о ж н и к о м К у р е к подробно а н а л и з и р у е т идейное с о д е р ж а н и е а л т а р я . С р е д и 24 частей он в ы д е л я е т д в е г р у п п ы сцен: одна г р у п п а п р е д с т а в л я е т „ м и р в н е ш н и й " , в т о р а я „мир в н у т р е н ­ ний", к о т о р ы й в ы з ы в а е т у з р и т е л е й р а з м ы ш л е н и я относительно с у щ н о с т и мира. В своей работе М а е в с к и й своеобразно и н т е р п р е т и р у е т б и б л е й с к и е с ю ж е т ы и его и н т е р п р е т а ц и я д а л е к а от теологического подхода. Т е р е с а К о п а н я — ТВОРЧЕСТВО МАРИИ АБРАМЮК Статья посвящена личности и творчеству Марии Абрамюк, н а р о д н о й х у д о ж н и ц ы и з Х м е л ё в а б л и з П а р ч е в а . М а р и я А б р а м ю к р о д и л а с ь в 1914 г. и с д е т с к и х лет з а н и м а е т с я в ы п о л н е н и е м р а з л и ч н ы х у к р а ш е н и й (пауки, б у к е т ы цветов, в ы р е з к и и з бумаги) и п р е д ­ метов обрядового х а р а к т е р а , к а к п и с а н к и , свадебное печение, н а з ы в а е м о е к а р а в а л я м и . К р о м е того у ж е с в ы ш е 10 лет х у д о ж н и ц а з а н и м а е т с я р и с о в а н и е м на стекле. В р а б о т а х М а р и и А б р а м ю к м о ж н о отметить в л и ­ я н и е с т а р ы х т р а д и ц и о н н ы х о б р а з ц о в народного и с к у с ­ ства П о д л я с ь я , к о т о р ы е она а д а п т и р у е т и о т о б р а ж а е т в т а к о й ф о р м е , к о т о р а я с о х р а н и л а с ь в ее п а м я т и . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ff17e232111841efd9084287e6a2fb83.pdf 5df143b9ef0a3694e8ca37a7e0fd39a9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3499 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3279 Title A name given to the resource Contents / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2, s.66 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA AKADEMIA NAUK • INSTYTUT SZTUKI • ROK XXXIII • 1979 • Nr 2 polska sztuka ludowa W R O C L A W W A R S Z A W A K R A K Ó W G D A Ń S K ZAKŁAD N A R O D O W Y I M I E N I A OSSOLIŃSKICH, W Y D A W N I C T W O POLSKIEJ A K A D E M I I NAUK �CONTENS Roman Reinfuss, T h e i n f l u e n c e of c r a f t s p r o d u c t i o n of religious articles on folk Lech Ewa stone -sculpture Mróz, Gypsy 67 wagons 77 Fryś-Pietraszkowa, T h e nationad f o l k p o t t e r y contest i n Toruń . Janina Łukasiewicz, S o m e .problems of f o l k ceramics i n Poland, . . reflections on t h e collection i n t h e E t h n o g r a p h i c M u s e u m i n Toruń A d a m Bartosz, Palamenter Antoni K r o h , Letters Karpaty region 107 — a folk barometer after the first i n Poland, contest of 95 i l l modern folk sculpture i n 1972 113 REVIEWS Aleksander in Anna Jackowski, Marian Pokropek, Atlas of jolk art and folklore 116 Poland Kutrzeba-^Pojnairowa, Krzysztof Woźniak, M o r e Serbske about artistic q u e s o n a p a p e r toy T . M . T r a j d o s CHRONICAL SUMMARY РЕЗЮМЕ I—III OF 1979 ARTICLES narodne drastioy, t. 5 h a n d i c r a f t of Polish 121 Spisz (remar- i n „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " n r 2, 1978) 123 125 12(i 127 R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : A l e k s a n d e r J a c k o w s k i ( r e d . nacz.), J a d w i g a J a r n u s z k i e w i czowa, A n n a Kunczyńska-Iracka, J a n K r z y s z t o f M a k u l s k i , Jerzy Łoziński, Jacek O l ę d z k i , R o m a n R e i n f u s s (z^ca {z-са r e d . nacz.). Sekretarz r e d a k c j i — E w a Oźminkowska. R e d a k t o r technicz ny — H a l i n a Żele­ c h o w s k a . T ł u m a c z e nniiaa — K r z y s z t o f Bobiński (ang.) i N Naatt aa l i a Stasińska (ros.). Serwis fotograficzny — Jan Swiderski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2ae2d4d6aa846068b3b2d773fc1e619f.pdf 1d27b27974271e4404642a6bc6c89362 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3384 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3171 Title A name given to the resource Biografia i twórczość. O Bronisławie Krawczuku / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4, s.27-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski BIOGRAFIA I TWÓRCZOŚĆ, O BRONISŁAWIE KRAWCZUKU Biografia o d g r y w a s z c z e g ó l n e znaczenie p r z y opisie twór­ emocjonalnym, osobistym. Zwłaszcza w tych przypadkach, g d y czości z a l e ż n e j n i e m a l w y ł ą c z n i e o d n a k a z ó w i d y s p o z y c j i wew­ d z i e ł o zawiera w sobio w a r s t w ę s y m b o l i c z n ą , g d y jest n ę t r z n y c h t w ó r c y . Czym bliżej znajdujemy kompensacji — b i o g r a f i a a r t y s t y s t a n o w i ć m o ż e i s t o t n y k l u c z się „ n a t u r y " , t y m mniejszy w p ł y w c z y n n i k ó w z e w n ę t r z n y c h , k u l t u r o w y c h . Czło­ w i e k , m a l u j ą c y z w ł a s n e j p o t r z e b y , bez w z o r ó w , bez s c h e m a t ó w do zrozumienia sensu d z i e ł a , d i a l o g u c z ł o w i e k a M o ż n a p o w i e d z i e ć , że i m s ł a b s z a jest i n t e r w e n c j a ze formą światem. świadomości prawda t w ó r c y , i m mniejsza jego wiedza o p r ą d a c h , s t y l a c h , f o r m a c h r ó w n i e ż z w i ą z a n y ze s w y m czasem i miejscem, ale t e z a l e ż n o ś c i w y r a z u , t y m w i ę c e j w s k a z ó w e k do zrozumienia jego d z i e ł m o ż e s ą w jego dziele mniej u c h w y t n e i m n i e j w a ż n e . Zapis ż y c i a , d a ć biografia. narzucanych m u przez e p o k ę czy ś r o d o w i s k o jest co determinanty wynikające z osobowości, potencjału intelektual­ Badania t w ó r c z o ś c i „ n a i w n e j " , czy jak-ją-tam-zecheemy- nego, k o n f l i k t ó w , s t r e s ó w , t r w a ł y c h n a p i ę ć o k r e ś l a j ą w znacznio n a z w a ć , zmusza do szukania przede w s z y s t k i m i n d y w i d u a l n y c h w i ę k s z y m s t o p n i u charakter t w ó r c z o ś c i l u d z i „ s p o z a ś r o d o w i s k a " , czynników, wpływających n i ż osadzonych sztukę w y r a z s y m b o l i c z n y i s p o s ó b u j ę c i a . N i e w y s t a r c z y w nich o d w o ­ silnie w k u l t u r z e . D l a t e g o p a t r z ą c na na c h a r a k t e r dzieła,, na jego treść, l u d o w ą nie m u s i m y w istocie niczego w i e d z i e ć o k o n k r e t n y m ł a n i e się do ś r o d o w i s k a , k u l t u r y , s c h e m a t ó w a r t y s t y c z n y c h , nie garncarzu c z y m a l a r z u . K a ż d y ż y c i o r y s „ l u d o w y " m o ż e b y ć cie­ w y s t a r c z y t e ż doszukiwanie się a n a l o g i i (opisanie k a w y , ale nie t ł u m a c z y c h a r a k t e r u t w ó r c z o ś c i . T a jest b o w i e m przez p r z y r ó w n a n i e go do j u ż znanego). T r o p i e n i e a n a l o g i i i za­ przede w s z y s t k i m r e z u l t a t e m zbiorowej m y ś l i i p r a c y . Kiedy nieznanego p o ż y c z e ń jest oczywiście pomocne w i n t e r p r e t a c j i s z t u k i , wskazu­ j e d n a k z a j m u j ę się N i k i f o r e m w a ż n e s ą jego m y ś l i , t o co k s z t a ł ­ j e b o w i e m na preferencje, t o w a ł o jego o s o b o w o ś ć , a co za t y m idzio t w ó r c z o ś ć . N a t o m i a s t stwa J u s t y n a Grzegory czy C z e s ł a w a K o n o p k ó w n a s ą w p i e r w s z y m 2>ostrzeżcnia d z i e ł a , w r ę c z niebezpieczny, r z ę d z i e k o n t y n u a t o r k a m i t r a d y c j i , i ona t o w ł a ś n i e (a nie oso­ dywidualność dzieła i twórcy. p o k r e w i e ń s t w a m y ś l i czy p o d o b i e ń ­ w e w n ę t r z n e , alo jest t o w ł a ś c i w i e t y l k o p i e r w s z y etap kiedy przesłania i n ­ b o w o ś ć a r t y s t y ) s t a n o w i p u n k t odniesienia. T r a d y c j a oraz ś r o ­ K l a s y f i k a c j e s ą pomocne, z w ł a s z c z a w t e d y , k i e d y opisywacz dowisko. W i ą ż e się t o o c z y w i ś c i o ze stopniem ekspresji osobo­ porusza się po n o w y m , n i e p e w n y m gruncie, zdany t y l k o na w ł a s n ą w o ś c i w dziele, z nasyceniem o b r a z u c z y - r z e ź b y p i e r w i a s t k i e m intuicję. Pozwalają uchwycić związki, sformułować pytania 27 �П. 1. B r o n i s ł a w Kra"wczuk z c ó r k ą i s y n e m ; i l . 2. B r o n i s ł a w K r a w c z u k , Kraków, A l e p o r ó w n u j ą c i s z u f l a d k u j ą c w c i ą ż j e s t e ś m y zdani na swoją i l . 3. B r o n i s ł a w K r a w c z u k , Gliwice w zimie niepoznawalnego, refleks w i e l k i e j t a j e m n i c y , k t ó r a nas w r a ż l i w o ś ć , n a s u b i e k t y w i z m s k o j a r z e ń i ocen, a w i ę c na pozna­ otacza i jest cudowna w ł a ś n i e przez t o , że jest. C z y ż i s t n i a ł y b y nie nie t y l e n a u k o w e , co i n t u i c y j n e . religia, sztuka, d z i a ł a l n o ś ć t w ó r c z a , n a u k a , w y o b r a ź n i a , K i e d y ś t o m n i e m a r t w i ł o , zło w i d z i a ł e m warsztatu pisarskiego, Dlatego szukałem w za m a ł e j natarczywie w świadomości przynajmniej wraż­ niedostatkach liwość, i n t u i c j a , fantazja — g d y b y ilość p y t a ń b y ł a s k o ń c z o n a , artystycznej. a o d p o w i e d z i m o g ł y z a l e ż e ć t y l k o o d czasu i ś r o d k ó w przezna­ pozorów nauko­ czonych na ,,badania p o d s t a w o w e " ? Z a j m u j ą c się od wielu lat op is s z t u k ą , ze s m u t k i e m k o n s t a t u j ę , że coraz m n i e j r o z u m i e m jej c z ł o w i e k a , w socjologizowanio. C z y n i ę to i teraz, m o ż e z j e d n ą fenomen, ż e p r z y b l i ż a j ą c się do celu, w i d z ę go w coraz w i ę k s z e j różnica. — zdaję, sobie s p r a w ę nie t y l k o z w ł a s n y c h o g r a n i c z e ń , o d d a l i . C z y m jest ale i n i e m o ż n o ś c i d o t a r c i a do sedna, pochwycenia k t ó r y się niespodzianie wych zabiegów. Budowałem klasyfikacje, uciekałem w istoty pło­ m i e n i a " . M o ż e m y t y l k o u s i ł o w a ć lepiej i precyzyjniej go o p i s a ć . Opisując, dochodzimy jednak zawsze do j a k i e g o ś progu, niesprzyjających b o w i e m o l ś n i e n i e malarskie ? C z y m talent, p o j a w i a w najbardziej, z d a w a ł o b y się, okolicznościach ? S k ą d się bierze dojrzałość, niewiadomo j a k o s i ą g n i ę t a ? Co b y ł o s z k o ł ą w r a ż l i w o ś c i F e l i c j i poza k t ó r y m jest t o , co nieopisywalne, do czego m o ż o m y t y l k o G ł o w a c k i e j , j a k d o s z ł o do tego, że nagle choroba się z b l i ż a ć . Tajemnica n i e p r z ' 3 k ł a d a m o ś c i jednego rodzaju s z t u k i w czterdziestoletniej kobiecie w s p a n i a ł ą w y o b r a ź n i ę k o l o r y s t y c z ­ na d r u g i , specyfika, k t ó r ą s ł o w o osacza t y l k o z o d d a l i . Wszelkie n ą , ż e nie s z u k a j ą c z n a l a z ł a t o , do czego w mozole d ą ż y ł o w i e l u starania nasze d a j ą j e d n a k t o , ż e p r z y b l i ż a j ą c się do i s t o t y zja­ ś w i e t n i e k s z t a ł c o n y c h m a l a r z y . J a k o s i ą g n ą ł w r a ż l i w o ś ć , subtel­ w i s k a s t a w i a m y coraz nowo p y t a n i a , na k t ó r e albo nie m a m y ność i precyzję rysunku Zdzisław Piekarski, rolnik o ciężkich, o d p o w i e d z i , albo s ą t o w y j a ś n i e n i a c z ą s t k o w e . Ale nawet w t e d y , spracowanych d ł o n i a c h . Ski%d m ą d r o ś ć i g ł ę b i a p r z e ż y c i a r e l i g i j ­ g d y t y l k o s t a w i a m y pyt? nia, c z y n i m y opisywane d z i e ł o bardziej nego, a zarazem artystycznego i n t r y g u j ą c y m i z r o z u m i a ł y m dla c z y t e l n i k a . S a m i jednak t a j e m ­ Romana nica d z i e ł a nie daje się łj,two z g ł ę b i ć . Czujemy j ą , ale przemawiania w rzeźbach Józefa wyzwoliła L u r k i czy J możemy niż raczej przoz tworzenie emocjonalnych racjonalnych wyjaśnień. Sam, zajmując opisać ekwiwalentów się twórczością n a i w n ą " c z u j ę s i ę j a k kolekcjoner m o t y l i , k t ó r y w i e gdzie j e Ś l e d z i a ? S k ą d n i e s a m o w i t y dar J a n i n y W i t k o w s k i e j językiem dawnych mistrzów, kobiety p r z e c i e ż p>za ś r o d o w i s k i e m a r t y s t y c z n y m , z dala o d żyjącej muzeów, bibliotek z albumami sztuki? Skąd „naiwność" Krawczuka ? Czym ją wytłumaczyć, z n a l e ź ć , j a k p o c h w y c i ć , o p i s a ć czy s k l a s y f i k o w a ć , p r z y s z p i l i ć — skoro odpada w t y m p r z y p a d k u a r g u m e n t psychicznej b l o k a d y , bezradny wobec i c h p i ę k n a . S k ą d się ono biorze? N a to odpowie­ i n f a n t y l i z m u czy s z c z e g ó l n e j , szalonej w y o b r a ź n i ? J a k d z i n i k t nie zna i c h y b a z n a ć nie b ę d z i e . B y ł czas, ż e n i e p o k o i ł y d o j r z a ł y talent jego syna, r o z w i j a j ą c y s i ę bez z a h a m o w a ń i k o n ­ m n i e b a r i e r y , k t ó r y c h nie m o g ł e m p r z e k r o c z y ć . Teraz sekwentnie o d wczesnych l a t m ł o d o ś c i po m ł o d z i e ń c z ą d o j r z a ł o ś ć T w r ę c z rodzaj 28 dostrzegam s a t y s f a k c j i z tego, ż e istnieje poza n a m i sfora wyjaśnić R e j e s t r u j ę p y t a n i a . F r a p u j ą m n i e samego, ale nie u m i e m na nie �n l p o w i c d z i e ć . Mogę natomiast s t a r a ć się p r z y b l i ż y ć c z y t e l n i k o m nie z a m a z a ć . M i e l i ś m y toż w d o m u c h a r a k t e r y s t y c z n y dla t a m t y c h эзоЬз i dzieło B r o n i s ł a w a K r a w c z u k a , w s p o m n i e ć o jego rodzinie, okolic w i e l k i pioc g l i n i a n y , z a j m u j ą c y p ó l i z b y . M a t k a zawsze o jej ż y c i u w sztuce. W ł a ś n i e przez opis c z ł o w i e k a i jego l o s ó w . przed w i e l k i m i ś w i ę t a m i w y p r o w a d z a ł o na n i m f a r b a m i P o s ł u ż ę się p r z y t y m f r a g m e n t a m i ż y c i o r y s u , a n k i e t y , zanoto­ i liście." w a n y c h r o z m ó w i c y t a t a m i z l i s t ó w , k t ó r e do m n i e p i s a ł . j a k zaczyna s w ą Oto autobiografię: kwiaty Przypuszczam, że ten r o z m a l o w a n y d o m m i a ł w p ł y w na pobudze­ nie w r a ż l i w o ś c i estetycznej m ł o d e g o c h ł o p c a . W rozmowie wspo­ „ U r o d z i ł e m się 24 g r u d n i a 1935 r. w P a n a s ó w c e . B y ł t o p o w i a t s k a ł a c k i w w o j . t a r n o p o l s k i m . M ó j ojciec — J a n —• p r a c o w a ł m i n a , że na ś c i a n a c h w i s i a ł y o l e o d r u k i , o b r a z y religijne i m a k a t y z k w i a t a m i . M i a l 8 l a t k i e d y front p r z e s u n ą ł się na z a c h ó d . Zo­ folwarku, b a c z y ł w ó w c z a s w p o b l i s k i m miasteczku strzaskany pociskami m i t k a —- R o z a l i a — z a j m o w a ł a się gospodarstwem. S z k o ł ę p o d ­ k o ś c i ó ł , w k t ó r y m m o d l i l i się ludzie. W i e l k i e w r a ż e n i e w y w a r ł y jako maszynista m ł o e a r n i parowej w miejscowym radzieckiej. na c h ł o p c u m a l o w i d ł a , k t ó r y c h f r a g m e n t y o c a l a ł y , a z w ł a s z c z a W d z i e c i ń s t w i e p r z e s z e d ł e m t r u d n ą do z i d e n t y f i k o w a n i a c h o r o b ę , w i t r a ż e . N a ich w z ó r z a m a l o w a ł p r y m i t y w n y m i f a r b a m i o k n a k t ó r a s p o w o d o w a ł a p a r a l i ż lewej r ę k i i n i e d o w ł a d n o g i . B y ł o to w s t a r y m spichrzu. P ó ź n i e j pisze: stawową ukończyłem w Skalacie, j u ż za władzy w czasie w o j n y i nio m o ż n a b y ł o n a w e t m a r z y ć o opiece lekar­ „ P r z e n i o s ł e m się do opuszczonogo f o l w a r k u i z a c z ą ł e m t a m skiej. W dzieciństwie p r a g n ą ł e m zostać m a s z y n i s t ą m a l o w y w a ć wszystkie o k n a . K o s z a r o w a l i t a m w ó w c z a s rosyjscy Interesowały mnie pojazdy mechaniczne kolejowym. i pragnąłem pójść roz- ż o ł n i e r z e i c h w a l i l i m n i e za te w i t r a ż e . N a k a w a ł k a c h s z k ł a g d y w ś l a d y ojca, ale p a r a l i ż r ę k i p r z e k r e ś l i ł c a ł k o w i c i e te marzenia. je t y l k o z n a l a z ł e m bo w czasach w o j n y t r u d n o b y ł o o s z k ł o — W p ó ź n i e j s z y c h l a t a c h m i a ł e m k ł o p o t y ze znalezieniem pracy, m i ł o w a ł e m mało obrazki o motywach wojennyoh i sakralnych ponieważ inwalidztwo a t a k ż o k w i a t y , p t a k i , sceny rodzajowe i o r n a m e n t y . T r a k t o ­ nie p o z w a l a ł o m i na w y k o n y w a n i e cięż­ szych r o b ó t . W d o m u r o d z i n n y m p r z e b y w a ł e m do 16 r o k u ż y c i a , w a ł e m to zajęcie przede w s z y s t k i m j a k o z a b a w ę , nie m o g ą c ze do ś m i e r c i m a t k i . P ó ź n i e j p r a c o w a ł e m w o k o l i c z n y c h k o ł c h o z a c h , w z g l ę d u na i n w a l i d z t w o u c z e s t n i c z y ć w zabawach r ó w i e ś n i k ó w . a nawet k o ł o Odessy. R o d z i n a m o j a nie b y ł a z a m o ż n a , m a t k a P ó ź n i e j , kiedy n a b r a ł e m w p r a w y w malowaniu i kiedy kupiono j e d n a k bardzo d b a ł a o w y g l ą d mioszkania. M i a ł a d u ż o z d o l n o ś c i m i p r a w d z i w e akwarele i tusze moje o b r a z k i , z w ł a s z c z a r e l i g i j n e , do m a l o w a n i a . Jej m a k a t k i i zdobione kolorowe f i r a n k i z p a p i e r u zaczęły kupowali nawet sąsiedzi. A w soboty m a l o w a ł a r ó ż n y m i barwni­ d a w n y c h r u b l i . Te skromne k w o t y s t a n o w i ł y j e d n a k j a k i ś w k ł a d znajdować nabywców. Otrzymywałem za nie po 10 k a m i g l i n i a n ą p o d ł o g ę , bo nie s t a ć nas b y ł o na d r e w n i a n ą . W y ­ do b u d ż e t u d o m o w e g o . " g l ą d a ł a w t e d y j a k d y w a n i trzeba b y ł o u w a ż a ć , b y tego p i ę k n a 29 �П . 4. B r o n i s ł a w K r a w c z u k , Polonez As S k o ń c z y ł a się w o j n a , P a n a s ó w k a z n a l a z ł a się na obszarze Z w i ą z k u Radzieckiego. Z i m a b y ł a m r o ź n a i ś n i e g p a d a ł o b f i t y . Dur na w y s t a w y o k r ę g o w e t w ó r c ó w l u d o w y c h . J a k i e to b y ł y obrazy? N i c się nie z a c h o w a ł o . Sam K r a w c z u k m ó w i : N i e c h o d z i ł e m do s z k o ł y z b r a k u o d z i e ż y i o b u w i a , nie p o z o s t a ł o nic innego j a k m a l o w a n i e . T y l k o d z i ę k i k r o w i e p r z e t r w a l i ś m y „ M i m o , że o t r z y m y w a ł e m za nie p o c h w a ł y i n a g r o d y nie g ł ó d , a w k o ń c u z j e d l i ś m y k r o w ę , g d y nie s t a r c z y ł o dla niej po­ p o t r a f i ę o c e n i ć i c h w a r t o ś c i a r t y s t y c z n e j . W y c h o w a ł e m się b o w i e m żywienia. z dala od ś r o d o w i s k a a r t y s t y c z n e g o , nie m i a ł e m k o n t a k t u z za­ w o d o w y m i p l a s t y k a m i , nie c z y t a ł e m i nie z n a ł e m z u p e ł n i e k s i ą ż e k ,,(...) W 1955 r. za n a m o w ą i p r z y p o m o c y miejscowej nauczy­ z zakresu h i s t o r i i s z t u k i . " c i e l k i s t a r a ł e m się o p r z y j ę c i e do s z k o ł y plastycznej w Kosowie ( o d p o w i e d n i k naszego L i c e u m K e n a r a ) . N a podstawie p r z e d ł o ­ ż o n y c h o b r a z ó w na szkle z o s t a ł e m p r z y j ę t y bez egzaminu, ale o d r z u c o n y przez k o m i s j ę l e k a r s k ą , g d y ż g ł ó w n y m szkoły była rzeźba, wymagająca pełnej sprawności kierunkiem fizycznej. B y ł o to dla m n i e bardzo p r z y k r y m p r z e ż y c i o m , bo z n ó w musia­ ł e m w r ó c i ć do d o m u n a ł o n o k o ł c ł i o z u , gdzie nie n a d a w a ł e m się do c i ę ż s z y c h i lepiej p ł a t n y c h r o b ó t . Ż y c z l i w y m i kierownik z n a j d o w a ł d l a mnie od czasu do czasu l ż e j s z ą p r a c ę , p o l e g a j ą c ą n p . na w y p i s y w a n i u r ó ż n y c h z o b o w i ą z a ń i h a s e ł . B y ł e m w t e d y n a d w o r n y m m a l a r z e m w k o ł c h o z i e . P o r t r e t o w a ł e m stachanow­ c ó w , uiirnieolinięte ś w i n i a r k i z d o r o d n y m i p r o s i ę t a m i na rakach, (...) ż y w y c h i u m a r ł y c h tego ś w i a t a (...). W y p i s y w a ł e m z o b o w i ą ­ zania na k o m b a j n a c h i i n n y c h r o l n i c z y c h maszynach, żo t y l e to a t y l e k a ż d a z n i c h zaorze, skosi czy zbiorze. P o ł n e ręce malo­ wania, m i a ł e m z w ł a s z c z a p r z e d 1 maja i p r z e d ś w i ę t e m Rewo­ l u c j i P a ź d z i e r n i k o w e j . D o s t a w a ł e m za to ziaTno, p o t e m p i e n i ą d z e W 1957 r. żeni się z „ c z a r n i u t k ą w d o w ą spod z n a k u Skor­ p i o n a " . M i m o , że p o w o d z i i m się c a ł k i e m dobrze d e c y d u j ą się na r e p a t r i a c j ę do P o l s k i . K r a w c z u k o w i e o s i e d l a j ą się w Gliwicach „ w s a m y m s?rcu g ó r n i c z e g o Ś l ą s k a " . P o c z ą t e k b y ł t r u d n y , wszystko t r z e b a b y ł o z a c z y n a ć o d p o c z ą t k u . „ M a l o w a n i e s z y l d ó w nie w c h o d z i ł o w r a c h u b ę . N i e z n a ł e m p r z e c i e ż l i t e r i polskiego pisma. A m b i c j a nie p o z w a l a ł a m i na p o d j ę c i e p r a c y w charakterze nocnego s t r ó ż a czy i n n y c h zawo­ d ó w , k t ó r o m i proponowano. Ż y ł e m przez k i l k a l a t z prac do­ r y w c z y c h . M u s i a k m j e d n a k p o d j ą ć s y s t e m a t y c z n ą p r a c ę zarob­ k o w ą , g d y ż 9 . I X . 1958 r. u r o d z i ł m i się syn Eugeniusz, a w cztery lata później córka Zofia. P r a c o w a ł e m więc jako stróż nocny, p o r t i e r i wreszcie palacz centralnego ogrzewania w P r z y c h o d n i Lekarskiej P K P w Gliwicach. Zawodowi temu jestom wierny do dnia dzisiejszego i nie zamierzam go z m i e n i ć , c h o c i a ż jest dla mnie dość t r u d n y . i t a k w c i ą g n ą ł e m się w m a l a r s t w o dekoracyjno-transparentowo-sloganowe." Przez pewien czas pracuje w „ s z y l d z i a r n i " w Ska­ C i ę ż k o m i j e d n a k b y ł o ż y ć n a Ś l ą s k u . Nie m o g ł e m p r z y ­ lacie. Jego obrazy na szkle miejscowi d z i a ł a c z e k u l t u r y w y s ł a l i z w y c z a i ć się do z m i a n y k o l o r y t u po z i e l o n y m P o d o l u . Przez 30 �I I . 5. B r o n i s ł a w K r a w c z u k , Autoportret w czapce pewien czas w ogólo nie m a l o w a ł e m . C z ę s t o d o k u c z a ł a m i ę t ę s k n o t a , a ż m y ś l a ł e m , czy b y nie w r ó c i ć . (...) W r a c a ł e m p a m i ę c i ą na moje ukochano Podole, do t y c h z i m w b i a ł e ś n i e g i o b f i t y c h i do toj soozystej, polnej b a r w zieloni, p a c h n ą c e g o s ł o ń c o m po­ w i e t r z a , i ziemi p u l c h n e j , blyszczp^cej w s ł o ń c u , czarnej jak s m o ł a , k t ó r a r o d z i p ł o d y w k s z t a ł c i e i b a r w i e b a r o k u . W s z y s t k o to starałom się p r z o n i e ś ć na o b r a z . " się to na j e d n ą , to na d r u g ą s t r o n ę . Otoczenie o d n o s i ł o się lekce­ w a ż ą c o do jego w y s i ł k ó w . Z a c i ą ł s i ę , m a l o w a ł m i m o wszystko, s t a r a j ą c się p o d p a t r z y ć w p r z y r o d z i e i w d z i e ł a c h i n n y c h m a l a r z y „ j a k n a p r a w d ę ś w i a t w y g l ą d a " . D z i w i ł o go, że p r z e c i e ż w i d z i miasteczko, d e m y — „ f a m i l i c k i " , a gdy do rodzinnego p e j z a ż u , z po­ t r z e b y oswojenia zadymionego Ś l ą s k a , w k t ó r y z t r u d o m w r a s t ' d . A l o n a w e t g d y p r ó b o w a ł m a l o w a ć Ś l ą s k , b y ł o t o w c i ą ż P. .dolo. Z a c z ą ł się w ó w c z a s i n t e r e s o w a ć s z t u k ą . chce je w y r a z i ć na p ł ó t n i e okazuje się to szalenie s k o m p l i k o w a n e . Stopniowo j e d n a k e l i m i n o w a ł niechciane deformacje. D o s z e d ł do s t o p n i a d u ż e j po­ p r a w n o ś c i . Móeł zapewno na Stal się m a l a r z o m . Z t ę s k n o t y Stańczyka t y m p o p r z e s t a ć , iść w k i e r u n k u poprawnego r e a l i z m u , ale czy t o k i e r o w a n y w ł a s n y m i n s t y n k t e m , czy c z y i m ś u w a g a m i z a c z ą ł w y k o r z y s t y w a ć efekt doformacji. Ś w i a d o m i e p o s z e d ł w k i e r u n k u n a i w n e j p o e t y k i . Owocem tego b y ł a m i n . I nagroda, k t ó r ą o t r z y m a ł w 1970 r o k u n a o g ó l n o ­ ,,Z w y s t a w y w G l i w i c k i m D o m u P l a s t y k a w y s z e d ł e m rozcza­ r o w a n y . Nie m o g ł o m i s i ę p o m i e ś c i ć w g ł o w i e , że obrazy, k t ó r e o g l ą d a ł e m s t a n o w i ą d z i e ł a s z t u k i . N i e r o z u m i a ł e m m o d n y c h kie­ r u n k ó w , n p . a b s t r a k e j o n i z m u . (...) Z a p i s a ł e m się do Ogniska Plastycznego w G l i w i c a c h , ale w y s t ą p i ł e m s t a m t ą d , g d y ż znu­ dziło m i się ciągle malowanie „ m a r t w y c h n a t u r " . P r z e s z e d ł e m do Ogniska Plastycznego p r z y K o p a l n i „ Z a b r z e " , z k t ó r y m z w i ą z a n y jestem do dzisiaj. M a l o w a ł e m j e d n a k zawsze w d o m u , p o k a z u j ą c w O g n i s k u j u ż gotowe prace. W z b u d z a ł y one zawsze k o n t r o w e r s y j n e opinie. Z a c z ą ł e m p o c h ł a n i a ć k s i ą ż k i z dziedziny sztuki, zarówno w języku polskim jak i rosyjskim. Oglądałem a l b u m y i w m i a r ę m o ż l i w o ś c i f i l m y o sztuce. Jedno z najsilniej­ szych w r a ż e ń w y w a r ł a n a m n i e w y s t a w a V a n Gogha w Warsza­ wie. C z ę s t o m i a ł e m k o n f l i k t y z i n s t r u k t o r a m i p l a s t y c z n y m i , a t a k ż e z n a j b l i ż s z y m otoczeniem k t ó r e nie a k c e p t o w a ł o m o i c h obrazów." polskiej w y s t a w i e z w i ą z k o w c ó w - a m a t o r ó w w K r a k o w i e . N a g r o d a D o p i e r o w 1966 r. z a c z ą ł m a l o w a ć p e j z a ż e ś l ą s k i e . S p r a w i a ł o wentnie i ś w i a d o m i e r o z w i j a n y w p ó ź n i e j s z y c h l a t a c h . Zawsze m u t r u d n o ś ć opanowanie p e r s p e k t y w y , d o m y p r z y ulicach w a l i ł y c e c h o w a ł a go ś m i a ł o ś ć r y s u n k u , wyczucie k o m p o z y c y j n e ( z w ł a s z - z m i e n i ł a stosunek r o d z i n y i s ą s i a d ó w do malarza. Z a c z ę l i do­ s z u k i w a ć się w jego pracach w a r t o ś c i . U w i e r z y l i w to, ż e m o ż n a m a l o w a ć również tak, jak on. W t e d y w ł a ś n i e z a c z ę ł y się k r y s t a l i z o w a ć a r t y s t y c z n e z a i n ­ teresowania m ł o d e g o K r a w c z u k a . „ W y d a j e m i się — k o m e n t u j e ojciec — że s t a ł o się to za m o i m p r z y k ł a d e m . N i e udzielałem m u jednak ż a d n y c h rad, pozostawiając pełną swobodę rozwoju." Syn, w ankiecie w y p e ł n i o n e j d l a P r a c o w n i S z t u k i Nieprofesjo­ nalnej I S P A N p o t w i e r d z a t o . N a p y t a n i e co w y w a r ł o w p ł y w na jego zainteresowania o d p o w i e d z i a ł — ojciec, atmosfera d o m u . P r z y t y m r z e c z y w i ś c i e m a l o w a ł inaczej n i ż ojciec, inaczej n i ż otoezonie. Frapował go przede wszystkim kołor. Problemy p e r s p e k t y w y nie z a j m o w a ł y go z b y t n i o . M a l o w a ł p ł a s k o , deko­ r a c y j n i e . B y ł o w t y m sporo ze s z t u k i dziecka, ale j u ż w pracach 12 letniego c h ł o p c a dostrzec m o ż n a k i e r u n e k d ą ż e ń konsek­ 31 �I I . 6. B r o n i s ł a w K r a w c z u k , Portret oza r y t m i z a c j i p ł a s z c z y z n y ) , ł a t w o ś ć decyzji kolorystycznych. W o d r ó ż n i e n i u od ojca, o p e r u j ą c e g o przode w s z y s t k i m c i e m n ą rodzinny namalował dużych rozmiarów tryptyki przedstawiające odsło­ nięcie p o m n i k a g d a ń s k i e g o , sceny z p a t r i o t y c z n y c h manifestacji zielenią, b r ą z a m i , bielą, kolorami ciemnymi, k ł a d z i o n y m i płasko, i w y d a r z e ń historycznych. Nie laserunkowo Eugeniusz operuje p e ł n ą p a l e t ą , p ł a s z c z y z n ę b r r w n ą wczesnych prac z a c z ą ł sprawnie p o s ł u g i w a ć się „ e f e k t e m ł a m i e a r i b e s k ą l i n i i , o r n a m e n t y k ą , zostawia w y r a ź n y ś l a d p ę d z l a , i w n o ś c i " . Stal sio w r ę c z z n a w c ą togo k i e r u n k u s z t u k i . Z p r a w ­ próbuje dziwym efektów fakturowych. Pierwsze o b r a z y maluje do p ó ł t o r a m e t r a w y s o k o ś c i , p r z e w a ż n i e na t w a r d y m duże, podłożu (podobnie j a k ojciec). O d t e m p e r y szybko p r z o d u dzi do oleju. zainteresowaniem oglądaniu Triennale t r a c ą c niczego z słuchałem Sztuki jego autentyzmu na­ komentarzy Nieprofesjonalnej oraz Ludwiga Z i m m т е г а . B y ł tam c z ę s t y m gościem. Nie przy kolekcji pozostało M a ł o m ó w n y , s k u p i o n y , o d p o c z ą t k u w i e d z i t i i w i e r z y ł w t i , ż>' to bez w p l v w u na d e c y z j ę p o d j ę t ą g d z i e ś p r z e d 10 l a t y s t w r z o n i r , malarstwo m o ż e się p r z e j a w i a ć w r ó ż n e j postaci. Dlatego zr/pewnj sobi' z d o ł a ł t a k n a t u r a l n i e i b e z p o ś r e d n i o p r z e j ś ć od fazy d z i e c i ę c e g o opinio, m a l o w a n i a do d o j r z a ł e g o . W i e d z i a ł czego chce. Czul silne oparcie właśnie wKsnego z b i o r u m a l a r s t w a ś l ą s k i c h n a i w i s t ó w . toteż od Wybierał o r g a n i z u j ą c d z i t i l p o l s k i w Zagrzebiu na Naivi niego w y p o ż y c z y ł e m najlepsze w ojcu i m i a ł , j a k m o ż n a p r z y p u s z c z a ć , m y ś l ą c y c h a w k a ż d y m Wróbla, Erwina Z g r o m a d z i ł t y c h prac blisko s e t k ę . S k a r ż y ł się j e d n a k p ó ź n i e j , ż y c i a w y s t a w i a ł z r e s z t ą wraz z ojcem. Jego obrazy z tego okresu że to obrazy, z a p e ł n i a j ą c e ś c i a n y mieszkania, p r z e s z k a d z a j ą ( i l . 8) z n a l a z ł y się na zasadzie w y j ą t k u na I Triennale P l a s t y k i we twórczości. W zadymionych, Leopolda 77 Pawła razie nie p r z e s z k a d z a j ą c y c h nauczycieli w szkole. Od 15 r o k u własnej S ó w k i , Eugeniusza B ą k a , obrazy — szarych Wróbla. mu Gliwicach powszechne zaintere­ mieszkanie K r a w c z u k ó w jest j a k oaza. C a ł a rodzina żyje w k r ę g u sowanie. K i l k a z n i c h k u p i o n o do z b i o r ó w m u z e a l n y c h w W a r ­ s z t u k i . Trzeba b o w i e m d o d a ć , że z a c z ę ł a t a k ż e m a l o w a ć (pozo­ szawie, K r a k o w i e i W r o c ł a w i u . s t a j ą c pod w p ł y w o m b r a t a ) — c ó r k a Zofia. N a w e t ż o n ę p r ó b o w a ł Nieprofesjonalnej w Szczecinie. B u d z i ł y Ojca i syna w i d z i a ł e m wiele r a z y , czy to k i e d y z a w z i ę c i e d y s k u t o w a l i o B o t i c e l l i m i malarstwie Quatroeonta po wyjściu B r o n i s ł a w z a c h ę c i ć do m i ł o w a n i a ! S z t u k ą K r a w c z u k ó w intere­ s u j ą się s ą s i e d z i . N i e k t ó r z y m a j ą nawet ( i to k u p i o n e ) obrazy z sal M u z e u m Narodowego w Warszawie, czy to podczas o g l ą d a ­ ojca i syna. Jest t o w i ę c fenomen nie t y l k o a r t y s t y c z n y , nia i prac amatorów. wrażliwości Konstatowałem i horyzontów myślenia ze zdziwieniem Bronisława, rozwój podczas gdy ale kulturowy. K r a w c z u k i wie m i e s z k a j ą c na Ś l ą s k u i w r a s t a j ą c w otoczenie w m a l a r s t w i e nie w y c h o d z i ł poza w y p r a c o w a n y w c z e ś n i e j s t y l . zachowali j e d n a k , nawet z e w n ę t r z n i e , p e w n ą o d r ę b n o ś ć . D o s k o n a l i ł go j e d n a k , cechy „ n a i w n e " u c z y n i ł ś w i a d o m i e k s z t a ł ­ inne t w a r z e , szerokie, u ś m i e c h n i ę t e , inne s y l w e t k i , i n n ą m o w ę — t o w a n ą w a r t o ś c i ą . O p e r o w a ł coraz bardziej p r e c y z y j n ą m i ę k k ą , z t y p o w o k r e s o w y m z a ś p i e w e m . W o d r ó ż n i e n i u od w i e l u kreską, coraz lepiej d a w a ł sobie r a d ę z k o m p o z y c j ą , p l a n a m i , perspek­ nieprofesjonalnych tywą, p r ę d z e j p o z b y ć się statusu a m a t o r a , K r a w c z u k o w i e nie porządkowaniem elementów, co we wczesnym okresie malarzy, m a r z ą c y c h o t y m , aby jak Mają naj­ mają nie zawsze m u się u d a w a ł o . W c i e k a w y s p o s ó b p r z e s z e d ł od p r y ­ tego rodzaju d ą ż e ń . M a l u j ą przecie w s z y s t k i m z p o t r z e b y we­ m i t y w u w y n i k a j ą c e g o z n i e u m i e j ę t n o ś c i do ś w i a d o m e g o w n ę t r z n e j , dla satysfakcji, w zasadzie nie dla z a r o b k u . giwania się wypracowanym przez siebie stylem. posłu­ Zaskoczył swoją pracę zarobkową (Eugeniusz s k o ń c z y ł szkołę Mają rzemiosł m n i e w 1979 г., k i e d y to n a m a l o w a ł d u ż y c h r o z m i a r ó w t r y p t y k i jest z ł o t n i k i e m ) . N i k t z n i c h nie chce się d o k s z t a ł c a ć , u c z ę s z c z a ć przedstawiający na k u r s y malarskie. I d ą s w o j ą d r o g ą , a o s i ą g n i ę t e sukcesy (z re­ jak mrowisko pokryte t ł u m e m niegdzie 32 „ Z r y w " . N a t r z e c h obrazach w i d n i e j ą transparentami, postaci z w i d n i e j ą c y m i sztandarami. Później hałdy, gdzie kilkakrotnie g u ł y I n a g r o d y na k o n k u r s a c h w k t ó r y c h b i o r ą u d z i a ł ) p o t w i e r ­ d z a j ą s ł u s z n o ś ć obranego k i e r u n k u . �, . N a i w n o ś ć " ojca b y ł a na p o c z ą t k u po prostu najbardziej o d p o w i a d a j ą c ą m u f o r m ą wypowiedzi. K o m p o z y c j a , rysunek —• Z a najbardziej i n t e r e s u j ą c y c h malarzy uznaje Chagalla a w Polsce Gielniaka, Suberlaka i D u d ę - G r a c z a . s p r a w i a ł y mu t r u d n o ś ć . E f e k t n a i w n o ś c i w y n i k a ł więc ze sposobu takiego Zarówno ojciec j a k i syn najwięcej cenią s z t u k ę porządkowania elementów wyobrażanego świata, który dawną, u m o ż l i w i a ł jego umowny opis. B r a k tu warstwy symbolicznej, najmniej w s p ó ł c z e s n ą — a w a n g a r d o w ą oraz l u d o w ą . S y n , zapy­ wieloznacznej roli e l e m e n t ó w , tego co pojawi s i ę dopiero we wspa­ tany o swe fascynacje wymienia Leonarda da V i n c i a ze współ­ n i a ł y c h p ł ó t n a c h p o w s t a ł y c h po 1979 г., ś w i a d o m i e o p e r u j ą c y c h czesnych Suberlaka. Z wystaw, które w y w a r ł y na nim n a j w i ę k s z e symboliką, wrażenie wymienia kolekcję Zimmerera, Nikifora, Zagajewskiego, skojarzeniami, alegorią. We wczesnych pracach „ n a i w n y c h " obraz jest p ł a s k i , g ł a d k i , w i d a ć w t y m d o ś w i a d c z e ­ Ociepkę, nie nabyte przez malowanie s z y l d ó w . Ś w i a t przedstawiony m a w ankiecie czym się różnią malarze profesjonalni od nieprofesjo­ jednak s w ą p o e t y k ę , jest w nim p r ó b a uchwycenia atmosfery nalnych odpowiada: „ T y m że zawodowcy m a l u j ą obrazy współ­ ft laska. Borykanie s i ę z p e j z a ż e m czesne, podczas gdy m y malujemy to, co k a ż d y m a od siebie jest t u przede wszystkim Triennale P l a s t y k i Nieprofesjonalnej. Na pytanie w a l k ą ze s o b ą , z n a t a r c z y w o ś c i ą p a m i ę c i , k t ó r a w pierwszych do powiedzenia". A c z y m jest dla Ciebie malowanie — koniecz­ obrazach j a k b y n a k ł a d a ł a wizję podolskioh ziem na ś l ą s k i e hał­ nością dy. S ą d z ę nawet, że w ł a ś n i e poczucie o b c o ś c i b y ł o z a s a d n i c z ą odpowiada. „ M a l o w a n i e daje m i zadowolenie". p r z y c z y n ą dla k t ó r e j K r a w c z u k zaczął m i ł o w a ć . To m u pomaga­ ło o s w o i ć nowe ś r o d o w i s k o , to m u dało uspokojenie i s a t y s f a k c j ę a nawet ś w i a d o m o ś ć społecznej w a r t o ś c i tego co robi (stwierdze­ nie w ankiecie). wewnętrzną, źródłem zarobku itd. 1 „ R o z r y w k ą " — W t y m punkcie odpowiedzi syna i ojca różnią się chyba naj­ bardziej. „Malarstwo daje mi w i e l k ą s a t y s f a k c j ę i nie w y o b r a ż a m sobie j a k b y m m ó g ł ż y ć bez niego. W 1979 r. o t r z y m a ł e m do­ roczną n a g r o d ę miasta Gliwic z a osiągnięcia twórcze i to b y ł W swoich pracach ceni „ s z c z e r o ś ć " ( „ m o j e prace — pisze — zaszczyt n a j w i ę k s z y j a k i mnie s p o t k a ł w ż y c i u . " pisze B r o n i s ł a w . są bardziej szczere od uczonych a więc prawdziwe"). N a pytanie P y t a m : a gdyby nie b y ł o tych s u k c e s ó w czy również by P a n kogo u w a ż a za swego mistrza odpowiada zdecydowanie: nikogo. m a l o w a ł ? „ N a powno, ale chyba mniej... malarstwo mnie rozpię­ l i . 7. Eugeniusz K r a w c z u k , Portret jubileuszowy, olej na p ł y c i e , w y m . 128x 108 cm 33 �I I . 8. Eugeniusz K r a w c z u k , Akwarium 2 fa, m u s z ę m a l o w a ć . J u ż nie m ó g ł b y m nie m a l o w a ć . Bo to dla mnie nie zabawa, ale azyl. T a k , a z y l ! " — powtarza z naciskiem. Prace K r a w o z u k ó w z n a j d u j ą się w zbiorach Muzeum w Z a ­ brzu, Muzeum O k r ę g o w e g o w R a d o m i u , P a ń s t w o w e g o Muzeum Etnograficznego w Warszawie, Muzeum Etnograficznego w K r a ­ kowie, w kolekcji L . Zimmerera. P . S . Krawczukowie n a l e ż ą do najczęściej w y s t a w i a j ą c y c h t w ó r c ó w nieprofesjonalnych w Polsce. Mieli i n d y w i d u a l n ą wy­ s t a w ę w Winterthur (1980). Obrazy swoje pokazywali w Gli­ wicach (wielokrotnie), B ę d z i n i e , K a t o w i c a c h , Krakowie, Szcze­ cinie, Warszawie W r o c ł a w i u . I c h prace wystawiano za granicą w R F N , Szwajcarii, J u g o s ł a w i i , Czechosłowacji, Szwecji, Nor­ wegii, D a n i i itd. Fot.: Z. Czajkowski, il. 1; J. Świderski, il. 8 34 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8cba2b4856062de0913e20fd802735aa.pdf 2ba6c45fcfcaba215bbdce041de29536 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3627 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3404 Title A name given to the resource Tajemnica butów, czyli pochwała muzeum / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.1, s.17-18 Creator An entity primarily responsible for making the resource Michera, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 5 ale naszych własnych fetyszy. Ta taktyka, z konieczności osobista, nadałaby kolekcjonowanym przedmiotom raczej siłę przywiązywania niż samą tylko zdolność pouczania czy informowania. Jeszcze raz artefakty z Afryki czy Oceanii mogłyby stać się objets saumges, źródłem fascynacji zdolnym wprawić w zakłopotanie. Widziane jako niepoddające się klasyfikacji, mogłyby nam przypominać o naszym braku zdolności posiadania siebie (self-possession), o sztuczkach, do których się uciekamy usiłując gromadzić świat wokół siebie. Tajemnica butów, czyli pochwała muzeum* Wojciech Michera Przełożyła Joanna Iracka PRZYPISY 1 O kolekcjonowaniu jako strategii dyktowanej pożądaniem zobacz leż bardzo sugestywny katalog (Hainard i Kaehr 1982) wystawy zatytułowanej „Pasja kolekc­ jonowania", prezentowanej przez Musée d'Ethnogarphie w Neuchàlel od czerwca do grudnia 1981. T a analityczna kolekcja była próbą siły refleksyjnej muzeologii O kolekcjonowaniu i pożądaniu zobacz też błyskotliwą analizę American Muséum of Natural History, kondycji człowieka amerykańskiego i zagrożenia dekadencją w latach 1908-1936, dokonaną przez Donnę Haraway. W swej pracy sugeruje ona. że pasja kolekcjonowania, przechowywania i wysławiania jest wyrażana w sposób charakterystyczny dla każdego rodzaju oraz dla danego okresu historycznego. Beaucage, Gomilia i Vallée (1976) prowadzą krytyczne rozważania na temat złożonego doświadczania przedmiotów przez etnografa. 2 Esej Waltera Benjamina Rozpakowując moją hibliolekf (1969:59-68) jesl spojrzeniem refleksyjnego entuzjasty. Kolekcjonowanie staje się sztuką życia blisko spokrewnionego ze wspomnieniami, obsesją, z ocalaniem porządku z nieporządku. Benjamin widzi przypadkowość (i przynosi mu ona pewną przyjemność) subiektyw­ nej przestrzeni wytworzonej przez kolekcję. .,Każda pasja jest na granicy chaosu, lecz pasja kolekcjonera graniczy z chaosem wspomnień. Nawet więcej: przypadek, los, które na moich oczach przenikają przeszłość są potajemnie obecne w zamęcie książek. Bo czymże jest ta kolekcja, jeśli nie bałaganem, w którym przyzwyczajenie tak się zadomowiło, że może ona sprawiać wrażenie porządku? Wszyscy słyszeliście o ludziach, którzy po utracie swoich książek stali się inwalidami, o tych. którzy aby je zdobyć stali się przestępcami. Są to dziedziny, w których każdy porządek jest chwiejnym aktem krańcowej przypadkowości." (s. 60) ' To, w jaki sposób rozumiem rolę fetysza jako oznaki inności w intelektualnej historii Zachodu - od De Brossesa do Marksa. Freuda i Deleuze'a - w znacznym stopniu zawdzięczam w większości nie publikowanej pracy Williama Pietza; zobacz The Problem of ihe Fetish. 1 (1985). * Publikacje artykułujące kulturatizm etnograficzny i formalizm estetyczny to: Sieber 1971, Pncc i Price 1980. Vogel 1985 i Rubin 1984. Dwie pierwsze z wymienionych prac dowodzą, że sztuka może być zrozumiana (a nie zaledwie doceniona) jedynie w swym naturalnym kontekście. Vogel i Rubin twierdzą natomiast, że wartości estetyczne przekraczają swą pierwotną, lokalną artykulację, że „arcydzieła" oddziaływują na uniwersalną lub przynajmniej ponadkulturową ludzką wrażliwość. Pewien pogląd na to. jak często niewspółmierne kategorie, takie jak „doskonałość estetyczna", „zastosowanie", „unikalność", „wiek" i tym podob­ ne, dyskutowane są przy podejmowaniu prób przypisania autentycznej wartości wyrobom plemiennym daje sympozjum na temat „Autentyzm w sztuce afrykańs­ kiej", zorganizowane przez czasopismo „African Arts" (Willett i in. 1976). które nie przyniosło żadnych rozstrzygnięć. * Opostfreudowskim rozmumieniu fetyszy zobacz też Leiris 1929, 1946; o rady­ kalnych możliwościach teorii fetyszy zobacz pracę Pietza 1985. czerpiącego z Deleuze'a: natomiast o perwersyjnym rozumieniu fetyszy przez skruszonych semiologów (punctum), które w ich ujęciu mają ściśle osobiste znaczenie nieformowane przez zapis kulturowy („studium") zobacz Barthes 1980. Gomila (1976) analizuje etnograficzną kulturę materialną w tych surrealistyczno-psychoanalitycznych perspektywach. BIBLIOGRAFIA Ames, Michael. 1986. Museums, the Public, and Anthropology: A Study in the Anthropology of Anthropology. Vancouver: University of British Columbia Press. Barthes. Roland. 1980. La chambre claire. Ttum. Richard Howard jako Camera Lucida. New York: Hill and Wang, 1981. Baudhllard, Jean. 1968. Le système des objects. Paris: Gallimard. Beaucage, Pierre, Jacques Gomilia. i Lionel Vallee. 1976. L'expérience anthropologique, s. 71-133. Montréal: Presses de l'Université de Montréal. Becker. Howard. 1982. Art Worlds. Berkeley: University of California Press. Benjamin, Walter. 1969. Illuminations, wyd. Hannah Arendt. New York: Schocken Books. Bunn, James. 1980. The Aesthetics of British Mercantilism, ..New Literary History" 11:303-321. Chapman, William. 1985. Arranging Ethnology: A. H. L . F. Pill Rivers and the Typological Tradition. (w:) History of Anthropology. Vol. 3, Objects and others. wyd. George Stocking, s.15-48. Madison: University of Wisconsin Press. Clifford, James. 1986. On Ethnographic Allegory, (w:) Writing Culture, wyd. James Clifford and George Marcus, s. 98 121. Berkeley: University of California Press. Coe. Ralph. 1986. Lost and Found Traditions: Native American Art: I96S 198S Seattle: University of Washington Press. Cole, Douglas. 1985. Captured Heritage: The Scramble for Northwest Coast Artifacts. Seattle: University of Washington Press. Defert, Daniel. 1982. The Collection of the World: Accounts of Voyages from the Sixteenth to the Eighteenth Centuries, ..Dialectical Anthropology" 7: 11-20. Dias, Nelia. 1985. La fondation du Musée d'Ethnographie du Trocudéro (1879-1900): Un aspect de l'histoire insiitutionelle de l'anthropologie française. Thesis, troisième cycle. Ecole des Hautes Etudes en Sciences Sociales, Paris. Fabian. Johannes. 1983. Time and the Other: How Anthropology Makes Its Object. New York: Columbia University Press. Feest, Christian. 1984. From North America, (w:) Primiiivism in Twentieth Century Art, wyd. William Rubin, s. 85-95. New York: Museum of Modren Art. Fenton, James. 1984. Children in Exile: Poems 1968-1984, New York: Random House. Fisher, Phillip. 1975. The Futures Past. ..New Literary History" 6(3):587-606. Gomila. Jacques. 1976. Objectif, objectai, objecteur, objecte, (w:) Pierre Bcaucage. Jacques Gomila i Lionel Vallée, Lexperience anthropologique, s. 71-133. Montréal: Presses de l'Université de Montréal. Grabum, Nelson, wyd. 1976. Ethnie and Tourist Arts. Berkeley: University of California Press. Greimas. A J , i François Rastier. 1968. The Interaction of Semiolic Constraints. ..Yale French Studies" no. 41:86-105. Guidieri. Remo, i Francesco Pellizzi. 1981. Editorial. ..Res" 1:3-6. Haacke. Hans. 1975. Framing and Being Framed. Halifax: The Press of the Nova Scotia College of Art and Design. Hainard, Jacques, i Rolland Kaehr, wyd. 1982. Collections passion. Neuchàlel: Musée d'Ethnographie. W o k ó ł tej pary wieśniaczych trzewików nie ma d o k ł a d n i e nic, co m o g ł o b y określić miejsce, w którym się znajdują: nic poza nieokreśloną przestrzenią. C h o ć b y grudki ziemi z pola lub ścieżki, wskazującej że były u ż y w a n e . Para wieśniaczych trzewików i nic więcej. A tymczasem... W ciemnej intymności wnętrza buta zapisane jest z m ę c z e n i e spracowanych nóg. W ciężkiej prostocie i solidności trzewika zamknięty jest powolny i wytrwały marsz poprzez pola. w z d ł u ż zawsze do siebie podobnych bruzd, rozciągniętych daleko na wietrze. Skóra naznaczona jest tłustą i w i l g o t n ą ziemią. Pod podeszwami rozciąga się s a m o t n o ś ć wiejskiej drogi, gubiącej się wieczorem. (...)'. powiedzieć, czy mimetyczne doświadczenie muzealne jest przeniesie­ niem widza w (od)tworzoną sytuację minioną, czy też przeniesieniem tej sytuacji w rzeczywistość dzisiejszego obserwatora (a wątpliwość ta jest tylko pozornie jałowym dzieleniem włosa na czworo). Wynika zaś z tego, że nie wystarcza potoczne rozumienie pojęcia mimesis. aktywności naśladowczej; trzeba zatem poświęcić mu więcej uwagi. Ponieważ jednak nie ma tu miejsca, by referować całą bogatą, filozoficzną i antropologiczną literaturę tematu, odwołam się tylko do klasyków: Platona i Arystotelesa. Platon uważał, jak wiadomo, żc wszelka ludzka twórczość ma Wbrew wrażeniu, które można w pierwszej chwili odnieść, nic są charakter mimetyczny. zawsze bowiem wzorcem dla niej są idee. to słowa egzaltowanego etnografa, lecz tekst filozoficzny: próba Cały świat zmysłowy jest ich kopią. Wszystkie ludzkie wytwory, hermeneutycznego aktu zrozumienia. Jej autorem jest Martin każdy stół, łóżko czy też bul. im zawdzięczają swe istnienie. Pisze Heidegger, który podjął w ten sposób malarskie dzieło Vincenta van Platon w X księdze Państwa, że poszczególnych stołów albo butów Gogha. jest wiele, lecz po jednym tylko dla nich wzorcu. Z konieczności Gdy po raz pierwszy przeczytałem len tekst, przypomniało mi się kopie są zawsze ułomne, choć oczywiście mogą być wśród nich zdarzenie, które jako młody człowiek przeżyłem w jednym z muzeów lepsze i gorsze (tak jak lepszy i gorszy bywa szewc). archeologicznych. Byłem wówczas początkującym licealistą i miłoś­ Z twórczością artystyczną jest jeszcze gorzej. Oddajmy glos nikiem wszelkich starożytności, z zapałem więc przemierzałem samemu Sokratesowi: kolejne sale pełne zabytków. Wśród nich szczególne zainteresowanie Łóżko, czy je tam ktoś na ukos ogląda, czy na wprost, czy z którejkolwiek wzbudził we mnie jeden: stare, zniszczone, średniowieczne buty; strony, nie różni się samo od siebie, czy też nie różni się wcale, ale jego wygląd strzęp skóry raczej, ledwie usiłujący odtworzyć pierwotny swój wciąż się zmienia. (...) Do czego zmierza malarstwo w każdym wypadku? Czy kształt. Ku zniecierpliwieniu towarzyszących mi osób kontemp­ do rzeczywistości, żeby naśladować ją samą, jaka ona jest. czy też do wyglądu lowałem je przez długi czas, bo wzbudziły we mnie coś więcej niż - jak ona się przedstawia? Malarstwo jest naśladowaniem widoku czy zwykłe, naukowe zainteresowanie: moje młodzieńcze myśli, choć nie naśladowaniem prawdy? tak głębokie i subtelne jak opis niemieckiego filozofa, podążały Ani Sokrates, ani przekonany przez niego rozmówca, nie mają w podobnym co on kierunku. wątpliwości: naśladownictwo malarskie dotyka wyłącznie, zaledwie, Podobne doświadczenia spotykały mnie jeszcze wiele razy; pamię­ sfery doksycznej. mniemanej, a nigdy nie jesl rzeczywistym po­ tam choćby długie tygodnie spędzane w Biskupinie, gdzie w samo­ znaniem, zbliżeniem do prawdy. Już stolarz albo szewc są, jak tności oddawałem się archeologicznym medytacjom. Skończyły się mówiliśmy, naśladowcami, ale naśladowcami pierwszego, można jednak, gdy archeologią zająłem się profesjonalnie. Dla ambitnego rzec, stopnia. Platon nie odmawia im zatem tytułu wykonawcy studenta muzeum stało się przede wszystkim zbiorem materiałów i twórcy. Malarz jest naśladowcą dalszego stopnia, bo wykonuje naukowo-dydaktycznych, rodzajem laboratorium, w którym do­ zaledwie kopię kopii: świadczenie (experienlia) ustąpiło miejsca eksperymentowi (experi- Począwszy od Homera wszyscy poeci uprawiają naśladownictwo i stwarzają mentum). Młodzieńcza, naturalna wrażliwość hermeneutyczna od­ widziadła dzielności i innych rzeczy, o których piszą, a prawdy nie dotykają. żyła we mnie dopiero wtedy, gdy - po skończeniu studiów i rezyg­ W len sposób właśnie malarz, nie słysząc nic na lemal szewstwa, będzie nacji z zawodu archeologa - stałem się na powrót amatorem. Znów wytwarzał buty, które wydadzą się prawdziwe tym tylko, którzy nic więcej słyszeli o szewstwie niż on, i którzy sąd wydają na podstawie kolorów oddaję się kontemplacji zniszczonych butów i spróchniałych bier­ i pozorów. wion starożytnej ulicy. Malarz zatem, to Tyle wspomnienia. Czy są one śladem jakiejś rzeczywistej dwois­ tości doświadczenia muzealnego? lwórca widziadeł, naśladowca, nie zna się wcale na rzeczywistości, a tylko na Handler. Richard. 1985. On Having a Culture: Nationalism and the Preservation of Quebec's Patrimoine, (w:) History of Anthropology. Vol. 3. Objects and Others, wyd. George Stocking, s. 192-217. Madison: University of Wisconsin Press. Haraway. Donna. 1985. Teddv Bear Patriarchy: Taxtdermv in the Garden of Eden. J New York City. 1908-1936. ..Social Text", Winter: 20-63. Hiller, Susan. 1979. Review of ..Sacred Circles: 2.000 Years a/ North American Art", ..Studio International". Dec.: 8-15. Honour, Hugh. 1975. The New Golden Land. New York: Pantheon. Jameson, Fredric. 1981. The Political Unconscious: Narrative as a Socially Symbolic Act. Ithaca: Cornell University Press. Jamin, Jean. 1982. Objects trouves des paradis perdus: A propos de la Mission Dakar-Djibouti, (w:) Collections passion, wyd J Hainard and R. Kaehr. s. 69-100. Neuchâtel: Musée d'Ethnographie. Jules-Rosette, Benetta. 1984. The Messages of Tourist art. New York: Plenum. Leiris, Michel. 1929. Alberto Ciacometti, ..Documents". I:(4)209-211. Tłum. J . f Clifford w „Sulfur", I5(1986):38-41. Leiris, Michel. 1946. L'aged"homme. Paris: Gallimard, Tłum. Richard Howard jako Manhood. Berkeley: North Point Press, 1985. Macpherson, C , B. 1962. 77ie Political Theory of Possessive Individualism. Oxford: Oxford University Press. Mullaney, Steven. 1983. Strange Things, Gross Terms. Curious Customs: The Rehearsal of Cultures in the Late Renaissance, ..Representations", 3:40-67. Pietz, William. 1985. The Problem of the Fetish. 1. ..Res", 9 (Spring): 5-17. Pomian, Krzysztof 1978. Entre l'invisible et visible: La collection. ..Libre", Przyjmijmy wstępną hipotezę, że muzeum (jako zdarzenie, a nie 78(3): 3-56. instytucja), pełni funkcję naśladowczą, żc ma charakter mimeiyczny. Price, Sally, i Richard Price. 1980. Afro-American Arts of the Suriname Rain Forest. Jest próbą stworzenia pewnego związku, relacji między dzisiejszym Berkeley: University of California Press. obserwatorem a dawnym wydarzeniem, faktem albo przedmiotem. Pye. Michael. 1987. Whose Art Is II Anyway?. ..Connoisseur". March:78-85. Sala muzealna jest przestrzenią wydzieloną, wyodrębnioną ze świata Rabassa. Jose. 1985 Fantasy. Errancy, and Symbolism in New World Motifs: An widza, w sposób przypominający nieco teatr. Mimetyczność wy­ Essay on Sixieemh-Century Spanish Historiography, rozprawa doktorska. University of California, Santa Cruz. stawy muzealnej dąży najczęściej do urealnienia dawnej sytuacji; Rubin. William, wyd. 1984. Primiiivism in Modern Art: Affinity of the Tribal and the dążeniu temu towarzyszy jednak zawsze świadomość sztuczności Modem. 2 vols. New York: Museum of Modern Art. przedsięwzięcia, jego umowności, niepełnej prawdziwości. Nawet Saissclin. Rémy. 1984. The Bourgeois and the Bibelot. New Brunswick, N.J.: Rutgers jeśli wystrój zrekonstruowanej chaty jest oryginalny, a w przeniesio­ University Press. nym do muzeum grobie leży prawdziwy nieboszczyk, pamiętamy, że Sicber. Roy. 1971. The Aesthetics of Traditional African Art. (w:) Art and Aesthetics nie przyszliśmy tu ani w odwiedziny do przyjaciół, ani złożyć in Primitive Societies, wyd. Carol F . Jopling, s. 127-145. New York: Dulton. kwiatów na mogile bliskiego. Mamy więc do czynienia z rzeczywis­ Stewart, Susan. 1984. On Longing: Narratives of the Miniature, the Gigantic, the tością, jak powiedziałby Bruno Schulz, zdegradowaną, niekomplet­ Souvenir, the Collection. Baltimore: Johns Hopkins University Press. Vogcl. Susan. 1985. Introduction, (w:) African Masterpieces from the Musée de ną. l'Homme, s. 10-11. New York: Harry Abrams. Pozostając w kręgu pojęć Schulza można by uznać, że twórczość Willett. Frank i in. 1976. Authenticity in African Art. ..African Arts", 9(3):6-74 muzealna, rozumiana jako mimesis, jest tylko demiurgiczną uzurpa(specjalny wybór). cją, że nie tworzy realnego bytu. Celem pracy muzealnika jest zatem Williams. Elizabeth. 1985. Art and Artifact at lite Trocudero. (w:) History of eliminowanie owej sztuczności, niepełnej prawdziwości, pojmowanej Anthropology. Vol. 3, Objects and Others, wyd. George Stocking, s. 145 166, jako brak, wada, ułomność. Celem, którego w pełni osiągnąć się nie Madison: University of Wisconsin Press. da. Ale nie wszystko jest tu jasne. Status zjawiska muzealnego, które pojawia się dzięki mimesis, nie jest oczywisty. Nie można bowiem * Tekst w y g ł o s z o n y na sesji p o ś w i ę c o n e j problematyce muzealnej zor­ ganizowanej przez Muzeum Śląskie w Katowicach w kwietniu 1991 16 1 wyglądzie (doksa). 1 Bardziej skomplikowana jest sprawa mimesis w ujęciu Arys­ totelesa. Wprowadzona przez niego zmiana pozwala na odejście od zasady, że naśladownictwo - jako prosta kopia, powtórzenie wobec tożsamości - zawsze będzie oddalaniem się od wzorca. Podstawowym tekstem Arystotelesa na ten temat jest Poetyka: Tragedia jest naśladowczym przedstawieniem akcji (...) A zatem: naśladow­ czym przedstawieniem akcji (praxis) jesl fabuła (mulhos), przez którą rozu­ miem tu (artystycznie) uporządkowany układ zdarzeń ( 1 4 4 9 b ) \ Kapitalne znaczenie ma powiązanie mimesis z mulhos. Integral­ nym elementem mimesis staje się uporządkowanie faktów, ich ułożenie w intrygę, ukosmicznienie. Mimesis z perspektywy mutlws staje się dynamiczna, .jest aktywnością, i to aktywnością, która uczy" '. Rzecz już nie w skopiowaniu uprzedniej rzeczywistości, lecz raczej, według słow Paula Ricoeura, w jej przerwaniu, dokonaniu wyrwy otwierającej przestrzeń fikcji. Posłuchajmy jeszcze raz, nieco dłuższego tym razem, fragmentu Poetyki: Skoro zatem poeta jest naśladowcą, podobnie jak malarz i rzeźbiarz, jego naśladowcza twórczość musi i nalury rzeczy dotyczyć jednego z trzech rodzajów przedmiotów: albo rzeczywistości takiej, j a k a była lub jest (realnej), albo takiej, o jakiej się mówi lub myśli, że jest (pomyślanej), albo takiej, j a k a powinna być (idealnej). Środkiem wyrażenia lego przedmiotu jest natomiast język poetycki, który może zawierać metafory, glosy oraz inne, liczne środki stylu, na jakie godzimy się u poetów Zupełnie inna jest przy tym zasada poprawności w sztuce poetyckiej niż w polityce lub w jakiejś innej sztuce (np w rzemiośle - przyp i podkr. WM). (...) Jeśli więc poeta podjął się naśladowania, lecz nie przeprowadził go należycie ze względu na swą nieudolność, popełnia błąd istotny dla sztuki poetyckiej. Jeśli natomiast przedstawi coś niewłaściwie, jak np konia, który podnosi jednocześnie obie 17 f" Blbhtiut. ri �prawe nogi, lub coś, co byłoby błędem z punklu widzenia medycyny czy jakiejś innej sztuki (np. szewstwa - WM|, jego błąd nie dotyczy istoty sztuki poetyckiej. (...) Mówi się: poeta popełnił błąd, ponieważ przedstawi! rzeczy niemożliwe. Tymczasem jes! to dopuszczalne, jeśli dzięki temu osiągnie cel właściwy sztuce (...). Mniejszy to przecież błąd. jeśli artysta nie wie. że sarna nie ma rogów, niż jeśli ją przedstawi w sposób nienaśladowczy (czyli nieartystycz­ ny - przyp tłum). Jeśli z kolei stawia się poecie zarzut, że przedstawiona przez niego rzeczywistość nie odpowiada prawdzie, można go odeprzeć w na­ stępujący sposób: być może przedstawił ją luką, jaka być powinna (idealną] (1460b)' Arystoteles daje więc artystom zupełnie inne możliwości niż Platon. Tym. co według niego oni tworzą, nie są to prawda - same rzeczy. Ale nie oznacza to deprecjacji dzieła sztuki. Pojawia się tu bowiem relacja pośrednicząca: „jak-gdyby" *; dzięki niej artysta uwalnia się od ciężaru, którego być może wcale nie chciał brać na siebie. Relacja ta. ..jak-gdyby" [comme-si). umożliwia rozpoczęcie ak­ tywnej penetracji w głąb rzeczywistości, bowiem jeżeli artystyczna mimesis zawiera też mullws. to dzieło malarza, rzeźbiarza lub poety jest nie tylko odbiciem (w X księdze Państwa pojawia się porównanie obrazu do odbijającego tylko wyglądy lustra), ale także interpreta­ cją. Rzeczywistość, którą artysta naśladuje (mimesis), jest mu nie tylko dana. ale i zadana. Naśladownictwo w ujęciu Arystotelesa jest zatem zjawiskiem złożonym. Ricocur wyróżnia w nim trzy aspekty, kolejne w stosunku do siebie. Mimesis I ma charakter paradygmatyczny: realne życie jest wzorcem dla poezji. Jest to ten aspekt, który dostrzegał Platon. Mimesis II (kluczowa dla całości aktu twórczego) jest syntagmatyczna: poezja jawi się tu jako aktywność konfiguracyjna, porządkuje to. co w wymiarze życia jest przypadkiem. Związek z realnością wynika z pośrednictwa struktury „jak-gdyby", struk­ tury o charakterze otwierającym. Mimesis III jest konsekwencją mimesis II; jest to aspekt, który włącza do sfery aktu twórczego odbiorcę: do tej sprawy jednak wrócimy nieco dalej. Sądzę, że te dwie koncepcje, platońska i aryslolelesowska (ta druga poddana pewnej interpretacji), mogą być bardzo pomocne w naszych próbach określenia mimesis jako podstawy zdarzenia muzealnego. Możemy zatem traktować zdarzenie to po plalońsku: jako naśladowanie tego. co niegdyś istniało naprawdę, próbę zbliżenia się do ideału, choć próbę zawsze mniej lub bardziej nieudaną. Po­ szczególne elementy stworzonej sytuacji muzealnej są wprawdzte oryginalne, ale w całości jest ona tylko kopią. Jej wartość to stopień podobieństwa do oryginału; w istocie liczy się tylko on. oryginał. W tym ujęciu widza należy umieścić w kontekście oryginału, przenieść w rzeczywistość minioną; kontekst aktualny, związany ze światem widza, jest nieistotny, wręcz szkodliwy. Inną stroną tak rozumianego muzeum jest jego inslruklażowość i swoista depersonalizacja: zabytek, wystawa, jest zawsze przy­ kładem czegoś: tak mieszkano, tak lepiono garnki, takie robiono wycinanki - przy czym użyta tu forma bezosobowa nie jest przypadkiem. W gruncie rzeczy bowiem w takim muzeum nie jest ważny len garnek, tu chata, ten twórca ludowy: to tylko przykłady. Ich znaczenie polega wyłącznie na wskazywaniu wzorców, na idealizacji. Zawsze można je zastąpić, jeden cep drugim, nawet twórcę ludowego, bo ważna jest tylko cepowość i ludowość jako pewna funkcja. Należy zatem postawić pytanie, co się stanie, co nowego pojawi się w sytuacji muzealnej, gdy w mimesis dostrzeżemy nie tylko działanie paradygmatyczne mniej lub bardziej udolne kopiowanie wzorca, lecz także syntagmatyczne, konfiguracyjne - nadające ład żywioło­ wi, czyli życiu przepełnionemu nieskończoną potencjaInością. Otóż muzeum stanie się wtedy pr/estr/enią twórczą, przestrzenią aktyw­ nej penetracji rzeczywistości. Owa nieunikniona sztuczność, odczuwana poprzednio jako boles­ na konieczność wszelkich przedsięwzięć muzealnych, teraz okazuje się zaletą - jak w każdej zresztą sztuce, na przykład malarskiej albo poetyckiej, z natury przecież sztucznej. W czynności naśladowczej; nie próbujemy już przecież rywalizować z domniemaną, nieogar­ nioną sytuacją wzorcową, beznadziejnie rywalizować co do stopnia realności. Pełnię i ciągłość życia zastępujemy cząstkowością i dys-, krotnością naszej konfiguracji. Jest to zarazem rezygnacja z pretensji; do quasi-magicznego przenoszenia się „tam", w tamten kontekst, Nie zrywamy kontaktu z ,.tu", z horyzontem naszego życia W zdarzeniu muzealnym ulega on jednak poszerzeniu, musi ot-| worzyć się na obcy kontekst zjawiska, które napotkał. Jest to jedyny sposób zachowania głęboko rozumianego autentyzmu całego przed­ sięwzięcia. Na czym jednak polegu ten autentyzm? Otóż nie jest to już tylko zgodność, adekwatność rekonstrukcji i oryginału (choć i te aspektu pomijać nie można, bo przecież nie chodzi tu o jakieś subiektywistyczne psychologizowanie); autentyzm, o którym mowa, nabiera waloru symhaliczności. Oznacza to przede wszystkim od­ rzucenie złudzeń o jakimkolwiek bezpośrednim, prostym kontakcie z odtworzoną rzeczywistością. Owa rzeczywistość zawsze jest skryta poza symbolem. Symbol nie jest jednak pośrednikiem ograniczają­ cym nasze spojrzenie, przeciwnie: to środek, medium, wspierający nasze zmysły, otwierający je. budzący. Bez niego tamten horyzont rzeczywistości byłby dla nas w ogóle nieobecny. Nasze otwarcie następuje nie mimo tego pośrednictwa, ale właśnie dzięki niemu. Symbol nie dlatego wkracza w nasze poznanie, że innych środków już nic mamy (jak z jedynym zachowanym zdjęciem nieżyjącego lub nieobecnego człowieka); jest on niezbędny nawet wtedy, gdy zdarzenie muzealne dotyczy czegoś, co ciągle istnieje "Żadne trzewiki wieśniacze nie są prawdziwsze od tych z obrazu van Gogha" - napisał pewien filozof komentujący słowa Heideggera Ma rację Platon, że namalowanych butów nie da się założyć, że szewc mógłby mieć do nich zastrzeżenia - zawierają one wymiar fikcji; ale dzięki temu właśnie, dzięki zawieszeniu owego bezpośred­ niego odniesienia do rzeczywistości, możliwe jest otwarcie na innyjej wymiar. Otwarcie to ma charakter symboliczny. Autentyzm symboliczny to sformułowanie tylko pozornie para­ doksalne. W zdarzeniu muzealnym ma ono specjalne zastosowanie. Tym bowiem, co wyróżnia prawdę symboliczną, jest jej dynamicz* ność. ekstatyczność. Nie można bowiem o niej powiedzieć, że jest (gotowa), ona jest odkrywana. Nic tkwi w dziele, lecz jest przez nił wywoływana, ewokowana. by nie powiedzieć: prowokowana: wo hec niego dopiero się ujawnia. Ma zatem charakter egzystencjalny, bo z biernego „wystawiania" czyni „zdarzenie", a z widza - jegcf uczestnika. Taki jest właśnie sens naszej obecności w muzeum. Unikamy w ten sposób naprawdę paradoksalnej sytuacji, gdy widz w muzeum jes z jednej strony niewątpliwie niezbędny, z drugiej, wobec platoń­ skiego dążenia do prawdy o charakterze obiektywnym, zupełnie niepotrzebny. Jeśli sytuacja muzealna rozumiana jest jako kopiowa­ nie rzeczywistości, widz jest tylko dodatkiem. On sam możj wprawdzie odnieść w muzeum różnorakie korzyści, ale dla dzieł muzealnego jest zbędny, jest wobec niego zewnętrzny. Tymczasem, gdy prawda muzealna rozumiana jest w wymiarze symbolicznym, następuje realne włączenie widza, jako uczestnika, w muzealne imiwersum. Widz staje się jego integralną częścią. Na koniec potrzebne są dwa zastrzeżenia. Po pierwsze, wbrew może nastrojowi tych uwag, nie sądzę, by muzeum typu ..platon skiego" nie miało racji istnienia. Rzecz w tym tylko, by uświadomi sobie jego cele i fakt, że nie są one dla zjawiska muzealnego czym oczywistym i przyrodzonym. Po drugie, nic należy rozumieć moich uwag w kategoriac psychologicznych. Choć w zdarzeniu muzealnym jest oczywiśc miejsce na emocje i przeżycie, to prawda symboliczna nie może by zrelalywizowana i zredukowana do ludzkiej psychiki. Buty va Gogha, jak i buty z muzealnej gabloty, są nie tylko żródłei w/ruszenia, ale i poznania. Tyle, że jest to poznanie o specjalnyt charakterze: nie tylko informuje, ale i angażuje, ma wymiar egzyi tencjalny. Muzeum może być miejscem wtajemniczenia." 7 8 PRZYPISY 1 M. Heidegger, L'origine tle l'oeuvre tïiiri. w. Chemins qui ne mènent nulle pari. (Holzwege) trad. W. Brokmeier. Paris 1962. s. 3.V34 Platon. Państwo, ks. X, przeł W. Witwicki. Warszawa 1990 ib. W miejscach, gdzie przekład W. Witwickiego staje się zupełnie niezrozumiały, poprawiam go. • Arystoteles. Retoryka. Poetyka, przeł. H. Podbielski, Warszawa 1988 P. Ricoeur, Temps el récit, t. I . Paris 1983, s. 6U Na temat relacji .jak-gdyby" (comme-si) zob. R. Kearney. Poétique du passible. Phénoménologie herméneutique tie ta figuration Paris 1984: por. też P. Ricoeur, op. cit., s. lOln 2 J ! 6 18 7 L.-M. C'hauvet. Symbole el sacrement. Une relecture sacramentelle Ą l'existence chrétienne. Paris 1987, s. 124 Por. P. Ricoeur, La fonction herméneutique Je la distanciation, vA F. Bovon i G. Rouiller (red.), Esegesis. Neuchaiel Pans 1975 (llum. polskiej Hermeneutvcznu funkcja dystansu, w: Jçzvk. tekst, interpretacja, nr/et B P. GralT i K. Rosner. Warszawa 1989). " Próbą praktycznego zastosowania przedstawionej tu koncepcji ..zdarze-J nia muzealnego" były warsztaty antropologiczne - Biskupin"91. Biskupin'9» oraz Czarne'92 które prowadziłem z uczniami z XVII Społecznego Liceum! Ogólnokształcącego w Warszawie Sprawozdanie z nich przedstawię w jedĄ nym z najbliższych numerów „Kontekstów". O „Epitafium i siedmiu przestrzeniach" rozmowa z Jackiem Sempolińskim Zbigniew Benedyktowicz i oba aspekty w odbiorze sztuki są równorzędne pod względem Z.B.: Panie Profesorze, bral Pan udział w pamiętnej wystawie przygotowanej przez Janusza Boguckiego i Ninę Smolarz "Epita­ siły i znaczenia. I o ile, ja swoją osobistą twórczość traktuję tak, fium i siedem przestrzeni" w Zachęcie. Wystawa ta spotkała się jak zarysowałem, tzn. że ona powstaje z dwóch źródeł, z potrze­ by tak konwencjonalnie czy umownie określając: kreatywności zróżnvm przyjęciem. Obok licznych entuzjastów miała też i swoich czy potrzeby piękna oraz z rzeczywistości, która jest rzeczywis­ przeciwników. Zarzucano jej, m.in. że manipulowała pracami artystów, że wtłoczyła je w gorset, czy też ramy jednego tematu. tością ludzką, ogólną, generalną rzeczywistością ludzką, i z mniejszym lub większym powodzeniem te dwa źródła chcę zc Czym była dla Pana, jako dla uczestnika, la wystawa? Jaka jest soba łączyć w zabiegu artystycznym, o tyle, jako artysta Pańska opinia, teraz, już z dystansu, w tej sprawie? nadający swoje dzieła, czy pokazując je na wystawach ludziom, J.S.: Na wystawie w Zachęcie doszedł do głosu z siłą jakby największą w porównaniu z dotychczasowymi wystawami pe­ też oba te punkty chcę wziąć pod uwagę. To znaczy: ja i moja twórczość, i po drugie - ja i moja służba. Nawet z okazji tej wien aspekt sztuki współczesnej czy może powiedzmy ogólniej: wystawy w Zachęcie tak sobie (żartem) pomyślałem, jak mówi Sztuki — współcześnie w niej jakby najsilniejszy, najbardziej stare porzekadło, że mężczyźnie do twarzy jest w mundurze, że twórczy. Mianowicie, nastąpiło w niej przeniesienie twórczości mundur zdobi mężczyznę, tak uważam (poważnie), że artyście artystycznej, zjawisk artystycznych z pola estetyki (powiedzmy, przystoi służba. Oczywiście, ten współczynnik służby został w przybliżeniu oczywiście) na pole antropologii. Nie jestem zbanalizowany w przebiegu historycznym, na skutek tego teraz antropologiem, nie miałem z tym wiele wspólnego, wobec tego też jest interpretowany rozmaicie. A w ogóle, bardzo niechętnie nie mogę tego głębiej rozwijać. Chciałbym tu tylko zasyg­ komu przychodzi do głowy, dlatego że sztuka to przede nalizować: jak ja rozumiem taką „antropologiczność" zjawiska wszystkim znaczy wolność. Ja po pierwsze, nie wiem co to twórczości. Dlaczego sztuka i twórczość zbliżają się do ant­ „wolność", a po drugie tego znaku równości nie uznaję, ropologii? Co w twórczości artystycznej upoważnia do tego, ponieważ sztuka nie jest wolnością, tylko jest rodzajem zniewo­ żeby włączyć ją w ten obszar antropologii? Otóż uważam, że lenia, zniewolenia artysty przez imperatyw sztuki. twórczość jest rzeczą podwójną. Mamy tu do czynienia z dwoma Więc służbę traktuje Pan jako konieczność? zjawiskami: przyczyny, pochodzenie, źródła twórczości, sztuki Właśnie o tym chciałem powiedzieć, bo służba, wziąwszy pod oraz ich istnienie w obiegu ludzkim, szerszym. Mogę powiedzieć, uwagę, że człowiek istnieje w rzeczywistości sprawia, że i artysta że ta podwójność, leżąca u podstaw aktu twórczego, istnieje w jakiś sposób jest w służbie rzeczywistości. Z tym, że żywość pewno we wszystkich dziedzinach sztuki, ale ja biorę od­ słowa rzeczywistość chcę podkreślić. Nie chodzi mi o rzeczywis­ powiedzialność za słowo w dziedzinie malarstwa. U podstaw tość społeczno-polityczną, tylko generalną, tzn. rzeczywistość leżą więc jak gdyby dwa sprzeczne motywy: po pierwsze - j a k to prof. Wiesław Juszczak za Claudelem i za innymi często twórczość jako taka, jako jedna z sil władających człowiekiem, podkreśla: rzeczywistość rzeczy widzialnych i niewidzialnych. jako przedstawicielem gatunku, oraz coś innego, to znaczy coś. To znaczy w takim szerokim i generalnym założeniu tę rzeczywi­ co nie jest twórczością, a co jest rzeczywistością, oczywiście stość widzę. Chodzi mi więc o służbę tej rzeczywistości, bądź w szerszym rozumieniu rzeczywistością, której człowiek sam jest zespołowi już wybranych nawet idei. Wobec tych dwóch dezyde­ częścią. W której istnieje. Z tych dwu źródeł twórczość czerpie ratów, takich generalnych, rozumiem służbę. swoje soki. Rzeczywistość otaczająca, w której człowiek tkwi Nawiązując do jednej z przestrzeni tej wystawy, myślę tu i jest nią przeniknięty jest siłą, oraz ta już szczególna i po­ 0 tradycji wschodniej, prawosławnej. To, co Pan profesor mówi szczególna w człowieku siła, jaką jest twórczość, też jest siłą przypomina len rodzaj rozumienia służby, jakim jest liturgia, gdzie sprawczą. Z tych dwu sit powstaje kreacja artystyczna. liturgia jest służbą I hogosłużenije 'j. Tak właśnie, przecież, jak się sięgnie wstecz, nawet nie szukając I teraz drugi aspekt: istnienie w obiegu, też według takiej już Wschodu, ale Europy czy tradycji europejskiej, to twórczość swoistej podwójnej zasady się odbywa: pierwsze - ja i moja wiązała się z kultem zmarłych, bogów, czy Boga jednego, kreacja, a po drugie - ja w służbie. Z rzeczywistości pochodzę, niezależnie od rodzaju religii. Z kultem jest związana od grot. rzeczywistości oddaję. Między nimi jest bardzo ścisła koniunkjaskiń, poprzez wszystkie Egipty i Grecje. Europę właściwie do cja i bardzo trudno je rozdzielić, gdzie się jedna rola kończy, dziś. Oczywiście był okres awangard, gdzie cały wysiłek umys­ a gdzie druga zaczyna, jaka jest między nimi granica. Nigdy to łowy i twórczy był skierowany na to, żeby się z tej zależności od nie jest lak jakby nożem odciął, ale w każdym bądź razie te dwa kultu, zewnętrznego wobec sztuki, wyłaniać. ogniska powodują, decydyją o obiegu. Te dwa bieguny w obiegu Tak na przykład, podług mnie. o ile sam ten okres wyłamywa­ istnieją. Otóż według mnie, tracenie z oczu, ze świadomości nia się był owocny, twórczy, bo wszelkie napięcia, które artysty i odbiorcy - jeśli już takiego brzydkiego słowa użyć powstają przy odstępstwach, przy konfrontacjach i takiej walce - człowieka, który ze sztuką obcuje, jeśli któryś z tych dwóch opozycji, takie napięcia są twórcze, natomiast, jak się skończył punktów (w obu przypadkach), niknie z oczu, twórczość na tym okres wyłamywania i tylko jest kontynuacja, to to się robi jałowe traci, Naturalnie pozostaje zawsze kwestia temperamentu artys­ 1 staje się powtarzaniem rzeczy coraz bledszych, coraz hardziej ty i ludzi, którzy ze sztuką obcują, że są albo po jednej stronie się to wycieńcza, ponieważ nie ma w tym soku. A k t twórczy nie albo po drugiej, że bardziej są wrażliwi na twórczość czystą, na jest więc wtedy włączony w szeroki obieg duchowy, jest eks­ sam akt czystej twórczości, natomiat na rzeczywistość, z której ploatacją tylko czegoś, co już zostało wyłamane, zdobyte, jest ta twórczość wytryska mniej, lub odwrotnie. To już są sprawy powtarzaniem. indywidualne, lecz ogólnie rzecz biorąc, oba źródła twórczości. Wracając do głównych wątków. Włączenie aktu twórczego 19 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/07aa62e8160adf78c5ae4a5c3f49c64c.pdf bb83de82f75c8ddc3483e2ec5b29c99a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3630 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3407 Title A name given to the resource Wariacje na obrazy i przestrzeń teatralną Andrzeja Majewskiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.1, s.30-31 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wariacje na obrazy i przestrzeń teatralną Andrzeja Majewskiego Aleksander Jackowski Scenografia może mieć niezależne życie, oderwana od widowi­ ska, któremu służy. Bywa, że staje się samodzielnym środkiem wyrazu, dziełem sztuki. Powołam się tu na otwartą w paździer­ niku, w salach Muzeum Teatralnego, wystawę Andrzeja Majew­ skiego, scenografa, od trzydziestu lat związanego z warszaws­ kim Teatrem Wielkim, wystawę, która, w odróżnieniu od tego, czego zwykliśmy oczekiwać w sytuacji jubileuszu, bynajmniej nie obrazuje dorobku artysty, lecz jest dziełem autonomicznym i oryginalnym. Wybitnym, a do tego prowokującym do roz­ ważań na temat teatru, scenografii, awangardy, widzenia cza­ sów, w których żyjemy. Wystawa stanowi przy tym interesujący przykład zjawiska, coraz dziś częściej występującego - zaciera­ nia granic między poszczególnymi dziedzinami, dyscyplinami, środkami wyrazu. Toteż m o ż n a właśnie przy tej wystawie, zadać pytanie - czym jest? Scenografią, dziełem plastycznym, teatrem bez aktora, instalacją? Ż a d n e z tych pojęć nie określa wystar­ czająco jej charakteru, choć z każdym wchodzi w niezaprzeczal­ ne relacje. Autor posługuje się środkami właściwymi z a r ó w n o scenografii, jak malarstwu i rzeźbie. Tworzy dzieło osobiste, w stopniu nieczęsto dziś spotykanym. Osobiste, to wyraźnie chcę podkreślić, a więc nie tylko wyróżniające się swym stylem. Styl bowiem m o ż n a sobie wymyśleć, jak pieczątkę, znak firmowy. Tysiące tego przykładów dokoła. Ale bywa też oryginalność wynikająca z osobowości, charakteru wyobraźni. Nie wyduma­ na, nie zewnętrzna, ale będąca emanacją artysty, jego widzenia świata, a w tym i sztuki. Właśnie o takiej oryginalności możemy mówić, analizując twórczość Kienholza, Bacona, Kantora czy Majewskiego. U każdego z nich wyraźnie odczuwalne jest osobiste podłoże, p o w ó d , dla którego tworzą. Jeśli jednak rzeźbiarz czy malarz jest w dziele przez siebie tworzonym niezależny od otoczenia, profesja scenografa każe mu być, jeśli nie wykonawcą koncepcji autora czy reżysera, to w najlepszym razie współtwórcą przedstawienia. Scenografia znajduje się, jako dyscyplina artystyczna, pomiędzy twórczością a rzemiosłem. Bywa, że jest tylko realizacją zamówienia, choć i wówczas piętno osobowości artysty może być dostrzegalne. Powiemy wówczas - Wiśniak, Kołodziej, Sadowski, Majewski, mimo iż realizowane zadanie nie daje szans na pełniejsze zaangażowanie. W dziedzinach „usługowych", a i w tej kategorii m o ż n a mówić o scenografii, indywidualność twórcy nie ujawnia się tak wyraziście jak w malarstwie czy rzeźbie. Coraz częściej, zwłasz­ cza tam, gdzie w grę wchodzą rozbudowane środki techniczne, mamy do czynienia z realizacjami wręcz anonimowymi, na efekt których składa się praca zespołu ludzi. Gdzież tam może być miejsce na wyrażenie przez scenografa jego fascynacji, lęków, obsesji? Nie przypadkiem tylu znakomitych twórców odczuwa po­ trzebę poszerzenia granic swej wypowiedzi. Wystarczy przywo­ łać przykłady Swinarskiego, Szajny, M ą d z i k a , Kantora. Także Majewskiego. Przyglądając się jego drodze rozwoju zauważyć można coraz wyraźniejszą koncentrację na dziełach bliskich mu w nastroju, problematyce. Pozwoliła na to reputacja artysty, szybko zdobyta renoma wybitnego scenografa. Mógł więc wybierać, a nawet sugerować pozycje repertuarowe, zarówno teatralne, jak operowe. Po niezapomnianych realizacjach bale­ tów, jeszcze w „ R o m i e " , za czasów dyrekcji Wodiczki, pojawiają się scenografie tak urzekające piękne, jak choćby do Operetki Gombrowicza (zwłaszcza I akt!). Ale tonacja „ j a s n a " szybko zdaje się ustępować „ciemnej". Powstają dzieła na deskach największych scen świata, jak choćby Elektra i Salome Ryszarda Straussa, w Polsce - Łucja z Lammermoor Donizettiego, Otello Verdiego. Dramatyczne, nasycone ekspresją, erotyką i śmiercią. Może najwybitniejsze, przynajmniej w moim odczuciu, ekstaty­ czne i wręcz sięgające w rejony metafizyki - Diabły z Loudu i Pasja według św. Łukasza do muzyki Pendereckiego. Diablf, reżyserował Kazimierz Dejmek, Pasję Majewski inscenizowa* sam, w warszawskiej operze. Muzyka Pendereckiego swym* dramatyzmem i regligijną ekspresją odpowiadała mu szczegół-*nie. Bez sensu byłoby mówienie w obu tych realizacjacf o dekoracjach czy kostiumach. Majewski stał się współtwórcf dzieł, muzyka dała mu szansę na wypowiedź osobistą, wręcP porażającą siłą ekspresji. " Nie z a p o m n ę wrażenia, jakie wywarła na mnie pierwsza scen? Pasji, rozgrywająca się w pełnym mroku. Powoli, gdy już wzrok nasycił się intensywnością czerni, zaczęły się z niej wyłaniać pełgające światełka, coraz silniejsze, niczym znicze cmentarne, zapełniając przestrzeń aż do niewidocznych w głębi kulis Muzyka mroczna i gęsta wypełniała przestrzeń i oto powoli powoli, wtopione w masyw dźwięków zaczęły te światełki podnosić się, by w kulminacji stanąć wielkim, masywny!] krzyżem, płonącym zniczami. Dopiero po dłuższym czasie, gdj światło zaczęło wydobywać szczegóły, okazało się, że w ramio nach krzyża umieścił Majewski chórzystów z lampeczkami ni czole. To właśnie te lampki tworzyły niesamowity nastró pierwszych kilkunastu minut spektaklu. O ile jednak początek wydał mi się wręcz genialny, później intensywność odbioru zaczęła słabnąć, więź muzyki z obrazem nie była j u ż pełna. Obraz przestał wyrażać, zaczął ilustrować, a dokładniej mówiąc, zapełniać czas, by widz się nie nudził patrząc na scenę. Tak to j u ż bowiem jest, że sama muzyka słuchana w skupieniu obywa się bez rekwizytów, ale kiedy mamj przed sobą scenę, dekorację, z którą coś się dzieje, która zaprząta naszą uwagę, ciągle czekamy na nowy pomysł, już niecierpliwi, nieskorzy koncentrować się tylko na muzyce. Majewski, inscenizując Pasję, wyczuwał, oczywiście, te puste miejsca, krzyż z wolna obracał się, jakieś szkieletopodobne kształty sunęły w o k ó ł jego podstawy. Zamiast wzmacniać ekspresję muzycznego tekstu, stawały się wartościami samoist­ nymi. Aleja wolałem oddzielnie je kontemplować, nie odnosząc 30 > �do muzyki, muzykę zaś przeżywać bez symbolicznych wizji i metafor nawiązujących do czasu, w którym przyszło nam żyć. Nie sądziłem wówczas, że te idiomy wyobraźni artysty staną się pełnoprawnym dziełem sztuki, porażającym symboliką, bogact­ wem odniesień kulturowych, osobistych. Dziełem, odzwiercied­ lającym nasz czas - Holocaustu, pieców krematoryjnych, walk bratobójczych, złudzeń i utraty nadziei. Dziełem tym była wystawa w Teatrze Wielkim. Złożyły się na nią obrazy i konstrukcje, o których chętnie powiedziałbym - rzeźbiarskie, gdyby nie to, że rzeźba kojarzy się z ciężarem, bryłą, trwałością, podczas gdy tu materię rzeczy cechuje kru­ chość, nietrwałość, jednorazowość. Nie lubię porównań, każde dzieło jest zakotwiczone w kon­ kretnej, czasowej, mentalnej przestrzeni. W tym przypadku wyznacznikami jej mogą być przede wszystkim późne cykle litografii Goi, jak też proza Kafki, Brunona Schulza. W teatrze zaś Kantor. W teatrze,ponieważ cały jego teatr, poczynając od Umarłej klasy, naznaczony jest śmiercią, rozpaczliwą potrzebą zrozumienia siebie, swego życia i czasu. W wystawie Majewskiego występuje też, i to bardzo wyraziś­ cie, wątek przemijania. Przy całym bogactwie rozwiązań plas­ tycznych pozbawiona jest kokieterii, nie czuje się nawet zabawy, jaką musiał odczuwać artysta, konstruując z patyków, drutu, papieru, strzępów tkanin i wszelkich rupieci swe stwory zwierzoczy ptakopodobne. Świat metaforyczny pozwala uniknąć do­ słowności, choć człowiek jest przecież obecny w podtekście tej wystawy. Podobnie jak Bóg, jak Zło, towarzyszące nam od początku istnienia. Od wygnania z Raju. Te same elementy, którymi posługiwał się Majewski w realiza­ cjach scenicznych, tu zyskują autonomię. Kontemplujemy po­ szczególne formy, czując ich symboliczne i metaforyczne uwik­ łania, przy czym sugestywny nastrój całości pomaga nam znaleźć ich wyraźny kontekst. Jedno sprzyja drugiemu, ogólny nastrój ekspozycji, bogactwo skojarzeń, jakich doznajemy, przechodząc od przedmiotu do przedmiotu. One zaś, wraz ze scenerią wystawy, wydają się tworzyć spójny świat. Czas i przestrzeń przenikają się tu nawzajem. Chodząc odkrywamy wciąż nowe profile rzeźb, nowe ich konteksty, odniesienia symboliczne. Odczuwamy je raczej niż rozumiemy, ale na tym przecież polega siła sztuki, iż ewokuje nastrój, porusza wraż­ liwość, wyobraźnię widza. Już od chwili przekroczenia progu znajdujemy się w innym, wykreowanym przez Majewskiego świecie. Tam, za nami, lśniący parkiet, kandelabry, pompatyczna elegancja operowych sal - tu półmrok, jaskrawy blask punktowych reflektorów. Ciężka, spracowana tkanina, jak kokon spowija sale, rzucona na ściany stanowi piaskowobure tło dla obrazów. Ta sama, tylko bardziej sfałdowana pokrywa parkiet. Szurając posuwamy się, otoczeni malowanymi kartonami i przestrzennymi formami. Wyłaniają się one z półmroku jak szkielety, kruche świadectwa czasu, który istnieje już tylko w naszej świadomości. A d o l f Rudnicki nazwał go epoką pieców. Czas holocaustu, wojny, przemocy, lęku. Przed nami, na tle oszalałych, zwichrzonych chmur, latawiec, wyrywający się rozpaczliwie ku niebu, okale­ czona latarnia morska, a może to komin krematoryjnego pieca? U dołu, na brezencie, wywalone graty, wóz prawdziwy z plecio­ nymi bokami. Teraz pomalowany na biało, jak ślad umarłej przeszłości, wóz Ż y d a Wiecznego Tułacza, a może biednego krawca? Pudła, pogięte kosze, też białe, jak i rzucona na wierzch maszyna do szycia. W ó z tułacza, wóz - sam tułacz. W przenośni i dosłownie. Gdzieś we wsi krakowskiej kupiony wrak. Czyj? Co widział? Co przeżył? Czy jego biografia nie mogłaby być świadectwem losu, okrutnego czasu? Pamiętam go z krakows­ kiej wystawy w galerii Camelot. Później zawędrował do Pragi, teraz tworzy istotny element warszawskiej wystawy. A nad nami i dokoła, w powietrzu - kruche, groźne ptaszyska o krwawych, ostrych dziobach. Erynie. I dziwny stwór. Spręży­ ny, p o ł a m a n e koła, szprychy, o d w r ó c o n a kierownica roweru, strzępy materii, papieru. Chciałby jak Ikar, wzbić się ku niebu. Nie poleci. Za i przed nami - obrazy, rozstrzelane domy, sceny z wyobra­ źni, ze snów, znaczące, jednoznaczne w nastroju, choć można w nich wyczuwać jeszcze inne podteksty, osobiste, niesamowite. Ten komin, już wspomniany przedtem, czy mogłem przypusz­ czać, że poza j a w n ą metaforyką ukryty jest jeszcze jeden jego sens? Déjà vu... A może przeczucie? Dopiero niedawno ktoś z rodziny pokazał Andrzejowi Majewskiemu dom, w którym się urodził. Z okna ujrzał właśnie ten komin, widok namalo­ wany przed kilkoma laty! Tych ukrytych, osobistych kontekstów m o ż n a sporo odnaleźć na wystawie. Być może autor, świetnie władający piórem, zechce kiedyś je wyjawić. Dla nas - widzów pozostaje szukanie odniesień w kulturze antyku, sztuce - dawnej i współczesnej. Pozostaje nastrój. Spektaklu, w którym nie pada ani jedno słowo, ale który jest przejmujący. I czytelny. Wszędzie płoty, pokrzywione, walące się. Drabiny. Tarcze jak z małomiasteczkowej strzelnicy. Ryby na kiju, znaki zodiaku, losu ludzkiego. Ostrość blach, rdza, stare drzwi jak nagrobki, muślin delikatny i zbrukany. Białe ptaki śmierci. Arsenał form, które nie dziwią. Zapomnieliśmy o czasach, kiedy spiż i marmur zdawały się zapewniać przetrwanie posą­ gom i świątyniom. Dzisiaj padają pomniki jak worki ze słomy, rozprute bagnetem. Czas niesie trwogę, coraz trudniej o nad­ zieję. Artysta pracuje pospiesznie, nie wierzy, że dzieło jego rąk przetrwa wieki. Tragiczny czas - kolumny stają się kominami krematoryjnych pieców, a schody wiodące do świątyni pudłami, po których wspinają się z mozołem ortopedyczne buty. Taka jest Apokalipsa według Andrzeja Majewskiego. Zatytu­ łowana - Nomen. Wariacje na obrazy i przestrzeń teatralną. Trudno o celniejszą nazwę. Zwraca bowiem uwagę na teatralny r o d o w ó d i wyraz tej zdumiewającej wystawy. Bo też i jest ona swego rodzaju teatrem. 31 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0e4874ad10a2b28d82867e16cb117f39.pdf d9185b4125ea4850c33908888422a5d9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3624 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3401 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.1, s.1-2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1993 rok X L V I I nr 1 (220) indeks 369403 cena 18000 zł Benedyktowicz » . Bogucki l a t a t a o w s k i james Clifford M Dowlaszewicz Mna Eneelkins MM Głowacki w t a * Jackowski Krawczyk A*mKroh MichaiLuboradzM w Olędzki K ^ I ^ Piątkowscy ^Sempoliński * Smolan zbigme. mm �SPIS T R E Ś C I Jarosław Krawczyk James Clifford Wojciech Michera Zbigniew Benedyktowicz Zbigniew Benedyktowicz Aleksander Jackowski Rzecz o u m i e r a j ą c y c h Michał Luboradzki Roch Sulima Michał Luboradzki Jacek Olędzki Tadeusz Chrzanowski Wacław Głowa, na którą wszystek koniec świata przyszedł . . . O kolekcjonowaniu sztuki i kultury Tajemnica butów, czyli pochwała muzeum O „Epitafium i siedmiu przestrzeniach" - rozmowa z Jackiem Sempolińskim . . . " Emaus - Za dużo czy za mało wolności? Rozmowa z Januszem Boguckim i Niną Smolarz Wariacje na obrazy i przestrzeń teatralną Andrzeja Majews­ kiego • 3 II 17 19 22 30 syrenach Daty, wydarzenia, komentarze Przyczynek do semiotyki śmierci Kompozycje parkingowo-chodnikowe. Raport z ekspozycji 32 33 38 Izolaty (O spopielaniu świetlanej przyszłości) Książeczka z kresów 39 45 Wspomnienie Siedemnaście wizyt u Skirzyńskiego 49 50 Jestem fotografem (dokończenie) Katechizm poddanych galicyjskich. Fragmenty przygotował do druku i posłowiem opatrzył Antoni Kroh Czy słońce rodzi się 13 grudnia? - czyli rzecz o pewnej ..polemice" 58 Skirzyński Wanda Dowlaszewicz Michał Głowacki Józef Szymańczyk Konstanty Leliwa Słotwiński Krystyna Piątkowska Krzysztof Piątkowski Summary of Articles 68 77 80 Na o k ł a d c e : Jacek Sempoliński, Głowa Ukrzyżowanego, 1988 Na s t r o n i c t y t u ł o w e j : Fragm. wystawy E p i t a f i u m i s i e d e m p r z e ­ s t r z e n i . W głębi „ściana" z obrazami Jacka Sempolińskiego, na pierwszym planie Ukrzyżowanie, rzeźba Andrzeja Wojciechowskiego. Fot. Erazm Ciołek. Redakcja dziękuje Ministerstwa Departamentowi Kultury kościół ŚW. Anny, rysunek, Działalności Kulturalnej i Sztuki.za pomoc w wydaniu numeru �polska sztuka ludowa KONTEKSTY antropologia kultury • etnografia INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ • sztuka AKADEMII NAUK �CONTENTS Jarosław Krawczyk James Clifford Wojciech Michera Zbigniew Benedyktowicz Zbigniew Benedyktowicz Aleksander Jackowski On D y i n g 3 II 17 Dates, Events, Comments A Contribution to the Semiotic of Death Sidewalk-Parking Lot Compositions 32 33 38 Insulatores (On Turning the Brilliant Future into Ashes A Booklet from the Eastern Territories 39 45 Wacław Skirzyński Seventeen Visits with Skirzyński 49 50 19 22 30 Syrena Michał Luboradzki Roch Sulima Michał Luboradzki Jacek Olędzki Tadeusz Chrzanowski Wacław "The Head Upon Which All the Ends of the World Comes" On Collecting Art and Culture The Mystery of Shoes, or Impraise of the Museum On the "Epitaph and Seven Spaces" - an Interview with Jacek Sempoliński Emaus - Too Much or Too Little Freedom? An Interview with Janusz Bogucki and Nina Smolarz Variation on an Image and Theatrical Space by Andrzej Majewski Skirzyński Wanda Dowlaszewicz Michał Głowacki Józef Szymańczyk Konstanty Leliwa Słotwiński Krystyna Piątkowska Krzysztof Piątkowski Summaries of Articles I am a Photographer (An Interview Noted by Anna Engelking. Continuation) "The Catechism of Galician Subjects: Concerning Their Rights and Obligations towards the Government, Manor and Them­ selves" (1832) Is the Sun Bom on December 13 - About a Certain ..Polemic" 58 68 77 80 R e d a g u j ą : Zbigniew Benedyktowicz, Aleksander Jackowski. Sławomir Sikora (sekretarz redakcji) oraz Ewa Korulska, Anna Kunczyńska-lracka. Ludwik Stomma D o r a d z a j ą i w s p ó ł p r a c u j ą : Jerzy Bartmiński, Ewa Fryś-Pietraszkowa, Antoni Kroh, Jacek Królak, Jacek Olędzki, Czesław Robotycki, Roch Sulima, Bożena Dudko, Zofia Bisiak T ł u m a c z e n i a : Aleksandra Rodzińska P r o j e k t o k ł a d k i i s t r o n y t y t u ł o w e j : Jacek Królak Redaktor t e c h n i c z n y : Krzysztof Nalewajko Adres redakcji: Instytut Sztuki PAN, ul. Długa 28, 00-950 Warszawa, skr. poczt. 994, tcl. 31-32-71/4 wew. 243 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/05c0b70d970f38009210346fea2c7d5b.pdf 074638de2db6b56dcc43e2266dd6348f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3623 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3400 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4, s.196-200 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text stereotypu Wł. Jagiełły; t a k ż e E. Aleksandraviciusa - Cele polityczne Litwinów w latach 1863-1914. Z w r a c a j ą u w a g ę odpowiedzi na a n k i e t ę : Litwa i Polska. Wspólna przeszłość - obecne problemy - budowanie współpracy. C h c i a ł b y m w t y m miejscu z a c y t o w a ć fragment wypowie­ dzi Czesława M i ł o s z a , w a r t o o n i m p a m i ę t a ć : „ L e c h W a ł ę s a , Vaclaw Havel i Vytautas Landsbergis są postaciami, k t ó r e przejdą do legendy i k a ż d y ich czyn będzie mieć echo w historii przyszłych p o k o l e ń . Lech W a ł ę s a p o p e ł n i ł wielki błąd nie c h c ą c widzieć się w Warszawie z Landsbergisem. Ten, k t o go n a m ó w i ł do tak nierozumnego k r o k u , nie z d a w a ł sobie sprawy że p a m i ę ć o t y m będzie t r w a ć za lat sto i dwieście potwierdzając p o w s z e c h n ą w ś r ó d L i t w i n ó w opi­ nię o polskich w i e l k o p a ń s k i c h narowach". Z wypowiedzi M i ł o s z a jeszcze jeden cytat: „ N a s z a część Europy weszła w okres, kiedy nie w i d m o k o m u n i z m u po niej krąży (...), ale w i d m o nacjonalizmu. Dlatego trzeba bardzo u w a ż a ć i na k a ż d y m k r o k u z a p y t y w a ć , co w stosunkach z s ą s i a d a m i jest wyrazem nacjonalistycznych pokus. Najłat­ wiej te pokusy r o z p o z n a ć po s k ł o n n o ś c i do wyliczania krzywd doznanych od drugiej strony, co nie przychodzi trudno, skoro k a ż d a strona robi błędy. P o d s t a w o w ą z a s a d ą musi być: nie k o n c e n t r o w a ć się na t y m , co ujemne, p o d k r e ś ­ lać wszystko, co sprzyja w s p ó ł p r a c y . " C h c i a ł b y m też zwrócić u w a g ę na opublikowane materiały z I m i ę d z y n a r o d o w e j konferencji, j a k a m i a ł a miejsce w Biały­ mstoku, 21 24.09.1989 r. U k a z a ł y się n a k ł a d e m Towarzyst­ wa Literackiego i m . A d a m a Mickiewicza, Oddz. w Białyms­ t o k u , pod red. Elżbiety Feliksiak. T o m I , k o r e s p o n d u j ą c y z tekstami w naszym numerze, z a t y t u ł o w a n o Wilno - Wileńs-c-y:na uiko krajobraz i środowisko wielu kultur (Białystok 1992). O Wilnie piszą, w r ó ż n y c h tonacjach, w sumie frapująco autorzy z k t ó r y m i r o z m a w i a ł a p. Barbara H o ł u b . Jej k s i ą ż k a Przy wileńskim stole jest przedziwnym konglomeratem prze­ pisów kucharskich ze wspomnieniami. P r z e p i s ó w nie w y ­ p r ó b o w a ł e m , natomiast czytałem z rozbawieniem, zainter­ esowaniem, z a d u m ą , ciekawe wspominki C z e s ł a w a Nieme­ na, Gustawa Lutkiewicza („Jeśli k t o ś uparcie twierdzi, że SUMMARY Joanna Tokarska-Bakir TED BY DEMONS D E S E R T E D A L T A R S A R E INHABI­ J a c k o w s k i A LESSON O F A LIVE LANGUAGE This issue of „ K o n t e k s t y " is devoted to the borderline between two culture: Polish and Lithuanian. After (he renascence of the Lithuanian state in the iwcntieth century, Polish-Lithuanian relations, which date back to the Middle Ages, did not always follow a favourable course. Hence the conception of our issue. „ O n e must know the past and its repercussions and understand the fears, sensitivity and the feeling of a threat harboured by others. But the supreme goal must be thought and deed oriented (owards the future". KrzysztoTCzyżewski VANIA FROM T H E VIEWPOINT O F TRANSYL­ Krzysztof C z y ż e w s k i is the head of the "Fundacja Pogranicze" (Borderline 196 D o d a m , że książkę o p u b l i k o w a ł a Książka i Wiedza. Warszawa 1993. N a z a k o ń c z e n i e tego p r z e g l ą d u informuję 0 m a ł o znanym, ale doskonale redagowanym piśmie ś r o d o ­ wiska olsztyńskiej inteligencji - „ B o n i s s i a " . Wydawane jest przez W s p ó l n o t ę K u l t u r o w ą „ B o r u s s i a " . Redaktorem na­ czelnym jest Kazimierz Brakoniecki (dobry poeta!). Dotych­ czas u k a z a ł o się - o d 1991 r. - 6 n u m e r ó w , oczywiście zainteresowania redakcji k o n c e n t r u j ą się przede wszystkim na sprawach z w i ą z a n y c h z p a m i ę c i ą , przeszłością regionu, problematyce W a r m i i i M a z u r , sytuacji zderzenia kultur 1 tradycji. i- P o n i e w a ż teksty zawarte w t y m numerze pisma poprzedza m o t t o (wiersz Kazimierza W i e r z y ń s k i e g o ) , c h c i a ł b y m za­ k o ń c z y ć przytoczeniem zdania, k t ó r e „daje do m y ś l e n i a " . Cytuję w y p o w i e d ź kobiety, k t ó r a w rozmowie ze studentami U W (pp. J a w o r s k ą i W a s z c z y ń s k ą ) p o w i e d z i a ł a : „Litwini swoją historie piszą Polacy swoją. Ja już nie wiem, kogo słuchać". AJ. OF T h i s text offers an outline of doubts and dimnessies concerned with the status of so called postmodernism This concept - peculiar mental movement (or as U m b e n o E c o prelTers, recurring historical moment in every decadem epoch), constructed against modernism, apprehended as rationalist, progres­ sist and overturned with madness of sorting things out, shows distinct similarities with its antagonist. T h e author tries to characterize the common basis or some modern and postmodern attitudes, calling it «sting of modernisty». Its core is fenomenon of distorted technics (in Martin Heideg­ ger's understanding, originating from the Greek uxnvr.). The meaning of this latter term is strictly connected to others ones: human world, estrangmeni, indigenuity etc. These topics are discussed in controversy with Emmanuel Levinas and, partially, with Zygmunt Bauman whose inspiring lectures on posimnodern social attitudes were reason of these considerations. Aleksander W i l n o jest polskie, powinien też powiedzieć, że G d a ń s k jest niemiecki, bo to przecież Niemcy przez wieki d o m i n o w a l i w G d a ń s k u " ) , S t a n i s ł a w a Stommy, Bernarda Ł a d y s z a (...Mozart, to jeden z największych k o m p o z y t o r ó w . A l e mnie on nie odpowiada. Spyta pani, czemu to? A temu, że u niego wszystko, k a ż d y gest d o k ł a d n i e wyliczony, wszystko o d - d o . A mnie potrzebny gest szeroki, niepohamowana fraza Czaj­ kowskiego.) Ryszarda K a p u ś c i ń s k i e g o , Tadeusza K o n w i c ­ kiego, Leona Onichimowskiego, Z y g m u n t a K ę s t o w i c z a , D a n u t y Szaflarskie, Stefana Bergmana (b w a ż n a relacja Jerozolima P ó ł n o c y " o Ż y d a c h wileńskich) Melchiora W a ń k o w i c z a Andrzeja D ą b r o w s k i e g o ( E d u ś 'co starszejesz togorszeiesz") Szczególnie z a i n i e r e s ó w a ł y mnie wspo­ mnienia Izabelli Radziwiłł już nie tylko o Wilnie ale i latach w y w ó z k i w g ł ą b Z w i ą z k u Radzieckiego M a t e r i a ł na fas­ cynująca książkę W o g ó l e z tych osobistych relacji lepiej się rozumie a t m o s f e r ę Wilna lat trzydziestych i wojennych niż z wielu "syntetycznych t e k s t ó w . ARTICLES Foundation), an organization which conducts research into culture and social relations typical for borderline regions. It is placed in Sejny - a small town in the extreme north-western part of Poland - the meeting point of Polish, Lithuanian, Jewish, Byelorussian, Ukrainian and G y p s y culture. The inten­ tion of the Foundation is to populanze tolerance. It organizes meetings of representatives of various cultures, and works with young people. T h e letter to the Editor in Chief deals with related themes. Henryk W i s n e r T H E Y A N D W E . VOICES A N D OPINIONS The article is conceived as a ..protocol of divergencies" in the relations between Poland and Lithuania. It concentrates, therefore on recalling (from a historical perspective) the accusations and opinions expressed by represen­ tatives of both sides, concerning the relations between the two nations. It also discloses many commonly held and deeply embedded opinions. F o r example, the universal view that prior to its union with Poland Lithuania was an insignificant country, on the threshold of annihilation, was made indelible by the nineteenth-century prose of Henryk Sienkiewicz. A l g i s K a l e d a LITHUANIAN L I T E R A T U R E A N D POLISHNESS I he problem of Polish-Lithuanian relations in literature continues to be insufficiently examined Of" course works such as " A JVlickiewicz and Lithuania" do exist but ihev do not exhaust the issue. T h e Polish side reveals little interest in Lithuanian literature; the same can be said of Lithuanian scholars. Poland always appeared as the stronger partner. Both countries shared a common history and Poland is mentioned in thirty, the ancient Lithuanian songs. In folklore, the Pole was, as a rule, depicted as a neighbour and partner, and his image was neither positive nor negative. Literature from the beginning of the nineteenth century treated Poland as a culturally close �terrain, but in the 1880s this vision was transformed by a programme of national rebirth. There appeared voices indicating the negative impact of Poland: attempts at subjugating Lithuania, the demoralizing influence of the Polish gentry etc. A r u n a s B u b n y s ETHNOPOLITICAL STEREOTYPES O F POLES A N D L I T H U A N I A N S IN T H E U N D E R G R O U N D PRESS O F T H E 1942-1944 P E R I O D In his analysis of the underground press the author presents the question of the Lithuanian-Polish antagonism during the German occupation. He tries to avoid the evaluation of arguments, ..historical truth" or psychoological determinants of both sides. U p o n the basis of quotations from the underg­ round press, Bubnys illustrates how the application of deeply enrooted stereotypes of the opponent, together with the ommission and justification of one's own faults, legitimizes current policies. T h e proposed examination of Polish and Lithuanian attitudes indicates that the underground press of both communities was, despite certain strivings towards change, unable to over­ come the prevalent Polish-Lithuanian antagonism, but merely intensified animosity and reinforced negative stereotypes and accompanying atmoosphere. Tomas V e n c l o v a ON T H ELITHUANIAN STEREOTYPE T h e point of departure for reflections concerning the stereotype of the Lithuanian is an essay written in the West in 1947 by Juozas Girnius, a young Lithuanian philosopher. T h e product of devotion and anxiety, it was supposed to prevent hopelessness and d.sintegration; nonetheless, it remains an example of an absolute apology, or even outright hagiographv. of a nation. Its author construed a positive stereotvpe of the Lithuanian, and a negati ve stereotype of the „others". The text was published once again in 1991, and became an almost classical presentation of the national doctrine: contradictory thought and declarations are regarded as the absence of love Tor one's homeland. Venclova demonstrates that a national stereotvpe is, to a large degree, the outcome of selective cultural memory. He ends his deliberations with a comment which stresses that the question of the Lithuanian national character remains a veritable problem. Nevertheless. Venclova is an optimist and believes that xemophobic cliches produced by intellectuals and readily adapted by politicians, rarely meet with a mass-scale response; hence his hope that Lithuania will never bocome another Serbia. C z e s l a w O k i i i c z y c STEREOTYPE O F A LITHUANIAN SEEN BY A POLE The author is a Pole living in Lithuania. F r o m the very beginning he was an active participant in the renascence of the Lithuanian state (an attitude which was by no means universal among the Polish communilv). and now acts as a spokesman of the Polish minority in Lithuania. Okiriczyc is of the opinion thai the stereotype of the Lithuanian is a composite phenomenon, containing positive and negative traits. These features changed with the passage of time, and frequently excluded each other; lor example, the traditional image of the hadrworking and trustworthy Lithuanian has recently been supplemented by the opinion about the wonhlessness of work performed by Lithuanians. V y t a u t a s U r b a n a v i c i u s THE PALACE OFTHE LITHUANIAN R U L E R S IN T H EL O W E R C A S T L E IN W1LNO The author of this article outlines the origin and history of the Wilno Lower Castle, also known as the palace of the grand dukes of Lithuania. Together with the cathedral, the palace comprised a uniform architectonic complex. U p to the beginning of the seventeenth century, the two buildi ngs were reconst rueted simultaneously Until recently, it was believed that they were raised in the fifteenth centurv in the G o t h i c si vie. Historical and archeological inves­ tigations conducted in the palace courtyard came across remnants of a wall dating from the second half of the thirteenth century; fragments of a similar construction, resembling a pagan temple, from the same period, were discovered in the south wing of the Renaissance palace T h e author suggests that already in the thirteenth century, and possibly earlier, Wilno was a sirong centre of power and the key town in Lithuania. W I L N O was always an international town; according lo various statistical data pertaining to the period from the end of the nineteenth century up lo the second world war. some 3(1-60 per cent were Jews and Poles while Russians totalled approximately 20 per cent of the population, accompanied by Lithuanians, Byelorussians and other communities. W e include several texts dealing with Wilno: an interview with the historian S t a n i s t a w S t o m m a ( W I L N O ) , focuses on the history of the town and the reasons for such a considerable number of Poles and the relations with Poland (the press, theatre and university). Professor Stomma emphasizes that Wilno was always dominated by a supranational conception and even the ..Renascence" organizauon, which in Poland was of a purely nationalistic nature, avoided such a stand. V y t a u t a s L a n d s b e r g i s ( V I L N I U S ) does not question the presen­ ce of Wilno in Polish culture, stressing, however, that it always was and will remain the capital of Lithuania. G r i g o n j K a n o w i c z (A W I L N O W H I C H IS N O L O N G E R ) describes the Jewish specificity of the lown. It is his opinion that Wilno was alwavs someiing more than a concentration of Jews, and that it constituted a New Jerusalem, a pre-war center of spiritual and religious life. K a n o w i c z accents the fact thai Wilno was actually more of a concept (similarly to Paris, Rome or Jerusalem). Its grandeur was the product of a unique mosaic of cultures, which enjoyed peaceful coexistence although thev often remained apart. T h e assimilation ofthe local Jewish c o m m u n i s was much slowed than in other towns. T h e text by T a m a r a G o r d o n is a precise historical presentation of the ties between Jews and Wilno. H a l i n a K o b e c k a i t e THE KARAIMS O F WILNO AND TROKI The history of the K a r a i m s (a small ethnic croup of Turkish, ori&in composed of followers of an offshoot of Judaism) in Lithuania dates back to 1398 when G r a n d D u k e Witold permitted them to settle down in T r o k i . T h e text is a synthetic presentation of the history of the K a r a i m s who were basically connected with T r o k i and Wilno. It recalls the main figures and events in the cultural and religious life of this community and i.a. discusses the foundation or a museum devoted to the K a r a i m s . Aleksander J a c k o w s k i WILNO - VILNIUS The author desenbes his impressions from his first and recent visit to Wilno. U p to now, he cherished the vision of the lown as a myth, known from various sources, traditions and narratives, Jackowski depticts the confrontation of this inner image with new, external reality. H e found the Ostra Brama (with which all Poles are familiar thanks to the invocation in Mickiewicz's „ M a s t e r Thaddeus") strikinelv intimate I n conclusion the author writes- T h e Wilno which 1 had cultivated does not exist It belongs to the past beautiful but discernible only in hisloncal monuments, reminiscences and memories of old people. Wilno is no longer. There is Vilnius - the capita! of Lithuania" Lech M r ó z THE SYNDROM O F T H E BORDERLINE. COMMENTS ON R E S E A R C H INTO E T H N I C CONSCIOUSNESS This is an attempt at a presentation of the religious consciousness, customs and ethnic stereotypes prevalent on the Byelorussian-Lithuanian-Polish borderline. The material was collected and prepared by students of ethnology at Warsaw University. T h e author briefly discusses the method applied in the selection of the region, and subsequently tries lo establish the reasons for Ihe archaic way of thinking pursued by the Polish community in Lithuania. H e draws particular attention to the Soviet occupation which conserved mutual stereotypes, prejudices and customs that would have been probably forgotten in the course of a natural evolution of society. T h e impact of traditional models, cultivated consiciously or unconsciously, occurs in all milieus, regardless of the level of education, both amongst Poles and Lithuanians The problem of ethnic, national identification constitutes an essential issue in investigations earned out in borderlines. T h e feeling of belonging to a certain cultural and linguistic region, as well as religion, act as the basic determinant of national self-definition. Andrzej Czajkowski, Paweł L a d y k o w s k i T H E IDEN­ TITY O F T H E POLISH-SPEAKING C O M M U N I T Y IN T H E NORT­ HERN REGIONS O F LAUDA This is an attempt to present the final stage in the several decades of the disappearance of Polishness in the eastern regions of Samogitia (Lauda), due to the almost complete crisis of Polish national identity. Prior to World W a r I I , this area was populated by a closely knit Polish-speaking community whose members had learnt the Polish language ai home and in ihe environment in which they grew up. Patterns of this attractive and nobilitaung model of life were created by the landowners. T h e L i t huanization of the inhabitants of manorhouses and villages, inaugurated dunne the interwar period (i a under the influence of pressure exerted bv the Lithuanian administration).' grew stronger after the war, when the so­ cio-economic and national 'structure of I .:.ii.;.; was totally destroyed. A l nresem the onenlv declared Polishness of the few educated individuals is based above all on cultivated reminiscences Those persons who remained outside the entr'v ^ O n ^ e ^ b e d t o ^ u u d t t t k o O n the other hand thosewho/r^ E fhet " P o ^ Ł u k a s z S m y r s k i T H E BAPTISM O F L I T H U A N I A IN T H E CONS­ CIOUSNESS O FT H E POLISH R U R A L C O M M U N I T Y IN T H E WILNO REGION The region of Wilno is characterised by a very vivid ethnic diversity. This feature imposes upon particular groups certain schemes of perceiving others and introducing order into reality. Present-day stories about the ancient history and baptism of Lithuania (gathered in the Wilno region) are an attempt to achieve this goal. They have a deeply concealed content - history can be interpreted as an element which legitimized Polish possession of land in the reeion Tales about ancient times emphasize the paaan beliefs of the Lithuanians (holy groves bonfires etc ) d a ń n g from an ahistorical mythical period The Lithuanian dukes of old (Vytautas Giedymin) play more a role of legendary heroes than real rulers. T h e situation changes with the appearance of Jagiełło, the duke of Lithuania: from the very beginning, however, he is 197 �accompanied by Jadwiga, the Polish queen who married and "civilized" him. This was a transition from mythical pagan times to the historical Christian era. According to the interlocutors, it also provided a basis for the Poles to speak about the Wilno region as their own. A g n i e s z k a H a l e m b a L I T H U A N I A N C A T H O L I C I S M AS SEEN BY POLES IN T H E W I L N O R E G I O N This material, collected recently among Poles residing in the Wilno area, indicates the strongly embedded image of the pagan Lithuanian. T h e examined opinions frequently contain the term "pagan" used in a Lithuanian context. It is also connected with features regarded by the Lithuanians as negative. Pagan beliefs were supposed to have left many traces in the lives of Lithuanians; just as frequent are views that contemporary Lithuanians also include pagans, sometimes concealed under the guise of Catholicism. T h e return of Lithuania beliefs is another recurring motif. The baptism of the country is described as an event which had not embraced the whole population, and which was not fully legitimate. Lithuanian Catholicism is perceived as inferior to its Polish counterpart, and remains one of the components of the image of the Lithuanian as an alien. B e a t a C z e c h , A n n a W r ó b l e w s k a D I F F E R E N C E S IN T H E RITUALS A N D CUSTOMS O F BYELORUSSIANS, POLES A N D LITHUANIANS IN E A S T E R N LITHUANIA T h e article focusses on traditional family rituals and magic rites retained in the memories of Poles, Byelorussians and Lithuanians. I l also considers the cri teria provided by the interlocutors, which make it possible to distinguish the two groups. T h e most important criterion is language. A n analysis of three basic family ntuals and certain magic rites entitles us to say that this multi-ethnic region is the scene of an unconscious intermingling of elements from neighbouring cultures. Only to a slight degree can customs and rites indicate national affiliation. A considerable impact was exerted by Russification (joint language, atheization). In the more receni years, one observes the slow Lithuanization of the Polish community (mixed marriages, the Lithuanian character of towns, Lithuanian as the official language, comaci with Lithuanians in schools and places of work). T h e emergence of Lithuanian national consciousness is accomoanied bv a similar process among the Poles It has produced attempts at distinguishing the Lithuanian or Polish nature of nluals.bestvisibleintheexampleoflhewedding.Twoelemenlsare seen by the Poles are alien: the burning of the bride's wreath, and the "hanging of the • null hmalcer" I hi' creation of the I ilhirinrin •itite ent-tik nalinnalktir ™den™rA>ee^ reason for its aUempted s e l f X i i n ^ i o n ! C p r l i ^ S r i e l ^ R e n a t a H r y c i u k , E w a M o r o z T H E MEMORY OF TRADITION AMONG LITHUANIANS O F JEWISH DESCENT It is said that Jews are the natioin of the Book which created them. Thanks to the tradition connected with it, the Jews were capable of retaining their national and cultural identity during the diaspora. In their research into Jewish holidays and religious customs, the authors wished to demonstrate the attitude of contemporary Lithuanians of Jewish descent to tradition. T h e ga ihered material distinctly reveals the disappearance of tradition, which is the consequence of the annihilation of the Jewish Orthodox environment. All attempts at ihe renascence of national and cultural consciousness concentrate on the cultivation of the memory of the victims of war and the Holocaust. Il is this memory which consolidates the national group, shattered after the war; dales oomitifmorai!Fii7 Trfleic event* in rhr nasi are the sole nmtwnn fn-r n^n^Mut^Zai ^^Zi^enX^traditio^Jewish holioavs T t e a * a « n e » of iomt descent exclusively to the Holocaust andMv£ is res ncted restnueo almost almost In T H E I M A G E O F T H E J E W I N T H E E Y E S O F T H E P O L E S I N L I T H U A N I A the auhors posed a question concerning the alterationis or the image of the Jew harboured by the average inhabitant of Lithuania, following Ihe almost complete physical and cultural extermination of the Jewish community. The functioning image of the Jew does not differ from the traditional descriptions of the "alien", well known from literature. Emphasis is still placed on certain physical features and "national character": cleverness and dishonestv accomoanied bv inborn intelligence industnousness the drive towards education Stories about "ritual m u r d e r ' s t i l l abound. Evidentlv the era of the Holocaust had for all Dractical nurnoses little imnact unon the functioning of (he traditional stereotype of the Jew. ' Magdalena Z o w c z a k WHY APOCRYPHS? This is an introduction to a series of articles written upon the basis of research, supervised by the author, and conducted by students amongst the Poles in Lithuania. The term „ a p o c r y p h s " is, in her estimation, an excellent point of departure for the description of folk religion. Such tales provide information concerning the spiritual reality of the community, and are connected with ihe concept of the local homeland in an interpretation of universal symbols and evaluations. It is precisely this type of ..home faith" which is the goal of reconstruction. M a g d a l e n a Z o w c z a k T H E FALL OF THE WORLD. BETWEEN LOCAL MYTHOLOGY AND THE BIBLE The article deals with the assimilation or Biblical motifs in local tradition, using the example of the fall of the world. Analysed material comes from Lithuania and Poland, and dates from the 1989-1992 period. In Lithuania the 198 restricted activity of the C h u r c h contributed to an unconscious reinterprelation of Biblical themes in accordance with the local traditions of the interlocutors, mainly Polish fanners from the Wilno region. Certain tales, however, reveal some similarity with the Judeo-Christian apocryphic traditions and the Midrash Jewish legends. T h e author discusses i.a. the vision of history. Successive worlds are separated by cataclysms, people grow smaller, and are known as the people of G o d ihe Father, G o d the Son and G o d the Spirit. T h e reason for such degeneration is sin. G o d cleanses the Earth by sending cataclysms Time is also shortened. This cyclical process can be illustrated by a spiral whose coils are increasingly closer. A mechanism typical for the reinterpretation of the Bible consists of the contamination of its structurally similar motifs, and the combination or events and figures. T h e biblical storv of the flood for example is associated with the fall of Sodom and G o m o r a h and local l e g e n d ' ^ B ^ e t h e ^ produced M o r m o u * attnoutes raraaise. instance, grain The author also examines two types of e t i o l o g i c a l currents; the first concerns the saving of the arc, which the devil tried lo destroy, and the second - the survival of certain animals outside the are, accompanied by stories about birds which Noah used as scouts (numerous folk tales about the raven and the cuckoo). P a w e l K o w a l s k i PARADISE LOST AND PARADISE R E G A I N E D - VISIONS O F P E R F E C T W O R L D S The reality of Paradise is connected with the beginning and end of mankind. Such tales are distant from precision and unambiguity. The author concentrates on the location of heavenly reality within the universe (Paradise lost and regained are not always identical and the latter can be divided into Paradise proper and heaven), the description of celestial reality and the reasons for the expulsion of A d a m and Eve (most frequently connected with the initiation - sometimes unconscious - of sexual life). One could say that dychotomies functioning on Earth are split: positive aspects are ascribed to Paradise, negauve to Hell. The author also accents the mlroduction ofcertain elements of earthly life into the image of Paradise (for example, the necessity lo work). Agnieszka P o k r o p e k SLEEP THEBROTHER O F DEATH In traditional folk beliefs sleep and death are comprehended as states divided by a fluid border. In Ihe story about the Dormition and Ascension of ihe Holy Virgin, sleep is a more lenienl furm of death. It is connected wiih the function of the patron of good death and the protectress of (he souls or the dead, assigned to the Madonna. T h e connection between the two slates is also testified by the symbolics ol'awakening from sleep, perceived as a return to life, and the protection against death Just as at the time of death the spirit can depart from (he slumbering body, and wander in the netherworls. Another aspect or (hus union is (he d i s t i n c t i o n of an intermediate category between sleep and death the so-called lethargu. when the soul can also roam in the netherworls. Sleep and death are linked with the different tcmpralily of the "other world" This belief is demonstrated bv the tales descrihino the uniaue passage of time as well as by the visionary and prophetic imemretaiions of dreams Both dreams and death make possible contact with the dead and ^ n a t u r a l ! creatures A n n a K o w a l c z v k ABOUT GOD, T H E DEVIL TRICKS. OR WHO STEERS DESTINY AND MAGIC A n analysis of popular beliefs, fairy tales and magic tricks shows that human fate is shaped by independent forces other than G o d Happiness, health and talent depend on the moment, day and phase of the moon on a person's birthday which also determine his longevity and ihe hour and lype of death. People try lo alter divine decisions, assure success and reverse unhappy events wiih ihe aid of unclean forces and magic. Mikolaj O l s z e w s k i THEDEVIL ANDSEX The author deals with the relation between the devil, woman and sex. using for ihis purpose predominantly folk tales (gathered basically in the Wilno region). These slories emphasize that the devil is ignorant of female anatomy. The author connects this opinion wiih ihe indeterminate sex of the devil, or its complete lack, other tales, however, see the devil as a male, in accordance with the Biblical apocryph which claims that C a i n was the son of Satan. T h e author seeks a solution to this divergence in the myth of the fall and expulsion of (he first parents from Paradise; it was then lha( (he an(agonism between Eve and ihe devil determined (he male nalure of the latter. J o a n n a D o m a n s k a THE RITUAL AND THE IMAGE A B O U T SAINTS IN L I T H U A N I A LEGENDS The key role in the depiction of the saints in the Wilno region is plaved by (radilional rituals and iconography. Offiacial hagiographie legends are oflittle importance; they are transformed under (he impact or (he images or the saints and the customs connected with feast days. St. George, for example, is envisaged as a mounted knight and the patron of tame and wild animals, St. Agatha is a healer ot people and a protectress against lire, and candles blessed on the day of St. Blaise are thought to have health-giving properties. Norbenas Vélius MYTHOLOGY ANCIENT LITHUANIAN RELIGION AND The formation of the Lithuanian state coincided with an influx of Christianity from Western Europe. The new situation demanded that the rulers of Lithuania show great prudence in shaping political realtions F r o m the very outset, Lithuania demonstrated understanding and tolerance for various creeds Although old religions and mythology survived in many �domains of life i.a. in art, folklore and language, their reconstruction is hampered by inadequate source material. „ A s long as there is no satisfactory reconstruction of the Lithuanian pantheon', writes the author, "the names or the most important dieties and lesser mythical figures and their functions remain undetermined and the ancient religious customs and rituals are unexamined, it will be difficult to engage in reflections concerning the philosophical aspects of Lithuanian religion, its views about the world, human existence, life and death, and the metamorphosis of the world and man". T h e article is an attempt at a reconstruction of the ancient rites. T R A D I T I O N A N D C O N T E M P O R A N E I T Y . A n Interview with V y t a u t a s L a n d s b e r g i s conducted by Aleksander Jackowski Vytautas Landsbergis - politician and art critic - talks about tendencies present in contemporary Lithuanian art. T h e interview deals with the values of art, which protects national identity, and with spiritual freedom realized by a n , including folk art and tradition. A return to pagan relics could be, in the opinion of Landsbergis, regarded as the enhancement of Christian values. This process was particularly significant for strivings towards a clearly accented cultural identity. Norbertas V e l i u s PROFESSIONAL A R T AND MYTHOLOGY Mythology is one of the oldest forms or the comprehension of man and the world. T h e author mentions the equivalence of macro and micro-cosmos, particular cycles of time and relations between space and time, known i.a. from the works by M . Eliade Many authors opt for such a reference to mythology. Norbertas Velius discusses „ M e t a i " (Seasons), a poem by K . Donelaitis. a series or frescos in the Wilno University by P. Rapsys, under the same title, and „ I m u jusu duona" (I T a k e Y o u r Bread), a film by H . Sablevicius. T h e frescos depict i.a. a cycle or annual holiday rituals and the cycle of human life. Select moments in human life are thus correlated with the annual cycle and parts of the world. F o r instance, the eastern wall features annual rites connected with spring and the summer, which in human life correspond to a christening and a wedding. The seasons are additionally correlated with the time or day. T h e floor symbolizes the netherworld (and shows the extinct Bait tribes), the walls - the Earth, and the ceiling - the celestial world. Jacek Antoni Zieliński TIME AND SPACE ĆIURLIONIS A N D HIS VISION O F Mikalojus Konstantinas Ciurlionis (1875-1911) was a composer and painter who originally trained to be a musician. In 1902 he began studying at the Academy of Fine Arts in Warsaw. His talent as a painter erupted in 1904, and in (he course of the next few years progressed rapidly. Ciurlionis started with expressive symbolism which ultimately developed into a radical transfor­ mation of the very sense of symbolism. T h e artist demonslrated that the space of a painting could become the symbol of man's inner state and the expression of an inner perception of the outside world. I n a highly original way, Ciurlionis showed the relations between our psyche and visions of space. H e made us aware or the fact thai all visions of space are symbols or our internal world. He also indicated the unity between the structures of micro- and micro-cosmos. By referring to reactions between music and painting, he introduced the notion of space which develops in time. Ciurlionis built the space of his compositions according to muscial cadenzas, and produced something which could be described as the melodic lines of space, transferring variations of the musical motif from lime into space. Pokwitowanie dla wpłacającego V y t a u t a s L a n d s b e r g i s T H ESYMBOLICS O F S O U N D IN T H E W O R K S O F M.K. CIURLIONIS The author proposes a detailed analysis of the musical languange of M . K Ciurlionis (painter and composer) upon the basis of two compositions for an orchestra: ..Forest" and „ S e a " The works of Ciurlionis are outstandingly psychological and often connected with symbolism. K r z y s z t o f D r o b a FROM CIURLIONIS UP T O T H E PRESENT DAY. AN O U T L I N E O F T H E HISTORY O F PROFESSIONAL MUSIC COMPOSITION IN LITHUANIA T h e Lithuanian nation survived to a considerable measure thanks to its art; in this context, the history of Lithuanian music is one of endurance. It was inaugurated by M . K . Ciurlionis, an outstanding composer and painter at the beginning of the twentieth century, whose works refered to Lithuanian folk songs, making it imperative for Lithuanian art to pursue universalization (alongside the cultivation of local or national traditions). T h e period of independence (1918-1940) was a time for the development of local musical education, opera and symphony orchestras. T h e fundamental idea was the creation or a national style upon the basis of folklore (Gruodis). T h e occupation of Lithuania in 1940. and the war subjugated musical life lo patterns imposed by Moscow in the spirit of socialist realism. Permissible interest in folklore provided an asylum for authors who cultivated national tradition. T h e ominous Stalinist period witnessed the debut of Julius Juzeliunas, the most celebrated composer of the older generation. The 1970s and 1980s in Lithuanian music were dominated by the highly independent works of Bronius Kutavicius, who construed national ..high" a n using the material of folk culture. A T R E E W H I C H G R O W S F R O M A T I N Y S E E D - an Interview with the Composer Bronius Kutavicius held by the poet Sigitas G e d a Bronius Kutavicius is an outstanding contemporary Lithuanian composer, born prior to World War I I . He was brought up in the countryside and his first contact wilh music were religious songs and a harmonica. Not until the war. did he begin normal musical education and studied in the Wilno conservatory. Kutavicius did not imitate Western trends in modem music. H e resolved lo exploit the richness of folklore although not by copying certain motifs but by referring to the very essence of music. He also opted for pagan tradition which was reflected in his oratorios: ..Pantheistic Oratory". „ L a s t Pagan Rites" and „ F r o m the Stone of the Sudovians". K r z y s z t o f D r o b a IN T H E M Y T H O F LITHUANIA ORATORIOS OF BRONIUS KUTAVICIUS Krzysztof Droba presents a detailed analysis of the compostitions which, regardless of the date of their origin, comprise a continuum of ..historical" chronology. The author claims that the composers very soul plays „archaic-folk-pagan notes". The ..Pantheistic Oratorio" is a sui generis instrumental theatre in ihe form of wild, primeval rituals, inspired by the poetry ofSigitas Geda. . . F r o m the Stone or the Sudovians" is intended for a choir and folk instruments. Nostalgic songs conceal the bellicose rhythms of the Sudovians. "Last Pagan Rites" constitute the key to a whole series of compositions written to texts by Sigitas Geda. Their force is contained in the reconstruction of a sacral situation. T h e contrast between the pagan and Christian sacrum produces a profound conflict, but it also gives rise to additional meanings, including histonosophic ones. The last oratorio entitled „ T h e Magic Circle or the Sanscrit" composed in 1990, has not been performed in Poland Odcinek dla posiadacza rachunku zł acający IN T H E Odcinek dla banku Zł wpłacający Dokładny adres wpłacający ' 'Dokładny' adres Dokładny adres' na r-k na r-k na r-k AMOS AMOS AMOS ul. Szenwalda 1, W A R S Z A W A ul. Szenwalda 1, W A R S Z A W A ul. Szenwalda 1, W A R S Z A W A VIII Oddział PKO W-wa nrr. 1586-77578-136 VIII Oddział PKO W-wa n r r k u 1586-77578-136 VIII Oddział PKO W-wa nrr-ku 1586-77578-136 k u Pobrano opłatę podp.s przyjmującego tować: Pohrano opłatę stempel podpis przyjmującego ••i Pobrano oplale slempel podpis przyjmującego 199 �Vytautas Kubilius TOWARDS FREEDOM LITHUANIAN L I T E R A T U R E - THE PATH The question posed by the author of the article concerns the role played bv Lithuanian belles lettres in die changeable history of the Lithuanian nation. He begins his analysis with the publication of the first book in Lithuanian in 1547. examines the era of the first significant literary work in Lithuanian by reverend Kristionas Doneljtis (1760-1770) who defined the nature and mission of the emergent Lithuanian belles lettres, and the age of Romanticism, up to 1918, the year when Lithuania regained independence. At that time. Lithuanian literature produced an emblematic image of the country, evolving around the question of land. After 1918. boundaries of provincial isolation started to collapse, but the Soviet occupation and Nazi camps interrupted the natural course of the development of literary life. The most important task was Ihe protection of the historical memory of the nation, its language and consciousness. When on 11 March 1990 Lithuania proclaimed its independence, the situation of literature changed radically. T h e subsequent period witnessed the emergence of dramatic aesthetics, a return of the formerly forbidden e m ig r é literature and a rich and varied poetry of inmates and exiles. V i c t o r a s L i u t k u s THE WORKS AND ACTIVITY OF VYTAUTAS K A J R U K S T I S I N W I L N O I N T H E Y E A R S 1921-1931 The author analyses the Wilno period of the artist who spent many years in Russia where he studies. He was the only Lithuanian painter to develop artistic, theoretical and critical interests simultaneously with the avantgarde milieus of other countnes. V . Kajrukstis was also a member of the C omructivists, and together with W . Strzemiński organized an exhibition of New A n , held in 1923. M u c h criticised, he did not exhibit his works frequently, although the impact he exerted upon students was considerable. T h e author corrects certain facts from the life of the artist, and suggests that he was the author of a typographical catalogue of the exhibition, an outstanding achievement of the era of Suprematism and Constructivism. Laima Laućkaite MODERN LINKS WITH TRADITION LITHUANIAN A R T A N D ITS In Lithuania art was always more restricted by the control exerted bv the Partv than in Poland; thus, its supreme task was to counteract ihe policy of Russificauon. Already from the nineteenth century, the Lithuanian national character (whose prime feature was language) was associated with the peasantry; it is not suprising. therefore, that folklore and village culture were perceived as the basic source of national culture and a protection against the deprivation of national identity. At the beginning of the twentieth centurv. artists referred directly to folk motifs; then,they returned to the "philosophy" of folklore. I n the 1980s they reached for the prehistorical stratum of Lithuanian culture - the mythology of the Baits (e.g. P. R a p ś y s . the frescos adorning the University of Wilno). In the 1990s there appeared a new tendency lo exploit archaic forms of objects-relics, which constitute ihe quintessence of life and concentrate (he spiritual energy of the people who use them (e.g. M . Snipas). S l a s y s E i d r i g e v i i i u s FAMILY HOME, CHILDHOOD, YOUTH Eidrigievicius is one of the most eminent Lithuanian artists. In a conver­ sation with A l e k s a n d e r J a c k o w s k i he discusses i.a. his schooling and creative progress. Stasys Eidrigevicius began with small forms i.a. ex libris. Na wszystkich częściach blankietu należy wpi­ and became acquainted with Western art relatively late; even books which Western collectors sent hm - . return for these works were, as a rule, confiscated Although somep . his compositions could be associated with surrealism, the artist emphasizes that their premises are quite different. They reflect man's loneliness and one of their most important symbols is the mask. " F o r me, it signifies simply theatrical faces, which seemed to leap out from my paintings sketchbook and frames They are trulv free" T h e interview is supplemented by a part of a text by Vittorio Sgarbi and fragments of the artist's statements and diary. Ale Poiiulpaite STANISLOVAS RIAUB Stanislovas Riaub (1904-1982). was a sculptor discovered at the end of the 1960s. F r o m childhood he lived in the same place, surrounded by the same people. He sculpted only in the winter, and spent his summers working on (he land. Riaub depicted that what he saw around him or what was dictated by inspiration; it is this world created by him which is the yardstick of his talent and creativitv Contradictions in the life and personality of the artist produced variegaled works full of contrasts Initially Riaub executed traditional figurines of saints, but his later accomplishments include items intended for dailv use (Dirjes frames boxes) humourous and erotesaue sculptures philosophical compositions and copies of Nature His works albeit close to folklore are distant from the traditional art of masters of sacra fieure! and Z i t a Ż e m a i t y t e DO Y O U K N O W W H Y I L O V E WOOD? T H E S C U L P T U R E S O F 1POLITAS U Z K U R N Y S lpolitas U ż k u r n y s , one of the most celebrated contemporary artists who cultivate folk art, lives and works in Wilno He sculpts statues, individualized portraits, small figuriens of Christ Meditating and saints, showing implicit trust in wood and his own intuition. Z i i a Ź e m a i t y t e T H E WOODEN SONG O FT H E SCU LPTU RES O F LONGINAS SEPKA Lionginas Sepka (d. 1956) is the best known Lithuanian naive folk artist. Following his own imagination and intuition, he sculpted large human figures, stylized trees and bushes, commemorative plaques with the word of his own songs or the Holy Scripture, as well as figures of Christ, the Virgin Mary and saints. His works concentrated primarily on religious themese. Sepka executed his sculptures without any knowledge of principles or canons He was also a „ p o e t " who wrote poetry and accompanying melodies. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i „AND TALENT APPEARED". ABOUT STANISŁAW SUCHOCKI Stanisław Suchocki was born in Lithuania and lived in K o w n o . During World W a r II he was deported by the Germans to the Suwałki region, and after the war moved to Lower Silesia. Suchocki began sculpting late in life and declared that; ,.1 found my talent shortly before death". He never copied anyone and sculpted in his own, original way, flatly, with the frequent application of filigree T h e greatest importance was attached lo heads and gestures All the sculptures are cheerful often humourous and dynamic They are rare examples of a beauliful art pursued by a Lithuanian who lived in Poland. PRENUMERATA „KONTEKSTÓW" sać czytelnie atramentem, długopisem lub pis­ PRENUMERATA „KONTEKSTÓW" mem maszynowym jednakowo k w o t ę cyframi, imię i nazwisko wpłacającego, jego adres, I półrocze I półrocze I I półrocze I I półrocze roczna roczna ilość egz. ilość egz. siedzibę oddziału banku w którym prowadzo­ ny jest rachunek oraz numer i nazwę tego rachunku. Za skutki wynikłe z mylnego w y p e ł n i ł blankietu ponosi o d p o w i e d z i a l n o ś ć wytjj wpłacający. 200 �* .WARUNKI P R E N U M E R A T Y 1. Wpłaty na prenumeratę p r o w a d z o n ą przez „ R u c h " przyjmowane są na okresy kwartalne. 2. Cena prenumeraty krajowej i-a pojedynczy numer w 1994 roku wynosi 20000 zł. Prenumerata ze zleceniem dostawy za granicę jest o 100% droższa. 3. Wpłaty na prenumeratę przyjmują: - na teren kraju - jednostki k o l p o r t a ż o w e „ R u c h " ; istnieje również m o ż l i w o ś ć prenumeraty „ p o d opaską". Wpłaty od o s ó b i instytucji z miejscowości, w których nie ma jednostek kolportażu „ R u c h " należy wnosić do Ruch S A Oddz. W-wa, ul. Towarowa 28, konto jak niżej. - na zagranicę - Zakład Kolportażu Prasy i Wydawnictw 00-958 Warszawa, konto P B K , X I I I Oddział W-wa 370044-1195-139-11 4. Dostawa z a m ó w i o n e j prasy następuje: - przez jednostki kolportażowe ..Ruch" - w s p o s ó b uzgodniony z zamawiającym. - przez urzędy pocztowe - pocztą zwykłą na wskazany adres, w ramach opłaconej prenumeraty z wyjątkiem zlecenia dostawy na zagranicę pocztą lotniczą do odbiorcy zagranicznego, której koszt w pełni pokrywa prenumerator. 5. Terminy przyjmowania prenumeraty na kraj i z a g r a n i c ę - d o 20 X I na I kwartał roku n a s t ę p n e g o , do 2 0 I I - na II kwarta!, do 20 V na I I I kwartał, do 20 V I I I na I V kwartał. Prenumeratę naszego pisma prowadzi także firma A M O S , Warszawa, ul. Szenwalda I. W p ł a t y na okresy półroczne (2 numery), roczne przyjmowane są non-stop, a dokonane na miesiąc przed ukazaniem się kolejnego numeru gwarantują jego otrzymanie z d o s t a w ą do domu. miejsca pracy. Obecna cena półrocznej prenumeraty krajowej wynosi 40000 zł. Prenumerata zagraniczna jest o 100% droższa. Wpłat należy d o k o n y w a ć na konto: A M O S . P K O VIII Oddział Warszawa, nr 1586-77578-136. Sprzedaż prowadzi również Dział Wydawnictw Instytutu Sztuki P A N , 00-950 Warszawa, ul. D ł u g a 28, Alicja Trojanowicz, tel. 31-32-71 w. 258. Sprzedaż na rachunek, za zaliczeniem pocztowym lub za g o t ó w k ę w Dziale Wydawnictw oraz w kiosku Instytutu Sztuki. R ó w n i e ż numery archiwalne. * Prenumerata zapewnia otrzymanie pisma w cenie wyżej podanej, niezależnie od tego, o ile droższy będzie w sprzedaży numer. W 1994 r. ukażą »ie dwa p o d w ó j n e zeszyty monograficzne: 1/2 etnologia wobec współczesności 3/4natura-kultura spis zawartości rocznika I W zamieścimy w numerze 1/2 - 1994 Wydawnictwo Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk publikuje książki i czasopisma z zakresu sztuki, teatru, filmu, muzyki, folkloru Stalą, sprzedaż książek i czasopism Wydawnictwa IS PAN prowadzą następujące księgarnie: - Warszawa Główna Księgarnia Naukowa im. Bolesława Prusa, Krakowskie Przedmieście 7 Księgarnia ORPAN, Pałac Kultury i Nauki Księgarnia Fundacji Pomocy Bibliotekom Polskim, Marszałkowska 74 Księgarnia Ossolineum, Jaworzyńska 4 Księgarnia „Artystyczna", Mazowiecka U Księgarnia .Leksykon", Nowy Świat41 Księgarnia .Odcon", Hoża 19 Księgarnia Zamku Warszawskiego, Świętojańska 2 Białystok Księgarnia akcent", Kościuszki 4 Gdańsk Księgarnia Ossolineum, Łagiewniki 56 Ciągłą sprzedaż hurtową, detaliczną i wysyłkową publi­ kacji Wydawnictwa IS PAN prowadzi Ośrodek Upowszechn ian la Fi I mów i Książki „HareFilm", ul. Piłsudskiego 38 30-960 Kraków Kraków Antykwariat „Bibliofil". Szpitalna 19 Księgarnia "Helmanska", Rynek Główny 17 Księgarnia "Orlundo", Sławkowska 10 Księgarnia ORPAN, Św. Marka 22 Lublin Księgarnia ORPAN, PI. Marii Curie-Skłodowsldej 5 Łódź Księgarnia Ossolineum. Piotrkowska 181 Poznań Księgarnia "Jedynka". Al. Marcinkowskiego 21 Wrocław Księgarnia Ossolineum, Rynek 6 Ciągłą sprzedaż hurtową publikacji IS PAN prowadzi Skład Księgarski „EWA" ul, Rodziewiczówny 4,45-951 Opole tel, 374-28 Numer liczy 25 ark. drukarskich. Fotoskład: „Iskra". _ ul. Niska 18/6, teł. 39-90-83 Druk: mgr inż. Piotr Włodarski, ul. K s a w e r ó w 21; tel. 43-14-71 w. 240 N a k ł a d 2000 egz. Wydawnictwa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1079d6a51f61703a477bf0a86b07b2be.pdf 7e1d81b89ac1accbf372928a864280a6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4705 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Subject The topic of the resource rzeźba ludowa XX wiek Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4368 Title A name given to the resource Współczesna rzeźba ludowa/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.1, s.1-24 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski W S P Ó Ł C Z E S N A R Z E Ź B A L U D O W A j ę t n y f a k t , iż n a w s i w y k o r z y s t u j e się n i e r a z f o l k l o r czy strój l u d o w y obyczaje, Opieka oraz ze formy n i e są w bardziej form konkursy i propagowania s t a n i e zmienić zahamować ludowej konserwujący dawne miejscowe. s t r o n y ipaństwa, wszelkie czości jako element autorytety procesu sztuki wystawy ludowej twór­ t y c h faktów, a tym zaniku na wsi. Opieka tradycyjnych dotyczy więc twórców l u d o w y c h , o n i t o otrzymują stypendia, moż­ liwości d a l s z e j p r a c y — ale p r o d u k t t e j p r a c y , o w y s o k i m poziomie uznania w nawet artystycznym, nie znajduje miejscowym środowisku i zostaje już ekspor­ t o w a n y d o m i a s t o r a z za g r a n i c ę . Jak w tej twórczości? sytuacji Fakt dokonują pierwszy: się przemiany przemiany są wewnętrznego r o z w o j u twórców, którzy otoczeni nowe przejawy przez życia, p o d d a n i w p ł y w o m p r a s y , r a d i a , filmu, telewizji i nowych wzorów skrępowanie w wynikiem tradycyjną formą estetycznych czują i bywa, swej sztuki że próbują ją zmienić, n i e z a w s z e zresztą z korzyścią. F a k t d r u g i : n i e i s t n i e j e w zasadzie o p i n i a środowiska, która dawniej decydowała o charakterze i poziomie twórczości, dokonując j e j s e l e k c j i i e l i m i n u j ą c formy nieudane, zbyt ponie­ waż — j a k to ekstrawaganckie. już powiedziano Nie istnieje, — sztuka ludowa Frasobliwy. II. 1. Wys. 37 cm. Wyk. 1950. Feliks Błaszczyk, szawa, pow. Aleksandrów Kujawski. II. 2. Wys. 25 cm. 1958. Wincenty Pitura, Sułowiec, pow. Zamość. SYTUACJA OBECNA RZEŹBY W SZTUCE LUDOWEJ Spośród w s z y s t k i c h d z i e d z i n l u d o w e j czość rzeźbiarska wyróżnia dynamiką swego ujawniają się n o w i jący. rozwoju. Rozszerza powstają krąg — tychczasowych nieraz nowe ośrodki, bardzo i odrębne w twór­ szczególną podejmowanej dzieła o r y g i n a l n e razie, n o w e sztuki obecnie Powstają twórcy, się się interesu­ tematyki, swym wy­ choć w y n i k a j ą c e bezsprzecznie z d o ­ tradycji. to tłumaczyć? Co w p ł y n ę ł o n a f a k t , że n a t l e s t a l e postępującego roz­ padu ludowej właśnie kultury twórczość n y proces Chcąc wszystkim i z w zaniku tradycyjnej wykazuje odpowiedzieć wziąć pod Obca tradycyjnych wręcz na to pytanie, trzeba uwagę się c o r a z świadomości powodu sytuację bardziej zarówno wsi i przez jej negatywnego jej form m a młode losu, symbol nędzy przede obecną, obca gdy własne­ zmiany, kulturze, jakie jak też stosunku, jaki do pokolenie, w folklorze i plastyce l u d o w e j relikt dawnego skiego sztuki tak aktyw­ przemian? środowisku. zaszły i rzeźbiarska sztuka l u d o w a staje mu Czym i zacofania. Dla widząc chłop­ powsta­ w a n i a t e g o r o d z a j u uprzedzeń n i e j e s t n a p e w n o o b o - Nie­ Wyk. �w małym s t o p n i u zaspokaja konsumentów, już spójne, potrzeby samo nie reprezentuje estetycznych, wym a do tego jest bowiem miejscowych środowisko określonych pod nie upodobań względem r o z b i t e i właśnie w n i m s a m y m jest kulturo­ zachodzą naj­ Rzeźba, na właśnie inwencji dycją, stała tycznych i dlatego twórcy i że mniej się t e r e n e m formalnych. t a k silnie jest nowych Sprzyja opiera ograniczona poszukiwań temu w i ę k s z e p r z e m i a n y . F a k t t r z e c i : n a straży „czystości" o r a z d l a w ł a s n e j s a t y s f a k c j i . Istnieją b o w i e m i plastycy, b y twórczej w y p o w i e d z i , których nie może specjalizujący Fakt i się w czwarty: opiece n a d l u d o w y m i instytucje organizujące twórcami. wykonywanie produkcję jedynie sztuka „wyrażająca", s k u p ( C P L i A i i n n e spółdzielnie r e g i o n a l n e ) przez żywają wodują bicje zmiany w twórczości ludowych wytwórców. mują często n o w e t e m a t y , które i c h z d a n i e m nią i m n a g r o d y Przemiany zapew­ i uznanie na konkursach. wywołane zachodzą r ó ż n i e w wej wycinankę oraz więc znacza dziej, malarstwo, tematyczną te rodzaje sztuki, ceramikę tkaninę w których się r o l a i n w e n c j i w ł a s n e j a szczególnie kontynuuje modyfikując się w formy za­ Gdzie i n ­ rzemiosłach — dawne, nieznacznie je tylko regionach. O przede figuralną, najsilniej ujawniać i które daje a więc w zakresie pla­ zaspokajają n a t o m i a s t rzeźba prze­ dziś tema­ kontynuuje d y c j e , k t ó r e zostały jeszcze ż y w e n i e m a l w e ludo­ tradycyjnych (trudno bowiem przeważnie „dywany", (obojętne dwuosnowową, twórcy. rzemiosł, tra­ wszyst­ 1 czynniki dziedzinach w t e j c h w i l i — u d a n e czy c h y b i o n e ) o b e j m u j ą rzeźbę, potrze­ o b e c n i e n o w ą f a z ę r o z w o j o w ą , z t y m że a m ­ malarskie tyczne kich przez te wszystkie poszczególnych sztuki. T a k więc p o s z u k i w a n i a twórcze wszystkim a podej­ jest zaspokoić s t y k i — rzeźba i m a l a r s t w o . Obie t e d z i e d z i n y selekcję, z a m ó w i e n i a , a często i z w y k ł e żądania p o ­ C i zaś, c z u l i n a w s z y s t k o co się m ó w i i d z i e j e , artystycznych iż miejskiego tradycyjnej f o r m y stoją dziś e t n o g r a f o w i e tema­ fakt, obecnie w y k o n y w a n a głównie d l a o d b i o r c y się tra­ przemiany TWÓRCZOŚCI RZEŹBIARSKIEJ W każdej n i e m a l dziedzinie przekazywania tów umiejętności następował w drodze sztuki ludowej i tradycyjnych bezpośredniego proces schema­ kontaktu m i s t r z a i c z e l a d n i k a , o j c a i s y n a , m a t k i i córki. Z p o ­ kolenia w kazywano sposoby p o k o l e n i a , j a k pałeczkę sztafetową, w i e d z ę o rzemiośle, u s t a l o n e i produkcji, charakterystyczne f o r m y regionowi czy ośrodkowi. zachodzące w świadomości tkając, haftując c z y l e p i ą c pod garnki). l a t a całe r a z e m czujnym okiem Młody starego, garncarz dziewczyna prze­ sprawdzone właściwe uczył się pracowała z m a t k ą i babką, n i m stała się d o - �świadczoną tkaczką. T y l k o r z e ź b i a r z „ r o d z i ł s i ę " s a m . N i k t go p r z e w a ż n i e n i e uczył, n i e p o k a z y w a ł j a k w y ­ rzeźbić o k o , j a k z b u d o w a ć w y p u k ł o ś ć czoła, a u s t o m nadać opór do wyraz bólu. drzewa, tajników użyteczne Sam odkrywał wszystko, budowy formy, znajdować sposoby definiowania detalu. W procesie p r a c y bryły, jakimi były musiał sobie tylko kształtowania uczył się w y r a ż a ć s w ó j z a ­ m i a r , myśleć k a t e g o r i a m i r e a l n y c h Wzory, badał sens układu słoi, s a m docierać dla niego możliwości. figury spotkane w kościołach i k a p l i c z k a c h p r z y d r o ż n y c h — inspirowały go, tak trudne to jasne, ale w z o r y te były często do d o k ł a d n e g o p o w t ó r z e n i a , t a k n i e m o ż l i w e do sko­ p i o w a n i a , że z g ó r y już ś w i ą t k a r z r e z y g n o w a ł z t a ­ kiej myśli, ograniczając formę jemu dostępną się i do przełożenia właściwą. zmuszała go d o s z u k a n i a r ó ż n y c h pobudzała sprawna intencji inicjatywę, była sposobów wyobraźnię. dłoń, i m w i ę k s z a rzeźbiarza, t y m b a r d z i e j i c h na Nieumiejętność A obawa wyrazu, im o mniej czytelność wyjaskrawiać mu­ siał w y r a z p o s t a c i , t y m d o b i t n i e j określać gest, w y r a z twarzy, stan większego uczuciowy. Powodowało n a c i s k u n a ekspresję to rzeźby. położenie Deformacje, j a k i e w i d z i m y w d a w n y c h rzeźbach, m i a ł y s w e ź r ó d ł o nie t y l k o w wydobywając w filmie) wyrazowi, nieudolności, b y ł y o n e często ś w i a d o m e , jak reflektor najważniejszy w teatrze moment (czy spektaklu, zbliżenia służyły k u l m i n o w a ł y napięcie, k t ó r e g o i n a c z e j nie dało się w y r a z i ć . 4fW U. 3. Chłop zafrasowany. Wys. 50,5 cm. Wyk. 1962. Ryszard Miernik, Kielce. Frasobliwy. II. 4. Wys. 22,5 cm. Wyk. po 1947. Leon Kudła, Świerże Górne, pow. Kozienice. II. 5. Wys. 30,5 cm. Wyk. 1962. Stanisław Dużyński, Za­ widz Kościelny, pow. Sierpc. II. 6. Wys. 31 cm. Wyk. 1962. Jan Centkowski, Nieszawa, pow. Aleksandrów Ku­ jawski. II. 7. Wys. 28 cm. Pocz. XX w. �W s y t u a c j a c h t a k i c h nieumiejętność i możliwości t e c h n i c z n y c h rozwiązań, ograniczenie s t a w a ł y się ź r ó d ł e m prowokowały do s z u k a n i a nowych takich sposo­ b ó w w y r a ż a n i a pożądanej treści, j a k i e z g o d n e b y ł y b y z repertuarem środków, biarz. Dzięki temu swoją ekspresją, którymi właśnie sprawia rodności form stycznie odbiorcę i ujęć. w dysponował rzeźba wrażenie Działa sposób wizją czyni artysty, tylko bardziej Niezależność od była w l u d o w e j w którą prawdziwą pla­ świeży, f o r m y , ale i w z r u ­ odcień i naiwności przejmującą. ikonograficznego zawsze r z e ź b i e większa, niż t o m i a ł o twórczości p r o f e s j o n a l n e j . nas różno­ na wyrobionego pewien wzoru wielkiej nieoczekiwanie z d o l n a n i e t y l k o cieszyć w a l o r e m szać rzeź­ zaskakuje miejsce Śmiałość, z j a k ą k a r z e traktują w i z j ę U k r z y ż o w a n i a , m o ż n a świąt- porówny­ w a ć j e d y n i e z w s p ó ł c z e s n y m i dziełami S. D a l i , G. R i chier czy u n a s W . H a s i o r a i A . Rząsy. P a t r z ą c n a t r z y p o d a n e t u p r z y k ł a d y l u d o w y c h r z e ź b ( i l . 10—12) odnosi się wrażenie, że i c h twórcy zdawali sobie s p r a w ę z t e g o , iż siła o d d z i a ł y w a n i a p o z o s t a j e w sunku wprost czenia, że proporcjonalnym konieczne konwencjonalnych jest do m o m e n t u wprowadzenie wyobrażeń, już stał Również w się t y l k o grupie zmian a b y ocalić ność działania t e m a t u , k t ó r y w dawna sztuce sto­ zasko­ do intensyw­ kościelnej od symbolem. rzeźb Frasobliwego widać o g r o m n ą rozpiętość r o z w i ą z a ń ( i l . 1, 2, 4 — 9 ) . W y d a j e się, że w z ó r i k o n o g r a f i c z n y dla osobistego stanowił t u t y l k o p r e t e k s t ujęcia t e m a t u . N a p e w n o w różnico­ w a n i u f i g u r dużą r o l ę o d e g r a ł s w o i s t y „ w a r s z t a t " , t a k odmienny u reprezentowanych t u rzeźbiarzy, a l e o b o k tego widoczne jest i i n n e t r a k t o w a n i e samego t u . Będziemy uprzytomnimy bliżsi zrozumienia sobie szczególny ści n a s z e g o l u d u , k t ó r y w ciowywał i niejako nadzieję . 2 w własną Dlatego s o b i e jakąś n a d w y ż k ę się już w nego, niedolę rzeźby emocji, te — jeśli religijno­ świętej i uposta- krzywdę, ludowe która r a m a c h samego wyobrażenia przekraczała Rzeźby wały charakter tematyce właśnie tema­ tego zjawiska, ból miały 10 n i e mieściła ikonograficz­ je. mówimy się k a t a l i z a t o r a m i o sztuce różnych kultowej stanów — sta­ emocjonal- II. 8. Frasobliwy w „su­ kience" z kapliczki w Ja­ nowie Lubelskim. Wys. 59 cm. II. 9. Frasobliwy. Wyk. 1961. Mieczysław Ruszkowski, Sierpc. II. 10. Ukrzyżowany. Wys. 80 cm. Wyk. 1960. Józef Janas, Dębno, pow. N. Targ. �l i . 11. Ukrzyżowany. Wys. Czerwiński, Świnice, pow. na krzyżu. Wyk. ok. 1960. ska, pow. Włoszczowa. II. Wys. 46,5 cm. Wyk. 1963. wy, pow. Łęczyca. liśmy, i t ł u m a c z y wania wzorów go, 0 które fakt dość s w o b o d n e g o ikonograficznych. ilustrują takiej 38 cm. Wyk. 1961. Wacław Łęczyca. 11. 12. Chrystus Michał Grygiel, Eliaszów13. Ostatnia Wieczerza. Marian Jóźwiak, Gaj No­ t e n artykuł, niezależności, skonfrontowanym z są interpreto­ Rzeźby Frasobliwe­ wyraźnie jakby tematem otaczającym życiem. świadczą na nowo P r z e d s t a w i e n i e C h r y s t u s a z nogą założoną n a n o g ę czy splecionymi upozowania rękoma odbiegało od cze b a r d z i e j l u d z k i e . Z n a m y F r a s o b l i w y c h o głowach chłopskich, o k m i e c y m w wyglądzie, współczesne o d z i a n y c h , z n a m y lud ubierał w niespotykany sukienki, w a nawet Frasobliwych, czcząc i c h f i g u r y oficjalnej obrzędowości g a c t w o i różnorodność p o d s t a w i a n y c h się w i ę c z różnorodnością Znajdziemy 11 tradycyjnego b o s k i e j postaci, przydając j e j cechy jesz­ wśród rzeźb w sposób ( i l . 8). B o ­ treści formalnych szaty których wiązały rozwiązań. ludowych (dawnych 1 współczesnych) dzieła a r t y s t y c z n i e d o s k o n a ł e , 12 dziemy też p r a c e rzemieślniczo s p r a w n e znaj­ (częste, g d y ś w i ą t k a r z b y ł z z a w o d u s t o l a r z e m c z y cieślą), a t a k ż e nych i pod t y m względem pełniły j a k greckie m i t y , wyrażając matycznych dramat ludzkiego przeznaczeń. F r a s o b l i w y , Boska Bolesna podobną w k i l k u schematach Pieta, Matka nie ilustro­ płaczące — wały l i t y l k o dziejów Boga, zapisanych w lecz stawały ludzkiego się w losu, ludowej opowieścią Ewangelii, interpretacji o krzywdzie, kroniką cierpieniu i nadziei. D o d a j m y — jedynie możliwą w s w o i m sie f o r m ą wyrażenia Dygresja t a wydała tak zdawałoby silne się pozornie treści e m o c j o n a l n y c h , 13 ko­ ludowej emocjonalne tematyki, konwencjonalnej. Wskazuje też n a r o l ę e k s p r e s j i , która służyła wydobyciu o których przed chwilą swą tych mówi­ nieporadne, naiwną choć poetyką. znacznie większa nierzadko Rozpiętość niż w jest wzruszające tu ogromna, jakiejkolwiek innej dziedzi­ n i e twórczości, o p a r t e j o t r a d y c y j n y w a r s z t a t i ry, jak np. w z łatwością dana cinanka, garncarstwie odróżniamy tkanina, garnek, z jakiego tkactwie. regionu malowana t e g o uczynić z ją m o ż n a j e d y n i e pewnych czy skrzynia ale n i e m o ż e m y Badając powania m i się n a t y m m i e j s c u nasycenie nieudolne, cza­ p l a s t y c z n e g o t y c h treści. n i e c z n a , j a k o że objaśnia d l a c z e g o w r z e ź b i e istnieje te­ losu, dramat l u d z k i c h Ukrzyżowany, i Niewiasty funkcję typów wzo­ Toteż pochodzi czy wy­ rzeźbą. określać zasięg ikonograficznych wystę­ (jak np. M . B . Skępskiej czy C h r y s t u s a u p a d a j ą c e g o p o d k r z y ­ ż e m ) o r a z w y r ó ż n i ć zespoły cech f o r m a l n y c h wych dla pewnej ośrodka strza . 3 o grupie czy Trudno cechach obiektów, kręgu jednak regionalnych, oddziaływania w takim jako właści­ charakterystycznych że jednego wypadku grupy mi­ mówić te były — �jak się w y d a j e — mało ności k r y s t a l i z a c j i w tradycyjnie możemy trwałe ośrodki wykształconych więc warmińskiej rzeźby podhalańskiej, stylowych. Nie kurpiowskiej od rzeszowskiej od l u ­ czy k i e l e c k i e j , a i d l a w i e l k o p o l s k i c h s ł u p ó w belskiej rzeźbionych dałoby regionach. się Rzeźba znaleźć i była Toteż rozpoznajemy Janasa, w analogie jest domeną innych jednostek. b e z t r u d u dzieła P. B r y l i ń s k i e g o , J . W n ę k a , J . W a w r y , D . Bilińskiego, K . J. zdol­ charakterystycznych, cechach wyodrębnić czy i pozbawione o J . Centkowskiego, Szczepaniaka, J . Lamęckiego czy L . K u d ł y , a różnice m i ę d z y n i m i są p r z e d e w s z y s t k i m r ó ż n i c a m i i n d y w i d u a l n y m i , a n i e zespołem c e c h w ł a ś ­ ciwych Są konkretnemu oczywiście i regionowi. przykłady kilku twórców. w zauważyć Tak gdzie w i d o c z n y n a Stanisława występują w Krajewskich. Cechy pracach i syna — ojca nawet pracuje dadzą się z pow. sierpeckiego, wpływ Mieczysława Dużyńskiego, a twórczości wspólne siebie wspólne rzeźbiarzy jest n p . p e w i e n Ruszkowskiego bieństwa n p . cechy grupie a oddziaływań zapożyczeń, zwłaszcza t a m g d z i e o b o k ojca znaleźć Grabskich i podo­ syna można — też z Leśmierza. w Nie j e s t t o j e d n a k żadną r e g u ł ą ; w t a k i e j n p . N i e s z a w i e pracowało równocześnie Błaszczyk, Karol trzech Ziomko i rzeźbiarzy: t w ó r c z o ś ć k a ż d e g o z n i c h b y ł a zupełnie i Feliks Jan Centkowski, różna ( i l . 1, 6 ) . 4 Podkreślając cechy indywidualne ludowych t r z e b a j e d n a k dodać, że mieszczą się o n e w ramach ludowego samym 14 „ s t y l u " , podlegają i przeważnie prawom granice f o r m , odczuwanych II. 14. Egzekucja. Scena z cyklu „Oświęcim". Wys. 35 cm. Wyk. 1962. Zygmunt Skrętowicz, Worowo, pow. Łobez. II. 15. Chrystus przed Pi­ łatem. Wyk. Karol Szczepanik, Drzewica, pow. Opoczno. 11. 16. Baranek. Wyk. K. Szczepanik. II. 17. Sw. Józef, fragm. Wyk. Paweł Czocher, Klęczany, pow. Gorlice. II. 18. Przekupka, fragm. Wyk. Jan Janik, Gryfino, pow. Stargard. lecz samodzielna Jest to jednak styl w rzeźb szerszych zasadzie t y m nie wykraczają przez nas j a k o wyznaczony poza „ludowe". w nie tyle drodze h i s t o r y c z n i e ukształtowanej t r a d y c j i w y k o n a w c z e j , w w y n i k u pewnych estetycznych. o wspólnych Trudno uwarunkowaniach przecież widoczne sąsiadów w sposób i , porównując twórczość i odmienność ile nawyków niemniej południowych dostrzegamy i precyzyjny psychicznych, wschodnich, wyraźnie postaw pisać są one naszych zachodnich, sztuki naszego l u d u . Z ł o ż y ł y się n a t o m . i n . : i n n y c h a r a k t e r r e l i g i j ­ ności, s t o s u n e k d o p o d d a ń s t w a i j e g o f o r m y , ekonomiczna, inna inna tradycja, rola cechy kościoła, dworu kulturowe i sytuacja i miasta, psychiczne, ufor­ m o w a n e w p r o c e s i e d z i e j ó w , a t r w a j ą c e p o dziś dzień. Obok tych cech formujących l u d u istniały też c e c h y wspólne twórczości na podobnych odrębność różnych szczeblach ludów rozwoju WSPÓŁCZESNA TWÓRCZOŚĆ Pod pojęciem t y m r o z u m i e m dwudziestolecia, wany został mimo znacznie międzywojennych. kulturową wspólne większym iż wcześniej, Istotną kultury. cezurą się 5 RZEŹBIARSKA twórczość proces obszarom, znajdujących zmian jeszcze ostatniego zapoczątko­ w latach jest t u okres wy- �17 Zwolenia i n a naszej zderzył początek rewolucji społeczno-kulturalnej w s i . Z m i e n i ł o n sytuację l u d o w e g o go z nowymi dotychczas treściami, rozszerzając podejmowanej tematyki. świadomości rzeźbiarzy Przemiany twórcy, zakres 18 Stworzyło t o sytuację, w której wiejscy n i e pogodziło się z t y m co się stało, w i e l u n i e m o g ł o już, n i e umiało zmienić s w o j e g o w a r s z t a t u t w ó r c z e g o . i sytuacja spo­ T w o r z y l i więc w d u c h u t r a d y c y j n e j rzeźby, łeczna r z e ź b y w y w a r ł y w p ł y w z a r ó w n o n a t e m a t y k ę , kodu jak d o w i s k u . R z e ź b i l i t y l k o już d l a s i e b i e , w i c h a r a k t e r samej twórczości, n a j e j t z w . mę". W rzeźbie d a w n i e j s z e j „for­ istniał k o m p r o m i s m i ę d z y tradycją (zespołem n o r m j a k i e narzucała) a dążeniami indywidualnymi twórcy (na które składały się równo jego z a m i a r y , j a k i określony zakres ności i t p . ) . Istniał w i ę c s w o i s t y wszechnie. na Ale przemiany w s i , a zwłaszcza statuetek, wały później szybką — zmianę filmu istniejącego gipsowych — kodu, spowodo­ istniejących k a t e g o r i i ocen e s t e t y c z n y c h . Nastąpiło z j a w i s k o r a t o d w r o t n e niż w d z i e j a c h nych gdzie tendencje wychodziły domie W odrzucali naszym wiejska z sztuki w a r s t w rozbijania od twórców, czy wypadku odrzuciła rzeźbiarskiej która zawsze kodów świa­ przewartościowywali umowny biegłością n a t u r ę ; sztuce p o z b a w i o n e j oświeco­ istniejących i m a l a r s k i e j , oddając większą aku­ g d z i e artyści t o l u d właśnie, t o dawny po­ występować litografii, fotografii, za­ umiejęt­ k o d , zrozumiały j a k i e zaczęły infiltracja zdolna świątka- r z e o k a z a l i się poza burtą społeczności. W i e l u z n i c h język tradycje. społeczność twórczości swe serca była sztuce, odtwarzać e l e m e n t u umowności, k t ó ­ — izolowani obojętności, Inaczej jeśli coraz bardziej we — c i n i e m i e l i obciążeń, i c h w z o r e m przekazu, Realizowali ska, więc starając gurki ścisłość t o , czego się gipsowej, doścignąć imponując chciała Poza tradycją, poza s z t u k i , kształcili społeczność w charak­ podobieństwa i t d . wpływem swoją wiej­ banalność f i ­ umiejętnością oddawaniu fotografia, podobieństwo. doskonałą sytuacji, dawną zaczynających była proporcji, teryzowaniu dobrej śro­ atmosferze nie d r w i n y . stało się z grupą m ł o d y c h , wierność dawnego własnym jakiejkolwiek sprawność techniczną, nieświadomi tego, że w sztuce, i t o w ł a ś n i e r e a l i s t y c z ­ n e j , istnieją sztuka ta i n n e poważne wymaga problemy więcej może artystyczne, niż że jakakolwiek i n n a — obserwacji n a t u r y , w y b o r u i świadomej i n t e r pretarii. Niski poziom czeństwie, f a t a l n e kultury plastycznej rezultaty lekcji (złych) w społe­ rysunków w szkołach — w s z y s t k o t o p o g ł ę b i a ł o i p o g ł ę b i a w c i ą ż jeszcze zamęt wśród twórców cel najwyższy widnieje ra jest „jak żywa", a p r z y t y m s e n t y m e n t a l n a , prze­ przekroczenie prowadzi słodzona, idealizująca. torszczyzny, i wciąż jeszcze jako „bariera n a t u r a l i z m u " , której już jednak do d y l e t a n t y z m u . N i e tylko można do ama­ przy tym �nosi więcej goryczy i poczucia krzywdy — niż r a ­ dości. Obok jednak rzeszy amatorów, ludowej tradycji nowych, własnych odciętych i n i e wnoszących żadnych — istnieją twórcy już od wartości wybitnie uta­ l e n t o w a n i , p r z e w a ż n i e u f o r m o w a n i w k r ę g u działania dawnej jętności rzeźby. Jest i c h coraz więcej i t o m i m o własnego środowiska. się t a k dzięki t e m u , ż e i s t n i e j e dziś z a p o t r z e b o w a n i e n a taką w ł a ś ­ n i e t w ó r c z o ś ć , że k o n f l i k t równoważony wyrobionej 21 p o m i j a ć f a k t u , iż z j a w i s k o t o w i ą ż e się r ó w n i e ż z p o d ­ noszeniem wsi, że poziomu tendencje cywilizacyjnego do wypowiedzi i kulturowego naturalistyeznych są w y n i k i e m r o z b u d z e n i a świadomości o g ó l n e j , w i ę k ­ szych ambicji poznawczych czesnym braku mieniu roli stości w młody środków sztuce. I człowiek twórczości było — świadomości i sposobów dlatego wie niestety przy plastycznej, już równo­ niezrozu­ wyrazu rzeczywi­ t a k często się z d a r z a , za dużo, a b y być w a u t e n t y c z n y m , a za mało, a b y można traktować inaczej niż dyletanta. Gorzej że swej — go że s a m uważa się często za p e ł n o w a r t o ś c i o w e g o t w ó r c ę i n i e r o z u m i e d l a c z e g o p r a c e j e g o o d r z u c a n e są przez jury wystaw przez muzea czy i konkursów, CPLiA •— k t ó r e n i e są wysoko obecnie kupowane oceniają z n a c z n i e b a r d z i e j p r y m i t y w n e i n a i w n e rzeźby. Moż­ n a b y z a p e w n e p o w i e d z i e ć , że niezależnie o d w a r t o ­ ści a r t y s t y c z n e j uprawianie jakiejkolwiek j e s t rzeczą p o z y t y w n ą — g d y b y twórczości n i e t o , że w i ą ż e się o n o często z n a d m i e r n y m i a m b i c j a m i i w ó w c z a s p r z y - obo­ Dzieje ze ś r o d o w i s k i e m własnym j e s t p r z e z u z n a n i e i zachętę ze s t r o n y plastycznie publiczności, ludzi rozumie- �23 j ą c y c h sztukę współczesną i w ł a ś n i e p r z e z tę uwrażliwionych Nowy ludowych ale hamuje indywidualnych ( j a k t o czyniło ś r o d o w i s k o w i e j s k i e ) sytuacji od k l i m a t wyraźnie twórczość świadomości złożyły na jego t a coraz artysty, przeciw­ i m sprzyjający. Stąd W uzależniona tej jest główek mówiąc i zwierzęcych i c h zakończenia, zdobiono a świeckiej. również w atrybuty Wyobrażenia świętych postaci cydowanej nym to, jakie wystąpiły w się n a j w y r a ź n i e j przewadze że tak niemal wszystkie f i g u r k i . K o ń i s m o k s t a n o w i ł y nieodłączną część w i ­ „ U c i e c z k i do E g i p t u " i „ W j a z d u d o J e r u z a l e m " , artykułu. rzeźbiarzy prac, w zde­ świeckich i były i w drzewie wyrzezane, lalki, na wyobrażenia w rzeźbie i d a w n i e j . W s p o m n i j m y t u z a b a w k i , ne i w in­ uwagę ucieszne ludowej ceramicz­ figurki jako drugorzędne z e r u n k u św. J e r z e g o , r y b a — t u zwrócić l u d z k i e , j a k i zwierzęce, znane jako się twórczości przedmioty występują pogłębiający w tematyce wyobrażeń ich traktowaniu. Warto ściślej (głowy się towarzyszyły Zmiany, świeckie bądź zdobią o n e n i e m a l w s z y s t k i e zarysowują a rzeźbach r e l i g i j n y c h i obrzędowych b ę d z i e jeszcze m o w a zakończeniu laski, narzędzia d o k o b y l i c ) i sprzęty. Z n a n e też są f i g u r a l n e u l e o t e ­ matyce proces d y f e r e n c j a c j i i n d y w i d u a l n y c h „stylów", o czym w także które uwarunkowań, osobowość. war­ poszukiwań i wręcz silniej ludzkie, k o n i k i i p t a k i . N i e k i e d y wyobrażeniami l u d z ­ kich dziś r z e ź b i a ­ m u n a kontynuację t r a d y c y j n y c h nie nie, s t w a r z a sztukę rzeźb. krąg odbiorców nie ogranicza rza, pozwala tości, na uroki 24 św. P i o t r a , osiołek św. F r a n c i s z k o w i ( w t w ó r c z o ś c i — ptaki Wawry dzieła ś w i ą t k a r z a ) . M i e j ­ scem, w k t ó r y m każda n i e m a l p o s t a ć — n a w e t teskowo traktowana — mogła się s p o k o j n i e gro­ znaleźć, były plebejskie w s w y m c h a r a k t e r z e szopki, w których przewijała pów się galeria ludowych i nieludowych ty­ ( n a t e j z a s a d z i e co w ś r e d n i o w i e c z n y c h i r y b a ł - t o w s k i c h i n t e r l u d i a c h ) . Składali w i ę c h o ł d D z i e c i ą t k u wojak, strażak, m u z y k a n c i i p r z e d s t a w i c i e l e zawodów, a także figury komiczne: różnych karczmarz-żyd, V II. 19. Mickiewicz. Wys. 20,5 cm. Wyk. 1961. Mamert Piórko, Zielona Córa. II. 20. Gen. Józef Bem. 0 13,5 cm. Wyk. 1963. Jan Lamęcki, Dąbrowa Zielona, pow. Radomsko. II. 21. Lenin. Wys. 48 cm. Wyk. 1963. Win­ centy Krajewski, Zawidz Kościelny, pow. Sierpc. II. 22. Matka Boska z Dzieciątkiem. Wys. 123 cm. Wyk. 1963. Wincenty Krajewski. II. 23. Obudowa zegara. Wys. 35,5 cm. Wyk. 1961. Józef Fras, Zapolice, pow. Radomsko. II. 24. Fragm. szopki na 1000-lecie Państwa Polskiego. Wyk. w latach 1950—1962. Julian Brzozowski, Sro­ mów, pow. Łowicz. II. 25. Sfinks. Wys. 19,5 cm. Wyk. ok. 1959. Józef Piłat, Zdebska Wola, pow. Kielce. II. 26. Syrena. Wys. 14,5 cm. Wyk. Józef Piłat. 25 26 �29 28 II. 27. Kobieta z kijem. Wys. 21,5 cm. Wyk. 1961. Ignacy z bliźniętami. Wys. 25 cm. Wyk. 1963. Bolesław Grabski, 27,5 cm. Wyk. 1963. Stanisław Dużyński. przekupka i dziad, w stajence zaś otaczały Świętą ten fakt, Oraczew, pow. pow. Łęczyca. „Jednoróg". Łęczyca. II. 28. II. 29. Żniwiarka. I n s p i r a t o r e m różnych prac Matka Wys. Wawry aby wskazać, że w b i e l u d o w e j istniało z a p l e c z e t r a d y c y j n y c h ujęć rzeź­ „beskidzkiemu pew­ w l a t a c h o k u p a c j i i p o w o j e n n y c h L e o n Kudła rzeźbić powsinodze". W kilka lat później n y c h p o s t a c i c z y z w i e r z ą t i t w ó r c a m ó g ł podjąć n o w ą będzie s w o j e niezwykłe p t a k i , f i g u r y l u d z k i e i t e m a t y k ę , opierając rzęta się n i e t y l k o n a o b s e r w a c j i t u r y , ale i korzystając z pewnych schematów na­ trady­ figurek, — znajdując artysty-plastyka cyjnych. Pojawienie Zmieniała się jednak przestały być sadniczej akcji, rola i charakter świeckich a t r y b u t a m i , czy tłem a stały się s a m y m statystów awansowały Tematyka zaś o b y c z a j o w a , do ról dla za­ tematem. Z głównych roli bohaterów. pełniąca f u n k c j e rozryw­ potencjalnych K. twórczości możliwości skali właśnie po 1944 r o k u , działaczy i miłośników wyrazowe, wystawa rzeźby, g r a f i k i tego cechowały jest i rzeź­ zmiana for­ się rewelacją m a t u , i próba b a r d z i e j i n d y w i d u a l n e j c h a r a k t e r y s t y k i nieco postaci, granicą nasycenia jej ekspresją, której dotąd była się pozbawiona. Proces się, emancypacji j a k można sądzić, t e m a t y k i świeckiej w latach rozpoczął międzywojennych, i n i e bez w p ł y w u były t u pierwsze k o n t a k t y świątkarzy z nowym strony odbiorcą, miłośników d o m o , że 6 nauczyciela Jędrzej inspiracje sztuki, pisarzy, Wawro rzeźbił z Wadowic, 10 na wystawę zamówienia plastyków. ludowe typy dla wykonał Stowarzyszenia jednoroga Cechu jako Artystów tematyki objeżdża ludowej stała roku różne „Polska K. Sztuka sztuki, krytyków, kultury. Krakowska 1948. W miasta w Tchorek Przedmiotem wszystkim Ludowa" miejsca. W pokazuje kraju i poświęca swym za rzeźbie jej War­ salonie-anty- Kudły. fascynacji rzeźba staje skróconej t y m też czasie w w się zainteresowania i malarstwa ludowego k w a r i a c i e rzeźby L e o n a de rzeźba na szerokiej ( m . i n . Paryż, L o n d y n , Brukselę). O pisze, szawie gdy dotąd historyków artystyczną szczególnie w i e l e ze Wia­ k i e d y i n d z i e j zaś n a prośbę art. m a i . J . H r y n k o w s k i e g o godło i wersji osobie zbytu, zapotrzebowania niespotykanego ze s t r o n y p l a s t y k ó w , e m o t y w n e , , które d a w n i e j rzeźbiarza nią. S y t u a c j a t a k a , j a k w i e m y , zaistniała w przedmiotem zwie­ w w i ą z a ł o się ze świadomością i s t n i e n i a teraz pełnoprawną, o n a przyjęła n a siebie t e f u n k c j e k u l t o w e . Konsekwencją marszanda Tchorka. się w nietradycyjnej i patrona k o w e w z a b a w c e i w i d o w i s k a c h s z o p k o w y c h , stała się by był E m i l Z e g a d ł o w i c z , p a t r o n u j ą c y zresztą p r z e z w i e l e l a t R o d z i n ę k r o w a , w ó ł i osioł. Podkreślam Kamiński, Leśmierz, s t a j e się o c z y w i ś c i e religijna, której prze­ znakomite p r z y k ł a d y z e s t a w i a się z twórczością w i e l u a r t y s t ó w . Powstaje jednak twórczością klimat ludowych zainteresowania rzeźbiarzy, co w nie mogło 7 ogóle po­ zostać bez w p ł y w u n a i c h świadomość o orientację. �II. 30. Kobieta. Wyk. Tadeusz Szkodziński, Lis2ne, pow. Biała Podłaska. II. 31. Spowiedź. Wys. 21 cm. Wyk. 1963. Wiktor Rysio, Świnice, pow. Łęczyca. II. 32. Dziadek i b a b k a . Wys. 17 cm. Wyk. 1963. Wacław Czerwiński. II. 33. Siedząca kobieta. Wys. 28 cm. Wyk. 1961. Kazimierz Śliwa, Sośnica, pow. Ropczyce- �D o ś w i a d c z e n i a l a t w o j n y i o k u p a c j i , ciężkie życia w ł a s n e s p o w o d o w a ł y z k o l e i w z m o ż o n ą b ę bezpośredniej rzy, stworzyły podjęcia r e a k c j i twórczej w nich tematów ze s t r o n y r z e ź b i a ­ samych związanych prze­ potrze­ podatny grunt bezpośrednio d o z n a n i a m i . W y r a ż a ł o s i ę t o najczęściej w dla z ich tematyce patriotyczno-religijnej. N a s t ę p n y m b o d ź c e m d l a podjęcia t e m a t y k i ś w i e c ­ k i e j b y ł a działalność p l a c ó w e k k u l t u r a l n y c h t a k p a ń ­ s t w o w y c h , j a k i społecznych. W działalności t e j w y ­ różnić Główną można domość kilka wartości przesłanek. ludowego k u l t u r z e , chęć o c a l e n i a i z a c h o w a n i a W twórczości ludowej sposobów p o d n o s z e n i a nocześnie o c z e k i w a n o powinny w jury matykę zachodzić była dorobku w widziano kultury świa­ narodowej sztuki również ludowej. jeden o d n i e j o d b i c i a procesów, k t ó r e na wsi, wyraźnie faworyzując konkursów i w y s t a w rzeźby podejmujące aktualną . 8 ze artystycznej wsi. Jed­ W tych te­ w a r u n k a c h t o n ówczes­ nej p r o d u k c j i rzeźbiarskiej nadawały prace o c h a r a k ­ terze raczej matyki, traktorami, 34 35 I I . 34. K s i ą d z . Wys. 26,5 cm. Wyk. 1963. Henryk Skowron, Nieluszyna, pow. Wieluń. I I . 35. Profesor. Wys. 31,5 cm. Wyk. 1962. Aleksander Koperwas, Ja­ sienica Gubińska, pow. Lubsko. II. 36. Lenin. Wys. 55 cm. Wyk. 1962. Teofil Kożuchowski, Studzianka, pow. Biała Podlaska. II. 37. Miotlarz. Wys. 28 cm. Wyk. 1960. Hieronim Karpiński, Domasławek, pow. Wągrowiec. amatorskim, prymitywne w nieraz wręcz koniunkturalne murarz przy ujęciu (radosna te­ orka pracy, k a r y k a t u r y kułaka, sceny z życia d a w n e j w s i — e k o n o m bijący chłopów itp.). Organizatorzy nimi cieszyli, zwierciedlają terenowych ulegając one wystaw szczerze n a i w n e m u złudzeniu, ż e przemiany, jakie zaszły w się od­ świa­ domości t w ó r c ó w , czy n a w e t w s i . N i e m a p o t r z e b y przemilczać błędów tego, n i e z b y t n a szczęście długo t r w a j ą c e g o zresztą jedynie w małym o k r e s u , dotyczyły stopniu sztuki one ludowej �•^1 i zostały n a t y m o d c i n k u w c z e ś n i e j niż g d z i e i n d z i e j przezwyciężone . Złe s t r o n y tego o k r e s u polegały n a 9 t y m , że n a dłuższy czas w p r o w a d z o n o teriach ocen, ambicje w nieuzasadniony licznych amatorów, nagród i z a k u p ó w ty, a nawet którzy uwierzyli w geniusz zamęt w sposób pod swoje (tak pisano zaś stroną było teresowania nową tematyką, którą podejmować coraz liczniejsi interesujący j a k Kudła, talen­ ówczesnej stworzenie z zain­ kolei rzeźbiarze, Janas, wpływem wielkie np. w „Wsi"). Pozytywną kry­ rozbudzając w zaczęli t y m tak Centkowski w p r z e k o n a n i u , że dzieła i c h są p o t r z e b n e i inni, i użytecz­ ne społecznie. I c h p r a c e znalazły się w ł a ś n i e n a wystawie sztuki (1955 r . ) . W 10-lecia" „Ogólnopolskiej w Warszawie t y m czasie t r u d n o już m ó w i ć o i n s p i ­ 1 0 rowaniu ludowej twórców, na naradach i z okazji wystaw m i e l i o n i możność z o r i e n t o w a n i a się, że o o c e n i e cyduje przede w s z y s t k i m czysto i c h dzieł. S p r a w a t a staje artystyczna się jeszcze b a r d z i e j w i s t a p o 1957 r . , k i e d y t o w p r a k t y c e m e c e n a t muje n a siebie C P L i A , stając się g ł ó w n y m p r o d u k c j i rzeźbiarskiej mechanizm 11 de­ wartość oczy­ przyj­ odbiorcą . T e r a z n i e działa już n i e m a l inspiracji z zewnątrz, przeciwnie — to C P L i A zachęca t w ó r c ó w d o p o d e j m o w a n i a o b o k i n n e j r ó w n i e ż t e m a t y k i k u l t o w e j , zwłaszcza chomienia sklepów w N o w y m stawieniu się na rzeźb o w y s o k i e j świątków 12 dewizowego randze o d czasu uru­ Jorku i Brukseli i na­ odbiorcę, żądającego a r t y s t y c z n e j , często właśnie . Również n i e m a i być n i e może żadnych zewnętrznych s u g e s t i i co d o f o r m y . P r z e c i w n i e , na- 39 II. 38. Chłop z masielnicą. Wys. 37 cm. Wyk. 1960 Mieczysław Ruszkowski. U. 39. Święty, fragm. Wyk. 1960. Jan Centkowski. II. 40. Głów­ ka laski. Wyk. Feliks Błaszczyk. �t u r a l n a selekcja, u źródeł której stoi o d b i o r c a uwraż­ w y k o n u j e się już n i e m a l t y l k o d l a C P L i A ( M . R u s z ­ l i w i o n y i rozmiłowany w sztuce p r y m i t y w n e j , w kowski, nych świątkach, rakterze preferuje tradycyjnym. wyraźnie W rzeźby t e j więc daw­ o sytuacji, cha­ raczej jasnej d l a l u d o w y c h twórców, można powiedzieć, tak temat, jak i kształt dzieła, sprawą a r t y s t y . I z t e j p o z y c j i jest już że wyłączną w a r t o dokonać prze­ cechą wyobrażeń tematów RZEŹB niu od wykonuje zarówno współczes­ tematykę dawnej, tradycyjną, się s a k r a l n e j . obecnie coraz Rzeźb mniej; uległa też ilość w y s t ę p u j ą c y c h Potrze­ większości f i g u r y o n e t o zastępują w k a p l i c z k a c h s t a r e ś w i ą t ­ k i l u d o w e , one głównie widnieją n a d o m o w y c h r z y k a c h . Zanikają takie dawniej częste rakterystyczny ważają rając te również się w Chry­ do E g i p t u , a n a w e t t a k c h a ­ dla dawnej dwa tematy: Tematy ołta­ wyobrażenia j a k C h r y s t u s p o d krzyżem, Pieta, Sw. Rodzina, stus w grobie, Ucieczka wsi — Frasobliwy. M a t k a Boska rzeźbią oraz wiejscy miarę możliwości Prze­ krucyfiksy. świątkarze, zbliżyć łości" gipsowego w i z e r u n k u , w do sta­ „doskona­ przeciwnym bowiem w y p a d k u n i e mogą konkurować z f i g u r a m i , k u p o w a ­ n y m i n a o d p u s t a c h czy w s k l e p a c h z d e w o c j o n a l i a m i . Rzeźbią o n i również, a c z k o l w i e k r z a d k o , świętych — F l o r i a n a , strzegącego o d o g n i a , o r a z r ó ż n y c h św. P a ­ tronów, choć kapliczkach Wciąż wego, i ale zwyczaj też już jeszcze stawiania ich w wyłącznie tematy, J. Lamęckiego nież z myślą jest z spotykane są figurki dla często Frasobli­ CPL1A, w rzeźbiarsko kręgu nabywców. opracowanymi muzeów d l a siebie. twórczości czy J . Janasa, p o d e j m o w a n e o nowym i młodego podziale widoczna do J e r o z o l i m y " 1 ! czy oto­ . pokolenia zainteresowa­ twórców, n a g r u p y , j a k i e dość 1. Dzieje skłania ojczyste, do ambicja koniunktura? Wszystkie i tej wykonywania czyć p o w i n n y dzieł bohaterowie podjęcia o tej są np. rów­ Podobnie szopkami, które i roz­ wyraźnie występującym ale prawie — ważnych, a zawsze świad­ rzeźbiarza? się d o bodźcem może które i randze przyczyniają tematyce, Świadomość inspiracja? dzieł Co przywódcy. tematyki? o możliwościach te m o t y w y powstania najważniejszym (obok innych) jest właśnie t e n o s t a t n i . W i e l u rzeźbiarzy o d c z u w a posłannictwo s w e j czości, uważa się za s z c z e g ó l n i e l o s , a sztukę s w ą t r a k t u j e społeczne znaczenie, i c h ponad środowisko, wypadki, gdy gurę F r a s o b l i w e g o świątkarz mawiał jej na i n ­ wynoszą­ wyróżniającym. b y ł y w s z a k ż e d a w n i e j (już k r a ń c o w e w s w e j miałości) przez w oddziaływania n y c h ludzi. Twórczość jest d l a nich a k t e m cym twór­ obdarzonych z powagą, wierząc możność Znane zarozu­ ukończywszy do n i e j : „Panie fi­ Boże — tyś m n i e s t w o r z y ł , j a C i e b i e — j e s t e ś m y k w i t a " . T o ­ też t r a k t o w a ł z g ó r y kogoś, z a j m u j ą c e g o niem zabawek tości dzieła Nie rów decydował zawsze gdzieś czony w k i m byli decyzja dziejów i co zasłyszane, jakaś w mieście. A oczach ludu temat wyrzeźbienia wiązała czynili — się ze że pomoc , on bohate­ świado­ wystarczyło reprodukcja, pomnik czy inaczej rzeźbiono o k t ó r y c h n i e w i e d z i a ł o się n i e m a l n i c p o z a istnieli, 1 4 ogarniał i twórcę. jednak narodowych mością, się r z e ź b i e ­ czy u c i e s z n y c h f i g u r e k , j a k o że o w a r ­ też s p l e n d o r e m s w y m p r y w a t n y c h nabywców z miast, rzadziej Inne domowych zanika. wykonywane niemal średniego polityczna, ta­ ogranicze­ tematów. b y w s i zaspokajają w z d e c y d o w a n e j gipsowe, tradycyjnych się z a r y s o w u j ą . Są t o : we n a d a l jeszcze k o n t y n u o w a n ą , j a k n o w ą — ś w i e c k ą . kich nurtem i c h niekonwencjonalność, czeniu Apostołów" Lamęckiego patrzymy w występujących obejmuje Zacznijmy i n . ) . Charakterystyczną T e m a t y k ę ś w i e c k ą , dominującą w TEMATYKA rzeźbie jest i poza „Chrystus S k o w a n y " Kamińskiego, „ M . B o s k a w niach nej Kamiński powstałych np. w t a k i c h pracach j a k „Wjazd glądu i c h p r a c . Repertuar Ignacy rzeźb ich i opieka mogła być imię zoba­ świętych, t y m , że niekiedy �U. 41. Aniołek. Wys. 24,5 cm. Wyk. 1963. Apolinary Pastwa, •Węglikowice, pow. Kościerzyna. II. 42. Babcia. Wys. 25,5 cm. Wyk. Ryszard Miernik. II. 43. Statua Wolności. Wys. 82 cm. Wyk. 1961. jan Lamęcki. Dorożka, fragm. Wy/c. 1962. Feliks Czajkowski, Zelczyna, pow. Kraków. s k u t e c z n a ? A c z y k t o znał t w a r z ś w i ę t e g o ? R ó ż n e t w a r z e mają święci, o i c h tożsamości ś w i a d c z y p r z e ­ cież w ł a ś c i w y a t r y b u t . Pierwsze znane nam w rzeźbie l u d o w e j wyobra- żenią h i s t o r y c z n y c h p o s t a c i b l i s k i e są t a k i m wyobrażeniom o ś w i ę t y c h . Są j a k k l i s z a n a , n a której w y k o n a n o d w a zdjęcia i o b r a z p o s t a c i nakłada się n a s i e b i e , t w o r z ą c jakąś śloną s y l w e t ę . T a k a z okresu właśnie fotograficz­ dwóch nieokre­ j e s t nip. rzeźba Jędrzeja międzywojennego, o której weryn. „...Wizerunku t e g o k r ó l a próżno przeszło d w a tygodnie, się w y r z e ź b i ć go t a k , j a k go pisał Wawry T. Se­ szukał [ W a w r o ] wreszcie widział ksiądz m ó w i ł z a m b o n y o t r z e c h s e t n e j w na kazań w ka umyśle s t a r e g o osobliwego jącego w króla: lewej ręce Dodajmy, że beskidzki tego „Święty I g n a c y kim płaszczu, pancerz, i w powstała I5 figur­ trzyma­ szablę, a n a g ł o w i e o b r o n i e k t ó r e g o dobył b r o n i " krzyż, świątkarz nazwał ją S o b i e s k i " , a strój króla w zarzuconym w . na ochraniający spódniczce w y w o d z i się do krót­ tułów prawdopodob­ n i e z r z e ź b św. F l o r i a n a czy św. J e r z e g o . Dokładność wiedzy o portretowanej osobie musiała b y ć z b y t w i e l k a , jeśli już p o w o j n i e nie Lamęc­ zdecydował k i , człowiek n i e j e d n o chwili, ze swadą p o s ł u g i w a ć się p i ó r e m — rzeźbi f i g u r y J a ­ rocznicy gdy zwy­ na Napolańskiego cięstwa p o d W i e d n i e m i J a n i e S o b i e s k i m , a niedługo nak przedtem o Prezydencie Rzeczypospolitej, kazał z d e c y d o w a n y c y m Mościckim. Z p o m i e s z a n i a świątkarza Ignacego Sobieskiego, prof. Igna­ się treści t y c h d w ó c h okres w o j n y w życiu widzący, a i umiejący czy J a k u b a S o b i e s k i e g o . l s A jed­ i z m i a n , j a k i e p o n i e j zaszły, w y ­ wpływ n a świadomość twórców. Zbliżył i c h do w i e d z y , ludowych d o książki — d o ż y - 25 �cia i tradycji Miejsce dzianych jęła narodowej, dawnego w kościele chodzi do odległego domo cech stości czci Czorsztynie a bodaj, szkolne góral, wykonuje Jest jeszcze t o czas, g d y i i czwartek kupuje gazety. najbiedniejszego książki dzieci, świętym wypi­ w podobni, atrybutów pod i m tylko wpływem w uroczy­ pobliskim stronę wcześniej chłopów rzeźbi w działa już Mnożą mechanizm się tejki z próbę wer­ różnych zachęty, propo­ z y c j e — choćby z r o b i e n i a r z e ź b n a w y s t a w y ludowe. na zdobytych reprodukcji „Autoportretu". gdzieś Janas bródkę aby u starannie wize­ ubiór, jasna ponad oni tych Nie podkreślał Matejki, inny rzecz była Są już w indywidualizacji twarzy. więc było to różnice a trochę rzeźbach łatwe, fryzury, Mickiewiczowi wszelką Oprócz konał t y c h p o s t a c i , już płaskorzeźby pernika. I t u źródłem wiedzy z astrolabium w w wywodzi lewej z własnej Kościuszki, była prawej dłoni, gest Stosza produkcję w książce Polska plastyka posiadanej której przez a u t o r a w z i ą ł za święte postać przedstawioną, a b y ł t o f r a g m e n t r z e ź b y Przej­ dzia najmniej do t e m a t y k i świeckiej łatwe. Należało odejść n i e było od spraw by­ ważnych Co w i e Janas o t y c h postaciach? Kowalska podaje, wypożyczonej zaczynali rzeźbiarze wypowiedź kazania swej sprawności, zainteresowań, darskiej nie obciążeni artystyczna potrzeb była dla że środkiem po­ m y ś l e l i , że świat nie tylko nadmiaru codziennej, p r a c y , a l e i radością o b s e r w a c j i , gospo­ chęcią j a ­ słońce iż D r A. Lewicka- o K o p e r n i k u czytał w książce ze szkoły. W i e d z i a ł o n i m , iż tradycją, wyładowania „Sę­ niesprawiedliwy". ( t e m a t ! ) i rzeźbić co? — k o n i a ? k r o w ę ? T a k w ł a ś n i e których re­ siebie n a s. 159, średniowieczna t y l e że p o m y l i ł o m u się i n a z w i s k o postać wzorowany Norymberczyka, Janas perga­ atrybut i z o b r a z u M a t e j k i , a W i t Stosz Ko­ Koper­ a rozwiniętym swój, jest n a rzeźbie w i e l k i e g o znalazł i książka. p o n i e w a ż w i a d o m o , że n i e p o w i n n y t o b y ć ście ś w i ą t k a r z y — inicjatywy, w y ­ Wita p o s t a c i e — w i ę c co m o ż n a b y ł o przedstawiać? A — wątpliwość p o d pachę w ł o ż y ł księgę w i e l k ą i o d r a z u w i d o c z n ą . nik, kilku się s z t y w n i , n i e p o r a d n i , ale widać minem 1 7 t y l k o oprzeć r u n k a c h : Mickiewicza z pomnika w Warszawie, a M a ­ bohatera Janosika . inspiracji. zostało trzymał", 1951 r . p o d o b i z n ę panów, s j a c h n a desce o b r a z wpływów — Kostki-Napierskiego sam z że literaturze, za­ izbie p r z e s t a l i być Janas, ku choć Targu są w własnych, n o w y c h właściwych. regionalnej. d z i e j ó w s t a l i się k o n k r e t n i e j s i . W i a ­ co u c z y n i l i . I nabrali „co, N. świątkarza sy. B o h a t e r o w i e tylko świętych postaci, w i ­ ilustracja. Janas w zjawiskiem wiejskiego nie czy d e w o c y j n e j książka, g a z e t o w a Normalnym a pierwowzoru stoi, a świat się obraca, a „zbadał, pirwi ludzie s t o i , a słońce się o b r a c a . T o w i e l k a s t u k a t o t o zbadać". Z a p e w n e była służyć m u m i a ł y do t e g o t r z y m a n e w r ę k u „ n a r z y n d z i a , co śnimi m i r z o ł t y n ś w i a t " . Z n a ł też r z e ź b y W i t a Stosza, szcze­ kiegoś u t r w a l e n i a m o m e n t ó w życia... Ś w i ą t k a r z e n a ­ rze powie t o m i a s t chętnie s z u k a l i t e m a t ó w „ g o d n y c h " , o n e s t a ­ „Widzem nowiły k i s i zasłużony u niektórych rodzajowych, u rodzaj niektórych pomostu do jak właśnie kompozycji u Janasa, się I nimi zachwycał. Kościuszko? cłowiek". t u dochodzimy do s p r a w y następnej. N i e w ą t p l i w o ś c i , że w z o r e m nikało z całego ś w i a t o p o g l ą d u t w ó r c y , j e g o k o n c e p c j i p o s t a c i z h i s t o r i i są i c h p o w s z e c h n i e sztuki i roli ki — w podobnej Zgodził się w i ę c Janas wyrzeźbić n a wystawę w nim j e g o p o m n i k , t o w i e m , że t o m u s i b y ć j a - s t a n o w i ł y j e d y n ą f o r m ę w y p o w i e d z i ś w i e c k i e j , co w y ­ artysty. O obrazy d l a współcześnie utrzymane konwencji w znane konwencji ulega rzeźbionych wizerun­ „apoteozy", utrzymane fotografie i ryci­ Mickie­ n y w książkach, n o i p o m n i k i . O n e t o s t a n o w i ł y w z ó r w i c z a , ale n a z w i s k a t e n i c m u n i e m ó w i ł y , w i ę c p o ­ d l a w s p o m n i a n y c h już rzeźb J a n a s a , a t a k ż e n p . d l a 1953 r . s u g e r o w a n e m u postacie Matejki i 11. 44. Odrodzenie. Wys. 74 cm. Wyk. J . Jakubowicz, Traktorzystka. Wys. 42 cm. Wyk. Adam Czarnecki, Iwonicz, Gumienice, pow. Krosno. II. 45. pow. Busko. �Wy/c. Mieczysław pow. Łańcut. II. 46. Autoportret. Wys. 47,5 cm. Wyk. Wojciech Bytnar, Albigowa, Ruszkowski. II. 47. Kobieta przy kc^dziełi. W y s . 26 cm. w y o b r a ż e ń W i e s z c z a w twórczości L e o n a K u d ł y i M a - Z w r ó ć m y t u u w a g ę n a f a k t , iż u ź r ó d e ł t e j z m i a n y m e r t a P i ó r k o ( i l . 19) czy J a n a L a m ę c k i e g o (o p o s t a c i s t o s u n k u d o t e m a t u „ w o d z a " l e ż y dziś r ó w n i e ż i n n y , Mickiewicza bardziej osobisty większa znajomość a u t o r p o w i e d z i a ł , że j e s t na p o m n i k u w P a r y ż u " Poważnym p r o b l e m e m (strój, czy charakterystyczne uczesanie, wąsy). Kostki-Napierskiego, j a k stoi stawała się j e d n a k podobieństwa. N i e z a w s z e b o w i e m postaci „taki ). l s Te sprawa wystarczył a t r y b u t jej cechy mogły zewnętrzne wystarczyć St. Czarnieckiego, dla Janosika, h u ­ jach, a także statuetce „Lenin prez. ale nie d l a postaci k o n k r e t n y c h , rzeźbionych z fotografii, reprodukcji. Postulat jewskiego z i n d y w i d u a l i z o w a n i a p o s t a c i w i ą z a ł się z o k r e ś l o n y m dawniej niemal że niepotrzebnej (świątkarze m i e l i s w ó j „ s p o s ó b " n a r z e ź b i e n i e i , robiąc duże ilości zbliżonych w a r i a n t ó w postaci, dochodzili do właściwego sobie twarzy tej samej schematu czy naszego b y ł y wizerunku, wzmożoną Kożuchowskiego obserwację i próby czynione w że czy przez tym kie­ r u n k u udało i m się uzyskać duży postęp. W i e m y z e gdy sprawność uchwycić nazwę z inspi ji a gen. S w i e r c z e w s k i koniu". zawiodła i nie z a m i e r z o n e g o r y s u podobieństwa, zmieniał r a c ręki figury zdjęciem i tak np. u Stalina zamienia też, się w „Żołnierz", „Oficera na czy roli realiów, tematu, w dzie­ znanych p o p i e r s i u S t a l i n a czy dłuta w Kudły, w wizerunkach jego Lenina, Kożuchowskiego się p y t a n i e — w współczesnych i Kra­ j a k i m stop­ przywódców wynikiem ryzykować Kraju Rad i n s p i r a c j i . Zachęty bez­ w działacz i p r o p a g a n d y s t a otrzymanie oczach łecznego", a może były chwyceniem podobizny przeciętnego nawet b y te wynikały raczej nieco widza naiwnie z atmosfery może w na pewno od chcie­ dale­ „oficjalnego" zabawnej. R-eź- „zamówienia spo­ karykaturalnym pod­ tematyki, spotykanej fesjonalnych, rzeźbiarz Centkowskiego powstaje się udało Stalin" przez wet, aby najgorliwszy Lamęckiego, ( i l . 46) w s k a z u j e , jej pośredniej — j a k się z d a j e — n i e b y ł o , n i e sądzę n a ­ kiej Janasa, ostatnio rzeźby męckiego czy D u ż y ń s k i e g o — p o r . i l . 5 i 29). P r z y k ł a d Kudły, podjętego ( i l . 2 1 , 36). Oczywiście wyłania li Ruszkowskiego ciekawym i Bieruta niu t w a r z y . W i d a ć t o zresztą i dziś u K a m i ń s k i e g o , L a ­ zwłaszcza do postaci, charakterystycznych dać t o n p . w b a r d z o kompozycji z n a n y c h już d o b r z e sprawności, samej z l i c z n y c h i l u s t r a c j i czy r e p r o d u k c j i dzieł s z t u k i . W i ­ sarza, k o s y n i e r a — typem stosunek na wystawach p l a k a t a c h i prasie pro­ ilustrowanej. B y w a oczywiście, że r z e ź b i a r z w y c z u w a ( i n n a r z e c z czy słusznie) k o n i u n k t u r ę ; n a t y m t l e w ł a ś n i e powstać w r ę c z ki narodowej gigantyczna Juliana koncepcja Brzozowskiego, wielkiej w mogła szop­ której p r z e d ż ł o b k i e m l u b Gomułką i S p y c h a l s k i m by (zależnie 17 �o d t e g o , która w e r s j a u z y s k a szanse r e a l i z a c j i ) d e ­ f i l o w a ł o r s z a k przeszło 300 p o s t a c i , k r ó l ó w i w o d z ó w , h u s a r z y i ż o ł n i e r z y z różnych o k r e s ó w , t y p ó w l u d o ­ w y c h , cyklistów, sportowców, l u d z i różnych pro­ f e s j i . A l e p r z y k ł a d y t e g o r o d z a j u n i e stanowią w i ę k ­ szości. Tematyka nie, źródłem sa — Z „ b o h a t e r ó w " w y s t ę p u j e dziś n a d e r licz­ jej pra­ a nawet jest właśnie kronika książki p o c h o d z i Bemem książka pierwowzór ( i l . 20) L a m ę c k i e g o Centkowskiego. Ale ze szczerej p o t r z e b y m e d a l i o n u z gen. wypowiedzi, n a n i a o słuszności podjęcia których k o n k u r s czy chetną pobudkę, możliwości Do zachęta tylko tematycznej. leży prace typie „Żniwiarka i ekonom", w chłopa", kami sTcontrastowane traktorów orzących nasz kształtuje katalog polskich, z tematów t y m że ludowej granica czasowa sokiej i ważnie reprodukcji), zmonumentalizowanej figury sytuuje u l e , a t r y b u t t e g o chłopskiego wątpliwości, jak dzia­ umieszcza interesujący reportażem zapewne fotograficznym k a r n o idzie z papierosem wzór próby, j a k np. Lamęc­ portret prezydenta inspirowany i podobieństwo z Indonezji S u - kroniką filmową z pobytu w lub Polsce. S u - w r ę k u — n i e j e s t już n a świętych u c z y n i o n y , widać, że wym pokazaniem treści, pują najczęściej w przełamują A dziś s c h e m a t y bohaterowie i reportaż „reprezenta­ stają się z dzieł i sztuki drugi sztuki zetek profesjonalnej, wspólny społecznie „ważnej", ściennych, plakatów. tematyczne dawniej ne, z r o d z o n e prawdy inspiracja bolizujący ny zwycięską o na wiąże je kompo­ ni, drapieżnych książkę w rąk depcze postaci na książce ohyd­ ogromnego ( r o b o t n i k m a kielnię drugiej, obok w w gołąbek kapitalistycznej hy d r y dło­ pokoju, wyrzeźbio­ napięcia, g m a c h f a b r y k i i k o ł o zębate — i l . 44). J e s t w t y m w y o b r a ż e n i u i udolność pewna naiwność, dlatego ostrością o d n a j d u j e m y w też niej j a k b y k a r y k a ­ turę ó w c z e s n e j złej s z t u k i z j e j apoteozą, i prymitywną (a p r z e z nie­ zapewne to mało gloryfikacją skuteczną) krytyką i t d . Jest przeszłości. Z w i ą z k u t a k i c h p r a c i w — zapotrze­ n e j t e m a t y k i z koniunkturą n a nią w t a m t y m o k r e ­ wyczucie znanej z Zaliczam żądany dawniejszych. się w nurt prasy, ga­ tu zarówno temat, jak np. autentycz­ Granica trudna do u s t a l e n i a , o b o k b o w i e m prostu koniunkturalnych jest tu l i c z n y c h rzeźb p o prymitywnej dydaktyce, sie d o w o d z i Tracze, zabawka. Wys. Skirzyński, Rumunki, 22 cm. pow. Wyk. Sierpc. f a k t niewystępowania ogóle jej w omawia­ l a t a c h póź­ n i e j s z y c h , p o 1958 r . Bardziej tycznej bezpośrednie są s c e n k i o r ó w n i e treści, a l e u t r z y m a n e w plebejskiej — j a k n p . rzeźba konwencji A. dydak­ ludowej, Orłowskiej, przed­ stawiająca p a r o b k a usiłującego zdjąć d z i e d z i c o w i b u t z nogi, podczas g d y t e n m u pomaga, nogą t y ł e m odwróconego pchając działające e m o c j o n a l n i e ciecha Draka para Jest w ale niemal przy typowej osobiste n a w i d z a , j a k choćby wieśniacza tej kompozycji przy drugą parobka. Są też, j a k w s p o m n i a ł e m , r z e ź b y szczere, i II. 48. Wacław wystę­ spotkać j a k fotografią i d z i s i a j " , j a k też i p r a c e o ale zarówno z chęci p r z e k a z a n i a m ł o d e m u p o k o l e n i u czasach wymową, tego r o d z a j u klasę robotniczą kapitalizm, przedstawiony łba i ludźmi. te a wzorami n a tę t e m a t y k ę , chęć w ł ą c z e n i a kompozycje „Wieś grupą moment bowania Rzeźby polityczno-społeczna. poprzednią prze­ satyrycznego, zycji, gdzie w i e l k i , n a d m i e r n i e w y s o k i r o b o t n i k , s y m ­ z taką 2. Tematyka (znanego m o ż n a i w r z e ź b i e pełnej — j a k n p . w o w e j a na cokole portretu. wpływ czasu płaskorzeźbach, n e zostały słupy w y s o k i e g o cyjnego" rzeźbie jednoznaczną postaci, ubioru. że t o w ł a ś n i e się zwłaszcza p l a k a t u . W ł a ś n i e p l a k a t u — z j e g o s k r ó t o ­ film fotograficzny w rysunku artystę z a f r a p o w a ć musiała e g z o t y k a wykluczone, ogólno­ 1950—1955, p r a c e zdradzają tego Nie jest i latach przesuwa a n i e r a z sloganowością. T e m a t y pszczoły. K o n w e n c j ę l u d o w ą , hieratyzującą statyczną postać, karno, w o 1—2 l a t a , a s a m e tematycznego ostatnie obraz­ wznoszą­ okręgowych się malarstwa kiego ziemię, m u r a r z y wystaw odbywających ( i l . 50, 51), t y l e że p o b o k a c h n a d m i e r n i e w y ­ dopiero „Dziedzic lukrowanymi c y c h ściany i t p . N i e t r u d n o z a u w a ż y ć , że j e s t t o j a k ­ Wawry przełamują szla­ pewnej by rzeźbiarz żadnej tylko i wskazanie postaci j e j z rzeźbą sakralną na n i c h w i e l k i e stanowiły impuls śmierci z l u d o w ą tradycją, co łacza, a, b y n i e b y ł o przeko­ wizerunek w y r a ź n i e podkreśla z e s t a w i e n i e — i rocznicę j e g o czy postać s w e g o b o h a t e r a z g o d n i e dwa drzewka z emocji tematu — dla powstania powstałych w y r a ź n i e z i n s p i r a c j i zaliczyć n a ­ bijący filmowa. d r J . Dzierżonia, w y k o n a n y w przez szkolna, l a k i e r n i c z y c h i p ł y t k i c h — są i t a k i e , k t ó r e p o w s t a ł y zaprzężona jakaś w e w n ę t r z n a hieratycznym do Woj­ sochy. ekspresja, ustawieniu postaci, d l a l u d o w e j rzeźby statyce. I n n e prace D r a k a potwierdzają t o w r a ż e n i e . Są o n e już n a g r a ­ nicy wyróżnia grupy, rodowód, którą przeżycie, wybitnie stanowiące źródło emocjonalny podjęcia te­ matu. 3. Tematyka takiej treści, w de które jego wszystkim wiele, i jest sceny artystą, wyobraźni. obrazy z a l e działają wypowiedzenia pozostawiły Znajdziemy wojny, obozów Motorem okupacyjna. potrzeba wstrząsnęły psychice, cywilnej, jest wojenna twórczości masakry zagłady. one n a w i d z a Prac ze tu ślad prze­ ludności tych nie szczególną �siłą, jest w nich spotęgowana ekspresja, n a r r a c j i , która s p r a w i a , że wstrząsają jak relacje toriach. dzieci z Oświęcimia" zwłaszcza o egzekucji czy munta i (il. Woźniaka , 1 9 przerażającym 14). znaczne cyklu Zyg­ Nieporadność stwarza niezbędną osłonę, izolującą od pato­ wzbogacenie do m o ż l i w i e t r a f n e j krema­ wcześniej i Bełżca w y k o n a n y c h przez Skrętowicza t y c h scenach już Szczepana znakomitym scen z O ś w i ę c i m i a w scenach Myślę t u o r e p r o d u k o w a n y m „Więźniu a o naiwność one n a m i t a k , W ujęciu widać niektórych wyraźnie religijna, która dosadna żadnego wzoru w sztuce dziej nie dostrzeżemy nika wyobraźni w inspiracji, bez b a b niż s a m o tak silnym stopniu (il. twórczej, która pozwoliła artyście znaleźć n o w ą , j a k ż e p r z e k o n y w a j ą c ą f o r m u ł ę d l a w y ­ rażenia p r z e p e ł n i a j ą c y c h kiej inwencji aby podjąć i g o treści. T r z e b a odwagi temat, i czy f o t o g r a f i i . N i g d z i e i n ­ czyn­ (a raczej d l a którego, było w i e l ­ nieświadomości), jeśli i s t n i e j e prece­ dawniej więcej frapuje charakterystyka pokazany jest cież j a k ż e l u d o w e j sposób b a r d z i e j sunków szek formie, istnieje wiele płaskorzeźb), i l u s t r a c y j n y , zbliżony amatorów Świder). ozy d z i e c i Jest 0 przedstawienie w powiedzieć, rażają tylko do (Paweł H u l k a , Franci­ wizerunkach troska było", jest własna, t a k „jak obserwacja. pierwsze przedstawiają, następnej, 4. Sceny najtrafniej oddałoby tę różnych środo­ to, może „mały w i ę c — t e m a t y k a z życia, w y n i k ł a różnych odgrywa t u i n s p i r a c j a dziełem tografią, i s t o t n a zaś s t a j e cy) postaci poprzez l u b podkreślenie typowych, co co realizm", z próby sztuki rolę względnie się umiejętność nawet takie fo­ charakte­ pra­ przerysowanie rzeźby a charak­ p r o f e s j i . Mniejszą r e k w i z y t ( n p . narzędzie a stawia zbliża obserwacji. ludzie określenie środowisk, na je cechuje terystyki rystyki wy­ to te prace właśnie życia, Grupę zawodów. — ilustrują. I t o j e opartej z codziennego i O ile m o ­ kompozycje treści w o j e n n o - o k u p a c y j n e , grupy wisk że w do r y ­ choć p r z e w a ż n i e s c h e m a t y c z n a żemy temat raczej takich sceny kompozycji podejmujących na granicy Ciekawe j e s t też rażano j e d y n i e zeświecczeniu, j a k emocje, poprzez mimo wesela, typy ludowe; są prządki, ogromny, typy najczęściej j a k : chłop jednak lub kobieta z spotyka masielnicą że nawet dą, czytający oczywiście że właśnie ambicje się doskonale nych prace w tej grupie prac (lub ze spotyka Są jako się ż y w e j " , troskę o n a - szczegół. A l e j e s t w i e l e t o zresztą mierne, najczęściej rzeczy „jak podpatrzonych, Widać tu w różne, p r z e w a ż n i e dosadnych interesujących, w charaktery­ n a przykładach zamieszczo­ artykule ilustracji. Obserwując kształtowanie podkreślić, że w się t e j t e m a t y k i t r z e b a porównaniu z okresem n y m , g d y występowała raczej w współczesne szopce, z a b a w c e — przedwojen­ sporadycznie prace które w jedna się w sposób b a r d z i e j średnictwa, choć wątpliwości, że torem formy niegdyś formie widoczne kondensowały t o dziś ujawniają bezpośredni, bez b o s k i e g o zdaje się n i e ulegać to Frasobliwy „Zafrasowanego katharsis w jest czy „ U k r z y ż o w a n i a " , realizują tematyką. Przykładem właśnie i n s p i r a ­ tyki ludzkich bólu i r o z p a c z y dramatów, przy­ symbolach „Piety" się dziś p o z a religijną są t u r z e ź b y niemal w po­ najmniejszej c h ł o p a " ( i l . 3) c z y i n ­ religijnych wińskiego, obsesyjne Jeśli zamy­ n y c h r z e ź b t e g o r o d z a j u . Treści, k t ó r e d a w n i e j nosiły wy­ ulegają jak smutek, postaci Frasobliwego, Wacława Czer­ podejmowaniu tema­ niedoli, smutku starości, ( n p . i l . 32). 5. Tematyka inspirowana folklorem, opowieścią, podaniami, legendami a więc i ludową bajdami. Pod­ nietą d l a podjęcia t e j t e m a t y k i w m a ł y m t y l k o s t o p ­ n i u jest obserwacja l u b w i d z i a n y gdzieś w z ó r , n i e w a ż n i e j s z a j e s t t u w y o b r a ź n i a , zdolność nia plastycznego odpowiednika znacz­ stworze­ d l a l i t e r a c k i c h treści. Głównym i n i e m a l j e d y n y m t e r e n e m , gdzie wystę­ gata w takie książkę ( l i k w i d a c j a a n a l f a b e t y z m u ) . pokazania turalistyczny styce. się t y l k o w pują r z e ź b y o t e j t e m a t y c e stępą), s i e w c a , d u d z i a r z , k o b i e t a niosąca w i a d r a z w o ­ to jako miasteczko­ opowieści i bezdrożach Pierwszym, j e s t z i e m i a łęczycka, b o ­ o B o r u c i e , diabłach w o d z ą c y c h zabłąkanych j a k się z d a j e , który po podróżników i t p . podjął przed kilku II. 49. Traktor, zabawka. Wys. 14 cm. Paweł Witek, Urzędów, pow. Kraśnik. Wyk. 1958. oracze 1 k o w a l e , żołnierze i r y b a c y — k a t a l o g tytułów jest nabożeństwa czy ślenie n a d niedolą ludzką i własną — bagnach zabawy, sytua­ wiejskich do t r a d y c y j n y c h przedstawień. gro­ Występują w t e j g r u p i e różne w i e j s k i e c h a t y , izby, spo­ obycza­ t e m a t r e l i g i j n y , dziś cech teski. jest czy w e g o życia ( i l . 34). d a w n i e j t a k i e treści e m o c j o n a l n e , (przeważnie czy ksiądz, z galerii b a r w n y c h figur wiejskiego tępionych O b o k w s p o m n i a n y c h rzeźb, o odrębnej — a p r z e ­ odrębną dowcip twarzy m i s t e r i u m spowiedzi 31). P o d o b n i e jest nawiązanie piekle. życia świadomości obejmowała dens i ź r ó d ł o — t o w w y o b r a ż e n i a c h m ę k i d u s z p o ­ w chłopskiego zaszedł w w i e d ź stają się jeszcze jedną scenką w i e j s k i e j cyjny niczyjej jaki od i n n e j s t r o n y , zewnętrznej. Nabożeństwo ca. bez dążenia sferę s p r a w ś w i ę t y c h , dziś chętnie p o d e j m o w a n a a rzeźbiarza powstały i w s i , a zwłaszcza l u d o w y c h t w ó r c ó w . T a k n p . t e m a ­ tyka jowości, rzeźby obserwacji motywów proces, su i e k s h i b i c j o n i z m u , r e l a c j a jest czysta i wstrząsają­ Te tematów c h a r a k t e r y s t y k i ( p o r . i l . 35). lub tylko wykazują �l a t y t e m a t całej t e j d e m o n o l o g i i ludowej był Kamiński. samouk o Człowiek oświecony, umiłowaniu h i s t o r i i i dziejów swego r e g i o n u , n o w i ł zapoznać l u d z i z b o g a t y m mi, zarówno ze przeróżnymi Pod f o l k l o r e m swej wpływem zie­ starał legendami sukcesu nież i n n i r z e ź b i a r z e Grimma) o Borucie Kamińskiego zaczynają itp. tematykę re- podejmować rów­ łęczyccy. i bajkową podejmuje również (spod w znaku rzeźbach g l i n i e K l a r a P r i l l o w a z Pałuk, n i e s t e t y a m b i c j e łeczne i d y d a k t y c z n e n i e idą t u w p a r z e i wrażliwością bestiariusze rzeźbie XVI- i współczesnej przeszłość, b l i s k i nadajemy, stanowiąc najdalej t e m u pojęciu wysunięty świątkarza, myśląc o i z o l a c j o n i z m i e kulturowej W XVII-wieczne, punkt w spo­ z uzdolnie­ artystyczną. scenki i bliźnich, rodzaj sta­ pta­ ki. produkcji zabawkarskiej Obok seryjnej odrębny ich produkcji w różnych postaci wiejskiego w lekie od w i z e r u n k u ornitologicznego w twórczości czy np. Adama Andrzeja i J a k już zabawnej Liska. Krańcowym mówi­ karykaturze masywne i wielkie ptaszyska Kudły, ścian Rzeźbiarskie walory posiadały dawniejsze śmieszne wi dziad, m u z y k a n t i t d . Przestano je przed ostatnią jednak figurki są ruchome wykonują, i śmieszna w ó w c z a s stoją stępnej, którą 7. Zabawki. jest czynność Wśród licznej jeden o produkcji t y p , jeden charakterze niekiedy z zabawkarskiej, schemat by — np. figurki równą Wincentego — jak np. i s t n i e j e też z a ­ indywidualnym, niemal opracowywa­ starannością co rzeź­ J a s k r a . Są t o p r z e r ó ż ­ n e śmieszne p o s t a c i e , l a l k i , f i g u r k i , n o i z w i e r z ę t a konie, i krowy, koguty, r y b y , postacie kury, pawie, świnki, — ptaki ludzkie na koniach. Indywidualizacja tych zabawek jest o tyle zro­ zumiała, że r o b i o n o j e d l a w n u k ó w , d z i e c i , n a użytek najbliższych, kładem a n i e n a sprzedaż. zabawki wynikłej Krańcowym jedynie z przy­ własnego mysłu i f a n t a z j i są p r z y p o m i n a j ą c e murzyńskie my Józefa — obsesyjne, Odrębny przez chłopców pograniczu falliczne rodzaj figurki stanowią pasących obserwacji zabawki bydło. Minora 2 0 . wykonywane Stoją otaczającego po­ tote­ one już świata i na jako t a k i e mogłyby być włączone do g r u p y tematów z ż y ­ cia wiejskiego. J e d n y m z często w y s t ę p u j ą c y c h w zabawce przeznaczonej dla tematów dzieci, zarówno jak i tej p r z e z d z i e c i i m ł o d z i e ż . w y k o n a n e j — są f i g u r k i rząt, r z e z a n e p r z e w a ż n i e w drzewie, t y c h b y m do rzeźby raczej wszelkiego i rzadziej lepione desce Do prawdę gorię, na sprężyn­ wojak, wyrabiać jeszcze pojawiły figurki się wy­ znowu (w CPLiA). Ostatnią ich wiele, grupę stanowią zabawki ruchome. Jest są r o z m a i t e , choć dziś n i e t a k już a t r a k ­ cyjne j a k d a w n i e j . G d y wertowałem materiały czące życia różnych rzeźbiarzy, uderzyło doty­ mnie, jak często łączą o n i w s o b i e jednocześnie d w a z a m i ł o w a ­ nia — do p l a s t y k i i do m a j s t e r k o w a n i a , a n a w e t do k o n s t r u k c j i t e c h n i c z n y c h . N i e chcę p o w o ł y w a ć się t u t y l k o n a z n a n y przykład J a n a Wnęka, któremu pisuje się z b u d o w a n i e przy­ skrzydeł — m a c h i n y d o l a t a ­ n i a , i k t ó r y zginął j a k I k a r , s t r z a s k a w s z y się w p i e r w ­ szym locie o ziemię; w i e l u d a w n y c h rzeźbiarzy m a j ­ strowało poruszane siłą w i a t r u i t d . Dziś m ł o d z i e ż m a tysiące m o ż l i w o ś c i młyny wodne, elektrownie wy­ życia tęsknot t e c h n i c z n y c h , a l e m i m o jeszcze n o w e to spotyka pokręcenie korbką uruchamia kilka figurek, a suwanie powoduje czy deseczek miarowy t r a c z y ( i l . 48). W s p o m n i a n y zowski n a l e ż y ze swą ruchomą przykładów łączenia techniczną swego mniej się z a b a w k i — r u c h o m e k o n s t r u k c j e , gdzie pracy niż w tego t y p u ruch prze­ kowali już u p r z e d n i o Brzo­ szopką n a r o d o w ą uzdolnień przedsięwzięcia (w wkłada do stronę on nie wyrzeźbienie samych f i g u r ) . 8. Godła Bywa, i symbole. że orzeł z a w i e s z o n y s t a j e n a d w e j ś c i e m d o b u d y n k u , l u b że d o dachowej przymocowany jest pajac zo­ sterczyny obracający przy wietrze t y p u zwierzaki t a k swojskie domowe, j a k zawieszony j e s t i orzeł i f i g u r a jeźdźca n a k o n i u prehistoryczne wieloprofilowo zwierząt Piłata obecnie dawnych się kominiarz, silniejszym należą (Józefa do Piłata), interesującej t u nas g r u p y . cze wojną, wzór kiwające żydów, n i e zaliczał, n a t o m i a s t egzotyczne, a n a w e t opracowane na postacie — zwie­ z g l i n y . Większość i c h j e s t w y c i ę t a w płaskiej i konane sklepach ż y w i e c k i e k o n i k i czy k o n i e z w o z e m , na jaką one n a g r a n i c y g r u p y n a ­ stanowią: powtarzającej bawka Czasem figurki „ e m a u s o w e " , w y r a b i a n e w czasie z i m y p r z e z k r a k o w ­ m u r a r z y , zwłaszcza chuligan. ptakistworzo­ ne, a l e , j a k m o n u m e n t a l n e r z e ź b y , p o t o , a b y istnieć. kach pijak, zupeł­ n i e już r z e ź b i a r s k i e g o t r a k t o w a n i a t e m a t y k i są c i ę ż ­ skich kułak, m u z y k a n t a , dziada, Stefańskich przykładem pa­ — — temat atlasu. Widać t o Kazimierza s t u c h a , Ż y d a - k a r c z m a r z a . P o w o j n i e p o j a w i l i się n o ­ bohaterowie życia ośrod­ k a c h k r a j u , s p o t y k a się t w ó r c ó w , traktujących kie, karykatury. pokazanie wsi, o jej nowią m i s t e r n i e n i e r a z w y k o n a n e , r ó ż n o b a r w n e liśmy, podnietą b y ł a d l a t e j t e m a t y k i chęć r o z w e s e ­ lenia mu separacji. rzeźby, n i e do l a t a n i a i n i e do ozdoby 6. Żartobliwe w jaki dawnej mówiąc nieczęsto wskazująca ł o p a t y - r ę c e , l u b że n a d g a n k i e m każdemu, kto do i stworów i figurki się dziwnych „Sfinksa" te bowiem zaliczamy ( i l . 25 i stanowią już odrębną dziś jesz­ 26), choć zdarza, kate­ aby wsi zajedzie, m i e s z k a rzeźbiarz (np. d o m Brzozowskiego w i e ) . C z a s e m orzeł p a ń s t w o w y „Syrenę" w p o rzeźbiarsku. I c h p t a k i są z i n d y w i d u a l i z o w a n e , d a ­ Tematykę folklorystyczną niami ne swych kolorowanych figurkach, j a k diabłami, gionalno-folklorystyczną raczej posta­ s t r o j a m i r e g i o n a l n y m i , które się o d t w a r z a ć w i Ignacy wielkim t y . N p . występuje Golisa . 2 1 We jako Sromo- kredensu tych wypadkach c z y n i e n i a z rzeźbą t r a k t o w a n ą n i e t y l e ale — tu zdobić m o ż e i s p r z ę ­ on n a zwieńczeniu wszystkich w że godło, s y m b o l . N i e t r u d n o Jana mamy do dekoracyjnie, dopatrzeć się w w i e j s k i t w ó r c a t a k d a l e c e t r a n s p o n o w a ł t e m a t , gdzieś t y m a n a l o g i i d o g o d e ł p a ń s t w o w y c h w różnych u r z ę ­ zapewne dawno dach, już t e m u w i d z i a n y czy m o ż e t y l k o ze słyszenia. S t w o r y P i ł a t a p r z y p o m i n a j ą 20 znany daw­ salach widowiskowych itd., a nawet do szyl­ d ó w , oznaczających różne c e c h y rzemieślnicze w m i a - �stach i miasteczkach. Z czasem sierp i młot, nowej s t y k i postaci np. rosyjskiego awansowały ten też do godła z a w s z e zresztą że t e r a z miał symbolem się charaktery­ żołnierza. O s t a t n i e l a t a symbolu — symboliczne nastąpiło w y r a ź n e znaczeniowej tematyki spotyka d l a wyraźniejszej gołębia. Ptak znaczenie, tyle przesunięcie w warstwie i z r e p r e z e n t a n t a D u c h a B o ż e g o stał się Pokoju. * W omówieniu t y m nie wydzielam ponieważ można w tykę, mieszczącą płaskorzeźby, n i e j znaleźć b a r d z o się w różną tema­ r a m a c h g r u p 1—6, z t y m że najczęściej s p o t y k a się g r u p y 3 i 4. P ł a s k o r z e ź b a skła­ nia k u rozwiązaniom drzewie r y s u n k u . Stąd r z a d k o w y s t ę p u j e w n i e j postać właściwie we wnętrzu człowieka izby czy w ma­ ryzowanego (jak n p . u Kożuchowskiego, stsze są p r z e d s t a w i e n i a tuacji rodzaj bliższym i na stanowi kompozycyjnym larstwu w w jed­ i l . 36), c z ę ­ określonej pejzażu sy­ ( i l . 37) l u b g r u p y r ó ż n y c h p o s t a c i , s c e n y w t a r t a k u , lesie, n a p o ­ lowaniu, zebraniu i t p . K R Ó T K A C H A R A K T E R Y S T Y K A RZEŹB Jeśli nych rzeźba działów ogólnych należała do twórczości, ramach ludowego najbardziej utrzymując stylu, indywidual­ się tylko t o rzeźba w współ­ czesna j e s t p r z y k ł a d e m t a k d a l e c e posuniętego z i n d y ­ widualizowania, czy i że czasem na ile wolno trzeba twórczość się zastanawiać, niektórych zaliczać jeszcze d o k r ę g u s z t u k i l u d o w e j . typów rozwiązań z różnorodności dyspozycji formalnych postaw twórczych, wynika psychicznych, stopnia artystów Rozpiętość tu bowiem uwarunkowań, wykształcenia, świa­ 50 domości społecznej, k u l t u r o w e j e t c . Tak więc m ó w i ą c o l u d o w e j rzeźbie jednocześnie jak: J ó z e f najbardziej mówimy Piłat współczesnej o t a k różnych — świątkarz l u d o w y w t r a d y c y j n y m , wręcz twórcach, wydaniu p r y m i t y w n y ( i l . 25, 26), żyjący w dużej współczesnej Józef izolacji, poza kręgiem wpływów kultury. Janas — ( i l . 10) p r z e z którego chałupę p r z e w i n ą ł się k o r o w ó d w y b i t n y c h gości z k r a j u i z a ­ granicy, naukowców, pisarzy, m a l a r z y , świątkarz p i ­ szący c i e k a w e wiersze, oglądający książki, czytający o d czasu do czasu g a z e t y . II. 50. Matka Boska (?). Wys. 45 cm. Wyk. przed 1935. Ję­ drzej Wawro, Gorzeń Górny, pow. Wadowice. II. 51. Ks. dr Jan Dzierżoń. Wys. 37 cm. Wyk. 1956. Jan Centkowski. Mieczysław K r a j e w s k i R u s z k o w s k i — rzeźbiarze czy W i n c e n t y sierpeccy, świadomie kontynuujący krąg t e m a t y c z n y t r a d y c y j n e j s z t u k i , a l e warsztatowo skiego bardzo sprawni (autoportret Ruszkow­ o d u ż y m p o d o b i e ń s t w i e — i l . 46). Ignacy Kamiński, poseł n a S e j m , a u t o d y d a k t a , ongiś działacz podobno chłopski, społecznik, rozmi­ łowany w h i s t o r i i r e g i o n u , w e t n o g r a f i i . Zaczął rzeź­ bić mając związki 74 lata i twórczości bezpośrednie nu, dawno z jego rzeźbiarską nie cechują tradycją regio­ już zamarłą, ale b l i s k o 1000 j e g o figurek ( p o r . i l . 27) p o d w z g l ę d e m s t y l o w y m b l i s k i e j e s t s z t u ­ ce ludowej, tego na słowa wsi wiejskiego J u l i a n cza, sam Kamiński znaczeniu pułap jest chłopem, możliwości zresztą tyle w pełnym reprezentuje rozwojowych dawnego gospodarza. B r z o z o w s k i również należy do — ludzi gospodarz spod oświeconych, nych; inteligentny, nie pozbawiony 51 że Łowi­ oczyta­ sprytu i ambicji. Dzieło j e g o życia — w i e l k a s z o p k a , w y m a g a ł a lektu- �ry, znajomości dziejów, postaci królów, wojska, l u ­ d u . J e s t t o t w ó r c z o ś ć stojąca n a g r a n i c y poprawnej, pogranicze Świder, s t o l a r z z R z e s z o w a , t o też amatorsko-ludowe, podobnie jak twór­ zentuje Czerwiński, twórczość przejawia płynący wy się t a s a m a życiu której wsi, w (obóz i dził w inspiracje giela czy J a n a Klimat z czości 53), we jedyne obecnej wyraźniej swe odpusto­ Lamęcki i horyzont jego fazie stanowi ciekawej, robotnika, rzeźby w różniące niż sad cechuje warsztatowych, a do geometryzacji wagi do stosunek do f o r m prostych, s t a t y k i układu i podporządkowania stosowa­ wypadków barwy. kilka rzeź­ mało już prace architektonice, tendencja W większości wyliczonych którego t u cech skłonni przynajmniej występuje jesteśmy w twórczości zaliczać wzorów, większa większa r o l a o b s e r w a c j i różnorodność wpływów, n a t u r y , rozluźnienie cy), w preferencja nowych tematów, większa twórczości choć w y r a s t a sztuki z klimatu odpustowej, jak i ludowego, tradycji zarówno rzeźby w ze glinie Leon Kudła ludowej urocze rzeźby i jest ( i l . 4), z w i ą z a n y b . s i l n i e z w drzewie. rzeźby z drzewa, drutu naiwno-ludowego bibułki T u też tradycją zaliczyć można a czasem i b l a c h y , t e k t u r y , wykonane przez k o w s k i e g o (por. okładka), jak zabawki. odpustowe też F e l i k s a kolorowe, Czaj­ świąteczne jest rzeźba w Grabskiego, rafinowana, sztuki jest wapieniu i drewnie Bolesława r o b o t n i k a z Leśmierza ( i l . 28). W y ­ korzystająca rzeźba 42), kontynuująca we, przenoszące wań nowej torska w twórczy zdobyczy je w świat nowoczesnej M i e r n i k a sposób ( i l . 3, tradycje współczesnych ludo­ poszuki­ ekspresji, nowego wyrazu. Bardziej jest sztuka c h y b a wykraczająca jętej l u d o w e j A ze Ryszarda więc M a m e r t a Piórko poza granice ama­ (19), już szeroko n a w e t po­ twórczości. jakże duże do się perfekcji układów w formie, w moty­ dynamicznych, Można sądzić, że z b i e g i e m przechodzić coraz I będzie dalszą w i ę k s z e g o uniezależnienia czy też definicji. chyba przekraczała Raczej będzie dostosowywać W końcu definicje ż e j części w s i z a w a n s e m świadomości d u ­ k u l t u r o w y m (obudowa g a r a w kształcie p r z y c i s k u - p o m n i k a , w k t ó r y m sce k r ó l a czy r y c e r z a zastąpił żołnierz ze­ miej­ radziecki — spo­ wartości walor artystyczny, tej s z t u k i jest to co i powinien wnosi nowego nonarodową. litykę Trzeba opieki, więc pomocy i stworzyć zakupów tyle wyrazem rzeźbiarza już upodobań środowiska, co osobistą powiedzią a r t y s t y i t o właśnie oddala 22 jest n o w y c h , t a k aby nie wyłączać f o r m poza barierę dawnej tradycji, ją o d f o r m u ł y zbiorów po­ prac wykraczających form, dla których r o z w o j u istnieją dziś l i c z n e n o w e i m p u l s y t a k w c i u , j a k i w sztuce. Już d z i s i a j b o w i e m zainteresowań swoim ścią los rodzaju, niemal zakupie który taką, dycyjnym 22 decydujących do jest w jak zbiorów. rzeźbie Nikifor w o ży­ oba­ pomocy, Dowodzi artysty tego jedynego w indywidualno­ malarstwie, ale się d o t w ó r c ó w l u d o w y c h w tra­ r o z u m i e n i u tego słowa i dlatego nie może d o życia i p r a ­ . P o t r z e b y rzeźbiarskiej w y p o w i e d z i ba istnieje p r a c e znajdą się p o z a k r ę g i e m czynników którego nie zalicza nie wy­ jej czym prawidłową do cy twórczość być i w z b o g a c a naszą k u l t u r ę już n i e t y l k o l u d o w ą a o g ó l ­ wymi częściej trzeba kry­ o n uzyskać w a r u n k ó w o d p o w i e d n i c h Coraz innych więc od roli i l . 23) i różnych p r ą d ó w a r t y s t y c z n y c h łącznie z n o ­ p o s z u k i w a n i a m i ( i l . 19, 42). pokrywała t a k i c h czy niezależnie St. Zagajewskiego, się w do zasad. łecznej c z y i n n y c h m o t y w ó w , j e d y n y m t r w a ł y m terium bowiem ludowa do s z t u k i , a n i e o d ­ smutny jeszcze k o j a r z y rzeźba prowadzącą przekraczała, tradycji wciąż nie Skrę- od wspólnych bariery czy która figury, dawniej n i e t o p o w i n n o nas m a r t w i ć , c z y b ę d z i e się stypendium ( i l . 12, 17) i s z t u k i mieszczańskiej, czasu ewolucję, w a c h twórczości, a n a w e t i n s p i r a c j a c h ! B o t o i w p ł y w wiejskiej podobień­ wykończeniu t o w i c z a , czy K a r p i ń s k i e g o — i l . 37). w a , że b a r d z o c i e k a w e różnice w występujących ( n p . w niektórych k o m p o z y c j a c h wrotnie. P r y m i t y w n a i n i e m a l t a k prosta j a k sztuka dziec­ ka dążenie pojawienie ( p o r . i l . 54). Rzeźbiarzem pogranicza swoboda interpretacji tematyki tradycyjnej, troska o i n d y ­ pograniczu wej, więzów a r t y s t a — o d b i o r c a (a w i ę c w z r o s t niezależności t w ó r ­ w i d u a l i z a c j ę p o s t a c i (aż p o e f e k t w i e r n e g o jarmarczno-ludo- ka­ Jednocześnie n o w ą r z e ź b ę c e c h u j e : r o z s z e r z e n i e r e ­ pertuaru stwa), stoi na do „ludowej". szkiełek „naiwnej" i równo­ elementów nia ( i l . 52, jego do z a ­ dla m a ­ swe w y k o n u j e w glinie, zdobi b u k i e t a m i z paciorków, Sztuka wspólne. szacunek zamiłowanie brył, do kompozycji, dekoracyjnych podobny zwłaszcza guziczków, cekinów. że rzeźbie zwie­ jeden drewnianej, zachodzących elementy nawy­ operowa­ twór­ powołanie. Zagajewskiego i powiedzieć, do też w więc „na­ różno­ j e s t też sposób osobistej widzącego uwarunkowań Można przemian występują większą n i a bryłą zwartą. P o d o b n y jest n a Z a g a j e w s k i e g o i wszel­ języ­ i w warstwie jarmarcznej dawnej twórczych, jeszcze r z e ź b i a r z y tegorii z tradycją mimo psycho-kulturowe Cóż w i ę c pozostało w s p ó l n e ? W y d a j e się, że w c i ą ż Milczanowskiego. Stanisława wiąże kręgu współczesnym pamiętników, niezwykle wyrażającej postawy wykazujących k u l t u r o w y c h etc. artysty, warszawskiego bie postaw w amatorów teriału, p r z e w a ż a j ą c e tkwią świata rodność szerszy, niż n p . Piłata, M i c h a ł a G r y - sztuki elementów posta­ do tego sztuki jarmarcznej, obyczajowej znacznie uzu­ życia. klimacie — wspólne i którym ten sam impuls ( i l . 20, 43) n a l e ż y życiu k a w a ł pewno repre­ jeniecki), z w e j . Piszący, a u t o r b . c i e k a w y c h kowej, Świnic, ( i l . 32). R z e ź b y obsesyjność, przeżyć wobec Lamęcki sztuki, ze komentarzem literackim, w z ciężkich psychicznej Jan szewc dramatyczną pełnia o b s z e r n y m — iwnych" ków czość m u r a r z a J . J a n i k a ( i l . 18). Wacław rzeźby l u d o w e j różnic społeczności w i e j s k i e j , zbliża zaś do t w ó r c z o ś c i a m a t o r s k i e j s z t u k i ( i l . 24). F r a n c i s z e k dawnej kich zanikną. Istnieje też specyfika p r o l e t a r i a t u i t o m i m o niwelującej nieprędko chy­ wsi, prowincji, roli tzw. kultury �II. 52. Kogut. Stanisław masowej, Wys. 67 cm. Wyk. Zagajewski. wolno więc sądzić, 1963. Stanisław że długo w i j a ć się będzie rzeźba w y r o s ł a w rowym. Chodzi autentycznego miętając, jeszcze t y m kręgu t y l k o o t o , a b y zapewnić życia że w i ę z y i widzieć Zagajewski, proces roz­ kultu­ jej szanse przemian, pa­ t r a d y c j i są w a ż n e , ale że więzy j a k t o w i ę z y — m o g ą łączyć, a m o g ą też k r ę p o w a ć . R z e ź b a n a l e ż y d o s z t u k , które r o z w i j a j ą z rozwojem życia, świadomością się człowieka, wraz powsta­ w a n i e m n o w y c h w z o r ó w k u l t u r o w y c h . I rzeczą naszą j e s t r o z w ó j t e n s t a r a n n i e śledzić, z j a w i s k a ne i nowe choćby szyld naiwną dostrzegać, trzeba „sztuki było ludowej" czy n a w e t a w nawet na rozwoju zmienić w twórczość ich autentycz­ pomagać, jakiejś chwili spontaniczną, amatorską. PRZYPISY O „dywanach" i n f o r m u j e art. Fr. K o t u l i , „Dy­ wany" — współczesne m a l a r s t w o l u d o w e w s i rze­ szowskich, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , 1963, n r 3/4. Rzeźbiarzy żyjących i działających zanotowano w kartotekach Sekcji Badania Sztuki Ludowej Insty­ t u t u S z t u k i P A N około 200 ( w t y m r z e ź b i ą c y c h w w ę g l u — 4, w g l i n i e — 16, w k a m i e n i u — 4). D a n e te są niepełne, p o z w a l a j ą j e d n a k przypuszczać, że rzeczywista liczba żyjących rzeźbiarzy w y n o s i co n a j m n i e j 250. Z a g a d n i e n i e t o n a ś w i e t l a w b a r d z o interesujący sposób S t . C z a r n o w s k i w s z k i c u Kultura religijna wiejskiego ludu polskiego, zamieszczonym w tomie „ K u l t u r a " ( w y d . o s t a t n i o w t . 1 Dzieł, W a r s z a w a 1956, s. 88—107). P o r . A . K u n c z y ń s k a , Chrystus Frasobliwy w polskiej rzeźbie ludowej, „Polska S z t u k a L u d o w a " , 1962, n r 4 o r a z J . G r a b o w s k i „Szkoła Krośnieńska" w rzeźbie ludowej, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , 1948, n r 3. 1 2 3 Warszawa. II. 53. Sowa. Wys. 41 cm. A . Kunczyńska, Rzeźby Jana „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , 1956, n r 1. 4 Wyk. 1963. Centkowskiego, N a związki t a k i e w s k a z u j e w rzeźbie m . i n . F r . M ą c z y ń s k i zestawiając ś w i ą t k i podhalańskie ze sztuką katalońską ( „ A r k a d y " , 1936, n r 1) o r a z J . G r a ­ b o w s k i w a r t . Sztuka ludowa — sztuką ludów, „ P o l ­ s k a S z t u k a L u d o w a " , 1948, n r 6 — 8 . 5 6 kiego 1956, T . S e w e r y n , Żywot Jędrzeja Wawry, n r 3. i dzieło powsinogi „Polska S z t u k a beskidz­ Ludowa", T . S e w e r y n , Sztuka ludowa w Polsce, malar­ stwo — rzeźba — grafika. (Katalog wystawy w Tow. Przyjaciół Sztuk Pięknych w K r a k o w i e ) , Kraków 1948, s. 14—19 a także w y p o w i e d z i Z . Pronaszko, E. E i b i s c h a , J . F e d k o w i c z a , Cz. R z e p i ń s k i e g o i K . P o chwalskiego w n u m e r z e „Polskiej S z t u k i L u d o w e j , p o ś w i ę c o n y m k r a k o w s k i e j w y s t a w i e (1948, n r 6—8). 7 T a k n p . w 1948 r . n a w y s t a w i e p o l s k i e j s z t u k i l u d o w e j , w y s ł a n e j d o M o s k w y , dział r z e ź b y l i c z y ł 20 p o z y c j i , w t y m t y l k o jedną o t e m a t y c e r e l i g i j n e j (prace Szcz. W o ź n i a k a , W. Draka, St. K a l e m b y , L . K u d ł y , M . Gąsiora i J . J a n a s a ) . D a n e w g k a t a l o g u Wystawka polskogo narodnogo iskusstwa i chudożestwiennych remieseł, M o s k w a 1948. W 1949 r . z o r g a n i z o w a n a została w s a l a c h P o l i ­ techniki Warszawskiej Wystawa sztuki i rękodzieła ludowego, n a którą, j a k p o d a j e k a t a l o g , z ł o ż y ł o się 548 e k s p o n a t ó w p o w s t a ł y c h już p o w o j n i e , w t y m 27 r z e ź b w d r z e w i e . T e m a t y k ę n o w ą r e p r e z e n t o w a ł o 20 p r a c Szcz. W o ź n i a k a , W . D r a k a , S t . K a l e m b y , K . A j s a , P. L e s z c z y ń s k i e g o o r a z L . K u d ł y . W 1953 r . Z w i ą z e k S a m o p o m o c y C h ł o p s k i e j z o r g a ­ nizował k o n k u r s i wystawę w W a r s z a w i e p o d t y t u ­ ł e m : Dziś i wczoraj wsi polskiej w samorodnej twór­ czości plastycznej chłopów, co w y r a ź n i e określiło t e m a t y k ę większości nadesłanych r z e ź b . Por. art. K. Pietkiewicza, Bilans opieki nad sztuką ludową w okresie piętnastolecia, „Polska S z t u ­ k a L u d o w a " , 1959, n r 4. 8 9 23 �Wśród eksponatów (cyt. w g k a t a l o g u Ogólno­ polska wystawa sztuki ludowej 10-lecia, Warszawa 1955 znalazły się 34 r z e ź b y , w t y m o b o k r e p r e z e n t u ­ jących tematykę nową — 7 w y b i t n y c h przykładów d a w n e j rzeźby s a k r a l n e j . A u t o r a m i p r a c współczes­ nych byli: L . Kudła, M . Gąsior, Szcz. W o ź n i a k , H . Ś w i d r o w s k i , K . A j s , K . E n g l e r t , R. K u ź n i a r , S t . K a l e m b a , J . H u l k a , W . D r a k , J . Janas i J . C e n t kowski. R z e ź b y l u d o w e w y c e n i a n e są p r z e w a ż n i e w g r a ­ n i c a c h 350 — 700 zł. n i e k i e d y i w y ż e j . ( n p . w i e l o f i g u r a l n e sceny z Oświęcimia Z. Skrętowicza sprze­ d a n o p o 2.500 z ł ) . Oprócz C P L i A m e c e n a t s p r a w u j ą również m u z e a etnograficzne, poprzez z a k u p y a także organizacyjne f o r m y pomocy, w y s t a w y , opiekę n a d t w ó r c a m i i t p . N a szczególną u w a g ę zasługuje t u d z i a ­ łalność M u z e u m w Ł ę c z y c y , k t ó r e dzięki z a i n t e r e s o ­ w a n i u k i e r o w n i k a — m g r J . G r o d z k i e j , odegrało p o ­ w a ż n ą r o l ę w p o w s t a n i u g r u p y r z e ź b i a r z y łęczyckich ( I . Kamiński, W . Czerwiński, B . i J . Grabscy, M . Jóźw i a k , W . R y s i o . ) Dużą a k t y w n o ś ć p r z e j a w i a r ó w n i e ż M u z e u m E t n o g r a f i c z n e w T o r u n i u , M u z . Górnośląskie w B y t o m i u , M u z . A r c h . E t n . w Ł o d z i , oddział M u z . Narodowego w Łowiczu, M u z . w Olsztynie. Mecenat n a d l u d o w ą r z e ź b ą s p r a w u j e też S t o w . Twórców L u d o w y c h , zorganizowane przez „PAX", działając oczywiście głównie w k i e r u n k u z a c h o w a n i a s a k r a l ­ n e g o c h a r a k t e r u t e j twórczości. F o r m ą w s p ó ł c z e s n e g o m e c e n a t u są też z a k u p y dzieł w y b i t n y c h p r z e z „ D e s ę " (L. Kudły), a także zainteresowanie plastyków i m i ­ ł o ś n i k ó w s z t u k i , k t ó r z y stanowią w c a l e p o k a ź n y p r o ­ c e n t bezpośrednich n a b y w c ó w dzieł w y b i t n i e j s z y c h rzeźbiarzy ( j a k J . Janasa, L . Kudły, J . Lamęckiego, T. Kożuchowskiego i in.). 10 1 1 C h o d z i t u zarówno o k o n k u r s y , j a k i politykę s k u p u . D l a jasności o b r a z u d o d a j m y , że o b o k k o n ­ kursów, t a k i c h j a k n a o z d o b y c h o i n k o w e w 1959 r., 1 2 czy s z o p k i w 1959 r . C P L i A z o r g a n i z o w a ł a r ó w n i e ż w 1963 r . k o n k u r s i naradę r z e ź b i a r z y l u d o w y c h , połą­ czoną z w e w n ę t r z n ą w y s t a w k ą nadesłanych rzeźb, wśród których zdecydowaną większość stanowiły prace o t e m a t y c e współczesnej, w y s o k o o c e n i o n e przez j u r y i z a p r o s z o n y c h gości. W i e l e z t y c h p r a c r e p r o ­ d u k u j e m y w n i n i e j s z y m a r t y k u l e ( i l . 5, 6, 11—14, 20, 22, 28, 29, 3 1 , 32, 34, 36, 4 1 , 43, 46, 52, 53). Reprodukowane w art.: A. Jackowski, Wysta­ wa sztuki ludowej województwa łódzkiego, „Polska S z t u k a L u d o w a " , 1958, n r 4, s. 244 o r a z A . J a c h e r Tyszkowa, Jan Lamęcki, rzeźbiarz i pamiętnikarz z Dąbrowy Zielonej, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , 1963, n r 1, s. 22. 13 P i s z e o t y m w b a r d z o interesujący sposób T . S e w e r y n w książce: Polskie malarstwo ludowe, K r a k ó w 1937, s. 67. T . S e w e r y n , Zywpt i dzieło..., w y d . c y t . A . J a c h e r - T y s z k o w a , op. cit. W s z y s t k i e i n f o r m a c j e o J a n a s i e pochodzą z a r t . : A . K o w a l s k a - L e w i o k a , Józef Janos, rzeźbiarz ludowy z Dębna, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , 1954, n r 3. A . J a c h e r - T y s z k o w a , op. cit. R e p r o d . : „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , 1961, n r 1, s. 60. P. C h r z a n o w s k a , Zabawki Józefa Minora, „Pol­ s k a S z t u k a L u d o w a " , 1959, n r 1—2. 1 4 15 1 6 1 7 18 19 2 0 21 e. F r y ś , Jan Golis, łowicki stolarz „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , 1959, n r 3. i rzeźbiarz, T r z e b a oddać s p r a w i e d l i w o ś ć w ł a d z o m C P L i A o r a z Spółdzielni „ P r z y j a ź ń " w e W ł o c ł a w k u , k t ó r z y o d r o k u już pomagają i l e m o g ą artyście, n i e s t e t y z a ­ k r e s t e j p o m o c y n i e m o ż e być a n i d o s t a t e c z n y , a n i długotrwały. Obecnie Z a g a j e w s k i p r a c u j e w „Spół­ dzielni K u r p i o w s k i e g o Przemysłu L u d o w e g o " w Puł­ tusku. 2 2 Materiał: wszystkie rzeźby wykonane w drewnie, z wyjątkiem: il. 28 — wapień; 49 i 54 — glina palona, polewana, glazurowana; 53 — glina palona. Obiekty w zbiorach: Muz. Nar. Poznań — 1, 37; Muz. Kult. Lud. Warszawa — 4, 6, 23, 30, 36, 49, 51; Muz. Łęczyca — 11, 27; CPLiA Wzorcownia Warszawa — 14, 34, 52—53; Muz. Arch. Etn. Łódź — 15—16; Muz. Świętokrzyskie Kielce •—• 12, 25, 26; Muz. W ł o c ł a w e k — 40; Muz. Sanok — 17. Fot.: CAF — 1; Stefan Deptuszewski — 38, 40, 44, 45, 47, 48; Eustachy 10, 50; Lech Mróz — 12, 17, 18, 30; Jan Swiderski — 2—8, U, 13—16, Andrzej Woźniak — 9. 11. 54. Walczące koguty. Wys. 12,5 cm. Wyk. 1960. Stefan Kossakowski 19—29, 31—37, Głowiak, Medynia — 43; Jan Kurkiewicz — 39, 41, 42, 46, 49, 51—54; Głogowska, pow. Łańcut. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d0cbe2fb537c83f74dd85ec9d49d2c5e.pdf 7f35a15176ebe22af173cc8d7ce01f91 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6230 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource Eleusis Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5810 Title A name given to the resource Eleusis : dyskusja wokół książki Karla Kerenyego/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.59 z.4, s.61-74 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Bielawski, Krzysztof Juszczak, Wiesław Kolankiewicz, Leszek Lengauer, Włodzimierz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ, K R Z Y S Z T O F B I E L A WS K I , WIESŁAW JUSZCZAK, LESZEK KOLANKIEWICZ, WŁODZIMIERZ L E NG AUE R KARL KERENYI Eleusis. Archetypowy obraz matki i córki - dyskusja wokół książki Karla Kerenyiego sora Lengauera, w rozmowie wokół książki Karla Kerenyiego Eleusis, archetypowy obraz matki i córki. Cieszymy się, że możemy tutaj służyć miejscem. M ate­ riał z ostatniego spotkania z profesor Stephanie West i z profesorem Westem będzie opublikowany najpraw­ dopodobniej w numerze 2/2006. Będzie tam również tekst Krzysztofa Bielawskiego Pajany delfickie, frag­ ment jego większej pracy Teksty poetyckie greckich frag­ mentów muzycznych. Do znudzenia powtarzam taką formułę Rolanda Barthesa na temat istoty interdyscyplinarności i synte­ zy nauk, który powiada, że prawdziwa interdyscypli­ narność i synteza polega nie tyle na sumowaniu wyni­ ków poszczególnych dyscyplin: filologii klasycznej, hi­ storii starożytnej, etnologii, antropologii, teologii, a tutaj właśnie, w swoim posłowiu do książki pan Bie­ lawski... wspomina o tych „złączeniach” w twórczości Karla Kerenyiego, Barthes mówi, że prawdziwa inter­ dyscyplinarność, czy transdyscyplinarność, jak wolą niektórzy, jest w zasadzie t w o r z e n i e m nowego przedmiotu badań. I myślę, że ta rozmowa ten akcent wydobędzie. Warto może jeszcze i o innym wątku wspomnieć, który jeszcze przed Gardzienicami, w ra­ mach numeru poświęconego Malinowskiemu i Witka­ cemu Fotografia: między nauką i sztuką, na łamach „Kontekstów” się pojawił i stale nam towarzyszy, wła­ śnie owo: pomiędzy. Pomiędzy nauką i sztuką, pomiędzy naukami. Krzysztof Bielawski wspomina, że Kerenyiego traktuje się z pewnym dystansem, że tutaj te dycho­ tomie „nauka”, „esej”, „sztuka” są również obecne i że ta twórczość zawieszona jest właśnie pomiędzy filolo­ gią, etnologią, antropologią i teologią. Myślę, że aby już nie przedłużać tego wstępu i powitań, oddam głos panu doktorowi Krzysztofowi Bielawskiemu, prosząc go, żeby poprowadził dzisiejsze spotkanie. Państwa za­ praszam do dyskusji, do pytań i do włączenia się do tej rozmowy. Dziękuję. Archetypowy obraz matki i córki hoMZiiU Zbigniew Benedyktowicz: Chciałbym wszystkich ze­ branych serdecznie przywitać i podziękować, że za­ szczycili nas Państwo dzisiaj swoją obecnością. Dwa słowa wytłumaczenia tego dzisiejszego spotkania. Otóż ostatnim razem spotkaliśmy się w tym miejscu, w Instytucie Sztuki, też dzięki wydawnictwu Homini, które współpracuje z Orkiestrą Antyczną i Stowarzy­ szeniem Chorea i dzięki nim mieliśmy tutaj wizytę pro­ fesora Martina Westa. W dalszym ciągu pielęgnujemy ten kontakt z wydawnictwem Homini i chcielibyśmy dzisiejsze spotkanie nagrać i opublikować w „Kontek­ stach”, w których od 2001 roku przy okazji wydania numeru poświęconego Gardzienicom, Metamorfozom i sympozjonowi zorganizowanemu przez Włodzimierza Staniewskiego pt. Misteria i inicjacje rozpoczęliśmy ta­ ki, jak to nazywamy, Grecki rozdział na łamach nasze­ go pisma. To jest wielka tęsknota współczesnych an­ tropologów, żeby zażyć trochę tej starożytnej wiedzy od filologów klasycznych i historyków starożytności... Ostatnie spotkanie kontynuowane było w Krakowie właśnie z okazji wizyty profesora Westa, którego dzie­ ło Muzyka Starożytnej Grecji przetłumaczono w wy­ dawnictwie Homini. Chciałem więc powitać właści­ wych bohaterów dzisiejszego spotkania: pana doktora Krzysztofa Bielawskiego, dyrektora wydawnictwa H o­ mini, i trzech rozmówców zapowiadanych na plakacie: profesora Kolankiewicza, profesora Juszczaka i profe- 61 �Zbigniew Benedyktowicz, K rzysztof Bielawski, W iesław Juszczak, Leszek Kolankiewicz, Włodzimierz Lengauer • Krzysztof Bielawski: Również dziękuję za możli­ wość odbycia i zorganizowania takiego spotkania. Mam wrażenie, że po podobnej dyskusji nad tą książ­ ką w Krakowie i po spotkaniu nad dziełem Erica Doddsa Pogaństwo i chrześcijaństwo w epoce niepokoju, rów­ nież w Krakowie, mam wrażenie, że odbywamy swego rodzaju seminaria, a nie promocje czy prezentacje książek w popularnym rozumieniu tego słowa. Bardzo dziękuję przede wszystkim za to, że to spotkanie mogło się odbyć właśnie tutaj, gdzie z pewnością można już mówić o tradycji dyskusji nad książkami o antyku. Na temat samej książki Kerenyiego w obecności autoryte­ tów nie będę się wiele wypowiadał, pozostawię głos specjalistom. Chciałbym jedynie przywołać jedno waż­ ne nazwisko, które tu się nie pojawiło, a mianowicie nazwisko tłumacza, pana Ireneusza Kani, który bardzo chciał być tutaj obecny, ale wybrał lepszą cząstkę i jest w tym momencie na Krecie. Myślę, że możemy to zro­ zumieć i wybaczyć, niemniej pozwolę sobie przekazać Panom Profesorom przede wszystkim i wszystkim Pań­ stwu, serdeczne od tłumacza pozdrowienia. Tłumaczenie takiej właśnie książki takiego właśnie autorstwa nie jest przypadkiem bez znaczenia. Pan K a­ nia jest wytrwałym tłumaczem Kerenyiego, znakomi­ cie spolszczył kilka jego dzieł. Jest on tłumaczem, któ­ ry zabiera się wyłącznie do takich prac, które w pełni współgrają z jego wewnętrznymi poszukiwaniami, z je­ go potrzebami. Odważę się powiedzieć, że pan Kania jest kimś znacznie więcej niż tłumaczem, jest bardzo poważnym myślicielem. Nie chodzi tylko o to, żeby przekład był adekwatny, poprawny, wykonany z sza­ cunkiem dla translatorskiej techne. W przypadku ksią­ żek Kerenyiego istotne jest również to, by był on do­ konany ze swego rodzaju „czuciem” - jest to słowo straszliwie ulotne, ale bardzo bliskie Kerenyiemu. Bar­ dzo Państwa wszystkich zapraszam do wspólnej dysku­ sji nad tematem, który jest niezwykły, zwłaszcza w rę­ kach Kerenyiego; rozrasta się on tak nieprawdopo­ dobnie, w jakimś sensie uwspółcześnia się. Dzięki tej intuicji, powiedziałbym metafizycznej, która towarzy­ szy pisarstwu Kerenyiego, mamy szanse zbliżyć się do czegoś bardzo ważnego w naszym życiu - niekoniecz­ nie tylko akademickim. ELEUSIS. ARCHETYPOWY OBRAZ MATKI I CÓRKI stym filologiem. Mówię o tym, aby od razu nawiązać do sylwetki Kerenyiego i do twórczości Kerenyiego i może chwileczkę zastanowić się nad charakterem tej książki, charakterem podejścia Kerenyiego i tym, czym była jego twórczość, cała twórczość. Wydanie zbioro­ we dzieł Kerenyiego w szwajcarskim wydawnictwie Artemis-Verlag liczy 7 czy 8 opasłych tomów - to jest ogromny dorobek naukowy. Karl Kerenyi był zasadni­ czo filologiem klasycznym pokolenia - powiedzmy tego, które do dojrzałości naukowej dochodziło w 30. latach XX wieku. W nauce, gdy idzie o historię religii greckiej, ta epoka stała pod znakiem tzw. trzeciego hu­ manizmu niemieckiego, reprezentowanego głównie przez Wilamowitza-Moellendorffa, autora klasycznego do dziś dzieła Der Glaube der Hellenen, który to Wilamowitz-Moellendorff tym się także wsławił w historii nauki (lub jeśli idzie o metodę i stosunek do badań na­ ukowych), że postawił pewien wzór filologa klasyczne­ go, który mi jest do dziś bliski. Nawiasem mówiąc, właśnie ostatnio pewien student, w takiej części już bardziej towarzyskiej seminarium odbywanego w mo­ im domu - oglądaliśmy pewien western - powiedział, że John Wayne jest jego ideałem mężczyzny... Moim ideałem mężczyzny jest Wilamowitz-Moellendorff i za­ raz właśnie się okaże, jaki reprezentuję pogląd. Wila­ mowitz-Moellendorff postawił pewien wzór, model fi­ lologa klasycznego i tzw. filologicznego badania kultu­ ry. Kultury w ogóle. Do kultury w różny sposób moż­ na podejść, Wilamowitz-Moellendorff to filolog bada­ jący kulturę. Wyrazem tego jego podejścia jest choćby słynna opublikowana jeszcze lata temu koresponden­ cja Wilamowitza-Moellendorffa z Jamesem Frazerem (James Frazer był również filologiem klasycznym, o czym się dziś zapomina), w której to, i w innych wy­ powiedziach i w tej korespondencji, Wilamowitz uznał Frazera po prostu za zdrajcę. To jest ktoś, kto zdradził filologię klasyczną, zdradził metodę naukową, prak­ tycznie nie uprawia nauki, to, co robi, nie ma nic wspólnego z badaniem naukowym, a już w szczególno­ ści nawet słynny komentarz Frazera do Pauzaniasza, robota filologa, nie ma nic wspólnego ze standardami pracy filologicznej. Taka mniej więcej atmosfera pa­ nowała, gdy idzie o badanie religii greckiej, w latach 30., bo Der Glaube der Hellenen wyszło, nie pamiętam dokładnie, bodajże 1931/1932— To było podejście, które jest reprezentowane właściwie przynajmniej w pewnej części badań po dzień dzisiejszy, i od razu powiem, że jest mi to podejście bliskie. Chociażby zresztą dlatego, że jeśli Państwo wezmą podstawowy do dziś w 3. wydaniu z 1967 roku Handbuch —napraw­ dę Handbuch w tym prawdziwym, niemieckim znacze­ niu - Geschichte der griechischen Religion, wielkie dzie­ ło Martina Nilssona, to o ile pamiętam, nie znajdą tam Państwo ani razu zacytowanego Kerenyiego, mimo że najważniejsze rzeczy Kerenyiego były już wtedy dobrze znane, kursowały gdzieś. Co więcej, jeśli Państwo we­ Wiesław Juszczak: Może zacznijmy od profesora Lengauera, on jest największym specjalistą w tej dzie­ dzinie. Ja jestem tylko uczniem (po części właśnie jego). Włodzimierz Lengauer: Ponieważ zostałem wy­ rwany do odpowiedzi, to zacznę, dobrze, ale od razu wymigując się od tego, co powiedział profesor Juszczak i co nie wiem, czy do Państwa dotarło, chcę powie­ dzieć zupełnie inaczej. Wcale nie mogę się uważać za specjalistę ani nawet równego moim kolegom w tym dostojnym i uczonym gronie, albowiem jestem czło­ wiekiem prostym, jestem prostym historykiem i pro­ 62 �Zbigniew Benedyktowicz, K rzysztof Bielawski, W iesław Juszczak, Leszek Kolankiewicz, Włodzimierz Lengauer • zmą do ręki późniejszy znacznie, w tej chwili stosowa­ ny także, gdy idzie o studentów, podręcznik (czy w wersji niemieckiej, czy angielskiej) Waltera Burkerta, to zobaczą Państwo zaledwie raz zacytowanego Kerényiego, i to jest absolutnie wszystko. I to zacyto­ wanego na równych prawach jak - powiedzmy - egzo­ tyczna dysertacja doktorska Krauzego o Hekate sprzed pięćdziesięciu czy iluś tam lat. N a jednym poziomie nie ma rozróżnienia i znaczenia gatunkowego dzieła Kerényiego, a właśnie jakiejś standardowej dysertacji niemieckiej. Kerényiego spotkał właściwie, jeśli idzie o badania nad historią religii greckiej, los nieco po­ dobny, co, jeśli idzie chociażby o religię rzymską oraz o pewne zagadnienia mitoznawstwa ogólnego w śro­ dowisku filologicznym, Dumézila. Jeśli Państwo we­ zmą także jakąkolwiek w tej chwili pracę dotyczącą re­ ligii rzymskiej, taką reprezentującą właśnie metodę fi­ lologiczną, to zobaczą Państwo, że podstawowa rzecz Dumézila La religion romaine archaique nie jest właści­ wie wzmiankowana. W najlepszym razie w bibliografii, a odniesień do tego nie ma żadnych, gdy Państwo czy­ tają nawet poważne dzieła, znów ze szkoły filologicznej dotyczącej mitu greckiego, jak chociażby książki Geoffreya Kirka, również nie znajdą Państwo tam zacyto­ wanego podstawowego dzieła Dumézila Mythe et Epopée. Takie podejście, jakie z jednej strony z pew­ nych powodów reprezentował, z zupełnie innego punktu wyjścia, z innej szkoły Kerényi, a oto takie jak Dumézil, nie cieszą się najmniejszym uznaniem filolo­ gów i historyków. I to trzeba szczerze i do końca po­ wiedzieć. Z drugiej strony, ponieważ właśnie lubię być przekorny - przy całym moim prostactwie i tępactwie, lubię także pewną przekorę - to chcę także powie­ dzieć, że jeśli Państwo na podstawie tej książki Kerényiego zechcą zrobić referat o misteriach w Eleu­ sis, dostaną Państwo u mnie ocenę niedostateczną. Ponieważ na podstawie tej książki nikt z Państwa nie przedstawi mi dokładnie przebiegu misteriów w Eleu­ sis. Nie tylko przebiegu, ale także organizacji. To, co właśnie taki prosty historyk i filolog chce wiedzieć, to chce wiedzieć, kiedy się misteria zaczynały, jak długo trwały i jakie czynności właściwie są wykonywane... Cały ten okres misteryjny w Atenach trwa koło dzie­ sięciu dni, licząc od momentu wyniesienia czy pójścia raczej efebów po hiera do Eleusis i potem przeniesienia do Aten. Wszystko razem zaczyna się mniej więcej trzynastego Boedromionu, tu nawiasem mówiąc też zresztą uwaga do tej książki - proszę nie przeliczać ni­ gdy owych dni kalendarza ateńskiego na nasz kalen­ darz. Teoretycznie można jakoś to zrobić, ale w każ­ dym roku jest to inaczej: to nie jest prawda, że dzie­ więtnastego Boedromionu, kiedy wyrusza procesja, to jest dwudziestego siódmego września. To absolutnie nie tak. To w którymś roku tak mogło się zdarzyć, ale rok lunarny tym się charakteryzuje, że zupełnie się w którymś momencie rozchodzi z miesiącami solarny- ELEUSIS. ARCHETYPOWY OBRAZ MATKI I CÓRKI mi. W Atenach, gdzie nie miano żadnej reguły, co ja­ kiś czas musiano dodawać aż dwa miesiące, żeby zwią­ zać to ze zjawiskami astronomicznymi obiegu Ziemi wokół S ł o ń c a . W każdym razie ten okres cały trwał od mniej więcej trzynastego dnia miesiąca Boedromionu do dwudziestego drugiego dnia miesiąca Boedromionu, czyli powiedzmy około dziesięciu dni, i to, co hi­ storyka i filologa interesuje, to jest to, co się dzieje do­ kładnie każdego dnia. To, co się dzieje dokładnie każ­ dego dnia, można zaś właściwie badać tylko na podsta­ wie jednej kategorii źródeł, jednej kategorii tekstów, przy których, to też trzeba sobie szczerze powiedzieć, Karl Kerényi nie zniżył się do tego, żeby je czytać i do nich sięgnąć, a mianowicie są to dokumenty epigraficzne, inskrypcje. Tylko tam dokładnie poświadczony jest przebieg czynności kolejnych dni łącznie właśnie z datami dziennymi i historyk, który do tego sięga, od razu biorąc do ręki książkę Kerényiego, jest co naj­ mniej rozczarowany. Nic na ten temat nie znajdzie. W najlepszym razie właśnie wzmianki od momentu owej Wielkiej Procesji, wyruszającej już do Eleusis, za­ tem dziewiętnastego, a nic, co było wcześniej, ani tak­ że nie znajdzie właściwie odpowiedzi - poza tym, co troszkę w części wstępnej, na zasadzie rozważań ogól­ nych. Nie znajdzie także odpowiedzi na pytanie, którą również bym wtedy od studenta, któremu bym taki re­ ferat polecił, chciał usłyszeć, od kiedy w Atenach ob­ chodzi się (a raczej odbywa) Wielkie Misteria Eleuzyńskie i jeśli podamy jakąkolwiek datę, to następne pytanie - kto właściwie to nie tylko organizuje, a kto określa, zarządza, że odbywa się tak, a nie inaczej, i czy odbywa się zawsze tak samo. To Karla Kerényiego nie interesowało w najmniejszym stopniu. Wobec tego wcale się nie dziwię, że ani Martin Nilsson, ani W al­ ter Burkert nie cytują Karla Kerényiego i zostawiam moim pozostałym rozmówcom ten przewrotny wobec tego pomysł i pytanie: to może książka Karla Kerényiego jest niedobra? Wiesław Juszczak: Skoro tak dobrze się zaczęło, kontynuujmy. Wspomniany przed chwilą Wilamowitz jest idolem wielu filologów. Martin West wspomina w jednej ze swoich książek, że zdjęcie tego uczonego spogląda nań zawsze ze ściany gabinetu, kiedy pracu­ je. Ja, toutes proportions gardées, mam na swoim stole fotografię młodej Jane Harrison na tle okna, prześwie­ tloną jasnym blaskiem, piękną w zamyśleniu. Otóż różnica między mną a moim znakomitym przedmówcą polega na tym, że kiedy ja coś piszę, czując się dyletan­ tem w tej dziedzinie, w którą dość późno ośmieliłem się wkroczyć, wybieram sobie autorytety, których Wilamowitz nawet nie zauważał (jak właśnie Miss Jane), powodowany zawsze drażniącą mnie w jego tekstach pychą. Był nazywany księciem filologów, z pewnością nie bez racji, ale zanadto w to uwierzył i sam siebie po­ stawił w końcu na swoim prywatnym Olimpie. Świad­ 63 �Zbigniew Benedyktowicz, K rzysztof Bielawski, W iesław Juszczak, Leszek Kolankiewicz, Włodzimierz Lengauer • czy o tym dobitnie jego późna fotografia upozowana na obraz Rembrandta przedstawiający Arystotelesa z popiersiem Homera (tę trzymam w teczce). W Glau­ be der Hellenen nazwał Greków najpobożniejszym z na­ rodów. Ale jak mu to wytknął z typową dlań elegan­ cją Walter F. Otto, nie do końca rozumiał istotę reli­ gii greckiej (a może religii w ogóle). Był typowym przedstawicielem pozytywizmu. Ja wolę późniejszą, „neoromantyczną” generację uczonych, których hory­ zonty były szersze, wyobraźnia swobodniejsza i takaż odwaga ryzyka w interpretacji faktów i źródeł. N a tym polegałaby różnica naszych stanowisk w punkcie wyj­ ścia. Karl Kerenyi był uczniem (przynajmniej ducho­ wym) Waltera Friedricha Otta. Zresztą wspomina w swoim Dionisosie o tym, jak spotkał go na Korczuli, gdzie prowadzili pierwsze rozmowy, i o kilkakrotnych wspólnych podróżach po Grecji. Tu moje własne fa­ scynacje zbliżają mnie do Kerenyiego najbardziej, bo Otto jest z pewnością tym, który kształtuje mocno moje myślenie. Tak jak pierwsze dzieło Harrison, pra­ ce Gilberta Murraya, Corforda, Guthriego, Martina Nilssona, Doddsa, Arthura B. Cooka, Rohdego czy sa­ mego Frazera wreszcie, który był mistrzem Harrison zarówno, jak Bronisława Malinowskiego (wymieniam autorów bez żadnego chronologicznego porządku, bo wszyscy są dla mnie teraźniejsi). Te nazwiska - a listę mógłbym znacznie poszerzać - wskazują już może, do jakiego stopnia Wilamowitz musi mi być daleki. I mo­ że przez to mój stosunek do Kerenyiego jest inny niż stosunek profesora Lengauera. ELEUSIS. ARCHETYPOWY OBRAZ MATKI I CÓRKI Jeśli weźmiemy zwłaszcza Prolegomena to the Study of Greek Religion Jane Harrison, książkę, która wyszła w 1903 roku, miała trzecie wydanie w 1922 i dotąd jest nieustannie obecna w reprintach, niepoprawiana i wciąż nietracąca nic z inspirującej siły i (niezależnie od dyskusyjności niektórych jej tez) nikt z tych, którzy się zajmują historią religii greckiej, ani nie zauważyć, ani obojętnie koło niej przechodzić nie powinien, a na­ wet chyba nie jest w stanie - i jeśli, z drugiej strony, uznamy niezwykłą oryginalność i siłę wizji zawartą w Die Götter Griechenlands (mimo że Otto pozostaje nieco na uboczu, zapewne dlatego, że duch pozytywi­ zmu nie przestaje krążyć po obszarach szerszych już niż sama Europa), Kerenyi odzyska może należne mu w hi­ storii religii greckiej miejsce. W moim przekonaniu, i tutaj mam pewne kłopoty, bo znam tę książkę dobrze, ale czytałem ją ostatni raz parę lat temu i nie zdążyłem jej przeczytać przed tym spotkaniem na nowo - moim zdaniem w Eleusis Kerenyi w jakimś stopniu idzie za Ottem, ale także zdradza go trochę, bo był w jego życiu taki moment, kiedy związał się z Jungiem, z kręgiem Ascony i „Eranos”, co znalazło wyraz w serii rozpraw, z których trzy zostały przełożone na polski właśnie przez Ireneusza Kanię, tzn. Prometeusz, Dionisos i Eleu­ sis, jedna przez Jerzego Prokopiuka - Hermes, i do tej serii należą jeszcze dwie, które nie weszły do naszego językowego obiegu: Zeus i Hera oraz Asklepios. Nie wszystkie są zarażone wpływem Junga, ale w czterech występuje w podtytule termin „archetyp”, co jest pew­ nym sygnałem nastawienia badawczego. Nie zawsze ten sygnał znajduje uzasadnienie w tekście. Bo w isto­ cie autor zdaje się zajmować tu stanowisko bliższe Ot­ ta i innych historyków greckiej religii par excellence niż szwajcarskiego mistrza. Nie poddaje się do końca me­ todom psychologii, jakkolwiek pojmowanej. Wraca stale do koncepcji rozwijanych przez Waltera Otta czy Karla Reinhardta, którzy nie godzą się na ewolucjonizm, psychologizm i inne tego typu (często z pozoru) scjentystyczne metody, przy użyciu których wizja wszelkiej religii ulega deformacji i przez które wszystko można wyjaśnić wszystkim (bez względu na sens osta­ tecznych rezultatów), nie zostawiając żadnego miejsca na tajemnicę, bez której nie ma żadnych wierzeń. Re­ inhardt - jeden z najbliższych przyjaciół Otta - napisał kiedyś, że sam tytuł wydanych w 1929 roku Bogów Grecji, był na owe czasy prowokacją. Die Götter Grie­ chenlands każdemu musiało się kojarzyć z wierszem Schillera. „Panowanie” Moellendorffa jeszcze trwało, a tu ktoś jawnie występował pod sztandarem neoromantyzmu. I to nie koniec, bo za tym kryło się jeszcze takie podejście do „wiary Hellenów”, które nazwać by wypadało teologicznym, a to znaczyło, lub mogło być czytane jako: „niefilologicznym”, lub nie tylko takim. Filologia miała tu służyć czemuś szerszemu i głębszemu, a nie stanowić centralnej osi, wokół której skupiać się ma wszystko, i z badań nad którą wywodzi się ostatecz­ Włodzimierz Lengauer: Ja o moim stosunku nie mówiłem, bardzo przepraszam... Wiesław Juszczak: Ale powiedziałeś, że Moellendorff jest dla ciebie autorytetem... Włodzimierz Lengauer: Tak, ideałem mężczyzny. Krzysztof Bielawski: Jak John Wayne... Włodzimierz Lengauer: Jak John Wayne, na tej zasadzie. Jak John Wayne. Bardzo piękny mężczyzna. Wiesław Juszczak: Ale (tym razem przynajmniej) nie wypowiadam się o nim czy o nich jako o przedsta­ wicielach płci, lecz jako o uczonych, o reprezentan­ tach pewnej badawczej postawy. Harrison była kobie­ tą, ale w nauce mogła być i jest dla wielu ideałem sta­ wianym równie wysoko, lub na zgoła innym piedesta­ le naukowej wyobraźni wyżej od Moellendorffa (a że jako kobieta an sich była ideałem także, że na wieść o jej śmierci Virginia W oolf popadła w głęboką depre­ sję, choć nie znała jej zbyt blisko, to całkiem inna, choć interesująca kwestia; dla mnie może być jak Gre­ ta Garbo, ale nie to chyba jest naszym tematem). 64 �Zbigniew Benedyktowicz, K rzysztof Bielawski, W iesław Juszczak, Leszek Kolankiewicz, Włodzimierz Lengauer • ELEUSIS. ARCHETYPOWY OBRAZ MATKI I CÓRKI zwłaszcza że to jest już okres niesłychanie późny roz­ woju religii greckiej - VIII p.n.e. to już są, w gruncie rzeczy, nasze czasy. To, co się dzieje, ginie w jakiejś pomroce, a religia zawsze się zaczyna wtedy, kiedy się za­ czyna ludzkość, czyli - archeologicznie rzecz biorąc w paleolicie. Otóż tutaj widać pewne rozdarcie i jest jeden szczegół bardzo interesujący dla mnie, mianowi­ cie ani razu nie jest zacytowana Jane Harrison. Otóż chodzi o te elementy archaiczne, które zacierają się w hymnie homeryckim. Książka Kerenyiego jest w gruncie rzeczy, mimo bardzo wielu odwołań do róż­ nych źródeł czy analogii, oparta na analizie mitu De­ meter i Persefony, w takiej jego formie, w jakim jest on opisany w Hymnie do Demeter. A Hymn do Demeter jest datowany, w tej chwili już właściwie przez wszyst­ kich, na rok około 600, na przełom VII na VI wiek, czyli jeszcze później. Wielkim problemem (i być może to problemem, który, w jakim sensie podsunął być mo­ że Kerenyiemu Jung...) jest ten podtytuł: Archetyp matki i córki. Otóż jest wielkie pytanie: w którym mo­ mencie Persefona stała się córką Demeter? U Home­ ra nie ma żadnego śladu. Mit porwania zjawia się do­ piero w Teogonii. Tam są dwiema absolutnie różnymi osobami. Demeter jest wspomniana u Homera w ogó­ le tylko dwukrotnie, natomiast Persefona jest boginią podziemi, i to główną boginią, dlatego że w gruncie rzeczy tam się rzadziej mówi o Hadesie jako o osobie, a częściej się mówi o Hadesie jako o miejscu. Persefo­ na w tym miejscu króluje. Jak wiadomo, doświadcze­ nie, nazwijmy je agrokulturowe, którego upostaciowa­ niem jest Demeter, jest doświadczeniem późniejszym niż doświadczenie śmierci. W związku z tym można powiedzieć, że Persefona jest wcześniejsza, objawia się wcześniej. Ja wierzę w tak zwane objawienie pierwot­ ne, które jest uznane przez tak wielkich teologów (zresztą działających nie bez wpływu Otta i przede wszystkim Heideggera) jak Romano Guardini, Karl Rahner czy Paul Tillich, by przy tych tylko pozostać. Objawienie się Persefony jest pierwotne. Demeter jest „wtórna” w tym sensie, że nosi w sobie wiele cech apo­ kryficznych, dodanych już w tym czasie, kiedy - jak pi­ sał znowu Otto - zjawił się Olimp Homera, a „praw­ dziwy” wielki mit obumarł. W związku z tym można trawestować sławne zdanie z Boskiej komedii, gdzie Dante nazywa Marię filia del suo filio: „córką swego sy­ na”. Dla mnie najradykalniejszym i może najprostszym wejściem w rozwiązywanie „problemu” Demeter jest określenie jej jako filia della sua filia. Tu tkwi dla mnie kluczowa kwestia, która w Eleusis nie została rozwiąza­ na, a nawet wyraźniej postawiona, choć mówi się tam bardzo często o jedności dwóch bogiń. I żeby jeszcze wspomnieć o drugim zagadnieniu, którego też mi w wywodzie Kerenyiego brak, to zagadnienie mistyczności misteriów. Jeżeli chcemy szukać źródeł, które by nam objaśniały i ukazywały mistyczną stronę greckich wierzeń, to znajdujemy je wyłącznie w orfizmie. Poja­ ne wnioski. Mówię o tym na poły dygresyjnie, bo my­ ślę teraz w zasadzie o Kerenyim. O jego miejscu wśród badaczy tej samej problematyki, jaka była też jego do­ meną. Mój podstawowy kłopot, który się nasuwa przy lekturze tej książki, jest taki, że nie rozwiązuje ona, czy też nie stawia dostatecznie ostro, pewnego zagadnie­ nia, dla mnie kluczowego w micie Persefony, a to zna­ czy (podtytułowego) problemu matki i córki. I żeby tyl­ ko zasygnalizować kierunek myślenia, który towarzy­ szył mi teraz, kiedy Eleusis tylko przeglądałem, wspo­ mnę, że mamy tam na samym początku, na czternastej stronie, takie zdanie: „W homeryckim Hymnie do Demeter jest mowa o bliżej nieokreślonej liczbie okeanid towarzyszących Persefonie w tym momencie [czyli w momencie porwania - dopowiedzmy], co dobrze pa­ suje do homeryckiego stylu, zacierającego i usuwające­ go elementy archaiczne”. Zdawałoby się, że zdanie jest zrozumiałe i do przyjęcia, ale w tym zdaniu kryje się coś bardzo ważnego, co nie zostaje potem dostatecznie roz­ winięte ani nie pociąga za sobą żadnych konsekwencji. Mianowicie fakt, że tzw. religia homerycka (podkre­ ślam tak zwana, bowiem jest to tylko zwyczajowe na­ zwanie tła tylko heroicznych w zasadzie poematów, co za żaden zwarty system religijny uznane być nie może, co wielu uczonych zauważa i podnosi pisząc, że Homer nie był żadnym teologiem) - a więc, że obecny w tle Iliady i Odysei olimpijski panteon jest „wytworem” bar­ dzo późnym i że nawet tam nie ma śladu jakichkolwiek związków między Demeter a Persefoną, która nigdy nie nosi imienia czy przydomku „Kore” [co znaczy „dziew­ czyna” lub właśnie - w domyśle tylko - „córka”], ani nie ma wzmianki o żadnym uprowadzeniu jakiejś córki Demeter przez Plutona. Ten wątek pojawia wprawdzie nieco później w Teogonii Hezjoda, ale ostatecznie zo­ staje rozwinięty dopiero około roku 600 we wspomnia­ nym wyżej hymnie. Jeżeli zbierzemy to wszystko, nasu­ wa się następujący wniosek: Kerenyi ma rację, twier­ dząc, że „styl homerycki” (powiedziałbym raczej sam Homer) ma skłonność do zacierania czy usuwania ele­ mentów archaicznych (co tu znaczy: wcześniejszych niż jego epoka), o czym dość obszernie pisze zresztą O t­ to w Bogach Grecji - ale nie ma racji, sugerując, jakoby przed Homerem istniała jakaś mityczna opowieść o po­ rwaniu córki Demeter, a już na pewno nie jest możli­ we, aby tą córką była wielka bogini podziemnego świa­ ta, jaką - i tylko tak - jawi się Persefona w dwu pierw­ szych zachowanych greckich eposach. Fakt, z religijne­ go punktu widzenia zbyt ważny, by nawet przy tenden­ cji do marginalizowania prehomeryckich mitów w tych poematach można go było przemilczeć. Zresztą to nie jest tylko moje zdanie, ale jestem za tymi, którzy tak ją sytuują, i że te dwa, czy trzy, wiel­ kie dzieła, od których rozpoczynają się nasze źródła (przynajmniej źródła chronologiczne) pisane do histo­ rii Grecji czy historii religii, historii mitu greckiego, a mianowicie Illiada, Odyseja i Teogonia Hezjoda, 65 �Zbigniew Benedyktowicz, K rzysztof Bielawski, W iesław Juszczak, Leszek Kolankiewicz, Włodzimierz Lengauer • ELEUSIS. ARCHETYPOWY OBRAZ MATKI I CÓRKI ści umysłowe społeczeństw pierwotnych Lévy-Bruhl, któ­ ry to typ wierzeń jest wcześniej jednym z tematów roz­ ważań w Prolegomenach Harrison, jest dla mnie roz­ wiązaniem tej kwestii najbardziej przekonującym. Dla­ tego Eleusis Kerényiego uważam za analizę późnego apokryfu raczej niż archaicznego wielkiego mitu - jak wspomniałem - który na jakiś czas został odsunięty na margines pod wpływem religii olimpijskiej panującej w świecie Homera, które to panowania trwało względ­ nie krótko. Chciałbym na zakończenie przeczytać fragment z książki Jane Harrison, który potwierdza może moje stanowisko. W końcowej partii Prolegome­ nów czytamy: „Głównie w związku z uprawą ziemi, jak się zdaje, Bogini Ziemia wyłoniła z siebie podwójną postać jako matka i dziewczyna (maid). Dawna pani dzikich zwierząt jest obecna w jednym kształcie, być może nawet nieświadomie, lecz w Eleusis obie postaci są jasno wyodrębnione. Demeter i Kore to dwie posta­ ci, choć jedno bóstwo”. (Pisze o tym Kerényi, choć co dość dziwne - nigdy Harrison nie cytuje, jak mówi­ łem). I jeszcze: „Ważne, by odnotować i zauważyć, że pierwotnie owe dwie formy, Bogini Ziemi i Zbóż, nie są matką i córką, lecz matką i dziewczyną. Demeter i Ko­ re są faktycznie, po prostu, starszą i nowszą formą tej samej postaci, stąd łatwo o ich pomylenie”. Postać matki i córki są określone jako różne „mitologicznie raczej niż teologicznie” - to niesłychanie ważne i traf­ ne spostrzeżenie i sformułowanie. Razem wzięte, wszystko to znaczy, że postaci „obu bogiń”, będąc pier­ wotnie jedną, są tworem „instynktu narracyjnego”, potrzeby fabularyzowania cechującej późne stadia roz­ woju religii, kiedy oddalane zostają - między innymi przez to - treści pierwotnego objawienia, przez „inter­ pretację”, uzupełnianie, dopowiadanie tego, co obja­ wione A zatem „archetyp matki i córki” nie jest w istocie „ilustrowany” przez późną apokryficzną opo­ wieść w typie heroicznej sagi, jaką daje nam homerycki hymn. A on stanowi główny temat książki tu dysku­ towanej. Natomiast wedle pierwotnego objawienia jest najpierw Wielka Matka (Ge lub Rhea), zastąpio­ na później przez Demeter. Persefona jest może jedną z owych pierwotnych postaci. Jej pierwszym imieniem może być nawet Chtonie albo Nyks (głąb Ziemi lub Noc). Zaś postać Kore może być obrazem w jakimś stopniu apotropaicznym (zresztą w Misteriach Eleuzyńskich jeszcze słowo „Persefona” jest arrheton, jest to imię w zasadzie niewymawialne, imię misteryjne al­ bo „mistyczne”). Jeszcze muszę zauważyć, że istnieją bardzo interesujące uwagi na ten temat, który tutaj sy­ gnalizuję poprzez Jane Harrison, w znakomitej książce Cornforda From Religion to Philosophy z 1912 roku, i że jest tam to wszystko, co występuje dzisiaj u Burkerta (The Orientalizing Revolution) i Westa (The East Face of Helicon), gdzie szukając źródeł religii greckiej, sięga się co najmniej do Mezopotamii. West pisze, w pew­ nym momencie, że jeśli się jest w Grecji, ma się poczu­ wia się zatem trudne pytanie o czas datowania począt­ ków tego religijnego ruchu. Czy religia orficka jest, czy nie jest wcześniejsza od Homera i Hezjoda? Według Herodota czy Diodora Sycylijskiego jest, ponieważ się wymienia w kolejności Orfeusz, Homer, Hezjod... Włodzimierz Lengauer: U Herodota nie, absolut­ nie. On powiada, że Homer i Hezjod są najstarsi, a ci inni późniejsi. Wiesław Juszczak: Faktycznie, nie wymienia imion, jakie wspomniałem. Ale scholiaści i badacze późniejsi przypisują mu jakieś aluzje do takiego „rodo­ wodu wieszczów”. Jest to możliwe, ponieważ Herodot nie jest w tym wypadku konsekwentny. W księdze drugiej (2.23), mówiąc o Okeanosie, czyni uwagę, że tę nazwę, jako nazwę jakiejś nieznanej rzeki, wprowa­ dził do poezji Homer, „albo któryś z jeszcze dawniej­ szych poetów” (i tych właśnie pewne komentarze identyfikują jako Linosa, Musaiosa i Orfeusza, doda­ jąc niekiedy Eumolposa). A nieco dalej dopiero (2.53) pisze, że Hezjod i Homer, którzy stworzyli Grekom teogonię i nadali epitety bogom, żyli przed tymi poeta­ mi, jacy - najwyraźniej wedle dość rozpowszechnionej tradycji (bo wtrąca tu „moim zdaniem”) - mieli żyć przed nimi. Dla historyka więc Homer nie musiał uchodzić za najstarszego, a tylko za pierwszego z tych, którzy dokonali „uporządkowania mitologii”. Zresztą cały ten fragment (drugi z cytowanych) wymagałby dłuższej analizy, bo brzmi tak, jakby Herodot poruszał się tutaj na dość niepewnym gruncie, zwłaszcza gdy w zakończeniu passus czytamy: „Poprzednie szczegóły referuję z opowiadania kapłanek dodońskich, a dalsze, odnoszące się do Hezjoda i Homera, ode mnie pocho­ dzą” [przekład Hammera]. Już w epoce klasycznej, w każdym razie, istniała dość mocno ugruntowana „chronologia” tych pierwszych twórców, jak np. w Apologii Platona (41a): Orfeusz, Musaios, Homer, Hezjod, z wieloma odmianami w kolejności imion naj­ wcześniejszych: Linos, Musaios, Orfeusz; a także skomplikowanymi relacjami w zakresie pokrewieństw lub zależności uczeń-mistrz, itd. Problem orfizmu - je­ den najbardziej interesujących w historii religii grec­ kiej, i najbardziej skomplikowanych i dyskutowanych, gdy idzie zwłaszcza o chronologię - dotyczy bezpośred­ nio wspomnianych tu związków Persefony z Demeter, oraz kwestii greckiej mistyki, o której wspomniałem, całkowicie wyrugowanej we wczesnych eposach, ra­ zem z kultami chtonicznymi, powracającymi - według jednych, lub rodzącymi się - według innych, w VI wie­ ku, za Pizystratydów w Attyce (tu szczególnie ważna działalność Onomakritosa), i może za sprawą Pitago­ rasa w kręgu Krotony oraz na Sycylii. Wizja orfizmu jako religii kontynuującej wierzenia najpierwotniejsze (w tym właśnie chtoniczne), religii mistycznej tego ty­ pu, jaki analizuje w swej książce z 1910 roku Czynno­ 66 �Zbigniew Benedyktowicz, K rzysztof Bielawski, W iesław Juszczak, Leszek Kolankiewicz, Włodzimierz Lengauer • cie, że się jest już w Azji. Dziękuję i przepraszam za niezborność tego przydługiego wywodu. ELEUSIS. ARCHETYPOWY OBRAZ MATKI I CÓRKI niami Krzysztofa Bielawskiego - dzisiejsza dyskusja za­ mieniła się jednak w rodzaj seminarium. Czytałem niedawno w „Gazecie Wyborczej” rozmo­ wę z Dorotą Jarecką, psychologiem społecznym. Mó­ wiąc, jak inaczej trzeba dzisiaj prowadzić zajęcia akade­ mickie, zauważa ona, że mniej więcej co kwadrans po­ winno się dawać jakiś przerywnik, dlatego że młodzież jest przyzwyczajona do pilota i bezustannej zmiany ka­ nałów, a z kolei poszczególne sieci starają się zatrzymać uwagę telewidzów także przez nieprzerwaną zmianę... Krzysztof Bielawski: Okazuje się, że mamy pro­ blem: Karl Kerenyi miał problem z Wilamowitzem. Myślę że, w jakiejś mierze, miał też problem z Ottem, i obydwa te problemy nas tu dopędziły. Kerenyi cały czas jakby się nam wymyka. Wydaje mi się, że pisar­ stwo Kerenyiego z natury rzeczy zawsze się trochę wy­ myka jednoznacznościom i kategoryzacjom, pozosta­ wiając niezwykle inspirujące niedopowiedzenia. Może jednak mimo to uda się nam jakoś zdyscyplinować dyskusję... Wiesław Juszczak: Mam nadzieję, że nie ma Pan na myśli mojego seminarium... Leszek Kolankiewicz: Proszę Państwa, nie wiem, Leszek Kolankiewicz: Myślę teraz o dzisiejszym jakim cudem znalazłem się w tym znakomitym i sza­ cownym gronie, zaproszony do dzisiejszej dyskusji. Chyba tylko z powodu mojego amatorskiego - ama­ torskiego co się zowie, chcę powiedzieć: wynikającego z zamiłowania - zainteresowania problematyką miste­ riów, no i misteriów eleuzyńskich. Zainteresowaniu temu dałem wyraz - może trochę nieprzezornie w studium Eleusis: oczy szeroko zamknięte (opubliko­ wanym przez Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum w księdze ofiarowanej profesorowi Januszowi Deglero­ wi w 65. rocznicę urodzin, zatytułowanej Między te­ atrem a literaturą), studium, które tak wiele zawdzięcza właśnie książce Karla Kerenyiego. Wyznam, że pozostaję pod wrażeniem prac tego ba­ dacza: przede wszystkim wspaniałej monografii Dioni­ zos. Archetyp życia niezniszczalnego, także eseju Hermes przewodnik dusz. Mitologem życia mężczyzny i niezmier­ nie inspirującej, moim zdaniem, książki o Eleusis, któ­ rej długo oczekiwane polskie wydanie stało się powo­ dem naszego dzisiejszego spotkania - zresztą prac ukła­ dających się, mówił o tym profesor Juszczak, w pewną całość. Zauważmy od razu, że książka Eleusis. Archety­ powy obraz matki i córki ma strukturę dwudzielną: część pierwsza to rekonstrukcja, diachroniczna i struktural­ na, części drugiej zaś autor lojalnie nadał tytuł „Hermeneutyczny esej o misteriach”. Otóż ta dwudzielność, formalna i metodologiczna, ukazuje, jakże typowe dla Kerenyiego, połączenie kompetencji badawczych z am­ bicjami hermeneutycznymi. Właśnie to połączenie dość wyjątkowe: tu zgoda - wydaje mi się u niego atrakcyjne i cenne. Kerenyi nie zostawia czytelnika z gołą rekonstrukcją, ale zawsze jeszcze stawia hipote­ zę, co zrekonstruowane fakty mogły znaczyć. A jedno­ cześnie nie myli beztrosko jednego z drugim. Ponieważ nie jestem ani historykiem, ani filolo­ giem klasycznym - a przecież nawet gdybym był, też nie mógłbym, jak się okazuje, rościć sobie pretensji do miana specjalisty - nie jestem też, broń Boże, teolo­ giem, lecz zwyczajnym kulturoznawcą, proszę moje dalsze uwagi traktować jak spostrzeżenia szeregowego uczestnika seminarium, skoro - zgodnie z przewidywa­ spotkaniu. Ale, jak słyszeliśmy, profesor Lengauer też w ramach swojego seminarium pokazywał western z Johnem Waynem, więc może nie tylko. Myślę więc sobie, że może w charakterze takiego przerywnika opowiedziałbym anegdotę. Proszę się nie obawiać: anegdota niezupełnie będzie od rzeczy. Ow­ szem, może zilustruje charakter dociekań hermeneutycznych - jeśli chodzi o misteria eleuzyńskie, moim zdaniem cokolwiek beznadziejny. Anegdota będzie o Urnie Lovatelli. Urna zresztą wcześniej nie miała szczęścia do polskich tłumaczy, bo jej nazwa była tłumaczona a to jako Urna z Lovatelli, a to - już bliżej - jako Urna Lovatelliego (chociaż, je­ śli już, to raczej: Lovatellego). Zabytek ten nosi nazwę Urny Lovatelli, bo jego odkrycie ogłosiła księżna Ersilia Caetani Lovatelli. Któregoś razu będąc w Rzymie, postanowiłem obejrzeć na własne oczy Urnę Lovatelli, która - jak wiedziałem - przechowywana jest w Museo Nazionale Romano. Kerenyi zamieszcza w swojej książce (na s. 90-91 wydania polskiego) czte­ ry reprodukcje fotograficzne Urny Lovatelli. Nieco wyraźniejsze są reprodukcje, które można znaleźć w książce Waltera Burkerta Starożytne kulty misteryjne, ale i one nie pozwalają rozstrzygnąć, co właściwie przedstawia ten czy ów szczegół reliefu zdobiącego tę niewielką marmurową popielnicę, a przedstawiającego rytuały wtajemniczenia eleuzyńskiego. N a przykład właśnie Kerenyi zastanawia się, czy w scenie składania ofiary z prosiaka kapłan wylewający libację nie trzyma na tacy ofiarnej makówek (co miałoby znaczenie w sporze, czy w misteriach eleuzyńskich jakąś rolę od­ grywały środki halucynogenne, dajmy na to opium). Pomyślałem więc sobie, że w końcu powinienem zoba­ czyć Urnę Lovatelli na własne oczy i przekonać się na przykład - czy to są rzeczywiście makówki, czy też nie. Niemal codziennie przechodziłem obok Museo al­ le Terme, gdzie eksponowane są zbiory Museo Nazionale Romano, w końcu więc któregoś dnia tam wstą­ piłem. Byłem podekscytowany, ponieważ już za chwi­ lę miałem obcować z jednym z najciekawszych świa­ dectw przedstawiających wstępne rytuały eleuzyńskie, 67 �Zbigniew Benedyktowicz, K rzysztof Bielawski, W iesław Juszczak, Leszek Kolankiewicz, Włodzimierz Lengauer • jeden z nich zresztą zupełnie zgodny z archetypem Hymnu homeryckiego do Demeter: sceną, w której D e­ meter, na znak tęsknoty za porwaną córką, siedzi na stołku z zasłoniętą głową, na relifie naśladowana, już w rytuale, przez - jak się przypuszcza - Heraklesa. Spotkał mnie jednak tego dnia srogi zawód: zbiory mają w Museo alle Terme ciekawe, ale niestety nie ma wśród nich Urny Lovatelli. Okazało się, że popełniłem drobny, ale zasadniczy błąd: prawdopodobnie trzeba było iść do innego muzeum, położonego zresztą nie­ opodal, mianowicie Museo delle Terme - po prostu nie ten przyimek. Wkrótce wybrałem się więc do Mu­ seo delle Terme, znów podekscytowany i teraz pewny, że zaraz przekonam się na własne oczy, co właściwie przedstawia relief na Urnie Lovatelli. I co mnie spo­ tkało? Otóż zbiory mają w Museo delle Terme cieka­ we, ale niestety nie ma wśród nich Urny Lovatelli. Py­ tam więc obsługę: „Gdzie jest Urna Lovatelli?”. Nie wiedzą. Ba, oni mnie pytają: „To my mamy w naszych zbiorach jakąś Urnę Lovatelli?”. Ponieważ nie tak dawno podzielono zbiory Museo Nazionale Romano, pozostało mi już chyba tylko odwiedzić nowy oddział w Palazzo Altemps. Zresztą tam tak czy inaczej trzeba pójść, bo to jest wspaniałe muzeum, świetnie urządzo­ ne. W ekspozycji niemal same arcydzieła: jest Tron Ludovisi ze sceną narodzin Afrodyty, która się wyłania - tylko nie wiadomo, czy z piany morskiej, czy może z ziemi - i z tą piękną nagą dziewczyną, która siedzi, z wdziękiem założywszy nogę na nogę, i gra sobie na aulosie; jest tak zwana Śpiąca erynia - ta piękna głów­ ka dziewczęca, położona na bok, która chyba była in­ spiracją dla Brancusiego. Z Palazzo Altemps wysze­ dłem więc syty wrażeń, ale kolejny raz zawiedziony: wśród ich wspaniałych zbiorów nie ma Urny Lovatelli. Teraz już dzwonię do głównej siedziby Museo Nazionale Romano i pytam: „Gdzie jest Urna Lovatelli?”. Słyszę: „Tak, rzeczywiście, było coś takiego, ale nie wiemy, gdzie to jest. Poszukamy, proszę zadzwonić za kilka dni”. Rzecz jasna, jak to we Włoszech, poszuki­ wania trochę trwają, muszę dzwonić kilka razy. Wresz­ cie pewien pracownik, chyba jedyny zorientowany, mówi mi, że Urna Lovatelli jest zamknięta w jakimś pomieszczeniu i że trzeba mieć specjalne pozwolenie, żeby tam móc wejść. Dowiedziawszy się o tym, wie­ działem już, jak działać dalej - spróbowałem, za radą znajomego profesora, uruchomić jednocześnie dwa kanały: przez ministerstwo i przez archeologów. I dzię­ ki archeologom udało się ustalić, że Urna Lovatelli wiele lat temu została zamknięta w skrzyneczce z na­ pisem „Otwierać tylko do konserwacji”. Oni mają du­ żo takich rzeczy „tylko do konserwacji”, które leżą la­ tami zamknięte i nikt tego nie ogląda. Praktycznie nie było więc szans, żebym obejrzał Urnę Lovatelli. W Museo Nazionale Romano poradzono mi, żebym sobie obejrzał jej doskonałe reprodukcje w Gabinetto Fotografico Nazionale - oczywiście też za specjalnym ELEUSIS. ARCHETYPOWY OBRAZ MATKI I CÓRKI pozwoleniem. Ale przecież mnie nie o to chodziło. Więc mimo wszystko naciskałem na pewnego profeso­ ra, żeby się dowiedział, kto mógłby tę skrzyneczkę jed­ nak dla mnie otworzyć - zawsze przecież jest sposób na otwarcie skrzyneczki czy kuferka ze skarbem. I wtedy okazało się, że osobą władną otworzyć skrzyneczkę z Urną Lovatelli jest - uwaga! - kobieta: czarodziejka ta nazywa się Rita Paris. No oczywiście: któż inny, je­ śli nie kobieta, mógłby mieć klucz do sekretu tej skrzy­ neczki - i dla mnie już wtedy, po długich poszukiwa­ niach, bez mała samej tajemnicy misteriów eleuzyńskich. Ale o tym dowiedziałem się niestety tuż przed moim wyjazdem z Rzymu. Nie zdołałem już dotrzeć osobiście do dottoressy Paris, żeby otworzyła mi skrzy­ neczkę z Urną Lovatelli. Otóż z tymi moimi rzymskimi poszukiwaniami Urny Lovatelli jest trochę tak jak z wszelkimi docieka­ niami hermeneutycznymi na temat tajemnicy miste­ riów eleuzyńskich. Moje zabiegi trwały tylko miesiąc i wierzę, że gdybym nie musiał wtedy wyjechać, uzy­ skałbym w końcu zgodę albo przekonał strażniczkę skrzyneczki. Nie zdążyłem, tymczasem jeszcze się nie udało. Ta skrzyneczka jest tam gdzieś w Rzymie, a we­ wnątrz skrzyneczki spoczywa Urna Lovatelli. Czeka. I po wiekach to właśnie kobieta strzeże okruchów tej tajemnicy. Profesor Lengauer przypomniał nam, jaką pozycję filologowie i historycy przyznają Kerenyiemu. (Nie zdradził jednak, jakie jest jego stanowisko w tej spra­ wie, co byłby bardzo ciekawe dla nas wszystkich). Po­ wtórzył między innymi zarzut historyków pod adresem Kerenyiego, że nie zniżył się on do tego, by sięgać do inskrypcji jako źródła. Ale zarzut ten świadczy właśnie 0 ich uprzedzeniu do niego, uprzedzeniu - jak się oka­ zuje - trwałym. Bo jednak weźmy chociażby właśnie Eleusis: w bibliografii załącznikowej figurują przecież Inscriptiones graecae, a i w samym tekście odsyłaczy do nich można znaleźć pewnie kilkanaście, może ponad dwadzieścia, najwięcej w rozdziale „Mniejsze Misteria 1przygotowania do Wielkich Misteriów” (proszę choć­ by rzucić okiem na s. 94-99 wydania polskiego). Od­ noszę jednak wrażenie, że tak naprawdę nie o to cho­ dzi, czy Kerenyi wykorzystał komplet źródeł, czy też może któreś pominął, lecz o jego próby hermeneutyczne, w których posiłkował się metodami obcymi bada­ niom historycznym, uciekając się niekiedy nawet do Jungowskiej psychologii głębi, do teorii archetypów. Dla mnie ważne jest u Kerenyiego - oprócz zawsze imponującej erudycji autora, której przecież nikt nie przeczy - jego wyczuwalne osobiste zaangażowanie, wynikające ze szczególnej inspiracji. W książce o Eleu­ sis trochę ta inspiracja jest ukryta, ale w książce o Dio­ nizosie badacz sugeruje, że w jakiś sposób doświadczył Dionizosa, że doznał czegoś w rodzaju epifanii dionizyjskiej: stało się to po raz pierwszy w Kume, a potem w pewnej winnicy w Panonii. Mówi o tym dość dys­ 68 �Zbigniew Benedyktowicz, K rzysztof Bielawski, W iesław Juszczak, Leszek Kolankiewicz, Włodzimierz Lengauer • ELEUSIS. ARCHETYPOWY OBRAZ MATKI I CÓRKI du metafizycznej intuicji tego autora, intuicji, która jeszcze wyraźniej niż w książce Eleusis - dochodzi do głosu we wspomnianym studium Das göttliche Mädchen. Dla mnie jako kulturoznawcy, zajmującego się szczególnie cultural performances, ciekawe było przede wszystkim to, co Kerenyi ma do powiedzenia o drdma mystikón, domniemanym dramacie misteryjnym, i oczywiście o doświadczeniu wtajemniczanego. Na ten temat Kerenyi wypowiada się jednoznacznie: w Eleusis nie było żadnego dramatu misteryjnego, wtajemniczeni nie oglądali czegoś w rodzaju przedsta­ wień dla wybranych. Tę tezę wypowiada on w książce Eleusis bardzo stanowczo i muszę powiedzieć, że dla mnie - jako osoby zainteresowanej widowiskami brzmi ona bardzo przekonująco. (Mam nadzieję, że pa­ nowie profesorowie to zweryfikują). W badaniach nie docenia się zazwyczaj pewnej nader subtelnej różnicy, której właśnie Kerenyi nie przeoczył, a mianowicie różnicy między sposobem patrzenia teatralnym i spo­ sobem patrzenia - czy raczej zobaczenia - misteryjnym. To oczywiście można tylko rekonstruować. Ale jakie Kerenyi przedstawia tu argumenty? Otóż powo­ łuje się on na różne typy uczestnictwa w tych dwóch czynnościach. W wypadku doświadczenia misteryjnego konieczne były specjalne przygotowania uczestnika - przygotowanie go do zobaczenia, do kontemplacji, którą była epopteia. Epopta to ten, który widzi, czyli dostępuje objawienia w formie obrazowej. O tym, że specjalne przygotowanie jest potrzebne, wręcz ko­ nieczne, dla dostąpienia pewnego typu doświadczeń, wiem przez porównanie rekonstrukcji Kerenyiego z praktykami Jerzego Grotowskiego: najpierw teatral­ nymi, a później z obszaru tak nazwanych Sztuk Rytu­ alnych (Nie będę tutaj rozwijać tej paraleli, tylko ją zasygnalizuję). W teatrze mamy do czynienia z drama­ tem, który staje się widowiskiem wywierającym okre­ ślone wrażenie na tych, którzy je obserwują, przez sam fakt zmontowania w określonym porządku, w określo­ nym układzie pewnej struktury audiowizualnej, czyli właśnie tego dramatu. Jeśli dramat ten, jak tragedia, będzie oddziaływać katartycznie, to oczyszczenie to będzie tu skutkiem owego montażu, będącego dziełem poety. W misteriach natomiast oczyszczenie jest przy­ gotowaniem do zobaczenia, a nie skutkiem oglądania dramatu. Jest ono wręcz warunkiem koniecznym - jak w rytuałach przedstawionych na Urnie Lovatelli - do­ stąpienia dalszych stopni wtajemniczenia, aż wreszcie tej uszczęśliwiającej wizji misteryjnej. Mówiąc więc ję­ zykiem Grotowskiego, montażu dokonuje sam inicjo­ wany - dokonuje w sobie i własnym wysiłkiem. I o ile mu się to powiedzie, o tyle dostąpi owej wizji. Tutaj jest oczywiście pewna zagadka, której praw­ dopodobnie nikt nigdy już nie rozwiąże: na czym pole­ gała ta sztuczka techniczna, umiejętność, która pozwa­ lała kapłanowi przywołać - za każdym razem z dobrym kretnie, ale w dalszym ciągu, na każdej właściwie stro­ nie Dionizosa - tej imponującej książki, w której jed­ nak można się zagubić, jak w labiryncie - daje dowo­ dy, że religia dionizyjska go jakoś osobiście zaangażo­ wała i angażowała przez dziesiątki lat, przez całe jego życie. Tu znowu anegdota, taki szybki flesz. Kerenyi pi­ sząc w Dionizosie o grocie Ejlejthyi na Krecie, nie zga­ dza się z jej przyjętymi interpretacjami, którym zarzu­ ca brak związku z myśleniem mitycznym. Kiedy prze­ czytałem u niego, że badacz może się o tym przekonać naocznie - wiele mówiący argument, prawda? - to oczywiście podczas pierwszej podróży na Kretę udałem się do tej groty. Nie tak łatwo się dziś do niej dostać: wejście jest zagrodzone kratą, a ta jest zamknięta na kłódkę. N ad grotą Ejlejthyi biegnie szosa, więc tam chyba się boją, że strop mógłby się zawalić. I może słusznie, że nikogo nie wpuszczają, bo człowiek chodzi w tej jaskini po skorupach i ma uczucie, że niszczy bez­ powrotnie to, czego archeologowie nie pozbierali. Nikt tam teraz nie prowadzi żadnych prac. Szczęśli­ wym trafem odnalazłem człowieka, który ma klucze do groty Ejlejthyi, i razem się tam udaliśmy. Kiedy spe­ netrowałem tę jaskinię, to mogłem się przekonać do wielu rzeczy, o których pisze Kerenyi. Muszę powie­ dzieć, że było to bardzo ciekawe doświadczenie: tak wejść tam z pochodnią w ręku i zaraz u wejścia móc dotknąć omphalós na brzuchu rodzącej bogini. Ukształtowanie jaskini jest takie, że penetrując ją, ma się nieodparte skojarzenie z drogami rodnymi, a jed­ nocześnie panuje tam atmosfera jakiegoś sanktu­ arium, która potwierdza, że to rzeczywiście jest to, czym jaskinie mogły być dla najstarszych kultur - mia­ nowicie naturalną świątynią. I kiedyśmy tak z tym mo­ im przewodnikiem oglądali przy świetle pochodni ja­ kieś skorupy, pojawiła się pszczoła. Dla mnie w tamtej chwili ta samotna pszczoła była jak gdyby strażniczką groty. W micie pszczoły zamieszkujące grotę są mamkami boskiego dziecka. Kerenyi więc miał inspirację i sam może być bardzo inspirujący - nie tylko w takim sensie, że inspirował Thomasa Manna przy pisaniu Józefa i jego braci, ale w takim, że zachęca do pewnych weryfikacji, które może nie są ściśle naukowe, natomiast mają związek z doświadczeniem egzystencjalnym. Tu też umocowa­ ne są jego związki z Carlem Gustavem Jungiem. Chciałbym w tym miejscu przypomnieć wspólną książ­ kę Kerenyiego i J unga Einführung in das Wesen der My­ thologie, bo jest tam świetne studium Kerenyiego o ar­ chetypie boskiej dziewczyny, studium, w którym autor posuwa się chyba dalej niż w tezach książki o Eleusis. Dopowiada tam pewne rzeczy o istocie Dwóch Bóstw, jak Grecy nazywali Demeter i Kore/Persefonę. W peł­ ni zgadzam się z tym, co tu powiedział Krzysztof Bie­ lawski, że temat misteriów eleuzyńskich w ujęciu Kerenyiego nieoczekiwanie uwspółcześnia się z powo­ 69 �Zbigniew Benedyktowicz, K rzysztof Bielawski, W iesław Juszczak, Leszek Kolankiewicz, Włodzimierz Lengauer • skutkiem - boginię. Ostatni hierofant zabrał ten sekret z sobą do grobu. Ciągłość przekazu została niestety przerwana przez tego odstępcę, który przystąpił do in­ nej religii i już nikomu nie przekazał tego sekretu. Ale możemy próbować rekonstruować, na zasadzie analogii, właśnie doświadczenie uczestnika. I myślę, że Jung rzeczywiście mógłby być w tym pomocny. Jung jest może trochę demonizowany. O doświadczeniu eg­ zystencjalnym mówił językiem psychologa, ale był on przede wszystkim hermeneutą, który tłumaczył z języ­ ka na język, na przykład doświadczenie alchemików przełożył na język dziś zrozumiały. Profesor Juszczak mówił tutaj o pewnym porządku historycznoreligijnym, a ja chcę powiedzieć o pewnym porządku doświadczenia, o dynamice doświadczenia dwóch bóstw. Więc na początku jest matka i córka: matka poszukuje porwanej córki. Kerenyi mówi: ta rozpaczająca Matka jest bardziej ludzka, matce współ­ czujemy. Dwa bóstwa są więc dla nas dostępne w sensie psychologicznym, w porządku doświadczenia - zrazu od strony matki, od strony doświadczenia tej, której zabrano córkę, tej, od której córka się odłączy­ ła. (Sir James George Frazer mówi, że Grecja wybrała wzruszającą postać zmarłej córki, opłakiwanej przez pogrążoną w żałobie matkę, żeby ukazać pewien rodzaj dramatu; jak wiemy, inna religia wybrała postać zmar­ łego syna). W doświadczeniu zrazu matka jest łatwiej dostępna, ale kiedy stopniowo zanurzamy się w nie głębiej, to powoli przechodzimy na stronę córki, tej cząstki oderwanej, która po tamtej stronie - jako bo­ gini świata podziemnego - nie jest już wzruszającą i piękną dziewczyną, lecz staje się przede wszystkim straszna. I tam ta córka okazuje się matką wszystkie­ go, w tym także własnej matki. Kiedyśmy stracili - złożyliśmy w ofierze - to, co mogliśmy stracić najcenniejszego (Jung powiedziałby: nasze „ja” świadome), odzyskujemy tę większą całość, którą jest matka wszystkiego (Jung nazwałby to jaź­ nią), obejmująca także każdą córkę, zresztą jak każdy byt, który tylko raz wynurza się do istnienia i który za­ wsze umiera - nigdy nie wynurza się stamtąd drugi raz. Ona obejmuje wszystkie te stworzenia - w tym sensie jest wspaniała i straszna. ELEUSIS. ARCHETYPOWY OBRAZ MATKI I CÓRKI interesuje go doświadczenie, interesuje go rekonstruk­ cja, ale nie w sensie historycznym. W związku z tym, podstawowy zarzut „wilamowitzowców”, zarzut braku szacunku do chronologii, jest konsekwentnie odrzuca­ ny ze względu na przejrzyście przyjęte założenia. Inte­ resuje nas stanowisko Pana Profesora jako wielbiciela Johna Wayne’a i Wilamowitza. Włodzimierz Lengauer: Nie widzę konieczności wygłaszania własnego credo. Ja jestem profesor Bladaczka, taki właśnie filolog, historyk, bardzo prosty, który tylko patrzy na pewne dane, i tyle. Kiedy profe­ sor Kolankiewicz mówił właśnie o tej słynnej Urnie Lovatelli, myślę, że może Państwo ją sobie przypomi­ nają, to także mi się przypomniało i to, jak do niej podchodzi Kerenyi, i tak jak do niej podchodził choć­ by Walter Burkert, który ją również, w kilku miej­ scach swoich prac, dokładnie analizuje, bo to właśnie także od razu obrazuje pewne różnice podejścia. Jak Państwo czytają Kerenyiego, którego nawiasem mó­ wiąc, ponieważ przez semestr prowadziłem semina­ rium na temat Eleusis, także dawałem studentom, acz­ kolwiek właśnie już takim starszakom. Oni, już na wyższym poziomie wtajemniczenia, powinni to czytać. Oczywiście nie jest to lektura dla studenta pierwszego roku, ale starszacy już mogą. Jeśli Państwo czytają interpretację Kerenyiego i opis nawet, samą discriptio, nie mówiąc już o warstwie interpretacyjnej przedstawień na Urnie Lovatelli, to Państwo nigdzie nie znajdą odpowiedzi, w którym mo­ mencie misteriów to się odbywa. To jest wtajemnicza­ nie Heraklesa w misteria. W którym momencie? Pew­ nym problemem badawczym jest dokładne ustalenie, co się dzieje od trzynastego do dwudziestego drugiego Boedromionu. Jeżeli to jest, a na to Kerenyi kładzie trochę nacisk, owa myesis indywidualna, proszę sobie wyobrazić, czy to jest możliwe, że tak się wtajemnicza powiedzmy w V wieku, w ten sposób jak to urna przedstawia... Czy to tylko symbol, czy to jest pewien moment rytualny? Co ta scena przedstawia? Tego też Państwo w książce Kerenyiego nie znajdą: ilu właści­ wie ludzi uczestniczy w misteriach, ilu idzie w proce­ sji? Według wzmianki Herodota wynika, że procesja udająca się do Eleusis może liczyć ok. trzydziestu tysię­ cy osób. W tym oczywiście są także już epoptai, czyli ci, którzy nie muszą się już wtajemniczać, coś innego tam będą robić - też nie wiemy, co, ale ci, którzy po raz pierwszy idą, to ilu ich jest spośród tych trzydziestu ty­ sięcy? Jest ich zapewne dobrych parę tysięcy. Indywi­ dualne wtajemniczenie, zwłaszcza z owym takim przedstawieniem jak jest na urnie - bohater siedzący na dios kodion, tym runie baranim itd. - jest niemożli­ we. To nie jest to, tu chodzi o coś innego. A o co wła­ ściwie chodzi i jak wygląda przygotowanie do udziału w misteriach? To zostawiam, ale gdy wracam do wypo­ wiedzi obu moich - już nie będę powtarzał, że uczo­ Krzysztof Bielawski: Chciałbym powtórzyć prośbę profesora Kolankiewicza. Nie przypuszczam, żeby Pan Profesor odesłał któregoś ze studentów do Kerenyiego, prosząc o pracę na temat Eleusis, bo to jest szuka­ nie instrukcji pralki w książce do nabożeństwa, to jest jakby nie ten adres. N a obronę Kerenyiego trzeba po­ wiedzieć, że jest on niesłychanie uczciwy. To nie jest próba mamienia czytelnika jakąś pseudofilologią, żeby przeciągnąć go na taką czy inną, lepszą czy gorszą, stronę uprawiania nauki. Jego stanowisko jest niesły­ chanie jasne. Kerenyi wyraźnie artykułuje, od samego początku, co jest przedmiotem jego zainteresowania: 70 �Zbigniew Benedyktowicz, K rzysztof Bielawski, W iesław Juszczak, Leszek Kolankiewicz, Włodzimierz Lengauer • nych - przedmówców, obu moich kolegów, chciałbym zwrócić uwagę na pewne bardzo specyficzne i różniące właśnie historyka i filologa podejścia, od podejścia czy profesora Kolankiewicza, którego bym jako antropolo­ ga zakwalifikował, czy profesora Juszczaka. Który dla mnie jest właściwie przede wszystkim teologiem. N a­ zwa „teologia” to jest termin wprowadzony przez Ary­ stotelesa, gdzie jest wyraźnie stwierdzone he prote philosophia he teologia esti: w tym sensie profesor Juszczak jest dla mnie teologiem. I to jest zupełnie inne podej­ ście, po prostu. Przy tym jest inne założenie badawcze. Założenie badawcze profesora Kolankiewicza, który także opowiadał o swoim przeżyciu, swoim pewnym doświadczeniu egzystencjalnym człowieka i także wte­ dy założenie teologa jest oczywiście takie, że istnieje coś takiego jak „człowiek”, jak „natura ludzka” zresztą bez tego cała koncepcja archetypów Junga nie miałaby sensu. To jest z jakichś względów niezmienne - albo dlatego, że taka jest natura, albo dlatego, że tak jesteśmy ukształtowani przez Boga, czy przez jakąkol­ wiek inną siłę, ale jest to zasadniczo niezmienne. I wtedy to podejście antropologiczne do kultury, wła­ śnie z natury inne niż podejście filologiczne, od razu z takim założeniem podchodzi do badania zjawisk kul­ tury zamkniętej, minionej, takiej która, odważam się powiedzieć całkowicie świadomie, jest martwa. Kultu­ ra grecka jest bowiem martwa - musimy to sobie jasno powiedzieć. Nie istnieje, dawno umarła. Religia grec­ ka również. Tego nie ma. Martwa, zamknięta i nam zasadniczo obca. I wtedy także, używana przez wielu religioznawców kategoria przeżycia religijnego, brane zresztą z naszej kultury, jest dostosowane do owego materiału, który badamy, z tymi założeniami. Z założe­ niami, że natura ludzka jest niezmienna, że mamy tam archetypy, świadomość itd., czego Grek V wieku w ogóle by nie zrozumiał. On nie wiedziałby, o czym, gdyby przetłumaczyć wypowiedzi obu moich znakomi­ tych uczonych przedmówców, na grekę V wieku, ale nie platońską zwłaszcza - Grecy nie mówili greką Pla­ tona, to nie jest język potoczny - gdyby Państwo usi­ łowali to na dobrą grekę przetłumaczyć, Grek nie zro­ zumiałby z tego ani słowa. Nie wiedziałby, o co chodzi. To jest inny, zupełnie inny sposób myślenia. I teraz wracając do tego, co było początkiem sprowokowanej świadomie przez mnie kontrowersji - żeby była dysku­ sja (ja właściwie uważam się za ucznia sofistów i nie­ ważne, jakie ja mam poglądy, ważne, żeby o nie wal­ czyć, mnie wszystko jedno: mogę za taką sprawę, mo­ gę za taką, byle była różnica poglądów. Ja zawsze z za­ sady staram się mieć inne poglądy niż mój przedmów­ ca, a mnie właściwie wszystko jedno jakie). Wracając do tego, od czego zacząłem: o co chodziło Wilamowitzowi, który nie był takim tylko zwykłym profesorem Bladaczką, no co najmniej był na poziomie Pimki. Je­ mu chodziło właśnie o to, że badanie filologiczne, z ca­ łymi rygorami metody filologicznej, podejścia histo­ ELEUSIS. ARCHETYPOWY OBRAZ MATKI I CÓRKI ryczno-filologicznego, pozwala zrozumieć dobrze tę in­ ną z założenia kulturę, która dla Wilamowitza i dla ca­ łego tak zwanego „trzeciego humanizmu niemieckie­ go” była niedoścignionym wzorem, była najlepsza. To była kultura „naprawdę”. To jest ten tylko wzór, któ­ ry możemy w najlepszym wypadku naśladować. Żeby zrozumieć wielkość tej kultury i ją naśladować, musi­ my ją, dzięki metodzie historyczno-filologicznej, bar­ dzo dobrze, dogłębnie zrozumieć. Można by powie­ dzieć, że wobec tego, w gruncie rzeczy, podejście Wilamowitza i także moje wynika z głębokiej pogardy dla kultury współczesnej, którą się uważa za gorszą i niż­ szą. Wilamowitz tego zresztą nie krył - rzeczywiście tak uważał. Kulturę jego czasów uważał za skarlenie. Wobec tego, to wynika z głębokiej pogardy dla kultu­ ry współczesnej, dla czasów współczesnych, dla ludzi współczesnych... Natomiast podejście reprezentowane i przez antropologa i przez obu moich przyjaciół jest nieco inne. To podejście wynika z tego, że my z naszą wrażliwością, z naszą kulturą i w naszej kulturze szuka­ my miejsca dla antyku. O ile Wilamowitzowi chodziło 0 to, żeby po prostu zrozumieć antyk i z niego coś mieć dla nas, o tyle w takim podejściu chodzi o coś zupeł­ nie innego. To z kolei podejście egoistyczne: my chce­ my siebie zrozumieć, siebie opisać. Nasze problemy. 1 do tego sięgamy do antyku. Kerenyi, z całą pewno­ ścią, reprezentował właśnie taki pogląd: on był współ­ pracownikiem Junga od momentu, kiedy osiadł w Szwajcarii. Razem podejmowali mnóstwo prac przypomnę, że pracą paralelną (może kiedyś wyjdzie w wydawnictwie Homini) jest Archetyp boskiego dziec­ ka. To jest taka paralela do Archetypu matki i dziecka. To jest napisane już wspólnie z Jungiem: Archetyp bo­ skiego dziecka jest pracą jego i Junga. O co chodziło Jungowi? Jungowi wcale nie chodziło o zrozumienie religii greckiej ani początków orfizmu. Jungowi cho­ dziło o zrozumienie człowieka współczesnego. I to jest Kerenyi. I tu mają Państwo te dwa spojrzenia do kul­ tury przeszłości, do przeszłości w ogóle. Czy ona ma być, tak jak chce Wilamowitz, zrozumiana, ale dlate­ go zrozumiana, że ma być wzorem (przy poczuciu, że my nic lepszego nie zrobimy), czy też ona ma być na­ rzędziem do poznawania nas samych. I dla Kerenyiego jest tym narzędziem do poznawania nas samych. Zbigniew Benedyktowicz: Ja bym się nie zgodził, że to jest zajmowanie się samym sobą i tutaj jest taki wątek wspomniany w posłowiu, to znaczy idzie mi 0 bliskość myślową Kerenyiego z Tomaszem Mannem, z literaturą. Można by przywołać Tomasza Manna, 1jego eksplikację, dlaczego on sięgnął do Historii Jakubowych. Dlatego właśnie, że miał przekonanie, że „współczesna rzeczywistość jest czymś tak marnym, że trzeba się cofnąć i przywołać to, co duch ludzki dawno już zdziałał. Wydaje mi się, że to nie jest zajmo­ wanie się współczesnością i sobą samym, ale właśnie 71 �Zbigniew Benedyktowicz, K rzysztof Bielawski, W iesław Juszczak, Leszek Kolankiewicz, Włodzimierz Lengauer • ELEUSIS. ARCHETYPOWY OBRAZ MATKI I CÓRKI nie zawahałbym się go nazwać symbolicznym. W tym rozumieniu symbolu jako łączącym w sobie to, co konkretne, zmysłowe z tym, co intelektualne, ducho­ we, pełne znaczenia, otwarte - tak jak symbol - na poszukiwanie znaczenia i sensu. I tutaj mam jeden taki drobny przykład roboty „filologicznej” - to jest przypis redakcji. Jest taki fragment, [por. s. 18, gdzie Kerenyi analizuje homerycki Hymn do Demeter], kie­ dy mówi o istocie tego doświadczenia mistycznego czy misteryjnego: „Od siebie [poeta] waży się dodać tylko przesłanie, którego f o r m ę dostrzec jeszcze możemy w Chrystusowym Kazaniu o Błogosławień­ stwach na Górze. Tutaj słowo olbios, które oddaję ja­ ko ‘błogosławiony’, nie odnosi się, jak to często bywa gdzie indziej do bogactwa materialnego. Zamierzony przez siebie sens poeta rozmyślnie pozostawia nieja­ snym dla profana (480-482). Owo błogosławieństwo wygląda następująco: ‘Błogosławionym jest z ludzi żyjących na ziemi ten, co je widział;/ Kto zaś nieświa­ dom obrzędu i w nich udziału nie bierze, /Tego po śmierci odmienny los czeka w zatęchłych podzie­ miach”. I tu filolog-redaktor daje przypis (13): „Prze­ kład jak wyżej ze zmianą w myśl wywodu autora. U W. Appela [autora przekładu polskiego Hymnów Homeryckich, Toruń 2001 - wtrącenie moje ZB] klu­ czowe określenie brzmi ‘szczęsny’ nie zaś ‘błogosła­ wiony’”. Niestety, nie znam tego pięknego języka, ale znam tłumaczenia właśnie Kazania na górze, w któ­ rym nie ma tego rozdzielenia, że „szczęsny” (czy „szczęśliwy”) to nie „błogosławiony”. Oto właśnie z precyzją filologiczną tutaj wkracza autorytet, tym­ czasem w horyzoncie naszego współczesnego do­ świadczenia religijnego możemy to słowo „błogosła­ wiony” też odczuwać jako „szczęśliwy” , bardzo dużo teologicznych tradycji podnosi też ten rys, i tak wła­ śnie postąpili autorzy ekumenicznego przekładu N o­ wego Testamentu na język współczesny, oddając sło­ wo „błogosławiony” jako „szczęśliwy” : „Szczęśliwi, którzy są zasmuceni, bo ich Bóg pocieszy... Szczęśliwi są czystego serca, bo zobaczą Boga”...[por Nowy Te­ stament, współczesny przekład, Brytyjskie i Zagranicz­ ne Towarzystwo Biblijne w Warszawie, Warszawa 1990]. Kerenyi oddał słowo ‘szczęsny’ jako ‘błogosła­ wiony’, wspomniani tłumacze postąpili zupełnie od­ wrotnie oddając słowo ‘błogosławiony’ jako ‘szczęśli­ wy’. I tu jesteśmy rzeczywiście na etapie dialogu czy poszukiwania nie tylko literalnego znaczenia, ale i sensu. Notabene na ten spór pomiędzy literą a du­ chem, filologią a antropologią w sposób nie pozba­ wiony dowcipu i uszczypliwości dla obu stron zwraca uwagę wspomniany Redfield, mówiąc, że filologia głównie skoncentrowana jest na tym: „czy to jest po­ prawne”, zaś antropologia: „czy to jest ciekawe”. Dla mnie jest jeszcze coś zdumiewające u Kerenyiego, bo nie zapamiętałem tego w ogóle z wcześniej­ szej lektury, właśnie to wspieranie się tymi etnologicz­ jest to tą drogą rekonstrukcji, która jest czymś twór­ czym. I z punktu widzenia antropologicznego mamy tego świadomość, że interpretacja mitologii, jakiejś tradycji mitologicznej, jak mówił Levi-Strauss, sama też staje się cząstką tego mitu. Jest to więc w przypad­ ku Tomasza Manna taka współczesna próba sięgnięcia do głębokiej Tradycji, z takim samym szacunkiem dla jej zrozumienia. Przypomnienie jej, odczytanie „na no­ wo”, bardzo świadome tego, że sięga się do tej tradycji niemal jak do koła ratunkowego. I tu rzeczywiście różni się podejście historyka i fi­ lologa od antropologa. Tu dygresja: w najbliższym nu­ merze Kontekstów 1/2005, będzie wydrukowany zna­ komity esej Jamesa Redfielda o Filologii klasycznej i antropologii [nr 1/2005 już się ukazał, wspomniany tekst por. tamże s. 42-50. - przyp. red.], gdzie właśnie ta teza, że świat, który bada filolog, to jest świat mar­ twy, odległy, obcy (co zresztą Pan Profesor Lengauer często podnosi - że to jest zupełnie egzotyczny świat i nie ma tego fundamentu wspólnego, i dlatego jest frapujący dla historyka - przenikanie do niego, inter­ pretowanie go). Wracając do problemu: ja przepra­ szam, że dla wszystkich znawców to jest może znane, ale chciałem z wstępu do Eleusis... przywołać właśnie fragment na temat rozumienia rekonstrukcji przez Kerenyiego. Pisze on: „Przyjmijmy na przykład, że za­ ginął całościowy kontekst jakiegoś wielkiego obrzędu Kościoła katolickiego, powiedzmy: uroczystej sumy. Zachowały się tylko fragmenty ksiąg liturgicznych i ruiny kościołów. Nie możemy zakładać, że msza by­ ła taka sama od samego początku. Zachowane frag­ menty mogą pochodzić z różnych okresów. Niemniej próbę rekonstrukcji można podjąć, gdyż jedna bodaj kwestia nie podlega wątpliwości: mianowicie, że na każdym etapie swojego rozwoju liturgia stanowiła ja­ kąś spójną całość i miała własną wewnętrzną logikę. Tę wewnętrzną logikę można uchwycić nawet, jeśli nie wiemy, czym liturgia jako całość b y ł a dla jej uczestników, dokładnie przecież ją rozumiejących” [Eleusis... s. 18]. Tu też pewien chwyt Pan Profesor zastosował, że jakby przełożyć tę całą koncepcję ar­ chetypów, toby ten Grek nic z tego nie zrozumiał. Bardzo często w antropologii mówimy: gdyby przeło­ żyć Levi-Straussa albo Malinowskiego... Włodziomierz Lengauer: Dać tym Indianom do poczytania... Zbigniew Benedyktowicz: toby zwariowali i nic nie zrozumieli z tego. W ięc to jest trochę taki argu­ ment... Ale myślę, że tę pszczołę wylatującą z groty, tę z opowieści prof. Kolankiewicza, Grek by zrozu­ miał. Albo to, że dottoressa jest strażniczką tajemni­ cy. To jest ten poziom wspólnoty. Tak mocno osa­ dzony w konkrecie, przeżyciu zmysłowym, a jedno­ cześnie pełnym głębokiego, duchowego znaczenia, że 72 �Zbigniew Benedyktowicz, K rzysztof Bielawski, W iesław Juszczak, Leszek Kolankiewicz, Włodzimierz Lengauer • nymi świadectwami, przykładami i doświadczeniami spoza greckiej kultury. Zawsze są tacy uczeni (nie brak ich i pośród antropologów), którzy się denerwują z po­ wodu takiej etnologicznej komparatystyki, i zżymają się na tych „eseistów” za ten brak a to precyzji, a to chronologii, za to sięganie gdzieś w zupełnie inne kon­ teksty kulturowe, geograficzne i budowanie, składanie z tego jakiegoś sensu, jakiejś całości, która byłaby dla nas bardziej dostępna (takie zarzuty spotykały i Eliadego). Myślę, że to dzieje się tak nie dlatego, że my je­ steśmy zainteresowani sobą, czy tak kochamy współ­ czesną kulturę, tylko dlatego, że jednak może poszu­ kujemy sensu. Taka robota, być może rażąca właśnie niedostatkami dla filologa, historyka, jest jednak ja­ kimś wprowadzeniem w nasz współczesny horyzont te­ go „niedostępnego”, „odległego”, „odmiennego” świa­ ta. Tyle że jest to może droga dochodząca z drugiej strony, nie przez pokazanie całkowitej niedostępności i odmienności tego świata, ale droga, na której przy za­ chowaniu jakiejś równowagi nabieramy przekonania, że my możemy z tymi „światami” rozmawiać. ELEUSIS. ARCHETYPOWY OBRAZ MATKI I CÓRKI niało coś, co powodowało, użyjmy buddyjskiego słowa satori, oczyszczenie. A jeżeli idzie o problem przejścia, 0 tych, którzy przeszli w zaświaty, tych, którzy stamtąd nie wracają, to jest uchylone w mistyce greckiej, po­ nieważ istnieje problem transmigracji, istnieje pro­ blem powrotu. Problem transmigracji pojawia się wła­ ściwie pierwszy raz, jeżeli idzie o teksty (brane chrono­ logicznie), pojawia się w tym sławnym fragmencie Anaksymandra, o którym napisał esej Heidegger. To nieustanne powracanie, wynurzanie się bytów i zanu­ rzanie się nich, na zasadzie pewnego prawa, do które­ go jako przypis możemy podłączyć ten sławny frag­ ment z Pindara, który cytuje Platon: musi istnieć za­ płata za czyny popełnione na tym świecie, po to żeby powrócić. Ten powrót bytów, który jest w tym zdaniu Anaksymandra zachowany, jest właściwie takim sy­ gnałem, że już wtedy, już w tym momencie, na samym początku filozofii greckiej, pokazuje tę możliwość od­ krycia już wtedy idei transmigracji, co łączyłoby się już z jedną z tajemnic Misteriów Eleuzyńskich. Tam wła­ śnie to zostało udowadniane. To zresztą jest ten, jak niektórzy twierdzą, „szalony” artykuł Otta, drukowany w „Eranos-Jahrbücher” w 1939 roku, o tym, że na dźwięk gongu, w który uderzano, zjawiała się Persefo­ na. Kerenyi nawet napisał, że to obniżyło nieco opinię Otta jako uczonego w oczach niektórych badaczy. W moim przekonaniu nie dlatego, że to, co opisuje Herodot w siódmej księdze na temat tej historii, która się zdarzyła na równinie koło Eleusis przed bitwą pod Salaminą, jest także opisem cudu, który mógł się zda­ rzyć. Ten tłum idący, który poszedł na Salaminę, tłum jakby nierealnych pielgrzymów idący tego właśnie dziewiętnastego Boedromion, kiedy się misteria nie mogły odbyć ze względu na najazd Persów. Wiesław Juszczak: Jeżeli można, jedno słowo do tego, co powiedziałeś w tej chwili. Zostałem tutaj określony jako teolog. Nie wzbraniam się przed tym bardzo szlachetnym określeniem, ale to, co mnie inte­ resuje i co dla mnie jest żywe, jest problemem do zba­ dania nie z punktu widzenia egoistycznego, lecz z punktu widzenia dotarcia do pewnej granicy, za któ­ rą wszystko inne jest tajemnicą. Mnie interesuje, od lat, problem przeżycia mistycznego, i tego poszukuję w religii greckiej - to jest to, co mnie obchodzi. I w związku z tym jednym z takich drogowskazów (można powiedzieć „dających do myślenia” - choć nie lubię tego zwrotu) jest to sławne zdanie z Heideggera, gdzie on mówi o problemie przeżycia i o tym, że my je­ steśmy zbyt zawłaszczeni przez własną podmiotowość i wszystko kierujemy ku sobie - to jest oczywiście ta taka postkartezjańska wizja, której on się przeciwsta­ wia. Tam jest takie wspaniałe zdanie, które wymaga długiego myślenia i właściwie nigdy się przy tym nie dochodzi do konkluzji zadowalającej. On pisze tam, że mówimy wciąż o przeżyciu (to jest ten artykuł o Cza­ sie światoobrazu). On pisze tam, że musimy podjąć pró­ bę uświadomienia sobie, że na uroczystościach w Olimpii Grecy żadnych przeżyć mieć nie mogli. To znaczy, że nie istniało rozdzielenie między przedmio­ tem a podmiotem, że istniała identyfikacja, coś w ro­ dzaju unii mistycznej z tym, co się działo. Tutaj jest ten problem, o którym wspominał profesor Kolankie­ wicz: problem ewentualnego przedstawienia, o którym się mówiło, o którym się w pewnym czasie pisało, co zresztą teraz, w literaturze nowszej jest kompletnie już zlikwidowane. Nie było w Eleusis żadnego dramatu. Właściwie wszyscy zgadzają się co do tego, że nie było tam żadnego przedstawienia (teatralnego), tylko ist­ Krzysztof Bielawski: Jesteśmy w takim momencie rozmowy, że tej hydrze mogą zacząć wyrastać jakby nowe głowy. Krakowska dyskusja nad tą książką, z udziałem pana Kani, Tomka Rodowicza i profesora Kazimierza Korusa, wyraźnie poszła w stronę zastana­ wiania się nad wpływem różnych czynników na jakość tego doświadczenia, o którym mówi Pan Profesor. Dzi­ siaj ledwo dotknęliśmy kykeonu, postu, który obowią­ zywał, i ich fizjologicznych implikacji. Z mojego do­ świadczenia jednak wynika, że lepiej jest skończyć dziesięć minut wcześniej niż minutę za późno i pozo­ stawić jakiś czas na część mniej oficjalną. Raz jeszcze bardzo dziękuję za udział w tej dyskusji. PS Od Redakcji: Właśnie w części nieoficjalnej zwróciliśmy się do prof. Lengauera z zaproszeniem 1 prośbą o napisanie dla nas artykułu o Eleusis. Arty­ kuł ten drukujemy obok. Wypowiedzi autoryzowane. Transkrypcja i opracowanie Tomasz Szerszeń 73 �Triptolemos między Demeter i Core. Marmurowa płaskorzeźba z 2 poł. V w. p.n.e., znaleziona w Eleusis. źródło: Karl Kerenyi Eleusis, Homini, Kraków 2004 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/948d7e9fa1ceacefe618c390a8aaa9ba.pdf adc21a3606165ed72e250fc683e6c788 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6233 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource rzeźba antyczna histroia sztuki - rzeźba Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5813 Title A name given to the resource "Posąg hjest przezroczem, duchowym widziadłem"/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.59 z.4, s.97-107 Creator An entity primarily responsible for making the resource Melbechowska-Luty, Aleksandra Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ALEKSANDRA MELBECHOWSKA-LUTY R zeźbiarstwo uchodziło zawsze za sztukę trudną, a jego znaczenia od najdawniejszych czasów wyzwalały swoiste odczucia, odmienne niż inne kunszta. Również w ciągu wieków zapotrzebowanie na „sztukę posągową” kształtowało się rozmaicie. Przez setki lat rzeźby zapełniały głównie świątynie, wielkie rezydencje królewskie i magnackie, galerie pałacowe, przestrzenie miejskie, parki i ogrody, i miały ściśle wy­ znaczoną funkcję w ogólnej koncepcji wyposażenia i dekoracji wnętrz. Z początkiem XIX wieku rzeźba po­ woli zatracała tę funkcję. Rozwój myśli estetycznej oraz szybko narastające nowe prądy i tendencje (prze­ łamujące z biegiem lat wielowiekową tradycję klasycz­ ną) przydawały skulpturze nowych znaczeń i treści, a ideowe i społeczne przeobrażenia odmieniły jej cha­ rakter i przeznaczenie. W estetyce pojawiło się pojęcie pierwiastka duchowego ożywiającego martwe posągi, a krytyka i literatura tworzyły swoisty wizerunek arty­ sty - jego poczynań i losów, często naznaczonych fatalistycznym piętnem. W XIX i XX wieku wystawiano w miastach wiele pomników, natomiast rzeźba zdobiąca wnętrza do­ mów nie miała już tak szerokiego zastosowania jak w wiekach minionych. Osłabła dominująca niegdyś rola mecenatu, postęp industrializacji i rozwój wy­ twórczości fabrycznej sprawiły, że kurczyły się zamó­ wienia. Rzeźbiarze byli ograniczani wieloma uciążli­ wościami, ubóstwem, rzemieślniczą „pracą dla chle­ ba” bądź żmudnymi etapami realizacji większych pro­ jektów - od pierwszego modelu w glinie do ostatecz­ nej wersji w marmurze lub brązie. Ci, których sztuka nie zyskiwała uznania, bywali spychani na margines życia. Brak sił lub zdrowia, rozpacz i załamania prowa­ dziły czasem do samobójstw, chorób psychicznych bądź przedwczesnej śmierci. Nadto, pełnoplastyczna rzeźba figuralna, utrwalona w szlachetnym materiale, była bardzo kosztowna, zarówno dla artysty, jak i na­ bywcy. Jednak te powody i okoliczności nie wyczerpu­ ją sprawy nieco mniejszego zainteresowania dziełem rzeźbiarskim postrzeganym jako obiekt (rzecz, przed­ miot) przeznaczony do codziennego obcowania z nim w domu, i - co ważniejsze - nie tłumaczą osobistego, „prywatnego” odczucia jego ingenium, które bywało przeżyciem wielce osobliwym. Nasuwa się więc pyta­ nie, czy na owych zjawiskach nie zaważyły również względy psychologiczne. Czy można było polubić rzeźbę we własnym domu? Stawiając takie pytanie, trzeba przypomnieć, jak od­ miennych wrażeń i emocji dostarczały posągi i obrazy. Obraz o pogodnej tematyce wnosił do mieszkania kli­ mat przytulnego ładu, ciepła, spokoju, refleksji lub ra­ dości. Malowidło religijne było przedmiotem kultu, portret i scena historyczna odwoływały się do wspo­ mnień i przeszłości, a pejzaż i scena rodzajowa w kraj­ obrazie - gatunki bodaj najbardziej popularne - otwie­ rały niejako ściany domu, stwarzały iluzję przestrzeni, „Posąg jest przezroczem, duchowym widziadłem” . Kilka przypomnień o mitach i magii skulptury* poszerzały perspektywę, dawały pole do działania wy­ obraźni (znają dobrze to zjawisko współcześni dekora­ torzy wnętrz, używający ogromnych „pejzażowych” ta­ pet, imitujących perspektywę widokową). W domach zamożnej inteligencji, ziemiaństwa i mieszczaństwa nie mówiąc już o kolekcjonerach - znajdowało się za­ zwyczaj wiele obrazów, zawieszanych w charaktery­ stycznym układzie XIX-wiecznej ekspozycji wypełnia­ jącej niemal całe ściany; rzeźb było nieporównanie mniej. W zestawieniu z malarstwem rzeźba dostarczała przeżyć zgoła odmiennych. Inny wymiar przestrzenny i materialny sprawiał, iż była ona bardziej rzeczą, przedmiotem wyobcowanym z naturalnego otoczenia, trójwymiarowym powtórzeniem żyjących istot; można ją było ogarnąć nie tylko wzrokiem, lecz i dotykiem. Te właściwości, nasuwające skojarzenia z atrapą, z czymś nieruchomym, martwym i sztucznym, mogły wzbudzać odczucia niepokoju, a nawet lęku (choć go­ dzi się przypomnieć, że i niektóre obrazy obrosłe trady­ cją potrafiły „straszyć”). Już sam zwyczaj zdejmowania masek pośmiertnych był zabiegiem nieco niesamowi­ tym, jak gdyby powoływaniem zmarłych do powtórne­ go życia; w 1854 roku „Dziennik Warszawski” druko­ wał np. „nowelę grozy” o szalonym młodym rzeźbiarzu, który odkopuje zwłoki ukochanej, by utrwalić jej rysy w gipsowej masce.1 Posągi o łudzącej cielesności od stuleci wyzwalały niepokojące poczucie, iż rzeźba nagle ożyje, poruszy się, przemówi, a więc „wyjdzie” poza granice swego przeznaczenia i naturalnego porządku rzeczy, że prze­ razi bądź uczyni coś złego (odwrotnym zjawiskiem by­ wało przekonanie o równie przerażających przemia­ nach żyjących istot w kamienne struktury). O powo­ ływaniu do życia rzeźbiarskich tworów - sporządza­ nych niekiedy przez Istoty Najwyższe - o ich szczegól­ nym kulcie, rozumieniu i przeżywaniu, mówią od­ wieczne mity, legendy, przekazy religijne i literackie, funkcjonujące do dziś w przestrzeni kultury. Archetypicznym wątkiem jest np. biblijna opowieść o stworze­ niu Adama; Bóg ulepił jego ciało „z prochu ziemi” i tchnął w niego życie;2 a zatem Adam (a później Ewa 97 �Aleksandra Melbechowska-Luty • „POSĄG JEST PRZEZROCZEM, DUCHOWYM WIDZIADŁEM”... Niektóre opowieści o żywych posągach i ich dzia­ łaniach zawierały element wyjątkowej grozy. Przeraża­ jącym potworem był olbrzym Talos, człowiek z brązu, potomek spiżowych ludzi powstałych z jesionów bądź (wg innej wersji) wytwór Hefajstosa. Strzegł wybrzeży Krety i gdy Sardyńczycy przybywali na wyspę, rozgrze­ wał się w ogniu i z upiornym uśmiechem gubił intru­ zów płomiennym uściskiem (stąd zwrot „sardoniczny uśmiech”). Talos był osobliwie skonstruowany: miał jedną żyłę przebiegającą od karku do stopy, gdzie za­ mykał ją metalowy zawór; ta jego cecha odnosi się do rzeczywistej praktyki rzeźbiarskiej, a mianowicie do znanej w starożytności metody odlewania posągów na „wosk tracony”.10 Według jednego z podań Talosa uśmierciła Medea usuwając mu zawór ze stopy i wy­ puszczając krew (tak jak wypuszcza się wosk z wypalo­ nej glinianej formy). Specyficzną odmianą złowieszczych struktur rzeź­ biarskich były też statuy zwierzęce. W mitologii grec­ kiej występują np. ziejące ogniem spiżowe byki ujarz­ mione przez Jazona i słynny koń trojański, niby-rzeźba, a zarazem machina wojenna kryjąca w sobie złowrogą zasadzkę - zastęp wojowników greckich, którzy w jej wnętrzu dostali się do Troi. Jednym z niewielu pogodnych mitów o dominują­ cym wątku miłosnym była historia Pigmaliona i Ga­ latei. Król Cypru Pigmalion tak się rozkochał w po­ sągu Afrodyty, iż brał go do swego łoża (ten wątek wskazuje na istnienie ceremonii symbolicznych za­ ślubił władców z wyobrażeniem bogini miłości).11 Według innej, popularniejszej wersji, król zakochał się w wyrzeźbionym przez siebie posągu pięknej ko­ biety; na jego prośbę Afrodyta ożywiła, bądź nawet wcieliła się w tę postać. Powołana do życia Galatea poślubiła Pigmaliona i urodziła mu syna Pafosa.12 W epoce nowożytnej i w naszych czasach ta pełna wdzięku legenda rozpowszechniła się szeroko i podle­ gała najróżniejszym adaptacjom. Czerpali z niej in­ spirację muzycy, malarze i pisarze, m.in. J. Ph. Rame­ au, L. Cherubini, F. Boucher, E. Burne-Jones, J. J. Rousseau i B. Shaw. Przeciwieństwem animacji była odwrotna transfor­ macja - „skamienienie” człowieka, zaklęcie go w mar­ twą, nieruchomą powłokę. I te magiczne metamorfozy wywodzą się z odwiecznych tradycji i źródeł literackich. Biblijna żona Lota zamienia się w słup soli, antyczna Niobe po stracie swych dzieci kamienieje z bólu i zasty­ ga w granicie na górze Sipylos. Po zemście bogów do­ konanej na Niobe, nie było nikogo, kto pochowałby jej zgładzone dzieci, bowiem Zeus wszystkich Tebańczyków pozamieniał w kamienie. Graves tak komentuje wizualną metamorfozę nieszczęsnej matki: „Góra Sipylos była prawdopodobnie ostatnim siedliskiem kultu tytanów w Azji Mniejszej, podobnie jak w Grecji Teby. Posąg Niobe jest turnią przypominającą swym kształ­ tem postać ludzką, a gdy promienie słoneczne zimą pa­ uformowana z jego żebra) jawią się jako pierwsze rzeź­ by w dziejach ludzkości. Najwięcej mitów związanych ze „sztuką posągową” wywodzi się z obszaru kultury greckiej.3 Prometeusz - jeden z najszlachetniejszych bohaterów mitologii helleńskiej, który cierpiał z miło­ ści do ludzi - stworzył pierwszego człowieka z gliny i wód rzeki Panopeus w Fokidzie. Owa rzeźba została ożywiona tchnieniem Ateny; według innej wersji uczynił to Prometeusz, dając jej duszę z ognia niebie­ skiego. Hefajstos był twórcą żywego posągu Pandory, pierwszej kobiety obdarzonej cudownymi przymiota­ mi, a zarazem sprawczyni wszystkich ziemskich nie­ szczęść uwolnionych z jej fatalnej puszki (a właściwie glinianej kadzi, gr. pithos).4 Po Potopie ród ludzki od­ rodził się za sprawą Deukaliona i Pyrry; rzucali oni odłamki skał na wymarłą ziemię i z owych głazów wy­ rastały figury człowiecze uformowane z żywych mięśni, kości, skóry i żył pulsujących krwią, zdolne do życia i działania - twarde kamienne pokolenie praojców stworzone do trudu uprawiania ziemi i walki z żywio­ łami. Z postacią Hefajstosa - poza kreacją Pandory wiąże się też legenda o wykonanych przezeń automa­ tycznych posągach służebnic, które pomagały mu w różnych czynnościach i były niejako pierwowzorami dzisiejszych „robotów”. Ta fascynująca opowieść jest zapisana w osiemnastej księdze Iliady. Po pracy w swej kuźni - gdzie miał sporządzić zbro­ ję dla Achillesa - boski kowal „chiton nałożył, do ręki krzepkie wziął berło i wyszedł, mocno kulejąc. Iść władcy dopomagały służebne złote, podobne zupełnie do młodych dziewcząt żyjących. Twórca obdarzył je sercem, umysłem, głosem i siłą, a nieśmiertelni bogowie dali im prac umiejętność. Obok swojego stąpały władcy”.5 Legendarne początki rzeźbiarstwa greckiego zwią­ zane są z postacią mistrza wszelkich sztuk, Dedala. W dedalowym micie powtarzają się relacje o niezwy­ kłym i poniekąd demonicznym aspekcie jego sztuki, który przejawiał się w nadnaturalnej animacji rzeźb.6 Wykonane przezeń posągi były łudząco podob­ ne do swych modeli, a nadto obdarzone zdolnością ru­ chu i życia (kapłani przywiązywali je w świątyniach do ołtarzy, by nie uciekły). W jednym z podań o Herakle­ sie powiedziane jest, iż heros ujrzawszy własny posąg zrobiony przez Dedala, uległ złudzeniu, uznał go za rywala-sobowtóra i z wściekłości rozbił kamieniem.7 Le­ genda o tajemniczej ruchliwości dedalowych postaci tłumaczy się stylistycznymi przekształceniami rzeźby greckiej, przejściem od hieratycznych, nieruchomych posągów, do figur przedstawianych z jedną nogą wysu­ niętą naprzód, a więc jakby „idących” przed sie­ bie.8 Dedal był także wykonawcą drewnianych, rucho­ mych lalek (dziś powiedzielibyśmy: marionetek), któ­ re ofiarował rodzinie króla Minosa na Krecie.9 98 �Aleksandra Melbechowska-Luty • „POSĄG JEST PRZEZROCZEM, DUCHOWYM WIDZIADŁEM”... dają na pokrywającą ją czapę śniegu, można odnieść wrażenie, że postać płacze”.13 Również w micie o Perseuszu odnajdujemy podob­ ne motywy. Heros ten walczył z Meduzą, której spoj­ rzenie obracało w kamienie zwierzęta i ludzi; nawet widok jej martwej, uciętej głowy zamienił cały dwór króla Polidektesa w nieruchome posągi (do dziś na pa­ miątkę tego wydarzenia pokazuje się na wyspie Serifos półkoliście ułożone odłamki skalne)14. Archetypiczne motywy owych antycznych prze­ mian przekształcały się w ciągu wieków w narodowe lub lokalne mity i baśnie. Z mitologii celtycko-osjanicznej wywodzi się np. postać Druida skamieniałego, a z podań średniowiecznych legenda o śpiących ryce­ rzach, związana m.in. z Tatrami i spopularyzowana w Polsce (skalnego druida i tatrzańskich rycerzy malo­ wał m.in. Leon Wyczółkowski). Legendy o rzeźbach obdarzonych cechami ludzki­ mi obecne są też w piśmiennictwie średniowiecznym (ich fabuła odwołuje się często do tradycji antycznej). W zbiorze moralizatorskich przypowieści znanych pod nazwą Gesta Romanorum występuje np. cesarz Leo, twórca poruszającej się figury, oraz Virgil, mąż uczony, który na polecenie cesarza Tytusa sporządził figurę głoszącą li tylko prawdę.15 Kris i Kurz przytaczają opo­ wieść o Albercie Wielkim, który miał być twórcą prze­ mawiającego posągu; rzeźbę tę zniszczył pobożny mnich, mniemając iż jest ona pogańskim idolem.16 Również rzeźbom kultowym przypisywano niekiedy cechy fizycznych przejawów życia i cudownego działa­ nia - głosu, ruchu, płynących łez lub potu. W Polsce istniała np. legenda o krucyfiksie Stwosza z kościoła Mariackiego w Krakowie - ukrzyżowany Chrystus przemówił do pogrążonego w modlitwie bł. Świętosła­ wa (zwanego z łacińska Silentiariusem, zmarłego w 1491 r.).17 W czasach nowożytnych czołowym przykładem ożywionej i działającej rzeźby o uniwersalnym znacze­ niu symbolicznym był Posąg Komandora - Kamienny Gość wymierzający sprawiedliwość Don Juanowi. W e­ dług hiszpańskich podań, kłamliwy, wiarołomny, wy­ stępny Don Juan zabił w pojedynku Komandora, ojca uwiedzionej przez siebie dziewczyny; powodowany py­ chą zaprosił na wieczerzę wystawiony zmarłemu posąg, który przybył na ucztę i porwał go do czeluści piekiel­ nych. Kamienny Gość jest uosobieniem okrutnej kary, a zarazem symbolem pierwiastka porządkującego i prostującego nieprawości świata. N a początku XVII wieku postacie Don Juana i Komandora wprowadził do literatury przeor dominikanów, dramatopisarz Tir­ so de Molina (około 1618 r.). Później ów legendarny temat przewijał się nieraz w literaturze i muzyce; ko­ rzystali zeń m.in. Molier, C. Goldoni, J. Zorilla, A. Puszkin, W. A. Mozart, A. Dargomyżski. Z wieku XVI pochodzi podanie o Golemie. W e­ dług żydowskiej tradycji Golemy to postacie ulepione z gliny, ożywione przez położenie na ich oczy lub usta tetragramu - niewypowiadalnego imienia Boga. Istoty te nie były jednak „prawdziwymi” ludźmi, gdyż nie umiały myśleć, mówić i nie mogły płodzić potomstwa. Golema-olbrzyma stworzył dla obrony prześladowa­ nych Żydów - Liwa Ben Becalel, praski rabin, astro­ nom, kabalista i alchemik cesarza Rudolfa II. Jednak jego nadludzka siła i niszczycielskie działanie w mo­ mentach ślepego szału sprawiły, iż rabin musiał go uni­ cestwić. Golemowy temat pojawił się w literaturze modernistycznej, a później funkcjonowały różne jego parafrazy. W 1915 roku „fatalistyczną” powieść o Go­ lemie napisał Gustav Meyrink (wydania polskie w 1919 i 1958 r.). N a kanwie tego utworu nakręcono dwa filmy: niemy obraz niemiecki P. Wegenera i H. Galeena (1920 rok) i dźwiękowy film francuski J. Duviviera (1937 rok). Inny motyw potwora stwo­ rzonego przez człowieka (oparty na sensacyjnej powie­ ści Mary Shelley Frankenstein or the Modern Prome­ theus, 1818) po stu latach powrócił w historii kina ja­ ko prototyp postaci przerażających żywych trupów prześladujących ludzi i był później powielany w serii tak zwanych Frankensteinów. Powszechna w XIX stuleciu znajomość kultury sta­ rożytnej i kult dla antyku były źródłem oczarowania i inspiracji dla niemal wszystkich ówczesnych twórców - niezależnie od ich poglądów i orientacji artystycznej. Ortodoksyjni klasycy programowo przestrzegali uświę­ conych tradycją zasad i trzymali się ścisłych reguł określonych smakiem epoki (zwłaszcza w malarstwie i rzeźbie l. połowy wieku). Romantycy chętnie nawią­ zywali do cudownej imaginacji starożytnych, swobod­ nie adaptując przekazy historyczne i mity z odległej przeszłości; temat, kostium czy motyw antyczny bywał nieraz tylko pretekstem do wyrażania romantycznych emocji, fantazji i wzruszeń. Typowym dziełem literackim, w którym splata się wątek o klasycznym rodowodzie z wyobraźnią roman­ tyczną, a który porusza fantastyczny temat ożywionej rzeźby, jest nowela Prospera Merimée Wenus z Ule. Akcja utworu rozgrywa się w miasteczku Ille, nieopo­ dal Perpignan, w 1. połowie XIX wieku; znaleziono tam w ziemi „posąg z miedzi, dużą czarną kobietę [...] która patrzy na człowieka wielkimi białymi oczami”. N a podstawie posągu widniała sygnatura Myrona i ostrzegający napis Cave amantem. Mieszkańcy Ille (wśród których byli i znawcy sztuki) podziwiali rzeźbę bogini, jej kształty, oblicze i oczy inkrustowane sre­ brem, które zdawały się emanować życiem. Jednak z upływem czasu statua zaczęła budzić lęk. Oglądający dostrzegli w obliczu Wenus mistrzowsko oddany „ka­ prys graniczący ze złością; wzgarda, ironia, okrucień­ stwo malowały się na [tej] twarzy niewiarygodnie pięknej”. Nadto Wenus objawiła aktywność, zmienia­ ła pozy, zginała kończyny i wyrządzała szkody i krzyw­ dy - rzucała kamieniem, okaleczała ludzi. Tymczasem 99 �Aleksandra Melbechowska-Luty • „POSĄG JEST PRZEZROCZEM, DUCHOWYM WIDZIADŁEM”... Nr 1. Rosso Fiorentino, Pandora otwierająca puszkę, rysunek piórem, 1530-1540, reprodukcja z archiwum autorki. Nr 2. Jean-Pierre Cortot, Pandora, marmur, 1819, Lyon, Musée des Beaux-Arts, reprodukcja z archiwum autorki. 100 �Aleksandra Melbechowska-Luty • „POSĄG JEST PRZEZROCZEM, DUCHOWYM WIDZIADŁEM”... Nr 3. Niobe, marmur, kopia rzymska z I w. n.e. wg oryginału greckiego z IV w. p.n.e., Nieborów-Pałac, prof. Janusz Moniatowicz. Nr 4. Antonio Canova, Paolina Bonaparte jako Wenus zwycięska, marmur, 1804-1808, Rzym, Galeria Borghese, reprodukcja z archiwum autorki. 3 101 �Aleksandra Melbechowska-Luty • „POSĄG JEST PRZEZROCZEM, DUCHOWYM WIDZIADŁEM”... w Ille przygotowywano się do ślubu dwojga młodych mieszkańców miasteczka. Narastająca obsesja i poczu­ cie nieszczęścia towarzyszące fatalnej figurze sięgnęło szczytu i sfinalizowało się podczas nocy weselnej. Po­ sąg z głuchym łoskotem przybył do nowożeńców i - ni­ by spiżowa kochanka zazdrosna o młodą żonę - zadła­ wił w straszliwym uścisku pana młodego, po czym „wstał z łoża, porzucił trupa i wyszedł” (zakończenie historii mściwej Wenus przywodzi na myśl poczynania mitycznego Talosa). Po tych dramatycznych zajściach kazano „przetopić posąg na dzwon, ale nie służyło to miastu. Od czasu jak dzwoni, wino zmarzło dwa razy”.18 Polscy pisarze, uczeni i artyści doskonale znali dzieje i mity starożytne. Wśród rzeźbiarzy możemy tu wymienić np. Jakuba Tatarkiewicza, który w Przewod­ niku sztuki rzeźbiarskiej wielokrotnie powoływał się na mitologię (choć nie bez zastrzeżeń; uważał bowiem, że niektóre jej wątki są zbyt drastyczne, „pełne wad i plu­ gastw”).19 Wykształceni twórcy czytali Homera, Hezjoda, Pliniusza Starszego, Diodora Sycylijskiego, Pauzaniasza, Tacyta i Owidiusza, którego Metamorfozy przynosiły szczególnie wiele opisów przemian i perype­ tii antycznych bóstw i herosów. Cyprian Norwid, który pasjonował się mitologią, czytał zarówno wiele tekstów starożytnych, jak i współczesne opracowania (np. znane naówczas dzie­ ło Alfreda Maury’ego, La magie et l’astrologie dans l’antiquite et au moyen age, Paris 1860). W Notatkach z mi­ tologii, Norwid odnotował m.in. mit o stworzeniu czło­ wieka: „[...] Prometeusz tworzy posąg z gliny - od słońca zapala ducha i ożywia posąg z pomocą Minerwy...”20 W 1829 roku młody Odyniec, zwiedzając z A da­ mem Mickiewiczem pracownię Thorvaldsena w Rzy­ mie, z zachwytem opisywał swoje wrażenia: „Rzekłbyś, że [jest tu] jakaś fabryka prometeuszowska, tylu tu uczniów po kątach, kopiując mistrza lepi różnych czło­ wieczków z gliny. Tyle ludzkich postaci wyrasta mniej więcej z marmuru, pod dłutem ociosujących go robot­ ników, jakby tylko co przeszli tędy Deukalion z Pyrrą. Patrząc zaś na ten tłum odlewów z gipsu, będących wi­ zerunkami dzieł mistrza po całej kuli ziemskiej rozsia­ nych, możesz się znów wyobrażać w zaklętym gmachu jakiegoś czarodzieja z bajki, który gości swych w ka­ mień zamienia [...]”21 Mityczne opowieści zamieszczał w swych rozważa­ niach estetycznych Józef Kremer; pisał on m.in. o Dedalu, mistrzu „zrodzonym z mgły porannej mitów”, któ­ rego posągi „chodziły, patrzyły, mówiły”. Dedal, prasz­ czur wszystkich mistrzów, władał „mocą nadziemską, nadludzką, cudotworną [...] on budził życie, mowę i wzrok w martwych figurach!”22 Karol Libelt przypo­ mniał w swej Estetyce „powieść o Pigmalionie [która] najlepiej alegoryzuje sztuk plastycznych cudowność”.23 Istotną innowacją w dziewiętnastowiecznej myśli o rzeźbie było nadanie jej cech metafizycznych, przy­ miotów żywego ducha. Stało się to za sprawą Georga Wilhelma Friedricha Hegla, który i w odniesieniu do skulptury zastosował swą słynną teorię ducha absolut­ nego, stale obecnego i działającego we wszechświecie. W obszernym rozdziale Estetyki, poświęconym rzeźbie, tak wykładał swoją doktrynę: „Duch jest bytem dla siebie życia świadomego i samowiednego, z wszystkimi uczuciami, wyobrażeniami i celami takiego świadome­ go istnienia [...] Cielesność rzeźby jest tym czynni­ kiem, poprzez który rzeźba czyni pierwiastek duchowy czymś rzeczywistym w przestrzennej totalności, ma bo­ wiem postać cielesną przysługującą duchowi [...] W rzeźbie spełnia się w ogólności ten cud, iż duch wciela się w czynnik czysto materialny i zewnętrzność tę w ten sposób kształtuje, iż sam staje się w niej dla siebie obecny i rozpoznaje w niej postać adekwatną swemu własnemu wnętrzu [...]24 Myśli Hegla rozwijali w Polsce jego uczniowie i kontynuatorzy: Józef Kremer, Karol Libelt i Henryk Struve. Tezy Kremera, formułowane bardziej przy­ stępnie (i z prawdziwie literacką swadą), jeszcze silniej wyrażały poczucie jedności posągu z ożywiającym go duchem i akcentowały jego szczególną, niemal ma­ giczną zdolność oddziaływania na widza. „Mistrz wcie­ la treść ducha w dzieła sztuki. [W nich] duch, co nie zna granic, ani czasu, ani przestrzeni, wstąpi w mate­ rię, pojawi się oczom, przemówi do słuchu, do zmy­ słów śmiertelnych człowieka i nawzajem materia głu­ cha i martwa, teraz duchem obudzona, zadrga w sobie, roztworzy oczy, zapuka ciepłym sercem i spojrzy na człowieka nieskończoności spojrzeniem [...] Posąg ca­ ły, jego części, organa rozwinięte, zwiastują życie i swobodę, przeniknione są duchem, duch w nich jest jakby dotykalny - cały posąg jest przezroczem, ducho­ wym widziadłem; cała powierzchnia posągu, nawet szata, jest wcielonym duchem. Stąd też trafnie ktoś wyrzekł, że posąg tysiącem oczów na widza patrzy”.25 Libelt w podobny sposób pojmował charakter skulptury, lecz odwrócił znaną myśl Kremera, twier­ dząc, iż posąg to nie duch ucieleśniony, ale ciało udu­ chowione. W interpretacji powiązań ducha i materii najdalej posunął się Struve. Wierzył on, że posąg ma niejako „z góry” nadaną rzeczywistą witalność i tak jak każda materia (np. kamień czy kryształ) posiada życie i „czucie”, o którym my, ludzie, nic wiedzieć nie może­ my. Czyż mamy prawo powiedzieć, „że istotą tak zwa­ nej materii jest brak czucia, myśli i dążenia, brak du­ chowego pierwiastka? Bynajmniej”. Gdy zachwycamy się posągiem wykutym z twardego marmuru, „przeczuć nie można wcale, że czuje, myśli, pragnie”.26 Stąd już tylko krok dzieli przeżycie estetyczne od wiary w meta­ fizyczne i magiczne właściwości dzieła rzeźbiarskiego. N a marginesie warto odnotować charakterystycz­ ne zjawisko powiązane z rzeźbieniem postaci ludzkiej z reguły zupełnie prymitywnej - służącej zabiegom ma­ gicznym. Od stuleci, wśród różnych ludów, istnieje 102 �Aleksandra Melbechowska-Luty • „POSĄG JEST PRZEZROCZEM, DUCHOWYM WIDZIADŁEM”... Edward Burne-Jones, Pigmalion przed posągiem Galatei, olej, 1878, Birmingham Museum, reprodukcja z archiwum Mieczysława Paszkiewicza. praktyka lepienia lub strugania figurek, które następ­ nie przebija się ostrymi narzędziami, uszkadza lub nisz­ czy. Tym sposobem unieszkodliwia się wroga, jeśli bo­ wiem okaleczy się lub zniszczy wizerunek, dozna krzywdy również wyobrażony w nim człowiek.27 Dziewiętnastowieczna myśl estetyczna i teorie pol­ skich heglistów, a także wszechobecna tradycja i pa­ mięć o antycznych mitach, przyczyniły się do stworze­ nia szczególnego klimatu wokół sztuki rzeźbiarskiej, który uwidocznił się m.in. w literaturze 2. połowy XIX i początku XX wieku. Pisarze polscy podejmowali nie­ kiedy tematy, w których znaczącą rolę odgrywały dzie­ ła rzeźbiarskie lub losy artystów. Czasem zaznaczały się w nich nastroje pesymistyczne (Nowy gladiator Walerii Morzkowskiej, Lux in tenebris lucet Henryka Sien­ kiewicza, Anioł śmierci Kazimierza Przerwy Tetmaje­ ra), kiedy indziej autorzy wprowadzali do fabuły po­ wieści pogodne wątki miłosne - ich bohaterowie ob­ darzali uczuciem posągi. W Quo vadis? Sienkiewicza, Eunice całuje i adoruje posąg Petroniusza jak żywego kochanka, w Lalce Prus opisuje fantastyczne omamy erotyczne, jakich doznaje jego bohaterka. Izabela Łęc­ ka „raz zobaczyła w pewnej galerii rzeźb posąg Apolli­ na, który na niej zrobił tak silne wrażenie, że kupiła piękną jego kopię i ustawiła w swoim gabinecie. Przy­ patrywała mu się całymi godzinami, myślała o nim i... kto wie, ile pocałunków ogrzało ręce i nogi marmuro­ wego bóstwa?... I stał się cud: pieszczony przez kocha­ jącą kobietę głaz ożył. A kiedy pewnej nocy zapłakana usnęła, nieśmiertelny zstąpił ze swego piedestału i przyszedł do niej w laurowym wieńcu na głowie, ja­ śniejący mistycznym blaskiem. 103 �Aleksandra Melbechowska-Luty • „POSĄG JEST PRZEZROCZEM, DUCHOWYM WIDZIADŁEM”... Edward Burne-Jones, Pigmalion i Galatea, olej, 1878, Birmingham Museum, reprodukcja z archiwum Mieczysława Paszkiewicza. Siadł na krawędzi jej łóżka, długo patrzył na nią oczyma, z których przeglądała wieczność, a potem ob­ jął ją w potężnym uścisku i pocałunkami białych ust ocierał łzy i chłodził jej gorączkę. Odtąd nawiedzał ją coraz częściej i omdlewającej w jego objęciach szeptał on, bóg światła, tajemnice nieba i ziemi, jakich dotychczas nie wypowiedziano w śmiertelnym języku. A przez miłość do niej sprawił jeszcze większy cud, gdyż w swym boskim obliczu ko­ lejno ukazywał jej upiększone rysy tych ludzi, którzy kiedykolwiek zrobili na niej wrażenie”.28 Odniesienia do rzeźb bądź przyrównywanych do nich ludzi pojawiały się też w teatrze. Świadczą o tym już same tytuły sztuk (rodzimych i obcych autorów) wystawianych na scenach polskich, m.in.: Głowa brą­ zowa, Kobiety z kamienia, Posąg, Żywy posąg.29 W 1880 roku bardzo dobrze został przyjęty dramat Wacława Szymanowskiego Posąg wystawiony na scenie warszaw­ skiego Teatru Wielkiego. Szymanowski, utalentowany publicysta, krytyk i dramaturg (ojciec sławnego później rzeźbiarza), napisał - rzec można - „modelowe” dzieło o powiązaniu ludzkich losów z tworami skulptury, o kobiecie-rzeźbie naznaczonej piętnem zła i przewrot­ ności. W dramacie tym - przesyconym niemal moder­ nistyczną ekscytacją - żona ubogiego rzeźbiarza Carla „podobna do lśniącego białością, marmurowego posą­ gu [...] niszczy i szerzy zło dokoła siebie, roznosi z sobą moralną zgniliznę i gubi wszystkich, co się z nią zetkną, jak plaga, jak zaraza”.30 Pojawia się tu echo przekształ­ conego, jakby „odwróconego” mitu o Pigmalionie i Ga­ latei. Carlo zabija w napadzie szaleństwa wiarołomną żonę, przebraną dla szyderstwa za figurę z pomnika: 104 �Aleksandra Melbechowska-Luty • „POSĄG JEST PRZEZROCZEM, DUCHOWYM WIDZIADŁEM”... „Tak, to posąg... siłą Nieczystą z martwej wykowany skały! Tam nie ma życia, tam duszy nie było. Tam żadne ludzkie uczucia nie drgały... Gdzieś w głębi pieczar, pod opoką ciemną. On spał, odwiecznym przysypany pyłem; Jam go wygrzebał... niech runie wraz ze m ną!” 31 Jedną z najpiękniejszych i najbardziej przejmują­ cych wizji literackich o ożywionych posągach stworzył Stanisław Wyspiański w dramacie Akropolis (1904 r.). Miejscem wydarzeń jest wzgórze wawelskie, pojęte ja­ ko polskie Akropolis - znak przeszłości i chwały naro­ du. Poeta powołał do życia figury z nagrobków katedry wawelskiej: Klio, Pannę i Czas z monumentu biskupa Kajetana Sołtyka (dzieła Piotra Aignera), Niewiastę-Załobnicę z pomnika Stanisława Ankwicza (dłuta Francesca Pozzi), Panią-Rozpaczającą Płaczkę z na­ grobka Michała Skotnickiego (dłuta Stefana Ricci), posąg Włodzimierza Potockiego (dłuta Bertela Thorvaldsena) i Anioły podtrzymujące trumnę świętego Stanisława - teraz uwolnione od swego ciężaru, rwące się do lotu i życia. Wszystkie te postacie powstają z na­ grobnych sarkofagów w Wielką Noc Zmartwychwsta­ nia, gdy „stał się moment wielki czaru” i przyszedł czas na rozrachunek między przeszłością a przyszłością, bó­ lem a miłością, rozpaczą a nadzieją.32 Klio wspomina dawne dzieje i jest figurą pamięci. Panna porzuca ro­ jenia o przeszłości i wzywa do życia. Niewiasta z na­ grobka Ankwicza tajemną mocą uwalnia się z kamien­ nych okowów i marzy o letnim krajobrazie wyrzeźbio­ nym u jej stóp na cokole pomnika: O strato! O strzaskana kolumno! O trumno, czyliżeś wszystko szczęście skryła? O lato! 0 skoszone zboże, Któż to cię wiąże w snopy 1 rzuca snopy n a wicher? Skąd ten wicher dmie? - co porywa?33 Anioły wiodą dialog z Amorem, Niewiastą i Panią z pomnika Skotnickiego; sołtykowa Panna wymienia miłosne zaklęcia z przebudzonym ze snu Włodzimie­ rzem Potockim. Tylko Tempus czuwa nad upływają­ cym czasem. Treść dramatu Wyspiańskiego odwołuje się do najogólniej pojętych losów ludzkich i spraw oj­ czystych; jego przesłanie głosi wolę życia, trwania i od­ rodzenia narodu - który przecież kiedyś zmartwych­ wstanie. Swoistym przekształceniem i odmianą „prawdzi­ wej” skulptury jest zatarcie granicy między artystycz­ nie zinterpretowaną, „posągową” figurą ludzką a utworami quasi-rzeźbiarskimi: lalkami, kukiełkami, manekinami. Miały one - i mają do dziś - swoje miej­ sce w sztuce widowiskowo-teatralnej i budzą określo­ ne emocje (im większa jest animowana figura, tym sil­ niejsze sprawia wrażenie). Istniały też utwory scenicz­ ne, których bohaterami były „żywe” lalki grane przez aktorów i tancerzy: najbardziej znanym widowiskiem tego typu był balet Wieszczka lalek Josefa Beyera, wy­ stawiony po raz pierwszy w Wiedniu (1888), później grany przez balety Diagilewa w Londynie (1919). Jego warszawska premiera odbyła się w 1891 roku; w okre­ sie dwudziestolecia międzywojennego balet ten nie schodził niemal z repertuaru Teatru Wielkiego.34 W pierwszych dekadach XX wieku, na fali ekspresjonizmu, literacka interpretacja dzieł rzeźbiarskich i ich niesamowitych poczynań nabrała szczególnie na­ silonego wyrazu. Sztandarowym przykładem ekspresji spotęgowanej do rozmiarów horroru (godnej wyobraź­ ni Edgara Allana Poe) była twórczość Gustava Meyrinka. Oprócz wspomnianej już powieści z 1915 roku (w której Golem po kilku wiekach znów zjawia się wśród ludzi),35 Meyrink napisał kilka fantastycznych opowiadań o niewytłumaczalnej, nadprzyrodzonej na­ turze rzeźb i ich złowieszczym oddziaływaniu na ludzi.36 Było to istne literackie panopticum, zbiór wszel­ kich okropności. W jednej z nowel gipsowe popiersie wypełnione jest mózgiem żywego człowieka, który gi­ nie wraz z rozbitą rzeźbą; w innej upiorny rzeźbiarz, „duchowy trup, biały Murzyn”, dusi swych modeli bły­ skawicznie twardniejącymi maskami. W Gabinecie fi­ gur woskowych tańczy kobieta poruszana dziwną ma­ szynerią, ruszają się i wydają dźwięki magnetyczne bliźnięta spreparowane z jednego dziecka, spoglądają trzy ucięte (ale żywe) głowy, a pod szklanym wiekiem trumny umiera sztuczny (?) człowiek przeszyty kulą ar­ matnią. Wszystkie te istoty są zarazem woskowymi rzeźbami i „żywymi” zwłokami animowanymi za pomo­ cą tajemnych praktyk Wschodu. W Kwiatach doktora Cinderelli, bohatera noweli prześladuje mały czarny posążek wygrzebany w Tebach, który wzbudza w nim „upiorne niepokoje i wysysa zeń moc żywotną [...]. Może w bezmiarach bezcielesnego bytu - roi Cinderelli - stoi spiżowy posąg demona, który pragnie, byśmy byli do niego podobni i stali się jego sobowtórami?” Niebawem półobłąkany doktor zostaje przeniesiony tajemną siłą statuetki do jakiegoś domu, gdzie cała ściana pokryta jest „rzeźbiarską” dekoracją złożoną z „pnącej sieci krwawych żył, z których niby jagody wykwitały setki wybałuszonych oczu”. Paraliż i śmierć doktora Cinderelli kończą jego zmagania z fatalną figurą.37 Czy można było polubić rzeźbę we własnym domu? W naszych czasach przerażenie człowieka w ze­ tknięciu z rzeźbą, odczuwaną jako martwe ciało, suge­ stywnie oddał kubański pisarz Alejo Carpentier w po­ wieści Królestwo z tego świata. Jej akcja rozgrywa się na początku XIX wieku. Murzyn Soliman, dawny masaży- 105 �Aleksandra Melbechowska-Luty • „POSĄG JEST PRZEZROCZEM, DUCHOWYM WIDZIADŁEM”... Gustave Janet, Posąg Komandora i Don Juan, ilustracja do opery Mozarta Don Giovanni, XIX w., reprodukcja z archiwum autorki. sta Pauliny Bonaparte, ogląda nocą w pałacu Borghese posąg Wenus Zwycięskiej Canovy, do którego pani jego ongiś pozowała. Dotyka on statuy nagiej bogini i „ta podróż rąk odświeżyła mu pamięć, przynosząc obrazy z bardzo daleka. Znał niegdyś, w innych czasach dotyk tego ciała [...]. Nagle jednak chłód marmuru przenika­ jąc do palców, ściskając je obcęgami śmierci, unieru­ chomił go w pół krzyku. Zakręciło mu się w głowie. Ten posąg powleczony żółtym blaskiem latarni był tru­ pem Pauliny Bonaparte. Trupem zesztywniałym przed chwilą, przed chwilą pozbawionym pulsu i spojrzenia, trupem, którego można by jeszcze przywrócić do życia. Straszliwym głosem, jakby coś rozdzierało mu się w piersiach, Murzyn zaczął krzyczeć, rzucać wezwania obiegające echem sale pałacu Borghese. I wyglądał w tej chwili tak dziko, tak mocno uderzały jego pięty w sufit kaplicy na dole, wydobywając z niej dźwięki bębna, że przerażona służąca uciekła schodami w dół, zostawiając Solimana oko w oko z Wenus Canovy”.38 A dziś? Dziś tak jak i dawniej budzą w nas nieswo­ je uczucia łudząco odtworzone postacie z gabinetów fi­ gur woskowych, które nie bardzo wiadomo, czym są naprawdę - rzeźbami, atrapami, manekinami? A we współczesnych filmach science fiction straszą nas oży­ wione, człekokształtne roboty, które wymknęły się spod kontroli ludzi i które w niczym nie przypominają posłusznych służek Hefajstosa. Przypisy * 1 Niniejszy tekst jest zmienioną i poprawioną wersją artykułu opublikowanego w roczniku „Rzeźba Polska”, 1987, Centrum Rzeźby Polskiej w Orońsku, s. 247-252 Mere, Los i artysta. Zarys z życia rzeźbiarza. „Dziennik Warszaw­ ski”, 1854 nr 54, s. 6; nr 57, s. 3-4; nr 58, s. 6 Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu w przekładzie z ję­ zyków oryginalnych opracował zespół polskich biblistów pod red. Benedyktynów Tynieckich. Poznań 1965, W ydawnic­ two Pallotinum: Księga Rodzaju, 2, 7. W dawnym tłumacze­ niu księdza J. W ujka wers ten brzmi „ulepił człowieka z m u­ łu ziemi”. 3 Zob. R. Graves, Mity greckie, przełożył H. Krzeczkowski, wstę­ pem opatrzył A. Krawczuk, Warszawa 1968 (tam literatura źró­ dłowa). W pracy tej Graves prezentuje i omawia m.in. podsta­ wowe mity dotyczące „żywych” posągów. 4 O przekształceniach tematu Pandory od średniowiecza do cza­ sów współczesnych zob. D. and E. Panofsky, Pandora’s Box. The Changing Aspects of a Mythical Symbol, London 1956 5 Homer, Iliada, przełożyła K. Jeżewska, wstępem i komentarzem opatrzył J. Łanowski, Warszawa 1999, s. 334 (Pieśń VIII, wersy 416-421). 6 Relację o poruszających się rzeźbach Dedala podaje m.in. Dio­ dor Sycylijski, zob. Diodorus Siculus, Loch Classical Library, Books IV, 76, translated by C. H. Oldfather. London 1952 7 Graves. op. cit., s. 289 8 Homer, Iliada, op. cit., s. 471 (komentarz). 9 Graves, op. cit., s. 271 10 Jw., s. 290-293. O Talosie zob. też J. G. Frazer, Złota gałąź, prze­ łożył H. Krzeczkowski, przedmowę napisał J. Lutyński, Warsza­ wa 1962, s. 248 11 Frazer, j. w., s. 291-292 12 Graves, op. cit., s. 199; I. Trencsenyi-Waldapfel, Mitologia, z wę­ gierskiego tłumaczył J. Ślaski, Warszawa 1967, s. 185-186 13 Graves, op. cit., s. 241 2 106 �Aleksandra Melbechowska-Luty • „POSĄG JEST PRZEZROCZEM, DUCHOWYM WIDZIADŁEM”... 14 Jw., s. 223-225 15 Gesta Romanorum or Entertaining Moral Stories (tłumaczył z języka łacińskiego Ch. Swan), New York (b.d.), Dover pu­ blications, edited W. Hooper, Tale VIII, s. 15-17, Tale LVII, s. 96-99 16 E. Kris, O. Kurz, La leggenda dell’artista, Presentazione di E. Castelnuovo, prefazione di E. Gombrich. Torino 1991, Rozdz. II: L ’artista mago, s. 79 17 S. Dettloff, Wit Stwosz, t. 1, Wrocław 1961, s. 6l; P. Pencakowski, Kamienny krucyfiks Wita Stwosza w kościele Mariackim w Krakowie. „Folia Historiae Artium”, XXII, 1986, s. 53 18 P. Merimée, Wenus z Ule i inne opowiadania [nowelę tytułową przełożył T. Boy Żeleński], Katowice 1958. s. 3-36 19 Przewodnik sztuki rzeźbiarskiej skreślony przez Jakóba Tatarkiewi­ cza Prof. Rzeźbiarstwa w R-1852/3, s. 210, Rkps Biblioteki Ja ­ giellońskiej, sygn. nr 3553 20 C. Norwid, Pisma wszystkie, zebrał, tekst ustalił, wstępem i uwa­ gami krytycznymi opatrzył J. W. Gomulicki, t. 7: Proza, część druga, Warszawa 1973, s. 293. Wykaz lektur Norwida podaje J. W. Gomulicki w komentarzu do Notatek z mitologii, j. w., s. 688­ 698 21 List A. E. Odyńca do Juliana Korsaka z 25 XI 1829 r. [w:] A. E. Odyniec, Listy z podróży, opracowali M. Toporowicz i M. Dernałowicz, t. 2, Warszawa 1961, s. 18-19 22 J. Kremer, Grecya starożytna i jej sztuka, zwłaszcza rzeźba, Po­ znań 1868, s. 31, 133, 137 23 K. Libelt, Estetyka czyli umnictwo piękne, t. 1, część ogólna, Pe­ tersburg 1854 (wyd. II), s. 376 24 G. W. F. Hegel, Wykłady o estetyce, przekład J. Grabowskiego i A. Landmana, objaśnieniami opatrzył A. Landman, t. 2, W ar­ szawa 1966, s. 436, 450, 457 25 J. Kremer, op. cit., s. 85, 110. O estetyce Kremera pisał P. Szu­ bert w: A. Melbechowska-Luty, P. Szubert, Posągi i ludzie. A n­ tologia tekstów o rzeźbie 1815-1889, t. 1, część 1, Warszawa 1993, s. 46-50 26 H. Struve, Synteza dwóch światów. Szkic filozoficzny, Warszawa 1876, s. 33, 34 27 Frazer, op. cit., s. 39-40 28 B. Prus, Lalka, Warszawa 1977, t. l, s. 68-69 (wyd. PIW). 29 Wcześnie wystawionymi utworami o „rzeźbiarskim” tytule by­ ły: sztuka Głowa brązowa autorstwa J. B. A . Hapde (pseud. Augustin) pokazana w Warszawie w 1810 r. i we Lwowie w 1814 r. oraz balet J. Elsnera Dwa posągi (w układzie L. Thierry), grany z wielkim powodzeniem w Teatrze N arodo­ wym w l818 r. Następnie w Warszawie wystawiono sztuki: Ko­ biety z kamienia T. Barriére i L. Thibousta 1854 i 1863 r., Po­ sąg W. Szymanowskiego, 1880 r. i Żywy posąg T. Cicogni, 1890 r. Zob. E. Szwankowski, Repertuar teatrów warszawskich 1814-1831, Warszawa 1973; H. Secomska, Repertuar war­ szawskich teatrów rządowych 1863-1890, Warszawa 1971 (mpisy powielane). 30 Cytat z recenzji M. Gawalewicza: Przegląd teatralny. Posąg, dra­ mat w 3 aktach Wacława Szymanowskiego, „Tygodnik Ilustrowa­ ny”, 1880 półr. II, s. 407 31 W. Szymanowski, Posąg, dramat w 3 aktach [w:] Poezye i dramata, Warszawa l884, s. 223 32 S. Wyspiański, Akropolis [w:] S. Wyspiański. Dzieła, pierwsze wydanie zbiorowe w opracowaniu A . Chmiela i T. Sinki, t. 4: Dramaty, Warszawa 1927, s. 449-619, Wstęp s. CXXXIV-CXLI. Zob. też L. Jabłonkówna, „Akropolis”, „Teatr”, 1960, nr 4, s. 4-7 33 Wyspiański, Akropolis, jw., s. 461. Fryz wykonany przez F. Pozzi na nagrobku Ankwicza, przedstawia rzadki w rzeźbie neoklasycznej motyw pejzażowy. W idyllicznym krajobrazie stoją i sie­ dzą płaczki, putta wiążą snopy, a trzy anioły owiane podmu­ 34 35 36 37 38 chem wiatru unoszą się w pląsie pośród zboża. Por. T. Dobro­ wolski. Rzeźba neoklasyczna i romantyczna w Polsce, Wrocław 1974, s. 84; K. Mikocka-Rachubowa, Canova, jego krąg i Polacy (około 1780-1850), t. II - Katalog, Warszawa 2001, s. 248-249 I. Turska, Przewodnik baletowy, Kraków 1973, s. 38-40 G. Meyrink, Golem, przełożył Antoni Lange, Kraków 1958 G. Meyrink, Gabinet figur woskowych i inne opowiadania, przeło­ żył H. Salz, Przemyśl 1922 [pierwsze wydanie w języku niemiec­ kim pochodzi z 1907 r.]. Jw., s. 55-64 A. Carpentier, Królestwo z tego świata, tłumaczyła K. W ojcie­ chowska, Warszawa 1968, s. 111-112. N a wątek opowieści o Solimanie, zawartej w powieści Carpentiera, naprowadził mnie tekst W. Juszczaka: Wstęp do wydania polskiego, [w:] H. Honour, Neoklasycyzm, przełożył W. Juszczak, Warszawa 1972, s. 10-11 Władysław Hasior, Posąg Komandora do inscenizacji Don Juana Moliera, Wrocław, Teatr Polski, 1970, fot. Grażyna Wyszomirska 107 �i T o łw I 2 Il. 1 Walka Izraelitów z Amalekitami, Roman Śledź Il. 2 Jezus opada pod krzyżem, Roman Śledź � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2eecc9711c53a74aea18cd2bb6f1dd86.pdf 859ea51641029296690733e1c8d7ad8f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6236 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5815 Title A name given to the resource Formy duszy/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005, t.59 z.4, s.115-127 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czachowski, Hubert Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text latach 60. zaistniałeś w bardzo ważnym ciągu działań artystycznych, jakie miały miejsce w Toruniu, a ich zwieńczeniem było związanie się ze słynną już wtedy grupą foto­ graficzną Zero-61. Wyglądało na to, że droga na szczyt artystyczny jest otwarta. Ale Ty coraz bar­ dziej się ograniczałeś, pod koniec lat 70. znalazłeś wieś Osiek nad Wisłą i zacząłeś pracować, także ar­ tystycznie, na rzecz tego małego, lokalnego środo­ wiska. Co o tym zdecydowało? W Podczas plenerów w latach 70. zrobiłem nawet ta­ ką pracę Ucieczka z Torunia. Czy to była ucieczka od sztuki, którą bym robił w Toruniu? Pewnie tak. Byłem przerażony. Czułem pustkę, nie miałem już bodźców do tworzenia, to było mielenie piachu. Do tego doszło gorzkie doświadczenie stanu wojennego. Dlatego mu­ siałem wrócić do spraw dzieciństwa, moich światów, które są osadzone w człowieku, w rodzinie, w pejzażu. To są dla mnie wartości największe, najważniejsze. Stąd lepiej widzę zgiełk miasta, anonimowość miesz­ kańców, zawrotne tempo ulic, nad którym czuwa mo­ numentalny i liryczny zarazem toruński gotyk. Tym bardziej że tyle lat w prasie pracowałem, i to może jesz­ cze bardziej mnie wypaczyło. Stałeś się artystą zawieszonym pomiędzy awan­ gardą a kulturą ludową. Z czego to wynika? Moje obecne działania artystyczne wypływają z pracy ludzi mieszkających w Osieku. Przeżyłem szok, gdy tutaj przyjechałem i spotkałem autentycznych, odizolowanych twórców - rzeźbiarza Józefa Kamińskiego, plecionkarza Juliana Orenta i jego żonę, hafciarki Barbarę Marycz i Józefę Orent. Była poetka A n­ na Słupczewska, z typowymi, ludowymi wierszami, i to mnie fascynowało. No i kuźnia, cały ród Florkiewiczów, stelmach, który naprawiał bryczki, wozy, koła. Byli przewoźnicy wiślani - Lewandowski, Wilmanowicz, Jenczewski, leśni drwale... Jeszcze 30 lat temu to wszystko funkcjonowało tutaj na co dzień. To było Twoje pierwsze spotkanie z taką kulturą? Znałem to już z mojej młodości, miasteczka-wsi Łobżenicy. Od dziecka wędrowałem po takich warsz­ tatach, a ci ludzie byli dla mnie tajemnicą. To były la­ ta 50. Będąc na studiach, wracałem do tych ludzi i do tych zdarzeń, żeby o nich robić filmy. O takich właśnie ludziach? Dokładnie takich! O szewcu czy grajku, który na weselach grał. Za ten film dostałem 3. nagrodę na ogól­ nopolskim festiwalu filmów amatorskich w Bielskub iałej w 1967 roku. Wracałem do łobżenickiej kok­ sowni, gdzie ludzie ten koks ręcznie wyrabiali - pla­ stycznie to było bardzo ciekawe, te dymy, ta wieża... Chodziłem tam do piekarzy. Piece na węgiel były, ale jaki bochen wychodził! To była forma! Chodziłem do 115 Formy duszy Z Michałem Kokotem rozmawia Hubert Czachowski kowala, Oseska, cudowny człowiek! Z jednej strony podkowy przybijał, a z drugiej skrzypce do ręki brał. Łą­ czenie surowości jego ogromnych dłoni o potrójnej, a nawet poczwórnej, przepalonej skórze z delikatnością skrzypiec - o tym właśnie robiłem film, ale nie doku­ mentalny, bo pewne rzeczy aranżowałem... Kilka lat te­ mu pojechałem tam raz jeszcze, bo chciałem napisać o tej kuźni tekst. Ale zostało po niej tylko palenisko, pie­ ca nie ma, same mury. W pamięci mam moją drogę do szkoły: uliczka, mróz, mnóstwo koni, szron, opary mgieł, uderzenia kowalskiego młota - to był koniec lat 50. Przy tej kuźni ludzie opowiadali o swoich kłopo­ tach, często przy kwaterce, ćwiartce gorzałki. Wszyst­ ko odbywało się na luzie, nikt nikogo nie gonił, konie były spokojne, podawały kopyta, czekały, nie było tej dzisiejszej nerwowości. Gospodarze załatwiali swoje sprawy, jeździli po węgiel, po nawozy, handlowali - tam była cała dramaturgia dnia od rana do wieczora. Ulegałeś urokowi codzienności? To była fascynacja miejscem i atmosferą! Szkoda, że na lekcjach historii było inaczej, nie tak jak dzisiaj. Wtedy nie mówiło się o tożsamości małej ojczyzny, zresztą o wielu innych rzeczach też nam nie mówiono. Patriotyzm miał wówczas inne znaczenie. Panował za­ chwyt systemem, ustrojem, tymi przemianami po woj­ nie, zajmowano się raczej teraźniejszością, nikt nie za­ glądał tak głęboko i daleko w wieś, w dom, w rodzinę, to było owiane jakąś wielką tajemnicą. Czy w samym mieście widziałeś coś pociągającego? Stacja kolejki wąskotorowej, koksownia i wieża wodociągowa, duża, solidna, jak wieżowiec - te trzy elementy w sensie bryły, tajemniczości i swojego wnę­ trza fascynowały mnie niesamowicie. Bałem się, że ta wieża może się przewrócić, więc wyobraźnia pracowa­ ła, spać nie mogłem... Budynki to jedyne rzeczy, w których dostrzega­ łeś tajemnicę? Jeszcze przedmioty, i to takie powszechne, były dla mnie kopalnią niesamowitych przeżyć. N a przykład ogromny dół, gdzie zwożono śmieci - grzebałem w nich �FORMY DUSZY. Z MICHAŁEM KOKOTEM ROZMAWIA HUBERT CZACHOWSKI Fot. Michał Kokot Fot. Michał Kokot Fot. Michał Kokot 116 �FORMY DUSZY. Z MICHAŁEM KOKOTEM ROZMAWIA HUBERT CZACHOWSKI Fot. Michał Kokot Fot. Michał Kokot 117 �FORMY DUSZY. Z MICHAŁEM KOKOTEM ROZMAWIA HUBERT CZACHOWSKI i znajdywałem te różne kształty - patelnie, żelazka, ka­ fle, piecyki, lampy naftowe, czajniki, dzbanki, maszyny do szycia, jakieś części. Gromadziłem je w moim poko­ iku i malowałem, fotografowałem. Te przedmioty mia­ ły duszę, bo według mnie każdy przedmiot ma duszę. Dziadek mi tłumaczył, że za szybko rozstajemy się z przedmiotami, którym poświęciliśmy wiele lat życia. Swoim cierpieniem, swoją codziennością, swoim obco­ waniem z przedmiotem, używaniem go w różnych sytu­ acjach w ciągu dnia, podczas płaczu, radości, uświęca­ my go i dajemy mu duszę - nie tę boską duszę, ale jej odcisk na przedmiocie. I mama zawsze mi mówiła, że gdyby człowiek bardziej obcował z rzeczami, gdyby wchodził w ich głębię, symbolikę, która tam jest, to może wtedy łatwiej przypomnieć sobie matkę, czy po­ wracającego do domu ojca... Tam jest bowiem ekspre­ sja czasu płynącego w ciągu dnia, jego rytmu. brat Michał byli artystami, robili kołowrotki. Jeden z nich mam w piwnicy jako relikwię. Jeździłem z mo­ im cudownym dziadkiem na wozie do Kunowa, do warsztatu, i tam obracałem nóżką, wprawiając w ruch obrotowy własnej roboty drewnianą tokarkę! Oni mieli zamówienia z całej północy, aż z Kaszub. Te kołowrotki były trochę nietypowe, ale fanta­ styczne. Miały swoją rzeźbę, swoją bryłę, duszę. Pa­ trzyłem, jak powstawały, i teraz wiem, że to była sztuka... Dostrzegasz sztukę w wielu rzeczach, działa­ niach, zarówno w przedmiotach, jak i w procesie ich powstawania.... Byłeś samotnikiem czy żyłeś wśród rówieśników? Byłem lubiany przez swój optymizm i zachwyt dniem. Chodziłem do kolegów pograć w klipę, ale też dlatego, żeby zobaczyć, jak wygląda ich dom, kuchnia, jak się zachowuje matka czy babcia. I fotografowałem, notowałem kształt twarzy, rysy, w ogóle człowieka. By­ łem ogarnięty formą. Oczywiście to nie znaczy, że my­ ślałem wtedy tak akademicko, ale działałem podświa­ domie, intuicyjnie. Zbierałem materiał do później­ szych rozważań artystycznych. T a fascynacja uwidacznia się nawet w nazwie założonej przez Ciebie grupy artystycznej w latach 60. na studiach, grupie Formy właśnie? Ależ tak, forma, kształt, bryła przedmiotu - to by­ ła moja propozycja. Do dzisiaj ta forma zamyka mi du­ sze, ma znaczenie symboliczne. Często odwołujesz się do kategorii rodziny. A jak funkcjonowała Twoja rodzina w Łobżenicy? Ojciec był zwykłym inkasentem, prostym człowie­ kiem, a mama pochodziła ze wsi opodal Łobżenicy, z Kunowa. Rodzice byli bardzo pracowici, przywiązywali ogromną wagę do naszego wykształcenia. Było nas pię­ cioro i wszyscy skończyli studia. Rodzina była bardzo patriotyczna, walczyła z Niemcami o każdą piędź ziemi. A dziadek Józef Wachowski i jego brat Michał, po któ­ rym nadano mi imię, wywalczyli w 1920 roku Wysokie, takie miasteczko koło Łobżenicy. Pojechali furmanka­ mi, z kosami, z kilkoma karabinami. Mama mówiła mi o powstaniu styczniowym, były tradycje Warszawianki i innych pieśni patriotycznych niepodległej Polski, które śpiewała mi babcia, trzymając mnie za rękę. Czyli najpierw było spotkanie z historią, nie ze sztuką? Tak, nawet pielęgnacja ogrodu przez Wachow­ skich była w moim pojęciu sztuką, którą odnosiłem do słynnych ogrodów paryskich, ale tu były polskie cu­ downe kwiaty, piwonie na przykład. Aleje porobione pod kątem prostym, piękny wybieg z domu do ogrodu, gdzie się odbywały wszystkie ważne uroczystości, na przykład chrzciny, wesela. To wszystko miało swój sens. Dlatego moje wszystkie trzy córki - Sylwia, Pa­ trycja i Monika - również miały wesela na dworze, z bryczkami... Pamiętam, jak do kościoła się jeździło wolantem, do Bułgowa, niedaleko, 4 km od Kunowa, droga pod górę, brukowana kamieniem, w dole rozle­ głe jezioro. I Górka Klasztorna - najstarsze sanktu­ arium maryjne w Polsce - też robiła kolosalne wraże­ nie. Ten słynny Gaj! N a tym wszystkim wyobraźnia inaczej pracuje. Nasiąkłem takimi miejscami i zapa­ miętanymi obrazami. Miałeś możliwość poznania sztuki, działań arty­ stycznych? Przecież na tej mojej wsi czy w miasteczku nie by­ ło żadnego wykształconego artysty, nie było kółek, galerii plastycznych dziecka itp. Nie było takiego człowieka, do którego mógłbym pójść i zobaczyć, jak obraz maluje. Był Wojczykowski, pokojowy malarz wtedy, pod koniec lat 50. wchodziły do mody tzw. pikassy. To były najbardziej artystyczne elementy, czy­ sta forma geometryczna. Chodziłem na harcerskie zbiórki, robiliśmy różne przedmioty z drewna, ale ja nigdy nie lubiłem techniki, chciałem tworzyć zupeł­ nie coś innego. Malowałem obrazy intuicyjnie, nie mając o tym zielonego pojęcia. Kupowałem nie olej lniany, ale zwykły, jadalny, słonecznikowy, i potem obraz pół roku mi sechł. Układałem te obrazy w mo­ im pokoiku i bałem się, że ktoś będzie mi mazał, bo to wszystko było mokre. Artystycznej ekstazy doznawa­ łem tylko oglądając obrazy w łobżenickiej farze Trój­ cy Świętej... A początki fotografii? Co do twórczości, to gdy wyjechałem z Łobżeni­ cy, uzmysłowiłem sobie, że mój dziadek Józef i jego 118 Już w Łobżenicy fotografowałem od 7. klasy. O j­ ciec kolegi miał przed wojną drogerię, a tam były ma­ �FORMY DUSZY. Z MICHAŁEM KOKOTEM ROZMAWIA HUBERT CZACHOWSKI teriały światłoczułe, powiększalnik i jeszcze przedwo­ jenne agfowskie papiery. Pierwsze odbitki tam robili­ śmy. W Łobżenicy był też Knajdek fotograf, ale na początku niczego nie mogłem się od niego dowie­ dzieć, dopiero później, kiedy interesowała mnie fotoceramika, „wydębiłem” od niego dwumiechowy, wy­ ciągany aparat fotograficzny na duże klisze. W Łob­ żenicy wszyscy traktowali fotografię jako rzecz pa­ miątkową, a mnie to już nie wystarczało i będąc w 8, 9 czy 10 klasie aranżowałem i reżyserowałem sceny, np. skakanie moich kolegów z mostu kolejki wąsko­ torowej. A kiedy zacząłeś oglądać filmy? Koło stacji kolejki było kino Tęcza. To było jedy­ ne okno na świat, gdzie mogłem podpatrywać kompo­ nowanie kadru. Nie patrzyłem na treść, nie śledziłem fabuły, nie interesowało mnie, czy film skończył się dobrze czy źle, ale ważne było oświetlenie, ujęcia. Bi­ blioteka w Łobżenicy była, więc znajdowałem w niej jakieś amatorskie opracowania typu A BC filmu. Inte­ resował mnie kadr, światło, ruch kamery, jej prowa­ dzenie na torach, poruszanie się aktora, np. gdzie wchodził, gdzie wychodził. Potem rozwinąłem to wszystko w Pętli. Chodziłem do kina 3-4 razy w tygo­ dniu, każdy film starałem się obejrzeć 2-3 razy, np. Po­ piół i diament czy Piątka z ulicy Barskiej. Oglądałem na­ wet filmy dozwolone od 18 lat, za co w domu dostawa­ łem potem „wpieprz”. Filmy w tamtych latach najczęściej mówiły o wojnie. Czas był powojenny, czy to miało znacze­ nie? Łobżenica była naznaczona krwią i męczeństwem, we wrześniu 1939 roku Niemcy zamordowali kilka­ dziesiąt osób. Po wojnie nawet się dziwiłem, jak silna była zaciekłość i zemsta w stosunku do Niemców jeńców i tych, którzy zostali. Zmuszano ich na przy­ kład, żeby gołymi rękami wykopywali zwłoki zamordo­ wanych Polaków. Znałem tych ludzi (teraz już nie ży­ ją) i niewątpliwie to także wpłynęło na moją psychikę. Dlatego też umieszczałem w moich filmikach tego ty­ pu sceny, np. trup w skrzyni. To weszło mi w portrety ludzi, w zmarszczki, w „zerowe” rzeczy, takie silne ele­ menty ekspresyjno-dramaturgiczne. Zrobiłem film 0 Pawełku, grajku, ale w taki sposób, że najpierw go zakwalifikowano do filmów odrzuconych. Pokazywa­ łem tylko instrument, a twarz Pawełka ciąłem na po­ szczególne kadry, tak jakbym do niego strzelał - to by­ ło coś niesamowitego. Dźwięk grał zasadniczą rolę 1 kadrowanie. Słynni krytycy np. Ostrowski od filmu amatorskiego, krzyczał, wrzeszczał: „jak można było nagrodzić taki film? To jest wiwisekcja życia!” . A Konwicki do mnie podszedł, bo mi wręczał tę na­ grodę, i powiedział: „Panie Michale, ja Pana widzę na reżyserii w Łodzi” . Miałem potem rzeczywiście jechać, 119 tak jak Różycki, Robakowski i Mikołajczyk, ale nie ża­ łuję tego, że tak się nie stało, bo trafiłem do Osieka i... do rodziny. Dlaczego zdecydowałeś się studiować historię, a nie kierunek artystyczny? Bo się bałem. Wewnątrz czułem, że powinienem iść na sztuki piękne, ale myślałem, że nie zdam. Wie­ działem, że nie mam techniki, nikt nie uczył mnie ry­ sunku. Dzisiaj mój syn, Jaś, ma talent - ćwiczy rysunek i jest w tym dobry. Ja nie miałem żadnej podpory. Dla­ tego poszedłem na historię, chciałem się wyrwać z do­ mu. Historia była dla mnie łatwa i lubiłem ją. Bo prze­ cież tak naprawdę to ludzie, fakty grają rolę zasadni­ czą. Tak samo w Toruniu... te zaułki, cała architektu­ ra... Będąc na historii, chodziłem jednak na wykłady ze sztuk pięknych - z Antkiem Mikołajczykiem na malarstwo, tu konserwatorstwo kończył Józef Roba­ kowski, Andrzej Różycki, Jurek Wardak. Nieoficjalnie jeździłem z nimi na plenery. Jeszcze miałem okazję roz­ mawiać z Tymonem Niesiołowskim. Patrząc z perspektywy czasu, znalazłeś się wtedy w tyglu sztuki, właściwie awangardy! W grupie Ze­ ro-61 przecież to nie było zwykłe fotografowanie. Interesuje mnie to przejście od Łobżenicy do awan­ gardowej grupy operującej zupełnie innym języ­ kiem. N a początku studiów poczułem się, jakbym dostał łopatą w głowę - jak spojrzałem na Toruń - to widzia­ łem ratusz, ulicę Podmurną, a to gotyk, który na łeb mi leciał! Dla mnie była to następna fascynacja, każ­ dym brukiem, każdą cegłą. Ale od razu szukałem kon­ taktu z fotografującymi, dowiedziałem się o Jerzym Wardaku - trochę sobie z nim pogadałem, zobaczyłem jego warsztat pracy, jego montaże, widziałem, jak on to ręcznie składał, kawałek po kawałeczku. A potem trafiłem do Czesława Kuchty, który już nie żyje. To był dla mnie czas bardzo trudny, miałem dziekanki, chło­ paki mnie nieraz żywili, ratowali, żebym mógł zjeść śniadanie. A ja cóż im mogłem dać? Tylko siebie, mo­ ją osobowość, moją inspirującą, wariacką duszę. Orga­ nizowałem plenery klubu filmowego Pętla. Dla mnie nie było ważne czy jesteś z Pętli, czy z Zero, czy z For­ my, czy od Antka Mikołajczyka, który miał swoją gru­ pę Rytm. Ważne było, żeby skupić ludzi, którzy chcie­ li coś robić. Szukaliśmy pretekstów do pewnych dzia­ łań twórczych, fotografowaliśmy pewne elementy, de­ tale pejzażu, architektury, martwych natur, by wnieść je później w nasze prace. Wystawy szły non stop. A ja nocami techniki się uczyłem od Czecha, to muszę po­ wiedzieć. Chociaż marzyłem, żeby ktoś te odbitki robił za mnie, ja chciałem tylko komponować, przygotowy­ wać tzw. plakaty poetyckie. A koledzy mnie gonili, go­ nili... Robakowski też mówił: „Michał, kurczę, mu­ sisz...” �FORMY DUSZY. Z MICHAŁEM KOKOTEM ROZMAWIA HUBERT CZACHOWSKI T o był czas spotkania kolejnych ważnych oso­ bowości? Tak, oni byli do mnie podobni. Wewnątrz skłóce­ ni ze sobą, gotowali się w środku podczas dyskusji 0 sztuce, które niejednokrotnie trwały do białego rana 1 każdy miał swoją wizję... Grupa Zero-61 nie miała swojego programu, niektórzy mieli dojścia do zachod­ nich fotografii, ale głównym tworzywem była rzeczywi­ stość za oknem, przedmioty, ludzie - to przepuszczali­ śmy przez swoją wewnętrzną maszynę. Powiem szcze­ rze, miałem pewien uraz do sztuki zagranicznej, to znaczy oglądałem almanachy, ale nie chciałem się wzorować, szkoda było na to czasu, przeżywałem wszystko na swój sposób, brałem to, co we mnie siedzi, co może moją osobowość pchnąć do góry. Moją uwa­ gę zwrócił tylko Sudek, Czech, fotografujący to, co wi­ dział za oknem, jakie on kompozycje tworzył w tych swoich ogrodach! Nastrój! To lubiłem, rozumiałem je­ go osobowość. Z polskich artystów ceniłem wówczas Lewczyńskiego, Sunderlanda, Bułhaka, Dłubaka za formę, Hartwiga... W grupie były obecne nurty fotografii kreacyj­ nej, symbolicznej, konceptualnej, ale i reportaż... Sam aranżowałem pewne sytuacje, które fotogra­ fowałem, czasami podejmując przy tym duże ryzyko. Raz chcąc zaskoczyć i wywołać nowy nastrój, położy­ łem się pod tabun krów idących z pastwiska. Byłem szalony, nie miałem przecież pewności, że ktoś tych krów nie pogna! To były też ciągłe wzajemne inspira­ cje, bo obok był i Robakowski, i Bruszewski, i Wardak, i Mikołajczyk. Nurty w fotografii mnie nie interesowa­ ły. To krytycy wymyślali ich mizerne znaczenia. Sztu­ ka jest jedna, niepodzielna. Ale ten język sztuki nowoczesnej był inny niż ję­ zyk kołowrotków, czy były też punkty styczne? Styczność była duchowa, wewnętrzna. Ta żyła szła przez mój organizm i tam i tu. Może powiem inaczej, że język jest ten sam, dusza jest ta sama, ale dziedzina sztuki jest inna. Bo przecież wiele z tych elementów fotografii przeszło w moją poezję. Nie wyobrażam so­ bie, żebym miał być tylko fotografikiem, malarzem czy poetą - to się zazębia. Zawsze mi czegoś brakowało. I muzyka ludowa tak samo - to wszystko siedzi w jed­ nym, ja nie mogę tego rozdzielić, patrzę na świat po­ przez te cztery dziedziny sztuki. Przy tworzeniu potra­ fię przywołać w tym samym momencie i fotografię, i barwę, i muzykę, i tekst wiersza w wyobraźni. To wszystko jest u mnie połączone. Dopiero wtedy jest pełnia... Tak, bo ja to widzę fotograficznie, malarsko, widzę słowo, a zarazem jego śpiewność, muzykę. Ale to nie jest tak, że ja sobie dzisiaj to, jutro tamto. W momen­ cie tworzenia te cztery człony młócą mnie. Mam dar 120 do szczegółów, do zapamiętywania nastroju, przypomi­ nania sobie moich wycieczek, nawet ścieżek, widzę kształt źdźbła, widzę, jak się żyto kołysze, i wtedy leci mi jakieś słowo, a jak ono się kołysze, to przynosi mi taki rytm, a nie inny, czy to będzie w formie oberka, poleczki, czy walczyka. A fotograficznie widzę np. chłopa, który jest bohaterem tego kadru, i widzę też barwę jego otoczenia. Czy jest to poszukiwanie ciągle nowych środ­ ków wyrazu? N a pozór tak. Bo koledzy zawsze odróżniali moje prace. Dłonie, ręce, twarze, kadrowanie mocne i zde­ cydowane. I w malarstwie też tak jest? Tak, nawet w ostatnich wierszach. Czyli w tych wszystkich, tak różnych dziedzi­ nach sztuki poruszasz się wokół tych samych tema­ tów? Może jako reżyser robiłbym coś innego, ale z pew­ nością byłby to symbolizm, surrealizm w połączeniu z prostotą sztuki ludowej. W filmie robiłbym takie rze­ czy jak Fellini - przepraszam, że używam takiego po­ równania - ale to mnie właśnie fascynowało, te meta­ fory, przenośnie, paralele, czerpanie z dzieciństwa. To nie musi być Fellini, to może być każdy z nas. Ilu ja ta­ kich ludzi spotkałem! Po nocach mi się śnili i rybacy w łodziach, i rolnicy! Przenosiłem to na grunt gazety, w której pracowałem, a potem już tu w Osieku szuka­ łem podobieństw. Bóg mnie tu zesłał. Czesław Kuchta pokazał mi tę miejscowość, przyjechał tutaj ze mną na grzyby. Potem już sam wróciłem i zacząłem rozmawiać, szperać w moich kierunkach, a co to za człowiek, a tu się dowiaduję o rzeźbiarzu, a tu o plecionkarzach, bo przecież nad Wisłą, to wiadomo - co drugi się tym pa­ rał. I ta fascynacja innością tych ludzi, w sensie psy­ chicznym, w sensie temperamentu, osobowości, ale też rezultatami ich działań, ich wyrobów, w plastycz­ nym wymiarze, wręcz zniewalała. Doświadczenia fotoreportera były ważne? W „Nowościach” był dobry klimat, była tolerancja, wrażliwość - wszystko to zależy od szefa. A ja to, co osiągałem w sztuce, chciałem przenieść do gazety, chciałem ludzi zatrzymać na 1,5-2 minuty, dlatego w moich zdjęciach była refleksja i zaduma. Zdjęcia miały oddziaływać w zupełnie inny sposób, artystycz­ nie. Żeby oprócz tego zwykłego faktu atakującego wi­ dza, dać jeszcze inne rzeczy, które są wokół, a nie no­ życami tylko ciąć, ciąć, ciąć, bo to ma być tylko i kon­ kretnie to i to. Chciałem to podać w sposób bardziej poetycki, refleksyjny, radosny, w zależności od sytu­ acji. Bo dla mnie w zdjęciu równą wartość do główne­ go tematu mają elementy poboczne - fragmenty rze­ �FORMY DUSZY. Z MICHAŁEM KOKOTEM ROZMAWIA HUBERT CZACHOWSKI czy, brył, pejzażu czy nawet plamy otoczone konturem. Dostawaliśmy wiele telefonów, ludzie dzwonili, że piękne zdjęcia - oni chwytali ten specyficzny język fo­ tografii, no to chciało się pracować! Jednak popełni­ łem błąd i odszedłem do „Pomorskiej”, a tam była mo­ da na zdjęcia publicystyczno-polityczne, gdzie nie mia­ łem możliwości rozwijania się, bo moja psyche była za­ jęta fotografowaniem jednego czy drugiego politruka, sekretarza, koniecznie z uśmiechem, człowieka dobrej roboty, uścisku dłoni - to tragedia była... Zwolniłem się stamtąd na własną prośbę. Wszyscy się pukali w czoło, mówili: „Kokot to chyba zwariował, o co mu chodzi? Tak dobrze tu ma, pensja ładna...”. T a Twoja ucieczka na wieś nie była całkowita, bo jednak w latach 80. brałeś udział w szeregu dzia­ łań w ramach tzw. kultury niezależnej, w wysta­ wach urządzanych w kościołach, salkach kateche­ tycznych, ale i w oficjalnych działaniach związku fotografików. Czyli nie zerwałeś do końca? Nie, bo jak spojrzałem na Toruń z perspektywy pejzażu wiejskiego, inaczej to miasto widziałem. Ten dystans mi pomógł, bo w plenerowych działaniach fo­ tograficznych w Toruniu zdobywałem nagrody, mia­ łem lepsze, świeże spojrzenie i nie byłem emocjonalnie związany ze środowiskiem. Odizolowałem się, bo nie chciałem przeżywać jego problemów, nie miałem tego obciążenia. W końcu postawiłeś na tych swoich współ­ mieszkańców wsi... Ale to też jest krąg odbiorców. To odwieczny dyle­ mat, czy gdy przemawiam do tysięcy, moja sztuka jest bardziej wartościowa niż w sytuacji, gdy mam pięciu czy dziesięciu odbiorców? Wolę użyć takiego języka, żeby być zrozumianym, cieszę się, że idę do ludzi, a nie, że sam z własnym wnętrzem, problemami się borykam. Od kiedy przebywam w Osieku, u tych prostych, zwy­ kłych ludzi, ciągle im się przyglądam. To jest dla mnie bardzo ważne. Cieszę się, gdy przychodzą do mojej ga­ lerii, obserwuję ich reakcje, słucham opowieści rolni­ ka o jego problemach, malując i fotografując go rów­ nocześnie. Dla mnie świat takiego człowieka jest bar­ dzo bogaty, bogatszy od niejednego intelektualisty, publicysty, pseudodziennikarza czy jakiegoś pismaka. A taki prosty człowiek mówi swoim językiem, opowia­ da o zwykłych sprawach, o rodzinie, o swoich bliskich, o swojej pracy, jej rytmie i rodzącym się z tego poczu­ ciu bezpieczeństwa i zadowolenia. Uprawa pola, kwia­ tów, chodzenie wśród bydła, koni też daje wewnętrzną stabilizację, poczucie sensu życia. Może ktoś powie, że te moje działania skupione zawsze wokół człowieka, wokół rodziny, są naiwne, że nie intelektualizuję. Pro­ szę bardzo, mogę się zacząć zgrywać, bo to jest tylko kwestia warsztatu, paru lektur, pewnych terminów, ale co z tego - nie w tym rzecz! 121 I reżyserujesz tutaj? Tak, nie żałuję tej filmowej reżyserii, bo jestem reżyserem tutaj. I robię duży film, ogromny, fabular­ ny, dokumentalny, komediowy, każdy gatunek. Czu­ ję pewien poziom, do którego chcę dotrzeć, ale jed­ nocześnie nie chciałbym go przekroczyć. Mogę pod­ nieść poprzeczkę, w jakiś sposób to przetworzyć, ale nie na tyle, żeby nie być zrozumiałym. Bo jeżeli lu­ dzie opowiadają mi jakieś historie, to chciałbym od­ dać ich klimat, atmosferę. Traktuję to też jak noto­ wanie i fotografowanie pewnych sytuacji obyczajo­ wych, które potem wykorzystuję w różnych tek­ stach. Oprócz tego, że sam jesteś twórcą, stałeś się tu­ taj w Osieku takim reżyserem życia... Ależ tak, również przez lata pracy w szkole. Mam tam galerię Motyl, gdzie z dziećmi robię pewne rze­ czy w oparciu o kulturę ludową, o jej motywy, ale wprowadzam nowe formy, np. witraże... To są też pewne działania związane np. z wątkiem pobytu Chopina na ziemi dobrzyńskiej, w Obrowie. Szuka­ my karczmy, która tam była, oczyma wyobraźni wi­ dzę małego Chopina tam stojącego, słuchającego miejscowej kapeli i omawiam to z dziećmi, zestawia­ jąc ten obraz ze współczesnym skrzypkiem z naszej wsi, który słyszał to, co grał jego ojciec, jego dziadek Kamiński. Widzę tę wspólną drogę muzyki i o tym mówię dzieciom... Czy proponujesz też sztukę nowoczesną? W szkole robię galerię profesjonalną, chcę tu za­ prosić ciekawych artystów, tych „wariatów”. Nie w sa­ lonach pięknych, gdzie przyjdą różni ludzie, szampana wypiją, ale ani z tobą nie podyskutują, ani nie powie­ dzą czy im się podoba, tylko plotkują o bzdurach, sensacyjkach. Przyjdzie jakiś dziennikarzyna, który byle co informacyjnie napisze, bez przemyślenia, bez auten­ tyczności, ja tego nie chcę. Wprowadzę do galerii M o­ tyl artystę, zderzę go z normalnymi odbiorcami. Dla moich mieszkańców to będzie wielkie przeżycie. Oni ubiorą się odświętnie, uszanują, spojrzą. Nie muszą komentować obrazów jak krytyk sztuki. Wystarczy, że się wzruszą lub wymienią się uwagami. A może też tam będą zdjęcia z ich albumów rodzinnych i na chwilę ucieszą się ową galeryjną atmosferą? Czy czujesz się przez nich zaakceptowany, czy patrzą na Ciebie ciągle jak na obcego? Ale ja też wchodzę do zagród, idę do człowieka, który np. mi nie chce sprzedać koszyka, a wiem, że tę plecionkę dobrze robi i muszę tak sprowokować sytu­ ację, tak się zachować w jego kuchni, żeby mnie zapro­ wadził na strych i ten koszyk mi do Izby Regionalnej dał. Ale nie mogę działać cwaniacko, albo dać mu pie­ niądze po prostu - muszę wywołać taką rozmowę, że­ �FORMY DUSZY. Z MICHAŁEM KOKOTEM ROZMAWIA HUBERT CZACHOWSKI by on się odkrył i zaufał. Muszę stworzyć taki nastrój, że kobieta, która stoi przy garach, suszy grzyby, robi masło, zaakceptuje młodego artystę, którego tam wprowadzam, żeby sobie szkicował. I ten człowiek po­ częstuje cię chlebem, wyciągnie kielicha - dla wielu to jest ciągle szok, że szklanka w pośpiechu niedomyta, ale trzeba to zrozumieć i tę bakterię tego domu wypić. Musisz się zachować jak ten człowiek, jeśli chcesz cze­ goś od niego. A wtedy poczujesz zapach, smród, kształt, pot, zobaczysz tego człowieka i potem ekspre­ sja wychodzi sama. Mówię tak: jeździsz samochodem, na chwilę prze­ siądź się na rower, używasz piły mechanicznej, spró­ buj wziąć na chwilę siekierkę, scyzoryk do ręki, napal w piecu i zobacz ogień, bo świat tak pędzi, jest tak szalony, że kiedyś trzeba się będzie cofnąć cywiliza­ cyjnie, żeby móc istnieć. Bo my będziemy zwykłymi manekinami, automatami, troszeczkę podobnymi do człowieka. Czujesz w tych ludziach potrzebę takich dzia­ łań? Tak, teraz ciszę się, że mój syn zaczyna rozumieć, że sztuka jest potrzebna człowiekowi jak powietrze. Inaczej człowiek się uwstecznia. A przecież tutaj wszyscy mają sztukę, bo oni na co dzień robili łyżki, kopanki, garnki, wszystko. Dlatego ten powrót do pewnych manualnych czynności jest dla zdrowia, dla lepszego psychicznego samopoczucia. Taki Felek, chory, ma 80 lat, mówię: „Panie Felku, pan zrobi ta­ ki koszyk, jak pan robił”. „Ech, Panie, ja już zapo­ mniałem”. A gdy jednak zrobił, ja ten koszyk sfoto­ grafowałem i umieściłem w Izbie Regionalnej. Jak on się poczuł dowartościowany, jaki dumny, na podwó­ rzu, w rodzinie, na ulicy! To są rzeczy niewspółmier­ ne, żadne tabletki tak nie pomogą! Być potrzebnym to może są slogany, co ja opowiadam, ale o te slogany dzisiaj coraz trudniej. Anonimowość coraz bardziej włada człowiekiem, jak na ulicy w Toruniu, czy w jeszcze większej metropolii. Jest w Tobie ogromna pasja pedagoga... Zależy mi na tym, żeby ta szkoła tak funkcjonowa­ ła. Ale była dyrektorka mi mówi: „a co ty Michał my­ ślisz, że wieczny będziesz? Pora na nowych”. No i jak ktoś przyjdzie bez wizji, jakiś akademicki teoretyk, to się prawdziwa sztuka skończy, nie będzie żyła, będzie półsztuką. Zatem niech to kipi rzeczywistością, w któ­ rej istniejemy. Oczywiście, trzeba realizować program z zakresu plastyki, ale w oparciu o miejscowe, regio­ nalne tradycje, od kowala po hafciarkę. Trzeba czer­ pać na co dzień z ich talentów, odkrywać ich najprost­ sze rozwiązania kompozycyjne. Gdy sięgasz do kultury ludowej w pracy z dzieć­ mi, to chcesz, żeby one wykonywały to tak, jak wy­ czytać można w pracach etnograficznych, książ­ kach? Nie, nie. Ci ludzie muszą znać mechanizm tej ro­ boty. Namawiam ich, bo to się może przydać - to mo­ ja rada. Tak jak w stanie wojennym - robili koszyki, miotły, sprzedawali na jarmarkach i dzięki temu mogli trochę dorobić w tamtych ciężkich czasach. Ale jak mam takiego osieckiego motylka zrobionego przez babkę Orent w 1885 roku, to go wplotłem w dzisiejszą rzeczywistość, czyli w logo, które wisi w szkole, w Osieckim Ośrodku Kultury i galerii Motyl. Nie wiem, może jakiś etnograf powie, że to nie tak, ale to nieważne - dzisiaj ten motylek integruje i wskrzesza tradycje. Jest herb Osieka wyrzeźbiony przez nieżyją­ cego Kamińskiego, który zrobił łódź z żaglem, a ja wraz z dziećmi zamiast żagla wstawiłem tego motyla w for­ mie metafory i nadałem temu herbowi głębszy sens. Może on jest mniej tradycyjny, mniej etnograficzny, mniej historyczny, ale za to podniosłem w wyobraźni dzieci zupełnie inną kwestię. Te rzeczy muszą być przetransponowane na dzisiaj, na 2005 rok, tak musi być. Ale ciągle spotykamy się z pewnego rodzaju od­ górnym odruchem instrumentalnego traktowania ludowych artystów, zespołów - byle wystąpić przed jakąś tam urzędniczą władzą, gdzie nikt nie dostrze­ ga człowieka, tylko liczy się, że jakiś urzędnik będzie bił brawo, a często z tego wynikają jakieś straszne artystycznie rzeczy. Mocno wiążesz przeszłość z teraźniejszością... Zawsze mówię w ten sposób: pora się zatrzymać, czyli wrócić do duszy przedmiotów, wspomnień ro­ dziców, dziadków, nie wolno ci usunąć ich z hory­ zontu. Zawsze robiąc cokolwiek, tworząc, musisz mieć ich na myśli, bo to jest dla ciebie wielki skarb. 122 Zgadzam się. Tylko kto to ma robić? Różne zespo­ ły widziałem na takich imprezach, poziom nieraz żenu­ jący! W pewnej wiosce, tutaj niedaleko, powstał ze­ spół śpiewaczy i śpiewa „Majteczki w kropeczki”. Wzruszają się przy tym. I teraz potrzeba kogoś, żeby dotarł do nich i im spokojnie, sukcesywnie pokazywał ich własne, starsze wartości, niezniszczone przez kul­ turę masową. To powinni być tacy poważni, auten­ tyczni animatorzy, z pasją, a nie z musu. Twój „program” jest bardzo szeroki - uczysz, tworzysz, reżyserujesz, zbierasz i pomimo rozpano­ szenia się kultury popularnej spod znaku disco-polo, wykazujesz optymizm. Ciągle jest coś do zrobienia, widzisz w tym sens? Teraz wiele rzeczy ginie bezpowrotnie, wiele cie­ kawych „dusz” umiera, jak ja to mówię. Mam żal do siebie, że pewnych rozmów nie nagrałem, mam tylko trochę muzyki, tekstów. Dlatego właśnie założyłem �FORMY DUSZY. Z MICHAŁEM KOKOTEM ROZMAWIA HUBERT CZACHOWSKI ten mały skansen tutaj w naszym domu. I wiem: to jest od Florkiewicza, to od Rumińskiego, Ćwika, a to od pani Piłatowskiej. Te wozy - najdoskonalsze po­ mniki - mają dla mnie podwójne znaczenie, nie tyl­ ko etnograficzne, ale też artystyczne. Traktuję je jak dzieła sztuki, nieraz coś tam dodam, coś ujmę, czy bardziej uwypuklę znaczenie, funkcję. Tu, u mnie, było wiele wystaw, imprez. Jak na wozie umieściłem namalowany duży portret gospodarza zamiast „żywe­ go” woźnicy, to ludzie dziwili się, ale widziałem, że to przeżywają. Trzeba jednak uważać, nie może być tak, żeby komuś krzywdę zrobić... To musi być przewarto­ ściowane. Pragnienie bycia lepszym musi być zrozu­ miane przez każdego widza i wtedy to ma sens. Ale potrzebna jest do tego pewna prowokacja i ja ją mo­ gę zrobić. * * * wal pięścią w okno zbij szyby mego domu obudź mnie owce czekają na siano ptakom posmarować skrzydła przed odlotem już jesień czas na chochoły zapłakały brzozy już nie obudzą go mimo że posłano po dzięcioły i tak co rok boso uciekałem przed kosą ukrytą w trawie do stogu siana na zielonej łące tu pęczniałem źdźbłami od wiosny do jesieni z obłokami grałem w karty schizofrenik wyrwij ze mnie ten stóg siana z zielonej łąki dzieciństwa chcę się odmienić bo inaczej z okna skoczę i wreszcie dosięgnę ziemi z pokorą o to proszę * * * nie dam się jeszcze śmierci aniołowie nie pozwolą ptaki nie napełnią łzami garnka u psiej budy piasek słońce w dłoniach łopata i tak co dzień moja Mario! Michał Kokot przy lokomotywie chlebowej 123 �FORMY DUSZY. Z MICHAŁEM KOKOTEM ROZMAWIA HUBERT CZACHOWSKI Rodzina, fot. Michał Kokot Ojciec, fot. Michał Kokot Dyptyk polny, fot. Michał Kokot 124 �FORMY DUSZY. Z MICHAŁEM KOKOTEM ROZMAWIA HUBERT CZACHOWSKI * • ■» «■ ^ Rybak, fot. Michał Kokot 125 V �FORMY DUSZY. Z MICHAŁEM KOKOTEM ROZMAWIA HUBERT CZACHOWSKI Strach, fot. Michał Kokot Portret kawalera, uczestnika wojny polsko-bolszewickiej 1920, fot. Michał Kokot 126 �FORMY DUSZY. Z MICHAŁEM KOKOTEM ROZMAWIA HUBERT CZACHOWSKI Fot. Michał Kokot 127 �FORMY DUSZY. Z MICHAŁEM KOKOTEM ROZMAWIA HUBERT CZACHOWSKI HUBERT CZACHOWSKI Między światami - Michał Kokot B ardzo rzadko zdarzają się artyści, którzy prze­ chodzą taką drogę jak Michał Kokot. Już ilość profesji, które uprawiał, wzbudza zaciekawienie. Był Kokot (urodzony w 1944) fotografem-artystą w awangardowej grupie, filmowcem, ale i prasowym reporterem-dokumentalistą, malarzem i poetą, na­ uczycielem plastyki w szkole, działaczem ruchu regio­ nalnego, historykiem a ostatnio muzykiem - klarneci­ stą i saksofonistą w ludowej kapeli. Wszystko działo się w jego życiu jakby na opak. Zaczęła się ta droga w latach 60. na studiach historycznych na UMK w Toruniu. Wtedy Toruń stał się jednym z najważ­ niejszych miast, gdzie powoli dokonywały się zmiany w polskiej sztuce. Nie bez wpływu na to był charakter miasta, jego atmosfera, a przede wszystkim fakt obec­ ności na uniwersytecie wydziału sztuk pięknych z całą plejadą doskonałych artystów jeszcze z czasów przed­ wojennych z Wilna i z Lwowa. Kokot na początku lat 60. mimo że nie studiuje sztuk pięknych, znajduje się w centrum powstających w środowisku studenckich artystycznych grup, ze słynną grupą Zero-61 na czele. Zakłada swoją grupę Formy i działa w studenckim Klubie Filmowym „Pętla”. W 2. połowie lat 60. dołą­ cza do „zerowców”, której filarami były postaci na trwałe zapisane w historii polskiej fotografii: Czesław Kuchta, Jerzy Wardak, Józef Robakowski, Andrzej Różycki, Antoni Mikołajczyk, Wojciech Bruszewski. Grupa Zero - co wyraźniej jeszcze widać z perspekty­ wy czasu - była fenomenem artystycznym lat 60., wy­ przedzając swoją epokę, odnawiając język nie tylko fo­ tografii, ale ówczesnej sztuki w szerszym znaczeniu. Do dzisiaj wiele z propozycji członków grupy (bo trzeba zaznaczyć, że każdy z artystów operował własnym języ­ kiem) odznacza się świeżością pomysłu i nowatorskim spojrzeniem. Do tego trzeba dodać także równoległe eksperymenty filmowe w Pętli, gdzie zaczynali tacy późniejsi wybitni twórcy filmu artystycznego, jak Le­ wandowski, Sławikowski, Kuziemski oraz Robakow­ ski, Mikołajczyk i Różycki (ci ostatni w latach 70. związani ze słynnym Warsztatem Formy Filmowej). Wszystko to musiało określać spojrzenie Kokota na sztukę. Jako członek Pętli zdobywa nagrodę na Ogól­ 128 nopolskim Festiwalu Filmów Amatorskich, bo w tym czasie wszelkie tego rodzaju działania „studenckie”, także te fotograficzne, były odgórnie kwalifikowane w taki sposób. W 1969 roku zostaje Kokot fotoreporterem toruń­ skich „Nowości”, zajmując miejsce zwolnione przez Andrzeja Różyckiego. Po kilku latach przechodzi do „Gazety Pomorskiej”, by dość szybko - pomimo sukce­ sów - zrezygnować z kariery dziennikarskiej. Ciągle rozwija swoje działania artystyczne i w 1975 roku zo­ staje przyjęty do Związku Polskich Artystów Fotogra­ fików. Oprócz fotografii zaczyna malować, a bardzo często łączy obie techniki, dorzucając do swoich kom­ pozycji jeszcze fragmenty przedmiotów. W katalogu okręgowej wystawy fotografików w 1989 roku jeden z najwybitniejszych polskich krytyków fotografii Jerzy Busza pisał: „Michał Kokot to artysta o niebywałej osobowości, wrażliwości, kulturze. Jest fotografem i malarzem, obydwoma tymi technikami posługuje się imaginacyjnie, tworząc metaforyczne obrazy o suge­ stywnej, lecz czytelnej symbolice, odnoszącej się do człowieczego losu. Jest artystą na wskroś polskim, w każdym bądź razie, swoje collage buduje z elementa­ mi symbolizującymi rodzime mitologie, wiejskie czy narodowe, odwołując się do uniwersum czasu, do hi­ storii, zawsze odczuwanej jednostkowo, jako potężna siła determinująca ludzkie poczynania. Michał Kokot - wizjoner, po prostu jest poetą bólu życia". Pod koniec lat 70. Kokot zaczyna coraz więcej cza­ su spędzać w nadwiślańskiej wiosce Osiek, a z czasem osiedla się tam praktycznie na stałe. Właśnie życie w Osieku nad Wisłą staje się dla Kokota dalszym miej­ scem artystycznej działalności, od 1979 prowadzi Osiecką Izbę Regionalną, Stowarzyszenie Kultury Lu­ dowej i Wiejską Galerię Sztuki „Okiennica”. W la­ tach 80. artysta brał także udział w wystawach sztuki niezależnej w kościołach i prywatnych galeriach, m.in. w Galerii Spotkań u ojców jezuitów w wystawie zaty­ tułowanej Obecność, uczestniczył także w wystawie poświęconej ks. Jerzemu Popiełuszce. Jest bardzo aktywnym animatorem lokalnej kultu­ ry, inicjatorem wielu działań artystycznych, nie tylko własnych, ale wciąga do nich wielu samorodnych twórców ludowych, tworzących w Osieku i okolicy. Z jego inicjatywy wydawane są tomiki poetyckie, w tym jego własny, opublikowany w 1987 roku tomik Osiecka studnia. W jego tekstach jeszcze bardziej wi­ dać zafascynowanie naturą, krajobrazem, życiem pro­ stych ludzi. Wyraźne wydają się nawiązania do prosto­ ty i poetyki tekstów poetów ludowych. Nie dziwi to, bo także w plastyce, a nawet i fotografii pojawiają się odwołania do symboliki ludowej, czy też do tematów kojarzących się z ludową kulturą. Widać te fascynacje także w jego domu w Osieku, będącym jedyną w swo­ im rodzaju galerią, gdzie w piwnicy znajduje się osob­ na sala wystawowa, przed domem ekspozycja narzędzi �FORMY DUSZY. Z MICHAŁEM KOKOTEM ROZMAWIA HUBERT CZACHOWSKI rolniczych, ale nawet proste sprzęty domowe zyskują nowe znaczenia poprzez ich nowe nazwanie. Można zaobserwować u Kokota z czasem nasilające się ten­ dencje do upraszczania języka sztuki, zanik metafor aż do granicy oczywistości. Od 1987 roku pracuje jako nauczyciel plastyki w Szkole Podstawowej w Osieku i ta praca staje się je­ go nowym, wielkim wyzwaniem. Ciągle jest aktywny jako działacz lokalnego środowiska, będąc członkiem Zarządu Stowarzyszenia Gmin Ziemi Dobrzyńskiej. W latach 90. zaczyna występować w ludowej kapeli, Studium, fot. Michał Kokot 129 namawia starych muzyków do wspólnego grania, sam gra na klarnecie (oraz na saksofonie) i śpiewa, często własne teksty, do starej ludowej muzyki. Zarówno działalność Michała Kokota, jak i jego twórczość jest wieloaspektowa. Jego droga artystyczna prowadzi jak gdyby na odwrót - od awangardy do sztuki ludowej, naiwnej, prostej. Jest to jeden z nielicznych artystów łączących tak konsekwentnie i zdecydowanie te dwa światy. Nie jest to tylko zwykła inspiracja ludowymi wątkami, ale podobny sposób odczuwania i przeżywa­ nia świata. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a221385aca0e7eb1672db1dd46e8fb70.pdf 72e5c8c3ac84a034408a53d46f1d6f2a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3433 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3218 Title A name given to the resource Nauki humanistyczne a etnologia (tezy) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.2, s.79 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text l o s c a ł e j n a u k i i n a s z e k ł o p o t y ( i n a s z e o s i ą g n i ę c i a ) n i e są t y l k o t e o r i a m i n i e są d l a пае w d n i u d z i s i e j s z y m j e s z c z e z u p e ł n i e j a s n e . naszymi I kłopotami. Czy jednak wobec w s p o m n i a n y c h pluralizmów, relatywiz- t o s t a n o w i też k o l e j n y p r o b l e m b a d a w c z y , dla m ó w , różnic s t a n o w i s k f i l o z o f i c z n y c h etc. m o ż e m y przyjąć ogólną definicję e t n o g r a f i i ( l o g i i ) . N i e z a l e ż n i e o d d e f i n i c j i operacyjnych całej W nauki charakterystyczny współczesnej. t e j nieco obszernej wypowiedzi pominęłam wiele spraw, k t ó r e d l a p r o f i l u c z a s o p i s m a „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " są z n a c z n i e k a ż d y z n a s p o s i a d a taką ogólną definicję — j e s t o n a d r o g o w s k a ­ ważniejsze zem p y t a n i a , z g o d n i e z zasadą w s z e l k i c h przesłuchań, zostały umiesz­ naszych poczynań. D l a m n i e osobiście, poza wspomnianą od wspomnianych i może dlatego dotyczące ich d y r e k t y w ą b a d a n i a „ t e g o co d z i e l i i ł ą c z y " p r z y d a t n ą j e s t defi­ czone przez Redakcję n a końcu. Jest t o s p r a w a s z t u k i l u d o w e j , nicja, stosunku że etnografia (logia) jest t o n a u k a ogólna o kulturze, teorii kultury do t e o r i i s z t u k i , badań procesu twór­ która w s y s t e m i e n a u k pełni rolę analogiczną d o t e j j a k ą w n a u ­ czego, kach medycznych Sądzę j e d n a k , że musiałabym pełni i n t e r n a . W s w o i c h szczegółowych bada­ zmienności sztuki ludowej w świecie wypowiedzieć współczesnym. się n a t e n t e m a t n i a c h e t n o g r a f i a z a j m u j e się treściami k u l t u r o w y m i w y r a ż a n y m i odrębnie i o b s z e r n i e j . M o ż e d l a t e g o , że sądzę, że k ł o p o t y w t y m w przedmiocie różnych f o r m a c h przez różne u g r u p o w a n i a l u d z i w epokach. Analizując owe p r z y p a d k i etnografia się r ó ż n y m i t e o r i a m i , t y m s a m y m różnymi jednostkami instytucja, etc). ( l o g i a ) posługuje różnymi językami, i w t y m taksonomicznymi znaczenie różnych Relacje (wybór między kulturowy, wspomnianymi są p o w a ż n i e j s z e o d t y c h , o k t ó r y c h p i s a ł a m przed chwilą. P l u r a l i z m p o g l ą d ó w n a sztukę ludową w y d a w a ł m i się bowiem bardziej interesujący w okresie międzywojennym obecnie i n i e potrafię jeszcze odpowiedzieć n a p y t a n i e — niż dla­ czego ? prof, dr hab. Zbigniew Jasiewicz kierownik Katedry 1. O n a z w a c h kresie decyduje działalność Etnografii U A M dyscyplin naukowych, ich przedmiocie tradycja n a u k i i kraju, rzeczywista dyscypliny przejmowanie i rozwiązań działalność dyscyplin zaproponowanych gdzie i za­ współczesna Wydaje samych — g r u p y l u d z i zajmujących się tą dziedziną. pokrewnych, d l a uniknięcia d e z o r i e n t a c j i w p r o w a d z e n i e indziej p l i n y , obejmującej oraz dążenia do ukształtowania d y s c y p l i n y w k i e r u n k u u z n a n y m właściwy. i w p r z e d m i o c i e , w c z ę ś c i n a t o m i a s t są z w i ą z a n e z d z i a ł a n i a m i n a s m i się, że nasze p o l s k i e p e r y p e t i e z za nazwą wego, natrafia n a przeszkody i p r z e d m i o t e m u p r a w i a n e j p r z e z n a s n a u k i są d o b r y m p r z y k ł a d e m z atrakcyjności tak dającego różnorakich, w y m i e n i o n y c h Występuje kilka nazw i i n n y c h jeszcze, oddziaływań. nauki przy czym dwa terminy, od d a w n a u t r w a l o n e : e t n o g r a f i a i e t n o l o g i a , u ż y w a n e są w znaczeniach. R o z u m i e m y różnych je j a k o n a z w y „pełnej n a u k i " i wówczas j e d e n t e r m i n wyłącza d r u g i l u b też określamy n i m i e t a p y nia naukowego zacji), i w minów pozna­ (etap opisu i analizy; etap porównania i generali- tym w y p a d k u s t a j e m y p r z e d trudnością, k t ó r y z ter­ uznać jako obowiązujący dla dyscypliny. Pojawił się w archeologii popularność demonstrujemy lekceważenie założenia teoretyczne l u b też dla teorii. Przedmiotem naszych na jeden dane lansować w ramach jest najczęściej zjawisk grupa opis i kulturowych środowiskowa kalna, regionalna, charakterystyka w ramach czy grup głównie rzadziej tradycyjnych społecznych społeczno-zawodowa, etniczna), badań (rodzina, społeczność porównawcze lo­ badania jednej do np. mała strony niespecjaamato­ naukowych dyscyplin. Warto, zdecydowawszy jednali „etnologia", świadomość, są c z y n n o ś c i a m i M a ł o i s t o t n e są d l a m n i e o b a w y odkrywanie europej­ celem z i termin ten że wstępnymi działania i źródłami etnologii. małomiasteczkowych Realizowanym „archeografii" wynika posia­ Brak prac w y k o p a l i s k o w y c h przez i upowszechniać „etnograficzne" logii-—etnografii. i miejskich, nie tylko polskich i poziomu termin, chyba b a d a ń j e s t n i e t y l k o k u l t u r a społeczności w i e j s k i c h ale również skich, ale także pozaeuropejskich. kulturotwórcze. „socjografia" w ramach wyspecjalizowanych się auto­ źródło m . i n . opisu i kolekcjonerstwa, walory wyodrębnionego terminu z tradycyjnej działalności, biorąc rów) a z d r u g i e j z i n t e g r a c j i o b y d w u rodzajów p r a c i różne poważno listów (zakaz prowadzenia z n i m nowe perspektywy. Prowadzimy przyjmujemy wynikające dyscy­ poznania nauko­ z ograniczenia możliwości działania w t y c h zakresach spokojnie kierunkach, rodzajów etnograficznego zresztą zresztą również t e r m i n n o w y : a n t r o p o l o g i a k u l t u r o w a i związane b a d a n i a w bardzo różnych obydwa konieczne poziomy n o m i i ' t y c h dwóch Korzystne jednej nazwy dawnych Praktyka nowych i również tematów o zanik przedmiotu badawcza w powroty zainteresowania, obrębie z nowymi wydaje etno­ dyscypliny, pytaniami się p o t w i e r d z a ć m ó j o p t y m i z m . W t r a k c i e prac własnych, n a t e r e n a c h zachodniej P o l s k i a więc w z n a c z n y m s t o p n i u z m o d e r n i z o w a n y c h , n i g d y n i e m i a ł e m p o c z u c i a , że z a b r a k n i e t e m a t ó w d l a e t n o g r a f a . poszerzyć nieco i zmodyfikować pojęcie kultury Wystarczy tradycyjnej, międzykulturowe, jeszcze rzadziej próba u s t a l e n i a p r a w czy zasad wskazując n a trwałość s p o n t a n i c z n y c h zachowań n a w s z y s t k i c h rządzących poziomach ogólności wynikać kulturą. Są i w różny to także sposób z nagromadzonych założone, są w zresztą oparciu o prawa o różnym odkrywane; mają stopniu one materiałów e m p i r y c z n y c h material empiryczny albo nauk zakresu pokrewnych, dyscypliny, z którymi podlegamy łatwo współpracujemy. fascynacji daleko w t y l e za i n n y m i d y s c y p l i n a m i społecznymi w zatrudnionych Powstają obawy, zwartości oraz siły auto­ Pozostaliśmy liczby i też sprawdzane. Stosunkowo mało u w a g i przywiązujemy do wypracowania nomicznego albo zakresie instytucjonalnej. czy d y s c y p l i n a nasza p o t r a f i zachować swoją rozwoju pliny inne nauki. Wewnątrz koniec źródła w wujemy raczej współpraca z jakimi boryka samej dyecypliny, niedostatek do naukami uporządkowane. działań premiuje W d e l i m i t a c j i , obser­ interdyscyplinarnych, jednakże etnologii refleksji n a d własnymi p r o b l e m a m i : i zakresem dyscypliny polskiej badań, porządkowania występuje dyskusji nad pojęć (nie m a i w naszym z n a ć m a ł a l i c z e b n o ś ć k a d r y i słabość i n s t y t u c j o n a l n a e t n o l o g i i — zadawane ale również w w dyscy­ słowników), d o s k o n a l e n i a m e t o d , studiów n a d teorią. D a j e o sobie środowiska się e t n o g r a f i a , skłonność między wewnętrznie „Czy dla w i e l u prac, m . i n . słownikowych t r z e b n e są z e s p o ł y . W nie bierze charakterze Poważniej prowa­ otnografii" ? Trudności, swe styki badań otoczeniu powstają raz p o r a z nastroje katastroficzne, są n i e t y l k o p y t a n i a „ C z y k r y z y s e t n o g r a f i i " ? interesujące z w i ą z a n e z z a c i e r a n i e m się g r a n i c n a s z e j w tej c h w i l i w nauce t e n d e n c j i d o przesadnej przedmiotem przez na w s t o s u n k u d o d y s c y p l i n sąsiednich. Co p r a w d a n i e m a k s z t a ł c i się l u b n i e j e s t j u ż j e d y n i e dzonych i syjne, a b y uwierzyć w trwałość p r z e d m i o t u e t n o l o g i i . traktuję o b a w y tożsamość a n a w e t c z y ją k i e d y k o l w i e k posiadała, c z y n i e p r z e ­ „aspektem" cywilizacyjnego t r a d y c j i z innowacją oraz t e g o co s p o n t a n i c z n e z t y m co r e f l e k ­ części jej mają dziejach wiście czy bibliograficznych po­ formułowaniu celów i z a k r e s u dyscypliny się n a j c z ę ś c i e j p o d u w a g ę k i e r u n k ó w i g r a n i c r z e c z y ­ przeprowadzonych prac ( n i e m a zresztą analiz na ten t e m a t ) l e c z w y b i e r a się b a d a n i a s z c z e g ó ł o w e l u b c e l e i z a k r e s p o 79 �p r o s t u się d e k l a r u j e . P r ó b o m ś w i a d o m e g o kształtowania p l i n y , a t a k i e są n i e w ą t p l i w i e p o t r z e b n e dyscy­ i n i e było i c h dotąd z b y t wiele, w i n n a towarzyszyć analiza dotychczasowego dorob­ „etnograficzne" może kulturotwórczym, pozostać nie w powinny dalszym zostać ciągu czynnikiem zaprzepaszczone. t r z e b n a jest pogłębiona i szerzej u p r a w i a n a refleksja Po­ metodolo­ g i c z n a umacniająca tożsamość e t n o l o g i i i r o z w o j u j e j działalności ku. 2. M i e j s c a , j a k i e z a j m u j e w e t n o g r a f i i p r o b l e m a t y k a k u l t u r y a r t y s t y c z n e j n i e s p o s ó b o k r e ś l i ć ze w z g l ę d u n a z n a c z e n i e p r z e d ­ miotu, jakim jest s z t u k a i j e j społeczna recepcja. istotną dziedziną k u l t u r y religia, wiedza Sztuka ale n i e m n i e j i s t o t n a jest p r o d u k c j a , i t p . N a t o m i a s t można ocenić o w o miejsce p o d uwagę dotychczasowe biorąo d o k o n a n i a w badaniach n a d ludową kulturą artystyczną. W j e j w y n i k u n i e t y l k o zgromadzono źródła, dokonano dostarczono pisanych penetracji syntez piórem jest i ujęć wielu szczegółowych problemowych, etnografów, ale bogate dziedzin, n i e zawsze również oczekuję. N i e ż y w i ę o b a w o p r z e d m i o t n a u k i . B ę d z i e n i m n a d a l k u l t u r a t r a d y c y j n a , stawiać sobie można t y l k o p y t a n i e , c z y będzie t o n a d a l k u l t u r a „ l u d o w a " ? N i e ulega d l a m n i e wątpliwości, że długo jeszcze w s t r u k t u r z e w s z y s t k i c h poszukiwać sfer ,(ludowości" — k u l t u r y t r a d y c y j n e j i s p o n t a n i c z ­ nej w życiu l u d z i , bez względu n a i c h klasową i środowiskową przynależność. Zmniejszony zresztą spopularyzowano sztukę ludową i nieprofesjonalną. B r a k u j e jednakże n a g r u n c i e p o l s k i m p r a c „ e t n o l o g i c z n y c h " — ujęć p o r ó w n a w c z y c h i g e n e r a l i ­ zujących. społeczeństw w y s t ę p o w a ć będzie w jakimś s t o p n i u „ l u d o w e " . O b o k tego j e d n a k będziemy zostanie od ich naukowego d y s t a n s dzielący gromadzenie opracowania. ces u j e d n o l i c a n i a s i ę b a d a ń n a t e r e n a c h europejskich 3. E t n o g r a f i ę — e t n o l o g i ę wykorzystać widzę atrakcyjność jako swego naukę, która przedmiotu nadal dla pod­ i poza­ europejskich i integracja t y c h dwóch różnych kierunków badań etnologicznych; badań przewiduję rozszerzenie się polskich p o z a e u r o p e j s k i c h . M i m o u t r z y m a n i a się p o d e j ś c i a potrafi źródeł B ę d z i e i n t e n s y f i k o w a ł się p r o ­ relatywistycz­ nego i r o z p a t r y w a n i a k u l t u r w i c h l o k a l n y c h w y m i a r a c h , w ba­ daniach t y c h n i o zrezygnuje się z a n a l i z p o r ó w n a w c z y c h oraz t r z y m a n i a n i m z a i n t e r e s o w a n i a niespecjalistów, stanowiących n i e p r ó b dojścia d o k a t e g o r i i u n i w e r s a l n y c h . Realność t e g o w zasa­ tylko dzie ważnych współpracowników — dostawców t w o r z ą c y c h p o n a d t o społeczne z a p o t r z e b o w a n i e Walory etnologii, która poprzez działalność źródeł ale n a nasze prace. i zainteresowania optymistycznego uzależniam obrazu jednakże i możliwości od przyszłości aktywności, etnologii w wewnętrznej Polsce integracji etnologów. prof, dr hab. Mieczysław Porębski kierownik Katedry Historii Sztuki U J , historyk sztuki N A U K I 1. Z a i n t e r e s o w a n i e antropologicznymi HUMANISTYCZNE e t n o l o g i ą , a m ó w i ą c s z e r z e j -— n a u k a m i ze s t r o n y n a u k h u m a n i s t y c z n y c h , historii sztuki, historii literatury i językoznawstwa, zwłaszcza zaznaczyło się w y r a ź n i e n a p r z e ł o m i e l a t p i ę ć d z i e s i ą t y c h i s z e ś ć d z i e s i ą t y c h . A ETNOLOGIA Jeszcze z a n i m (TEZY) dotarła d o nas z Z a c h o d u fala zainteresowania problematyką i p r o b l e m a m i antropologii strukturalnej, nieźlo obznajomieni z funkcjonnlizmem z koncepcjami Czarnowskiego byliśmy Malinowskiego czy wprowadzającymi pojęcia S a c r u m , N i e był t o m o m e n t p r z y p a d k o w y . Charakteryzują go t r z y nader i P r o f a n u m , C e n t r u m i P e r y f e r i i d o badań n a d przestrzenią i j e j i s t o t n e p r o c e s y , j a k i e dokonały się p o d r u g i e j w o j n i e podziałem w r e l i g i i i m a g i i . Bliżej już naszego czasu przypomnieć światowej: proces denazifikacji w drugiej połowie lat czterdziestych, proces należy destalinizacji proces pizez w drugiej połowie l a t pięćdziesiątych dekolonizacji, którego k u l m i n a c j a p r z y p a d a 1960. Oznaczają szeroko one w rozumianego moim wieku właśnie około przekonaniu X I X , który właściwy nie tylko e u r o p e j s k i e i m p e r i u m k o l o n i a l n e , ale pozostawił w swemu następcy — k a l e n d a r z o w o dramatyczne i określonemu roku koniec wiekowi X X k o n f l i k t y w e w n ę t r z n e , k t ó r o prz3'niosły w — konsek­ po dziś dzień Piwockiego niedocenione granic sztuki penetrowanie wielkiej i małej, ludowej i „uczonej", „amatorskiej" i „profesjonalnej", uniwer­ salnej i p r o w i n c j o n a l n e j . zbudował dziedzictwie uporczywe, Ksawerego Na t a k przygotowanym m n i e j p r z y p a d k u , rocepcja nie wychodzących ga wyglądała w e n c j i d w i e w o j n y ś w i a t o w e w r a z z i c h bezpośrednimi następstwa­ ze g r u n c i e nastąpiła, w m o i m p r z y n a j ­ propozycji środowisk antropologicznych, francuskich, przy Najpierw, był t o r o k 1960, w Paryżu, zwróciłem uwagę n a antropologizujących dziedzictwa z w i ą z a n i b y l i z n a d r e a l i z m e m ( b o t y m się w t e d y , szukając myślowych, w pierwszym jego podstaw rzędzie dziewiętnastowiecznego h i s t o - r y z m u i t o w o b u jego o d m i a n a c h — pożytywistyczno-ewolucyj- eseistów, wiecznego h i s t o r y z m u , zapowiadający która syntetyzowała myśleniu par penetracji n a teren n a u k , które wyrosły exellence historycznym, sztuki, historia literatury, ewolucyjnie jak właśnie rozumiane na historia językoznaws­ ЬлЛай i najpierw m i już część, f a s c y n u j ą c a stymulatorami podboju były świata tego myślenia. t u : rosnące od zakończenia o k . 1900 r. zainteresowanie k u l t u r a m i ludów pozaeuropejskich się współczesnej, a h i s t o r y c z n e j 2. I n s p i r a c j e postawy W 80 kultury rzędzie docierały wymienić do kolonialnego „prymitywnymi" strony, masowej nauk antropologicznych, antropologicznej pierwszym z jednej Dodatkowymi formowanie z drugiej. czy może lepiej nas różnymi t u należy inspiracje świątecznej drogami. własne. ze z n a k o m i t e g o Caillois Człowiek próba i wszelkiej przeniknięcia innej sacrum, dotychczasowe wyniki instytucją eseju o Bataille malowidłach mechaniki szczególnie rytualno-wojennego, monachiczno-próżniaczego, „ekonomiki inspirujące charyzmatyczno-ekspansywnego, „neopotlaczowego" na badań (i — potlaczo- produkcyjno-kumulacyjnego, lucyjno-proletariackiego, zbrojeń Przeklęta cyklicznej, ukazanie jej historycznych mutacji w kulturach t y p u eskalacji święta (transgresji). transgresji w optyce co b y ł o d l a m n i e „gra­ Roger zbliżyła t o o p u b l i k o w a n a już p o w o j n i e , w r . 1 9 4 9 , konsumpcji" i — wego, — trzydziestych i nad przekroczenia przedtem uformowały zasięgiem latach książka i ukierunkowywała świątecznego w Lascaux) poza jego etnologiczuo-etnograficznych funkcją (znany przedwojenna t w o — p r o b l e m a t y k i i m e t o d y d y s c y p l i n antropologicznych, które się w Caillois, Georges Bataille i M i c h e l Leiris. D o mnie stworzył w a r u n k i którzy n i c y współczoaności" zajmowałem). B y l i t o , przypomnę — nej i d i a l e k t y c z n o - r e w o l u c y j n e j . T e n właśnie k r y z y s dziewiętnasto-, się zresztą już wcześniej, dro­ następująco: m i . L i k w i d a c j a n a j b a r d z i e j d r a s t y c z n y c h przejawów całego tego musiała przynieść z sobą z a c h w i a n i e głów­ czym kosmicznych wreszcie, •— rewoopartego dodalibyśmy � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/79031ce461ee75f9ec6c4da133e9ffa7.pdf a1fc238ef37dd95db3650118f466fab3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5318 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Subject The topic of the resource pamięć Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4939 Title A name given to the resource O pamięci i jej zagrożeniach/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4; s.12-24 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kapuściński, Ryszard Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text RYSZARD K A P U SC IN SK I jestem jedynym piszącym człowiekiem z Pińska. Więc w tej chwili żyję niejako pod presją społeczną, czuję w sobie jakieś moralne zobowiązanie. Wiemy dosko­ nale: wszyscy piszą o Wilnie, piszą o Lwowie, a Polesie i Pińsk leżą dokładnie w połowie drogi między Wilnem a Lwowem. To jest trochę taki świat biedny i opusz­ czony. Mało jest literatury na temat Polesia. Z. Benedyktowicz: Często dokonuje Pan porów­ nań między tym, co Pan pamięta z dzieciństwa, a tym co obecnie zastaje? Czy w tych konfronta­ cjach pojawia się coś trwałego? R . Kapuściński: Często tam jeżdżę. Jak mi się tyl­ ko uda i mam czas. Tam jest dom, w którym się uro­ dziłem. Tam jest cmentarz, na którym są groby moich bliskich, mojej rodziny. N a tym cmentarzu leży moja babcia, kuzyni. Przede wszystkim, żyją jeszcze niektó­ rzy uczniowie moich rodziców. Moi rodzice byli na­ uczycielami w Pińsku w szkole powszechnej, i mieszka­ ją tam do dzisiaj ludzie, którzy ich pamiętają. Jest tam Koło Polaków na Białorusi, zostałem nawet jego hono­ rowym członkiem. No i zostało jeszcze trochę uliczek starego Pińska. Z. Benedyktowicz: A pejzaż, przyroda? R. K apuściński: Polesie było krainą bardzo egzo­ tyczną w Europie. Wielki teren bagienny i tylko jedna droga biegła z Brześcia do Pińska. Ta droga brukowa­ na była sześcienną kostką. A cała reszta to były mo­ czary albo piachy. Do wielu wiosek nie można było do­ jechać. Można się było do nich dostać tylko łodzią al­ bo dopiero w zimie saniami. Komunikację utrzymywa­ no za pomocą łódek. Tego świata już dziś nie ma. W okresie sowieckim zostały osuszone i z czasem za­ mienione w pustynię. Natomiast, paradoksalnie, część Polesia ocalała w stanie niezmienionym dzięki Armii Radzieckiej. Właśnie na tych terenach urządzono po­ ligon wojskowy i w związku z tym niczego tam nie wol­ no było robić, nic nie wolno było ruszyć. Ta część Po­ lesia ocalała w takiej formie, w jakiej zawsze istniała. Natomiast dawnych ludzi już nie ma, zostało ich bar­ dzo mało. Cała polityka w okresie sowieckim polegała na tym, że ponieważ był to teren blisko granicy, wobec tego był „ruszczony”. Polegało to na tym, że przysyłali Rosjan z głębi kraju i w związku z tym obszar ten bar­ dzo zmienił swój charakter. Te Kresy ciągle jeszcze ma­ ją wiele uroku. To w ogóle jest wspaniały temat. Bo ta kresowość jeszcze istnieje. Jest przede wszystkim w lu­ dziach. Kresowiacy trzymają się bardzo blisko. Są Ko­ ła Poleskie w Gdańsku i we Wrocławiu. W różnych częściach świata, w których bywam, zawsze odwiedza­ ją mnie Poleszucy. Przychodzą do mnie i bardzo chcą porozmawiać o przeszłości. Przynoszą zdjęcia i pokazu­ ją. A znowu w Londynie czy Nowym Jorku przychodzi ktoś ze zdjęciem: „o proszę tu jest Pana Mamusia”. By­ wa, że zdjęcia ze szkoły mi przynoszą... Z. Benedyktowicz: To interesujące, bo w opra­ cow aniach socjologicznych czy w publicystyce podkreśla się przede wszystkim niebezpieczeństwa * . i. jej .. O pamięci zagrożeniach z Ryszardem K apuścińskim rozmawiają Zbigniew Benedyktowicz i D ariusz Czaja „Polesia czar” i pejzaż dzieciństwa Zbigniew Benedyktowicz: M amy rozmawiać o pamięci. O jej znaczeniu we współczesności. O różnych jej formach i sposobach przejawiania się. Zacznijmy może jednak od Pana prywatnego, najbardziej intymnego „m iejsca pamięci” , od tego punktu zero Pańskiej biografii. Zapewne często był Pan przepytywany na okoliczność Polesia, na temat Pińska - m iejsca swojego urodzenia i krainy dzie­ ciństwa... Ryszard Kapuściński: Jestem ciągle na jakąś oko­ liczność przepytywany. A na temat Polesia nieustan­ nie. To jest mój problem moralny również. Dlatego że Uliczka i dom rodzinny Ryszarda Kapuścińskeigo w Pińsku 12 �Ryszard Kapuściński ♦ O PAMIĘCI I JEJ ZAGROŻENIACH globalizacji. A na tym przykładzie widać, jak jedno­ cześnie z tym procesem świetnie funkcjonują roz­ m aite lokalne kultury, peryferyjne... R . Kapuściński: Tak, to jest bardzo silne. Myślę, że to odwrotna strona globalizacji. Te zagrożenia globalizacyjne wyzwalają właśnie poczucie osobności, tę potrzebę tożsamości, potrzebę przynależenia do jakiejś lokalnej społeczności. I te związki są bardzo silne. To przecież dlatego, że ja jestem z Pińska, ludzie przyno­ szą mi na spotkania fotografie, różne rzeczy, które stamtąd zabrali. To są bardzo mocne związki, silnie emocjonalnie naładowane. I to wszystko oparte jest na pamięci. Tamten świat już nie istnieje, a oni są depo­ zytariuszami tamtej lokalnej pamięci. Oni są bardzo dumni z tego, że są nosicielami tej pamięci. Bardzo chętnie spotykają się, by wspominać. Mówię na przykład: „dobrze, niech mi teraz Pan/Pani to napisze i wszystko potem przyśle, bo ja wy­ jeżdżam”. I ten ktoś siedzi, spisuje, opisuje. Niesamo­ wite są czasem te wspomnienia, jak choćby od tej 90-letniej staruszki z Pińska, która teraz mieszka pod Wro­ cławiem. Mam również wielką kolekcję zdjęć. Jest po­ mysł, żeby urządzić ogromną wystawę z tych moich zdjęć z Pińska. Tak że ta pamięć o świecie minionym naprawdę bardzo jest żywotna. Jeżdżąc po świecie, wiem, jak bardzo silnym uczuciem jest poczucie tożsa­ mości, poczucie przywiązania do swojego miejsca uro­ dzenia, do tej małej ojczyzny. Mimo ogromnej, nara­ stającej emigracji, ludzie wyjeżdżając ze swoich stron rodzinnych noszą to ze sobą, i przez to mają silniejsze poczucie związku z tą „małą ojczyzną” . Ta świadomość tożsamości, związania z konkretnym miejscem, jest wielką potrzebą człowieka. Dlatego tak pasjonująca jest Afryka, ponieważ kontynent ten przechował w formie najbardziej widocznej, namacalnej, odczu­ walnej świadomość plemienną. Świadomość nie czło­ wieka „uogólnionego”, ale właśnie świadomość regio­ nalną, lokalną. Okazuje się, że nie świadomość ojczyzn - ojczyzna to jest pojęcie płynne w dziejach społe­ czeństw, to trochę sztuczny twór w naszej mentalności - ale świadomość plemienna jest tym, co w człowieku najsilniejsze. Z. Benedyktowicz: A gdybyśmy tak spróbowali ustalić, w tej chwili, na żywo, co przede wszystkim zachowało się w Pana pamięci? R . Kapuściński: Co ja pamiętam? Wydaje mi się, że mamy tu do czynienia z szerszym problemem. W kwestii pamięci mam taką tezę. Zapytajmy: kiedy zaczyna się człowiek? Nie w znaczeniu biologicznym, ale kiedy zaczyna się człowiek jako istota ludzka? Mo­ im zdaniem zaczyna się od tego pierwszego wspomnie­ nia, do jakiego możemy sięgnąć wstecz. Szukamy we własnym życiu, mówiąc: „jeszcze to, jeszcze to, i jesz­ cze to pamiętam”, i tak idziemy do pierwszego wspo­ mnienia, tak że dalej już nic nie ma, niczego wcze­ śniejszego już nie pamiętamy. Od tego właśnie mo­ mentu zaczyna się człowiek, zaczynam się „ja” jako N a Polesiu.. W Nowym Jorku... Nowy Jork 1984. Fot. Andrzej Strumiłło człowiek, zaczyna się moja tożsamość i mój indywidu­ alny, bardzo prywatny życiorys, moje prywatne życie. Mam zwyczaj pytać ludzi: „jakie jest pierwsze wspo­ mnienie twojego życia?”. I przy tej okazji dwie rzeczy wychodzą na jaw. Pierwsza rzecz to odkrycie, że mało ludzi o tym my­ śli. Ze dopiero wtedy zaczynają sobie mozolnie przypo­ minać. Ludzie generalnie się nad tym nie zastanawia­ ją, muszą dopiero dogrzebywać się tego pierwszego wspomnienia. I nie od razu potrafią dać odpowiedź na to pytanie. A druga rzecz dotyczy charakteru tych wspomnień. Pytałem o to setki ludzi i, co jest bardzo ciekawe, każdy ma inne wspomnienie. Jedno jest zwią­ zane z kotem, drugie związane z pożarem, inne z tym, że babcia kupiła jakiegoś cukierka. Te wspomnienia są bardzo różne. I to jest jeden z dowodów na zróżnico­ 13 �Ryszard Kapuściński ♦ O PAMIĘCI I JEJ ZAGROŻENIACH wanie człowieka. To pierwsze wspomnienie już nas wszystkich bardzo różnicuje. Dariusz Czaja: A co dla Pana jest tym punktem początkowym pamięci? Co to jest? Może jakieś sło­ wo? Kolor... ? R . K apuściński: Obraz! Z. Benedyktowicz: Obraz? A nie dźwięk? R . Kapuściński: Zawsze będzie to obraz. Wiemy przecież, że pierwsze wspomnienia dotyczą wieku lat trzech, czterech. Dotąd sięga nasza pamięć, wtedy za­ czynają się te pierwsze wspomnienia. To jest mniej więcej ten wiek. Wtedy umysł dziecka myśli obrazami. To jest najczęściej wspomnienie wzrokowe. Bo nawet jeżeli to był jakiś huk, jakiś piorun, to też musiało to być związane z jakimś obrazem, czy tej burzy, czy miej­ sca, w którym to się zdarzyło. To mnie zawsze bardzo ciekawiło i zastanawiało. Chciałbym napisać o swoim dzieciństwie w Pińsku. ne, wyrywkowe, niespójne. Dopiero ten zabieg porząd­ kowania, hierarchizowania, układania pamięci jest niesłychanie ważny. Myślę o tym w ten sposób, bo pi­ szę teraz reportaż autobiograficzny i ciągle mam z tym problem. Pamiętam epizod z jakiegoś afrykańskiego kraju, ale już nie pamiętam, kiedy to było. Co było „przed”, a co było „po”? Czy ja tam byłem w roku 67, czy może 68? Czy to było w Ghanie, czy raczej w Re­ publice Środkowej Afryki? Tu zaczynają się problemy, i to wymaga wysiłku. Z. Benedyktowicz: Prowadzi Pan taki diariusz? R. K apuściński: Nie, nie jestem w stanie tego ro­ bić. Po prostu dlatego, że te moje podróże są bardzo ciężkie, wyczerpujące fizycznie. To jest na ogół tropik. Z reguły jest bardzo dużo pracy bieżącej, tego pisania, które trzeba oddać natychmiast. Później jestem tak śmiertelnie zmęczony, że nie mam siły w ogóle na nic. Więc po latach muszę sobie tę przeszłość rekonstru­ ować z różnych elementów: z biletów lotniczych, z wiz paszportowych, z innych rzeczy. Poza tym jest jeszcze inny problem, który powoduje, że nie jestem wielkim entuzjastą dzienników. Ten, kto prowadzi taki dzien­ nik, zapisuje każdego dnia to, co wydaje mu się ważne. I potem, jak się sięga do tego po latach, okazuje się, że najczęściej te zapiski niewiele wnoszą. To wiąże się z selektywną rolą pamięci. Jest takie pouczające wspomnienie o Gorkim. Kie­ dyś pojawił się u niego pisarz, który się nazywał Paustowski. Był on wtedy młodym człowiekiem i przyniósł do niego jakieś swoje opowiadanie. Gorki to przeczy­ tał i umówili się na spotkanie. I powiedział do niego tak: „Młody człowieku, w tym tekście widać jakieś zdolności, jakiś talent, ale ja ci poradzę taką rzecz: na 10 lat idź w Rosję, i tam sobie pracuj, tam żyj sobie, ja­ koś zarabiaj. Nic nie pisz. Nie rób żadnych notatek. Jak wrócisz, spiszesz, co widziałeś. A dlaczego potem? Dlatego, że zapamiętasz to, co było naprawdę dla cie­ bie ważne, a czego nie zapamiętasz, znaczy, że nie było warte pamiętania”. A jeżeli chodzi o mnie - piszę teraz Podróże z Herodotem, to znaczy piszę o rzeczach, które mi się przyda­ rzyły jeszcze w 50. latach. A jednak wciąż to pamię­ tam. N a przykład w 56 roku, to było fali październiko­ wej odwilży, moja redakcja wysłała mnie wtedy pierw­ szy raz do Indii. I ja do tych Indii leciałem przez Rzym. Lecieliśmy takim starym, wojennym jeszcze samolo­ tem z demobilu - DC-3. Samolot przylatywał do Rzy­ mu wieczorem. I wtedy pierwszy raz w życiu zobaczy­ łem oświetlone miasto! To był dla mnie taki szok, że ja dzisiaj - choć minęło 50 lat - bardzo dokładnie pamię­ tam ten widok nocnego miasta w światłach... Dlatego bardzo wierzę w selektywną rolę pamięci. Nie trzeba wszystkiego pamiętać. Nie ma takiej potrzeby, to na­ prawdę do niczego nie służy. D. Czaja: Ale to prowadziłoby do ciekawego wniosku. Okazuje się mianowicie, że to nie tyle my porządkujemy, świadomie i intencjonalnie te dane, Chaos pamięci i porządkowanie pamięci Z. Benedyktowicz: Zauważył Pan przed chwilą, że ludzie zazwyczaj muszą się zagłębić w swojej pa­ mięci, żeby dotrzeć do tego pierwszego wspomnie­ nia. Czy nie spotyka się Pan z takim zjawiskiem też we własnym życiu, że na pierwsze wspomnienia n a­ kładają się te już „obrobione” , te, o których wiemy skądinąd, które są własnością innych, te, które gdzieś zostały zasłyszane? R . Kapuściński: Tak, to trzeba oczyścić. To jest ta Husserlowska idea oczyszczenia. Dojście do tych pierwszych rzeczy jest bardzo trudne, zwłaszcza do tych, o których nam już opowiadano. Bo na to się na­ kładają jeszcze dwa problemy związane z pamięcią i ze wspomnieniami. Pierwszym problemem jest właśnie uporządkowanie. Okazuje się, że bardzo trudno nam uporządkować wszystkie te obrazy, które mamy we wspomnieniu. Zastajemy pewien chaos. A zatem, to uporządkowanie musi być pewnym działaniem świa­ domym, celowym, zamierzonym, muszę sobie to wszystko poukładać, muszę ustalić, czy to było „przed” czy „po”. Trzeba ustalić kolejność pewnych zdarzeń. To jest bardzo ważne dla pamięci. I po drugie, tym co istotnie wiąże się z pamięcią, a może właśnie z brakiem pamięci, jest fakt, że pamięć jest fragmentaryczna, nieciągła. Pamiętamy tylko niektóre epizody z prze­ szłości, ale nie mamy dostępu do pełnej ich sekwencji. D. Czaja: Ciekawe przy tym, że od razu układa­ my je w jakąś fabułę, konstruujemy jakąś narrację, że zbieramy te drobiazgi w jakiś linearny ciąg. R . Kapuściński: Musimy to robić, bo inaczej się zgubimy. W innym przypadku wszystko nam się rozsy­ pie. Czyli, jednym słowem, żeby ta pamięć funkcjono­ wała pożytecznie, ona wymaga pewnych zabiegów, wy­ maga pewnego wysiłku. To nie jest automatyczne, bo to, co się samorzutnie narzuca, jest właśnie chaotycz­ 14 �Ryszard Kapuściński ♦ O PAMIĘCI I JEJ ZAGROŻENIACH i myślałem. Mam oczywiście świadomość, że jest to bardzo subiektywne, to znaczy, że każdy z nas widzi tę samą rzeczywistość inaczej. N a wieczorach autorskich często się z czymś takim spotykam. Ktoś wstaje i mówi „Panie, ja widziałem to, o czym Pan pisze, ale to wyglą­ dało zupełnie inaczej...”. I ja w to absolutnie wierzę. Dlatego że ilu nas jest, tyle jest wersji tego samego wy­ darzenia. I w związku z tym nie ma obiektywnej pamię­ ci. Nic takiego nie istnieje. Pamięć jest najbardziej zsubiektywizowanym elementem kultury. Pamiętamy naprawdę bardzo różne rzeczy. Mam siostrę, która jest o rok ode mnie młodsza. Mieszka w Kanadzie. Wiele lat jej nie widziałem. Kiedyśmy się spotkali, ja, myśląc o Pińsku, wziąłem magnetofon. I mówię do niej: „Basiu, co pamiętasz z naszych piń­ skich lat?”. A dodam, że jesteśmy bardzo kochającym się rodzeństwem i jak byliśmy mali, chodziliśmy po Pińsku zawsze trzymając się za rękę. Więc można by rzec, że myśmy widzieli dokładnie wszystko to samo. I kiedy ona zaczęła wydobywać z pamięci swoje wspo­ mnienia, to okazało się, że są one absolutnie inne od moich. To znaczy: ona pamięta rzeczy, których ja w ogóle nie pamiętam. I odwrotnie. Widać więc, jak ta indywidualizacja pamięci jest silna. W związku z tym zawsze używam formuły: „według mnie tak było”. I ni­ gdy nie mogę powiedzieć, że moje widzenie jest jedynie prawdziwe. Z. Benedyktowicz: Mimo tej radykalnej subiektywizacji pamięci istnieje również coś takiego jak pamięć pokoleniowa, może nie obiektywna, ale ta­ ka, w której ludzie rozpoznają się przynajmniej... R . Kapuściński: Tak, oczywiście. Pamięć pokole­ niowa, pamięć narodowa, to wszystko istnieje. Podob­ nie jak pamięć zbiorowa, mam na myśli głębokie po­ kłady archetypiczne, ten cały fenomen Jungowski. To wszystko tak. Ale w moim własnym doświadczeniu ja­ ko reportera, jako człowieka jeżdżącego po świecie, zbierającego obserwacje i historie, i piszącego o tym, mnie osobiście najbardziej fascynuje ten fakt, że pa­ mięć jest zindywidualizowana... D. Czaja:... że przeszłość załamuje się inaczej w każdym jednostkowym doświadczeniu... R . Kapuściński:... tak, i to bardzo. To właśnie fa­ scynuje mnie u Herodota, bo jak się okazuje, już on miał z tym problemy. A działo się tak dlatego, że jego pisanie łączyło się wprost z problemem pamięci. Przy­ pomnijmy sobie tę początkową inwokację, którą roz­ poczyna się jego książka: „przedstawiam wyniki moich dociekań, których dokonałem po to, aby nie zatarły się w pamięci ludzkiej czyny, które zostały dokonane”. On walczy z tym problemem, jakim jest zacieranie się pa­ mięci, już wtedy z tym się styka. Przyjechał, powiedz­ my, do Teb. I każdy mówi co innego na temat jakiegoś zdarzenia z przeszłości. A on na to, że zobowiązany jest przedstawić jego różne wersje. Jego zadaniem jest wiernie rzecz przedstawić. Czuje się w obowiązku, by relacjonować obiektywnie. On pierwszy właściwie nie my konstruujemy ów dotyczący nas obraz prze­ szłości, ale że to się dzieje w nas nieco mimowolnie, gdzieś „z tyłu głowy” . Że inaczej mówiąc, tkwi w nas pewien mechanizm selekcyjny, który - moż­ na by uznać - nie jest niczym innym, jak wypadko­ wą wszystkich znaczących wydarzeń naszego do­ tychczasowego życia. R. Kapuściński: Tak. Zdecydowanie liczy się nie to, co ja sobie codziennie postanowię, że zapamiętam albo zapomnę. Nie, bo raptem okazuje się, że pamiętam ja­ kąś rzecz, o której w zasadzie nie powinienem pamiętać, a jednak ona jakimś cudem istnieje w mojej pamięci. I wtedy zaczynam zastanawiać się, dlaczego tak się dzie­ je, dlaczego pamiętam to właśnie, a nie coś innego. D. Czaja: W tym m iejscu pojawia się pewna subtelna kwestia, by nie powiedzieć pewna trud­ ność, nieostatnia chyba z tych, o których dzisiaj rozmawiać będziemy dryfując między pam ięcią i za­ pomnieniem. Chodzi mi właśnie o ten rodzaj selek­ cji związanej z pamięcią. Pan mówi o „porządkowa­ niu” danych pamięci. Ale zróbmy lekki retusz se­ mantyczny i już mamy „konstruowanie” pamięci. A jeszcze jedno niewielkie przesunięcie i mamy „mityzację” pamięci. Jak te subtelności tutaj roz­ graniczyć? Czy można w ogóle wprowadzić tu jakieś ostre dystynkcje? Kiedy jeszcze mamy do czynienia z taką pam ięcią o przeszłości, o której możemy m ó­ wić: „to było rzeczywiste, to stało się naprawdę” , a kiedy mamy do czynienia z tym, co nazywałem mitologizacją pamięci, czy też, jeśli mówić o wy­ miarze zbiorowym, z ideologizacją pamięci? Prze­ cież w każdej z tych operacji dokonuje się jakiejś selekcji, prawda? R . Kapuściński: Myślę, że nie ma jednoznacznej odpowiedzi na to pytanie. To zależy od osoby, od sytu­ acji, w jakiej się znajduje, od bardzo wielu czynników. Jako reporter mogę powiedzieć tyle, że podstawą jest tutaj jakaś etyczna postawa, jakiś elementarny przy­ mus, który mówi: „to pamiętam”. Co oznacza, że odpo­ wiadam za to, co piszę. Innymi słowy, gwarantuję, że to i to rzeczywiście przeżyłem, że w książce zawarte jest rzeczywiście moje doświadczenie. To zawsze mój argument w pisaniu jeszcze w latach cenzury. Jak mie­ li do mnie pretensje o to, co piszę, odpowiadałem: „ja tam byłem, jak chcecie, to jedźcie ze mną”. Mnie się wydaje, że przeżycie osobiste stanowiło podstawę tego, co pisałem. A równocześnie to dawało mi poczucie si­ ły. Bo ja nie umiem pisać, nie jestem typowym pisa­ rzem. Moja bieda polega na tym, że nie mam tego typu wyobraźni, więc muszę wszędzie być, żeby coś napisać, muszę to osobiście zapamiętać. Wszystko musi się odci­ snąć bezpośrednio w mojej pamięci. I potem jak wra­ cam, nie zastanawiam się, w jakiej formie będę pisał, czy to będzie wiersz, dramat czy traktat filozoficzny, po prostu staram się pisać tekst. I chodzi mi o to, żeby ten tekst był możliwie najwierniejszym odtworzeniem pa­ mięci tego, co przeżyłem, doświadczyłem, widziałem 15 �Ryszard Kapuściński ♦ O PAMIĘCI I JEJ ZAGROŻENIACH go. I to jest kryterium. Innego kryterium nie ma. To samo, myślę, jest z wszelkim ideałem. D. Czaja: Czyli działoby się to na zasadzie pew­ nego konsensusu, zbiorowej umowy, tak? R. Kapuściński: Tak. Tak jest. Wspólne myślenie, wspólne wartościowanie, wspólne rozumienie. Tak mi się wydaje. Nie potrafię znaleźć żadnego innego kryte­ rium, dlaczego jeden reportaż jest uważany za lepszy od drugiego. Po prostu ludzie, zbiorowość uważa, że ten jest lepszy, ten jest gorszy, a ten wybitny. D. Czaja: A może to, co nazywamy „prawdą przeszłości” jest po prostu funkcją czasu, w którym została ona sformułowana. Spójrzmy choćby na b a­ dania mediewistyczne ostatnich kilkudziesięciu lat. Przecież to nie jest tak, że odkrywamy lawinowo ja ­ kieś nowe, nieznane wcześniej dokumenty. A obraz średniowiecza wciąż się zmienia: od niesławnych „ciemnych wieków” po znakomite wielowarstwowe studia, przykładowo, Guriewicza czy Le Roy Ladurie z ostatnich lat. A co się stanie z tymi wizjami średniowiecza za kolejnych kilkadziesiąt lat? R. Kapuściński: Cała humanistyka zanurzona jest w materii żywej. Ona bez przerwy pracuje. Jest takie wspaniałe zdefiniowanie pamięci u Brzozowskiego. Brzozowski mówił, że pamięć ciągle pracuje, że ona ciągle przetwarza, że nie ma rzeczy, o której byśmy się raz czegoś pewnego dowiedzieli i na tym koniec. Są­ dził, że jest to materia, która ulega ciągłemu przepra­ cowaniu. D. Czaja: A jeśli tak, to może sam ten ideał jest fikcją? R. Kapuściński: Tak, bo ten ideał też się zmienia. Myślę, że na tym w ogóle polega wielkość humanisty­ ki, że pracujemy cały czas w materii, która ulega nie­ ustannemu przetworzeniu. Jest rzeczą fascynującą śle­ dzenie kierunków tego przetworzenia i różnych jego rodzajów. To jest właśnie tym, co jest tak niezwykłe, co jest tak ciekawe dla mnie. I co, nawiasem mówiąc, świadczy w ogóle o żywości ludzkiego umysłu. w literaturze światowej zgłasza ten problem zróżnico­ wania pamięci, zróżnicowania obrazu przeszłości. Ale wiemy, że ta rzeczywistość miniona ma postać rucho­ mych piasków. I my wszyscy brniemy w tym piaszczy­ stym gruncie, którego nikt nie jest na sto procent pewny. D. Czaja: Ale jest tu niewątpliwie pewne napię­ cie pomiędzy subiektywnością a obiektywnym ob­ razem rzeczy. Mówił Pan o Herodocie, że starał się, że próbował uzgadniać różne wersje przeszłości. Ale on zapewne też wolny od subiektywności nie był. Pan również w kontekście swoich własnych wspomnień z przeszłości mówi o indywidualizacji pamięci, subiektywności obrazu przeszłości. Po­ wstaje w związku z tym problem: jak rzecz się ma z historykiem, który próbuje zawierzyć pamięci (świadków czy dokumentów), ale jednocześnie sta­ ra się odpowiedzieć na pytanie, jak to za Rankem powtarzamy: „jak to było naprawdę?” Mówiąc wprost: stara się być obiektywny. Czy po licznych tekstach demitologizujących naszą naiwną wiarę w „prawdziwą rzeczywistość” , którą odtwarza hi­ storyk, wierzy Pan jeszcze w obiektywizm badań hi­ storycznych, w naukowy, tak to nazwijmy, obraz przeszłości? R . Kapuściński: Moje podejście jest następujące. Dla mnie kluczem do takich sytuacji, do takich pro­ blemów jest francuskie pojęcie approximation. Inaczej mówiąc, że ten obiektywizm jest możliwy jedynie w przybliżeniu. To przybliżenie oznacza, że mamy pew­ ne ideały, że je sobie przyjmujemy, że je jakoś zakłada­ my. Chciałbym napisać książkę idealną. Ale wszystko, co mogę zrobić, to najwyżej przybliżyć się do tego teo­ retycznego ideału, jaki sobie założyłem. Podobnie jest w nauce, w naukach humanistycznych. To wszystko są przybliżenia. Ważny jest stopień, do jakiego uda się nam przybliżyć, do tego zbiorowo pomyślanego ideału. Jedni przybliżą się do niego bardzo blisko, inni w ogó­ le tego nie osiągną. Historyk, który zakłada, że napisze obiektywną książkę o Bitwie pod Grunwaldem, też za­ kłada sobie jakiś poznawczy ideał. I to, w jakim stop­ niu go osiągnie, to będzie miarą wartości jego pracy. Nie możemy osiągnąć absolutu, bo to jest niemożliwe, miarą oceny naszego wysiłku jest stopień przybliżenia do tego absolutu. D. Czaja: Dobrze, ale skąd wiemy, że przybliża­ my się do tego epistemologicznego absolutu? R . K apuściński: W społecznej świadomości funk­ cjonuje pojęcie ideału. I czujemy, że pewna powieść, na przykład W poszukiwaniu straconego czasu jest tego bliska. Ze Joyce tak, a ktoś tam pomniejszy nie. I to jest takie zbiorowe rozumienie ideału. Podobnie jak Znaniecki kiedyś napisał w Społecznych rolach uczo­ nych, o tym, kto jest wybitny w danej dziedzinie wie­ dzy. Jak określić, kto jest w danej dziedzinie wybitny? I odpowiedź Znanieckiego jest taka, że to grupa spe­ cjalistów w danej dziedzinie kogoś uważa za wybitne­ Pamięć zła, pamięć wypierana D. Czaja: Mówimy tu cały czas o pozytywnej funkcji pamięci. O pamięci ocalającej, o pamięci twórczej, wreszcie o pamięci budującej naszą tożsa­ mość, pamięci, dzięki której wiemy, skąd jesteśm y i kim jesteśmy. N ie przez przekorę, ale chciałbym, byśmy porozmawiali przez chwilę o pamięci, która może budzić opór. A także o pamięci niechcianej, o pamięci negatywnej. N ie może więc w naszej dyskusji zabraknąć Nietzschego oraz jego sławnego i wielce dyskusyj­ nego tekstu O pożytkach i szkodliwości historii dla życia C o mówi nam Nietzsche? Mówi mniej więcej tak. Po co chcecie pamiętać? Przecież pamięć was zabija. To jest ten garb, który cały czas z sobą nie­ 16 �Ryszard Kapuściński ♦ O PAMIĘCI I JEJ ZAGROŻENIACH siecie. Pisze tak: „N adm iar historii, wzrok utkwio­ ny w przeszłości, to postawa wroga życiu” . A gdzie indziej: „N adm iar historii wybujały z umysłu histo­ rycznego jest przeciwko m łodości” . To jest ta cała diatryba przeciwko historykom i zmysłowi histo­ rycznemu. Krytykuje Nietzsche postawę, która wi­ dzi świat przez pryzmat wzroku cały czas utkwione­ go w przeszłości. Drażni go, że tym sposobem budu­ jemy społeczeństwo, które starości i temu co daw­ ne stawia kaplice. I moje pytanie podejmuje ten nietzscheański wątek pamięci. Pamięci, która może być balastem, przeszkodą, która nie buduje, lecz przeszkadza. Zwłaszcza jeśli dotyczy zwartej, solidarnej grupy plemiennej. Spójrzmy na przykład pod tym kątem na wojnę na Bałkanach. Powiada się czasem, pa­ trząc na ten oszalały tygiel bałkański, że gdyby wśród mieszkających tam ludzi było - paradoksal­ nie - mniej pamięci, gdyby nie wyrzucali oni sobie wciąż krzywd, które ich kiedyś spotkały, za życia ich ojców czy dziadków, gdyby umieli zapomnieć, to może nie byłoby tej krwawej jatki w latach dzie­ więćdziesiątych. Jak Pan się zapatruje na takie po­ stawienie sprawy? R . K apuściński: Nie, ja tak nie myślę. W tej ma­ terii nie mogę zgodzić się z Nietzschem. Zwłaszcza że mamy dzisiaj kłopoty z pamięcią, istnieje wiele poważ­ nych zagrożeń pamięci. Natomiast parę słów odnośnie do plemienności. Niestety, słowo to ma pejoratywną wymowę. Afrykańczycy też się obrażają, jak się używa wobec nich termi­ nu „plemienność”. Wolą, żeby powiedzieć „narodo­ wość, lud” , czy people. Tribe czy tribalism brzmi dla nich jak anatema. Żeby zrozumieć, co się stało na Bałkanach, trzeba wprowadzić pewne rozróżnienie. Trzeba mianowicie rozróżnić między świadomością plemienną a jej wyko­ rzystywaniem dla celów politycznych, dla celów walki politycznej. To trochę tak, jak z nożem: może służyć do krajania chleba i do podcinania gardła. Tak samo jest z plemiennością. Ona sama w sobie jest wartością ogromną, natomiast można ją wykorzystać do gry po­ litycznej czy do walki o władzę, do osiągnięcia jakichś korzyści politycznych. Tak więc z tego punktu widze­ nia plemienność, to mocne poczucie lokalnej wspól­ noty, nie jest ani lepsze, ani gorsze od jakiegokolwiek innego uczucia. W rozgrywkach politycznych można wykorzystać każde uczucie z wymiernym skutkiem. I na Bałkanach to uczucie zostało wykorzystanie do celów zbrodniczych, niszczycielskich. Ci ludzie żyli przecież przez dziesiątki pokoleń normalnym rytmem, w zgodzie. Były małżeństwa mieszane. Pińsk, gdzie się urodziłem, to było międzynarodowe miasteczko prze­ cież. Było tam 72% Zydów. Byli Ukraińcy, Białorusini, Łotysze, Litwini, i tak dalej. Nie było żadnego poczu­ cia jakiejś radykalnej wrogości wobec siebie. Wycho­ dząc z tego Pińska, nie miałem żadnej świadomości et­ nicznej. Nie wiedziałem, że coś takiego w ogóle istnie­ je. Wszyscy byliśmy razem. I tak długo, jak się w tę róż­ norodną materię nie wstawi lontu z płomieniem - a to można zrobić tylko z zewnątrz - tak długo nie ma żad­ nego zagrożenia. Nie leży to w naturze człowieka, on bez tego czynnika zewnętrznego, sam z siebie nie bę­ dzie pałać nienawiścią. Tego w człowieku nie ma. D. Czaja: M am poważne wątpliwości. Było nie było, jesteśm y „Kainowe plemię” , czy nie tak? Oglądałem niedawno wstrząsający dokument bry­ tyjski o Srebrenicy. Oczywiście wiemy, ludzie m or­ dowali jak świat światem, natom iast skala i rodzaj tych mordów, zupełnie bezinteresownych, przecho­ dzi wyobraźnię... R . Kapuściński: Tak, rzeczywiście, to już bestial­ stwo. Jeśli ten kołowrót nienawiści puści się raz w ruch, to trudno go zatrzymać. Ale ciągle powtarzam, wciąż o jedno mi chodzi: że sami z siebie ludzie tego nie zaczną! Powiedzmy, w takim wieloplemiennym mieście afrykańskim mieszkają sobie ludzie, każdy ma swoją ulicę, swój dom. Nic szczególnego się nie dzieje. I naraz, któregoś dnia przyjeżdżają agitatorzy i mówią: „Słuchaj, jesteś biedny, popatrz, tamten z sąsiedniej ulicy jest w rządzie, a ty byś nie chciał? Jak będziecie dalej tak biernie siedzieć, to z głodu umrzecie, nic z was nie będzie...” Tak to się zaczyna. I oni wtedy wy­ chodzą na ulicę, biorą maczety i idą walczyć „o swoje” . Biją i mordują. O taki mechanizm powstawania niena­ wiści mi chodzi. Dokładniej o to, że owo poczucie ple­ miennej przynależności łatwo wykorzystać do celów politycznych. D. Czaja: N o tak, ale to pada na podatny grunt. Takie podburzanie jednych przeciw drugim budzi tylko uśpione demony. Ale one są, realnie istnieją! R. Kapuściński: To prawda, bardzo często trzeba je dopiero obudzić. Ja nie mówię, że człowiek jest istotą idealną. Mówię, że w człowieku, w każdym człowieku, są cechy takie i takie. Zależy, do jakich cech się odwo­ łamy, co rozbudzimy w tym człowieku. Moje zdanie jest takie, że on sam z siebie, jak gdyby „od wewnątrz”, nie zadziała w ten sposób, dopiero pewne okoliczności po­ budzają w nim tę negatywną, ciemną stronę. O to mi chodzi. Zgoda, te ciemności w nim immanentnie ist­ nieją, są w stanie utajenia, uśpienia, w stanie, można by rzec, nieczynnym. A teraz, żeby to uczynnić, trzeba stworzyć do tego stosowne warunki. I tak właśnie rzecz się ma z kwestią plemienności. Natomiast, powtarzam z uporem, samo uczucie więzi klanowej, rodzinnej czy plemiennej jest uczuciem bardzo pozytywnym, dlatego że ono pozwala nam w ogóle funkcjonować w świecie. Jednostka poza klanem nie może istnieć po prostu. Na tym polega filozofia społeczeństw afrykańskich i w ogó­ le filozofia społeczeństw klanowych. To jest jedna z różnic między Wschodem i Zacho­ dem. W cywilizacji zachodniej jednostka jest najważ­ niejsza. Mamy wolność jednostki, prawa jednostki i tak dalej. Podczas gdy w społeczeństwach niezachod17 �Ryszard Kapuściński ♦ O PAMIĘCI I JEJ ZAGROŻENIACH nich odwrotnie - to kolektyw jest wartością najwięk­ szą, co wynika po prostu z innego doświadczenia histo­ rycznego polegającego na tym, że w tamtej biedzie, w tamtych warunkach, jednostka sama po prostu by nie przetrwała. Ona musi mieć oparcie we wspólnocie. Tylko zbiorowość jest w stanie przeciwstawić się przy­ rodzie. Jednostka nie jest w stanie przeciwstawić się przyrodzie, nie potrafi jej okiełznać. Tylko zbiorowość może zabezpieczyć wodę, uprawić pole. Słowem, pod­ porządkowanie się kolektywowi jest po prostu warun­ kiem przetrwania. Podczas kiedy w rozwiniętej cywili­ zacji zachodniej to nie jest warunkiem przetrwania. Jednostka sama może tu bez trudu przetrwać. I ona ma prawa. Jest to pewien luksus, na który sobie może wysokotechniczne społeczeństwo pozwolić. N a prawa jednostki i temu podobne. Społeczeństwa biednego, uzależnionego od przyrody nie stać na to. Wracając do Bałkanów. Cała historia, jak wiemy, rozpoczęła się od czasu najazdu tureckiego. Wcześniej to była normalna, pokojowa społeczność. Te nienawi­ ści plemienne zostały w którymś momencie rozpalone i podsycane. Wiadomo, jak to się stało, możemy ten proces bardzo dokładnie prześledzić. I tu pojawia się kwestia podstawowa. Otóż moja teoria na temat ro­ dzenia się konfliktów plemiennych, narodowych jest taka: twierdzę, że wojna nie zaczyna się 1 września 39 roku, wojna nie zaczyna się w dniu wybuchu, w mo­ mencie kiedy pada pierwszy strzał. Wojna we współ­ czesnym świecie zaczyna się od zmiany języka w propa­ gandzie. Kiedy śledzimy język, to, jak on się zmienia, jak zaczynają pojawiać się pewne słowa, to okazuje się, że raptem, nie wiadomo skąd pojawiają się takie słowa jak: wróg, nieprzyjaciel, zniszczyć, zabić... A zatem za­ czyna pojawiać się język agresji, język nienawiści. Ina­ czej mówiąc, to, co się nazywa hate speech. Jeszcze nie ma żadnej wojny, nie ma w ogóle jej śladu, w ogóle nic się o tym nie mówi. Natomiast zaczyna się zmieniać ję­ zyk komunikacji. I w tym momencie, po tych zmia­ nach języka, po tym, jak one się zaczynają nasilać i ukierunkowywać, widzimy, że zaczyna się zbliżać za­ wierucha wojenna. I ten proces możemy w klasyczny sposób prześledzić na Bałkanach. Twierdzę, że każda wojna, i ta w Iraku, i ta na Bałkanach, czy jakakolwiek inna, od tego się zaczyna. D. Czaja: Postawmy może więc jeszcze kropkę nad „i” . Drukujemy w naszym numerze bardzo cie­ kawy fragment z ostatniej książki Paula Ricoeura poświęconej historii, pamięci i zapomnieniu. Za­ mieszczamy rozdział, w którym pisze on właśnie o tym, co robić, jak się uporać z tym trudnym pro­ blem em złej pamięci. Jest to pytanie najzupełniej praktyczne i ja nawet skłonny jestem zgodzić się z tym, co Pan mówi, że ta plemienność nie jest za­ grożeniem sam a w sobie. N o ale dobrze, skończyła się wojna na Bałkanach i co dalej? Co z tą pam ię­ cią, która nie chce zapomnieć? C o z tym robić? Ł a­ two powiedzieć: dawać świadectwo, edukować, n a­ uczać. Wszystko pięknie, tylko że nie bardzo wie­ rzymy w skuteczność takich działań. My też przecież mieliśmy swoich Sąsiadów. O d­ byliśmy niedawno trudną, bolesną dyskusję o Jedwabnem. I tu też jest pytanie co dalej? Czy po pro­ stu opisać rzecz, wyświetlić, przypomnieć, nauczać w szkołach. N a pewno tak. Ale chyba i coś jeszcze. Zgadzam się z tym, co przypomina Ricoeur, że w ta­ kich wypadkach potrzeba nam, jak to nazywa Freud, „pracy żałoby” , potrzeba nam jakiegoś opła­ kania tego, co się stało. Mocnego przecierpienia te­ go, przepuszczenia przez siebie. W innym przypad­ ku, kiedy tego rodzaju traumatyczne doświadczenia z przeszłości zostają relegowane do podręczników al­ bo nawet - jak w przypadku Jedwabnego - odbędą się uroczystości na szczeblu państwowym, to bez wykonania tej prywatnej pracy żałoby możemy mieć jako zbiorowość komfortowe poczucie, że już mamy z tym spokój, że to już zostało odkreślone. Było, m i­ nęło. Co Pan o tym myśli? R . K apuściński: To oczywiście wielki temat. Wiel­ ki, dramatyczny i właściwie bez odpowiedzi. Idzie mi o to, że w momencie kiedy raz rozpęta się taką histo­ rię, to dynamika niszczycielska tych procesów jest straszna. I kiedy się już tę puszkę Pandory otworzy, to zamknąć ją potem jest bardzo trudno. I nigdy chyba już szczelnie się jej nie da zamknąć, nie da się tego zro­ bić w ciągu najbliższych pokoleń. I tutaj zaczyna się praca czasu. Bo raz rozpętana krwawa awantura, wzniecenie takiej oszalałej nienawiści ma straszliwe skutki i nie są one do naprawienia w krótkim czasie. To jest bardzo bolesna okoliczność. To jest wielka sła­ bość człowieka, że nie potrafi właściwie w sposób osta­ teczny i zadowalający wyjść z tego przez długie poko­ lenia. Do dziś dnia są społeczeństwa, które mimo że dziesiątki lat minęły, nie są w stanie w ogóle spojrzeć, skonfrontować się z tą rzeczywistością. Społeczeństwo japońskie, na przykład, które do dziś dnia odmawia rozliczenia się z pamięcią tamtych swoich zbrodni. Wielki naród, który nie jest w stanie do tego podejść. Myślę, że to jest tak ciężkie, że to jest tak straszne... D. Czaja: A le coś z tym chyba robić trzeba, nie można tego tak zostawić. R. K apuściński: Tak, teoretycznie tak. Mówię oczywiście o dobrej woli, o intencjach. Wtedy tak, trzeba to gryźć, trawić, przerabiać, wracać do tego. Ale znowu z przekonaniem, że funkcjonuje tu również ten mechanizm approximation, to znaczy przybliżania się, że możemy się tutaj tylko przybliżać do rozwiązania ta­ kich kwestii. To jest ludzka słabość i nie da się tych spraw ostatecznie rozwiązać. D. Czaja: A może to byłby właśnie taki moment, w którym można by podjąć pracę, że tak powiem, mądrego zapominania. Zapominania, które byłoby przepłakane albo które co najmniej byłoby poprze­ dzone jakim ś aktem solidnego namysłu, jeśli już nie skruchy... 18 �Ryszard Kapuściński ♦ O PAMIĘCI I JEJ ZAGROŻENIACH R . K apuściński: Tak, na pewno tak. Ale tego można dokonać w stosunku do pewnej tylko części społeczeństwa czy w stosunku do jednostek, nato­ miast, żeby odnosiło się to do całych społeczeństw, ca­ łych zbiorowości - trudno to sobie wyobrazić D. Czaja: Upieram się tak, żeby coś z tym robić, bo są dziesiątki przykładów świadczących o tym, że takie proste wyrzucanie z pamięci traumatycznych wydarzeń z przeszłości nic naprawdę nie daje. R . K apuściński: Nic nie daje, bo ta rzeczywistość zostaje. D. Czaja: I bywa, że wraca z jeszcze większą siłą. R . K apuściński: Tak. Myślę, że jest to jedna z ta­ kich słabości natury ludzkiej, natury społeczeństw, z którą po prostu nie wiemy, jak się uporać. Jest dużo rzeczy, z którymi nie wiemy, co zrobić. To są wielkie te­ maty i wielkie ludzkie słabości. Choćby ludzkiego okrucieństwa. Od setek lat ludzie podejmują podobne kwestie i wciąż nie potrafimy sobie z tym poradzić. Do­ stojewskiego zawsze pasjonowała zagadka niepotrzeb­ nego, bezinteresownego okrucieństwa. Zabił? No za­ bił. Ale dlaczego jeszcze kroi, dlaczego jeszcze gotuje, dlaczego jeszcze..., dlaczego, dlaczego...? Nie potrafi­ my sobie odpowiedzieć na te pytania. To są po prostu pytania, na które nie mamy odpowiedzi. I może na tym polega istota i wielkość humanistyki, że uznaje ona istnienie tego kręgu pytań, na które nie znajdzie­ my nigdy odpowiedzi. teryzacji, elektronizacji życia będziemy coraz bardziej kalekami pamięci. Drugim zagrożeniem dla pamięci jest, moim zda­ niem, nadmiar danych. To po prostu nadobfitość da­ nych, jak powiadają Anglosasi: victory of abundancy. Świadomość ludzka zalana jest taką ilością informa­ cji, że nie jest już w stanie tego opanować. I po pro­ stu ten nadmiar działa jak lawina. Jest to ciężar, któ­ ry uniemożliwia życie, wytwarza permanentne prze­ męczenie. Ilość istniejącej informacji przekracza wie­ lokrotnie pojemność przeciętnego umysłu ludzkiego. Trzecim zagrożeniem pamięci jest ogromne przy­ spieszenie procesów historycznych. To znaczy, historia działa się dawniej powoli. Powiedzmy, trzysta lat się nic nie działo, dwieście lat się nic nie działo, i umysł ludzki był przystosowany do tamtego tempa. Mógł so­ bie przyswajać momenty historyczne, momenty wła­ snego życia. Historia działała na niego stabilizująco. Zył właściwie w stałym środowisku, które mógł opano­ wać i które mógł objąć pamięcią. Teraz, na skutek po­ twornego przyspieszenia, z jednej strony czasowego, z drugiej przestrzennego - a przestrzeń i czas to są te dwa nasze podstawowe orienty w świecie - straciliśmy poczucie stabilizacji i zadomowienia w świecie. D. Czaja: Jak w związku z tą wielokierunkową utratą pamięci przez współczesne społeczeństwa, określiłby Pan naszą epokę, ten czas, w którym ży­ jemy? Pierre Nora, na przykład, autor klasycznego przecież dzieła Les Lieux de mémoire, mówi jak gdy­ by coś przeciwnego: żyjemy w czasie upamiętnienia, w czasie gromadzenia pamięci. Spójrzmy na te licz­ ne „m iejsca” pamięci: muzea, archiwa, kompendia, pomniki, pamiętniki - rozmaite „urządzenia” do pa­ miętania. Jak to więc jest naprawdę: żyjemy w cza­ sie pamięci czy żyjemy w czasie zapomnienia? R . Kapuściński: Oczywiście, i muzea, i archiwa ist­ nieją. Mnie chodzi o coś innego. O to, że coraz więcej z nas, z naszego wnętrza jest wyjmowane i delegowane do rozmaitych instytucji. Idzie mi właśnie o cały ten proces instytucjonalizacji, biurokratyzacji pamięci. Tworzy się rozmaite instytucje - u nas choćby Instytut Pamięci Narodowej - zajmujące się organizacją tej na­ szej pamięci. I wzrasta w nas takie przekonanie, że „oni” się tym zajmą. „Oni” mają swoje archiwa, a czło­ wiek, jak mówiłem, pozbywa się własnej, indywidual­ nej pamięci i odsyła ją do anonimowej instytucji. A mnie chodzi o tę pamięć osobną, różnicującą nas. Pamięć, którą rozwijamy w czasie, i poprzez którą bu­ dujemy siebie, tworzymy własną tożsamość i osobo­ wość. Bo tym między innymi różnimy się, że mamy róż­ ne pamięci, że każdy z nas pamięta różne rzeczy i war­ tości, że przywiązuje się do pewnych etapów pamięci czy rodzajów pamięci. Mnie chodzi o to, że powiedze­ nie, że żyjemy w czasach pamięci, może być najwyżej oznaką, że żyjemy w czasach coraz bardziej zinstytucjo­ nalizowanej pamięci, a coraz mniej w czasach pamięci jako wartości osobowej, jako wartości prywatnej. Zagrożenia pamięci i czas upamiętnienia Z. Benedyktowicz: Pomówmy teraz o wspo­ mnianych przez Pana marginalnie zagrożeniach pa­ mięci w kulturze współczesnej. W jakich obszarach życia by je Pan lokalizował? I na czym konkretnie miałyby one polegać? R . K apuściński: Moim zdaniem są trzy takie za­ grożenia. Pierwsze - to ogromny rozwój mechanicz­ nych nośników pamięci, co oznacza, że człowiek stopniowo oducza się sztuki pamięci. Oducza się, bo sztuka pamięci to jest rzecz, którą trzeba opanować, trzeba się uczyć pamięci. Obecnie wszystko przekierowuje się do komputera, do książki, do płyty, do en­ cyklopedii. Nie musimy się już - jak niedawno jesz­ cze - uczyć na pamięć, nie musimy ćwiczyć pamięci, bo wszystko mamy zapisane na różnego rodzaju no­ śnikach. Pamięć jak gdyby wyrzucamy z naszych głów, odsyłamy ją do mechanicznych nośników pa­ mięci. Podczas gdy pamięć jest zupełnie esencjonalną cząstką ludzkiej świadomości, tego co Platon na­ zywał duszą. I to pozbycie się sztuki pamięci jest bar­ dzo poważnym zagrożeniem dla osobowości ludzkiej. To nie jest tylko problem czysto mechaniczny. To coś więcej: dotyczy sprawności i zdolności myślenia czło­ wieka, poczucia bycia sobą, naszej tożsamości. To za­ grożenie się nasila. W miarę rozwoju „sieci”, kompu­ 19 �Ryszard Kapuściński ♦ O PAMIĘCI I JEJ ZAGROŻENIACH 20 �Ryszard Kapuściński ♦ O PAMIĘCI I JEJ ZAGROŻENIACH łeczeństwa Afryki, Ameryki Łacińskiej czy Azji, gdzie rzeczywiście przeważa ten przekaz wartości. I jest dru­ gi typ społeczeństw, które są bardzo obciążone ładun­ kiem myślenia historycznego. Nasze społeczeństwo ta­ kie jest właśnie, w ogóle społeczeństwa Europy. Histo­ ria jest dużą częścią naszej kultury, generalnie mówiąc: myślenie historyczne, symbolika pamięci historycznej, poczucie trwania w czasie. I jest jeszcze trzecia grupa społeczeństw. To są społeczeństwa nowe, białe, któ­ rych korzenie są emigracyjne, ze stosunkowo niedługą historią własną: Stany Zjednoczone, Kanada, Austra­ lia i inne, drobniejsze. One mają niewiele ponad 200 lat. Nie są obciążone historią, w związku z czym ich świat jest zwrócony w przyszłość. Można by powie­ dzieć, że ich przeszłością jest ich przyszłość. Ale i to się zmienia. Spójrzmy na wszystko to, co działo się w Stanach po 11 września. To był klasyczny przykład budowania własnej tradycji, nobilitacja pa­ triotyzmu, konstruowania tożsamości wokół symbo­ licznych znaków, jak flaga czy hymn. Te nowe społe­ czeństwa wyraźnie odczuwają potrzebę budowania tożsamości narodowej, której nie mogą czerpać z prze­ szłości, bo zwyczajnie jej nie mają. Brak im choćby ta­ kiej „bitwy pod Grunwaldem” czy zdarzenia o podob­ nym znaczeniu. A więc muszą tę „przeszłość” doraźnie budować. Nie powiedziałbym, że to źle. W ogóle idea hierarchizowania kultur jest mi obca. To społeczeń­ stwo takie jest, bo taką a nie inną miało historię i po prostu trzeba to przyjąć. D. Czaja: Ale w kulturze amerykańskiej zaob­ serwować można też i inne powroty do przeszłości. Tym razem już w nieco bardziej groteskowym wy­ daniu. Ot, choćby to ich pocieszne snobowanie się na „daw ność” , w europejskim oczywiście wydaniu. Z „amerykańskich” książek Eco czy Baudrillarda wiemy o tych wszystkich kościołach czy zamkach, które cegła po cegle przeniesiono do jakiegoś Idaho i tam na nowo odtworzono, a także o innych tego rodzaju sztucznych praktykach wydłużania sobie metryki. N ie jest to rzecz jasna specjalność tylko amery­ kańska. C o na przykład myśleć o takim współcze­ snym zjawisku - bez m ała modzie - na sztuczne wskrzeszanie przeszłości, można by to nazwać ko­ stiumowym ożywianiem pamięci? Wspomniał Pan przed momentem o Grunwaldzie, co przypomniało mi pewien zabawny artykuł w gazecie, z którego można było się dowiedzieć, że oto co roku na histo­ rycznych terenach odbywa się „bitwa pod Grunwal­ dem” . Są drużyny rycerzy, są „nasi” , jest i wraża strona, prowadzone są walki na kopie i miecze, do­ chodzi do zbrojnych potyczek. Ciekawe przy tym, że wynik nie jest historycznie przesądzony. Słyszałem, że ostatnio wygrali Krzyżacy... (wspólny śmiech) Jak oceniałby Pan tego typu powroty, to całe przebieranie się - rozumiane przenośnie i dosłownie - w nie swoje szaty? N a ile sensowna jest ta - dla jed- D. Czaja: A może dałoby się połączyć te dwie rze­ czy. Bo już nawet z tego, co Pan mówił, można by wnosić, że to opisywane przez badaczy kultury grze­ banie we własnej przeszłości, szukanie rodzinnych genealogii, powroty - literackie czy filmowe - do czasów dzieciństwa, wizyty w muzeach, powszechna wśród czytelników miłość do twórczości pamiętni­ karskiej, nostalgie różnego rodzaju, otóż, że cały ten ruch „ku pamięci” jest jakimś rodzajem kontrreakcji na wspomniane przed chwilą przyspieszenie cywili­ zacyjne. Może jest to instynktowna obrona przed tą Miłoszową accélération d'histoire, tą potężną i wciąż napierającą zmiennością życia codziennego? R . K apuściński: Nie twierdzę, że to są zjawiska wykluczające się. Uważam tylko, że sytuacja, w której sztuka zapamiętywania scedowana jest na instytucje, to tendencja niebezpieczna. Nie upieram się, że to al­ bo to. Wiemy, że człowiek z natury jest istotą leniwą i woli szukać sobie rozmaitych ułatwień życia, więc w tym procesie dostrzegam tego rodzaju tendencję do ułatwiania sobie życia. To nie jest głos przeciwko tech­ nologii. Ale wyobraźmy sobie taką sytuację, że wszyst­ ko zostało już skomputeryzowane i nagle w tę zapisa­ ną cyfrowo pamięć wda się wirus. Może się wówczas okazać, że w ogóle pozostaniemy bez pamięci. Oczywi­ ście, mówię tu o pewnych zagrożeniach, o tych ścież­ kach rozwoju cywilizacyjnego, które są niedobre. Nie twierdzę, że to wszystko jest katastrofą, ani nie proro­ kuję końca świata. Z. Benedyktowicz: Mówił Pan wcześniej o za­ grożeniach pam ięci we w spółczesnym świecie w związku z rozwojem nowych technologii. Jak Pan sądzi, na ile istniejące niegdyś w antropologii umowne oczywiście - podziały na społeczeństwa „z historią” i społeczeństwa „bez historii” , dałoby się obecnie odnieść do świata współczesnego? Czy można by mówić teraz, odpowiednio, o społeczeń­ stwach „z pam ięcią” i „bez pamięci” ? Charaktery­ styczne, że czasami kulturę amerykańską określano m ianem kultury bez pamięci, i to nie tylko dlatego, że społeczeństwo am erykańskie m a relatywnie krótką historię, ale też ze względu na wyraźne w tej kulturze dowartościowanie teraźniejszości, życie chwilą, życie bez tego, właściwego Europie, ciągłe­ go oglądania się za siebie. Być może jest tak, że brak znaczących doświadczeń traumatycznych po­ woduje, że w tym modelu kultury ludzie są tak nie­ czuli na przeszłość, nie odczuwają tak mocno presji obowiązku pamiętania, konserwowania pamięci. Czy rzeczywiście kultura amerykańska jest taka? Jak to wygląda z perspektywy Pańskich doświad­ czeń amerykańskich? R . K apuściński: Żyjemy w świecie, w którym wielokulturowość jest normą. Obracamy się w świecie różnych kultur, różnych tradycji, które oferują najzu­ pełniej różny towar. Z jednej strony mamy społeczeń­ stwa, w których dominują kultury oralne: a więc spo­ 21 �Ryszard Kapuściński ♦ O PAMIĘCI I JEJ ZAGROŻENIACH 22 �Ryszard Kapuściński ♦ O PAMIĘCI I JEJ ZAGROŻENIACH nych zabawna, dla innych groteskowa - teatralizacja pamięci? Czy takie praktyki ucieczki w przeszłość mogą realnie pomóc w odzyskiwaniu pamięci? R. Kapuściński: Ja bym powiedział tak, że jak długo ludzie się nie zabijają, jak długo się nie podpalają... D. Czaja:... to niech się bawią... R . K apuściński: Tak. To niech się bawią. W tym więc sensie nie widziałbym w tych zjawiskach niczego nagannego. To ma oczywiście związek z tym, że żyjemy jednak w świecie strasznie intensywnie funkcjonującej kultury masowej, w związku z tym w świecie ogrom­ nych pokładów kiczu, który stał się już trwałym ele­ mentem kultury. Jednym może się to podobać, innym nie, można zjawisk kultury masowej nie dostrzegać, można je krytykować, ale one obiektywnie będą wy­ stępować, będą istnieć. I my, chcemy czy nie, musimy w tym uczestniczyć. Z. Benedyktowicz: M oje pytanie o kulturę am e­ rykańską miało też drugie dno. Wiemy, rzecz jasna, wystarczająco dużo o amerykańskiej pop-kulturze, o licznych, również i tych żenujących zjawiskach z tego obszaru. A le z drugiej strony, jak zapytamy 0 to, gdzie są najlepsze na świecie katedry filologii klasycznej, to okazuje się - mówił nam o tym kie­ dyś tutaj Pan Zygmunt Kubiak podczas redakcyjnej rozmowy - że, o dziwo, na Harvardzie, i tam studia starogreckie świetnie się rozwijają... R . K apuściński: Społeczeństwo amerykańskie, pamiętać trzeba, jest szalenie zróżnicowane. I w tym świecie występuje fenomen campusu. Ale to jest za­ mknięta enklawa, całkowicie niemal wyizolowana ze społeczeństwa. To jest i nie jest Ameryka. To prawda, że w każdej dziedzinie akademickiej ma Pan wszystko: 1 środki, i ambicje, i talenty. Ci ludzie są świadomie tam ściągani i mają świetnie zorganizowaną pracę. Campusy te reprezentują najwyższy poziom światowy. Cały problem polega tutaj jednak na tym, że campusy te słabo wpływają na resztę kraju. I to właśnie dlatego tak bardzo trudno mi mówić, że wszystkie te zjawiska to „Ameryka”. Podobnie jak ci, co znają Afrykę, z wielkim trudem używają nazwy zbiorczej „Afryka”. I „Ameryka” i „Afryka” to jest tyle rzeczywistości na­ raz, tyle światów różnych, czasem tak kontradykcyjnych, że używanie jednej nazwy na objęcie tego wszystkiego jest po prostu mylące. Z. Benedyktowicz: O jeszcze jeden szczegół chciałem zapytać, ściśle związany z fenomenem hi­ storycznej traumy i sposobami przezwyciężania tego rodzaju pamięci. W recenzji z książki Olgi Stanisław­ skiej Rondo de Gaulle’a pisze Jacek Olędzki o rzeczy dla Europejczyka dziwnej. Wspomina mianowicie, że w muzeach afrykańskich, nawet w muzeach kolonia­ lizmu, nie ma zjawiska pamięci martyrologicznej. In­ nymi słowy: że silna obecność kultu przodków jak gdyby zastępowała rozpamiętywanie, to tak dobrze znane nam z autopsji rozdrapywanie ran. Czy rzeczy­ wiście tak jest? R . Kapuściński: Zacznijmy od tego, że tam w ogó­ le nie ma muzeów w europejskim rozumieniu. To są muzea, ale tylko z nazwy. Tam nic specjalnego się nie przechowuje. Nie mają w ogóle tego typu instytucji. Nie ma w tej kulturze, w tej tradycji w ogóle miejsca upamiętnienia typu: „Tu rozstrzelano, tutaj powieszo­ no..”. Nie ma, to wszystko się zapomina. To w ogóle na czym innym polega, mamy do czynienia z zupełnie od­ miennym od europejskiego modelem kultury. Zaczyna się od tego, że nieżywego trzeba natychmiast pocho­ wać. Pierwszym odruchem wobec tego, który został zabity bądź umarł, jest: natychmiast go zakopać. Nie ma więc tej znanej nam celebracji, przygotowania do pogrzebu... Wiąże się to również z innym w Afryce stosunkiem do czasu, innym rodzajem jego traktowania i przeży­ wania. Jeżeli wspomina się czy rozpamiętuje jakiegoś przodka, to nie jak męczennika. A to dlatego, że ten człowiek ciągle żyje. Uczestniczy w życiu społeczności: przez swoje rady, przez to, że udziela nam kar czy na­ gan, słowem jest przy nas i z nami. Znaczące jest, że często chowa się tych przodków bezpośrednio przy do­ mu. Przy wielu afrykańskich domach są groby przod­ ków, czasem się po nich chodzi. Bo ten przodek niby odszedł, ale jest. Bardzo ambiwalentna postać. Wobec czego nie można go całkowicie spisać do niepamięci, bo on jednak funkcjonuje. Gdy zachorujemy, to zna­ czy, że zaniedbaliśmy jakichś naszych obowiązków wo­ bec niego i on nam o tym przypomina. Przypomina, o tym, że jest. Z. Benedyktowicz: Może to właśnie ta świado­ mość, że ci przodkowie są stale z nami, nie prowa­ dzi do takiego martyrologicznego rozpamiętywania, takiego kulturowego cierpiętnictwa? R . K apuściński: Tak, bo wiara w obecność zmar­ łych jest bardzo silna. I to nie tylko przecież w reli­ giach afrykańskich. Ta wiara w powracanie zmarłych jest trwałym składnikiem wielu religii. I w nich grani­ ca między życiem i śmiercią nie jest nigdy ostateczna, nie jest nigdy totalna. Zupełnie inaczej u nas, w naszej kulturze - to jest jednak cezura straszliwa. A tam to jest rzeczywistość płynna. W związku z tym i rozpacz jest inna. Ta rozpacz jest bardzo teatralna, bo w grun­ cie rzeczy śmierć to jest jednak coś naturalnego. Za­ wsze miałem z tym problemy na różnych frontach w Afryce. Jak się szło z tymi chłopcami, to czasem wi­ działem, że na pewną śmierć idą. Ale oni to traktowa­ li zwyczajnie. Po prostu: ktoś zginął. Inna jest tu rela­ cja między żywym i zmarłym. To jest filozofia o tyle po­ zytywna, że ta śmierć nie wywołuje takiej strasznej wy­ rwy w otoczeniu. Nie jest potworną tragedią, sprawą nie do przeżycia. Pamiętajmy też, że kobieta afrykańska rodziła prze­ ciętnie około 20 dzieci, przez cały okres płodności ro­ dziła rok po roku dziecko. I z tych dzieci przeżywało, powiedzmy, pięcioro. To już było dużo. Jeżeli więc ko­ bieta co roku chowa swoje dziecko, to ma całkiem in­ 23 �Ryszard Kapuściński ♦ O PAMIĘCI I JEJ ZAGROŻENIACH rozumienia świata, stosunku do innych, stosunku do innej kultury. To był przecież pierwszy globalista, to był pierwszy człowiek, który pojął, że aby zrozumieć własną kulturę, trzeba poznać też inne kultury, ponieważ tylko w innych odbija się istota naszej kultury. I on dlatego jeździł po świecie, próbując uświadomić Grekom, czym była ich kultura w obliczu innych kultur. Z. Benedyktowicz: Dziękując bardzo za wizytę w naszej redakcji i za pobudzającą do myślenia roz­ mowę, chciałbym jeszcze zapytać, kiedy możemy spodziewać się Pańskiej książki? R. K apuściński: Nie zdradzając za wiele, powiem na koniec tylko tyle, że rzeczywiście z tą książką mam poważny problem. Chodzi głównie o to, jak zapano­ wać nad tym całym antycznym materiałem. Nastąpił przecież ostatnio znaczący przełom w badaniach histo­ rycznych, jesteśmy świadkami wielkiej rewolucji w tej dziedzinie w ostatnich latach. W związku z tym ta spo­ kojna, tradycyjna nauka o starożytności trochę zaczy­ na odchodzić w przeszłość. Jest cała masa nowej lite­ ratury, z którą stykam się zupełnie po raz pierwszy. A ponieważ cały czas jestem w kontakcie z moimi ko­ legami starożytnikami, to oni w ramach pomocy pod­ suwają mi różne interesujące rzeczy i namawiają: „zo­ bacz, to by się jeszcze przydało, to jeszcze musisz prze­ czytać i to jeszcze” . Wtedy mówię „Jezus Maria, ja tej książki nigdy nie napiszę!” Ale rzeczywiście jest to bar­ dzo ciekawa literatura, więc z dużą chęcią czytam. To jest zupełnie nowe podejście do historii, bardzo żywe, pozostające w zgodzie z tymi nowymi tendencjami, określanymi jako postmodernistyczne. I w związku z tym nie ma rady: ten „Herodot” rośnie. ny stosunek do śmierci. Żyje i po prostu rodzi następ­ ne dzieci. To jest jednak inna niż u nas relacja: śmierć i życie. W różnych krajach Ameryki Łacińskiej często towarzyszyłem grupom Indian. Jestem gdzieś tam w Peru czy w Boliwii i nagle taki obrazek: ojciec niesie pod pachą małą trumienkę, zbitą z surowych desek, żeby zanieść ją na cmentarz w górach i pochować. Rzecz u nas niepojęta, a tam zrozumiała wewnątrz re­ guł tamtej kultury. „Ja tej książki nigdy nie skończę!” Z. Benedyktowicz: Odnoszę wrażenie, że trochę za m ało jak dotąd rozmawialiśmy o książce, nad którą Pan teraz pracuje, o tych rodzących się w b ó ­ lach Podróżach z Herodotem. N a koniec więc może parę szczegółów. Ta książka, choć m a w tle wielkie­ go historyka starożytności, wychodzi jak wiem, od indywidualnej, prywatnej pamięci... R . K ap u śc iń sk i:... i mojej, i jego. Tę książkę chcę nazwać Podróże z Herodotem . W jakimś sensie jest to rzecz bardzo autobiograficzna, oparta na autentyku. Wszystko zaczęło się od tego, że dostałem tę książkę w 56. roku, taki rodzaj wyprawki. Była to podróż do Indii, Pakistanu i Afganistanu. I ja z tą książką jeździ­ łem cały czas po świecie. Oczywiście, nie zawsze ją za­ bierałem ze sobą. Teraz, po latach, odczytuję tego Herodota na nowo dla siebie. Ale tak jest z książką. Oczywiście z dobrą książką, z wybitną książką. Okazu­ je się bowiem, że z każdą kolejną lekturą czytamy jak gdyby nową książkę. Osobliwość wielkiej książki na tym właśnie polega, że mieści się w niej bardzo dużo książek, właściwie nieskończona ilość książek. Można by powiedzieć, że takie dzieło jest bytem wielotekstowym. Wydobycie tych różnorodnych tekstów zależy od tego, kiedy tę książkę czytamy, w jakich okoliczno­ ściach, w jakim nastroju, w jakiej sytuacji, i czego w danym momencie w niej szukamy. Reasumując: poczytuję sobie Herodota trochę za swojego mistrza. Uczyłem się od niego widzenia świata, Opracowanie dyskusji Dariusz Czaja Redakcja składa serdeczne podziękowanie autorowi i Pani Izie Wojciechowskiej, za udostępnienie zdjęć i współpracę. 24 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f3e35bb5ef1bce8e9179470208b9a385.pdf 44f2ff23d1f013afbd72a1ea37d9afda Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3429 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3214 Title A name given to the resource Nauki humanistyczne a etnologia (tezy) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.2, s.74 Creator An entity primarily responsible for making the resource Małkowska, Krystyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text przyczyn- 4. N i e w i d z ę p o t r z e b y dłuższego z a t r z y m y w a n i a się n a d m i e j s c e m współczesnej p r o b l e m a t y k i k u l t u r y a r t y s t y c z n e j w e t n o l o g i i . Jeśli t a o s t a t n i a k u l t u r y , a z drugiej strony zbytnie teoretyzowanie, zajmowanie z a j m u j e się b a d a n i o m k u l t u r „ t y p u l u d o w o g o " w ó w c z c s w s p o m ­ się i n n y m i ludami i kulturami) nieodzowne niany i elementy obecnie zjawisk (zawężanie karstwo, odwracanie sensowne kręgu zainteresowań, się o d i s t o t n y c h p r o b l e m ó w stanowi normalne, systemu jednej zakres jest jednym z aspektów jej przedmiotu badań i p o l e m w s p ó ł p r a c y z i n n y m i n a u k a m i z a j m u j ą c y m i się sztuką. nauki. mgr Krystyna Małkowska I H K M P A N , etnograf (...) Etnografia — chodzi o nazwę dyscypliny określanej Zniechęcenie może też wywołać sama, przyjęta u nas, n a z w a również j a k o e t n o l o g i a a l b o a n t r o p o l o g i a k u l t u r o w a c z y społeczna. etnografia Właściwie nazwa e t n o l o g i a . Sugeruje t o bow i e m — zwłaszcza w szerszych m o ż e się w y d a w a ć n i e i s t o t n a , ważniejsze t o , d l a całej dyscypliny, zamiast c z y m się t a d y s c y p l i n a z a j m u j e . A j e d n a k n i e jest t o t a k i e proste. pozaprofesjonalnych, S a m a n a z w a s t w a r z a już p e w n e „ p o l e " zainteresowań, określa n i e tej d y s c y p l i n y jedynie d o s t a d i u m podstawowego t y l k o dziedzinę, a l e sposób podejścia pojmowanego, do niej. N i e jest zatem czyli w opinii właściwego społecznej — terminu ograniczenie i t o szczególnie j a k o że dostarczycielom n i e k i e d y n a w e t może źródłowych czy ,,-logia", albo „ e t n o s " c z y „antropos". B y w a , że w p r a k t y c e k o j a r z y się w i ę c w świadomości społecznej aż n a z b y t często t e n u p r a w i a n i a t e j d y s c y p l i n y powstają pewno r y w a l i z a c j e , a n a w e t typ animozje n a t l e opartego n a nieporozumieniu rozdźwięku między kolekcjonowania ciekawostek „logią" i „grafią". (...)• choć nauce Z nierzadko etnografią przydatnego, etnograficznych. P o z o s t a j o jeszcze p r o b l e m z a w a r t y w źródłosłowach „ e t n o s " Ź r ó d ł e m n i e p o r o z u m i e ń b y w a często p r z y p i s y w a n i e grup badaczy nienaukowogo, być zbieracz-amator. cennych zupełnie t y m s a m y m — ujmując rzecz źródlosłowowo — , , - g r a f i a " zgoła danych kręgach wyłącznie d o „ l o g i i " l u b „ g r a f i i " , mogą o n i czynić z w y b o r u , ale równie dobrze pewnych co oczywiście t e n s a m badacz i „antropos". etnologii Z n i m wiąże (-grafii). się r ó w n i e ż Przyjmuje o przyszłość kultury euro­ pejskiej w jej f o r m a c h „zurbanizowanych" p r o w a d z i do zaoierania m o ż e występować w r o l i e t n o l o g a bądź e t n o g r a f a w zależności o d się zróżnicowań s t a d i u m swoj p r a c y . Przez etnografię r o z u m i e m y b o w i e m a zwłaszcza t z w . l u d o w y c h . W i a d o m o poziom pytanie się, iż globalizacja kulturowych, do zanikania kultur etnicznych, j e s t j e d n a k , iż r ó w n o l e g l e bozpośredniego o p i s u d o k u m o n t a c j i — t w o r z e n i a źródeł oraz i c h wyostrzają się p e w n e świadome r u c h y a u t o n o m i z a c y j n e systematyzację, gólnych g r u p , n i e t y l k o w sensie p o l i t y c z n y m , ale równioż w n a ­ a więc istotnej p o d s t a w y wiedzy. S a m e źródła poszcze­ stanowią j e d n a k materiał t a k obszerny i szczegółowy i t a k n a m wiązaniu mało „ m ó w i ą " o rzeczywistości (choć j ą odbijają), że muszą b y ć zdają s i ę w s k a z y w a ć n a t o , ż e n a ogół p r o c e s o m u n i f i k a c y j n y m poddane procesowi objąć p o z n a n i e m i n t e r p r e t a c j i i uogólnioń, szerszy zakres zdobytą wiedzę szerszym Należy sobie kultury, a b y można a również kręgom odbiorców było udostępnić (...). życzyć, a b y o b a poziomy do towarzyszą tradycji spontaniczne wspó- tendencje Obserwacje współczosne różnicujące. Jest w t y m jakaś d i a l e k t y c z n a prawidłowość. T e n o w e zróżnicowania i treści, k t ó r y c h są w y r a z e m , dyscypliny kulturowych. pozostaną, j a k sądzę, n a d a l zainteresowań trójpoziomowej przedmiotem (czy trójstopniowej) n a u k i o k u l ­ działały ze sobą m o ż l i w i e równomiernie, a t o j e s t osiągalne p r z y turze i k u l t u r a c h , jaką jest etnografia — etnologia — antropolo­ dobrej świadomości znaczenia każdogo z n i c h oraz — d o d a j m y — g i a k u l t u r o w a . O b a w a o przyszłość naszej d y s c y p l i n y n i e w y d a j e dostatecznej liczebności k a d r b a d a w c z y c h . N a s t a w i e n i e rywaliza- się z a t e m słuszna — i t o r ó w n i e ż n a p o z i o m i e , z d a w a ł o b y s i ę , c y j n e p r o w a d z i ł o j e d n a k często w h i s t o r i i t e j n a u k i d o n a d m i e r ­ najbardziej nego wyprzedzania — graficznej, opartej w r e a k c j i n a t e n s t a n r z e c z y — d o o d w r ó c e n i a się o d w s z e l k i c h obserwacji uczestniczącej i t p . prób w materiału d o w o d o w e g o przez toorię, bądź teoretycznych nadmiarze specyfika niejako uogólnioń i w rezultacie i n f o r m a c j i źródłowych. p r z e d m i o t u zainteresowań „misję" Właściwie Ważną kiedy rolę zagubienia spełniła t u e t n o g r a f i i narzucająca j e j u d o k u m e n t o w a n i a tego, w tempie coraz szybszym, do co p r z e m i j a , zanika b ą d ź z m i e n i a się i przekształca. się z a s t a n o w i m y n a d olbrzymią (...) ilością materiałów źródłowych d o - w s z y s t k i c h u c h w y t n y c h współcześnie kultur etnicznych szeregi etnografów, Przez stulecie badawcze wysiłki typu kuli ziemskiej, ogarnia świadomość zdumienie: przez nieliczne j a k t o było możliwet dzielące n a s o d klasyków dokumentacyjnego przedstawicieli teoretyczną zebranych tej nauki. ewolucjonizmu skupiały niemal N i e nadążano prace wszystkie z refleksją n a w y s o k i m p o z i o m i e ogólności, a l e wzrastał p o z i o m 1 metodologicznej, doskonaliły się t e c h n i k i b a d a w c z e i s t a w i a n e p y t a n i a p o z w a l a ł y coraz głębiej sięgać w rzeczywistość kulturową, dostrzegać coraz istotniejsze p r o b l e m y . T e zaś m o g ą się stać p o d s t a w ą Dysharmonijny budowania stosunek teorii. omawianych wyżej stadiów cesu b a d a w c z e g o e t n o l o g i i b y w a przyczyną p e w n y c h pro­ rozgoryczeń czy zniechęceń wśród — z w ł a s z c z a młodych — j e j p r z e d s t a w i c i e l i . W y d a j e się, iż d o b r e z d a n i e sobie s p r a w y n a c z y m o n p o l e g a m o ż e być pewną wskazówką w jego przezwyciężaniu. Brak stałej k o n f r o n t a c j i , stałego przejścia m i ę d z y p o a i o m a m i „ l o g i i " i „ g r a f i i " sprzyja z nieodpowiedzialnemu teoretyzowaniu i badań staje p o d z n a k i e m 74 terenowych, zapytania. których bardziej bezpośrednioj dokumentacji n a b a d a n i a c h bezpośrednich trudno sobie wyobrazić, etno­ ,,face-to-face", a b y jakakolwiek ogólna t e o r i a k u l t u r y mogła w przyszłości powstać b e z w i e d z y o w i e l k i m zróżnicowaniu k u l t u r o d m i e n n y c h o d n u r t u „oświeco­ n e j " k u l t u r y e u r o p e j s k i e j , n a w e t p r z y założeniu i c h wzrastającej u n i f i k a c j i . A w i ę c b e z e t n o l o g i i . (...). W y d a j e się wszakże rzeczą niewątpliwą, ilością że przy źródłowych tendencje obecnym przesyceniu rozwojowe nauki materiałów o kulturze będą szły w k i e r u n k u „ l o g i i " , coraz b a r d z i e j się uniwersalizując w k i e r u n k u antropologii. W z w i ą z k u z postępującą specjalizacją naukową, nawiązującą często d o p r o b l e m a t y k i i t e o r i i n a u k socjologia, też o b a w a , ościennych (psychologia, psychiatria, ekonomia, historia sztuki itp.), że etnologia czy antropologia kulturowa się n a szereg d y s c y p l i n o w y s o c e w y s p e c j a l i z o w a n y c h istnieje rozpadnie warsztatach n a u k o w y c h . I t a o b a w a , choć z p e w n e g o p u n k t u w i d z e n i a b a r d z o realna, n i e wydaje s i ę słuszna. W i a d o m o z błyskotliwym powiedzeniem wiedzy bowiem, iż Shawa o wzrastającym w o d n i e s i e n i u d o malejącego k u z e r u z a k r e s u zgodnie poziomie rzeczywis­ t o ś c i , w y n i k i t a k i e g o s t a n u r z e c z y są w s e n s i e p o z n a w c z y m m n i e j zadowalające. Równolegle z a t e m coraz rośnie p o t r z e b a scalania w i e d z y p o p r z e z integrację n a u k . S t a w i a t o n o w e w y m o g i metodo­ logiczne, różne o d przyjętych i w y s p e c j a l i z o w a n y c h m o ż n a b y określić j a k o p r z e d e wszystkim m e t o d , które analityczne. uogólnianiu jednej s t r o n y , a z d r u g i e j — mało sensownemu mnożeniu nie­ przemyślanych Tym zagrożonym: przydatność pozo­ Każda z wyspecjalizowanych dziedzin wiedzy o kulturach t z w . p i e r w o t n y c h l u b l u d o w y c h z a j m u j e się szczegółowo j e d n y m t y l k o z j e j aspektów, n i e wnikając głębiej w jego związki z całym �kontekstem kulturowym. Takie całościowe widzenie przypada nież i c h e m o c j o n a l n e g o zainteresowania i związanej я n i m nie­ właśnie e t n o l o g i i . Sądzę, iż p o d o b n i e j a k r o l a e t n o l o g i i p o l e g a n a ufności d o uogólnień, d o r e d u k c j i c e c h b a r d z i e j s c a l a n i u i uogólniającej i n t e r p r e t a c j i w i e d z y o różnych k u l t u r a c h nych pierwotnych łączących, b a r d z i e j u n i w e r s a l n y c h , p o z w a l a j ą c y c h zbliżać się d o bądź wykorzystywanie pomostem, i c h poszczególnych doświadczeń nawiązaniem do aspektach, tak z kolei n a u k ościennych, będące pewnych charakterystyk jakby kultury n a rzecz u j a w n i a n i a u k r y t y c h głębokich w zasad określonego pod nimi światopoglądu. świetle których m o ż e m y lepiej uszczegółowio­ cech i s t o t n y c h , tych zasad, zrozumieć cały szereg Do zacho­ t y p u europejskiego, jest przede w s z y s t k i m zadaniem a n t r o p o l o g i i w a ń k u l t u r o w y c h . D z i ę k i r ó ż n i c o w a n i u c e c h ze w z g l ę d u n a i c h kulturowej stopień ogólności u k a z u j e się n a m zespół p o z i o m ó w w jej bardzioj uniwersalnej refleksji. n y c h , w i ą ż ą c y c h się w s e n s o w n ą całość. K a ż d y W i e l o k r o t n i e m ó w i ł a m w y ż e j o różnicach — o w y d o b y w a n i u struktural­ element szcze­ n a j a w cech specyficznych poszczególnych zespołów k u l t u r o w y c h , g ó ł o w y u z y s k u j e d o p i e r o w t e d y s w ó j p e ł n y sens i s w o j e czego znaczenie jest o c z y w i s t e . w całości. C h c i a ł a b y m , a b y e t n o g r a f o w i e u w i e r z y l i , że t a k a w i z j a różnicujące cechy O w e r z u c a j ą c e się z w y k l e w o c z y c h a r a k t e r y s t y c z n e , są przedmiotem bezpo­ miejsce m o ż e b y ć źródłem n i e m n i e j s z e j radości niż bezpośredniość badań terenowy cli. średniego z a i n t e r e s o w a n i a p r z e d e w s z y s t k i m otnografów, a rów- doc. dr hab, Tadeusz Chrzanowski IS P A N , historyk sztuki N a j p i e r w wyjaśnienie osobistej n a t u r y : n i e j e s t e m etnogra­ stanowego w zasadzie układu społecznego. A l e k i e d y f o m , a co gorsze etnografią, j a k o dyscypliną, n i g d y n i o z a j m o ­ Polska Rzeczpospolita wałem L u d e m , w o b e c e t n o g r a f i i stanęło z a s a d n i c z e się, n i e z n a m literatury teoretycznej i zabierając głos czynię j a k ó w oświeceniowy d z i k u s , t y l e że n i e w i a d o m o z p e w ­ jąc jej o b i e k t y w r a m n c h K a t a l o g u Z a b y t k ó w S z t u k i w Polsce. I n t e r e s o w a ł o m się r ó w n i e ż s z t u k ą p r y m i t y w ó w tywną (i nawet jednak zwrócić coś n a t e n t e m a t uwagę, że i sztuką popełniłem w wymieniam te prymi­ PSL). dwie Proszę kategorie od­ d z i e l n i e , o b a w i a m się z a ś , ż e u n a s z b y t m a ł e w p r a k t y c e c z y n i się p o m i ę d z y n i m i d i s t i n g u o . 1. N a p y t a n i e p i e r w s z e dokształcenie 3. P r z y s z ł o ś ć pytanie nie powinienem właściwie się j e d n a k p o d z i e l i ć m o i m n i e p o k o j e m odpowiadać. Chciałem odnośnie d o pojęcia l u d . M o ż e istniał o n w epoce K o l b e r g a , m o ż e jeszcze w czasach „We­ etnografii? naiwne, takie do taka sama Albo przyjmiemy, j a k prayszłoeć wszystko spokojnie W (acz Przepraszam wzruszania PSL, serc. To ale jest przyszłość przez technokratów, albo nie bezkrytycznie) realizować też i gdzie o d dawna się będziemy swoje h i s t o r i i s z t u k i , która o d d a w i e n d a w n a zajmuje zamkniętymi to jest innych dyscyplin humanistycznych. ż e w o g ó l e d y s c y p l i n a m i n i e są i d a m y zepchnąć n a m a r g i n e s obszarami z u w a g i n a wyżej w y m i e n i o n e nie- pytanie: albo n i c . nością w j a k i e j m i e r z e e z l a c h e t n y . N a t o m i a s t , , o d z a w s z e " i n t e ­ r e s o w a ł e m się t z w . s z t u k ą l u d o w ą , n a w e t c z y n n i e , i n w e n t a r y z u - powstała L u d o w a , c z y l i o d k ą d w s z y s c y s t a l i ś m y się założonia. się g ł ó w n i e jest dobrze p o d w u ­ nastej d l a s z t u k i średniowiecza, renesansu, b a r o k u , k l a s y c y z m u i t d . , wciąż jeszcze pełno jest t e m a t ó w i p o m i m o bytków p r z y r a s t a problemów. następnych Wystarczy u b y w a n i a za­ togo i d l a nas i dla pokoleń— s e l a " ( i t o tuż za r o g a t k a m i ówczesnego K r a k o w a ) , ale już w m e j wczesnej młodości, w okresie międzywojennym, s p r a w a n i e była tak oczywista. Oczywiście kraj był wówczas r o l n i c z y , a w p o l i t y c o działały p a r t i e l u d o w e odgrywając w niej ważną rolę. Niemniej zdecydowanie (resp. chłopskie), nie wiadomo dokładnie g d z i e — p o z a „ w s i ą spokojną, wsią wesołą" — było kończy Jeśli e t n o g r a f i a zechce przystać n a p r o g r a m o w y izm", w a n i e w a r s z t a t ó w b a d a w c z y c h . (...) tylko „wszystko­ t o m u s i się w y r a ź n i e z d e c y d o w a ć n a p o d z i a ł i zróżnico­ W m o i m przekonaniu trzeba trochę więcej stanowczości. A l b o — jak się l u d w s y t u a c j i niezupełnie u k o n s t y t u o w a n e g o ( p o z a Zagłębiem, się t e g o , co j e s t (czy p o w i n n o b y ć ) j e j p o ż y w k ą , a l b o ograniczy Łodzią, się d o k u l t u r y kilku większymi miastami) proletariatu i niezupełnie s k r y s t a l i z o w a n e j burżuazji (zwłaszcza w j e j o d k i m i e p r z e z m a r k s i z m okroślanej p o g a r d l i w i e j a k o „ d r o b n a " ) . A już wówczas гагз-sowało się w y r a ź n e klas pomieszanie, więc mimo perspektywy towarzyszyć chce stawania i to inne dyscypliny — etnografia procesowi Warszawą czynią l u d o w e j , t o znaczy z a m k n i e p r z e d sobą n a przyszłość i s t a n i e się d y s c y p l i n ą z a m i e r a j ą c ą w r a z z o d d a l a n i e m się o d n a s t a m t e g o : i młodopolskiego szersze emerytalną, kolbergowego ludu. doc. dr hab. Leszek Dzięgiel IHT Kraków, etnograf 1. E t n o g r a f i a , etnologia, antropologia logia k u l t u r o w a , a także socjologia jego kultury. Badają go Nie one wyłącznie, rzecz jasna, ludzkiej. Używać będę antropo­ ale także przyszłość d l a zwięzłości Rozdział między d w o m a szości m o ż l i w i e j a k n a j w i ę k s z y c h m a s l u d z k i c h , c o n a t u r a l n i e n i e o kierunkach kultury przeszkadzało z a j m o w a n i u się p e w n y m i w y d z i o l o n y m i g r u p a m i naukami tymi oraz uważam które w y t w a r z a określoną kulturę. N a t u r a l n i e kulturę bardzo T o , co n i e w c h o d z i człowieka. i Ale utarło się rozdzielać n i e m a m z a m i a r u n i k o m u psuć polega n a odmienności metody jednej pożądane, elementy metod przeszłości w i e m , czy i socjolog Nadto zakres za zabawy. w swej być odgraniczał ją od Różnica czystej socjologii być może i i c h kulturą, lecz t y l k o p o t o , b y łatwiej o w e możliwie i raczej masowe zjawiska N i e będąc f o r m a l n i e s o c j o l o g i e m przechodzę (nio studiowałem tej n a u k i ) d o e t n o g r a f i i , t a k i e j jaką ją Etnografia dzieli się typowe przedstawiać. na trzy bloki rozumiem. tematyczne (mówię o e t n o g r a f i i p o l s k i e j , l u b raczej e t n o g r a f i i u p r a w i a n e j w Polsce): b l o k h i s t o r y c z n y •— b l o k w s p ó ł c z e s n y — b l o k p o z a e u r o p e j s k i . (...) (aczkolwiek tylko łączności dadzą ofekty wyłącznie, t a k zwane badanie t r a d y c j i k u l t u r o w e j , a więc k u l t u r y etnografii na przeszłej, głównie w s i , a n a d t o małych m i a s t e c z e k i t y c h m a r g i ­ może od pojmuje biologii etnografię badawczych i drugiej nauki poznawcze). m i się, badanie s p o s o b u ż y c i a , s p o s o b u z a c h o w a n i a się w p r z e s z ł o ś c i i t e r a ź n i e j ­ t e r m i n y etnografia w że w s w o i m założeniu o b i e t e n a u k i miały za zadanie one. usiłując dosyć d z i w n y , ponieważ j e d n a i d r u g a b a d a społeczeństwo l u d z k i e , szeroko. w jego rozważaniach o społeczeństwie d a w n y m ) . W y d a j e nieraz w j e g o przeszłości i teraźniejszości, wysnuć w n i o s k i n a najbliższą socjologia. społeczna, badają człowieka o d s t r o n y nacisk socjologii n i e p o w i n i e n udzielić p o m o c y (chociaż nie historykowi Blok h i s t o r y c z n y w Polsce t o przede nesów dawnego w s z y s t k i m , jeśli n i e społeczeństwa w i e l k o m i e j s k i e g o , k t ó r e n a rzecz w s i i małego m i a s t e c z k a pracowały, świadczyły i k u n i m były 75 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/aa4000c934e0d3a14d02a2871ec55564.pdf bb138130c4719166e9d68c0136e98675 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5315 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4936 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4; s.2-3 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Polska Sztuka Ludowa KONTEKSTY ♦ ANTROPOLOGIA KULTURY ♦ ETNOGRAFIA ♦ SZTUKA 2003 rok LVII nr3-4 (262-263). Indeks 369403. ISSN 1230-6142. Cena 24 zł IN S T Y T U T SZ T U K I P O LSK IEJ A K A D EM II NAUK, FU N D A C JA KU LTU RY S P I S MIKOŁAJ G umilow A nna B eata B ohdziewicz RYSZARD K apuściński FRANKLIN R. A nkersm it K erwin L ee K lein T R E Ś C I Pamięć, przeł. Jan Gondow icz..................................................................... Zdjęcia odzyskane........................................................................................... O Pamięci i jej zagrożeniach (z Ryszardem Kapuścińskim rozmawiają Zbigniew Benedyktowicz i Dariusz C z a ja )..................... 4 5 12 W zniosłe odłączenie się od przeszłości lub jak być/stać się tym kim się już nie jest, przeł. Joanna Benedyktowicz, przejrzał Maciej Bańkowski .......................................................................................................... 25 O pojawieniu się pamięci w dyskursie historycznym, przeł. Maciej Bańkowski .......................................................................................................... 42 COLLOQUIA ETHNOLOGICA PAMIĘĆ JAKO KATEGORIA KULTUROWA I POZNAWCZA Katarzyna K aniow ska CZESŁAW R obotycki DARIUSZ C zaja WALDEMAR K uligowski SŁAWOMIR S ikora MARCIN B rocki M agdalena S ztandara MARCIN K a f a r Antropologia i problem p a m ię c i............................................................. 57 Pamięć PRL, Antropolog wobec doświadczenia własnej kultury ..... 66 Czarna Skrzynka. O idei pam ięci absolutnej ....................................... 71 O historii, literaturze, pamięci oraz innych formach zapominania..... 79 Pamięć: przestrzeń, w której zdarzenia się powtarzają ..................... 85 Semioza pam ięci w etn o g ra fii..................................................................... 92 O etnograficzności fotografii ..................................................................... 95 O istocie słowa w obliczu choroby. Uwagi na marginesie lektury Stanąć n a nogi Olivera Sacksa i To jest wasze życie Małgorzaty Baran ow skiej..................................................................................................... 102 DANIEL V ogel D ipesh CHAKRABARTY Przeszłość Indii czy przeszłość Europy?.................................................... 114 Postkolonialność a podstęp historii: Kto wypowiada się w imieniu Indii? przeł. D aniel Vogel ....................................................... 117 Powrót do In d ii................................................................................................ 133 W h ich Blair Project? Pamięć jako narzędzie legitymizacji politycznej: przykład „Nowej Partii Pracy” ...........................................142 Inicjacja B w iti...................................................................................................146 Żywioły sprzężone........................................................................................... 150 Etnolog w podróży (4) Kto komu mówi bounjour na M ont Blanc? Próba antropologii zachowań zdawkowych...........................................165 P a m ię ta ć .............................................................................................................175 Skrzynia............................................................................................................... 182 PETER M artyn J o HARPER T omasz S ikora Ew elina Pawlus JERZY S. W asilew ski P io tr S zacki Iw on a ŚWIĘCH PAMIĘĆ GRECJI STEPHANIE W est Jean Pierre VERNANT Aristeas u Herodota, przeł. Wiesław Juszczak......................................187 Mityczne aspekty pamięci, przeł. Aleksander W olicki.......................201 1 �SPIS TREŚCI D avid R. L achterman W ojciech M ichera W łodzimierz L engauer Zbigniew B enedyktowicz , D ariusz C zaja M ariusz D obkowski, B ohdan Ko s , W iesław J uszczak , W łodzimierz L engauer W ojciech M ichera , H enryk Paprocki R obert Paw lik , Lech R obakiewicz, C zesław Robotycki W łodzimierz S taniewski L ech S okół A ndrzej D ą br o w sk i , J an H artm an , W iesław J uszczak , Ireneusz Kan ia , o . J an A ndrzej K łoczowski (o p ), E lżbieta Paczkowska -Ł agow ska , M ieczysław P o rębski , L ech T rzcionkowski, C ezary W odziński W iesław J uszczak A ndrzej P ieńkos K a ta rz y n a G ó rs k a ZBIGNIEW O siński N oos i N ostos: O dyseja i początki greckiej filozofii, przeł. W ojciech M ichera ............................................................................. 213 Lathesthai. O pokusie zapom nienia...........................................................217 Czy bogowie greccy jeszcze żyją? .............................................................. 223 O Realności bogów - rozmowa o książce Wiesława Juszczaka „Pani n a żurawiach” .........................................................................................224 W ielka podróż do źródeł. Głos w dyskusji o Realności bogów...........245 „Nie wszystko jest stracone...” Fragmenty dyskusji z promocji książki Realność bogów Wiesława Juszczaka w Krakowskim „Bunkrze Sztuki” Kraków, 29 maja 2 0 0 3 ............................................... 247 Język m i t u .......................................................................................................... 257 Życzenia na jubileusz Profesora Wiesława Juszczaka.......................... 281 „Siedziba sztuki" Johanna M ichaela Bossarda - totalne miejsce tworzenia ........................................................................................... 283 J a tak napraw dę zbieram ducha pocztówki. Rozmowa z Małgorzatą Baranowską ....................................................... 290 Osterwa i Reduta w notatnikach Limanowskiego .............................296 RECENZJE BARBARA M a jo r M a ria P oprzęcka Inspiracje pasyjne Renaty R ogozińskiej.................................................. 315 Współczesna polska sztuka religijna......................................................... 318 J. K rzysztof L enartow icz BOGUSłAW JĘDRUSZCZAK A rchitektura trwogi..........................................................................................321 Pamięć O jc a ........................................................................................................331 ENKLAWY PAMIĘCI Noty o A utorach Summary of A rticles Contents no 3-4; 1-2/2003 .................................................................................................................................. 340 .................................................................................................................................. 344 .................................................................................................................................. 350 W POPRZEDNIM NUMERZE (1-2/2003) W iktor Zborowski Hanna Faryna Paszkiewicz Zbigniew B enedyktowicz Dariusz Czaja Maria Poprzęcka J ulia Hartwig George S teiner Pożegnanie „Być bogatym jak Forsyth...” Mapa pamięci Paradoksy pamięci. Parę wątpliwości zamiast wstępu Obraz pod powiekami Piękne siostry, Nagana 33 Gramatyki tworzenia, przeł. Jerzy Łoziński 2 �SPIS TREŚCI PAMIĘTAĆ CZY ZAPOMINAĆ? Paul Ricoeur Y osef Hayim Y erushalmi Ivan G. Marcus Ma Łgorzata Na Łęcka B ohdan Kos W ojciech M ichera J acek Ziemek R uth G ruber Nadużycia pamięci naturalnej: pamięć powstrzymana, pamięć manipulowana, pamięć narzucona, przeł. Wojciech Bońkowski Znaczenie w historii, pamięć i pisanie historii. Podstawy biblijne i rabiniczne. przeł. Dariusz Czaja Magia pokarmów i gesty mnemoniczne, przeł. Amelia Franas Przeklęte błogosławieństwo. Nobilitacja zapomnienia Pamięć i czasoprzestrzeń w poszukiwaniu całości. Kilka uwag o renesansowym teatrze pamięci i słodyczach kosmologii Obliviscere. O pokusie zapomnienia i dylematach reprezentacji Memento. Pamiętacie? To obejrzyjcie... Miasta bez Żydów, przeł. Agnieszka Nowakowska PAMIĘĆ PRYWATNA Marcin Ś wietlicki A nna B olecka Antoni K roh A melia F ranas J oanna Zdanowska S tefanie Peter G erdien V erschoor J an G ondowicz Mój pamiętniczku Pamięć i dzieciństwo Starorzecze. Krzyżyk z mosiężnej blachy, Piesek Puk, Maszyny do pisa­ nia Egzekucje i ekspozycje pamięci Kozetka Bargelda, czyli o tym, jak się pisze widza Kogel mogel - „polską magdalenką”?, przeł. Maciej Bańkowski Kartki z pamiętnika. Polskie reminiscencje, przeł. Ella Osuch, Dorota van den Bercken Pałac pamięci WENECJA I PAMIĘĆ Lew Łosiew W ojciech B ońkowski Dariusz C zaja Ewa Malec B ohdan Kos Ma Łgorzata Dziewulska, Piotr KŁoczowski J ulian T uwim Hanna Baltyn Piotr S ommer A. M elbechowska-L uty M onika Rudaś-G rodzka Maria J anion M ichaŁ O torowski Ma Łgorzata Baranowska Danuta KuZnicka C zesŁaw R zońca S tanisŁaw T abisz Wenecja Josifa Brodskiego, przeł. Dymitr Romanowski Dwanaście świń przegląda się w lustrze. O legendzie weneckiej W drodze do Wenecji. Podróże imaginacyjne Mit Wenecji. Fabrykowanie pamięci Wiersze Rozmowa z pamięci: Nie chciałbym zbyt dopowiadać Kwiaty Polskie (fragment) Szuflandia Latem Pomniki - „figury” zwodniczej pamięci Słowiańszczyzna. Pamięć i zapomnienie w wykładach paryskich Adama Mickiewicza i powieściach Józefa Ignacego Kraszewskiego Niesamowita Słowiańszczyzna Pamięć spiskowców Kolekcja nieidealna (3) Pamiętaj o mnie! Gombrowicz Grzegorzewskiego Zbysław Maciejewski (1946-1999) Rozmowa ze Zbysławem Maciejewskim Noty o Autorach Summary of Articles Contents no 1-2; 3-4/2003 Z powodów technicznych zapowiedziane w poprzednim numerze artykuły Krystyny Zwolińskiej, Jacka Olędzkiego, Tomasza Wita Szerszenia, Mateusza Brauna oraz Zbigniewa Benedyktowicza ukażą się w kolejnym numerze „Kontekstów”. Autorów i czytelników serdecznie przepraszamy. W pierwszym tomie (nr 1-2) „Kontekstów” O Pamięci i zapomnieniu nieopatrznie i buńczucznie napisano we wprowadze­ niu, że „temat Pamięci nas nie przerósł” (por. Mapa pamięci s. 14), tymczasem okazało się, że zebrany materiał zaprojektowa­ ny do obecnie prezentowanego II tomu znacznie przekroczył dopuszczalną objętość. Za pomoc i rozwiązanie związanych z tym problemów technicznych i możliwość wydania w miarę zbliżonego do przygo­ towanego t. II- numeru 3-4/2003 składamy serdeczne podziękowanie zespołowi Wydawnictwa Argraf i Panu Prezesowi Tomaszowi Dukielskiemu - redakcja. 3 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/82ce1eea30ae566f5537330065cc5a7b.pdf 8e6d7bca8a8c540ca85b8f76864d8ce0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3426 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3211 Title A name given to the resource Nauki humanistyczne a etnologia (tezy) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.2, s.70 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R a d z ę więc sięgnąć d o h i s t o r i i e t n o g r a f i i p o l s k i e j , artykułów podsumowujących dorobek mierza Dobrowolskiego, zwłaszcza etnografii PRL; Józefa B u r s z t y , W i t o l d a Dynowskiego, Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej i wielu innych. W Polskiej", „Ludzie", Również czy „Polskiej pytanie drugie Sztuce Kazi­ „Etnografii Ludowej". sformułowałabym t r a d y c y j n e j i j e j współczesnych p r z e m i a n jest miejsce d l a studiów n a d plastyką ludową. B r a k j e d n a k n a ogół prób zastosowania i n n y c h niż h i s t o r y c z n e m e t o d a n a l i z y . B r a k jest d y s k u s j i m e t o ­ dologicznej oraz udziału historyków s z t u k i , k o n f r o n t a c j i spojrze­ n i a n a sztukę l u d o w ą z p u n k t u w i d z e n i a kierunków współczes­ inaczej. Jeśli nych, systemowego widzenia z a k r e s e t n o g r a f i i j e s t sprawą u m o w n ą i ulegał z m i a n o m w p r a k ­ kultury. Co d o trzeciego p y t a n i a : mało m n i e interesuje n a z w a d y s c y ­ t y c e działania p r z y występowaniu różnych i n s t y t u c j i , s t a w i a n i u p l i n y . N i e uważam, że e t n o g r a f i a (w jej obecnych zainteresowa­ różnych pytań oraz współdziałaniu różnych d y s c y p l i n w p r a c a c h niach p r z e d m i o t o w y c h i problematyce teoretycznej) jest związana n a d kulturą ( w s i , m i a s t a , r o b o t n i k a , kulturą n a r o d ó w i p l e m i o n ) t o wyłącznie uwzględnienie w pracach etnografów p r o b l e m a t y k i s z t u k i l u d o w e j przewiduję u t r a c e n i a p r z e z nią j e j p r z e d m i o t u badań. wynikało zarówno z c h a r a k t e r u pytań a u t o r a i e p o k i , j a k i przy­ różnic w k u l t u r z e i j e j mechanizmów gotowania teoretycznie kadry etnografów. Wiemy doskonale, że ani tych z badaniem 0 genezę k u l t u r y z b y t l i c z n e j k a d r y specjalizującej się i znajdującej pracę w i n s t y ­ natury t u c j a c h b a d a n i a s z t u k i l u d o w e j . N i e m n i e j t o , czego w dotychczas d o k o n a n o w zakresie i n w e n t a r y z a c j i s z t u k i l u d o w e j i opracowań syntetycznych osiągnięcie. i W monograficznych, etnografii należy polskiej, w uznać za badaniach wyraźne kultury wsi kultury w s i , toteż jest ciągle ż y w y , człowieka, o j e j rozwój kulturą ludzką nie traci ważny Pytanie i zmiany, o również swej nie Problem i p r a k t y c z n i e , d l a działania społecznego. p y t a ń n i e k i e r o w a n o z b y t często d o s z t u k i l u d o w e j , a n i n i e b y ł o z „tradycyjnej" związek aktualności o b l i c z u zagrożenia przyszłości k u l t u r y . E t n o g r a f i a n a pewno przeżyje n a s s a m y c h , chociaż może o t r z y m a inną, m o d n ą nazwę 1 w różny sposób w r o z m a i t y c h e p o k a c h zakreślać będzie bliższe pole badań. dr Zbigniew Benedyktowicz IB P A N , etnograf Co t o jest e t n o g r a f i a ? — Odpowiedź moją d y k t u j e m i sama p o e t y k i rozmaitych f o r m ustnej literatury ludowej; obok studio­ n a t u r a n a u k i , o której t u m o w a , a także p e w n e specyficzne d o ­ wania t e c h n i k pamięciowych, świadczenie, c h a r a k t e r y s t y c z n e d l a ż y c i a n a s z y c h p o l s k i c h środo­ rzęta, zwyczajowych w i s k n a u k o w y c h , doświadczenie, c z y t e ż w ł a ś c i w i e złe czajenie z jakim mamy przyzwy­ do czynienia, g d y idzie o tego rodzaju zajmowania studium się form rzeźbą, o darze, nazewnictwa, zwracania malarstwem, 0 s y m b o l u i myśli nieoswojonej. sorów administrujących młodymi wzrośli w zawołań do na ludzi, strojem o komizmie, o ludowej p y t a n i a , a n k i e t y i i n i c j a t y w y . Zarówno wśród l u m i n a r z y , profe­ dawna się znajdziemy kosmologii, Jasną j e s t rzeczą, że a b y p o ­ donie- dołać i zbuntowanymi pracownikami nauki, którzy w sposób r z e t e l n y z a d a n i o m s t a w i a n y m p r z e z własną d z i e d z i n ę , t y m doświadczeniu i wyssali odpowiednią wiedzę, tej rozległości etnograf m u s i być zainteresowań i jednocześnie sprostać w stałym k o n t a k c i e z i n n y m i d y s c y p l i n a m i 1 studiować kach b y ć w s z y s t k i m p o t r o c h u : trochę h i s t o r y k i e m , trochę s a k r a m e n t a l n e p y t a n i e „ k o m u t o s ł u ż y " ? G d y słyszy się że tu studium daną dyscypliną j a k i p o m i ę d z y j a k t o się m ó w i z m l e k i e m m a t k i , p o j a w i a się w t a k i c h p r z y p a d ­ bowiem, zwie­ etykiety, dana dyscyplina rozmywa wiedzieć wszystko po trochu, archeolo­ innych, g i e m , trochę językoznawcą i f i l o l o g i e m , trochę literaturoznawcą i trochę h i s t o r y k i e m s z t u k i , ale selekcja faktów j a k i e j d o k o n u j e , differentia specifica — w ł a s n y sposób s p o j r z e n i a s p r a w i a , że n p . studiując n i e o d m i e n n i e u r u c h a m i a się n a w y k t a k dla zetatyzowanego społeczeństwa, k a ż e m y ś l e ć o t y m , co s i ę z a t y m k r y j e ? tut...? i Badania w musi g d y s t a w i a się p r o b l e m g r a n i c , z a k r e s u d a n e j n a u k i , p y t a o j e j charakterystyczny się n i e j a k o je. E t n o g r a f interdyscyplinarne...? reforma p r o g r a m u nauczania...? Otworzą n o w y Reorganizacja może n o w y Insty­ studiów wydział, c h u n i e b ę d z i e t e g o robił j a k a r c h i t e k t , że badając będzie t o robił z zupełnie i n n e j p e r s p e k t y w y log, czy formy da­ nazewnictwo aniżeli d i a l e k t o ­ gwaroznawca. czy Z d a r z a się o c z y w i ś c i e e t n o g r a f o m zejść z t y c h m a r g i n e s ó w . IV?) Z d a r z a się w y p a ś ć z t e j m a r g i n e s o w e j s y t u a c j i , która z d a w a ł o b y A k a d e m i i Nauk...? Będąpieniądze n a badania... nowe etaty...itd., się j e s t błogosławieństwem d l a o c z u i zasadą stanowiącą o spe­ też odrębna sekcja A który w r a m a c h jakiegoś wydziału ( I I czy i t d . c z y l i „ k o m u t o służy" ? N i e c h m i więo będzie w o l n o wyrazió c y f i c e i c h s p o j r z e n i a , i b y w a t a k , że e t n o g r a f o w i e zostają wchło­ g ł ę b o k ą nadzieję, i przeświadczenie, że a n k i e t a t a i i n i c j a t y w a nięci z jaką wystąpiła r e d a k c j a „Polskiej m i e l i się poruszać. W Sztuki Ludowej" zawiera n a j i s t o t n i e j s z y , m o i m z d a n i e m , e l e m e n t charakteryzujący właśnie etnografię. E l e m e n t , o którym (różnice w n a z w a c h w stosunku do antropologii wynikające — z odmiennych tradycji amery­ przez tę dziedzinę, po której granicach przecież rzadko bardziej agronomem, botanikiem, krawcem, dietetykiemZapomina o pewnej cenie, jaką d a w n o a n t r o p o l o g i a postanowiła płacić i studiowanie kultury-jako za widzenie całości. Cenie, k a ń s k i e j , a n g i e l s k i e j , n i e m i e c k i e j i f r a n c u s k i e j n i e są w t e j c h w i l i o której wspominał c y t o w a n y już A . L . K r o e b e r , podając •ważne) — kład, t a k pisał A . L. Kroeber: „Antropologia posiada tę tylko t a k i c h w y p a d k a c h e t n o g r a f staje się n i e ­ w którym mówi o sinologu i antropologu przy­ badającym wspólną cechę z historią, że n i g d y p o w a ż n i e n i e p o d t r z y m y w a ł a kulturę C h i n . T e n d r u g i b y ć m o ż e n i g d y n i e doścignie w s u b t e l ­ twierdzenia ności, p r e c y z j i i zasobie w i e d z y o swojej praktycznej użytecznośoi ale wychodziła pierwszego, ale w o l n y jest rów­ z założenia, że j e j cel p o z n a w c z y s a m p r z e z się s t a n o w i d l a n i e j n i e ż o d j e j c i ę ż a r u , o d o g r a n i c z e ń j a k i e n i e s i e ze s o b ą , w r a z wystarczające swym Zresztą uzasadnienie". przed tym użytocznościowo-praktyczno-organizu- pojmowaniem naukowości, t r a d y c j a filologiczna. p o l o g zaś n i e j e d n o k r o t n i e w y p r z e d z a pretację grafa drugi o d n i e s i e n i e m d o szerszego tła s y t u a c j i k u l t u r o w y c h i zagadnień istoty etnografii pozwalającym i w przynależny zawarty w również moim etnograficznym przybliżeniu określić tę zdaniem do doświadczeniu, naukę, jako naukę podnoszonych przez siebie t a k różnych c y p l i n . T a k , etnografia t o marginesowa n a u k a bez granic. N o b o Okrzyki przekupniów etnograficznych zainteresowań. Obok fascynacji w zakresie żywionej dla s t u d i o w a n i a f o r m d a c h u , o r n a m e n t u , narzędzi, t e c h n i k u p r a w , śledzenia i c h r o z w o j u ; wienia, weselną, 70 przygotowania balladą, obok zainteresowania pokarmów; przysłowiem — sposobami poży­ teorię czy filozofię zaś g d y kultury. I dysponuje właśnie zjawisk i poświęconych i wędrownych i m rozpraw, rzemieślników, znaki to J. rosnącym (C. Lóvi-Strauss), S. B y s t r o n i o w i p i s a ć miasta Warszawy, n a d pieśnią podobne szerzej, o b o k studiowania monografie tę etnograficzną swobodę, która monografię bratku pozwala stołecznego w e d l e p o d o b n y c h reguł i z w y c z u l e n i e m zagadnienia, z jakim pisane były przez jak reklamy (P. B o g a t y r i e w ) ze s t r u k t u r a l n o - s o m i o t y c z n y m s t u d i u m O dziko studiów obok zwłaszcza nieskrępowanie i rozpiętość, która p o z w a l a n a sąsiadowanie o b o k b e z g r a n i c i naukę poruszającą się n a m a r g i n e s a c h i n n y c h d y s ­ przecież w y s t a r c z y spojrzeć czegóż t o n i e z n a j d z i e m y kultury, filologa, g d y idzie o inter­ jącym n a w y k i e m myślowym „komu m a to służyć" c h r o n i etno­ element i zrozumienie ze Antro­ na etnografów egzotycznej w i o s k i n a D o b u czy T r i o b r i a n d a c h — �widziałbym j a k o również i s t o t n y i c h a r a k t e r y s t y c z n y r y s etno­ w i z j i świata, której r o z u m i e n i e p o z w a l a g r a f i i . T ę oryginalność s p o j r z e n i a zawdzięcza o n a właśnie stałemu n i e j s z ą i n t e r p r e t a c j ę a k c e n t ó w , z n a c z e ń i s e n s u z a w a r t e g o w sce­ zamiłowaniu n a c h M i c k i e w i c z o w s k i c h Dziadów. do marginesu. Taka jest jej przeszłość. S z k o l n a d e f i n i c j a m ó w i n a m , że e t n o g r a f i a t o n a u k a o k u l t u ­ rze l u d o w e j , k u l t u r z e n i e znającej p i s m a , o p a r t e j n a przekazie o poezji n a głębszą i precyzyj­ D r u g a będąca z b i o r e m f r a n c u s k i e j końca X I X i początków X X esejów w i e k u , gdzie również pośród w i e l u w ą t k ó w i n t e r p r e t a c j i , a u t o r śledzi ó w nurt u s t n y m , n a t r a d y c j i . U n a s w i ą z a ł o się t o ze s t u d i a m i k u l t u r y n i z i n n y , współczesnej d o r o z w o j u tej p o e z j i , l i t e r a t u r y ludowej, rodzącej t z w . w a r s t w n i ż s z y c h , ze s t u d i a m i n a d k u l t u r ą c h ł o p s k ą , w s k a l i literatury jarmarcznej, „poezji ś w i a t o w e j — n a d kulturą społeczeństw p i e r w o t n y c h , p l e m i e n n y c h . się Zaczęto poświęcać uwagę z j a w i s k o m , które dotychczas n i e mieści­ w ł y się w g r a n i c a c h zainteresowań h i s t o r y k ó w k u l t u r y . Romantycy środków kulturalnej swoistej sięgnęli d o w a r s t w kryjących się p o d p o w i e r z c h n i ą kultury nowego t y m znaczeniu przedmieść i szyldów", stulecia — masowości technicznych kultury masowej, jeszcze j a k i e jej n a d a późniejszy przekazu i studia socjologów, b y ł o b y z d a n i e m a u t o r a n i e p e ł n e , j a k r o z u m i e n i e Fausta diowaniem zwłaszcza jego d r u g i e j części, intrygującej całych obszarów, których z pojęciem kultury nie ale intensywności. N u r t bez którego r o z u m i e n i e t e j l a w y . I c h e t n o g r a f i c z n i następcy zajęli się r e j e s t r o w a n i e m i s t u ­ swym nie rozwój jej poezji Goethego, „przedziwnym w i ą z a n o d o t e j p o r y w n a j m n i e j s z y m s t o p n i u . E u r o p a za pośred­ s y n k r e t y z m e m w y o b r a ź n i " bez u p r z y t o m n i e n i a sobio „ j a k dalece n i c t w e m etnografów i etnologów zaczęła o d k r y w a ć i n n e k u l t u r y . p o m y s ł y G o e t h e g o b y ł y związane z nizinną kulturą miasteczkową, Z b i e g i e m czasu p e r s p e k t y w a n a r z u c o n a przez etnografów i a n ­ w której m i e s z a ł y się l e g e n d y , c u d o w n e w y n a l a z k i , z d e g r a d o w a n e tropologów mity, „kultura ujawniła ludowa" — „kultura wyższa", Kultury j a k nieprecyzyjne „kultura jak w przeprowadzić i mylące są e l i t a r n a " , „kultura niższa" i wielkości. Weźmy dziełach Wielkiej o poezji F r a n c i s z k a R a b e l a i s , s t u d i u m o l u d o w e j k u l t u r z e śmiechu. granicę pomiędzy t y m , co P r a c a , która j e s t w i e l k i m e t n o l o g i c z n y m rozważaniem n a d feno­ t u d l a przykładu europejskiej jest B i b l i a , K o r a n i s l a m u , mitologię grecką, wyrosłą z n i c h wielką literaturę, poezję i sztukę. r e l a t y w i z a c j i " , ujawniając „pozytyw" krążenie, p r z e n i k a n i e , wymianę treści, n i e u s t a n n y d i a l o g t o c z ą c y się w dziełach i d z i e j a c h ry, etnografia wąskich, pozwoliła odkryć perspektywę nieznaną w socjologizujących t y w ę odsłaniającą kultu­ jedność interpretacjach kultury. zbyt Perspek­ wcale żadnym ahistoryzmem, o który mogła b y b y ć p o d e j r z a n a , wprowadziła b a d a n i a n a d kulturą w j e j uniwersalny wymiar. będąc zdaniem wersji. jej dokonuje sama dobrym w etnografom, przyszłości będzie to nie do sytuacja się etnografia. etnologiem utrzymania odwrotna. etnologicznej myśli. Już moim Nie w z b i e r a n i a materiału, r e j e s t r o w a n i a z j a w i s k kultury graf dobrym p o w i n i e n równie Kroeber dbać o to, by mówiąc, że s t a n o w i d l a n i e j wystarczające będzie sam być cel momencie dobry etno­ etnologiem. poznawczy etnografii uzasadnienie, upatrywał w t y m jej podobieństwo d o h i s t o r i i , t o t y m bardziej trafne w y d a j e mi się dostrzeżenie j e j podobieństwa p o d t y m w z g l ę d e m d o f i l o z o f i i . Jeśli r o z w a ż y ć różnorodność t r a d y c j i i k i e r u n k ó w i n t e r p r e t a c y j ­ rodne t e m p e r a m e n t y badawcze, t o można b y zaryzykować t w i e r ­ dzenie, funkcje, zafascynowała i b y ł a inspiracją d l a r o m a n t y k ó w — j e s t t o każda k u l t u r a , która żyje s w y m a u t e n t y c z n y m żyoiem bez świadomości b y c i a kulturą. S t a n o w i o n a c z a s a m i nieoficjalny, n u r t życia. Jest t o także k u l t u r a i n s t a t u nascendi. spontaniczny Przypomina o n a ów „ n a bieżąco powstający f o l k l o r , i s t n i e n i a którego o którym mówi Isaac В. Singer. nawet I jakże t r a f n y w y d a j e m i się w o b e c n i e j sąd t e g o p i s a r z a : „ B o g u d z i ę k i , kultura ludowa nie zamiera — dzisiaj nauk, nie podlega dynamicznym rozwojem r y c z n a l o k a l i z a c j a , ale sposób i s t n i e n i a . P o d o b n i e j a k t a , która wszystkich innych karnawałowej żal, że p o d c z a s g d y można być d o b r y m e t n o g r a f e m n i e będąc w k o n t a k c i e z n o w y m w s z y s t k o się zaczęło, t o n i e j e j społeczne p r z y p i s a n i e , c z y h i s t o ­ Dla jedynie n y c h , j a k i e się w n i e j mieszczą, pojemność n a n a j b a r d z i e j różno­ T o , co b o w i e m ważne w pojęciu „ k u l t u r y l u d o w e j " , o d której nie podejrzewamy", jego l u d o w e j , J a k k o l w i e k słusznym jest pogląd, że n i e można b y ć Gdy etnologicznym w wyrazić etnologizacja kultury. N i e tracąc a n i w y m i a r u h i s t o r y c z n e g o , a n i społecznego, n i e będąo święta Można nie Poprzez swe o t w a r c i e n a i n n e k u l t u r y , d o k o n a w s z y nej menem chociażby księgę ksiąg jaką d l a kręgu t r a d y c j i judeo-chrześcijańskiej i k u l ­ tury realności". I n n y m z n a k o m i t y m przykładem może t u być praca B a c h t i n a należy d o k u l t u r y o p a r t e j n a t r a d y c j i a t y m , co s t a n o w i o j e j oświeceniu f a n t a s t y k a n a szczeblu — zasadzie t r u d n o w i utrzymać kategorie tych z m i e n i a się t y l k o " . powodów proces etnologizowania obserwować że etnografia jakie współcześnie spełniała Wystarczy spełnia już się h i s t o r i i , sięganie d o doświad­ otworzyć jakąkolwiek współczesną księżkę z k t ó r y m i z a p o z n a j e się s t u d e n t e t n o g r a f i i w t r a k c i e przygoto­ z a s t a n o w i m y się n a d k i e r u n k a m i w j a k i c h r o z w i j a ć się p o w i n n a e t n o g r a f i a , b a d a n i a n a d kulturą i sztuką. Szczególną rolę pisywałbym t u dalszemu r o z w o j o w i kierunków zadanie rozumienia nagromadzonych kultury, stawiając odczytywania i podejmowanych sobie znaczeń bowiem i sensów w różnych w a r i a n t a c h i sy­ t u a c j a c h k u l t u r o w y c h , i c h ekspresję w dziełach k u l t u r y , łując problemy filozoficzne przy­ fenomenologicz­ do mogą filo­ w a n i a d o s w e g o z a w o d u . T e n f a k t w y d a j e m i się r ó w n i e w a ż n y g d y czeń a n t r o p o l o g i i k u l t u r y przez socjologię i k r y t y k ę literacką. Co tej ostatniej, n a naszym gruncie d o b r y m przykładem te zoficzną a ż e b y s p o t k a ć się z t y m i s a m y m i n a z w i s k a m i i p r a c a m i , nego, s t r u k t u r a l n e g o i semiotycznego; możemy niejednokrotnie filozofia. etnografia wywo­ m a tę przewagę, że n i e być t u p r a c e A d a m a W a ż y k a , j e d n a rekonstruująca r e l i g i j n o - m i - j e s t już więcej abstrakcyjną filozofią lecz b a r d z o konkretną drogą t o l o g i c z n y , właśnie w s w y m l u d o w y m , białoruskim n u r c i e kształt d o r o z u m i e n i a i p o z n a n i a człowieka w ogóle. dr hab. Ludwik Stomma IS PAN, etnograf 1. E t n o l o g i a n i e j e s t n a u k ą o k u l t u r a c h chłopskich. n i e jest nauką o k u l t u r a c h ludów. E t n o l o g i a n i e egzotycznych Etnologia jest też nauką o i n n y c h k u l t u r a c h n i e e l i t a r n y c h . E t n o l o g i a nauką o wewnętrznych Domeną mechanizmach wszelkich e t n o l o g i i są w i ę c z j a w i s k a zbiorowe jest kultur. mające initio". mechanizmów kultury" rozumieć p r z y t y m należy zarówno prawdziwościowe Pod pojęciem „wewnętrznych struktury t z w . pamięci k u l t u r o w e j wyznaczające ogólne r a m y k u l t u r y , j a k i i c h u c h w y t n e czasowo realizacje cha­ szczególnych opozycji i mediacji, transmisji (kombinacje po­ braudelowskie k o n i u n k t u r y ) r a k t e r nieuświadamiany, przejawiające się n a zewnątrz p o d p o ­ ujawniające się w zewnętrznej rzeczywistości k u l t u r o w e j barwną stacią, j a k wyliczał mozaiką k o n k r e t n y c h jednostek e m p i r y c z n y c h ( m i t e m y , Edward B . T y l o r : „ w i e d z y , wierzeń, s z t u k i , moralności, p r a w a , obyczajów e t c " , c z y l i działań, umiejętności zdarze­ n i a ) . Działanie e t n o l o g a n i e o g r a n i c z a się d o rozłożenia o w e j m o ­ i p r z e ś w i a d c z e ń , k t ó r y o h i n t e r p r e t a c j e — o i l e w o g ó l e są p o d e j ­ z a i k i n a c z y n n i k i pierwsze m o w a n e p r z e z członków d a n e j społeczności — przybierają z r e g u ­ obejmuje ły formę wtórnych r a c j o n a l i z a c j i l u b odwołań d o m i t y c z n y c h „ a b możliwości d o p u s z c z a n y c h p r z e z strukturę ( i o d p o w i e d n i o : i u j a w n i e n i a jej u t a j o n y c h znaczeń; również wyjaśnienie, dlaczego spośród szerokiej gamy przez 71 I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d98de3f888436961d1f4e79761b681e0.pdf d6a52edb36fb936330e5614e64f2b168 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3428 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3213 Title A name given to the resource Nauki humanistyczne a etnologia (tezy) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.2, s.73 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tomicki, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text dr Ryszard Tomicki I H K M PAN, etnograf 1. A b y o d p o w i e d z i e ć n a p y t a n i e : c o t o j e s t przypomnieć, występuje że w tradycji o n a z reguły nauk z etnologią etnografia? należy t z w . k u l t u r y l u d o w e , t o racją d a l s z e g o i s t n i e n i a t e j n a u k i będzie antropologicznych współ- nie t y l k o f a k t przeistaczania (choć loey obu terminów nych w chłopskie, bywały rozmaite) jako d w a p o z i o m y jednej dyscypliny. Różnicę chłopskich między nierozwiązanych nimi zdefiniować można najprościej odwołując się do w trwające Europie się społeczności nadal zmiany i t d . Miarą problemów, żywotności gotowość do społeczności nauki jest stawiania istotnych stanowi coraz bardziej p r e c y z y j n y c h odpowiedai. Biorąc p o d uwagę fakt, ich porządkowanie, mogą być jednak mających n a celu gromadzenie systematj'ke i t d . Działania przypadkowe, źródeł, tego t y p u a r b i t r a l n e , żywiołowe. nie Muszą że d o t y c h c z a s o w y rozwój metod badawczych ilość nowych, znaczenia członów — g r a p h i a i — logia. Z g o d n i e z t y m etnografia zespół działań pytań, doskonalenia rodowo-plemien- kultur e t n o l o g i i przebiegał i udzielania w dużej mierze p o d hasłem r e j e s t r o w a n i a t e g o co g i n i e , a w i ę c p r z e d e w s z y s k i m w y n i k a ć z określonych założeń t o o r o t y c z n y c h i m e t o d o l o g i c z n y c h , gromadzenia co e t a n o w i w a r u n e k i c h sensowności, użyteczności d l a r o z w i ą z a n i a n a d i c h opracowaniem i rozpracowaniem. Przekonanie o koniecz­ problemów n a u k o w y c h . Dostarczycielem ności i s t n i e n i a ż y w y c h (producentem) założeń oraz odbiorcą efektów c e l o w y c h działań e t n o g r a f i c z n y c h p o w i n n a warunku b y ć e t n o l o g i a koncentrująca s w e z a i n t e r e s o w a n i a bowiem na tworzeniu uogólnionych opisów z j a w i s k , zespołów z j a w i s k , p r o b l e m ó w i t d . , a t y m s a m y m dążąca d o formułowania t e o r i i o różnym Rozróżnienie (muzea są t o znalazło w y r a z najczęściej etnograficzne, zwykle etnologiczne), graficznego i w nazewnictwie ośrodki instytucji akademickie chociaż w p r a k t y c e działania t y p u otnologicznego tylko fazami procesu b a d a w c z e g o , f a z a m i m i ę d z y k t ó r y m i i s t n i e j e sprzężenie zwrotne щ (problem badawczy, założenia ich rozwiązanie opracowanie — dwoma są etno­ wstępne — gromadzenie problemu — źródeł, weryfikacja roz­ wiązania). wadzone byłoby są utrzymanie badania. Podstawowe wzajemnej zależności szyld p o d j a k i m pro­ znaczenie pomiędzy ma natomiast etnografią i etno­ l u d o w y c h czy p i e r w o t n y c h jako się n i e p o r o z u m i e n i e m . z wieloma dziedzinami historii Cóż dysponującymi źródeł? Współczesne n a u k i antropologiczne coraz silniej uwypuklają ponadto anachronizm dyscypliny w definiowania kategoriach przedmiotu badań warstwowo-klasowych naszej l u b cywiliza­ c y j n y c h . I d z i e t u b o w i e m raczej o p e w i e n t y p k u l t u r niż o kulturę w y b r a n y c h w a r s t w społecznych c z y g r u p e t n i c z n y c h , c o p o w o d u j e , że o b i e k t e m zainteresowań e t n o l o g i i mogą b y ć także zjawiska występujące np. we europejskich. Ograniczone współczesnej miejsce określone kulturze nie pozwala narodów n a szersze o m a ­ w i a n i e t y c h k w e s t i i , w y p a d a w i ę c j e d y n i e o d w o ł a ć się d o n i e m a ł e j już l i t e r a t u r y N i e m a zapewne większego znaczenia kultur istnienia etnologii wydaje często z a m k n i ę t y m już z e s t a w e m szczeblu ogólności. źródeł, można oczekiwać teraz i n t e n s y f i k a c j i prac ludowego". W poświęconej n i c ze s w e g o t r a d y c y j n e g o spektywy próbom zdefiniowania k u l t u r „typu t y m kontekście j a s n e j e s t , ż e e t n o l o g i a n i e traoąo zakresu z y s k u j e n o w e obszary i per­ badawcze. logią, g d y ż o i l e e t n o l o g i a n i e m o ż e uciec o d e t n o g r a f i i , o t y l e tę ostatnią cechuje wyraźna t e n d e n c j a d o a u t o n o m i z a c j i . Jest o n a zresztą warunkowana swego rodzaju ,,samowystarczalnością" źródeł e t n o g r a f i c z n y c h (zwłaszcza m a t e r i a l n y c h w y t w o r ó w k u l t u ­ r o w y c h , lecz także opisów o b r z ę d ó w , wierzeń i t p . ) . F a k t , że m o g ą one — same w sobie — pełnić rozliczne f u n k c j e , p r o w a d z i nieraz do stworzenia alternatj-wy przeciwstawiającej sobie o b i e k t y w n y e m p i r y z m będący domeną e t n o g r a f i i i poza fakty, a więc odorwane od rzekomo wybiegające rzeczywistości, spekulacjo g a b i n e t o w e . „ K o n t a k t z ż y w y m c z ł o w i e k i e m " s t a j e się w s z y s t k i m , ,,talmudyczne rozważania" niczym. Nie trzeba dowodzić, stanowisko takie prowadzi m . i n . do dowaluacji terminu grafia, który zaczyna być sjTionimem hobbystycznego dzenia mniej l u b bardziej niezwykłych, d z i w n y c h , a i s t o t n y c h faktów. w gruncie rzeczy mało że s k o r o j e d n y m z czołowych etnografów s z t u k i , f o l k l o r y s t y k a , socjologia groma­ też ono rozumowanie, polskich był Oskar w s i , p s y c h o l o g i a społeczna i t d . wkraczają w r e g i o n y będące d a w n i e j domeną e t n o g r a f i i . Rodziły się n a w e t pomysły połączenia e t n o g r a f i i z niektórymi z dyscyplin zajmuje się określonym wycinkiem rzeczywistośoi s p w e c z n o - k u l t u r a l n e j , których znajomość niezbędna jest e t n o l o g i i , ale które same w sobie n i e muszą a l b o n a w e t n i e p o w i n n y być jej p r z e d m i o t e m . T a k j a k środowisko n a t u r a l n e . Z drugiej jednak strony, dziś, gdy niemal powszechnie a k c e p t u j e się s y s t e m o w e p o d e j ś c i e w b a d a n i u k u l t u r y , trudno wyobrazić sobie b y etnologia mogła całkow cie wykluczyć p e w n e ; jej d z i e d z i n y z p o l a własnycli zainteresowań. C z y m i n n y m będzie wszakże b a d a n i e s z t u k i , b u d o w n i c t w a c z y g o s p o d a r k i z pozycji etnologicznych, a czym i n n y m z pozycji historii sztuki, historii K o l b e r g , t o zostać n i m m o ż e k a ż d y , zwłaszcza m i e s z k a n i e c w s i , kultury jeśli t y l k o w y k a ż e pewną dociekliwość i chęć o psychologii, socjologii i t d . Każda z d y s c y p l i n w y s u w a upowszechnienia nich, n a szczęście n i e z r e a l i z o w a n e . T y m c z a s e m k a ż d a z w y m i e n i o n y c h etno­ zabawnych, Sprzyja p r o l i f e r a c j i t e r m i n u w o p a r c i u o słuszno s k ą d i n ą d że 3. S ł o w o o rubieżach e t n o l o g i i i j e j z w i ą z k a c h z d y s c y p l i n a m i p o k r e w n y m i . M ó w i się, ż e h i s t o r i a k u l t u r y m a t e r i a l n e j , h i s t o r i a materialnej czy h i s t o r i i gospodarczej, n i e mówiąo już własne uzyskanej od dziadka czy b a b c i wiedzy. I nie byłoby w t y m nic p y t a n i a , d y k t o w a n e jej specyfiką. N a p o g r a n i c z a c h złego, się c z ę s t o s u b d y s c y p l i n y ł ą c z ą c e m e t o d y k i l k u d y s c y p l i n n a u k o ­ gdyby nio fakt, „zautonomizowana" jedyne i prawdziwo żo poza etnografia oblicze środowiskiem jest profesjonalnym powszechnie uważana naszej d y s c y p l i n y . Afe za utrzymanie wych, by wspomnieć t y l k o etnoreligioznawstwo, t y c h rodzą etnomuzyko- l o g i ę , e t n o p s y c h o l o g i ę . M o ż n a b y s ą d z i ć z k o l e i , iż j e s t t o objaw współzależności między etnografią i etnologią n i e jest wyłącznie r o z w o j u e t n o l o g i i , lecz t a k być n i o m u s i . W a r u n k i e m z a c h o w a n i a kwestią tożsamości, rozwój opisie prestiżu zarówno kultury nauki. Tylko etnografii ono gwarantuje skoncentrowanej konkrotnych, „ujmowanych g r u p l u d z k i c h , j a k i e t n o l o g i i kierującej natury — imperatywem na w się — równoczesny szczegółowym ich swoistości" n i e j a k o ze swej porównawczości. 2. S ą d z ę , ż e w a r t o o r o z w ó j naszej d y s c y p l i n y dbać, g d y ż nie nym stanem tegicznych. Te kultury. jej studiów były i są kultury społeczności przedmiotem pierwotnych oraz osiągnięciach, i sposobach E t n o l o g i a jest jedną z n a u k o k u l t u r z e oraz człowieku j a k o twórcy się, iż wiedzy badawczych antropologii zgodzimy differentia specified opartej n a powinno dziedzictwie myśli etnologicznej, n a jej trwałych i korespondujących z a k t u a l ­ podzielam p r z e k o n a n i a o r y c h l e j a n i h i l a c j i jej p r z e d m i o t u badań. i nosicielu k u l t u r y . Jeżeli n a w e t u t r z y m a n i a własnej b y ć istnienie świadomości teoretycznej ostatnie kulturowej, specyficznych metodach stawiania pytań, wreszcie celach stra­ pozwalają celem jest na zbliżenie budowanie etnologii ogólnej do teorii Myślę, że g d y b y p e r s p e k t y w a t a k a została s t w o r z o n e i u p o w ­ szechniona okazałoby się, że p r z y n a j m n i e j część z drażliwych 73 I �przyczyn- 4. N i e w i d z ę p o t r z e b y dłuższego z a t r z y m y w a n i a się n a d m i e j s c e m współczesnej p r o b l e m a t y k i k u l t u r y a r t y s t y c z n e j w e t n o l o g i i . Jeśli t a o s t a t n i a k u l t u r y , a z drugiej strony zbytnie teoretyzowanie, zajmowanie z a j m u j e się b a d a n i o m k u l t u r „ t y p u l u d o w o g o " w ó w c z c s w s p o m ­ się i n n y m i ludami i kulturami) nieodzowne niany i elementy obecnie zjawisk (zawężanie karstwo, odwracanie sensowne kręgu zainteresowań, się o d i s t o t n y c h p r o b l e m ó w stanowi normalne, systemu jednej zakres jest jednym z aspektów jej przedmiotu badań i p o l e m w s p ó ł p r a c y z i n n y m i n a u k a m i z a j m u j ą c y m i się sztuką. nauki. mgr Krystyna Małkowska I H K M P A N , etnograf (...) Etnografia — chodzi o nazwę dyscypliny określanej Zniechęcenie może też wywołać sama, przyjęta u nas, n a z w a również j a k o e t n o l o g i a a l b o a n t r o p o l o g i a k u l t u r o w a c z y społeczna. etnografia Właściwie nazwa e t n o l o g i a . Sugeruje t o bow i e m — zwłaszcza w szerszych m o ż e się w y d a w a ć n i e i s t o t n a , ważniejsze t o , d l a całej dyscypliny, zamiast c z y m się t a d y s c y p l i n a z a j m u j e . A j e d n a k n i e jest t o t a k i e proste. pozaprofesjonalnych, S a m a n a z w a s t w a r z a już p e w n e „ p o l e " zainteresowań, określa n i e tej d y s c y p l i n y jedynie d o s t a d i u m podstawowego t y l k o dziedzinę, a l e sposób podejścia pojmowanego, do niej. N i e jest zatem czyli w opinii właściwego społecznej — terminu ograniczenie i t o szczególnie j a k o że dostarczycielom n i e k i e d y n a w e t może źródłowych czy ,,-logia", albo „ e t n o s " c z y „antropos". B y w a , że w p r a k t y c e k o j a r z y się w i ę c w świadomości społecznej aż n a z b y t często t e n u p r a w i a n i a t e j d y s c y p l i n y powstają pewno r y w a l i z a c j e , a n a w e t typ animozje n a t l e opartego n a nieporozumieniu rozdźwięku między kolekcjonowania ciekawostek „logią" i „grafią". (...)• choć nauce Z nierzadko etnografią przydatnego, etnograficznych. P o z o s t a j o jeszcze p r o b l e m z a w a r t y w źródłosłowach „ e t n o s " Ź r ó d ł e m n i e p o r o z u m i e ń b y w a często p r z y p i s y w a n i e grup badaczy nienaukowogo, być zbieracz-amator. cennych zupełnie t y m s a m y m — ujmując rzecz źródlosłowowo — , , - g r a f i a " zgoła danych kręgach wyłącznie d o „ l o g i i " l u b „ g r a f i i " , mogą o n i czynić z w y b o r u , ale równie dobrze pewnych co oczywiście t e n s a m badacz i „antropos". etnologii Z n i m wiąże (-grafii). się r ó w n i e ż Przyjmuje o przyszłość kultury euro­ pejskiej w jej f o r m a c h „zurbanizowanych" p r o w a d z i do zaoierania m o ż e występować w r o l i e t n o l o g a bądź e t n o g r a f a w zależności o d się zróżnicowań s t a d i u m swoj p r a c y . Przez etnografię r o z u m i e m y b o w i e m a zwłaszcza t z w . l u d o w y c h . W i a d o m o poziom pytanie się, iż globalizacja kulturowych, do zanikania kultur etnicznych, j e s t j e d n a k , iż r ó w n o l e g l e bozpośredniego o p i s u d o k u m o n t a c j i — t w o r z e n i a źródeł oraz i c h wyostrzają się p e w n e świadome r u c h y a u t o n o m i z a c y j n e systematyzację, gólnych g r u p , n i e t y l k o w sensie p o l i t y c z n y m , ale równioż w n a ­ a więc istotnej p o d s t a w y wiedzy. S a m e źródła poszcze­ stanowią j e d n a k materiał t a k obszerny i szczegółowy i t a k n a m wiązaniu mało „ m ó w i ą " o rzeczywistości (choć j ą odbijają), że muszą b y ć zdają s i ę w s k a z y w a ć n a t o , ż e n a ogół p r o c e s o m u n i f i k a c y j n y m poddane procesowi objąć p o z n a n i e m i n t e r p r e t a c j i i uogólnioń, szerszy zakres zdobytą wiedzę szerszym Należy sobie kultury, a b y można a również kręgom odbiorców było udostępnić (...). życzyć, a b y o b a poziomy do towarzyszą tradycji spontaniczne wspó- tendencje Obserwacje współczosne różnicujące. Jest w t y m jakaś d i a l e k t y c z n a prawidłowość. T e n o w e zróżnicowania i treści, k t ó r y c h są w y r a z e m , dyscypliny kulturowych. pozostaną, j a k sądzę, n a d a l zainteresowań trójpoziomowej przedmiotem (czy trójstopniowej) n a u k i o k u l ­ działały ze sobą m o ż l i w i e równomiernie, a t o j e s t osiągalne p r z y turze i k u l t u r a c h , jaką jest etnografia — etnologia — antropolo­ dobrej świadomości znaczenia każdogo z n i c h oraz — d o d a j m y — g i a k u l t u r o w a . O b a w a o przyszłość naszej d y s c y p l i n y n i e w y d a j e dostatecznej liczebności k a d r b a d a w c z y c h . N a s t a w i e n i e rywaliza- się z a t e m słuszna — i t o r ó w n i e ż n a p o z i o m i e , z d a w a ł o b y s i ę , c y j n e p r o w a d z i ł o j e d n a k często w h i s t o r i i t e j n a u k i d o n a d m i e r ­ najbardziej nego wyprzedzania — graficznej, opartej w r e a k c j i n a t e n s t a n r z e c z y — d o o d w r ó c e n i a się o d w s z e l k i c h obserwacji uczestniczącej i t p . prób w materiału d o w o d o w e g o przez toorię, bądź teoretycznych nadmiarze specyfika niejako uogólnioń i w rezultacie i n f o r m a c j i źródłowych. p r z e d m i o t u zainteresowań „misję" Właściwie Ważną kiedy rolę zagubienia spełniła t u e t n o g r a f i i narzucająca j e j u d o k u m e n t o w a n i a tego, w tempie coraz szybszym, do co p r z e m i j a , zanika b ą d ź z m i e n i a się i przekształca. się z a s t a n o w i m y n a d olbrzymią (...) ilością materiałów źródłowych d o - w s z y s t k i c h u c h w y t n y c h współcześnie kultur etnicznych szeregi etnografów, Przez stulecie badawcze wysiłki typu kuli ziemskiej, ogarnia świadomość zdumienie: przez nieliczne j a k t o było możliwet dzielące n a s o d klasyków dokumentacyjnego przedstawicieli teoretyczną zebranych tej nauki. ewolucjonizmu skupiały niemal N i e nadążano prace wszystkie z refleksją n a w y s o k i m p o z i o m i e ogólności, a l e wzrastał p o z i o m 1 metodologicznej, doskonaliły się t e c h n i k i b a d a w c z e i s t a w i a n e p y t a n i a p o z w a l a ł y coraz głębiej sięgać w rzeczywistość kulturową, dostrzegać coraz istotniejsze p r o b l e m y . T e zaś m o g ą się stać p o d s t a w ą Dysharmonijny budowania stosunek teorii. omawianych wyżej stadiów cesu b a d a w c z e g o e t n o l o g i i b y w a przyczyną p e w n y c h pro­ rozgoryczeń czy zniechęceń wśród — z w ł a s z c z a młodych — j e j p r z e d s t a w i c i e l i . W y d a j e się, iż d o b r e z d a n i e sobie s p r a w y n a c z y m o n p o l e g a m o ż e być pewną wskazówką w jego przezwyciężaniu. Brak stałej k o n f r o n t a c j i , stałego przejścia m i ę d z y p o a i o m a m i „ l o g i i " i „ g r a f i i " sprzyja z nieodpowiedzialnemu teoretyzowaniu i badań staje p o d z n a k i e m 74 terenowych, zapytania. których bardziej bezpośrednioj dokumentacji n a b a d a n i a c h bezpośrednich trudno sobie wyobrazić, etno­ ,,face-to-face", a b y jakakolwiek ogólna t e o r i a k u l t u r y mogła w przyszłości powstać b e z w i e d z y o w i e l k i m zróżnicowaniu k u l t u r o d m i e n n y c h o d n u r t u „oświeco­ n e j " k u l t u r y e u r o p e j s k i e j , n a w e t p r z y założeniu i c h wzrastającej u n i f i k a c j i . A w i ę c b e z e t n o l o g i i . (...). W y d a j e się wszakże rzeczą niewątpliwą, ilością że przy źródłowych tendencje obecnym przesyceniu rozwojowe nauki materiałów o kulturze będą szły w k i e r u n k u „ l o g i i " , coraz b a r d z i e j się uniwersalizując w k i e r u n k u antropologii. W z w i ą z k u z postępującą specjalizacją naukową, nawiązującą często d o p r o b l e m a t y k i i t e o r i i n a u k socjologia, też o b a w a , ościennych (psychologia, psychiatria, ekonomia, historia sztuki itp.), że etnologia czy antropologia kulturowa się n a szereg d y s c y p l i n o w y s o c e w y s p e c j a l i z o w a n y c h istnieje rozpadnie warsztatach n a u k o w y c h . I t a o b a w a , choć z p e w n e g o p u n k t u w i d z e n i a b a r d z o realna, n i e wydaje s i ę słuszna. W i a d o m o z błyskotliwym powiedzeniem wiedzy bowiem, iż Shawa o wzrastającym w o d n i e s i e n i u d o malejącego k u z e r u z a k r e s u zgodnie poziomie rzeczywis­ t o ś c i , w y n i k i t a k i e g o s t a n u r z e c z y są w s e n s i e p o z n a w c z y m m n i e j zadowalające. Równolegle z a t e m coraz rośnie p o t r z e b a scalania w i e d z y p o p r z e z integrację n a u k . S t a w i a t o n o w e w y m o g i metodo­ logiczne, różne o d przyjętych i w y s p e c j a l i z o w a n y c h m o ż n a b y określić j a k o p r z e d e wszystkim m e t o d , które analityczne. uogólnianiu jednej s t r o n y , a z d r u g i e j — mało sensownemu mnożeniu nie­ przemyślanych Tym zagrożonym: przydatność pozo­ Każda z wyspecjalizowanych dziedzin wiedzy o kulturach t z w . p i e r w o t n y c h l u b l u d o w y c h z a j m u j e się szczegółowo j e d n y m t y l k o z j e j aspektów, n i e wnikając głębiej w jego związki z całym � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ea8ea2a00e3cdf8bb98324302e906869.pdf a8541d4ae5235a6f66380d06426cb0e1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2478 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2301 Title A name given to the resource Spis treści; Wprowadzenie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4, s.2-3 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L S K A S Z T U K A L U D O W A KONTEKSTY A N T R O P O L O G I A K U L T U R Y E T N O G R A F I A S Z T U K A INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK �CONTENTS Aleksander Jackowski Jerzy Prokopiuk Kirsten Hastrup Mircea Eliade Marcin Brocki Jagna Knittel Maria Janion, . . . , , Mana Żmigrodzka Małgorzata Łukasiewicz Zygmunt Krzak Dionizjusz Czubala ~1 Introduction The Myth of Paradise Nature as historical Space The Myth of the Good Savage Culture and Nature. Remarks on the Margin of research on Gestures The Myth of Nature. What is nature like? „ , „ • • Rousseau - the Existentia Hero . . . In one House Man of the Golden Age In the World of contemporary Myths. Mongolian and Siberian tales about the Snowman The Myth of Art beyond Culture. Art Brut Architects and the protection of Birds „The Jardin des Plantes: Postcards", or the Plant Metaphor of James Clifford The Death of Hans and Gretel Filódzóon. The one which enjoys life or „ogławianie". The culture of the Willow Plants in Folk beliefs Earthly Deities Travel Notes from Poland On the Peasant - Untitled 53 59 71 81 85 90 100 113 122 127 We established Nature - discussion 133 The Killing of Animals The Art of positive Eating The anatomy of a Cheeseburger Pearls before Swine We are part of the Earth Glossary The Community of Nature Ecumenical Poems A Dialogue with Earth The Ryóanji zen Garden and my dream abouth the Gardener Prof, dr hab. Anna Kunczynska-Iracka (1934-1994) About the Authors Summary of Articles 139 149 149 153 155 156 158 160 167 170 172 173 174 R e d a g u j ą : Zbigniew Benedyktowicz, Aleksander Jackowski, Sławomir Sikora (sekretarz redakcji), Danuta Benedyktowicz i współpracują: Jerzy Bartmiński, Antoni Kroh, Jacek Olędzki, Czesław Robotycki, Roch Sulima, Ludwik Stomma, Zofia Bisiak Tłumaczenia: Aleksandra Rodzińska Projekt o k ł a d k i i strony Jacek Królak Redaktor 31 1 — Aleksander Jackowski Adam Czyżewski Monika Sznajderman Wojciech Michera Jacek Olędzki Elżbieta Umińska Zbigniew Libera Andrzej Różycki Ewa Korulska Wiesław Myśliwski, — Roch Sulima, Aleksander Jackowski Ryszard Ciarka Agnieszka Taborska Jeremy Rifkin Małgorzata Haładewicz Wódz Duwaniszów Seatle Ewa Dżurak Iga Czaczkowska Sergiusz Riabinin Jadwiga Rodowicz Koji Kamoji Stanisław Mossakowski Doradzają 3 4 8 14 19 23 tytułowej: techniczny: Krzysztof Nalewajko Adres redakcji: Instytut Sztuki PAN, ul. Długa 28, 00-950 Warszawa, skr. poczt. 994 tel. 31-32-71/4 wew. 243 40 45 �Wprowadzenie Zwornikami tego numeru są Raj i Ekologia. Dwa pojęcia, dwa mity: jeden zakorzeniony bodajże we wszystkich kulturach, mit prapoczątku i drugi - powstały współcześnie, zrodzony z trwogi przed końcem naszej cywilizacji, życia na ziemi. Między tymi biegunami znajdzie Czytelnik wariacje (przyjmuję tu terminologię muzyczną) na temat natury i kultury. Rozumia­ nych w kategoriach zarówno opozycji, jak i komplementarnej całości; wzajemnych związkach. Niegdyś (patrz tekst J. Knittel) sobie przeciwstawiana, współcześnie jawi się nam jako jedność. „To, co materialne - pisze Kirsten Hastrup - i to, co idealne, doświadczane jest jako jedność. Dlatego człowiek nie znajduje się ani wewnątrz, ani na zewnątrz natury; Świat społeczny i naturalny nie są wzajemnymi odbiciami, z których najpierw pierwszemu, a potem drugiemu przypisuje się rzeczywistość. Tworzą one naturalną jedność - jeden świat - w którym bynajmniej nie ma wystarczającego oddalenia czy różnic, by dać podstawę do rozważań na temat związku (...) jaki łączy ludzi z naturą." Natura jest w nas samych. Jesteśmy jej częścią. Dostrzegał to już Goethe, przywołany w tekście Małgorzaty Łukasiewicz. Naturę postrzegamy z pozycji kultury. Jawi się nam w pierwo­ tnej intuicji stanem przyrody nieskalanej ingerencją człowieka. Przyrody samoodnawiającej się, samoregulującej. Naturę od­ czuwamy jako przeciwstawienie cywilizacji, maszyn, spalin, wielkich miast. Tęsknimy do niej. Z obawą i nieufnością. Wyszliśmy już z okresu marzeń o przekształcaniu przyrody, wiemy, że nie można bezkarnie odwracać biegu rzek, szukamy w przyrodzie odtrutki, powracamy do mitu szczęśliwej dzikości, mitu prapoczątku, Raju. W perspektywie ekologii, która tyleż jest wiarą i mitem, co praktyką i nauką, natura jest krainą szczęśliwości, którą sam człowiek niszczy. Natura - to dla nas, ludzi miast - cisza, naturalny rytm życia, czasu, zajęć. Ale i coś więcej, odwołanie do autentycznych potrzeb wyjścia poza perspektywę racjonalnego oglądu świata. Przytoczę tu fragment eseju Wojciecha Michery: „Tajemnica lasu wymaga odwagi. Zstąpienie w jego otchłanie, to obraz doświadczenia egzystencjonalnego budującego nową tożsamość człowieka, a zarazem - przywracającego niejako ponadindywidualną pamięć kultury, z tego doświadczenia prze­ cież wyrastającej." „Każdy krajobraz jest naznaczony przez ludzi - cytuję Eliadego. Kiedy tylko postrzegają otaczającą ich naturę i nazwą ją krajobrazem - stają się jednocześnie twórcami krajobrazu". Człowiek i przyroda - oto opozycja, z którą często się spotykamy. Tylko człowiek zdolny jest kumulować doświad­ czenia i przekazywać je następnym pokoleniom, zarówno w dro­ dze komunikatu ustnego, jak i pisma. Tym samym mogły powstać przesłanki rozwoju cywilizacyjnego, kultury. Przekaz genetyczny, istniejący w świecie ożywionym, dawał szansę przeżycia, walki o byt, ale tylko człowiek zdolny był podporząd­ kować sobie przyrodę, wtargnąć w nią na tyle bezwzględnie, że zagroził podstawom jej istnienia. Moc panowania stała się mocą niszczenia. Mit Raju został zagrożony. Jego refleks znajdziemy jednak w micie Ekologii, która stała się naszą nadzieją i postawą wobec świata. W zespole tekstów dotyczących ekologii, po wzruszającym, pięknym manifeście „wodza Indian" referujemy stosunek wiel­ kich religii Wschodu i Zachodu do przyrody. Rzecz dotyczy także interpretacji bibilijnego nakazu o podporządkowaniu przyrody Człowiekowi. Władca czy Gospodarz? Znów znaleźliśmy się w kręgu rozważań o mitach prapocząt­ ku, Raju. Jego mit omawia J. Prokopiuk, wątek prapoczątku powraca w innych tekstach, m.in. M . Eliadego. Pisze on: „Uznawanie, iż jest się ukształtowanym przez to, co się zdarzyło in illo tempore, nie jest (...) specyfiką myśli prymitywnej czy tradycji judeo-chrześcijańskiej. Analogiczną postawę od­ czytaliśmy w jodze i psychoanalizie". Idea powrotu do „Złotego Wieku", odnalezienia w sobie przestrzeni duchowego istnienia, nie dostrzeżonych przez naukę „pozytywistyczną", wiedzie ku ezoteryce, innym, niż naukowe formom poznania, ku ideom „New Age." Intuicje takie znaj­ dziemy zarówno w tekstach M . Eliadego, jak i Z. Krzaka, A. Różyckiego. Widmo para-nauki zdaje krążyć nad Europą, można zauważyć - parafrazując Marksa. Podtytuł pisma zobowiązuje, zwracam więc uwagę na blok artykułów dotyczących przyrody w świadomości „ludowej". W nim: drzewa - szczególnie ważne w kulturze tradycyjnej, rośliny, wierzenia z nimi związane (J. Olędzki, E. Umińska), stosunek chłopa do przyrody, zwierząt. Na różnice w sposobie wyrażania swych emocji i na intuicje dotyczące stosunku ludności wsi do zwierząt, okrucieństwa zwraca uwagę rozmowa prowadzona przez W. Myśliwskiego, R. Sulimę i A. Jackows­ kiego. Jej eksplikacją jest m.in. tekst R. Ciarki o zabijaniu zwierząt. Przewrotnym jego dopełnieniem można nazwać ar­ tykuł J. Rifkin o hamburgerach. Rozmowa, o której tu wspomi­ nam, pokazuje jak mało, w istocie, wiemy o wsi, jak wielka jest przestrzeń naszej niewiedzy, nie zawsze trafnych intuicji. E. Korulska poświadcza ten fakt, omawiając wizerunek chłopa w literaturze. A. Jackowski zajmuje się problemem twórczości zwanej Art Brut, a więc w niewielkim tylko stopniu związanej z wpływem kultury, tradycji, wiedzy. A. Czyżewski dotyka w artykule poświęconym projektom miasta-ogrodu problemu ekologii w urbanistyce i architekturze. Zarysowuję jedynie bloki tematyczne numeru, dlatego nie omawiam interesującego studium Marii Janion i Marii Żmi­ grodzkiej o osobowości J.J. Rousseau, którego postać chyba najsilniej wiąże się z ideą powrotu do natury, z mitem „dobrej" przyrody, stanu naturalnego, i „zła" kultury. Nie mogę pow­ tarzać spisu treści, chociaż właśnie w tym numerze kolejne arty­ kuły wchodzą w szczególne relacje ze sobą, dopełniając się, bądź prezentując inną persektywę zjawiska, inną opcję poznawczą. Oba wielkie mity, przywołane w tym numerze, każą myśleć 0 człowieku zdanym tylko na siebie, na swoją mądrość, wyob­ raźnię, wielkość i nędzę. Mit Raju ewokuje bowiem sytuację poprzedzającą samodzielność człowieczą, przedstawia stan, w którym nie istniały napięcia między naturą a kulturą. Adam 1 Ewa poddani mądrości bożej nie musieli o nic się troszczyć, o nic martwić. Ufni, szczęśliwi, nie potrzebowali martwić się o swą egzystencję; nie zagrażały im dzikie zwierzęta, zresztą w mitycznej wizji Księgi Rodzaju cały Raj zda się ogrodem szczęśliwości. Zdawać się może - jednorazowym, jako że o rozmnażaniu, żywieniu się, ochronie gatunku - nie ma mowy w tekście. Nakaz: zabij, abyś sam mógł przeżyć, nie przystaje do wizji Edenu. Gdyby było inaczej byle lew, pantera, żmija czy ryś mogłyby zagrozić naszym pra-rodzicom. Wówczas siła mięśni nie mogła by wystarczyć. Ale, jak wiemy, ciekawość Ewy, nieposłuszeństwo boskim nakazom, spowodowało wygnanie z Raju. Zdani na siebie, nie siłę mięśni mogli wykorzystywać, lecz rozum. Wymyślili osz­ czep, koło, ogień - w konsekwencji kulturę. Uniesiony miecz Archanioła Michała skazał świat ludzki na nieustanną walkę o byt, walkę z przyrodą. Skazał na człowieczeństwo. Na problemy, z którymi się zmagamy. To jest nasz punkt wyjścia - po utracie Raju, dziewictwa. Friedrich Schiller (cytuję za Prokopiukiem) uznawał nawet upadek w Raju za najszczęśliw­ sze wydarzenie w życiu człowieka. Przeczy temu jednak wciąż żywy, wciąż odnawiany w doświadczenia różnych kultur mit Złotego Wieku, mit prapoczątku. Mit i nam nie obcy. Mit do którego tylko możemy tęsknić, znajdując w przyrodzie, krajob­ razie szczególną postać jego prefiguracji. A.J. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d02c6faa4be9892b747eecdf83ee504b.pdf 949ec4824fef16497233aaa52184f7e9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2476 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2300 Title A name given to the resource Sprostowania; Summary of articles; Noty o autorach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.188-192 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Sprostowania do numeru litewskiego 1. Z noty o p. C z e s ł a w i e O k i ń c z y c u w y n i k a , iż jest on r e d a k t o r e m naczelnym „ Z n a d W i l i i " . Faktycznie jest j e d ­ g r a n i c ę . Bardzo przepraszamy za ten fakt Pana Profesora i Czytelników. n y m z założycieli pisma, p o ł o ż y ł dla jego powstania wielkie (A.J.) zasługi, ale nie jest jego redaktorem. „ N a c z e l n y m " w p i ś m i e jest od pierwszego n u m e r u p. R o m u a l d M i e c z k o w s k i . Z e s p ó ł redakcyjny „ Z n a d W i l i i " liczy 3 osoby. 2. D o art. p. P a ł w a Ł a d y k o w s k i e g o i Andrzeja Czajkows­ kiego w k r a d ł y się n a s t ę p u j ą c e P o n i ż e j p u b l i k u j e m y list w tej sprawie, skierowany redakcji przez A u t o r a : błędy: do Redakcja „ K o n t e k s t ó w " I n s t y t u t Sztuki P A N s. 60, szpalta 2, wiersz 7 od g ó r y . Jest 10-20 ha, w i n n o zaś b y ć 10—40 ha. s. 6 1 , szpalta 2, wiersz 7 od dołu. k i l k a n a ś c i e " , lecz „ o k i l k a Winno być nie „o kilometrów". s. 63, szpalta 1, p o c z ą t e k drugiego a k a p i t u w i n i e n b r z m i e ć : „ W s p ó ł c z e ś n i e ma miejsce zjawisko renesansu n a u k i j ę z y k a polskiego w bardzo w ą s k i m gronie m ł o d z i e ż y , k t ó r e j korzenie w y w o d z ą się ze ś r o d o w i s k a zycznych Zniekształceniu polskoję­ laudańczyków. uległo nazwisko autora zdjęć. Winno b r z m i e ć : M a r e k Skorupski. 3. W tekście p. Tamary Gordon znalazło się zdanie s u g e r u j ą c e , j a k o b y w W i l n i e d o - w o j e n n y m b y ł o k i l k a koedu­ kacyjnych szkół ż y d o w s k i c h . W istocie była t y l k o jedna. Błąd w y n i k n ą ł ze złego odczytania zapisu r o z m o w y z A u t o ­ rką. 4. P o w a ż n y m b ł ę d e m b y ł o p r z e s ł a n i e do s k ł a d u zamiast W numerze 3-4/1993 „ K o n t e k s t ó w " u k a z a ł a się redakcyj­ na wersja mojego a r t y k u ł u My i oni. P r o s z ę p r z y j ą ć wyrazy zdecydowanego sprzeciwu wobec d o k o n a n i a bez mojej wie­ dzy zmian w przekazanym Redakcji tekście. M . i n . d o ł ą c z e ­ nie z a k o ń c z e n i a , w ł ą c z e n i e z d a ń , k t ó r y c h nie n a p i s a ł e m , z m i a n ę p r o p o n o w a n y c h cezur w historii s t o s u n k ó w p o l ­ sko-litewskich ( w i n n o b y ć : 1. wojen; 2. z b l i ż a n i a się; 3. w s p ó l n e j Rzeczypospolitej; 4. p o r o z b i o r o w y , ale t y l k o po lata 80-te X I X w i e k u ; 5. odradzania się n a r o d u litewskiego i d w u p a ń s t w n i e p o d l e g ł y c h , R e p u b l i k i Litewskiej oraz Rzeczypospolitej Polskiej po ich wejście w o r b i t ę Z S R R ; 6. poradziecki.). Z m i e n i o n a z o s t a ł a w y m o w a p o s z c z e g ó l n y c h a k a p i t ó w ( m . i n . o d n o s z ą c y c h się do r o l i polskiego duchowie­ ń s t w a w L i t w i e i „ l i t e w s k i e j " p o l i t y k i r z ą d ó w I I I Rzeczypos­ politej). Z osobna, c h o ć nie na ostatnim miejscu, w y m i e n i ć trzeba z m i a n ę k o n s t r u k c j i a r t y k u ł u . drugiej, poprawionej wersji a r t y k u ł u p. profesora Wisnera - egzemplarza z sugestiami redaktora tekstu, nie uzgodnione z Autorem. Wynikło to na skutek wyjazdu redaktora S U M M A R Y O F S t e f a n M o r a w s k i ON P H I L O S O P H I C A L S U B - S T R U C T U R E O F ECO'S " F O U C A U L T ' S P E N D U L U M " The essay consists of four sections. The first lays down which problems wil I be dealt with and how the author will proceed. Two next are of seminal character. In the second the attempt is made to explain what can be understood by philosophical substructure of any literary work. A triangle of interpretive prossibilities is presented: a) extracting a set of convictions with regard to the reality grasped on the whole - which can be acknowledged as philosophical b) opposing the artistic worldview, always equivocal at most displaying different competing philosophies to genuine philosophizing because the former only put questions whereas the latter provides answers which claim to be universally binding, c) blurring the distinction between literature lud philosophy altogether (the postmodern strategy). The author contends that a) and b) are applicable to „Foucaulfs Pendulum". Actually b) makes possible the interpretation in the sense of a). If b) is taken as the proper approach, no clear philosophy results from this novel. Both logos and mythosare suspect, any generalizing and totalizing of the world vision should be objected to. If a) is admitted as the proper perspective, either Belbo's critical rationalism or Diottalevi's openess towards the sephirots and caballistic gnosis can be interpreted as the author's possible messages. Anyhow according to the author it seems that the textual ambiguities of the novel allow to read in many ways, many and contradictory when they are juxtaposed one another. The third section dwells on Eco's semiotic theory concerning the interpretation procedures in order to confront the philosopher's recommendation how to read literature (and art in general) with the author's research. „The Role of the Reader" (1975) and the Cambridge lectures in "Interpretation and Overinterp­ retation" (1990), are taken into account here. On the basis of both especially with reference to the debate between Eco and Rorty, the author argues on behalf of his revealing the equivocal character of "Foucault's Pendulum". It corresponds to Rorty's liberal-ironist expectations because one is allowed to interpret it as counter-philosophical (the possibility under b). But as well relevant is the interpretation which looks for a philosophical substructure (the possibility a) because Eco - the philosopher by no means could meet the demands of Rorty's radical anti-foundationalism. In the final section the author confesses that he is not quite sure which is Eco's genuine philosophy, whether it is science-oriented, or distinguished from science. To be able to fix Eco's stance in this matter, would help to decide whether his fascination with the occult knowledge is exclusively the intelectual passion of very cute observer, or pherheps it is as well a partial affirmation of these ineradicable propensities. For a fortunate intepretation of "Foucault's Pendulum" this would be of basic importance. 188 Z w y r a z a m i g ł ę b o k i e g o zdziwienia za H e n r y k Wisner A R T I C L E S S e w e r y n a W y s ł o u c h T H E I C O N I C S I G N IN T H E C O N C E P ­ TION O F UMBERTO ECO AND T H E PROBLEM O F T H E VISUAL CODE Umberto Eco conceives the iconic sign not as a simple copy of the object but as the outcome of an intellectual operation (selection, abstraction etc.). The sign denotes the procedure of perception and reduces it to an arbitrarily chosen graphic convention which is decisive for the recognizability of signs ("La struttura assente"). Such the element of convention (and not "natural" similarity), opens up a field for research into the symbol and metaphor in the visual arts. In his " L a production des signes" Eco places emphasis on conscious operations which transform the object, and ignores processes which take place on the level of perception; in this way, he restricts the concept of the sign (for instance, the elimination of road signs or reflecions in a mirror). Eco is an adamant opponent of verbocentrism. He claims that the visual code is not patterned after the language but, at the same time, he is not certain whether it should be called a code or a repertoire. All these inconsistencies can be avoided if one treats visual language as a primary code, composed of signs whose transformations occur on the level of perception. This code has a vocabulary of its own (visual patterns in the brain), and mimetic rules for joining signs; it constitutes a basis for secondary systems: painting and film. The conception of the primary visual code ultimately liquidates verbocentrism and by ascribing to the arts the status of secondary systems, it offers a methodological foundation for examining the relations between them. G r z e g o r z S i n k o U M B E R T O E C O ON T H E A T R E The starting-point in Umberto Eco's search for a difinition of theatre is the notion of ostension, of something being presented asa representative of an entire class of things. In order to make ostension in theatre possible Eco has recoursed to speech-act theory: all the utterances on the stage are felicitous because they are based on the players' implied speech-act "we are plaing now". From the point of view of modal logic the utterances of stage characters are opaque being based on the formula "I (the player) am saying now that John (the stage character) says that p". The truth of p is not stated. The social convention which makes theatre possible is explained by Goffman's notion of frame while the distinction between intentional and unintentional signs of players is based on Peirce: apart from the individual interpretant of the viewer the basis of the interpretation is Peirce's notion of ground. �I In the last instance ostension becomes only an example of square semiosis as formulated by Prague semioticians (and also of unlimited semiosis as formulated by Eco himself). Whatever is seen on the stage stands for something else for a reacting audience. The performative situation of theatre establishes that it has to be taken as a sign. The main point here is that the constitutive matter of the representamen and of the object of the sign is the same (the player's body and the body of the stage character, or the material of the props). This synthetic definition based upon several combined lines of semiotic study seems to be Umberto Eco's main contribution to modern theatrical theory. A l i c j a H e l m a n S E M I O T I C S IN T H E M I R R O R O F MASS CULTURE In his novels ("The Name of the Rose" and "Foucault's Pendulum") Umberto Eco encourages the readers towards taking part in a game and to search for numerous references, quotations and cryptocitations from other works. The author of this article discusses the suggested type of reading matter, and follows the connections of those novels with mass culture. In the case of "The Name of the Rose", she demonstrates copious links, above all, with the works of Conan Doyle and Agatha Christie; for "Foucault's Pendulum" such a reference point will be, predominantly "The Maltese Falcon" by Dashiell Hammett and stories by R. Chandler. The author also notes that an investigation conducted after a considerable timespan ("Foucault's Pendulum") is not an absolute novelty in literature. It appeared i.a. in "The Daughter of Time", a novel by Josephine Tey (Elisabeth MacKintosh). Z b i g n i e w T a r a n i e n k o T H E C O N C E P T I O N O F T H E OPEN WORK VIS A VIS C O N T E M P O R A R Y A R T The author observes simplifications and inconsistencies contained in the conception of the "open work", devised by Umberto Eco. By constructing a model of an "open work", Eco reduces art to a few features and ignores its aesthetic, ethical and metaphysical perspectives. Although in his theory Eco takes into consideration the recipient, he treats him equally schematically. One of the prime charges made by the author of the article is the fact that Eco does not delineate precisely the nature of the "openness" of a work of art, or its differences from the "openness" of every other artwork. We still do not know how this new theory differs from its older counterparts, such as the analysis of the openness of the work of art proposed by Roman Ingarden. D a n u t a K u ź n i c k a T H E SEMIOTIC C A T E G O R I E S O F UMBE­ RTO ECO - MERITS AND IMPRECISIONS This is an analysis of semiotic conceptions selected from two books by Umberto Eco: "A Theory of Semiotics" and "Semiotics and the Philosophy of Language". The author's intention was to demonstrate that in the 1970s and 1980s Eco's ascertainments were close to poststructural trends. The article discusses the categories of definition and the philosophical perspec­ tives of definitions proposed by dictionaries and encyclopaedias, the metaphor and its interdisciplinary character as well as the isotopy of the text and the working hypothesis, conceived as factors of textual interpretation. T e r e s a R u t k o w s k a PARODY AND IRONY IN T H E LITERA­ RY THOUGHT AND PRAXIS OF UMBERTO ECO One of the most astounding features of the works of Umberto Eco - in his capacity as a scholar dealing with contemporary culture, a semiologist, a scholar examining literature and a writer - is cohesion and complimentariness. Novels and brief humoristic-parodic works develop certain research postulates contained in his scientific studies, while the latter throw light on the meaning of the literary compositions by the same author. This coherence is favoured by an all-pervading irony and self-irony. Eco treats irony as a rhetorical trick but also as a certain type of an intellectual attitude towards the world; irony, he declares, is "imperative for human dignity". From this point of view, an analysis of concrete scientific and literary works allows us to say that they are the expression of precisely such a consistent world-outlook stand. L u d w i k S t o m m a A HISTORY O F CONTEMPORANEITY The article is an ethnological attempt at capturing the phenomenon of advertising. Elements which are all-present in the iconography of the advertisement include mountains, deserts, water falls, wild animals, villages and the peasant family. The advertised product of culture is juxtaposed with the order of Nature. The prime rule of all advertisements is to build a mythical structure, in other words, to situate the product within the order of natural and eternal necessity. The second rule consists of making promises, and the third requires that the symbol must be remembered. Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z "TANGO" - T H E D A N C E O F UNIVERSAL ALIENATION The point of departure for this article is a review entitled "Tango, the Dance of Polish Alienation", published in the "Los Angeles Times" and dealing with "Tango", an animated Oscar-winning film by Zbigniew Rybczyński (1983). The author interprets this film against the background of Rybczynski's other works and the ethnographic and anthropologi­ cal-visual stratum which can be extracted from them. He also discusses the application of the metaphor of the tango in the theatrical compositions by Kantor and Mrożek. In his anthropological interpretation of Rybczynski's "Tango", Z. Benedyktowicz refers to a commentary by Ernesto Sabato who explains the specificity of cultural contents of the primary roots of the dance which belong to folk culture; he also cites the statement of one of the most acclaimed creators of the tango (Discepuolo) who said that "The tango is a mournful thought which is danced". In this manner, the author discovers a process of the universalization oflocal cultural and philosophical contents as well as their concurrence with the work under examination. W o j c i e c h .1. B u r s z t a "YES". N O S T A L G I C R E A L M S O F MEMORY The pretext to this essay was a concert given by the rock group "Yes" in the Parisian "Zenith" concert hall on 3 June 1991. The article considers the appearance of a global tide of a nostalgic return to a formation concentrated around values connected with the contestation culture of the 1960s. The conception of nostalgia has not only become generalized and severed from its original connotations but it also has turned into the object of intentional interpretations (fashion, the cinema). The author maintains that nostalgia has become a desireable quality. Everyone has the right to shape the past in such a manner so that it appears as a cohesive whole with which we are able to identify; this process sets into motion a nostalgic valorization of the world which remains a mere reminiscence. K r z y s z t o f P i ą t k o w s k i A R E T U R N TO T H E PAST. OR D O REMINISCENCES LIE? The text pertains to a fashion in contemporary culture for returning to the past, or, more exactly, to the 1960s. The author asks whether in this manner postmodern culture discovers the truth about the past. He concentrates his attention on the Polish example, and contrasts the so-called youth music of those years, together with the cultural phenome­ non connected with it. with social and political reality. The mythology created around those phenomena is comprehended by the author as hypocrisy. He shows how Poland in the 'sixties was the scene of a confrontation of two hypocritical realities: that of youth subculture and that of politics, and how this fact had no connection with analogous phenomena in Western culture. C z e s ł a w R o b o t y c k i "PIWNICA P O D B A R A N A M I " - AN ANTHROPOLOGICAL INTERPRETATION OF T H E FORMULA OF A C A B A R E T The cabaret as an artistic form dates back to the end of the nineteenth century. It is a historical urban variant of culture, connected with the categories of laughter, irony and carnival. "Piwnica pod Baranami" (The Rams' Cellar) is a cabaret conducted in Cracow by Piotr Skrzynecki which was founded in 1956 and, with short intervals, it remains active until the present-day despite the fact that the edge of its irony was often directed against the communist authorities (e.g. an ironical presentation of court sentences during the martial law period). This cabaret constitutes a space and "time" for a play of meanings, symbols, stereotypes, figures, plastic and theatrical signs as well as figures of speech. Texts, gestures and plots appear in changing contexts and functions of application. The spectator draws satisfaction from the discovery of new meanings, an ironical distance, his own interpretations and senses given to the spectacle. The author describes the activity of the cabaret and interprets it, above all, in categories of "the culture of laughter" (M. Bachtin, J. Huizinga). Cabaret laughter is a form of cognition and adoption but also of distancing oneself from a reality whose acceptance often proves to be difficult. "Piwnica" was the debut of many young talented artists and it is an important center of social life. D a r i u s z C z a j a T H E T A S T E O F P A R A D I S E IN A D V E R T I S E ­ MENTS From the point of view of the ethnologist, advertising is, above all, the "text" of culture. An ethnological analysis of the advertisement message ignores the aesthetic dimension, and concentrates on the stereotypes, associations, symbols, linguistic cliches etc. which it applies. The author analyses three commercials selected from a standard television offer which refer to the myth of heavenly happinness (Arcadia, the Biblical Eden and the Happy Isles). He also draws attention to a paradox which consists of the exploitation both of historical allusions and archaic models of the imagination in advertisements of "modern" products. W i e s ł a w S z p i l k a PARADISE LOST The author analyses a catalogue issued by Schuster, a firm from Munich. This publication not only presents the firm's offer but indirectly depicts certain phenomena of essential rank for a scholar dealing with mass culture: sport, fashion, and ways of spending leisure time. Mass culture, in the eyes of the ethnologist, continues to propose the same: power, uniqueness and durability, while the catalogue appears to be an entrance ticket to paradise. W o j c i e c h M i c h e r a A SYMBOLIC CONTACT WITH R E A L I T Y In one of the previous issues of "Konteksty", the author presented a conception of the "museum" envisaged as a symbolic space and activity ("The Mystery of Shoes, or in Praise of Museums", "Konteksty" no 1:1993). This article, in turn, describes anthropological workshops which were conducted in the years 1991 1993 in Biskupin and Czarne, the second being a deserted Lemko village in the Low Beskid Mts. Both events were an attempt at a practical application of those theoretical premises. The intention of the Biskupin workshop was to endow musem space which contains prehistorical skeleton graves, with the symbolic character of a cemetry. This undertaking was performed through the presence of its participants, marked with songs, silence, the sounds of a flute and bell, and flowers - the materialization of memory. It is also memory which has nothing in common with any sort of spiritistic practices, which gave 189 �meaning to a "forefathers' eve" conducted in Czarne, and inspired by a play by A. Mickiewicz. This time the workshop was concerned with memory inscribed in a deserted and moribund site which, however, is filled with signs of the presence of its former inhabitants. The article also remarks on the symbol as a way of touching the past, a procedure which combines encounter and interpretation. J o a n n a S a r n e c k a S O R C E R Y IN C Z A R N E This text is a report by a participant of anthropological workshops conducted from 1991 to 1993 in Biskupin and Czarne (see the article by W. Michera). M a g d a l e n a M i c h a l s k a - C i a r k a T H E WARSAW F L O R A L CROSS The material contained in this article is a fragment of a more extensive dissertation presented in the Chair of Anthropology and Ethnology in Warsaw. In an analysis of a description of the contents surrounding a cross composed of flowers and arranged on Victory Square in Warsaw after the death of Cardinal Stefan Wyszyński (May 1981), the author tries to depict certain forms of the symbolic and mythical behaviour from the period. She claims that the atmosphere of the years of martial law in which the discussed evenets took place, together with accompanying ethical-moral transfor­ mations, favoured the disclosure of this type of behaviour as well as a search for a symbol in the contemporary world. The author intentionally resigned from the temptation of a more profound interpretation in favour of an analysis, a comparison and a description of the events, as precise as possible. Photographs by Anna Beata Bohdziewicz are an excellent supplementation of the text. J a c e k S c h m i d t E M O T I O N S P E R C E I V E D BY A N A N T H R O P O ­ L O G I S T (UPON T H E E X A M P L E O F T H E S T E R E O T Y P E ) The emotional nature of the stereotype, stressed by many authors, was supposed to explain a number of constitutive traits of this phenomenon, such as irrationality or imprecision, longevity of duration, and resistance to changes. In accordance with psychological tradition, emotions were treated as structures that organize and put into order certain physiological states of the organism by means of their external manifestations. These views, transferred into ethnology, can be described as the attitude of an anthropologist - "rationalist" who perceives emotions as an opposite of knowledge, excludes them beyond the range of scientific interests, and concentrates his attention on the descriptive aspect of the stereotype. An alternative stand assumed by the scholar could be the manner of thought adopted by the anthropologist - "intuitionist" who envisages emotions as certain ideas indissolubly connected with knowledge; they take part in coding the most significant meanings of cultural behaviour and the interpretations of the majority of social interactions. Only by becoming acquainted with the cultural significance of the emotional dimension of the stereotype, is it possible to discover the meaning of its contents, granted to it by a given group. H a n n a B u r s z t a MORALITY IN T H E EYES OF A N ANTH­ ROPOLOGIST The examination of morality by an anthropologist makes it feasible to disclose certain aspects of this phenomenon which evade routine external and sociological observation. From among the multiple possibilities of analysing morality as an unrejectable element of the cultural system, the author selects two conceptions proposed by Polish science. The first concentrates on Stomma's "concept of folk culture" and the second - on the "social-regulative" theory of culture propounded by Jerzy Kmita. The first concept regards the basic criterion for distinguishing various types of culture to be the degree of the intensification of their intentional isolation. Interpreted in this manner, morality is perceived through the: native-alien option, central for folk culture. This opposition comprises the source of "native morality". The initial thesis of the second conception proclaims that the nature of factors which determine morality and world outlook system is identical. The world outlook, therefore, is the source of images of good and evil. P i o t r F a b i ś , A n d r z e j Z a p o r o w s k i CULTURAL RELATI­ VISM A V A N I S H I N G POINT An interpretation of the sociological theory by E . Durkheim and the philosophy of the language proposed by G . Frege makes it possible to reconstrue a model of the cultural translation performed by anthropologist. An exposition of G . Frege's conception permits a precise analysis of the cultural aspect of linguistic communication. The intention of an analysis of Durkheim's definition of the social fact and sociology of knowledge is to recreate the idea of a "conceptual scheme" or "conceptual system" which is pursued at the moment in anthropological studies. Approached in this manner, the works of E . Durkheim and G . Frege become a point of departure for a critique of the thesis of cultural relativism or, to put it more exactly, the hypothesis formulated by Sapir-Whorf. Ultimately, such a critique leads to a conclusion which maintains that if the thesis of cultural relativism is to have any sense at all, it must be solely a negation of ethnocentrism. H u b e r t C z a c h o w s k i ON P H O T O G R A P H Y A N D E T H N O G ­ RAPHY The article analyses similarities between photography and ethnography. The author is concerned both with indicating the identical epistemological problems which face the history of both disciplines, and with disclosing the similarity of the situation of the photographer who takes pictures of the 190 World, and the ethnographer who describes Culture. At present, in the era of postmodernism and a controversy between relativism and objectivism, new tendencies in photography and ethnography have altered their heretofore image. They no longer consist of an ordinary copying of reality but, according to C . Geertz, of making possible communication between those who are being written about and photographed, and those, for whom these tasks are performed. S ł a w o m i r S i k o r a END OF T H E C E N T U R Y PHOTOGRAPHY. PHOTOGRAPHY AND MYTH The author proposes a detailed analysis of an album by Michael Lesy entitled "Winsconsin Death Trip" (1973) which is composed of works by a photographer from a small town in the state of Wisconsin (1890-1910) as well as fragments of the local and state press. The photographs were subjected to various types of operations (such as collage and juxtaposi­ tions). S. Sikora interprets these undertakings as an attempt at telling a mythical (by no means false) story almost exclusively with the aid of "documents". He demonstrates that some of Lesy's operations can be treated as ventures at "copying" the mechanisms of human memory whose truth, according to K . Hastrup, is closer to that of the myth than to the "objective" truth of history. The "subjectivization" which Lesy permitted himself, serves a better transmission of truth concerning a certain past reality. S. Sikora refers to the special theatrical experiences of K . Hastrup ("Out of Anthropology") and claims that a better contact with the past can be attained with the assistance of a myth (fiction). S e w e r y n A. W i s l o e k i S E L E C T S I L E S I A N E X A M P L E S O F S O C I O T E C H N I C A L M Y S T I F I C A T I O N S IN A M A T E U R C R E A T I V I ­ T Y I N T H E POLISH P E O P L E ' S R E P U B L I C The author proposes a thesis which claims that one of the important research problems at the moment is the need for thorough scientific reflection on a precisely construed system of deforming social consciousness and levelling cultural tradition together with connected systems of values. The purpose of such a mystification of real realtions was to introduce falsehood and hypocrisy in place of relegated values. Upon the basis of the example of Silesian amateur artists, the author offers a synthetic discussion of a representative selection of sociotechnical mystifications applied in Upper Silesia. He also draws attention to the fact that they could pertain to works on regional folk culture. M a r i a n G r z e g o r z G e r l i c h ON A F E E L I N G OF NATIONAL A F F I L I A T I O N A N D T H E A T T I T U D E TOWARDS "ALIENS". COM­ MENTS ON T H E M A R G I N OF R E S E A R C H INTO T H E NATIONAL CONSCIOUSNESS O F C O N T E M P O R A R Y UPPER SILESIANS This is a presentation of two aspects of the contemporary divisions within the Upper Silesian regional community: the national affiliation of the inhabitants of this region and their attitude towards aliens. The article is based on an analysis of the results of more extensive empirical studies conducted in the second half of the 1980s and, with intervals, in 1991 and 1992. The majority of the persons involved in the survey experienced difficulties with an unambigous definition of their national affiliation. On the other hand, they clearly articulated their attachment to "the Silesian spirit", a fact which indicates a high degree of ethnic integration. The pattern of the declarations showed that 9 per cent were totally unable to define their national affiliation, 28 per cent claimed that "they feel Silesians", 14 per cent stressed their Silesian nature, at the same time referring to their bonds with Polishness, 11 per cent indicated their Silesian affiliation but distinctly referred to their ties with the German nationality, 31 per cent said that they felt they were Poles (simultaneously declaring strong bonds with Silesia), while 7 per cent proclaimed that they regard themselves as Germans. The attitude towards aliens reveals a vividly negative tendency (whose sources are to be found in the past and in the present). Hostility towards aliens is determined by social and cultural factors and in particular by the awareness of the peripherial location and the exploitation of Upper Silesia. Consequently, "openness" towards establishing contacts with outsiders is relatively slight. B e a t a W a s i l e w s k a T H E C O N T E M P O R A R Y ŁEMKO C O M ­ MUNITY This article is an attempted analysis of the Lemko community from 1947 to 1992. One cannot discuss the current problems of this ethnic minority without delving deeper into the past: the period of German occupation and the post-war resettlements of the Lemko population. The use of archive material which up to now remained unavailable, allowed the author to throw new light on the "Vistula" campaign, and the concentration camp in Jaworzno. In 1957 organized Lemko activity became possible within the framework of the Ukrainian Socio-Cultural Society. At present, there appear to be two options for Lemko self-definition. The first regards the Lemko population as an ethnic group belonging to the Ukraine. The second option does not negate relations with the Ukraine and notes a similarity of language and religion. Nonetheless, it does not regard them as tantamount to an determinant of identity. Such a role can be only played by self-definition. Both variants of Lemko national identity are reflected in the work pursued by Lemko organizations. A n d r z e j S t a w a r z AN IMAGE O F T H E PRE-WAR CAPITALIST IN S O C I A L M E M O R Y ( R E F L E C T I O N S O F A N E T H N O L O G I S T ) �The article contains general reflections concerning heretofore ethnograp­ hic research dealing with the retention of the image of a capitalist (entrepreneur) in social memory. The author inquires into three questions. First, he deals with the shaping of a stereotype of the capitalist in social awareness after 1945, during the period of the Polish People's Republic (and an all-powerful socialist system). Secondly, he considers the characteristic features of the pre-1945 capitalist stored in social memory. Thirdly, he reflects on the impact of the authority (in the meaning proposed by Bystroń) of the capitalist upon the development of working-class culture during the nineteenth and the first half of the twentieth century. In the second and third case, basic theses are supported by existing findings of detailed research concerning Łódź, Żyrardów and Warsaw; the author also used select fragments of reminiscences and novels based on recollections. Finally, he proposes investigations which could progress in two directions. The first could delve deeper into the culture-creative role of the authority of the pre-war capitalist; the other could examine the mythologization of reality upon the basis of stories retained in the memories of workers (employees) which contain elements of a "legend" about entrepreneurs of the past. A n t o n i K r o h T H E F I R S T W O R L D W A R IS S T I L L B E I N G WAGED The achievements of the Austro-Hungarian and German military propaganda from the time of the first world war are still alive. Created in order to meet the requirements of the moment, and in accordance with precisely defined ideological canons, it proved to be extratemporal, and a point of departure for multiple currents in twentieth-century European art. World War I propaganda inspired i.a. the art of Italian fascism which, in turn, influenced the art of the Third Reich and its younger sister - the art of Soviet socialist realism, together with its national variants pursued by satellite states. In Poland, postsociallist realist trends can be also detected in sacral art and art of the political opposition during the period of martial law. The author presents select examples of such "wandering motifs". R o b e r t D z i ę c i e l s k i A CRISIS IN T H E F I R E O F D E S T R U C ­ T I O N , O R S E V E R A L R E F L E C T I O N S A F T E R R E A D I N G T H E "GA­ ZETA WYBORCZA" The image of the world depicted in 1992 on the front pages of the "Gazeta Wyborcza" reveals a multi-dimensional crisis born in the fire of destruction. The latter discloses a reality of chaos. At the same time, it offers hope for putting that reality into an order which would permit the "lost man" to find his place in the world. The loosing of that place denotes a miscomprehen­ sion of the world which, as a result, grows hostile and unacceptable. Man awaits the fire of creation. The only question is: who or what will bring it, and who will explain the world anew? M o n i k a S z n a j d e r m a n AIDS - T H E SHAPE O F A M Y T H In her article devoted to the phenomenon of A I D S in group imagination the author presents the illness as a contemporary realization of the old myth of the plague, epidemic or pestilence. A I D S fits very well into this archaic scenario which regarded an epidemic as a sign of the end of the world and a stigma of divine wrath but also as a symbol of the sacrum which touches man and the world. A I D S reanimates certain phantasms dating back to the Middle Ages and the Black Death: the depiction of death as decay and ultimate disintegration, produced by the art of the macabre, and the motif of the Dance of the Dead in which all people are equal. In this context, there must inevitably appear a question which philosophers have been asking for the past few years: can AIDS, and death caused by it, be subjected to an aestheticization which, at least partially, accompanied such illnesses as syphilis or tuberculosis? In other words, does or can A I D S bring any sort of hope? At the moment, this question remains just as open as that concerning the future and final form of the still emerging myth of this "pestilence of the twentieth century". M a r i a F i d e r k i e w i c z THE MODEL OF THE WORLD IN THE W O R K S O F E R W I N SÓWKA The author interprets the naive paintings by Erwin Sówka by referring to semiotic categories. The spatial relations in these compositions occur as a language which expresses moral constructions. One can speak about an ethical-spatial domain enclosed within the opposition between "good" and "evil", where "good" signifies i.a. the Absolute God - Brahma (Krishna); paradise, as a perfect place on Earth; love, a divine element; femininity, as one of God's powers; harmony between God, Nature and man which is the foundation of harmony between people; a strivinig towards God, His recognition and proximity with Him through a departure from matter (transcendent meditation); and, finally, identification with God's Essence, as the supreme form of man's contact with the divine element. The realm of "good" which Sówka envisaged as "above" (in contrast to the category of "evil", associated with "below" i.e. the mine) also included the home and embraces Nikiszowiec (a district of Katowice) and Silesia (a small homeland). "Evil" denotes a rejection of God and a cult of matter whose consequence is the absence of harmony between God, Nature and man as well as the devastation of the Earth, so observable at present; chaos and destruction, as an effect of erroneously comprehended technical progress; "below" - the mine, a chtonic and demonic world hostile towards man, together with the equally demonic St. Barbara; and satan, the misleading Angel of Light. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i ARS EROTICA The article contains reflections concerning the exhibition entitled "Ars Erotica" and held in the National Museum in Warsaw. The author draws attention to the transgression of boundaries of privacy and the breaking of conventions which create a continuum of culture although they are subject to constant transformation. In contemporary culture, in which in the recent past we have been able to observe an incessant shifting of limits of tolerance as regards the protection of intimacy, the delicacy of feelings and ugliness - as testified by the exhibition in question - beauty in art has simply ceased to be fashinable, in particular in painting. Erotica is known under a multitude of names. It has various forms of expression in unprofessional creativity which the author presents in: "Provincial Eros". It would be difficult in this particular case to talk about art or artism. Forms of disclosing erotic longing, the great variety of attitudes and the plebeian nature of imagination appear to be of great interest. That what is at stake is creativity that stems from one's own requirement and pursued for one's own satisfaction. Odcinek dla posiadacza rachunku Pokwitowanie dla w p ł a c a j ą c e g o zł Zł Zł wpłacający wpłacający Odcinek dla b a n k u wpłacający D o k ł a d n y adres D o k ł a d n y adres D o k ł a d n y adres na r-k na r-k na r-k AMOS AMOS AMOS ul. Zuga 12, W A R S Z A W A ul. Zuga 12, W A R S Z A W A ul. Zuga 12, W A R S Z A W A V I I I Oddział P K O W-wa V I I I Oddział P K O W-wa V I I I Oddział P K O W-wa nrr-ku 1586-77578-136 stempel nrr-ku 1586-77578-136 stempel podpis p r z y j m u j ą c e g o W p ł a l y na г-ki o s z c z ę d n o ś c i o w o - r o z l i c z e n i o w e wolne są od o p ł a t nrr-ku 1586-77578-136 Pobrano opłatę stempel podpis p r z y j m u j ą c e g o podpis p r z y j m u j ą c e g o zł 191 �I NOTY O Zbnigniew Benedyktowicz doktor, antropolog kultury, redaktor „Kontekstów", kierownik Pracowni Teorii i Historii Filmu w IS PAN. Hanna Burszta - etnolog (studia UAM). Wykłada na Wydziale Studiów Edukacynych UAM. Wojciech J . Burszta - dr hab., etnolog, wykładowca w Katedrze Etnologii UAM, obecnie New Haven University. Hubert Czachowski - etnolog, pracuje w Dziale Folkloru w Muzeum Etnograficznym w Toruniu. Dariusz Czaja -etnolog (studja UJ), asystent w Katedrze Etnologii UJ. Pisze pracę doktorską o symbolu w filmie. Jacques Derrida - filozof francuski, twórca kierunku dekonstruktywistycznego. Robert Dzięcielski - etnolog, asystent w Katedrze Etnologii w Łodzi. Umberto Eco - włoski pisarz, semiotyk, filozof, estetyk, teoretyk kultury. Piotr F a b i ś - etnolog (studia UAM), doktorant w Szkole Nauk Społecz­ nych przy Instytucie Filozofii i Socjologii PAN. Maria Fiderkiewicz ukończyła Podyplomowe Studium Etnograficzne w Toruniu; kierownik Działu Sztuki Nieprofesjonalnej w Muzeum Śląskim (wraz z Sewerynem A. Wisłockim stworzyła tam Kolekcję Sztuki Nieprofesjonalnej). Marian Grzegorz Gerlich - doktor, etnolog, pracował w Śląskim Instytucie Naukowym (sekretarz naukowy), redaktor naczelny "Zarania Śląskiego" do 1992. Zajmuje się kulturą plebejsko-miejską i stosunkami etnicznymi na Górnym Śląsku. Alicja Helman - profesor, teoretyk filmu, pracuje w Zakładzie Filmu i Telewizji IFP UJ. Aleksander Jackowski - antropolog kultury, (studia: socjologia UW), autor wielu tekstów o współczesnej kulturze artystycznej, zwłasz­ cza ludowej. Krytyk sztuki. Wykłada w Katedrze' Etnologii i Ant­ ropologii Kulturowej UW. Organizator kilkudziesięciu wystaw sztuki ludowej i naiwnej w kraju i za granicą. Redaktor „Konteks­ tów". Antoni Kroh - etnograf, bohemista, pisarz. Zajmuje się min. sztuką ludową i popularną. Napisał m.in. książkę O Szwejku i o nas. Mieszka w Nowym Sączu. Danuta Kuźnicka - doktor, adjunkt w Pracowni Teatru IS PAN, wykładowca w Państwowej Wyższej Szkole Teatralnej w War­ szawie. Prowadzi badania nad współczesnym teatrem wizualnym i plastycznym oraz nad teorią teatru. Magdalena Michalska-Ciarka - etnolog, absolwentka Katedry Et­ nologii i Antropologii Kulturowej UW. Mieszka w Warszawie. Wojciech Michera - archeolog, etnolog (studia UW); prowadzi zajęcia Na wszystkich częściach blankietu należy wpi­ sać czytelnie atramentem, długopisem lub pis­ mem maszynowym jednakowo k w o t ę cyframi, imię i nazwisko wpłacającego, jego adres, siedzibę oddziału banku w którym prowadzo­ ny jest rachunek oraz numer i nazwę tego rachunku. A U T O R A C H w Studium Kształcenia Otwartego (UW), w Państwowej Wyższej Szkole Teatralnej, w XVII Społecznym Liceum Ogólnokształcącym w Warszawie. Autor książki Anly-Daniken. Stefan Morawski - emerytowany profesor w Instytucie Sztuki PAN, filozof, estetyk, krytyk sztuki. Redaktor naczelny "Polish Art Studies ". Autor wielu prac z teorii sztuki i filozofii. Krzysztof Piątkowski-doktor, adiunkt w Zakładzie Etnologii, Instytutu Archeologii i Etnologii UMK w Toruniu; wykłada także na UŁ i UJ. Czesław Robotycki - dr hab., pracuje w Katedrze Etnologii UJ. Zajmuje się antropologią kultury współczesnej. Teresa Rutkowska - pracuje w Instytucie Sztuki PAN, sekretarz redakcji „Kwartalnika Filmowego". Zajmuje się teorią filmu i kultury współczesnej. Joanna Sarnecka - uczennica XVII Społecznego Liceum Ogólnoksz­ tałcącego w Warszawie. Jacek Schmidt doktor, etnolog, adiunkt w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM. Zajmuje się problematyką etnicz­ ną, zagadnieniami stereotypu, tożsamości i identyfikacji kulturo­ wej (Polska) oraz historią kultury ludów Oceanii (Polinezja). Sławomir Sikora-etnolog (studia UW), sekretarz redakcji kwartalnika „Konteksty". Zajmuje się antropologią filmu i fotografii. Grzegorz Sinko ur. 1923 г., emerytowany profesor w Instytucie Sztuki PAN. Zajmuje się literaturą angielską i teorią teatru. Andrzej Stawarz - doktor, etnograf, historyk, archiwista, muzealnik, Dyrektor Muzeum Niepodległości, prezes oddziału warszaws­ kiego PTL, red. naczelny „Niepodległości i Pamięci". Ludwik Stomma - profesor, etnolog, wykłada w Ecole Pratique des Hautes Etudes (Sorbona). Monika Sznajderman - etnolog (studia UW), studia doktoranckie Instytut Sztuki PAN; pisze pracę doktorską poświęconą postaci błazna w kulturze. Mieszka w Czarnym. Wiesław Szpilka - etnolog (studia UJ), studia doktoranckie Instytut Sztuki PAN; pisze pracę doktorską poświęconą etnologicznej interpretacji kultury masowej. Mieszka w Kościelisku. Zbigniew Taranienko - doktor nauk humanistycznych, estetyk, krytyk sztuki, kierownik artystyczny Galerii Studio w Warszawie. Beata Wasilewska - etnolog, doktorantka w Katedrze Etnologii UŁ. Seweryn A. Wisłocki - polonista, politolog. Pracował w Muzeum Śląskim, obecnie w Wojewódzkim Wydziale Kultury w Katowi­ cach. Seweryna Wysłouch - profesor, pracuje w Instytucie Filologii UAM, autorka prac z zakresu teorii literatury i historii literatury XX w. Andrzej Zaporowski - etnolog (studia UAM), doktorant w Instytucie Filozofii UAM. PRENUMERATA PRENUMERATA „KONTEKSTÓW" „KONTEKSTÓW" I półrocze I półrocze II półrocze II półrocze roczna roczna ilość egz. ilość egz. Z a skutki wynikłe z mylnego wypełnienia blankietu ponosi o d p o w i e d z i a l n o ś ć wyłącznie wpłacający. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1ad44487002318998468bdc796566931.pdf 8971bdbebd7b1cded8986bf9ed2fea01 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2479 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2302 Title A name given to the resource Mit Raju / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4, s.4-7 Creator An entity primarily responsible for making the resource Prokopiuk, Jerzy Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text X • ' S'* > * I N < Mit Raju Jerzy Prokopiuk „Potem zasadził Pan Bóg ogród w Edenie, na wschodzie. Tam umieścił człowieka, którego stworzył. I sprawił Pan Bóg, że wyrosło z ziemi wszelkie drzewo przyjemne do oglądania i dobre do jedzenia oraz drzewo życia w środku ogrodu i drzewo poznania dobra i zła. A rzeka wypływała z Edenu, aby nawadniać ogród. (...) I wziął Pan Bóg człowieka i osadził go w ogrodzie Eden, aby go uprawiał i strzegł. I dał Pan Bóg człowiekowi taki rozkaz: Z każdego drzewa tego ogrodu możesz jeść. Ale z drzewa poznania dobra i zła nie wolno ci jeść, bo gdy tylko zjesz z niego, na pewno umrzesz. Potem rzekł Pan Bóg: Niedobrze jest człowiekowi, gdy jest sam. Uczynię mu pomoc odpowiednią dla niego. Utworzył więc Pan Bóg z ziemi wszelkie zwierzęta i wszel­ kie ptactwo niebios i przyprowadził do człowieka, aby zobaczyć, jak je nazwie, a każda istota żywa miała mieć taką nazwę, jaką nada jej człowiek. Nadał tedy człowiek nazwy wszelkiemu bydłu i ptactwu niebios, i wszelkim dzikim zwierzętom. Lecz dla człowieka nie znalazła się pomoc dla niego odpowiednia. Wtedy zesłał Pan Bóg głęboki sen na człowieka, tak że zasnął. Potem wyjął jedno z jego żeber i wypełnił ciałem to miejsce. A z żebra, które wyjął z człowieka, ukształtował Pan Bóg kobietę i przyprowadził ją do człowieka. Wtedy rzekł człowiek: Ta dopiero jest kością z kości moich i ciałem z ciała mojego. (...) 4 I Dlatego opuści mąż ojca swego i matkę swoją i złączy się z żoną swoją, i staną się jednym ciałem. A człowiek i jego żona byli oboje nadzy, lecz nie wstydzili się". (Biblia, to jest Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu. Nowy przekład opracowany przez Komisję Przekładu, BiZTB, Warszawa 1976. Genesis 2,8-10,15-23, 24-25). Taki obraz Raju przedstawia Biblia - fundament kultury i cywilizacji nazywających się „chrześcijańskimi", które ogarnęły i (w różnym stopniu ukształtowały życie i myśli Europy, obu Ameryk, Australii z Nową Zelandią, po części także Afryki i , już tylko minimalnie, Azji. Zanim powrócimy do tego obrazu, przyjrzyjmy się naj­ pierw „karierze" Rajskiego M i t u zarówno u ludów pierwo­ tnych, jak i w politeistycznych i monoteistycznych religiach świata. (Przez „mit" będziemy tu rozumieli „świętą opo­ wieść", w naszym wypadku odnoszącą się do niematerial­ nego „miejsca" pośmiertnego pobytu ludzi wybranych, tj. błogosławionych czy zbawionych zgodnie z kryteriami danej religii.) Raj jako „miejsce" dla wybranych - a więc zawsze: nielicznych - pojawia się w mitologicznych opowieściach już to w wersji bardziej „przyziemnej", już to bardziej „uducho­ wionej". W pierwszej z nich stanowi prawie bezpośrednią kontynuację życia na Ziemi: jest to kraina obfitości, w której zachowane zostały zarówno życie rodzinne, jak i stosunki społeczne (różnice klasowe). W drugiej jest to miejsce �„elitarne", miejsce pobytu „ulubieńców bogów" - ludzi pobożnych, spełniających obowiązujący kult i rytuały, i wo­ jowników, zwłaszcza tych, którzy padli na polu bitwy. Tylko 0 tej drugiej wersji możemy mówić, że ma znaczenie etyczne: tylko tu Raj jest nagrodą. („Antyświatem" Raju są wszel­ kiego rodzaju „światy podziemne", piekła czy Piekło.) Raj jako kategoria pojęciowa ma także aspekt czasowy. Z jednej strony bowiem Raj może być pojmowany jako istnienie przeszłe: wyraża to idea Złotego wieku, czasów bezpośredniego obcowania ludzi z bogami, czasów, w któ­ rych człowiek był nieśmiertelny. Z drugiej zaś - kiedy Złoty Wiek już przeminął, bogowie stali się niewidzialni, a czło­ wiek stał się istotą śmiertelną - Raj stał się sprawą przyszło­ ści: wejść doń mogą nieliczni wybrani, i to dopiero po śmierci. Mitologia jednak zna zarówno próby „powrotu do Raju", jak i przypadki „intruzów", którzy, choć niegodni, wkradali się doń lub zostali tam dopuszczeni w drodze wyjątku. „Miejsce" Raju to całe spektrum możliwości od cał­ kowicie „materialnych" po „kosmiczne" i „pozakosmiczne". Raj więc mógł się znajdować zarówno w „świecie podziemnym" czy w dalekim rejonie Ziemi (np. na Wscho­ dzie lub na Zachodzie), ale także na jakiejś „wyspie" lub „górze" (jako podporze Nieba), czy być „krainą przodków". Z drugiej strony jego „miejscem" mógł być Księżyc, różne planety, Słońce (lub miejsce jego pobytu), czy wreszcie gwiazdy (niekiedy uważane także za przemienionych zmar­ łych). Poza naszym kosmosem Raj lokowano w Niebie sensu strictissime. Mitologia ludów pierwotnych przedstawia ogromne bo­ gactwo form prezentacji Raju. Przyjrzyjmy się przynajmniej niektórym z nich. U Tasmańczyków (lud, który już wymarł) Raj był prze­ znaczony jedynie dla ludzi „dobrych". Australijczycy - wie­ rzący reinkarnacjoniści - lokują Raj już to „poza wodą", już to w „krainie snów", już to w Niebie (poza gwiazdami); droga doń wiedzie „po promieniach Słońca" i po Drodze Mlecznej. Raj Andamańczyków znajduje się pod ziemią lub po prostu w dżungli. Semangowie z Malajów Raj umiesz­ czają na „wyspie owoców", w ogrodzie kwiatów lub na Księżycu; dostać się doń mogą nawet źli, jednakże po oczyszczeniu w regionach piekielnych (przejście nad wrzącą wodą). Raj ten czeka na ludzi najstarszych i najmądrzej­ szych, a jego wybrańcy odzyskują młodość. W Raju Buszmenów i Hotentotów zmarli mają pełną wiedzę o żywych. Raj Eskimosów znajduje się pod ziemią. Wyspiarski charak­ ter ludów Polinezji kazał im umieścić Raj pod morzem, często jednak lokują go one „na Zachodzie", na „wyspie", na Księżycu i w Niebie. Te Elizja błogosławionych oferują im zaspokojenie zmysłowe, wieczne światło, spokój i szczęście wśród gier i zabaw. U Maorysów zmarli żyją dalej jako gwiazdy; do Raju kwalifikują ich głównie kryteria społeczne (i rytualne), rzadziej moralne. Raj Dajaków, Papuasów 1 Melanezyjczyków jest kopią tego świata; czuwają nad nim „strażnicy", których może jednak pokonać magia. Dla mieszkańców wysp Fidżi „śmierć jest łatwa, śmierć jest odpoczynkiem", toteż ich Raj jest pełen beztroski i radości. W Afryce, gdzie częsta jest wiara w transmigrację dusz i w reinkarnację, Raj umieszczany jest w Niebie lub w świecie podziemnym; kryteria pobytu to przede wszystkim kryteria społeczne. Raj Indian Ameryki Północnej był to „świat lepszy", a o przyjęciu doń decydował czynnik zarówno spłeczny, jak i moralny (np. odwaga), wszakże pod pewnymi względami był to Raj dla zmęczonych lub leniwych. Raj Indian Ameryki Południowej był przede wszystkim kon­ tynuacją losu ziemskiego (z elementami agresji: wrogowie pracowali tu jako niewolnicy, a wstęp doń miał przede wszystkim ten, kto zjadł wielu swych wrogów); tylko w wyso­ kich kulturach tego obszaru - w Meksyku i w Peru - Raj był miejscem „błogości", a przyjęcie doń opierało się na kryte­ riach moralnych. Wreszcie, Raj Patagończyków miał szcze­ gólną specyfikę: odbywało się w nim nieustanne pijaństwo i uprawiano bogate życie erotyczne. Przejdźmy teraz do przedstawienia wizji Raju w kulturach wysokich i religiach politeistycznych i monoteistycznych. „Historia zaczęła się w Sumerze" (Kramer) i - dodajmy - miała swą kontynuację w Akkadzie, Babilonii, Asyrii i Chaldei. Raj tych ludów mezopotamskich był ogrodem (oazą), właściwym Edenem: sumeryjskie słowo edennu ozna­ czało nie uprawianą równinę. Mezopotamski Raj był „wy­ spą szczęśliwych", położoną u ujścia jakiejś rzeki (Eufratu i Tygrysu?). Żyjący w nim wybrani uzyskali nieśmiertelność. Raj sumeryjsko-akkadyjski powraca w mitach o Gilgameszu i o Adapie. (Przebywał w nim sumeryjski Noe, Utnapisztim.) Historia jednak zaczęła się także w Egipcie. Poglądy Egipcjan na istnienie świata pośmiertnego ulegały zmianom. W wersji najstarszej istniał on pod ziemią. Później pojawiła się koncepcja Dat lub Duat, świata gwiazd, w którym kontynuują swe życie faraon i możni tego świata. W czasach Nowego Państwa uznano ostatecznie istnienie podziemnego świata zmarłych i tam umieszczono krainę szczęścia Iaru. „Pola Iaru", zarezerwowano tylko dla sprawiedliwych (uznanych za takich przez trybunał Ozyrysa); była to urodzaj­ na okolica, gdzie zmarli trudnili się rolnictwem i zażywali spokojnego żywota. W najstarszej religii Persji, zaratusztrianizmie, dobry bóg Ahura-Mazda nakazał herosowi Yimie urządzenie Raju, 0 nazwie vara, w ochronie przed nadciągającymi strasznymi zimami. Do Raju prowadzi most Czinwat, szeroki dla dobrych i wąski jak ostrze brzytwy dla złych. W świętej księdze zaratusztrian, Aweście, Raj nosi miano pairi-daeza („obwałowanie"), które poprzez późnobabilońskie pardisu, hebrajskie par des i greckie paradeisos ukształtowało więk­ szość europejskich określeń rajskiego ogrodu. Początkowo w Indiach aryjskich, zmarli mieli przebywać już to w pobliżu swych grobów, już to gdzieś na Ziemi. Z czasem przenieśli się do „świata dziadów", podziemnego królestwa zmarłych, podlegającego bogu Jamie i położonego na południu. Z czasem jednak świat zmarłych przeniesiono w regiony nadziemne, przynajmniej dla uprzywilejowanych. Niebiański Raj sensu stricte znajdował się na dalekiej północy i nosił miano Uttarakuru (w Puranach) lub Airawata (w Mahabharacie). Była to „kraina mlekiem i miodem płynąca". Przebywali w niej zarówno bogowie, jak i siddhas, tj. ci, którzy osiągnęli cudowne moce. W Raju tym panuje miłość, a w jego centrum rośnie Jambu, drzewo życia. Koncepcje te zostały rozbudowane w buddyzmie. W hinajanie mieszkańcami północnego kontynentu Uttarakurudwipa są uduchowieni nadludzie. Również mahajana zna ziemskie 1 nadziemskie Raje: niebo Tusita, siedzibę boddhisatwy Majtreji, Raj Wschodu Buddy Bhaisajyaguru i szczęśliwy wszechświat Zachodu (Sukhawati) Buddy Amitabhy i boddhisattwy Awalokiteśwary. Sui generis Rajem jest także Szambhala (i Agartha), mityczna kraina „za Himalajami", będąca siedzibą oświeconych władców - strażników mądro­ ści. Spośród dwóch rodzimych religii Chin - konfucjanizmie i taoizmie - tylko w taoizmie funkcjonuje pojęcie nieśmiertel­ ności, i to w wersji naturalistyczno-magicznej. Ludzie, którzy dostąpili nieśmiertelności, znajdują się więc hic et nunc w Raju ziemskim. Ich półboski status charakteryzuje się wolnością od chorób, zdolnością szybkiego pokonywania znacznych odległości i innymi zdolnościami paranormal­ nymi. Jest to więc nieograniczone w czasie lepsze wydanie życia doczesnego. Osiągnięcie tego jest możliwe dzięki odpowiedniej diecie, specjalnym metodom oddychania, szczególnym technikom seksualnym, jego gwarancją zaś znalezienie - dzięki alchemii - eliksiru nieśmiertelności. Natomiast sintoistyczna Japonia zna „wieczystą krainę" - Tokojo no kuni (wyspę Horaisan) jako siedzibę bogów. W opowieści o herosie Wasobiowe znamiennym motywem jest ucieczka z Raju wskutek przesytu jego doskonałością. W prehistorycznej i protohistorycznej Europie Raj znali zarówno Celtowie, jak Germanie i Słowianie. U Celtów był �to kraj młodości, świetlista kraina Atrakondy Tir Sorcha, znajdująca się na wyspach Zachodu, za morzem lub pod jego falami. Niekiedy Raj lokowano w świecie podziemnym sid. Uważano również, że jest to tajemniczy kraj objawiający się na Ziemi. W mitologii Germanów rolę Raju odgrywała Walhalla, siedziba Odyna (Wotana) i poległych w boju bohaterów - tylko oni bowiem zasłużyli na nią. Przywiodły ich tu Walkirie, wskrzesiwszy pocałunkiem do nowego życia. Wybrańcy jedzą tu mięso dzika, piją mleko kozy, miód i piwo, śpiewają i słuchają sag. Wreszcie, jeśli chodzi 0 Słowian, to można jedynie domniemywać, i to w sposób nader niepewny, że również posiadali wyobrażenie Raju jako pięknego i zielonego ogrodu.Rajem mitologii grecko-rzyms­ kiej był Elysion (Elizjum), pola Elizejskie, kraina położona na zachodnich krańcach świata, nad brzegami Oceanu. Panowała tam wieczna wiosna, wiał chłodzący Zefir. Wy­ brańcy bogów pędzili tam szczęśliwy żywot. Poeci greccy wspominają o Wyspach Szczęśliwych, na których po śmierci przebywali bohaterowie wybrani przez Zeusa, zażywając niezmąconego szczęścia. Poeci rzymscy natomiast lokalizo­ wali pola Elizejskie w świecie podziemnym. Powyższy - pobieżny, z konieczności - przegląd przeróż­ nych form obrazu i mitu Raju, jakie wytworzyła ludzka imaginacja, pozwala nam sformułować kwintesencjonalne określenie Raju: Raj jest to mityczne - rzadko fizyczne, zasadniczo duchowe - „miejsce" pobytu ludzi - ongiś wszystkich, dziś nielicznych. Wesprzyjmy się jeszcze - z myślą o tych, którzy lubią autorytatywne „definicje" słownikowe - określeniem Raju, jakie podaje W. Kopaliński w swym Słowniku mitów i trady­ cji kultury, Warszawa 1987, s. 960: „Raj (1) wg. Biblii, Gen. 22, 8-14, Eden (hebr. gan 'edhen 'ogród rozkoszy'), ogród Edenu, pierwsze miejsce pobytu pierwszego człowieka (...). (2) Wg niektórych teologów pośredni stan a. miejsce gdzie dusze sprawiedliwych oczekują Sądu Ostatecznego. (3) Sy­ nonim Nieba, gdzie, wg wielu religii, wybrani - aniołowie 1 ludzie zbawieni-zażywać mają wiecznej szczęśliwości (...)." Cóż może powiedzieć o Raju nauka? Zgodnie z dominują­ cą w niej tendencją redukcjonistyczną, ideę Raju rozpatrują historycy religii przede wszystkim w kategoriach fizykal­ nych, czysto ziemskich. I tak np. religioznawca marksistow­ ski Zygmunt Poniatowski pisze w Małym Słowniku Religio­ znawczym, Warszawa 1969, hasło „Raj", s. 368: „Motyw r. jest szeroko znany, a wywodzi się z tęsknot nomadów (koczowników) pustynnych i stepowych, później z ideałów miejskiej kultury staroż. (utrzymany park ze strażnikiem lub ogrodnikiem)". Tak Raj staje się po prostu jardin terrestre, przedmiotem tęsknoty koczowników i mieszkańców miast. Ale nawet w tej interpretacji zachowuje on coś „metafizycz­ nego": pozostaje symbolem istoty życia, centrum świata, miejsca odpocznienia. Bliższą prawdy, jak się zdaje, jest tzw. paranauka. Ta z kolei genezy Raju doszukuje się w (mitycznej?) Atlantydzie. Pierwsze „wieści" o Atlantydzie, prastarym kontynencie zatopionym w X tysiącleciu przed Chr., przyniósł nam Platon w swym Timajosie. Według klasyków powstałej w X I X i X X wieku atlantydologii (czy atlantydozofii) takich, jak Donnelly, Bławacka, Scott-Eliot, Steiner, Spence, Hórbiger, Bellamy, Cayce, Shuck, Velikovsky czy Michell, Atlantyda - egzystująca setki tysięcy lat - była ogromnym kontynentem, położonym między Europą i Afryką a obu Amerykami, posiadającym bogatą historię i kulturę, a znisz­ czonym przez kataklizm pochodzenia kosmicznego (uderze­ nie ogromnego metoerytu) lub ziemskiego (aktywność wul­ kaniczna). Atlantyda - ten kontynent, którego mieszkańcy dopiero zaczynali wyodrębniać się ze świata Natury, których ciała stopniowo przechodziły od konsystencji eterycznej do materialnej, którzy z wielkim wysiłkiem przechodzili od rozwiniętej zdolności pamięci do umiejętności myślenia i mowy, mógł, zwłaszcza w oczach tych, którzy przeżyli jego katastrofę w koloniach atlantydzkich rozsianych po całym świecie, i w oczach ich potomków, nie znających już zatopionej praojczyzny, stać się wytęsknionym Rajem, do którego nie ma powrotu. Świadczą o tym liczne legendy 0 zaginionym kontynencie (także legendy o Potopie), ale także rewelacje wtajemniczonych i jasnowidzów tej klasy, co Steiner (Kronika Akasha) czy Cayce. A co o Raju mówi nam teologia? Przytoczmy tu zarówno słowa teologa katolickiego, jak i teologa protestanckiego. Manfred Lurker pisze w Słowniku obrazów i symboli biblijnych, tłum. bp Kazimierz Romaniuk, Poznań 1989, hasło „Ogród", s. 151: „Ogród - dostarczający ciału poży­ wienia a duchowi i duszy radości - był już kiedyś przez Persów i Greków, a także przez nas dzisiaj, nazywany rajem 1 uchodził za bardzo wymowny obraz życia wiecznego. (...) Kiedy Pan Bóg stworzył pierwszego człowieka, zasadził „ogród w Eden na wschodzie i umieścił tam człowieka, którego ulepił" (Rdz 2, 8). To, że ogród znajdował się na wschodzie, czyli „od strony poranka", nie musi pozostawać w związku z określonymi koncepcjami geograficznymi Ży­ dów, lecz wskazuje, być może, przez pewną symboliczną perspektywę, na pojawienie się całego rodzaju ludzkiego, jak 'i czasu (a z punktu widzenia historii zbawienia - także i koniec). ,,Pan Bóg wziął zatem człowieka i umieścił go w ogrodzie Eden, aby uprawiał go i doglądał" (Rdz 2, 15). Owo „umieszczenie człowieka" posiada swój bardzo głęboki sens: Dochodzi w nim do głosu to, ćo stanowi integralną część ustanowionego przez Boga porządku, który miał być respektowany i dalej rozwijany przez człowieka • zgodnie z zamierzeniami Boga. (...) W innych tekstach Starego Testamentu ogród jest również wyrazem związków z Bo­ giem: „Zaiste, zlituje się Pan nad Syjonem, zlituje się nad wszelką ruiną jego. Na Eden zamieni jego pustynie, a jego stepy na ogród Pana" (Iz 51, 3) (...)". W opracowanym przez O. Heita Słowniku terminów biblij­ nych, Warszawa 1983, hasło „Raj", s. 249-250, czytamy z kolei: „Raj. - Oznacza w ST to samo, co Eden - miejsce szczęścia i rozkoszy. Pan, wisząc na krzyżu, zapewnił pokutującego złoczyńcę (wiszącego obok Niego), że będzie z Nim tej samej nocy w Raju (odmiennego od tego, w którym byli Adam i Ewa); Łk 23:43. Paweł zachwycony był do Raju (porwany do trzeciego nieba), 2 Kor 12:24; tam jest drzewo żywota. (...) Eden, gdzie człowiek żył w niewinności, t(akże) oznacza miejsce wiecznego życia. (...) Prawdziwego miejsca Edenu na ziemi odnaleźć nie można. (...) Szatan był t(akże) w Edenie; Iz 51:3, Ez 28:13". Wreszcie zapytajmy, co mówi o Raju współczesna ezoteryka - antropozofia, wiedza duchowa stworzona przez Rudo­ lfa Steinera. Antropozofia opisuje Raj na jego trzech poziomach lub też w trzech postaciach. W swojej kosmogonii i antropogonii Steiner prezentuje - w Die Geheimwissenschaft im Umriss, Leipzig 1910 - dzieje Ziemi w jej trzech wcześniejszych „wcieleniach", Saturnie, Słońcu i Księżycu, w jej stanie aktualnym i w trzech fazach przyszłych: Jowiszu, Wenus i Wulkanie. Spośród siedmiu wielkich epok rozwoju aktual­ nej Ziemi przedstawia on cztery epoki minione: polarną, hiperborejską, lemuryjską i atlantydzką oraz epokę obecną, poatlantydzką. Pierwszy Raj znajdował się na Hiperborei. Był to jeszcze Raj kosmiczny, „przedludzki", będący po­ wtórzeniem dawnego „wcielenia" Ziemi jako Słońca. Był to świat czystych praobrazów (idei), a żyjący w nim prawzór człowieka miał jeszcze status rośliny, był niby kwiat otwarty na świat duchowy. Raj drugi znajdował się w epoce przejś­ ciowej do Lemurii. Tu człowiek, otrzymawszy ciało astralne, zyskał status animalny, ale już dysponował postawą wypros­ towaną. „Właściwy" Raj trzeci - historyczny - znajdował się na najdalej wysuniętej na południe części Hiperborei i na północnym cyplu Lemurii. Ten Raj słusznie lokalizuje się w rejonie Palestyny i Mezopotamii. Wczesną postać ludzko­ ści, która zamieszkiwała Raj lemuryjski, nazwano w później­ szej ezoteryce Adamem-Kadmonem; była to ludzkość z przed podziału płci. W toku rozwoju Lemurii doszło do tzw. Upadku, tj. interwencji istot lucyferycznych w dzieje �ludzkości. W Biblii interwencję tę przedstawia się jako Kuszenie pierwszych Rodziców przez Węża. Prowadzi ono Adama i Ewę do wygnania z Raju. W parentezie kilka zdań o Wężu jako Lucyferze. Lucyfer - w perspektywie antropozoficznej - to przywódca tych istot duchowych, które nie zgodziły się na plan Boga-Ojca realizowany w aktualnym Kosmosie. Ich cechą wyróżniającą jest inspirowanie człowieka do „ucieczki od Ziemi" (Erdflucht); jako takie inspirują nas zarówno do jednostronnego idealizmu, jak i eskapistycznej mistyki, sztuki i narkomanii. (Ich biegunowym przeciwieństwem są istoty arymaniczne.) W sferze ontycznej i poznawczej łączą się z tendencją rozkładową i chaotyzującą, w sferze moralnej zaś z szaleńczą odwagą, rozrzutnością, nieporządkiem, nieokiełznaniem, pychą, przesadą, fantazjowaniem i namiętnościami. W mi­ tach i życiu wszystkich ludów świata jawią się pod postacią Węża. W pierwszej fazie swych dziejów Lucyfer występuje jako Wąż kosmiczny z „praczasów" (Ouroboros), w drugiej jest inspiratorem wtajemniczenia, daje podstawę „ja", samo­ świadomości i wolności człowieka. W fazie trzeciej Lucyfer-Wąż przyjmuje mityczno-historyczną funkcję sprawcy Upadku człowieka. Androgyniczna istota ludzka Adam-i-Ewa przeżywa w Raju okres swego dzieciństwa: jeszcze jest pozbawiona zdolności poznania, wiedzy o skutkach nieposłuszeństwa (śmierć). Żyje w stanie niewinności nie znając rozróżnienia między dobrem a złem. Czy Bogu ze Starego Testamentu mogło chodzić o za­ chowanie, perpetuację takiego stanu rzeczy? Bynajmniej. Rozwój wypadków nasuwa nieodpartą myśl o konieczności interwencji Lucyfera - i to za „cichą" zgodą Jahwe. Inter­ wencja ta była bowiem konieczna dla rozwoju człowieka - właśnie przez Upadek. Przypomnijmy biblijny opis Upadku: „A wąż był chytrzejszy niż wszystkie dzikie zwierzęta, które uczynił Pan Bóg. I rzekł do kobiety: Czy rzeczywiście Bóg powiedział: Nie ze wszystkich drzew ogrodu wolno wam jeść? A kobieta odpowiedziała wężowi: Możemy jeść owoce z drzew ogrodu. Tylko o owocu drzewa, które jest w środku ogrodu, rzekł Bóg: Nie wolno wam z niego jeść ani się go dotykać, abyście nie umarli. Na to rzekł wąż do kobiety: Na pewno nie umrzecie. Lecz Bóg wie, że gdy tylko zjecie z niego, otworzą się wam oczy i będziecie jako Bóg, znający dobro i zło. A gdy kobieta zobaczyła, że drzewo to ma owoce dobre do jedzenia i że były miłe dla oczu, i godne pożądania dla zdobycia mądrości, zerwała z niego owoc i jadła. Dała też mężowi swemu, który był z nią, i on też jadł. Wtedy otworzyły się oczy im obojgu i poznali, że są nadzy. Spletli więc liście figowe i zrobili sobie przepaski. A gdy usłyszeli szelest Pana Boga przechadzającego się po ogrodzie w powiewie dziennym, skrył się Adam z żoną swoją przed Panem Bogiem wśród drzew ogrodu. Lecz Pan Bóg zawołał na Adama i rzekł do niego: Gdzie jesteś? A on odpowiedział: Usłyszałem szelest twój w ogrodzie i zląkłem się, gdyż jestem nagi, dlatego skryłem się. Wtedy rzekł Bóg: K t o ci powiedział, że jesteś nagi? Czy jadłeś z drzewa, z którego zakazałem ci jeść? Na to rzekł Adam: Kobieta, którą mi dałeś, aby była ze mną, dała mi z tego drzewa i jadłem. Wtedy rzekł Pan Bóg do kobiety: Dlaczego to uczyniłaś? I odpowiedziała kobieta: Wąż mnie zwiódł i jadłam. Wtedy rzekł Pan Bóg do węża: Ponieważ to uczyniłeś, będziesz przeklęty wśród wszelkiego bydła i wszelkiego dzikiego zwierza. Na brzuchu będziesz się czołgał i proch będziesz jadł po wszystkie dni życia swego! I ustanowię nieprzyjaźń między tobą a kobietą, między twoim potomstwem a jej potomstwem; ono zdepcze ci głowę, a ty ukąsisz je w piętę. Do kobiety zaś rzekł: Pomnożę dolegliwości brzemienności twojej, w bólach będziesz rodziła dzieci, mimo to ku mężowi twemu pociągać cię będą pragnienia twoje, on zaś będzie panował nad tobą. A do Adama rzekł: Ponieważ usłuchałeś głosu żony swojej i jadłeś z drzewa, z którego ci zabroniłem, mówiąc: Nie wolno ci jeść z niego, przeklęta niech będzie ziemia z powodu ciebie! W mozole żywić się będziesz po wszystkie dni życia swego! Ciernie i osty rodzić ci będzie i żywić się będziesz zielem polnym. W pocie oblicza twego będziesz jadł chleb, aż wrócisz do ziemi, z której zostałeś wzięty; bo prochem jesteś i w proch się obrócisz. I nazwał Adam żonę swoją Ewa, gdyż ona była matką wszystkich żyjących. I uczynił Pan Bóg Adamowi i jego żonie odzienie ze skór, i przyodział ich. I rzekł Pan Bóg: Oto człowiek stał się taki jak my: zna dobro i zło. Byleby tylko nie wyciągnął teraz ręki swej i nie zerwał owocu także z drzewa życia, i nie zjadł, a potem żył na wieki! Odprawił go więc Pan Bóg z ogrodu Eden, aby uprawiał ziemię, z której został wzięty. I tak wygnał człowieka, a na wschód od ogrodu Eden umieścił cheruby i płomienisty miecz wirujący, aby strzegły drogi do drzewa życia". {Biblia... Cyt. wyd. Genesis 3, 1-24.) Jednakże interwencja Lucyfera daje początek wolności człowieka. Dlatego Friedrich Schiller mógł Upadek w Raju uznać za najszczęśliwsze wydarzenie w dziejach człowieka. Mamy tu do czynienia z dramatem konieczności: człowiek uzyskuje wolność za cenę utraty kontaktu z Bogiem, zostaje wydany Przeciwnikowi, traci nieśmiertelność. Do skutków Upadku należy ponadto cierpienie, bezbronność, lęk i konie­ czność podejmowania wysiłku - „przekleństwo" pracy. Ale mimo wszystko człowiek zawsze tęsknił i tęskni za powrotem do Raju. Czy jest to możliwe? Wydaje się, że nie, skoro jego bram strzegą cheruby z płomienistym wirującym mieczem. Jednakże liczne relacje ludzi, którzy czy to za życia (wtedy tylko przejściowo), czy też po śmierci znaleźli się w rajskim Ogrodzie, świadczyłyby - choćby w ramach „hipotezy roboczej" - o możliwości powrotu do Raju. Mam tu na myśli zarówno relacje zbierane przez takich pionierów współczes­ nej tanatologii, jak Ktibler-Ross, Moody, Ritchie, Ring, czy Sabom, jak i przekazy medialne czy uzyskane za pomocą tzw. channelingu, w których zmarli opowiadają o swych przeżyciach pośmiertnych. W obu rodzajach relacji bardzo często pojawia się wątek „cudownego ogrodu", co zdaje się być silną poszlaką wskazującą na możliwość „powrotu do Raju", chwilowego lub permanentnego. Wątpliwości nasu­ wa tu wszakże inna możliwość: że powroty te dotyczą tylko nielicznych (takie przypuszczenie potwierdzają liczne mito­ logie), błogosławionych czy zbawionych. Możliwość taka nie likwiduje jednak poprzedniej, choć poważnieją ogranicza. In summa: istnieje zapewne indywidualna szansa osiągnięcia Raju, ale nie ma takiej szansy dla wszystkich. (Przynajmniej „już", albowiem - z punktu widzenia reinkarnacjonistycznego - „w przyszłości" taką szansę mają wszyscy.) Przed „wszystkimi" stoi inna możliwość. Na codzień - hic et nunc - jest to zadanie tworzenia Raju w duszy własnej i w duszach innych ludzi. A w dalekiej (ale - powiedzmy w duchu apokaliptycznym - może w niezbyt dalekiej?) perspektywie jest to nie tyle cofanie się do Raju z początków Biblii, lecz droga w przód, ku Nowemu Jeruzalem z ostatniej księgi Nowego Testamentu. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ba236052eaea69fab3e71a0129fe9b65.pdf cec4b102b02614a26f55498f20c5db89 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2481 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2304 Title A name given to the resource Kultura i natura / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4, s.19-22 Creator An entity primarily responsible for making the resource Brocki, Marcin Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Kultura i natura Uwagi na marginesie badań nad gestami Marcin Brocki Problem nie jest nowy. Cała gra, nowy dyskurs, zaczyna się od Kartezjusza. Oczywiście sam dualizm jest o wiele wcześniej­ szy i korzeniami sięga tradycji platońskiej (zorganizowanie języka w dialektyczne pary pojęciowe) i judeo-chrześcijańskiej (uprzywilejowanie człowieka). Dopiero jednak kategoryczne oddzielenie duszy i ciała u Kartezjusza utrwala dualizm jako konieczną część krajobrazu intelektualnego Europy. Dualizm świata, człowieka i życia wkrada się wraz z matematycznym paradygmatem nauki również do badań nad niewerbalnymi sposobami komunikacji. Na tym polu postaram się pokazać możliwe drogi i stosowane przezwyciężania owego totalnego rozdwojenia. Walkę z dualizmem podejmują już wielcy filozo­ fowie, jak Berkeley, Locke, a ostatecznie podwaliny nowego myślenia przynosi przewrót modernistyczny, w antropologii teorie relatywistyczne. Na straży matematycznego paradygmatu nauki stoi jednak gigantyczna instytucja uniwersytetu, oraz sam język, który zgodnie z tradycją platońską, traktowany jest instrumentalnie jako przezroczysty nośnik znaczenia. Tym samym uprzywile­ jowany zostaje element znaczony, myśl, nad element znaczący, np. pismo. Dalszą konsekwencją jest uprzywilejowanie natury, jako źródła, względem kultury. Warto może dodać, że rozdwojenie jest charakterystyczne tylko dla określonego dyskursu, który tutaj określę jako kartezjański (dlatego, że łączy się z matematycznym paradyg­ matem nauki). Inne formy dyskursu, chociażby myślenie potoczne, mityczne zaprzecza dualizmom, „każdy przejaw duszy ucieleśnia, ciało traktuje jako objawienie duszy" (Libera 1993, s. 7). Jeżeli zgodzimy się, że wszystkie paradygmaty, formy dyskursu, są „równoprawne", problem kultura - natura stanie się wewnętrznym problemem świata „kartezjańskiego", które­ go współczesnym bastionem są pozytywistyczne „niedobitki" (największy kapitał uniwersytetów). U źródeł rozdwojenia leży kartezjańska teoria mathesis universalis (Krakowski 1992a). Rozdwojenie umysłu i ciała u Kartezjusza stało się rozdwojeniem totalnym, którego efektem jest przeciwstawienie kultury i natury. Jedyną drogą do zniesienia tego rozdwojenia, byłoby zniesienie całego pola epistemologicznego i to z pozycji innej niż Kartezjańska; w ramach tej pozycji postulat zniesienia jest nie do wyar­ tykułowania. Według Jerzego Krakowskiego sprawa jest prosta: „dopóki punktem wyjścia dla wszystkich pytań filozoficznych będzie koncepcja wiedzy jako poznania matematycznego, tak długo rozdwojenie będzie miało absolutny charakter"(Krakowski 1992b, s. 87). Aby w jakiejkolwiek dyscyplinie uniwersyteckiej, a więc w pewnym paradygmacie mogła nastąpić zmiana, aby w spo­ sób świeży móc spojrzeć na rzeczy wydawałoby się oczywiste i znane, musi zaistnieć odpowiedni klimat światopoglądowy, musi pojawić się silny nurt intelektualny zdolny do obalenia starego i równoczesnego wyartykułowania w nowym języku, nowych treści (częściej tworzy się jednak zaledwie nowe zdania, ale to oznacza, że albo zmiana jest nieautentyczna albo piszący nie dość autentyczny). Takim nurtem jest nauka kognitywna, a więc nauka oparta na epistemologii w wersji zneutralizowanej (ogólnie - przy­ jmuje, że istnieje świat zewnętrzny, ale nasze poznawcze możliwości są ograniczone) proponowanej przez Feyerabenda, Rorty'ego a w antropologii na założeniach relatywistycz­ nych Wincha, Hansona czy Geertza. Nauka, która zdaje sobie sprawę z tego, że jest mitem na miarę dyskursu, który ją zrodził, ma szansę uniknąć losu metody totalnej, starającej się ująć całość zjawisk danej dyscypliny w „jedynie słuszny sposób", a równocześnie sprowokować nowy dyskurs w et­ nologii. Oczywiście żadna metodologia nie jest ponadhistorycznie lepsza od innych. Metodologia kognitywna w etnologii może znieść rozdwojenie, ale poza nawiasem innych nauk kognityw­ nych, będzie próbowała stać się metodą totalną, ogarniającą całość kultury i podsuwającą jedynie słuszne rozwiązania. Tak jak każda metoda będzie obiektywizowała prawdy tworzone w ramach jej procedur postępowania. Jeżeli odniesiemy ją do szerszego kontekstu nauk kognitywnych, w szczególności filozofii, okaże się, że metodologia nie jest narzędziem ostate­ cznej i poprawnej weryfikacji, owszem służy sprawdzeniu wyników, ale też w ramach określonych standardów po­ stępowania. Derrida podaje za Levi-Straussem krótkie definicje obu pojęć: - natura - to, co uniwersalne i spontaniczne i co nie należy do żadnej określonej kultury ani do żadnej ustalonej normy, - kultura - to, co zależne jest od systemu norm regulujących społeczeństwo i co zatem może zmieniać się w poszczególnych strukturach społecznych (por. Derrida, 1992, s. 159). Definicje te obciążone są kartezjańska wizją 'mathesis universalis'. Niedogodności takiego rozróżnienia zauważa sam Levi-Strauss w zakazie kazirodztwa (z pewnością wiele innych elementów kultury wymyka się temu rozdziałowi - choćby gesty emocji), wystarczy jednak zmienić system pojęć, wizję świata aby problem w ogóle przestał istnieć. Derrida pokazuje, że rozdzielenie ma jedynie sens praktyczny. Są to figury metodologiczne ułatwiające komunikację ale bez wartości logicznej. Levi-Strauss posługuje się nimi, tak jak bricouler jako narzędziami, gotowy odrzucić je w razie ich nieprzydatności. Jednak w jego systemie nie ma miejsca dla takiej operacji. Według Levi-Straussa „...kultura jest izomorficzna z natu­ rą, gdyż badając człowieka i jego struktury myślowe do­ chodzimy do przyrodniczej natury procesów myślowych - więc - za kulturową różnorodnością ukrywa się zawsze ludzka natura pojmowana jako zunifikowana i abstrakcyjna struktura rządząca konkretnymi wariantami tej różnorodno­ ści" (Buchowski, Burszta 1992, s. 116-117). Claude Levi-Strauss prowadzi podwójną grę, początkowo ustanawiając kulturę w naturze, a później przyznając obu pojęciom walor narzędzi metodologicznych, odsłaniających grę myśli symbolicznej, oscylującej pomiędzy nimi. Elementar­ ne struktury umysłu, które odkrywa, odbite są w języku, który jest jednym z poziomów kultury, a więc owe struktury są względem niego pierwotne. Natura jest tu źródłem kultury. Porządek percepcji jednak jest inny: język - natura. To właśnie język powoduje, że to co w systemie Levi-Straussa jest źródłem (natura), staje się nim. Mamy do czynienia z odpowiedniością obszarów kultury i natury, które są częścią struktury pojęcio- 19 �wej świata i są przez nią kształtowane (por. Buchowski, Burszta 1992, s. 118). Skoro natura miałaby być źródłem kultury, to niemożliwa by była jej autonomia, tym samym kryteria wyróżniania nie istniałyby. Lćvi-Strauss woli mówić o niemożliwości wy­ znaczenia granicy ani powiązań. Stąd zapewne Levi-Strauss swe spojrzenie z oddali kieruje ku niedoskonałej jeszcze wg. niego socjobiologii. Rozdzielenie natury i kultury jest ceną, jaką musi zapłacić Levi-Strauss za wierność platońskiej metafizyce. Każde użycie pojęcia kultura, ponieważ nie jest to pojęcie wyizolowane i autonomiczne, jest wyjęciem tego pojęcia ze składni i systemu, więc pociąga za sobą jednocześnie całość metafizyki (por. Derrida 1992, s. 157). W ramach tej metafizy­ ki, język zostaje zorganizowany w dialektyczne pary pojęcio­ we, a struktura myślenia zostaje uwarunkowana strukturą i funkcją języka mówionego. Do dyspozycji nauki zostają oddane dwa mity: obiektywizmu i subiektywizmu. To w nich należy szukać podstawy obiektywizującej wszelki dyskurs: Boga, człowieka, arche, podmiotu itd. Operując pojęciem mitu doświadczeniowego jako podstawy poznawczej, gdzie prawda pozostaje w związku z danym systemem pojęciowym (por. Lakoff, Johnson 1988, s. 254-256), pozbywamy się nieznośnie hamującego wszelki nowy dyskurs, tego co wieczne, trwałe i oczywiste. Dopiero wtedy zdziwienie nad światem może być prawdziwe. Jeżeli filozofia Feyerabenda czy Kuhna, uprawomocniły relatywizm poznawczy, w co wierzę, to rozdwojenie jest kategorią rozu­ mienia świata odpowiadającą standardom dyskursu, który je do życia powołał. W konsekwencji takiego myślenia, musi nie tylko powstać nowa etnologia, ale i nowa teoria, którą przez wygodę nazwę jeszcze teorią kultury. W refleksji nad niewerbalnymi sposobami porozumiewania się wyraźnie zaznaczają się dwa stanowiska, które popadły w jałowy i pozorny, a na pewno już na dzień dzisiejszy pozbawiony sensu spór. Mam na myśli ciągnący się niemal stulecie spór między uniwersalistami a relatywistami. Należy dodać, że oba stanowiska wypowiadają się w ramach tego samego pozytywistycznego modelu nauki, który implikuje rozdwojenie. Pierwsi, idąc śladami Darwina twierdzili, że gesty są wro­ dzone. Szczególnie mimika twarzy, która ma wyrażać emocje, jest na całym świecie niemal identyczna, stąd wniosek, że jest dziedziczona. Uniwersaliści, wśród których jednym z najwybitniejszych jest etolog Eibl-Eibesfeldt, wytaczają na potwierdzenie swej tezy wiele przykładów ze świata zwierząt i ludzi ukazujących zgodności wielu gestów obu światów (Eibl-Eibesfeldt 1987). Miały one potwierdzać dość radykalnie sformułowaną teorię Darwina, że na drodze dziedziczenia kojarzymy wszyscy określony ruch twarzy z określonym typem emocji (Darwin 1988, s. 45). Np. „...osesek uśmiecha się albo marszczy czoło na widok zbliżającej się osoby, reaguje przyjaźnie na gest przyjazny a nieprzyjaźnie na nieprzyjazny"(Plessner 1988, s. 141). Zawstydzając się ukrywamy dolną część twarzy, przyjaźń, sympatię możemy wyrazić przez pocałunek czy ocieranie się 0 twarz - analogicznie jak ma to miejsce w świecie małp (Eibl-Eibesfeldt 1987, s. 68-76) - ogólnie, że istnieje instynkt, a więc zgodność między organizmem żywym a otoczeniem, który obejmuje aprioryczną gotowość do określonych sensow­ nych form działania (por. Plessner 1988, s. 141-143). Relatywiści natomiast twierdzą, że język ciała jest nabywa­ ny w procesie socjalizacji. W skrajnej formie objawiło się to stanowisko w pracach R. Birdwhistella (Birdwhistell 1970), który twierdził, że mimika nie jest wrodzona, że jest pokrewna językowi i wyuczona w obrębie każdej kultury (Sebeok 1978, s. 130 ). Trudno jednak zanegować argumenty etologów i istnienie instynktu. Nie robią tego oczywiście inni relatywiści. Ekman 1 Friesen uważają, że istnieją pewne ruchy mięśni twarzy, 20 typowe dla określonych emocji i będąc wspólne wszystkim ludziom, funkcjonują w różnych społecznościach z identycz­ nymi wartościami semantycznymi (Ekman, Friesen, 1969, s. 91-92). Według Sebeoka fakty dowodzą, że istnieją uniwersalne środki ekspresji i że równolegle koegzystują dwa systemy: - systemy antroposemiotyczne, wymagające infrastruktury werbalnej, - systemy zoosemiotyczne, czyli takie elementy porozumie­ wania się, które występują też u zwierząt. Wraz z ewolucją oba te systemy przekształciły sie w znako­ micie zintegrowane i podtrzymujące się wzajemnie sposoby codziennego porozumiewania się. Np. śmiech, uśmiech czy płacz są genetycznie niewątpliwie przynależne systemowi zoosemiotycznemu, natomiast występują jako warianty kul­ turowe, „...biologiczność i umowność stanowią dwa nieroze­ rwalnie splecione ze sobą aspekty przynależne każdemu gestowi" (Banaszkiewicz 1990, s. 104). „...świat ludzki wyko­ rzystuje zarówno systemy antropo-, jak i zoosemiotyczne. Z łatwością przyjmiemy wówczas twierdzenie, że kanałem transmisyjnym kinezycznego systemu znakowego, będącego ekspresją języka emocji jest ciało ludzkie, a więc czynnik niezaprzeczalnie przynależny naturze" (Banaszkiewicz 1990, s. 104). Ciekawy i syntetyzujący oba stanowiska punkt widzenia prezentuje Edgar Morin, który dość szczegółowo analizuje sposoby porozumiewania się zwierząt i możliwe drogi ewolucji języka fonetycznego. Twierdzi on, że zachowanie się zwierzę­ cia jest zarazem organizowane i organizujące. Zwierzęta komunikują się, to znaczy, zachowują się w sposób, który odbierany jest jako przekaz oraz rozumieją pewne swoiste zachowania jako przekazy. Nie są to jedynie przekazy dźwię­ kowe, tj. śpiew ptaków, lecz również wizualne (gesty, mimika) oraz węchowe (wydzielanie substancji chemicznych zwanych fermonami, które przekazują wiadomość sąsiadowi lub part­ nerowi) - nie zawsze są to komunikaty całkiem proste - „...obserwujemy, jak częściowo na zasadzie analogicznej, częściowo cyfrowej, często zaś łącząc obie zasady, rozwijają się u zwierząt zachowania symboliczne lub rytualne, oznaczające nie tylko zaloty, lecz współpracę, ostrzeżenie, groźbę, uległość, przyjaźń, zabawę - czasem zachowanie zrodzone w określonej sytuacji zostaje przeniesione poza tę sytuację celem wyrażenia symbolicznie przekazu" (Morin 1977, s. 47-48). Można by się jednak zastanowić czy przypadkiem, mówiąc o gestach i symbolicznym kodzie komunikacyjnym zwierząt, nie przenosimy naszych zwyczajów językowych na świat zwierząt? Być może jest po prostu tak, że wobec złożoności systemów niewerbalnej komunikacji, język semiotyki jest niewystar­ czający. Przeniesienie terminów wypracowanych przez języko­ znawstwo strukturalne w odniesieniu do języka naturalnego na inne kody, podobnie jak rozdzielenie wg Derridy, ma ograniczoną wartość logiczną, a jest jedynie narzędziem ułatwiającym porozumiewanie się, jest zapośredniczeniem jednej rzeczywistości (zachowań niewerbalnych) przez inną rzeczywistość (język naturalny, tzn. terminologię odnoszącą się do języka naturalnego!) - tzn. rozumieniem pojęć jednej rzeczywistości w terminach innej. Należałoby więc poszukać nowego języka, który pozwoliłby w sposób adekwatny opisać chociażby taką sytuację, kiedy to np. gęś gęgawa, pragnąc wyrazić swe uczucia, odgrywa scenę, w której prosi o obronę przed wyimaginowaną napaścią...itp. (Morin 1977, s. 48). Antropologowie chcieliby widzieć zachowania zwierząt jako proste kombinacje sygnałów (por. Leach 1989, s. 30-31), wtedy opis językiem semiotyki byłby w miarę prosty a granica kultura-natura utrzymana. Ale zachowania zwierząt sygnała­ mi bywają a nie są. Wiele z działań zwierząt jest, w terminologii semiotycznej - symboliczna. Różnica między tym co Sebeok nazywa systemami antroposemiotycznymi a zoosemiotycznymi odnosi się jedynie do infrastruktury werbalnej, a więc �języka naturalnego wraz z jego gramatyką. Granica odnosi się do zależności ilościowych, jedynym kryterium odseparowania kultury i natury jest stopień skomplikowania języka i od­ powiednich możliwości głośni. Nie ma mowy o odseparowa­ niu kultury jako bytu niezależnego. Kategoria „człowiek" staje się obecnie bardziej użyteczna i jasna, niż niejasne dwie kategorie, których ostatecznym nosicielem i tak był człowiek. Sebeok odkrywa połączenia kultury i natury na konkretnym materiale, ale ze względu na język jakim wypowiada wyniki swoich obserwacji są one klasyfikowane, tak jakby rozdwoje­ nie istniało w sposób niewątpliwy. Śledzenie języka, który przemycił we współczesność rozdwojenie w metaforyce poto­ cznej i naukowej, wykracza poza ramy tak krótkiego eseju, chociaż być może wtedy dopiero można by dowiedzieć się czegoś więcej, nie tylko o mechanizmach metaforyzacji, ale i o sposobach transmisji określonych wizji świata w inny. W jaki sposób należałoby rozumieć relacje pisarzy, piszą­ cych, z ich zmagań twórczych, gdyby potraktować rozdwoje­ nie jako obiektywny fakt tego świata, czyżby kolejny raz należało wykluczyć poetów z państwa „nauki"? „Berlin stał się moją wewnętrzną przygodą... ale z tego zdałem sobie sprawę dopiero teraz, powolutku, w czasie pisania..." (Gombrowicz 1986, s. 183). „Pisarzem jest ten, kto chce być pisarzem. I równie natural­ nie społeczeństwo, które pisarza odbiera, przekształca projekt w powołanie, prace nad językiem w dar pisania, a technikę w sztukę. W ten sposób powstaje mit dobrego pióra." (Barthes 1970, s. 247.) Pisanie dla piszącego, jest niemal czynnością biologiczną, jest poddawaniem się słowu, przy jednoczesnym przekształ­ caniu, podobnie jak reakcja społeczna. Natura kultury jest immanentna wszystkim czynnościom związanym z percepcją, odbiorem, i nie jest rozdzielna. Przez tą ostatnią własność, sens traci każde katalogowanie, które wywołuje ducha kartezjańskiego, ponieważ z każdego opisu, interpretacji ucieknie całe spektrum pośrednie, złącze­ nie, a otrzymamy autorską wersję, czy prywatny świat tego, który ducha wywołał. Czy przyglądanie się ludziom na ulicy, w tramwaju, cały ten spektakl gestów, subtelności ruchów jest naturą czy kulturą (nie wolno sugerować się rzeczownikiem spektakl), czy woła­ nie o pomoc jest naturą czy kulturą? Wyznaczenie nie budzącej wątpliwości granicy między tymi dwiema kategoriami na obecnym etapie poznania wydaje się fikcją. Owa granica sama wydaje się być godna uwagi jako materiał dla etnografa, ale bezużyteczna jako podstawa do formułowania jakichkolwiek sądów, wniosków o rzeczywisto­ ści. W geście dusza i ciało związane są nierozerwalne. „Jeśli mówimy o kimś, że siedzi z założonymi rękami, że załamuje ręce z rozpaczy, że całą noc oka nie zmrużył, że zacisnąwszy zęby wytrwał w trudnej sytuacji, to tu wyraźnie już nie chodzi o wymienione w tych zwrotach gesty, czynności czy sposoby zachowania się, ale o ich typowość dla odpowiednich przeżyć, stanów czy postaw duchowych" (Krawczyk 1983, s. 138). Dla odpowiedniego zrozumienia sytuacji wyrażonej podob­ nymi frazeologizmami i odczytania gestów, do których nawią­ zują, należy znać kontekst w jakim powstały oraz sposób strukturalizacji świata, ponieważ gesty i sposoby mówienia o gestach nie powstają w sposób przypadkowy i oderwany od ich tła kulturowego. „Od najdawniejszych czasów utarte związki frazeologiczne wyrastają z obserwacji mimiki, gestów, zachowania się ludzi i zwierząt. Wyraz twarzy, ruchy, postawa typowe dla pewnych wrażeń, cech czy stanów wewnętrznych utrwalają się jako ich znaki językowe, np. robić wielkie oczy 'dziwić się', przewracać do kogo oczyma (kokietując go), patrzeć spode łba, tzn. niechętnie", ręce opadają itd... (Kraw­ czyk 1983, s. 138). Czy w ogóle można i czy to ma sens, aby oddzielić gesty od przynależnych im kategoriom i pojęciom kulturowym? Wydaje się, że bez znajomości reguł „gry", nie można zrozumieć jakiegokolwiek zachowania. Śmiejemy się przecież przy różnych okazjach, w różnych okolicznościach, ale żeby właściwie odczytać śmiech trzeba znać te okoliczności. Bez tej wiedzy możemy co najwyżej opisać mechanikę ruchów twarzy. „W naukach o zachowaniu, szczególnie człowieka odpowiedniość jednostek zachowania jest sprawą decydującą. Przypuśćmy, że jesteś przysłowiowym człowiekiem z Marsa, który bada football amerykański. Obserwujesz kilka gier i sporządzasz szczegółowy rejestr tego co wydaje ci się, że się dzieje. Analizujesz ten rejestr wg wszystkich wzorów statys­ tycznych jakie znasz. Ale nie pytasz kogokolwiek, aby wy­ tłumaczył ci grę... Nie wiesz, które rzeczy są związane, ważne dla gry, a które nie. Potrafisz opisać działania, ale nie grę w football." (Goodenough, 1981, s. 58). Jeżeli teraz przyj­ miemy, że „kultura" to kryteria wyróżniania artefaktów jako takich i kryteria, poprzez które nadaje się tym artefaktom znaczenia, znajdziemy się w punkcie, w którym świat mrówki i człowieka to dwa różnie pojmowane (co nie znaczy, że inne) światy, ale cokolwiek powiemy o jednym z nich będzie produktem naszej ludzkiej wyobraźni. Nie ma tu rozdwojenia. Starość skrywa się w zmarszczkach. Jeżeli przyjrzymy się bliżej skórze, okazuje się strukturą setek przecinających się ścieżek, z których każda przechowuje czas. Taką ścieżką, która zachowała stary rozdarty świat jest problem początków języka. Zwierzęta komunikując się, używają tzw. „cali system" - systemu zawołań. „Szympansowi brak natomiast takiego stopnia złożoności społecznej, który przymuszałby do po­ sługiwania się językiem bogatszym niż język gestów i wezwań, oraz możliwości głośni, które pozwoliłyby na użycie bogatszej gamy dźwięków" (Morin 1977, s. 104). Jak dotychczas teorie narodzin języka fonetycznego z „cali system" nie biorą pod uwagę możliwości, że ten język mógł być jakimś przetworze­ niem gestów, lecz (co oczywiste) kładą nacisk na jego dźwięko­ wą stronę. „Być może był to proces dwuetapowy, który rozpoczął się w momencie, kiedy w pełni wykorzystany 'call system' nie był już zdolny do wynalezienia nowych, różniących się między sobą dźwięków. Z początku nacisk złożoności doprowadził do przejścia od tego układu zamkniętego do układu otwartego, umożliwiającego kombinację okrzyków mających wiele włas­ ności akustycznych..." (Morin 1977, s. 106). Argumentacja Morina podważa przy okazji kolejny mit, wywodzący język naturalny z gestów (teorie te omawia La Barre 1972). Inną ciekawą argumentację podważającą ten mit wytacza Cieńkowski. Twierdzi, że dotychczas nie udało się stwierdzić istnienia języków opartych wyłącznie na gestach. Gesty występują zawsze jako środek pomocniczy i dodatkowy obok języka dźwiękowego, nigdy zaś zamiast niego. Wyjątek stanowią języki głuchoniemych, wewnętrzne języki niektórych zakonów itp., ale te autonomiczne języki gestów, opierają się na mowie dźwiękowej, tzn. pod dźwięki, wyrazy i zdania podkłada się gesty. Gest podobnie jak pismo zastępuje mowę i jest na niej oparty (Cieńkowski 1963, s. 43^4). Dyskusja na ten temat jest wciąż otwarta. Teorie wywodzące język natural­ ny z gestów, w intencji chciały stwierdzić istnienie nieza­ przeczalnego ciągu ewolucyjnego rozwoju od natury do kul­ tury. Posłużenie się jednak materiałem ze świata gestów demaskuje proceder bezzasadnego rozdwajania, co zresztą świetnie oddają skrajne interpretacje badań nad naczelnymi (por. Hewes, 1973, Morin, 1977). Warunkiem przekroczenia konsekwencji kategoryzacji w płaszczyźnie kultura - natura, jest przyjęcie stanowiska relatywizmu kulturowego, stanowiska, które nie uprzywilejo­ wuje żadnego z pojęć opozycji. „...to co nazywamy bezpośrednim doświadczeniem fizycz­ nym, nigdy nie jest jedynie sprawą posiadania ciała okreś­ lonego rodzaju, słuszniej jest powiedzieć, że każde doświad­ czenie dokonuje się na szerokim tle implikacji kulturowych. 21 �Nie należy więc mówić o bezpośrednim doświadczeniu fizycz­ z tych członów przez drugi, zawsze popadniemy w dyskurs nym, gdyż oznaczałoby to, że istnieje jakieś jądro bezpośred­ kartezjański, z którego nie ma ucieczki. Próbując znieść nich doświadczeń, które następnie interpretujemy w terminach rozdwojenie, popada się w rozdzielenie wiedzy na wiedzę naszego systemu pojęć. Założenia kulturowe... nie są jedynie 0 faktach i wiedzę abstrakcyjną - co nie zmienia faktu, że wierzchnią warstwą, którą możemy przyłożyć do naszego rozdwojenie jest wciąż radykalne (Krakowski 1992b, s. 91-94). doświadczenia wedle uznania. Raczej całe nasze doświad­ Jeżeli założymy, że istnieje jedno, to musi istnieć drugie. czenie jest do głębi kulturowe, że doświadczamy świata w taki Dlatego Levi-Strauss czy Leach, nie mogli poradzić sobie sposób, że nasza kultura jest obecna już w samym doświad­ z rozdwojeniem. Zawsze zakładali następstwo, w którym czeniu" (Lakoff, Johnson 1988, s. 82). natura jest źródłem kultury. Jednak „nie ma innej natury Dzięki takiej perspektywie, przestaje być istotne, czy gesty 1 kultury, jak tylko natura i kultura 'myślana', zaś z punktu są uniwersalne czy relatywne. Interpretujący, a więc rozumie­ widzenia struktury obydwie są wtórne. Jeśli ktoś pragnie jący, jest zawsze konkretny, istnieje w konkretnej kulturze domagać się pierwotności jednej z tych instancji, może to (miejscu i czasie) i takie relatywne kulturowo znaczenie gestom uczynić jedynie na poziomie 'ideologicznym', absolutyzują­ nadaje, zgodne z jego modelem świata. Wraz ze „śmiercią cym tę opozycję merytorycznie" (Buchowski, Burszta 1992, s. człowieka", z odinstrumentalizowaniem języka, „autor rów­ 118). Różnica między naturą a kulturą nie jest różnicą istoty, nież umarł". stąd często może się zdarzyć przemieszczenie obu porządków, Świat w większości jest częścią ludzkiej percepcji, a ta w różnych miejscach mogą być różnie rozumiane tak, jak to formułowana jest poprzez ludzką kulturę. Świat nie jest więc jest z zakazem kazirodztwa czy egzogamią. Kultura i natura niezależny od sposobu w jaki dana kultura formułuje daną przestają być pojęciami pewnymi, na których można polegać, wizję świata, to co człowiek widzi. Istnieją tylko kulturowe przestają być instrumentami, dzięki czemu etnografia zyskuje konstrukcje rzeczywistości, i to one rozstrzygają o tym co jest pewną samowiedzę, zaczyna sama siebie kontrolować. postrzegane, co jest doświadczane, co jest rozumiane. W tym Przecież już samo określenie gestu jako gestu jest z gruntu sensie, kiedy „natura" i „fakty życia" są zawsze specjalnym kulturowe (w nowym dyskursie powinno się raczej mówić rodzajem kulturowych definicji rzeczy: nie mają niezależnej o doświadczaniu rzeczywistości w sposób, który wydaje się egzystencji od ich definicji kulturowych (por. Hanson 1979, s. nam ludzki), wymaga pewnych założeń od których zanurzony 516-517). w kulturze człowiek nie jest wolny. Na przykładzie kinezyki współczesnej, świat kartezjański Jak pisze Hall: „bez względu na to jakie podejmiemy można przezwyciężyć, to jednak za mało. staranie,nie sposób wyzbyć się własnej kultury, ponieważ jest Edmund Leach chciałby przeskoczyć rozdwojenie w ten ona zapisana w naszym systemie nerwowym i określa nasz sposób, że gesty „naturalne" zyskują walor kulturowy w zależ­ sposób postrzegania świata (Hall 1984, s. 145). Problem kultura - natura jest problemem nie świata, ale ności od światopoglądu i kontekstu w jakim występują (Leach określonego dyskursu. Najlepszą ilustracją „całego tego zgieł­ 1989, s. 56-57). Podtekst pozostaje ten sam. Jeżeli przyjmiemy perspektywę kognitywną, kultura jawi się ku", który ogarnął etnologię może być myśl, że „problemy nam jako rzeczywistość myślowa, przejmuje niemal rolę nauki" są, jak się w końcu okazuje, wewnętrznymi pro­ instynktu, to ona wskazuje na wartości i sposoby ich osiąga­ blemami wybranego systemu czy zbioru systemów, ilust­ nia. Wskazuje co należy osiągnąć i jak, ogranicza i sugeruje rowanymi za pomocą spreparowanych przykładów z nauki określone pragnienia i przekonania (Kmita, Pałubicka 1992, s. (Feyerabend 1992, s. 167). 169-170). Rozstrzygnięcie tego problemu na niekorzyść świata kartezWobec tego, teoria i fakt, dusza i ciało, kultura i natura, nie jańskiego jest jednak ważne, ponieważ od kilkudziesięciu lat istnieją niezależnie (wg. współczesnych filozofów nauki, z któ­ nic nowego w naukach o kulturze nie mogło i nie mogłoby się rymi się chętnie zgadzam). Jeżeli próbujemy wyjaśnić jeden pojawić, gdyby utrzymać rozdwojenie. BIBLIO RAFIA Banaszkiewicz K. Hewes G.W. 1990 Kinezyka filmu czy kinezyka w filmie, (w:) Kino: Gest, Ciało, Ruch, red. 1973 Gwóźdź A., Wroclaw Barthes R. 1970 Mit i znak, Warszawa Birdwhistell R. Anthropology", vol. 14, no 1-2 Kmita J., Pałubicka A. 1970 Kinesics and context. Esseys on body motion communication, Pensyl- Krakowski J. 1992a Mathesis i metafizyka, Wroclaw vania Buchowski M., Burszta W. 1992 O założeniach interpretacji antropologicznej, Warszawa Cieńkowski W. 1963 Z tajemnic języka. Warszawa Darwin K. 1988 O wyrazie uczuć u człowieka i zwierząt, Warszawa Derrida J. 1992 Struktura, znak i gra, (w.) Współczesna teoria badań literackich za granicą, red. H. Markiewicza, Kraków Eibl-Eibesfeldt I . 1987 Miłość i nienawiść, Warszawa Ekman P., Friesen W.V. 1969 The repertoire of nonverbal behavior, „Semiotica", nr 1 Feyerabend P.K. 1992 Krytyka naukowego rozumu, (w:) Racjonalność i styl myślenia, War­ szawa Goodenough W. 1981 Culture, Language and Society, Los Angeles Gombrowicz W. 1986 Dziennik 1961-1966, Kraków Hall E.T. Primate communication and the gestural origin of language, „Current 1992 Problem użyteczności pojęcia doświadczenia, (w.) Poszukiwanie pewno­ ści i jego postmodernistyczna dyskwalifikacja, Poznań 1992b Mathesis universalis a struktura filozofii nowożytnej, „Przegląd filozo­ ficzny", Nowa seria, nr 2 Krawczyk A. 1983 Frazeologizmy mimiczne igestyczne (na materiale gwarowym), „Socjo- lingwistyka", nr 5 LaBarre W. 1972 Paralinguistics, Kinezics, and Cultural Anthropology, w: Approaches to Semiolic, Den Haag LakofTG., Johnson M. 1988 Metafory w naszym życiu. Warszawa Leach E. 1989 Kultura i komunikowanie, w. Rytuał i narracja, Warszawa Libera Z. 1993 Antropologia ciała. Uwagi na marginesie badań nad tradycjami ludowymi Europy Środkowo-Wschodniej, referat zgłoszony na konferencję: „Body Images, Language and Phisical Boundries, International Conference", July 1993, Amsterdam Morin E. 1977 Zagubiony paradygmat - natura ludzka. Warszawa Plessner H. 1984 Poza kulturą, Warszawa 1988 Hanson A.F. Sebeok T. 1978 Dwa studia z zoosemiotyki, „Studia Semiotyczne", t. 8 1979 22 Does God have a body, ,,Man", vol. 14, no 3 Pytanie o conditio humana, Warszawa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/89af5d8ebf742ed8b40368f52293168f.pdf 7861cca909a9801dba6dee48db61eff1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2486 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2309 Title A name given to the resource W swiecie współczesnych mitów Mongolii i Syberii. Opowieść o człowieku śniegu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4, s.53-58 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czubala, Dionizjusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W świecie współczesnych mitów. Mongolskie i syberyjskie opowieści o człowieku śniegu Dionizjusz Czubala „Dzikiego człowieka", „człowieka śniegu" nazywają w Mongolii a ł m a s e m . M i t o ałmasie jest w tym kraju powszechny. Większość moich rozmówców z całym prze­ konaniem informowała, że żyje on w niedostępnych okoli­ cach Mongolii. O spotkaniu z ałmasem słyszeli wszyscy indagowani. Wszyscy też mieli podobne wyobrażenie tej postaci. Ma to więc być stwór ponad dwumetrowej wysokości, podobny do człowieka, ale obficie owłosiony. Chodzi na dwóch nogach, pozostawia na śniegu ślady wielkich, prawie półmetrowych stóp. Ma nieprzeciętną siłę i bardzo intensywną woń. Boi się wody. Żyje samotnie w górach i na ogół unika kontaktów z ludźmi. Mit o istnieniu ałmasów jest stary i mocno ugruntowany w świadomości społecznej mieszkańców Mongolii. Obecnie nastąpiło pewne jego ożywienie, być może pod wpływem ogólnoświatowej fascynacji tajemniczą postacią górskiego samotnika. Indagowani przeze mnie Mongołowie często mówili o zagranicznych ekspedycjach „naukowych" po­ szukujących w ich kraju ałmasa (lub śladów jego istnienia), które składały obietnicę wysokich nagród za jego ujęcie. Zdaniem pewnej grupy moich rozmówców temat ałmasa jest w Mongolii zakazany. Zdaniem innych administracja krajowa sprzyja poszukiwaniom, a koczownicy, czy też myśliwi, którzy opowiadają o swoich spotkaniach z ałmasem trafiają na łamy gazet, są kandydatami do wysokich, nie wiadomo jednak przez kogo fundowanych, nagród. Aktualizacji i uwiarygadniania starego podaniowego wąt­ ku dokonuje się wprowadzając go w świat współczesnych realiów i określając czas zdarzeń. Mówi się więc o spotkaniu z ałmasem „za komunistów", że zawiadomiono o nim „władze w Ułan Bator", że przepowiedział je dziewczynie lama, w czasie prześladowań ukrywający swą profesję i żyją­ cy jak zwykły koczownik pasąc stada. Dokładniej określa się czas zdarzeń informując: „to było w 1965 roku", „to było parę lat temu", to było „nie tak dawno temu", albo określając w sposób pośredni: w Mongolii „są ludzie, którzy takiego człowieka widzieli", „żyje taki człowiek, który go widział", „widziałem zdjęcia tego chłopca (rzekomy syn ałmasa - DC), on jest teraz dorosły" lub (o innych potom­ kach ałmasa) „uczy się na lamę", „w naszym teatrze jest artystą", „jest największym zapaśnikiem w naszym ajmaku", albo po prostu: „ten człowiek żyje". Próbą uwiarygod­ nienia wątku jest przywołanie naukowego autorytetu mon­ golskiego akademika, który potwierdzał istnienie ałmasów, odwołanie się do książki na temat ałmasów, wzmianka o skórze ałmasa znajdującej się w starym monastyrze na pustyni Gobi. Współczesne mity o ałmasie to relacje o uprowadzeniu (w celu prokreacji) „kobiety" lub „dziewczyny" albo - gdy „dziki człowiek był płci żeńskiej" - „Mongoła", „ucznia ze szkoły łamów" lub „lamy". Dla przykładu: „Ałmasy często żenią się z prostymi Mongołkami. Był taki jeden wypadek - ja to słyszałam parę lat temu. Ałmas nie mógł sobie znaleźć partnerki. Żeby mieć potomstwo, upat­ rzył sobie pewną Mongołkę. On podkradł się pod jurtę 1 i porwał dziewczynę. Potem było śledztwo. Ona powiedziała, jak to było, ale ona już była z dzieckiem. - Pół yeti i pół człowiek? - Tak, tak" (Podała Tuja). Towarzyszący rozmowie i tłumaczący opowieść z języka mongolskiego Monhjargal komentował w tym miejscu: „To nie jest mit. W Mongolii są ludzie, którzy takiego człowieka widzieli. Na pewno znacie mongolskiego akade­ mika Raiczina? Biaben Raiczin? On obserwował ałmasa i dopóki żył, głosił, że na świecie są ałmasy. Mongolia jest ogromna, ale ludzi mało. Jest dużo wolnych terenów i miejs­ ca dla ałmasów. Tak może być. Tak właśnie. Najczęściej mówi się, że występuje w górach. W Nepalu mówią na ałmasa „człowiek śniegu", u was yeti, a u nas ałmas, to znaczy „dziki człowiek". (Podał Monhjargal). Prawie identyczny wariant zanotowałem w Ułan Bator: „Jeden ałmas porwał kobietę i miał z nią dziecko. Kobieta była bez włosów na ciele, więc on ją tak długo lizał, aż cała okryła się włosem, bo jego ślina powoduje porost włosów. Kobieta wiele razy próbowała uciec, ale ałmas jej nie pozwalał. W końcu wskoczyła do wody. A on się wody boi. Biegł za nią z dzieckiem w rękach. Gdy zobaczył, że ona już nie wróci złapał dziecko za nogi i rozerwał na dwoje. Straszne. Tak to słyszałam". (Podała Nima). Nieco odmienną wersję zapisałem od innej mojej rozmów­ czyni: „Był taki wypadek: Dziewczyna pasła owce i przejeżdżał obok niej lama. Za komunistów lama był zwykłym koczow­ nikiem i miał swoje stado. No ale ludzie wiedzieli, kto jest lamą i zapraszali go do siebie. On nieraz daleko wędrował. Ten wędrował z bardzo daleka i ona go nie znała. Stanął przy niej i powiedział jej: - Będziesz miała w swoim życiu takie zdarzenie, jakiego nikt z nas nie przeżył. Tylko zachowaj odwagę. Nigdy jej nie trać! Lama pojechał, a ona nad tym myślała. Kiedy miała szesnaście lat - u nas w takich latach dziewczyny wychodzą zamąż - porwał ją ałmas. Zabrał ją w góry i bardzo pilnował. Musiała z nim żyć. Zaszła z nim w ciążę. Urodziła dziecko. Ale bez przerwy tęskniła za bliskimi. Ałmas był okropnie silny, ale ani jej, ani dziecka nie krzywdził, tylko im nie pozwalał uciec. Ona dwa razy była już tak blisko ludzi, że widziała jurty, ale za każdym razem ich doganiał i zabierał ponownie w góry. Kiedyś wyszła z dzieckiem i - nie wiadomo dlaczego - nie poszedł za nimi. Tak więc doszli do ludzi. Wróciła do domu. A jej syn wyrósł na największego zapaś­ nika w ajmaku. Tylko - po ałmasie - jest dość mocno owłosiony" (Podała kobieta około 40 lat). Obok licznych wariantów opowieści o porwaniu kobiety, liczne są też relacje o porwaniu mężczyzn: „Jest taka opowieść o dzikim człowieku, ale ona też jest prawdziwa: Był ałmas-kobieta. Nie wiadomo, z jakiego powodu porwała jednego Mongoła. Może też nie miała partnera? Uprowadziła go w góry. Chciała mieć z nim dziecko. Jakiś czas żyli razem. Dziecko się urodziło i on chciał wrócić do ludzi, ale go nie puściła. 2 53 \ �Ałmasy nie lubią wody. Kiedy on to zauważył, uciekł od niej. Wskoczył do rzeki i uciekał przez wodę. Ona szła obok wody, ale bała się do niej wejść. Biegła tak za nim z dziec­ kiem. Kiedy w końcu przeszedł wodę, tak się wściekła, że urwała temu dziecku głowę. Widać taki dziki człowiek też może kochać! To prawda. Tak się zdarzyło. Ten człowiek żyje. On tam żył dziko, nawet mu włosy urosły na plecach. Opowiadali, że miał już taką (pokazuje) grzywę" (Podała Tuja). 0 uprowadzeniu ucznia ze szkoły łamów tak opowiadano: „Żyła pewna rodzina w górach. Mieli syna, który uczył się w szkole łamów. Kiedy raz jechał odwiedzić rodziców, spotkał ałmasa. Była to ałmas-kobieta. No ale ogromna. On przy niej był bardzo mały. Ałmaska porwała go w góry. Poszła z nim bardzo, bardzo daleko i tam żyli razem. Po czterech miesiącach ona zaszła w ciążę. Urodziła chłopczyka. Jakiś czas żyli razem. Potem lama wrócił ze swoim synem do ludzi. Widziałem zdjęcia tego chłopca. On jest już teraz dorosły. Jest silny, zdrowy, no i obaj żyją normalnie" (Podał Bilega). 1 opowieść o porwaniu starego lamy: „Nie tak dawno temu było takie zdarzenie. Stary lama - miał sześćdziesiąt lat - przez czterdzieści dni widywał dużego ałmasa. Ałmas go obserwował, ale nic mu nie mówił. Lama opowiadał ludziom, że widuje codziennie tego samego ałmasa. Potem lama zniknął. Ludzie byli pewni, że go ten ałmas zabił i gdzieś zawlókł. Wybuchła tam panika. Czas płynął, ale już ani ałmasa, ani lamy nie spotkano więcej. Okazało się, że ów ałmas był kobietą. Ona upatrzyła sobie tego starego lamę i zabrała go w góry. Pewnie nie mogła spotkać prawdziwego ałmasa, a przyszedł u niej czas na dziecko, więc zabrała go ze sobą w bezpieczne miejsce i stała się brzemienna. Stary lama wychowywał dziecko razem z matką. Uczył je mówić. Opowiadał mu o Buddzie. Chło­ piec szybko rósł. Jak był już samodzielny, ałmaska poszła w góry, a oni obaj zeszli do ludzi i chłopak uczy się na lamę" (Podała Nima). Żartobliwy stosunek do opowieści o ałmie zdradzała grupa studentów przysłuchujących się mojej rozmowie z ich kolegą: „Jeden Mongoł poszedł w góry i trafił na ałmasa-kobietę. Ona go wzięła ze sobą i żyli razem. - Po prostu pożenili się - dorzuca ktoś ze studentów, grupa wybucha śmiechem. - Kiedy wychodziła z pieczary, przywalała wyjście wiel­ kim kamieniem tak, że on go nie mógł ruszyć. - Żeby nie uciekł - ponownie śmieją się słuchacze. - Tak, żeby nie uciekł! Oni chodzili zawsze razem. Urodziło im się dziecko. Ale on w pewnym momencie uciekł jednak ałmasce. U nas w górach są bardzo bystre rzeki. Wskoczył w taką wodę i uciekł. Przecież on w każdy dzień myślał o swojej żonie. Ona tam sama została w jurcie! Co tam się u niej dzieje? Co ona myśli? Kiedy wrócił, to opowiadał, jak tam żył. On tą ałmaskę chciał nauczyć mówić. Chciał mięso piec na ogniu, ale ona ognia okropnie się bała i nie pozwalała palić. Jak jej nie słuchał, to go biła. Wiele razy mocno od niej oberwał" (Podał student). Kilku współcześnie żyjącym Mongołom przypisuje się pochodzenie od ałmasa. Mają to być lamowie, zapaśnicy a także artyści, a więc - w jakimś sensie - ludzie wyjątkowi to jest drugi motyw opowieści o ałmasach. I znów dla przy­ kładu: „W naszym teatrze - opowiadano mi w Ułan Bator - jest wspaniały artysta. Od dziecka go podziwiam. On jest bardzo sławny. On jest synem ahnaski. Jest wspaniale zbudowany, zdrowy, silny. My dzieci zawsze chcieliśmy być tacy jak on. Tyle jego ról pamiętam! Zawsze jest silnym bohaterem i zawsze zwycięża. Ale o tym, że on jest synem ałmaski, 54 dopiero teraz wiemy, bo sam o tym napisał. Dotąd nie wolno było takich rzeczy pisać. Rząd nie pozwalał o ałmasach pisać. Komuniści mówili: takiego szumu nie wolno robić, to nie jest potrzebne, to głupota" (Podał mężczyzna około 30 lat). Trzeci rodzaj relacji to krótkie informacje niekiedy z ko­ mentarzem, o spotkaniach ludzi z ałmasem. Na przykład: „Jeden koczownik jechał przez góry ałtajskie - bo to było na Ałtaju - nagle koń mu stanął i nie chciał dalej iść. U nas są takie miejsca, gdzie zwierzęta stają i koń może trzy dni stać, tak jakby spał. Sam się nie ruszy. Trzeba go wziąć i wyciąg­ nąć z tego miejsca. Zszedł z konia i go pociągnął. Koń postąpił naprzód, ale dalej nie chciał iść. Wtedy koczownik spojrzał w bok i zobaczył, że leży tam coś wielkiego i ciemnego. Pomyślał: może to czarna krowa? Podeszedł i zobaczył, że to ałmas leży. Szybko uciekł od niego. Wsiadł na konia i jak szalony jechał do domu. Tam zsiadł i stracił przytomność. Dopiero za parę dni ludzie się dowiedzieli, że spotkał ałmasa. Jak się to doniosło do władzy, to natych­ miast zameldowano do Ułan Bator i władza przysłała swoich przedstawicieli. Zaraz pytali, gdzie to było i kazali tam jechać. On ich zaprowadził. Okazało się, że został tylko ślad. Wilki zjadły całego ałmasa, nawet kości pogryzły. Nic nie zostało. Bo on leżał martwy. Koczownik o tym nie wiedział i uciekł. Bał się, aby go do pieczary nie powlókł. Potem przyszły wilki i go zjadły" (Podał Czuka). Lub: „Na pustyni Gobi polowali zagraniczni myśliwi na kozły. Prowadził ich świetny myśliwy. On zobaczył ałmasa i poka­ zał go także tym ludziom. Razem widziało go kilka osób. To było w 1965 roku. Takie było ostatnie, udowodnione spotkanie z ałmasem. To wiem z książki. Jest książka mongolska o ałmasach i tam to chyba wyczytałem. Teraz one nie występują, ale nie ma wątpliwości, że te ałmasy u nas żyły. Ludzie je spotykali. Bo przecież na Gobi w jednym starym monastyrze jest do dziś skóra ałmasa. Jeszcze przed rewolu­ cją go ubili. A może sam padł i lamowie go przechowywali" (Podał intelektualista). Zdarzali się rozmówcy, od których nie udało mi się wyegzekwować wyrazistych legend o ałmasie. Ich informacje świadczą jedynie, że temat jest im serdecznie bliski: „Ludzie ciągle wątpią, czy są ałmasy, a przecież jest tyle spotkań z ałmasami. Tylko że państwo nie chce posłać ekspedycji w Ałtaj. Jak się o tym mówi, to odpowiadają: to są głupstwa, to są mity i są ważniejsze rzeczy w Mongolii niż ałmasy. Ałmasy żyją wysoko w górach, tam ani koczownicy, ani myśliwi nie docierają. Tam trzeba by specjalnej ekspedycji, no ale rząd nie rozumie tego. Czasem tylko ktoś zobaczy go z daleka, jak idzie po zboczu góry, albo jak ucieka. Bo on raczej omija człowieka. Można go przez lornetkę oglądać" (Podał technik medyczny). Opowieści o ałmasie, takie jakich garść tu przytoczyłem, stanowią wdzięczną podstawę do konfrontacji dwu rodza­ jów mitologizacji: autentycznej ludowej, silnie osadzonej w konkretnej kulturze narodowej z mitologizacją typową dla masowych środków przekazu, dla których „człowiek śnie­ gu" bywa zaledwie ciekawostką sezonową. Wymagałoby to jednak większej bazy materiałowej. * * * W Polsce mit „człowieka śniegu" nigdy nie był zbyt popularny. Pojawiały się wprawdzie doniesienia o tym, jakoby widzianym tu i tam, stworze, ale sami nie mieliśmy i nie mamy terytoriów, gdzie by się on osiedlił lub bywał. Nie mamy też rozpraw etnologów czy folklorystów o tym micie. Inaczej przedstawia się sytuacja w Stanach Zjednoczonych czy w Rosji. Mój tekst drukowany w „Foaftale News" wywołał dwie �wypowiedzi amerykańskiego folklorysty Billa Ellisa o „dzi­ kim człowieku". Pierwsza to nota od edytora, który infor­ muje o tym, co na temat ałmasa zawierają angielskojęzyczne publikacje. Zainteresowania małpoludami w Stanach Zjednoczonych i w Rosji - zdaniem Ellisa - zaczynają się w latach sześćdziesiątych. O mongolskich ałmasach pisał kryptozoolog Ivan Т. Sanderson w książce: Abominable Snowmen: Legend Come to Life (Śnieżny człowiek. Legenda która odżyła). Autor podsumował kilka raportów z Mongolii. Były wśród nich także opowieści o dziecku ałmaski, które zostało l a m ą . T o s t a ć ta pojawi się też w następnej pracy z 1984 roku Janet i Colin Bord The Evidence for Bigfoot and Other Man-Beasts (Dowody istnienia człowieka o wielkich stopach i innych małpoludów) a także w Jerome Clarka: Encyk­ lopedia of Strange and Unexplained Physical Phenomena (Encyklopedia dziwnych i niewytłumaczalnych zjawisk fizycz­ nych). Antonio Huneeus tłumaczy trzy popularne artykuły na temat ałmasa w swoim podręczniku A Study Guide to UFOs, Psychik. Paranormal Phenomena in the U.S.S.R.. Te ar­ tykuły zostały streszczone także przez dra Maksa Oppen­ heimera juniora w The Siberian Snowman. Druga wypowiedź Billa Ellisa to The Ape-Mate Abduc­ tion: A Survey. Autor twierdzi, że „Rosyjscy kryptozoolodzy przedkładają termin „almas" nad termin małpolud i dlatego używają go w raportach, które pochodzą z gór Kaukazu, Syberii i M o n g o l i i " . Wydaje mi się, że termin „ałmas" to tylko jeden z terminów, jakie przewijają się w rosyjskich publikacjach. Nie jest też chyba najpopularniej­ szym spośród nich. W mojej wyprawie terenowej przez Syberię (Ekaterinburg-Irkuck) latem 1993 roku oraz w pub­ likacjach rosyjskich poznanych podczas tej podróży i póź­ niej, zetknąłem się co najmniej z kilkunastoma różnymi terminami na określenie tego stwora. Są to nazwy głównie etniczne takie jak: „mieczenyj", „leszij", „jagmorti", „tungu", „zemlemer", „czuczunaa", „mirygdy", „kiltania", „arysa", „arynk", „teryk", „girkyczawylin", „rekkem", „dżulin", „łołgłyj" i inne. 3 5 6 1 & 9 10 Wątek porwania człowieka na partnera seksualnego przez małpoluda, który zanotowałem w Mongolii, jest - twierdzi Ellis - legendą migracyjną, której najstarsze egzemplarze, jakie udało mu się wyśledzić, pochodzą z Europy Środkowej. Wykazuje je w swej pracy Sleuthing in the Stacks Rudolph Altrocchi. Twierdzi on również, że legenda ta wpłynęła na powieść Edgara Rice Burroughsa Tarzan of the Apes napisa­ ną w 1914 roku, w której Jane spotyka dzikiego Tarzana, ratującego ją z rąk strasznego małpoluda Terkoza. W liście do Altrocchiego autor powieści przyznał, że inspiracje czerpał z przeczytanej historii żeglarza, którego okręt rozbił się u wybrzeży Afryki. „W czasie przymusowego pobytu w dżungli, małpa, która została oswojona, tak się w nim zakochała, że, kiedy został uratowany przyszła za nim aż do zatoki i tam rzuciła mu dziecko" . Altrocchi próbuje iść tropami opowiadania Burroughsa. Wprawdzie nie dociera do tej historii, ale znajduje inne wersje owego wątku. Jedną poznał od pani E.R. Burnett z North Adams w Mas­ sachusetts, której rodzina przechowuje ją od co najmniej stu lat, a drugą - pochodzącą z manuskryptu perskiego z 1830 roku - opublikował Augustę Bricteux w Contes Persons . Prócz Altrocchiego na podobne warianty natrafił w Maine Richard Dorson (drukował je w American Folklore i Folk­ tales Told around the World), a także Leonard Roberts we Wschodnim Kentucky. 11 12 13 Zdaniem Ellisa najwcześniejsza wersja tego wątku mogła się pojawić w książce Francesco M . Guazzo Compendium Maleficarum z 1608 roku. Opowieść Guazzo, którą przypi­ suje kronikom, ma następującą postać: 14 Pewna kobieta za zbrodnie została deportowana na bezludną wyspę. Tam została otoczona przez małpy. Najwększy małpiszon wziął ją delikatnie za rękę i zaprowadził do jaskini, gdzie małpy przyniosły jej owoców, orzechów, korzonków i zachęcił ją do jadła. Potem została przez niego zniewolona. Urodziła dwoje dzieci i żyła tak parę lat. Bóg się zlitował i przysłał statek. Żeglarze z niego przyjechali do źródła po wodę w pobliżu jaskini. Małpiszona nie było. Kobieta wybiegła rzuciła im się do stóp z prośbą, aby ją wyrwali z tego zniewolenia. Żeglarze zgodzili się na to i zabrali ją na statek. Wtedy małpiszon pojawił się na brzegu i gestami wskazywał, że ona jest jego żoną. Kiedy zobaczył, że szykują się do odpłynięcia, chwycił jedno z dzieci i groził, że je utopi. Następnie uczynił to i pobiegł po drugie dziecko. Utopił i to, a potem w ataku furii popłynął za statkiem, aż został pokonany przez fale. Król Lizbony skazał ją na całopalenie. Na prośbę pew­ nych ludzi wyrok zamieniono jej na dożywocie. Fabio Picasso publikuje wersję zanotowaną w Wenezueli w 1735 roku przez opata Salvadora Gilija. Dziki człowiek El Salvaje pokryty włosami od stóp do głów porywał kobiety w dolinie Orinoko. Porwał jedną kobietę i uniósł ją w sawannę. Wbrew woli, musiała dzielić życie z dzikusem. Żyła z dwojgiem dzieci w domu, który jej zrobił na szczycie drzewa. Zobaczyła stamtąd łowców i przywołała ich, żeby ją uratowali. On był bardzo agresywny i nie pozwalał jej schodzić na ziemię. Łowcy wrócili do wsi, zebrali ochotników i członków jej rodziny i kiedy go nie było przy niej, zabrali ją. Dzikus, wracając z dziećmi, spotkał grupę. Prosił, by wróciła do niego. Kiedy jednak Hiszpanie wycelowali w niego strzelby, rozdarł dzieci na kawałki i uciekł do lasu. Historia ta była zapisywana kilka razy w centralnej Ameryce. Sanderson przedrukowuje wersję z Gwatemali (pojawiła się najpierw w 1915 ,Mark Sanborne usłyszał ją od M a j ó w a ostatnio opublikował ją Meg Craig. Bill Ellis pisze, że jeśli słuszny jest mój pogląd, iż legenda 0 ałmasie jest rzeczywiście długowiecznym dorobkiem Mon­ gołów, to mogła ona przywędrować do Europy stamtąd: 1 „być może weszła do tradycji europejskiej wówczas, gdy Hiszpania i Portugalia otwarły się na kontakty z Dalekim Wschodem" . Amerykański folklorysta apeluje, aby zająć się tym wątkiem aktywniej, bo wymaga on pilnie dalszych badań. 15 16 17 18 17 * * * Rosyjskie fascynacje hominidami zaczęły się w końcu lat pięćdziesiątych i na początku sześćdziesiątych. Najpierw prasa zasypała czytelników falą sensacyjnych komunikatów 0 odkryciu człowieka śniegu, o spotkaniach z nim, o jego wyglądzie i działaniach. Jest to dla badacza legend i mitów współczesnych nieco zaskakujące, bo działo się to w państwie totalitarnym, w którym cenzorzy pilnie baczyli, jakie tematy idą między ludzi i wiele artykułów światła druku nie mogło ujrzeć. Motyw człowieka śniegu uznano widać za niegroźny zarówno dla władzy, jak i dla „mas", bo był publikowany bez przeszkód. Być może zadecydowała o tym nadzieja, że oto pojawia się okazja, by uzupełnić brakujące ogniwo w ciągu ewolucyjnym od zwierzęcia do człowieka myślącego 1 potwierdzić w ten sposób marksistowską koncepcję roz­ woju człowieka, co miałoby dla ówczesnych decydentów niebagatelne znaczenie ideologiczne i polityczne. Nadzieja ta wprawdzie się nie ziściła, ale w swoim czasie temat coraz bardziej wciągał uczonych radzieckich. Zaczęły się pojawiać publikacje w czasopismach popularnonauko­ wych i naukowych takich jak „Sowietskaja etnografia", 5 5 �„Woprosy filozofii" czy „Doklady A N SSSR". Siergiej Kłymow kandydat nauk biologicznych w ar­ tykule: Sostoitsia li wstrecza? da.je przegląd tych wczesnych, rosyjskich fascynacji mitem yeti i poszukiwaniem go przez uczonych. Jego zdaniem wszystko zaczęło się w p o ­ c z ą t k a c h lat pięćdziesiątych od informacji, iż w Himala­ jach znaleziono ślady „śnieżnego człowieka". Przyciągnęło to uwagę społeczną i od początku wywoływało wielkie spory. Sceptycy odrzucali, entuzjaści podtrzymywali wiarę w ist­ nienie tajemniczej istoty. W 1958 roku w „Izwiestiach wsiesojuznogo geograficzeskogo obszczestwa" została opu­ blikowana pierwsza poważna analiza zebranych świadectw dokonana przez S. Obruczewa, poważnego uczonego geo­ grafa, członka-korespondenta Akademii Nauk SSSR. Wnet aktywnie włączyli się do tej dyskusji (mit czy prawda) profesorowie B. Porszniew, A . Maszkowcew, N . Ładygina-Kots, M . Niestruch. Z grupy tej na lidera badań wysunął się B. Porszniew. 20 W styczniu 1958 roku po wysłuchaniu jego wykładu Prezydium Akademii Nauk SSSR powołuje komisję do badania „śnieżnego człowieka". Na jej czele staje S. Obruczew, zaś jego zastępcą zostaje B. Porszniew. Komisja zaczęła gromadzić materiały, relacje, publikacje, jakie napływały do gazet, instytutów i Akademii. W 1958 roku, ukazały się pierwsze książki zagraniczne tłumaczone na rosyjski (C. Stojor, R. Izzard). W 1959 roku - po rezygnacji S. Obruczewa z przewodnictwa Komisji oraz po nieudanej ekspedycji w góry Pamiru - Komisja zakończyła działalność. Zdążyła jednak opublikować cztery „Informacjonnyje Materiały". Po rozwiązaniu się Komisji pewna grupa uczonych za­ częła się gromadzić wokół Porszniewa. W końcu 1961 roku ukazała się w USA monografia A . Sendersona, która w następnym roku została przetłumaczona na rosyjski pt. Otwratitielnyj śnieżny] czelowiek. Autor bardzo wysoko ocenił badania rosyjskich uczonych. W 1963 roku ukazała się monografia B. Porszniewa, ale zaledwie w 180 egzemplarzach (autor wykupił cały nakład i rozesłał przyjaciołom, uczonym miejscowym i zagranicz­ nym). Książka opiera się na analizie bogatego materiału zgromadzonego przez Komisję A N SSSR, a jej główna teza sprowadza się do tego, że „śnieżny człowiek" nie jest człowiekiem, a reliktowym hominidem. Na przestrzeni dwudziestu pierwszych lat badań wyrosła nowa grupa uczonych, która nadal pasjonuje się tym zagad­ nieniem. Są to D . Bajanów, I . Burcew i A. Burcewa, W. Puszkariew, A . Kozłów i inni. Władymir Puszkariew jest geologiem. W różnych czaso­ pismach pisze o spotkaniach na swej zawodowej drodze z ludźmi, którzy mu opowiadali o tych dziwnych istotach. W jednym z a r t y k u ł ó w , który tu streszczam, twierdzi, że zapisał około pięćdziesięciu takich relacji. Pierwszą z nich zanotował w roku 1972 pracując nad Peczorą. Było to stare opowiadanie o dzikim, owłosionym olbrzymie zwanym tu „j a g - m o r t e" (leśny człowiek). Jedne przekazy były starodawnymi podaniami, inne zaskakiwały geologa współc z e s n у m i realiami. Iwanowicz Efimow Bułygin, weteran wojny ojczyź­ nianej, mieszkaniec Ust-Cilma, opowiedział mu, że mając 15 lat brał udział w sianokosach nad rzeką Cilmą około 10 kilometrów od wsi. Sześcioro dzieci i dwoje dorosłych kopiło siano 300 metrów od rzeki. Nagle na przeciwnym jej brzegu zobaczyli dwie dziwne postacie. Jedna była mała czarna, druga ogromnego wzrostu i siwawa. Podobne były do ludzi, ale wszyscy wyczuli, że to nie ludzie. Stali i patrzyli nie ruszając się. Postacie zaczęły biegać wokół wierzby. Siwawa uciekała, a czarna ją goniła. Biegały bardzo szybko. Nie miały na sobie żadnej odzieży. Po kilku minutach postacie zniknęły. Ludzie pobiegli do domku leśnego i godzinę 21 56 milczeli. Potem uzbrojeni, w co kto miał, pojechali łódką na drugi brzeg. Zobaczyli ślady małej i dużej postaci. Duża miała stopy wielkości walonek. Palce wyraźnie odstawały. Podobne przygody mieli też mieć inni wymienieni z na­ zwiska i imienia informatorzy Puszkariewa w tych okolicach. Kolejną opowieść usłyszał Puszkariew w roku 1975 nad dolnym Obem w miejscowości Wasiakowo od swego prze­ wodnika Łuki Wasilewicza Tynzianowa. W roku 60. szedł Łuka wieczorem z Jaroskogorta do Wasiakowa z dwoma psami. Psy zaczęły ujadać i pobiegły do przodu, wróciły do niego, powtórzyły jeszcze raz atak, ale spłoszone cisnęły mu się do nóg. Wtedy to z lasu wyłoniły się dwie postacie. Jedna powyżej dwóch metrów, druga poniżej dwóch metrów. Łuka przestraszył się tak jak i jego psy, gdyż oczy tych istot gorzały ciemnoczerwonym blaskiem. Szły naprzeciw. Minęły Łukę patrząc na niego. Były nagie, obrośnięte krótką sierścią, miały długie ręce i specyficzne ruchy. Łuka nazywał je „uten-ehti-agen". W tym rejonie każdy Chant zna takie opowieści i albo sam miał spotkanie z „leśnym człowiekiem", albo ktoś z jego bliskich go spotkał. Inną historyjkę przekazała Puszkariewowi wiejska nau­ czycielka Marfa Efimowna Sienkina, żona wielce zasłużone­ go utrwalacza władzy rad. Będąc przejazdem u zaprzyjaź­ nionego Chan ta słyszała nocne szczekanie psów. Powtórzyło się ono i na drugą noc. Zaciekawionej tym gospodarz szepnął, że to pewnie z e m 1 e m e r. Na jej prośbę, by go zobaczyć, Chant wyprowadził ją o północy z czumy. Czekali z godzinę. Świecił jasny księżyc. Zaczęło się psie ujadanie. Pojawił się wielkich rozmiarów stwór z gorejącymi oczyma, który zaczął obchodzić czumy. Takiego strasznego i wyso­ kiego człowieka nigdy nie widziała. Psy rzuciły się na olbrzyma ośmielone obecnością gospodarza. Schylił się, chwycił jednego z nich i odrzucił na kilkanaście metrów. Pies zaskowyczał tylko i ucichł. Postać szybko się oddaliła. Na pytanie nauczycielki: - Czyżby to był 1 e s z i j? Chant przestraszył się i zapowiedział jej, by nigdy tego słowa nie używała. Niech mówi raczej zemlemer. Jego zdaniem stwór ten pojawia się co roku o tej porze. Następnie Puszkariew prezentuje swoje zapisy o t u n g u (tak bowiem nazywają człowieka śniegu Nency). Opierając się o własne doświadczenia, pokazuje, że zasięg występowa­ nia t u n g u jest szeroki od Obu do Jeniseja tak w tundrze, jak i tajdze. W tym obszarze na dalekiej północy pojawia się zawsze o tej samej porze, tj. gdy nastaje długa polarna noc, a więc od jesieni. Wszystkie występujące tu grupy etniczne wyróżniają tego stwora jako nieczłowieka. Charakteryzują go mniej więcej podobnie. Wysoki, obrośnięty, ma gorejące oczy, szybko biega (szybciej od jelenia), nie mówi, głośno (przeraźliwie) gwiżdże, czasem wrzeszczy. To samotnik. Wiedzie tajemnicze życie na odludziach. Człowieka omija. Czasem jednak zbliża się do czumów, by ukraść dziewczynę, zostawia wtedy na śniegu ślady wielkich stóp. Charakterystyczne, że większość spotkań z dzikim czło­ wiekiem miała miejsce, do lub we wczesnych latach sześć­ dziesiątych. Potem się urwały i starzy Neńcy np. infor­ mowali, że gdzieś się w ostatnich dziesiątkach lat podział i nie jest widywany w ich rejonie. Puszkariew pisze, że w Jakucji spotkał się z tymi samymi opowieściami w roku 1974. Tam dzikiego człowieka nazywają „c z u с z u n a a". Ma się on pojawiać w górskich masy­ wach na wschód od Leny. Ewenka, Tatiana Iliniczna Zacharowa opowiadała: W la­ tach 20. ludzie spotkali czuczunaa zbierając jagody. On także rwał jagody i obiema rękami pchał do ust. Kiedy zobaczył ludzi, wstał. Był wysoki (powyżej dwóch metrów), bosy ale odziany w jelenią skórę. Miał długie ręce, kosmate włosy na głowie, małą głowę, pukiel włosów na czole, twarz większą �jak u człowieka. Uciekał bardzo szybko, wysoko pod­ skakując po każdym trzecim kroku. W Sajdy-Wierchojańskim rejonie autor spotkał mnóstwo opowieści u jeleniowodów w górach. Według nich czuczunaa jest bardzo straszny i bardzo groźny dla człowieka. Spot­ kania z nim miały miejsce w minionym stuleciu i na początku wieku. Zdarzały się jeszcze w latach 20-30., ale ustały w latach 50. (tylko dwa spotkania). Jakuckie olbrzymy umiały pływać i często kradły jelniowod om jedzenie. W Wierchojanie i nad rzeką Adycz mają ludzie spotykać często szkielety tych wielkoludów. Puszkariewa zastanawia to, że postać ta we wszystkich rejonach Syberii, które penetrował, jest prawie identycznie opisywana, a przecież ludy te dzieli nie tylko wielka odleg­ łość, wielkie rzeki i pasma gór, ale i etniczne języki i kultura. Dlaczego mimo tych barier wszędzie spotyka się to samo przekonanie o istnieniu i ten sam obraz postaci śnieżnego człowieka. Aleksandra Byrcewa, pracownik muzealny (Państwowe Muzeum Darwina) inżynier, pasjonująca się śnieżnym czło­ wiekiem, opisuje w artykule Zolotoj śled na Сzukotkie inny niż Puszkariew rejon. Pisze ona, że w 1971 roku udała się na Daleki Wschód na Czukotkę, gdzie prowadziła wywiady z Czukczami i Łamutami. Łamuty nazywają go m i г у g d у lub к i 11 a n j a. Kiedy myśliwy upoluje jelenia, część musi zostawić, by przyjść po nią na drugi dzień - opowiadał Byrcewej Diaczkow Semen Gerasimowicz - ale na następny dzień mięsa już nie ma. Widać tylko wielkie ślady i duże kroki. Mirygdy żywi się surowym mięsem. Żre nie tak jak wilk, ale urywa kęsy i podaje sobie ręką do mordy, kości odrzuca. Ludzie na niego nie polują. Zimą nie występuje. Ludzi nie atakuje, żyje w górach. Milicjant miejscowy P. Morozów, Łamut, opowiadał jej, że przed wybuchem drugiej wojny światowej w dolinie rzeki Majny żył starzec ze swoją staruchą. Nocą, w grudniu ktoś podchodził pod ich dom. Psy wściekle ujadały. Potem stwierdzili, że ktoś zabrał im mnóstwo ryb. Zostały tylko wielkie na łokieć ślady stóp na śniegu. Na całej Czukotce stwór o nazwie mirygdy i kiltanja jest znany. Nazywają go także: g i r k y c z a w y l i n , t e r y k , arynk, arysa, rekkem, d ż u l i n . W obydwu artykułach i u Puszkariewa, i u Byrcewej pojawia się refleksja nad możliwością migracji owych homi­ nidów. Jeśli bowiem we wszystkich szczegółach opowieści różnych ludów Dalekiej Północy na temat yeti są zbieżne, to różnią się czasem występowania. U Jakutów i Czukczów pojawia się wyłącznie latem. Na Peczorze i szczególnie na Zauralu spotyka się go przez cały rok wyłączając najzimniej­ sze dwa miesiące. Jeśli zatem przyjąć - pisze Puszkariew - j a k o prawdziwe opowieści o leśnym człowieku, to możemy mieć do czynienia z jego migracją. Pewną prawidłowość widzi jeszcze Puszkariew i w tym, iż wedle opowieści spisanych między grzbietem gór Ural a rzeką Obem można wykreślić pewną periodyzację jego występowania mianowicie w latach 1951-1953, w 1959-1962, i 1967-1968. Byrcewa natomiast widzi migrację nie cykliczną w jednym rejonie, a idącą w jednym kierunku. Powołuje się przy tym na takie samo zdanie B. Porszniewa i jego pracę Sowremiennoje sostojanije woprosa o reliktowych gominoidach. Zestawiając dużą ilość relacji sądzi on mianowicie, że migracja ta idzie w kierunku północno-wschodnim do Czukotki i cieśniny Beringa. Badacze szukają nowych dowodów na istnienie człowieka gór, nie tylko spisując relacje o nim i fotografując jego ślady, ale też odkrywając stare notatki i zapiski etnograficzno-historyczne. 22 23 24 25 Byrcewa na przykład przywołuje zapisy o tym stworze, jakie zgromadził W. Bogoraz etnograf, folklorysta i historyk na przełomie X I X i X X wieku w książce Czukczy. Pisze w niej tak: „Czukcze opowiadają także o plemieniu wielkoludów, którzy w odróżnieniu od kelet (postacie magiczne - DC) nie napada na ludzi. Oni nazywają się ł o ł g ł у j (podkreślenie DC). Bajki (skazki) o nich w dużej mierze podobne są do takich samych opowieści eskimoskich. Jeden z rysunków ilustrujących te skazki przedstawia wielkoluda o imieniu 'Morżowym miasom odietyj'. Ten wielkolud przyszedł zza morza w rejon Kereków. On był tak ciężki, że wszędzie zostawiał ślady. Jednego razu położył się spać na odkrytej przestrzeni. Trzech ludzi go zobaczyło i ujęło, przywiązując sznurami do kołków wbitych w ziemię. Potem ubili go swoimi kopiami." Drugi czukocki rysunek przedstawia dwóch wielkoludów pożerających ludzkie dziecko. Bogoraz tłumaczy, że na podłużnym rysunku w górze pokazani są rodzice, którzy z przerażeniem przyglądają się tej uczcie. 26 Inny historyk i etnograf G.W. Ksenofontow w Uranhaj Sahalar pisze: „Czuczunaa - człowiek. Zajmuje się polowa­ niem na dzikie renifery. Je surowe mięso. Mówią, że z dzikiego jelenia w całości zdziera skórę, jak my zdzieramy z pieśca. Tą skórę naciąga na siebie. Żyje podobno w norze, podobnej jak niedźwiedzia. Ma głos wstrętny, chrapliwy, ostry (protiwnyj, chripłyj, treskij). Gwizdem straszy ludzi i jelenie. Ludzie widują go rzadko, najczęściej uciekającego... Twarz jego jest czarna. Nie można w niej rozpoznać ani nosa, ani oczu. Czuczunę widuje się tylko letnią porą. Zimą on się nie pojawia." „Jeżegodnik Tobolskogo Gubernskogo Muzeja" z 1907 roku w artykule Bierezowskoe czudo doniósł o niezwyczaj­ nym zdarzeniu, jakie miało miejsce w tajdze w 1845 roku. Informację swą oparł na zgłoszeniu dokonanym przez urzędnika 16 grudnia 1845 roku do sądu ziemskiego w Bieriezowsku. Wynika z niego, że Fałalej Łykysow i Samojed Obył zastrzelili dziwnego stwora: był podobny do człowieka, wysokości trzech arszynów, gęsto obrośnięty czarną sierścią, zamiast palców miał pazury. U nóg nie miał palców. Był żeńskiego rodzaju. Wieść o tym dotarła do gubernatora w Tobolsku, którego urząd tym się zainteresował. Z przesłuchania Obyła wynika, że w lesie natrafili na stwora, którego obskoczyły psy. Bronił się przed nimi gołymi rękami. Fałalej podkradł się i strzelił. Potwór padł na ziemię. Obejrzeli go, następnie rozcięli. Ciało było ciemnawe a krew czarnawa (czernowata). Władzom nie udało się dotrzeć do stwora, bo najpierw miejscowi nie chcieli pokazać drogi, a kiedy w końcu dotarto na polanę, nie było już żadnych śladów. Folklorysta w odróżnieniu od kryptozoologa czy fortyst y traktuje opowieści o śnieżnym człowieku jako mity współczesne. Nie odczuwa więc potrzeby szukania świadków zdarzenia, sprawdzania i weryfikowania faktografii, prowa­ dzenia eksperymentów na prawdomówność narratorów. Wszystko to uznaje za całkowicie zbędne. Opowieści te są bowiem - dla niego - tym samym typem folklorystycznej fantazji, jak relacje o potworze w jeziorze, latających tale­ rzach, kosmitach penetrujących ziemski glob, rybach spada­ jących z nieba, żywej żabie odkrytej w bryle węgla, mamucie żyjącym do dziś w tajdze, wężu w brzuchu, pająku we wrzodzie, robakach w mózgu, skorpionie w yucce, czarnej wołdze porywającej dzieci, prezydencie Kennedym żyjącym w Polsce, Gagarinie nadal żyjącym w domu dla umysłowo chorych, autostopowiczach znikających z samochodu, wzgórzach przyciągających samochody itd. Katalog takich wątków szybko się poszerza. W Stanach Zjednoczonych, gdzie właściwie rozpoczęto nad nimi badania, dopracowano się już ich licznych kolekcji. Największy zbiór, liczący pięć tomów, wydał Jan Harold Brunwand. W Niemczech 27 28 2 9 30 5 7 �trzytomową kolekcję wydał w ostatnim okresie Rolf Wil­ helm Brednich , w Anglii po dwa tomy opublikowali Rodney Dale i Paul Smith, słynny zbiór ogłosił w Szwecji Bengt af Klintberg. Folklorystyka od niedawna traktuje te teksty jako jeden z gatunków prozy ludowej obok takich jak opowieść bio­ graficzna, podanie, legenda, bajka czy mit. Badacze - dla odróżnienia od „tradycyjnych" - bardzo silnie akcentują „współczesność" i „aktualność" tych tekstów. Określa sieje więc w języku angielskim jako „modern folk tale", „contemporary legend", „modern myth" czy „rumor legend". Spora grupa folklorystów jest przekonana, że gatunek ten zrodził się w naszych czasach, że generalnie do jego upo­ wszechniania w świecie przyczyniają się massmedia, że o ich powstawaniu decydują nowe warunki życia, jakich w prze­ szłości nie znano. Z drugiej strony przybywa dowodów na to, że niektóre wątki mają wielowiekową tradycję, ale dziś otrzymały jakby nowe życie. Przykładem takiego wątku jest właśnie śnieżny człowiek. Kiedy w latach pięćdziesiątych świat został zelektryzowany komunikatami, iż w górach Nepalu natrafiono na niezwykłego człekokształtnego stwo­ 31 32 33 ra, powszechnie przyjęto ten fakt za współczesne odkrycie dokonane przez himalaistów. Penetracja starego folkloru ludów centralnej Azji, a następnie Dalekiej Północy pokazu­ ją tymczasem, że mamy do czynienia z tradycyjnym, być może odwiecznym mitem wielu ludów. Dziś już wyraźnie widać, że z tych regionów zaczęła się wtórna światowa kariera wątku. Ma więc rację Bill Ellis, kiedy upomina się 0 większą aktywność w jego badaniu. Prześledzenie pierwot­ nego zasięgu tych opowieści, dostarczy z pewnością ar­ gumentów do dyskusji o naturze „nowego folkloru". To, co tu przedstawiłem, jest rezultatem penetracji tereno­ wych w Mongolii. Osobiście zgromadziłem jeszcze kilkadzie­ siąt rosyjskich opowieści o śnieżnym człowieku przede wszystkim podczas wyprawy folklorystycznej na Syberię latem 1993 roku. Materiały te czekają na publikację. Od­ dzielnym, na pewno trudnym zadaniem będzie ledwo tutaj zasygnalizowana kwerenda po rosyjskich publikacjach i za­ pisach archiwalnych. W sumie jednak cała ta praca - jeśli nawet zostanie wykonana - przyniesie zaledwie geograficzne 1 historyczne uporządkowanie materiału. Na inne pytania w oparciu o tą bazę, trzeba będzie dopiero odpowiadać. PRZYPISY 1 Materiał mongolski pochodzi z mojej wyprawy folklorystycznej do Mongolii zrealizowanej w 1991 roku, a w całości sponsorowanej przez gdańskiego bisnesmana Jana Czubalę, któremu za to składam po­ dziękowania. Zebrane przeze mnie materiały opublikowałem (w trzech częściach) dzięki prof. Billowi Ellisowi z USA w kwartalniku Między­ narodowego Towarzystwa Badania Legendy Współczesnej (Internatio­ nal Society for Contemporary Legend Research) „Foaftale News". Zob. D. Czubala, Mongolian Contemporary Legends: Field Research Report, Port One, „Foaftale News", December 1992, No 28, s. 1-5; tenże, Mongolian Contemporary Legends: Field Research Report, Part Two. Political Rumors and Sensations, „Foaftale News", March 1993, No 29, s. 1-7; tenże, Mongolian Contemporary Legends: Field Research, Part There. Legends about Almas, the Abominable Snowman, „Foaftale News", November 1993, No 31, s. 1-4. Dwie dalsze części w druku. Wątek „człowieka śniegu" wchodzi w zakres szerszego tematu moich badań, a mianowicie ,,plotka-sensacja-legenda-mit współczesny". Piszę o tym szerzej w innym miejscu. Zob. Earliest accounst of Contemporary Legend in Russian: „Foaftale News", June 1990, No 9. s. 7-8; tenże, The ,,Black Volga"; Child Abduction Urban Legends in Poland and Russia w: „Foaftale News", March 1991, No 21, s. 1-3; tenże, AIDS and Aggression. Polish Legends about HIV-infected People, „Foaftale News", September 1991, No 23, s. 1-5, tenże, The Death Car. Polish and Russian Examples, „Foaftale News", March 1992, No 21, s. 2-4; tenże, Ze świata legend współczesnych. Sensacje o AIDS (w.) Kultura polska. Współczes­ ność wobec tradycji. Red. T. Kłak, Katowice 1992, s. 85-103; tenże, W starych książkach. Drukowane i rękopiśmienne sensacje rosyjskie z XIX wieku „Studia Bibliologiczne" red. A. Jarosz, t. 5. Katowice 1992, s. 207-210; tenże, ,,Życie po życiu", czyli o tych, którym legenda nie pozwala umrzeć, (:) Kultura polska. Tradycja jako uniwersum kodów aksjologicz­ nych. Red. E. Kosowska, Katowice 1992, s. 75-92; tenże, Najgłośniejszy zbiór amerykańskich legend miejskich (recenzja), „Literatura Ludowa" 1993, nr 3, s. 88-91; tenże, Współczesne legendy miejskie, Katowice 1993 1 2 A. Bricteux, Contes Persons, Liege, Vaillant-Carmanne 1910, s. 270. Cyt. za В. Ellis, The Ape-Mate..., s. 4 R. Dorson, American Folklore, Chicago, U. of Chicago Pr. 1959, s. 130-131; tenże, Folktales Told around the World, Chicago, U. of Chicago Pr. 1975, s. 485-487; L. Roberts, South from Hellfer-Sartin, Lexington, U. of Kentuky Pr. 1955, s. 162. Podaję za В. Ellis, The Ape-Mate..., s. 4 F.M. Guazzo, Compendium Maleficarum 1608, Trans. E.A. Ashwin, London, JohnRodker 1929. Podaję za В. Ellis, The Ape-Mates. 4 F. Picasso, More on the Mono Grande Mystery, „Strange Magazi­ ne" 1992, No 9, s. 41. Podaję za В. Ellis, The Ape-Mate..., s. 4 Zob. I.T. Sanderson, Abominable..., s. 160-162 M . Sanborne, On the Train of the Duende and Sisimite of Belize, „Strange Magazine" 1993, No 11, s. 55 M . Craig, Characters Caricatures in Belizean Folklore, Belize, Belize UNESCO Commissin 1991, s. 31-32 B. Ellis, The Ape-Mate... s. 5 S. Kłymow, Sostoitsia li wstrecza?, „Technika Mołodieżi" 1979, Nr 6, s. 55-56 W. Puszkariew, Nowyje swiditielstwa, „Technika Molodiożi" 1978, Nr 6, s. 48-52 Tamże s. 51 A. Byrcewa, Zolotoj sled na Czukotkie, „Technika Mołodieżi" 1978, nr 6, s. 52-53. W. Puszkariew, Nowyje swiditielstwa..., s. 52 A. Byrcewa, Zolotoj sled..., s. 53 Cyt. za A. Byrcewa, Zolotoj sled..., s. 53 Cyt. za W. Puszkariew, Nowyje swiditielstwa..., s. 51 Cyt. za W. Puszkariew, Nowyje swiditielstwa..., s. 49-50 O fortystach zob.: D. Czubala, Współczesne legendy miejskie..., s. 126-128 J.H. Brunvand, The Vanishing Hitchhiker, American Urban Legends and Their Meanings, New York-London, Norton 1981; tenże, The Choking Doberman and Other New Urban Legends, New York-London Norton 1984; tenże, The Mexican Pet, More New Urban Legends and Some Old Favorites, New York-London, Norton 1986; tenże, Curses! Broiled Again. The Hottest Urban Legends Going, New York, Norton 1989; tenże, The Baby Train and Other Lusty Urban Legends, New York, Norton 1993 R.W. Brednich, Die Spinne in der Yucca-Palme. Sagenhafte Geschichten von heute Verlag C.H. Beck Munchen 1990; tenże, Die Maus im Jumbo-Jet. Neue sagehafte Geschichten von heute, Verlag C.H. Beck Munchen 1991; tenże, Das Huhn mit dem Gipsbein: Neueste sagenhafte Geschichte von heute, Munhen C.H. Beck 1993, A.M. Dale, It,s True, It Happened to a Friend: A Collection of Urban Legends, London, Duckworth 1984; tenże, The tumour in the Whale, London, Duckworth 1978; P. Smith, The Book of Nasty Legends, London, Routledge and Kegan Paul 1983; tenże, The Book of Natier Legends, London, Routledge and Kegan Paul, 1986; B.af Klintberg, Rattan i Pizzan: Folkssagner i var tid, Stockholm, Norstedst 1986. Toż w języku niemieckim: Die Ratte in der Pizza und andere modernę Sagen und Grofistadtmythen, Wolfgang Butt Verlag 1990 Zob. D. Czubala, Współczesne legendy miejskie..., s. 32-35 1 3 1 4 1 5 1 6 1 1 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 1 2 8 2 9 3 0 2 Wszystkie teksty zapisałem osobiście. Imiona mongolskie podałem tu w skrócie, tak jak się je wymawia w codziennej praktyce. Wywiady prowadziłem w języku rosyjskim, a w przypadku, gdy rozmówca nie znał rosyjskiego, korzystałem z pomocy pracownika naukowego Uniwer­ sytetu Pedagogicznego w Ułan Bator pana Monhjargal. „Foaftale News", November 1993, No 31, s. 4 I.T. Sanderson, Abominable Snowmen: Legend Come to Life, Philadelphia, Chilton 1961, s. 318-320 J. i B. Bord, The Evidence for Bigfoot and Other Man-Beasts, Wellingborough, Aquarian Press 1984, s. 44-59 J. Clark, Encyclopedia of Strange and Unexplained Physical Pheno­ mena, Detroit, Gale 1993, s. 5-6 A. Huneeus, A Study Guide to UFOs, Psychik. Paranormal Phenome­ na in the U.S.S.R. New brunswick, NJ, Abelard Publications 1991, s. 85-94 M . Oppenheimer, The Siberian Snowman, „Strange Magazine" 1992, No 9, s. 42-43 B. Ellis, The Ape-Mate Abduction: A Survey, „Foaftale News" November 1993, No 31, s. 4-5 B. Ellis, The Ape-Mate..., s. 4 R. Altrocchi, Sleuthing in the Stacks, Cambridge, MA, Harward U. Pr. 1944, s. 95 3 4 5 6 7 8 9 1 0 1 1 58 3 1 3 2 3 3 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3a76ccd228ae6492adafd57b1bd4ee28.pdf 14f8abeffa5eb0f96166b4f2b3235e5a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2485 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2308 Title A name given to the resource Człowiek Złotego Wieku / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4, s.45-52 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krzak, Zygmunt Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Człowiek Złotego Wieku Zygmunt Krzak Bogowie wędrowali niegdyś pośród ludzi. Friedrich Hólderlin Pierwsza ludzkość, jak opowiadają mity greckie, należała do tak zwanego pokolenia złotego. Ludzie żyli beztrosko, nie znając pracy, żywiąc się jedynie żołędziami, dzikimi owocami i miodem, który ściekał z drzew, pijali mleko owiec i kóz, nigdy się nie starzeli, tańczyli i często się śmiali. Śmierć nie była dla nich straszniejsza od snu (Graves 1968, s. 44 п.). To Złoty Wiek, który przypadał na starszą epokę kamienną. Czy w tej charakterystyce nie rozpoznajemy pierwszych zbiera­ czy płodów natury, których w rozległych krajach strefy ciepłej było aż nadto? Archeologia wzbogaca ten etap znajomością łowiectwa. Antropolodzy już odkryli, że dzień pracy łowców - zbieraczy liczył wtedy, a i do niedawna, tylko dwie czy trzy godziny dziennie, tygodniowo ledwie kilkanaście godzin. Jeśli Czytelnik w to nie wierzy, przytaczamy ustalenia dla Buszmenów z pustyni Kalahari: dziewiętnastogodzinny tydzień pracy, a nawet 10-15 godzin (Harris 1985, s. 125). Resztę czasu, jakże wielką, szczęśliwcy ci przeznaczali na życie rodzinne, obrzędy, tańce, śpiewy i przeżywanie szamańskich stanów transowych, zgodnie z tym, co mówią mity o Złotym Wieku. Tylko w peryferyjnej strefie zimnej życie było surowe. Następnie pojawił się „lud srebrny", zjadacze chleba. Mężczy­ źni we wszystkim słuchali się matek i nawet jako stuletni starcy nie śmieli wypowiadać im posłuszeństwa. Był to lud kłótliwy (wszak rządziły kobiety) i ciemny. Ludzie nie wojowali między sobą. Zeus zniszczył ich wszystkich. „Zjadacze chleba" to przecież neolityczni wynalazcy rolnictwa i hodowli. Potwierdza to archeologia. Potwierdza nawet to, że w okresie tym ideologią panującą była religia matriarchalna. Pierwsza połowa młodszej epoki kamiennej to w Starym Świecie okres religii Wielkiej Matki. Zeus ich wytracił, bo to przecież patriachalny panteon bogów zapanował po upadku religii Wielkiej Bogini. Mity i archeologia zgodnie potwierdzają ten przełom źródłami. Ludzie srebrni, ludzie wczesnego neolitu, żyli bez wojen, ich osady nie mają umocnień. Epoka ciągłych wojen i agresji zaczęła się wraz z panowaniem mężczyzn. W niej do dziś żyjemy. Następnie przyszedł „lud brązowy". Uzbrojony był w oręż z brązu. Ludzie jedli mięso i chleb, a jako okrutni i bezczelni znajdowali przyjemność w wojnach. To przecież epoka brązu, epoka pierwszych większych i mniejszych państw, epoka gro­ dów i wojen. Czwarty lud był również brązowy, ale składał się z ludzi szlachetniejszych i bardziej uczynnych. Walczyli oni wspaniale w obronie Teb, w wyprawie argonautów i podczas wojny trojańskiej. Zostawali herosami. Mity narodów świata mówią o królach - herosach, których przedstawicielem był między innymi Tezeusz. Żył w epoce brązu. A sama epoka brązu? Po mitologicznym trzeba było dopiero drugiego, tym razem naukowego, geniuszu Duńczyka Christiana Jurgensena Thomsena, który w latach trzydziestych X I X wieku wyróżnił w pradziejach ludzkości trzy epoki: kamienia, brązu i żelaza. Podział ten obowiązuje do dziś. Piąty, obecny lud, jest „żelazny". Są to niegodni potomkowie czwartego ludu. Zdegenerowani, okrutni, niesprawiedliwi, złoś­ liwi, pożądliwi i zdradliwi. Przyjrzyjmy się dzisiejszej epoce... Człowiek epoki kamiennej stał mocną stopą na ziemi, o czym przekonują nas niezliczone dane archeologiczne. Człowieka tego cechował mocny, praktyczny racjonalizm zdroworozsądkowy, przejawiający się w bardzo udanej działalności instrumentalnej, bytowej, co znalazło wyraz w wytwórczości narzędziowej, budowlanej i organizacyjnej. Doskonała znajomość świata przyrody, surowców narzędziowych, roślin itd. O tym należy pamiętać, gdy dalej będziemy mówić o sferze odmiennej od praktyki materialnej, tj. o sferze światopoglądowej, tej, która odnosiła się do modelowania obrazu świata, Sferę praktyczną znają archeolodzy bardzo dobrze, gdyż nią przede wszystkim się zajmują. My natomiast zajmiemy się tym, co można określić jako nadbudowę ideową, światopoglądową, religijną, myślową. Nie bez głębokiej racji człowiek został nazwany „homo sa­ piens". Tym, co wyróżniało go od świata zwierząt, był rozum. Ale rozum dopiero rodzący się, przebiegający, jeszcze uwięziony w sferze myślenia rozumowi przeciwnego, od rozumu w znacze­ niu „ratio" odmiennego. Człowiek epoki kamienia to przede wszystkim „homo religiosus" głęboko pogrążony w przeżywa­ niu stanów podświadomości. Przyjrzyjmy się strukturze myślenia człowieka epoki kamien­ nej, człowieka Złotego Wieku. Starożytne mity chińskie i , co trzeba podkreślić, na poły historyczne i historyczne źródła chińskie (a więc nie przekazy poetyckie) podają, że zaraz jak tylko na ziemi pojawili się ludzie, niebo było z nimi w łączności. Inaczej mówiąc, ziemia i niebo były blisko siebie. Rano i wieczór ludzie mogli podnosić się do nieba, rano i wieczorem mogli z nim rozmawiać. Istniała droga między niebem i ziemią, a ludzie swobodnie mogli z niej korzystać. Innymi słowy: bogowie mogli przebywać między sobą. Gdy ludziom było ciężko, po prostu udawali się do nieba i przedstawiali swoje prośby bogom, z kolei bogowie również w dowolnym czasie schodzili do świata ludzi. Rozgraniczenie między ludźmi a bogami nie było nieprzekraczalne. To połącze­ nie między niebem i ziemią jak pisze znawca mitów chińskich Juan Ke, było rozumiane dosłownie i konkretnie: mówi się, że ludzie mogli podnosić się do nieba, a bogowie opuszczać na ziemię, a nawet, że niebo było tak blisko ziemi, iż przeszkadzało rolnikom tłuc ryż, a wołom i świniom chodzić, gdyż zawadzały 0 nie grzbietami. W Chinach jest też mit mówiący o istnieniu na początku jednej pary ludzkiej: dziewczynki i chłopca, które często brały się za ręce i wchodziły po drabinie w górę, by bawić się w niebiańskim pałacy, gdyż wrota niebieskie były zawsze otwarte. Chińskie przekazy na ten temat znamy zX wieku p.n.e., z V wieku p.n.e. i z czasów późniejszych. W dosłownym tłumaczeniu brzmi to tak: „W tamtych czasach między niebem 1 ziemią istniała droga i ludzie mogli swobodnie podnosić się do nieba". Są to słowa dostojnika Guan Sze-fu wypowiedziane do księcia Czao-wana, przy czym opowiadający mówi, że czytał o tym w księdze Dzieje Czou. Cytat ten pochodzi z historycznego działa pt. Mowy królestw (Go juj) z V wieku p.n.e. A więc 0 sprawach tych opowiadano sobie na dworach książęcych 1 cesarskich (Janszina 1984, s. 137 п., Jewsjukow 1985, s. 56 п., 1988, s. 40 п., Juan Ke 1987, s. 44 п., 70 п., Taskin 1987, s. 258 п.). Analogiczne opowieści znamy u wielu ludów Azji i z wysp Oceanii. U Koriaków w mitycznych dniach Wielkiego Kruka ludzie mogli łatwo osiągać niebo i niemniej łatwo zstępować do świata podziemnego. Podobny mit znamy u Semangów. Według mitów filipińskich niegdyś niebo wisiało tak nisko nad ziemią, że dzieci mogły sięgać do niego rękami. Podobnie według legendy Udmurtów na początku niebo znajdowało się bardzo blisko ziemi i ludzie często chodzili z prośbami do boga, a on naradzał się z nimi. Również Toradiowie z Celebesu znają podobne opowieści. W legendach tubylców Tajwanu mówi się, że dawno, dawno temu nieba wisiało bardzo nisko i prawie dotykało szczytów gór.Na Nowej Zelandii też opowiada się o bliskości nieba i ziemi. Na Nowych Hybrydach było ono tak nisko, że kobiety uderzały w nie tłuczkami, gdy przygotowywały potrawy. Na Roti w Indonezji w dawnych czasach ludzie mogli udawać się do nieba i schodzić z nieba na ziemię, podobnie opowiadano w Luzon, a na wyspie Nias kiedyś niebo było tak blisko, że kapłani mogli sięgać do niego za pomocą drabiny. Podobne opowieści znamy u ludów Lao i Thai w południowo-wschodniej Azji, a także u mongolskiego ludu Miaotse zamieszkującego 45 \ �okolice południowych Chin (Eliade 1959, s. 255 п., Frazer 1919, t. I I , s. 52 п., Haavio 1979, s. 377 п., Holmberg 1964, s. 381, Jewsjukow 1985, s. 56 п., 1988, s. 40 п.). Wiele mitów na ten temat zanotowano w czasach nowożyt­ nych w Czarnej Afryce. Motyw bliskości nieba i bogów wy­ stępuje tu w większości tych opowieści. I tak w micie ludu Mande jest mowa o tym, że bezpośrednio po stworzeniu świata bóg stale spotykał się z ludźmi i wysłuchiwał ich próśb. Pamięć o przeby­ waniu boga wśród ludzi zachowali też Pigmeje. Z kolei według Jorubów na początku między niebem i ziemią było wiele połączeń, a bóg Ol-Orun schodził do ludzi. Fanowie opowiada­ ją, że w zaraniu ludzkości bóg schodził do wioski i przechadzał się, odbierając należne mu hołdy, a wódz Ndun gościł w swoim domu. Również według Aszantiów dawno, dawno temu bóg Onyankopong żył na ziemi i był bardzo bliski ludziom. Lud Baluyi z nad rzeki Zambezi opowiada o bogu Nyambe, który przebywał kiedyś na ziemi, a był pochodzenia niebiańskiego. To znów Basubigowie znali wysokiego boga Lezę, który przebywał między ludźmi pod dużym drzewem. Podobnie opowiada się 0 bogu Mulungu u ludu Yao, o bogu Bumbie u ludu Bushongo w kraju Kasai, o bogu Wulbari u ludu Kraczi na wschodnim brzegu Wolty itd. W Afryce zachodniej ludzie opowiadają, że niebo było tak nisko, że nawet dzieci mogły sięgać do niego rękami, a kobiety gotując polewkę z prosa i mieszając ją w garnkach zaczepiały o nie. Dinkowie z Sudanu mówią, że w dawnych czasach niebo było tak blisko, iż ludzie musieli uważać, aby orząc ziemię czy uprawiając ją kopaczkami, albo tłukąc mąkę, nie uderzyć boga. To znów Fadżulowie opowiada­ ją, że u zarania istniały dwa światy: boski i ludzki, a ich mieszkańcy odwiedzali się wzajemnie (Eliade 1959, s. 255 п., Frazer 1919, t. I I , s. 52 п., Jewsjukow 1985, s. 56 п., Piłaszewicz 1978, s. 145 п., 1986, s. 31 п., Sokolewicz 1986, s. 48 п., Werner 1964, s. 124 п.). Mity o bliskości nieba i ziemi w zaraniu dziejów i o przebywa­ niu bogów na ziemi poświadczono też dla przedkolumbijskich ludów Meksyku: Tolteków i Majów. Mówi się o pierwszym raju czy królestwie, w którym pierwotna para bogów i ich dzieci żyli w doskonałej harmonii (Graulich 1983, s. 575 п.). Podobnie jak w Chinach wątek ten ma starożytną metrykę także na Bliskim Wschodzie i we wschodnim Śródziemnomorzu. Tu należy biblijna opowieść o pierwszych ludziach w raju. Adam 1 Ewa mieli możność kontaktowania się z Jahwe, inaczej mówiąc, bóg był obecny między nimi na codzień (Biblia 1982, „Genesis" I Księga Mojżeszowa, I I : 8 п.). A starożytny poeta i mitograf Hezjod napisał (Orygenes 1983, s. 234): „Były bowiem wówczas wspólne biesiady i wspólne siedzi­ by Bogów nieśmiertelnych i śmiertelnych ludzi." Podobne mity znamy u wielu innych ludów różnych części świata. Nasza lista nie jest pełna. Wszędzie mówi się, że były to czasy szczęśliwe. Należy podkreślić, że opowieści te mówią o pierwotnym okresie kiedy to wszystkie istoty ludzkie mogły wstępować do nieba i mieć kontakt z bogami. Co oznaczają te mity? Co to znaczy, że niebo było blisko ziemi dostępne dla wszystkich ludzi? Co to znaczy, że bogowie mogli przebywać na ziemi pośród ludzi, a oni mogli łatwo się z nimi kontaktować? Otóż we wszystkich opowieściach na ten temat, na całym świecie, mówi się o tym, że nagle, gwałtownie, w wyniku pewnego wydarzenia, powszednia i codzienna łączność z niebem i bogami została przerwana. Jak opowiadają mity i na wpół historyczne przekazy chińskie, odtąd z niebem i bogami mogli komunikować się tylko szamani, natomiast zwykli ludzie zostali tego pozbawieni. Szamani i szamanizm... Tu leży sedno mej interpretacji przytoczonych mitów. Albowiem to przede wszyst­ kim szamani byli i są tymi wybrańcami, którzy mogą udawać się do nieba (i do świata podziemnego) i komunikować się z boga­ mi, duchami i innymi nadnaturalnymi istotami. Najczęściej dzieje się to w czasie inicjacji szamańskiej. Umożliwia to stan ekstatyczny, wizyjny. Np. szamani Teleutów komunikują się z różnymi bogami w poszczególnych strefach nieba. I tak w najwyższym niebie mieszka Tengere Kaira Кап (Miłosierny Cesarz Nieba), na trzech niższych poziomach przebywają trzej 46 wielcy bogowie: Bai Ulgan jest w szesnastym niebie na złotym tronie na szczycie góry, Kysugan Tengere (Bardzo Potężny) przebywa w dziesiątym niebie, Mergen Tengere (Wszystkowie­ dzący) jest w siódmym niebie, gdzie znajduje się słońce, a na innych poziomach są inni bogowie. Szaman dostaje się do nich po drzewie z nacięciami. Drogami umożliwiającymi szamańską podróż do nieba były przede wszystkim: góra kosmiczna, drzewo kosmiczne i słup kosmiczny, ale można też było tego dokonać za pomocą sznura, łańcucha, schodów, drabiny, liany i innych roślin pnących, pajęczyny, tęczy, latawca, promienia słonecznego, nitki, szalika, łańcucha strzał lub korzystając z ptaków jako pojazdów, ewentualnie lecąc na bębnie. Jak piszą Mircea Eliade i Siergiej A. Tokariew, ze zjawiskiem szamanizmu spotykamy się, lub do niedawna spotykali się badacze, na wszystkich kontynentach nie wyłączając Australii. M . Eliade i inni badacze wykazali, że szamanizm ma głębokie korzenie w przeszłości, a jego początki trzeba odnosić do starszej epoki kamiennej (Eliade 1974, s. 3 n„ Wasilewski 1979, s. 5 п.). Z jaskini La Madeleine we Francji pochodzi wizerunek smoka z późnego paleolitu, istoty wizyjnej, która jest świadectwem transów szamańskich (Hoernes 1925, ryc. 4 na s. 158). W doznaniach szamańskich chodzi o podróże duchowe. Dla Ałtajczyków poświadczono seanse ekstatyczne udawania się szamanów do nieba, do bogów. W czasie seansu szaman wzywa wielkie i małe duchy i rozmawia z nimi oraz z rodziną Bai Ulgana. Przebieg transu jest bardzo skomplikowany. W decydu­ jącym momencie szaman zaczyna wkraczać do kolejnych stref nieba. Swą podróż relacjonuje otaczającym go świadkom. Wkracza do nieba po nacięciach na drzewie i w kolejnych strefach spotyka zamieszkujące je istoty. W piątym niebie ma długą rozmowę z potężnym Yayutśi (Najwyższym Stwórcą), który udziela mu sekretów o przyszłości. Dociera wreszcie do dwunastego nieba. Tam obcuje z Bai Ulganem, który udziela mu pouczeń dotyczących plemienia (Eliade 1974, s. 3 n„ Wasilewski 1979, s. 5 п.). Szaman może też zstąpić do świata podziemnego. Podróż do nieba przeżył chiński król Mu pod przewodnict­ wem czarownika, pisał o tym Lie-tsy. Czytamy, że król chwycił czarownika za rękaw, po czym obaj udali się do różnych stref nieba oglądając różne bajeczne rzeczy. Królowi wydawało się, że przeżył w niebie kilkadziesiąt lat, toteż kiedy czarownik sprowa­ dził go na ziemię, król zmieszany zapytał swoich dworzan, skąd przybył i usłyszał w odpowiedzi: wasza królewska mość milcząc tu siedział, a czarownik objaśnił: odbyłem z tobą, panie, wędrówkę duchem (Kunstler 1981, s. 267 п.). W artykule brak jest miejsca na podanie większej liczby przykładów z innych rejonów świata. A jak odbywa się zstępowanie bogów i przybliżanie nieba ku ziemi, zobaczymy na przykładzie Wiliama Blake'a, Emanuela Swedenborga. Byłoby błędem, gdybyśmy zjawisko podróży w zaświaty oraz komunikowania się z bogami i duchami wiązali tylko z szamana­ mi. Nosicielami tych stanów bywały także jednostki inicjowane, założycielskie religii (Mojżesz, Mahomet i inni), kapłani i kap­ łanki, magowie, niektórzy królowie (np. babiloński Etana), prorocy ( np. Ezechiel ze Starego Testamentu), alchemicy (np. legendarny chiński Huang-ti), tzw. nieśmiertelni chińscy oraz wielu mistyków i świętych wszystkich religii, a nawet bywają obecnie niektórzy zwykli ludzie w stanie nawiedzenia, jak również niektórzy psychotycy. Można ich objąć szerszym mia­ nem ekstatyków, a zjawisko duchowego odrywania się od ciała - ekstatyzmem. Stan ekstatyczny, wizyjny można osiągnąć za pomocą róż­ nych środków i technik. Metodą najprostszą jest zażycie halucynogenu roślinnego (porównaj doświadczenia Stanisława I . Wit­ kiewicza). Człowiek pierwotny znał wiele takich roślin, nadto można wymienić niektóre gatunki grzybów. Szamani posił­ kowali się też używkami tytoniowymi. Stan taki może pojawić się spontanicznie. Środkiem wywołującym szczególnie bogate wizje jest LSD. Ale nie tylko to. Asceza, długi post, bezsenność, umartwienia także należą do repertuaru technik wizyjnych. Może to być także taniec. Wizje występują również w snach. Z pamiętników dzisiejszych żeglarzy samotników (Krzystof �Baranowski, Robert Manry i inni) dowiadujemy się, że w czasie żeglugi doznawali oni wizyj wskutek zmęczenia i oddziaływania monotonii morza. Doznania te są niezwykłe i sprawiają wraże­ nie autentycznych widzeń. Wspomniany R. Manry pisze, że w czasie doznawania wizji przedmioty rzeczywiste i przedmioty wyimaginowane widzi się obok siebie bez możliwości rozróż­ nienia ich charakteru, a rzeczywistość realna i imaginacja splatają się wzajemnie. Ostatnio w ośrodkach naukowych zjawisko to jest przedmiotem badań eksperymentalnych. Wy­ wołuje się wizje u badanych osób, odcinając je od wszelkich bodźców zmysłowych przez umieszczenie w odpowiednio skon­ struowanym pomieszczeniu. Badani doznają deprymacji sen­ sorycznej, przeżywają halucynacje wzrokowe i słuchowe itd. W wizjach mających miejsce w otoczeniu naturalnym zachodzi zmieszanie się dwu rodzajów doznań: 1) realnych, zmysłowych, 2) ekstatycznych, wizyjnych, które łącznie zlewają się w rzeczy­ wistość postrzeganą jako jedność. Jest to jakby śnienie na jawie (Baranowski 1984, s. 106, Dajczer 1984, s. 3 п., Grof 1985, s. 26 п., Huxley 1991, s. 7 п., Manry 1976, s. 100 п.). W tym kontekście mity o przebywaniu pierwotnej ludzkości w raju wśród bogów i w łączności z niebem, moim zdaniem, należy zaliczyć do świadectw mówiących o panszamanizmie pierwotnym. Podkreślmy: kiedyś do nieba i do bogów mógł dostać się każdy człowiek, a dopiero później przywilej ten mieli tylko szamani i im podobni. Innymi słowy, uważam, że chodzi o Złoty Wiek, raj, w zaraniu dziejów ludzkich z panszamanizmem jako głównym paradygmatem poznawczym. Pogląd o wy­ stępowaniu doznań ekstatycznych u dawnych ludzi nie jest nowy. Pisał o tym Andrzej Wierciński (1981, s. 132 п.). Nowa natomiast w mym artykule jest interpretacja mitów o raju, Złotym Wieku, w kategoriach panszamanizmu jako głównego paradygmatu poznawczego. W ewolucji myśli ludzkiej, poczynając od epoki kamiennej, można wyróżnić kilka faz i strukturalnych przeobrażeń manifes­ tujących się jako zmiana paradygmatu poznawczego (Krzak 1993a, 1993b). Faza najstarsza dająca się wyróżnić w sferze mitologicznej, jak sądzę, charakteryzowałaby się jakby wrodzo­ ną, spontaniczną, naturalną i niejako psychologiczną skłonnoś­ cią ludzi do popadania w stany transowe, niekoniecznie tylko w warunkach zmęczenie i głodu czy wskutek zażycia środków halucynogennych, choć i te stymulatory były stosowane. Paleo­ botanicy wykryli dotychczas trzy przypadki używania halucynogenów przez ludzi epoki kamiennej (Grof 1980, s. 25, Keys 1992): 1) w grobach kapłanek w Catal Huyuk (Turcja) datowanych na V I I tysiąclecia p.n.e. 2) w grobie neandertalczyka w jaskini Szanidar (Irak) dato­ wany na czasy co najmniej 30 000 lat temu, 3) w grobowcu megalitycznym La Hogue Bie na wyspie Jersey w Kanale La Manche, datowanym na neolit. Wartość i znaczenie wizyj bywają różne, od widzeń o znacze­ niu epizodycznym do objawień o znaczeniu ogromnym. Czym były w szerszym i głębokim aspekcie wizje szamanów, ekstatyków, założycieli religii i innych jednostek? - to temat do innego artykułu. Tu warto jedynie wspomnieć, że wiążą się one z archaicznym językiem czy sposobem poznawania i kodowania rzeczywistości wewnętrznej (człowieka) i zewnętrznej (świata), który leżał u podstaw światopoglądu, który nazywam archety­ pem, światopoglądu o logice odmiennej, niż uznawana w dzisiej­ szej nauce. Ten język ujawnia się w psychice ludzkiej także dziś, w X X wieku, lecz wskutek reorientacji ideowej ludzi cywilizacji naukowo-technicznej jest ignorowany i niedopuszczany do praktyki społecznej jako system sterujący, niegdyś żywy i stawia­ ny na pierwszym planie. Jeśli chodzi o neurofizjologiczne wyjaśnienie spontanicznych stanów transowych ludzi archaicznych, to istnieje pogląd Julia­ na Jaynesa, zgodnie z którym pierwotne myślenie wiązało się z aktywnością obu półkul mózgowych, a współczesna świado­ mość powstała stosunkowo późno (około 2000 roku p.n.e). Wcześniej istoty ludzkie nie były całkowicie świadome swego istnienia, przypominały automaty, którymi kierowały głosy wewnętrznych bogów zlokalizowane w prawej półkuli mózgu. J. Jaynes dodaje, że od czasu, gdy świadomość powstała na ruinach umysłu o dwóch niezależnych półkulach, dochodzą do nas te głosy jako tęsknota za dawnym światem (Jaynes 1976, s. In.). Okres Złotego Wieku jest trudny do wydatowania. Jak wspomniałem, mówi się o nim w źródłach chińskich sprzed dwu i trzech tysięcy lat. Niemniej starożytny jest biblijny mit o raju. Przy tym już wtedy okres rajski umieszczany był w odległej przeszłości. Podobne mity w Afryce zanotowano znacznie później, już w dobie nowożytnej. Wiemy, że mity jako opowieści święte były przekazywane z pokolenia na pokolenie. Z najwięk­ szą ostrożnością można przyjąć, że w Azji Złoty Wiek przypa­ dałby na młodszy paleolit lub młodszą epokę kamienną, nato­ miast w Afryce sięgałby czasów późniejszych, w każdym razie później się zakończył. Myśl człowieka epoki kamienia zdominowana przez doznania ekstatyczno-wizyjne nie była pozbawiona tego, co nazywamy poznaniem racjonalnym opartym na doznaniach zmysłowych. Człowiek pierwotny dobrze radził sobie z materialnym otocze­ niem, a jego zachowanie gospodarcze, techniczne, instrumental­ ne poświadczone danymi archeologii, jak pisaliśmy wyżej, świadczą o dobrze wykształconej, a właściwie coraz bardziej wykształcającej się świadomości, która w ciągu tysiącleci unie­ zależniała się od treści dostarczanych przez podświadomość. Gdy oglądamy narzędzia ludzi neandertalskich, przekonujemy się o dużym techniczno-produkcyjnym znawstwie surowca krzemiennego. Z kolei solutrejskie groty oszczepów wytwarzane przez wczesnego „homo sapiens" wykonane są po mistrzowsku, a sekrety ich formowania i obróbki są trudne do odgadnięcia. Następnie młodszą epokę kamienną cechują liczne zdobycze techniczne, technologiczne, architektoniczne, medyczne, geo­ logiczne, organizacyjne, wywołujące podziw badaczy (Siemienow 1957, s. 5 п.). Czy można zawierzyć mitom i dopatrywać się w nich rzeczy­ wistości historycznej? Jest pewne, że nie zawsze należy pojmo­ wać je literalnie. Są to utwory przedziwne. Nierzadko operują alegorią i symbolem. W każdym razie są to opowieści ważne i poważne. Mit to dawny sposób opisywania świata i człowieka, niejako odpowiednik dzisiejszej filozofii i teorii naukowych. Za A. Wiercińskim (1981, s. 133) można przyjąć, że mity są utworami wieloaspektowymi obejmującymi: 1) odwzorowania kosmiczne, 2) biologiczne, 3) społeczne, 4) odbijają procesy rozwoju osobniczego świadomości i pod­ świadomości, 5) odwzorowania etnogenetyczne i historyczne. Przykładami mitów ostatniego rodzaju są między innymi: opowieść o wojnie trojańskiej, skandynawskie mity o Wanach i Asach, dzieje wczesnego cesarstwa Japonii zawarte w „Kojiki" i wiele innych. Toteż wolno nam ujmować jako historyczne mity o raju i bogach wśród ludzi, nie zapominając o tym, że są to zarazem jakby opowieści filozoficzno-kulturowe. Paradygmat panszamanizmu Złotego Wieku załamał się. Mity mówią o zmianie gwałtownej. W mitach chińskich opowia­ da się, że stało się to wtedy, gdy w niebie pojawił się złu duch imieniem Cz'y-jou. Potajemnie opuścił się na ziemię i zaczął podjudzać ludzi do buntu. Spowodował, że zbuntował się lud Miao, by pomóc Cz'y-jou w zawładnięciu tronem najwyższego boga. Jednak najwyższy władca pokonał złego ducha, a lud Miao został pobity. Dla zapobieżenia w przyszłości podobnym wystąpieniom najwyższy bóg polecił duchowi Czunowi (Wiel­ kiemu) i Li (Czarnemu) przeciąć drogę między niebem i ziemią, aby ludzie nie mogli dostawać się do nieba, a duchy opuszczać na ziemię. Po przecięciu połączenia między niebem i ziemią duchy niebiańskie mogły czasami schodzić na ziemię, lecz ludzie nie mogli już dostawać się do nieba. Odtąd podnosić się do nieba oraz opuszczać z nieba na ziemię mogli tylko bogowie, nieśmier­ telni i szamani, a więc nie wszyscy, lecz tylko wybrani (Janszina 1984, s. 137 п., Jewsjukow 1985, s. 56 п., 1988, s. 40 п., Juan Ke 1987, s. 70 п.). Toradiowie z Celebesu opowiadają, że bóg opuścił ziemię w wyniku złego zachowania się ludzi. Na Sumatrze Batakowie znają opowieść o wysokiej skale z drzewem sięgającym nieba 47 �umożliwiającym spotykanie się z bogiem, z którym łączność została przerwana wskutek tego, iż pewien mężczyzna splunął na drzewo rozgniewany tym, że jego żona udała się do nieba i pozostawiła go samotnym. To znów w Roti (Indonezja) mówi się o niegrzecznym zachowaniu się bardzo wysokiego mężczyz­ ny, Laikomaha, który głową sięgał nieba i nie mógł chodzić w pozycji wyprostowanej. Zażądał od nieba, aby się podniosło, za co niebo rozgniewało się i oddaliło od ziemi tak, że nawet ptaki nie mogły go osiągnąć. Z kolei u ludu Manobo z Mindanao (też Indonezja) niebo oddaliło się w wyniku uderzenia go tłuczkiem przez pewną starą kobietę. U indonezyjskiego ludu Tagolog bóg odsunął niebo, gdyż ludzie rzucali w nie kamienia­ mi. Wreszcie uderzenie nieba przez pewną rozzłoszczoną kobietę było powodem oddalenia się go na wyspie Nias. Na Tajwanie zanotowano legendy mówiące o podniesieniu się nieba wzwyż po tym, jak heros Oadzymy strzelił z łuku do słońca. Również na Nowych Hybrydach niebo rozgniewało się i podniosło w górę, gdyż kobiety uderzały w nie tłuczkami, gdy przygotowywały potrawy. U ludów ałtajskich mamy opowieść podobną do biblijnej: bóg zabrania ludziom jeść owoców z drzewa, a ludzie popełniają grzech z namowy diabła i węża, który najpierw skusił kobietę. Swoiste wątki na ten temat mamy w południo­ wo-wschodniej Azji. U ludu Lao należącego do grupy Thai łączność między niebem i ziemią uległa przerwaniu, gdy zostało ścięte drzewo figowe, gdy została ścięta liana i gdy wywiercono otwory w dwu dyniach, które to rośliny umożliwiały kiedyś kontakt z niebem. Według legendy Umdurtów niebo podniosło się wysoko i połączenie z nim stało się niemożliwe, kiedy pewien człowiek, straciwszy doń wszelki szacunek, położył na nim kawałek chleba powalany łajnem (Frazer 1919, t. I I , s. 52 п., Haavio 1979, s. 377 п., Holmberg 1964, s. 381, Jewsjukow 1985, s. 69 п., 1988, s. 40.). Podobnie mity afrykańskie wiążą koniec raju i Złotego Wieku ze złymi czynami ludzi. Pigmeje opowiadają, że bóg oddalił się od ludzi wskutek niesnasek i kłótni między nimi. Według Aszanitów stwórca Onyankopong opuścił ludzi po tym, jak kobiety ubijając jedzenie w moździerzu zirytowały się obecnoś­ cią boga, który stał obok nich; powiedziały mu, aby odszedł, a następnie pobiły go tłuczkami. Oto jedna z opowieści o odejś­ ciu boga. Dawno, dawno temu Onyankopong żył na ziemi i był bardzo blisko ludzi. Pewna stara kobieta zwykła tłuc swe „fufu" (zacier z jamu) i tłuczkiem ciągle uderzała Onyankoponga. Wtedy bóg powiedział do niej: Dlaczego ciągle mnie uderzasz? Ponieważ to czynisz, oddalę się do nieba. Co też uczynił. Ale potem, kiedy ludzie nie mogli zbliżyć się do Onyankoponga, stara kobieta rzekła swym dzieciom, aby pozbierały moździerze i ustawiły je jeden na drugim aż dosięgną do miejsca przebywa­ nia Onyankoponga. Dzieci uczyniły to, ustawiły moździerze w postaci stosu, ale góra nie sięgnęła do Onyankoponga. Nie mogły znaleźć kolejnego moździerza, a wtedy ich babka powie­ działa: Weźcie moździerz ze spodu stosu i umieśćcie go na szczycie. Zrobiono to i wtedy wszystko zawaliło się i upadło na ziemię, powodując śmierć wielu ludzi. Dodajmy, że chodzi tu 0 motyw góry kosmicznej z moździerzy (odpowiednik Wieży Babel). W grupie Mande bóg opuścił ziemię i udał się do nieba, gdyż ludzie stali się leniwi i sądzili, że nie muszą sami nic robić, a tylko żądali od niego coraz to nowych rzeczy. Odtąd obwiesz­ czał im swoją wolę za pośrednictwem góry i snów. U ludu Yao bóg Mukungu opuścił ziemię z powodu okrucieństwa ludzi wobec zwierząt. W zachodniej Afryce opowiada się, że niebo oddaliło się od ziemi, gdyż często zdarzało się, że kobiety w czasie pracy uderzały w nie tłuczkami od stęp, a jedna z nich któregoś dnia tak się rozzłościła, że uderzyła niebo specjalnie 1 łyżka przeszyła je na wylot. Bóg odszedł i odtąd ludzie mieli poważne kłopoty z porozumieniem się z nim. A więc powodem odejścia boga były albo ludzka chciwość i brak umiarkowania, albo złość kobiet i ich nieostrożność. Także grzech pożądliwości rzeczy zakazanych. Chciwość kobiet była powodem odejścia boga u Dinków z Sudanu. Również w innych mitach stwierdza się, że bóg oddalił się z ziemi wskutek błędów popełnionych 48 przez człowieka. Plemieńcy Fernado Po opowiadają, że bogowie pozostawili ludzi samym sobie, obawiając się ich inwazji w nie­ bie, gdy ci próbowali udać się tam po drabinie. U ludu Ewe istnieje opowieść mówiąca, że główne bóstwo niebiańskie prze­ stało przychodzić do ludzi, gdyż nabrali oni brzydkiego przy­ zwyczajenia wycierania o niebo brudnych rąk. Jedno z plemion z nad górnego Zambezi zostało opuszczone przez boga Nimbwe, gdyż ludzie chcieli go zabić. Fadżulowie opowiadają, że łączność między bogami i ludźmi została przerwana, gdyż hiena przegryz­ ła linę łączącą ziemię z niebem (Frazer 1919, t. I , s. 59 п., Jewsjukow 1985, s. 69 п., 1988, s. 41 п., Piłaszewicz 1978, s. 145 п., 1986, s. 31 n„ Sokolewicz 1986, s. 160 п., Werner 1964, s. 124 п.). Także w dawnym Meksyku powodem zerwania łączności z niebem było wykroczenie. Wymienia się niebaczne zerwania kwiatów przez kobietę o imieniu Ixnextli - odpowiedniczkę biblijnej Ewy. W innej wersji mówi się o grzechu polegającym na zjedzeniu owocu z drzewa. To znów wspomina się o winowaj­ czyni imieniem Itzpapałotl, która zjadła czy ścięła „róże" w ogrodzie, wskutek czego z drzewa wyciekły soki o doszło do jego zniszczenia. Mity o zniszczonym drzewie znane są też z Ameryki Południowej (Graulich 1983, s. 575 п.). I wreszcie grzech i wykroczenie przeciwko bogu mamy w Biblii (Biblia 1982, Genesis, I Księga Mojżeszowa, I I I : 1 n.,). Adam i Ewa zostają wypędzeni z raju na skutek zerwania i spożycia jabłka z drzewa wiadomości złego i dobrego. Doszło do tego z namowy szatana, odpowiednika chińskiego Cz'y-jou. Wątek ten doczekał się wielu komentarzy myślicieli i teologów. Przytoczone przykłady stanowią zaledwie część opowieści znanych u bardzo wielu ludów świata. Jak należy rozumieć bunt, grzech i wykroczenie przeciwko bogu, w wyniku których opuszcza on ludzi i zostaje przerwana powszednia łączność z niebem? Moim zdaniem, chodzi tu 0 zmianę paradygmatu poznawczego, o zmianę w strukturze myślenia dawnej ludzkości. Przy tym swoistość mitologicznego opisu tej zmiany tłumaczy się tym, iż człowiek archaiczny, którego można określić mianem „homo religiosus", wszelkie zjawiska i procesy w świecie zewnętrznym i wewnętrznym ujmował w kategoriach teistycznych (pogląd, że bogowie nie rządzą światem zrodził się nie tak dawno). Panszamanizm Złotego Wieku (raju) i w ogóle szamanizm elitarny czasów późniejszych - to zjawisko zdominowania psyche przez treści podświadomości o archetypowym charakterze ( o roli pod­ świadomości w myśleniu archaicznym pisał między innymi Carl Gustaw Jung). W dobie Złotego Wieku świadomość też jest obecna, a przetrwanie danych zmysłowych i oparte na nich myślenie racjonalne mają swój udział w procesie poznania 1 działalności człowieka pierwotnego. Jednak, jak byśmy powie­ dzieli, ogólne, swego rodzaju „teoretyczne" modelowanie obra­ zu świata, słowem to, co nazywamy światopoglądem, jest bardzo silnie zdominowane przez treści archetypowe, treści i obrazy ekstatyczne - wizyjne, krótko mówiąc, przez doznania wy­ twarzane w podświadomości, które odgrywają pierwszoplano­ wą rolę w modelowaniu obrazu świata. W wyniku tego człowiek archaiczny ujmuje istotę świata i samego siebie jako rzeczywis­ tość zdeifikowaną, owładniętą przez bogów i duchy, którym przypisuje sprawstwo zjawisk naturalnych i kosmicznych. W tym kontekście odejście bogów i przerwanie kontaktu z niebem (i światem podziemnym) rozumiem jako zmianę paradygmatu panszamanizmu na paradygmat inny, w którym znacznie silniej dochodzą do znaczenia treści świadomości, a jednocześnie następuje znaczne zredukowanie doznań co­ dziennych wytwarzanych przez podświadomość. Było to rodze­ nie się świadomości i było to zarazem pierwsze odczarowanie świata, drugie zaś odczarowanie miało miejsce później, w okresie przełomu greckiego. Nie znaczy to, że podświadomość przestała istnieć i oddziaływać na świadomość. Do tego nie doszło i chyba nigdy nie dojdzie. Wypędzenie z raju to akt zubożenia codzien­ nych doznań podświadomości. Panszamanizm kończy się, a na jego miejscu zostaje szamanizm elitarny. Odtąd z niebem �i bogami (oraz światem podziemnym) kontaktują się przede wszystkim jednostki wybrane, choć jeszcze niemało jest innych ludzi, którzy mogą doznawać stanów ekstatyczno-wizyjnych (np. w Starym Testamencie znajdujemy około 85 ekstatyków wymienionych z imienia, a w pewnym miejscu czytamy, że jeden z królów zgromadził ich czterystu). Nie jest to już jednak zjawisko powszednie i powszechne. Nadal uważa się, że bogowie rządzą światem i ludźmi, ale łączność z nimi i z niebem jest dla zwykłych śmiertelników utrudniona i nierzadko wymaga znajo­ mości tajemnych praktyk i metod. Paradygmat poznawczy ludzkości po skończeniu się Złotego Wieku ogranicza się do animizmu. Taką odnajdujemy ludzkość, gdy wkracza ona w erę źródeł pisanych i taką widzimy niemal do naszych dni, tam gdzie zachowały się tzw. kultury pierwotne. Natomiast obecnie, o ile wiem, nie są nam nigdzie znane społeczności o charakterze panszamanistycznym. Ten etap od dawna należy do przeszłości. Interpretacja nasza przypomina pogląd Immanuela Kanta, który grzech biblijny interpretował jako narodziny rozumu, i przekroczenie progu wolności (Kant 1973, s. 472 п.). Jak mówi się w większości mitów, inicjatorkami grzechu czy buntu przeciwko bogu, czyli w naszym rozumieniu, inicjator­ kami przełomu umysłowego, były kobiety. To ważny fakt. Próbując schronologizować ten przełom, należałoby go chyba wiązać z okresem matriarchatu, z religią Wielkiej Matki (VII - I I I tysiąclecie p.n.e.) i przewagą kobiet w ideologicznym sterowaniu społeczeństwami wczesnego neolitu, a może nawet już późnego paleolitu. Ciekawe, że myśl podobną do tezy zawartej w niniejszym artykule wypowiedział już w X V I I I wieku Emanuel Swedenborg, któremu z autopsji znane były przeżycia ludzi Złotego Wieku, o czym będzie mowa niżej (Swedenborg, br. r.., s. 76 п.). Czytamy u tego mistyka: „Nauczony zostałem z nieba, że najstarsi na naszej ziemi, którzy byli ludźmi niebieskimi, myśleli według samych zgodności i że przyrodzone świata przedmioty, które mieli przed oczyma, służyły im jako środki takiego myślenia; że, dalej, ponieważ byli takimi, obcowali z aniołami i rozmawiali z nimi, i że w ten sposób niebo za ich pośrednictwem zostało połączone ze światem. Dlatego to czas ten został nazwany złotym wiekiem, o którym i starzy pisarze mówią, iż niebianie zamieszkiwali między ludźmi i łączyły ich przyjaciels­ kie stosunki. Nauczono mnie dalej, że jednak po czasach tych ludzie nastali inni, których nie według samych zgodności, lecz według ich znajomości myśleli, i że łączność nieba z człowiekiem i wtedy istniała, lecz nie tak ścisła; czasy tych ludzi są to te, które nazywają się srebrnym wiekiem. Potem nastali ludzie, którzy wprawdzie znali zgodności, lecz według znajomości ich nie myśleli, a to dlatego, iż trwali w dobru przyrodzonym, nie zaś jak poprzedni, w duchowym. Czasy tych ludzi nazywały się wiekiem miedzianym. Wreszcie po czasach tych ludzi człowiek stopniowo stawał się coraz bardziej zewnętrzny, a wreszcie cielesny, i że wtedy zupełnie została zatracona znajomość zgodności, a z nią znajomość nieba i wielu rzeczy, które należą do nieba. To, że nazywano poprzednie wieki według złota, srebra i miedzi pochodziło także ze zgodności, albowiem złoto znaczy według zgodności dobro niebieskie, w którym trwali najstarsi; srebro zaś znaczy dobro duchowe, w których po tamtych trwali starzy; miedź, dobro przyrodzone, w którym trwało najbliższe potomst­ wo; żelazo natomiast, według którego nazywany został wiek ostatni, znaczy twardą prawdę pozbawioną dobra". I dalej. „W takim to połączeniu z aniołami trwali najstarsi ludzie na tej ziemi, których czasy nazwane zostały wiekiem złotym. Ci, ponieważ uznali Bóstwo pod człowieczą postacią, a zatem Pana, rozmawiali z aniołami niebieskimi jak ze swoimi, i niebo i świat stanowiły w nich jedność. Po tych czasach jednak człowiek stopniowo wydalił się z nieba, a to dlatego, że umiłował siebie ponad Pana i świat ponad niebo, co w konsekwencji dało, że zaczął uczuwać przyjemność miłości własnej i miłości świata, które są odrębne od przyjemności niebieskich, a w końcu doszło aż do tego, że nie wiedział, czy co innego jest przyjemnością. Wtedy zamknęło się wnętrze, które otwarte było ku niebu i zewnętrzność została otwarta ku światu; co, gdy tak się dzieje, sprawia, że człowiek trwa w świetle pod względem wszystkiego, co należy do świata, w ciemności zaś pod względem wszystkiego, co do nieba należy. Po tamtych czasach rzadko już kto rozmawiał z aniołami niebieskimi..." Wypędzenie z raju, czyli zmiana paradygmatu myślenia, wymagałoby wyjaśnienia w kategoriach naukowej filozofii kultury. Należałoby wykazać, czy zmiana ta, przełomowa, ale czy rzeczywiście nagła jak mówią mity, miała uwarunkowania biologiczne, socjologiczne, kulturowe, gospodarcze, czy też polegała ona na swoistej dla myślenia przemianie autonomicz­ nej. Jest to temat do odrębnej pracy. Zaprezentowałem Czytelnikowi tezę tłumaczącą mity o raju jako świadectwie panszamanizmu Złotego Wieku proponując podejście historyczne. Takie wydaje mi się najbardziej słuszne. Tym niemniej można wysunąć interpretację alternatywną. Nie jest wykluczone, że mity te są osobniczym wspomnieniem przebywania w łonie matki odniesionym do dzieciństwa ludzko­ ści. Jednak kto wie czy nie mamy tu do czynienia i z jednym i z drugim. Pozostawałoby to w zgodzie z poglądami tych badaczy, którzy utrzymują, że ontogeneza człowieka odpowiada jego filogenezie. Ważne wyniki odnoszące się do fenomenu myślenia człowieka Złotego Wieku przyniosły badania Stanislava Grofa. Od lat sześćdziesiątych uczony ten prowadzi badania nad podświadomością ludzką, które po osiągnięciach Zygmunta Freuda i C. G. Junga stanowią w tym względzie znaczący krok. Z badań tych wynika, że w człowieku zakodowana jest cała przeszłość biograficzna, doznania okołoporodowe, cały okres przebywania człowieka jako płodu w łonie matki, doznania zapłodnieniowe oraz, najbardziej niezwykłe, doznania przedzapłodnieniowe i pozaosobowe zwane transpersonalnymi, któ­ re odnoszą się do całego rozciągającego się poza człowiekiem świata ciał nieożywionych oraz roślin, zwierząt i ludzi. Dla naszego zagadnienia ważne są niektóre z tych wyników. Rzucają one światło na te sfery podświadomości, w których zakodowana jest pamięć o Złotym Wieku. Pozwalają one dotrzeć do warstw i doznań odnoszących się do biologicznej, psychologicznej, społecznej, rasowej i duchowej przeszłości osobnika i gatunku ludzkiego oraz dotrzeć do rzeczywistości opisywanej przez mity i wielkie tradycje mistyczne i religijne, słowem, i do ontogenezy i do filogenezy człowieka. Zreferujemy to, co bliżej wiąże się z naszym zagadnieniem. Otóż S. Grof wzbudził między innymi doznania, w których występują postacie, sytuacje i świat znany z mitów i legend starożytnych. Są tu doznania nie tylko ludzkich postaci, ale także postaci czysto wizyjnych, jak Uroboros, Tyfon, centaur, Cerber, sfinks, różnorodne smoki, elfy, gnomy, trolle itd. oraz, co jest dla nas ważne, postacie bogów zła i dobre, takie jak szatan, Lucyfer, Hades, Aryman, Huicilopocztli, Kali, Lilith, Rangda, Koatlikus, Moloch, Pluton, Ozyrys, Persefona, Attis, Adonis, Kecalkoatl, Dionizos, Wotan, Balder, Chrystus, Matka Boska, Apollo, Afrodyta, Izyda, Ahuramazda, Lakszmi itd. Jest też doznanie spotkania z demiurgiem świata, tj. bogiem kreatorem, a nawet identyfikacja z nim. S. Grof jest w stanie prowadzić doznania ludzkie ku tym postaciom i sytuacjom przeszłości, postaciom z mitów i religii (Grof 1975, s. 1 п., 1985, s. 1 п., 1988, s. 1 п., 1990, s. 3 п.). Trzeba dodać, że u przeszłych i dzisiejszych społeczeństw pierwotnych ludzie umieli wprowadzać się w stany umoż­ liwiające im spotkania z boskimi i demonicznymi postaciami. Wielka wiedza i precyzyjne techniki psychiczne służyły tym celom, które zrealizowano - jak wspominaliśmy - przede wszystkim dzięki różnorodnym halucynogenom czyli substanc­ jom psychodelicznym. E. Bourgignon stwierdziła wśród przeba­ danych przez siebie 488 pierwotnych społeczności świata aż 90% takich, w których instytucjonalnie praktykowano wprowadze­ nie się w psychodeliczne stany świadomości (Noll 1985, s. 447). Przykład: przebywając w Oklahomie w 1849 r. J. Rave - twórca pejotystycznego kultu u Indian Winnebago - doznał wizji pod wpływem pejotlu; opisał je następnie antropologowi Paulowi 49 �Radinowi: „Zobaczyłem człowieka z rogami i długimi szponami oraz z dzidą w ręku..., o północy zobaczyłem boga". Można zobaczyć postacie świata niebiańskiego jak też świata podziem­ nego. Jak pisze Herodot (1959, t. I , s. 173), faraon Rampsymit, zstąpiwszy żywcem do Hadesu, grał z boginią Demeter w kości. To znów u Wergiliusza czytamy o Eneaszu, jak schodząc do Tartaru, zobaczył centaury, Scyllę dwukształtną, Bryjareja o stu ramionach, gada z bagnisk Lerny, Chimerę zbrojną w płomień, Gorgony, Harpie i Geriona o trójkątnym cielsku oraz różne dzikie widziała, a potem dotarł do świata zmarłych i rozmawiał z nimi (Publius Vergilius Maro 1987, s. 179 п.). Ale wróćmy do S. Grofa. Jego badania polegały na pobudza­ niu z pomocą LSD lub metodą oddechową pamięci indywidual­ nej i gatunkowej u człowieka, wyzwalającą treści i doznania spoczywające w podświadomości. Z badań tych, podobnie jak z badań C. G. Junga, wynika, że podświadoma część psyche zawiera elementy strukturalizujące, tworzące i odpowiedzialne za mity, inaczej mówiąc, że starożytne mity były tworzone przy silnym udziale podświadomości, która - moim zdaniem - od­ grywała w myśleniu ludzkim tym większą rolę, im wcześniej cofamy się w historię i prehistorię człowieka. Jej najsilniejsza dominacja cechowała ludzi Złotego Wieku, by z czasem maleć na korzyść wzrostu świadomości i rozumu. Jak wspomniano, ontogeneza człowieka odpowiada jego filogenezie, co znalazło potwierdzenie w badaniach S. Grofa. Otóż doznania raju leżą też u początku życia osobniczego w łonie matki. Jakie główne doznania ma osobnik przebywający w łonie matki? S. Grof pisze, że jest to doznanie kosmicznej jedności. Jest przekroczona dychotomia subiekt - obiekt, ma miejsce niezwykle mocne wzruszenie i odczucie przyjaźni, spo­ koju, pogody i szczęśliwości, szczególne odczucie świętości, transcendensji czasu i przestrzeni, odczucie swego istnienia oraz odczucie związku z kosmosem. Osoby opisujące ten stan mówią 0 kontakcie z nieskończonością, o całkowitym zaniku poczucia ja, ich świadomość jest poszerzona i obejmuje całe uniwersum. Mają odczucie niezwykłej mocy, a nawet (niektóre osoby) identyfikacji z bogiem. Doznają wglądu w prawdziwą istotę bytu 1 egzystencji. Chodzi tu o ekstazę doznania kosmicznej jedności, którą można określić jako oceaniczną. Świat wydaje się w niej niewyrażalnie piękny i promieniujący jasnością. Zdroworozsąd­ kowe myślenie i potrzeba racjonalnej analizy doznają znacznej redukcji, a uniwersum przedstawia się jako tajemnica, która dopiero musi być rozwiązana. Świat przedstawia się jako miejsce przyjazne, a zło wydaje się nieważne, przelotne i nie istniejące. Ma miejsce subiektywna identyfikacja z wszechświatem. Ma się wizje najrozmaitszych bóstw. Ma się też wizje demonów różnego rodzaju oraz złych bóstw, co związane jest z zakłóceniami ciąży odnoszącymi się do organizmu matki, a tym samym i płodu. Dobre bóstwa wiążą się tu z doznaniami organizmu pozytyw­ nymi, a złe z negatywnymi i przyjmują one postacie znane z różnych kultur (Grof 1975, s. 1 п., 1985, s. 1 п., 1988, s 1 п., 1990, s. 3 п.). Innymi słowy: w tej najważniejszej fazie rozwoju człowieka występują doznania związku z oceanem lub różnymi akwatycznymi formami życia lub z kosmosem. Jest to odczucie przebywa­ nia w niebie i raju, opisywane w różnych dawnych mitach. Chodzi tu o coś wspaniałego, występują piękne kwiaty, soczyste owoce, egzotyczne ptaki, blask złota, srebra i drogocennych kamieni oraz strumienie i fontanny z wodą życia. Doznania te mają aspekt numeniczny. Czuje się kosmiczną jedność i mistycz­ ną unię z całym światem nie mającym granic oraz uwielbienie i miłość do wszystkiego. Występują uczucia odprężenia, satys­ fakcji, bezpieczeństwa, spokoju. Chodzi tu o idealny (czasami tylko zakłócony) stan symbiozy biologicznej i emocjonalnej pomiędzy matką i dzieckiem. Odczuwanie tego wszystkiego ma zabarwienie sakralne i święte. Złoty Wiek był dawno i skończył się, a od tamtego czasu zaszły istotne zmiany w strukturze myślenia ludzi. Rozejrzyjmy się: rozwija się racjonalizm, a za pierwszoplanowy światopogląd uważa się ten oparty na nauce, która współzawodniczy z religią. 50 Ale te sfery podświadomości, które były najaktywniejsze w epo­ ce kamiennej, przebijają się u niektórych jednostek, a nawet całych grup ludzkich poprzez stulecia, a także w naszym okresie nowożytnym. Ciągle rodzą się dzieci Złotego Wieku. W dzie­ jach, poczynając od czasów starożytnych, wiele było jednostek, które przeżywały wizje nieba, świata podziemnego, obcowały z bogami, duchami, aniołami, demonami itp. postaciami, ale jedno jest charakterystyczne: niewiele było takich, które ogląda­ ły bogów i rozmawiały z nimi. Ten najgłębszy rodzaj doznań bezpowrotnie skończył się wraz ze Złotym Wiekiem, a z czasem zaczęto nawet twierdzić, że bezpośrednie spotkanie z postacią boga prowadzi do śmierci (porównaj słowa Jahwe skierowane do Mojżesza: „Nie możesz oglądać oblicza mojego, gdyż nie może mnie człowiek oglądać i pozostawać przy życiu"). Historia dostarcza wielu nazwisk większych i mniejszych wizjonerów, 0 których jest mowa w źródłach i dziełach z naszego kręgu kulturowego i kręgów innych. O kilku postaciach będzie teraz mowa. Jedna z najznaczniejszych to Mahomet (ok. 570-632). Już od wczesnej młodości zdradza! on cechy mistyka, wcześnie miewał dziwne widzenia i miał wiele cech wspólnych z tzw. „kahinami" czyli ludźmi o skłonnościach wizyjnych i prorokowania. Wi­ dział, słyszał, odczuwał rzeczy niedostępne dla zmysłów innych ludzi. Znane jest najważniejsze wydarzenie z jego życia: ob­ jawienie wiary w Allaha zawarte w „Koranie". To archanioł Gabriel dyktował mu prawdy „Koranu". Widzenia te były tak niezwykłe, iż Mahomet chwilami nie był pewien czy nie popadł w obłęd, a mówi o tym arabskie słowo „medżnun", które oznacza opętanie przez diabła. Można tu mówić o szaleństwie kontrolowanym, gdyż Mahomet bardzo dokładnie rozróżniał to, co pochodziło z objawienia, od tego, co było jego sądem. Podobno podczas objawień czasem padał na ziemię, a na jego ustach pojawiała się piana. Krytyka europejska usiłowała dopatrzyć się w tym patologicznego charakteru wystąpień proroka. Dowodzono, że Mahomet cierpiał na epilepsję, his­ terię, a nawet dopuszczano możliwość stanów paranoicznych 1 schizofrenii. Tłumaczenia te są błędne (Gaudefroy - Demombynes 1988, s. 43 п., Hrbek, Petraćek 1971, s. 41 п., Rodinson 1991, s. 42 п.). Tradycja, legendy, pisma i częściowo „Koran" mówią o wnie­ bowstąpieniu Mahometa, które miało mieć miejsce, gdy liczył około 55 lat. Podróży do nieba miało być trzy. Prorok osiągnął kolejne siedem niebios i dotarł do boskiego tronu. Po niebie oprowadzał go archanioł Gabriel, a towarzyszyli im aniołowie. Oprócz boga i aniołów miał tam widzieć też dawne zmarłe osobistości. Odbył też podróż do piekieł. Oto słowa Mahometa: „Zrobiła się dziura w dachu mego domu, kiedy byłem w Mekce. I Gabriel zszedł przez nią. Rozciął mi pierś i obmył ją wodą z Zamzanu. Potem przyniósł dzbanuszek ze złota napełniony mądrością, „hikuną", i wiarą i wlał mi je w pierś; potem znów ją zamknął. Następnie wziął mnie za rękę i uniósł w niebo". Według pewnej tradycji A'iszy tylko sam „uruh" (dusza) proroka wprowadzony został do nieba, gdy ciało spoczywało w łóżku; inna wersja mówi, że była to także podróż cielesna. Można przypuszczać, że wszystko to pochodziło z jego wnętrza, świadkowie bowiem niczego nie widzieli. William Blake (1757 - 1827). W encyklopedii naukowej czytamy o nim: myśliciel, poeta, artysta, mistyk. Natomiast inni pisali o nim: „gość był więcej niż pomylony", a więc szaleniec o szaleństwie kontrolowanym. Jego fenomen był szczególny, gdyż takim był od urodzenia. Już jako czteroletni chłopiec miał pierwszą wizję mistyczną: do jego pokoju zajrzał przez okno bóg, spotkał boga, a w krótkim czasie potem miał obraz drzewa aniołów. I takie rzeczy widywał ciągle i żył nimi przez całe życie. Bez przerwy niemal odwiedzali go mieszkańcy innych światów: aniołowie, prorocy, wróżki, elfy, czarodzieje, giganci itp. Gdy miał trzydzieści lat, odwiedził go duch zmarłego brata. Pośród tych postaci. W. Blake czuł się doskonale. Zdominowały one całe jego życie i całą twórczość poetycką i artystyczną, bo jaką inną? Najbardziej natchnieni poeci są przecież dziećmi Złotego Wieku. Pod dyktando tych istot W. Blake pisał swe poematy, �a nawet prywatne listy. Wszystkie utwory, jakie wyszły spod pióra tego poety, uważa się za mistyczne. Wszystkie były natchnione i napisane z inspiracji świata duchowego. Uwielbiał E. Swedenborga, swego brata duchowego (Kozubska, Tomkowski 1993, s. 5 п.). Innym wybitnym dzieckiem Złotego Wieku był właśnie Emanuel Swedenborg (1688-1772). Ten mistykiem stał się dopiero w drugiej połowie swego życia, a przedtem był trzeźwo myślącym fizykiem, matematykiem i inżynierem. Gdy miał 57 lat, ukazał mu się w gospodzie po wieczerzy bóg pod postacią człowieka, a potem ukazał mu się w nocy i oznajmił zdumione­ mu inżynierowi, że jest Panem, stworzycielem świata i od­ kupicielem, i że wybrał Swedenborga do objawienia ludziom duchowego sensu Pisma Świętego, i tej samej nocy otworzył przed nim świat duchów oraz niebo i piekło. Taki był początek. E. Swedenborg napisał o tym wiele dział. Przez resztę życia na jawie i we śnie obcował z aniołami i duchami zmarłych. Pisał: „Pozwolono mi widzieć je zupełnie na jawie, czyli wtedy, gdy znajdowałem się zupełnie przy zmysłach cielesnych i w stanie jasnego rozumienia". A więc znów szaleństwo kontrolowane. Wielokrotnie spotykał też samego boga. Z postaciami tymi, jak pisze, rozmawiał jak z ludźmi na ziemi. Miał też wizje przebywa­ nia w niebie i piekle. Rozmawiał z tymi istotami w domu, na ulicach, na polach, rozmawiał z nimi godzinami, przez całe tygodnie i miesiące, a nawet lata (Swedenborg, brak г., s. 7 п.). Wreszcie postać bliższa naszemu wiekowi: święty Jan Bosko (1815-1888). Jego doznania wizyjne, a były to głównie nocne sny, zaczęły się jeszcze w okresie szkolnym. Doznawał nie­ zliczonych wizji przez całe życie, które było niezwykłe, i które opisał w 20 tomach „Pamiętników biograficznych". Wizjom towarzyszyły głosy boże, głosy diabelskie itd. Spotykał niezwyk­ łe postacie ziemskie, niebiańskie i piekielne: aniołów, Matkę Boską, zwierzęce demony i różne tajemnicze osoby splecione z postaciami z jego otoczenia życiowego (Sny 1989, s. 7 п.). Św. Jan Bosko wypowiedział o sobie znamienne słowa: „Wiele osób uważało mnie za niespełna rozumu i wierzyło głęboko, że jestem chory umysłowo". Podobnych ludzi Złotego Wieku było w przeszłości dalszej i bliższej niemało. Jest o nich mowa w literaturze mistycznej i religijnej całego świata. Obfitowało w nich średniowiecze. W miarę postępów racjonalizmu było ich coraz mniej. Wiz­ jonerów nie brak też w naszym X X wieku. Należy do nich między innymi ojciec Pio, dzieci z Fatimy oraz mnóstwo innych postaci, które dzięki takiemu natchnieniu wniosły wartości do kultury, a listę można wzbogacić o postacie pomniejsze i całkiem małe, będące pacjentami szpitali psychiatrycznych. Jednak najbardziej spektakularnym powrotem ludzi dzisiej­ szych do myśli Złotego Wieku, moim zdaniem, był artystyczny prąd surrealizmu. Surrealiści odkryli Złoty Wiek w człowieku i nadali swemu odkryciu rangę programu dla ludzkości. Pojmo­ wali sztukę jako ekspresję podświadomych treści psychicznych. Było to zanegowanie przewodniej roli rozumu, racjonalizmu, zdrowego rozsądku i logiki. Tę ostatnią uznali za formę myślenia sprzeczną z naturalnymi skłonnościami umysłu. Od­ rzucali naukę typu kartezjańskiego, świadectwa wiedzy pozyty­ wnej, ciasny praktycyzm, szereg tabu moralnych, słowem - za­ kwestionowali myślowe podstawy współczesnej cywilizacji. Sta­ wiali natomiast na niczym nie skrępowaną wyobraźnię i pod­ świadomość, które - jak pokazaliśmy wyżej - były dominujący­ mi cechami myślenia ludzi Złotego Wieku. Było to kolejne przebudzenie się podświadomości, która z niezwykłą siłą opano­ wała umysły przedstawicieli tego kierunku. Gdybyśmy nie znali mitów o Złotym Wieku, wystarczyłoby poznać program i działa­ lność surrealistów, by mieć obraz myślenia ludzi z tamtej epoki. Tożsamość jest zupełna. Program i założenia ideowe surrealiz­ mu najpełniej ujął i przedstawił ideolog tego ruchu Andre Breton. Co głosili i co postulowali? Na miejsce rozumu jako pierwiastka wiodącego miała stanąć wyobraźnia, której rozum miał być podporządkowany. Pociągały ich sny na jawie i do­ znania cudowności objawione w życiu codziennym. W ich obrazach miało miejsce zmieszanie człowieka ze światem zwie­ rzęcym, roślinnym i nieożywionym. Głosili apoteozę dziecięctwa i dzieci, o których pisali, że są dławione przez tresowników. Cenili halucynacje i przeżywanie iluzji. Uprawiali twórczość wyzwalającą czysty automatyzm psychiczny i dyktowanie myśli wolnej od wszelkiej kontroli. Wierzyli w nadrzędną rzeczywis­ tość pewnych form skojarzeniowych i wszechpotęgę marzenia i wyobraźni. Dążyli do absolutu i stanu przeżywania „coniunctio oppositorum", głosili bowiem , że istnieje pewien punkt w umyśle, z którego życie i śmierć, rzeczywistość i urojenie, przeszłość i przyszłość, rzeczy możliwe i niemożliwe do przeka­ zania, góra i dół przestają być postrzegane jako przeciwstawne, i uważali, że można znaleźć ten punkt w człowieku. Oto jeden z postulatów A. Bretona: „Szaleństwo i rozum, marzenie i działanie, reprezentacja mentalna i percepcja fizyczna są pochodną przeciwieństwa między światem wewnętrznym a ze­ wnętrznym. Te antynomie trzeba znieść i dokonać generalnej rewizji sposobów poznania". Na miejsce rozumu proponowano „prawa serca". Ale najczęściej używanym słowem u surrealistów było słowo „wolność". Miała ona polegać na absolutnej niezale­ żności myśli i całkowitej swobodzie działania, przy czym wol­ ność miała realizować się poprzez wyobraźnię, której przypisy­ wano doniosłą funkcję poznawczą. Pisali: „Postrzeganie i wyob­ rażenie, które zwykłemu dorosłemu człowiekowi wydaje się radykalnie przeciwstawne, należy traktować jako produkty rozszczepienia władzy jedynej, pierwotnej, którą reprezentuje obraz ejdetyczny i której ślad odnajdujemy u człowieka pierwo­ tnego i u dziecka". Zauważmy, że jest to apoteoza myślenia człowieka archaicznego, człowieka Złotego Wieku, u którego rozszczepienie poznania jeszcze nie zaistniało. A. Breton pisał, iż „rzeczywistość absolutna czyli nadrzeczywistość („surrealite"), do której uchwycenia zmierzają wszystkie wysiłki surrealistów, ma godzić podstawową antynomię ludzkiego umysłu i wyobra­ źni oraz przedmiotów i zjawisk istniejących niezależnie od podmiotu." Jak pisze Krystyna Janicka, cały wysiłek badawczy tego ruchu zmierzał do obalenia i zatarcia granic dzielących świat natury, przedmiotów fizycznych, wrażeń zmysłowych, konkretu, od świata ludzkiego, świata przedmiotów wyob­ rażonych, abstrakcji. Należy przywrócić człowiekowi nieantynomiczny kontakt z naturą - postulowali. Twierdzę, że z tego wynika, iż surrealiści na swój sposób odkryli strukturę i zasady świata myśli człowieka Złotego Wieku. Byli tym odkryciem urzeczeni i oczarowani i zamierzali je narzucić całej ludzkości. Byli bliscy odkrycia zasad działania podświadomości, co uczynił dopiero w ostatnich latach S. Grof. Stąd pozytywny stosunek surrealistów do marzeń sennych, do myślenia małych dzieci, do myślenia ludzi pierwotnych i . . . do chorób umysłowych i obłędu. Przedstawicieli tych ostatnich uznawali za bliskich sobie. Sur­ realiści byli entuzjastami swych odkryć. A. Breton pisał: „Wie­ rzę, że w przyszłości te dwa stany, marzenie senne i jawa, na pozór tak przeciwstawne, stopią się w jeden rodzaj rzeczywisto­ ści absolutnej, w nadrzeczywistość". Moim zdaniem, chodzi tu 0 utopię. Ten stan, ta rzeczywistość już była w przeszłości, skończyła się i nie ma do niej powrotu w szerszej skali społecznej. Ten stan jest przywracany i przypominany na skalę małą, indywidualną na drodze poetyckiej i mistycznej, którą dobrze znamy. Michel Carrouges pisał, że wszystko to jest zgodne z mitem raju utraconego, w czym trzeba mu przyznać rację. Teoretyk ten twierdzi, że człowiek żył niegdyś w doskonałej harmonii z siłami natury i energiami boskimi, ale doszło do tajemniczej ruiny i upadku człowieka, i należałoby to naprawić, tj. ponownie wprowadzić człowieka do raju. Wierzył w tę możliwość utopista A. Breton, ale z czasem stwierdził, że drogi nauki i sztuki nie mogą się zbiec (Bachelard 1975, s. 25 п., Baranowska 1984, s. 7 п., Durand 1986, s. 6 n„ Janicka 1988, s. 12 п., Ważyk 1976, s. 12 п.). Wszystko to jest niegasnącą od tysięcy lat tęsknotą za rajem 1 Złotym Wiekiem. Niniejszy artykuł omawia najstarszy dający się wyróżnić etap rozwoju myśli ludzkiej, której pełny obraz ewolucyjny Czytelnik znajdzie w mym artykule na temat ewolucji myśli ludzkiej (Krzak 1993a, 1993b). 57 �BIBLIOGRAFIA Bachelard G. 1975 Wyobraźnia poetycka, Warszawa Baranowska M . 1984 Surrealna wyobraźnia i poezja, Warszawa Baranowski K. 1984 Praktyka oceaniczna, Warszawa Biblia 1982 Biblia to jest Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Warszawa Dajczer T. 1984 Inicjacje i ich wymiar kosmiczny u ludów Kalifornii, Warszawa Durand G. 1986 Wyobraźnia symboliczna, Warszawa Eliade M . 1959 The Yearning for Paradise in Primitive Tradition, „Daedalus", s. 255-267 1974 Shamanism. Archaic Techniques of Ecstasy, Princeton Frazer J. G. 1919 Folk-lore in the Old Testament, London, t. I , I I Gaudefroy - Demombynes M . 1988 Narodziny islamu. Warszawa Graulich M . 1983 Myths of Paradise Lost in pre-Hispanic Central Mexico, „Current Anthropology", t. 24, nr 5, s. 575 - 588 Graves R. 1968 Mity greckie, Warszawa Grof S. 1975 Realms of the Human Unconscious, New York 1985 Beyond the Brain, New York 1988 The Adventure of Self-Discovery, New York 1990 The Holotropic Mind, San Francisko Grof S. i С. 1980 Beyond Death, London Haavio M . 1979 Mitologia fińska, Warszawa Harris M . 1985 Krowy, świnie, wojny i czarownice, Warszawa Herodot 1959 Dzieje, Warszawa t. I , I I Hoernes M . 1925 Urgeschichte der bildenden Kunst in Europa, Wien Holmberg U. 1964 Finno-Ugric, Siberian, (w:) C. J. A. MacCulloch (red.), The Mythology of All Races, New York, t. IV Hrbek I . , Petraćek К. 1971 Mahomet, Warszawa Huxley A. 1991 Drzwi percepcji. Niebo i piekło. Warszawa Janicka K. 1985 Światopogląd surrealizmu, Warszawa Janszina E. M . 1984 Formirowanije i razwitije driewniekitajskoj mifologii, Moskwa Jaynes J. 1976 The Origin of Consciousness in the Breakdown of the Bicameral Mind, Boston Jewsjukow W. W. 1985 Kosmogonija kitajskogo nieolita po izobrażienijam na kieramikie 52 1 kultury Janszao, (w:) W. J. Łaricziew (red.). Driewnije kultury Kitaja. Paleolit, nieolit i epocha mietalla, Novosibirsk, s. 56-86 1988 Mifologija kitajskogo nieolita, Novosibirsk Juan Ke 1987 Mify driewniego Kitaja, Moskwa Kant I . 1973 Domniemany początek historii ludzkiej, (w:) Filozofia niemiec­ kiego Oświecenia, Warszawa, s. 472-478 Keys D. 1992 Stone Age temple discovery offers scientificfirst, „Independent" z 27 lipca Kozubska E., Tomkowski J. 1993 Mistyczny świat Wiliama Blake'a, Milanówek Krzak Z. 1993a From panshamanism to panrationalism. An outline of evolution of human thought from the Stone Age to the twentieth century, „Archeologia Polski", t. XXXVIII, z. 1 1993b Od panszamanizmy do panracjonalizmu. Zarys ewolucji myśli ludzkiej od epoki kamiennej po wiek XX, „Nauka Polska", nr 6 Kunstler M. J. 1981 Mitologia chińska, Warszawa Manry R. 1976 Tinkerbelle, Gdańsk Noll R. 1985 Mental Imagery Cultivation as a Cultural Phenomenen: The Role of Visions in Shamanism, „Current Anthropology", t. 26, nr 4, s. 443 -461. Orygenes 1983 Przeciw Celsusowi, Warszawa Piłaszewicz S. P. 1978 Afrykańska księga rodzaju, Warszawa 1986 W cieniu krzyża i półksiężyca, Warszawa Publius Vergilius Maro 1987 Eneida, Warszawa Rodinson M . 1991 Mahomet, Warszawa Siemienow S. A. 1957 Piervobytnaja tiechnika, Moskwa Sny 1989 Sny - wizje Świętego Jana Bosko apostola młodzieży, Warszawa Sokolewicz z. 1986 Mitologia Czarnej Afryki, Warszawa Swedenborg E. br. w. O niebie i jego cudach również o piekle według tego co słyszano i widziano, Warszawa Taskim W. S. (tłum.) 1987 Go juj (Rieczi carstw), Moskwa Wasilewski J. 1979 Podróże do piekieł, Warszawa Ważyk A. (red.) 1976 Surrealizm. Teoria i praktyka literacka, Warszawa Werner A. 1976 African, (w:) C. J. A. MacCulloch (red.), 77ie Mythology od AU Races, New York, t. VII Wierciński A. 1981 Antropogeneza - Ewolucja cywilizacji, Warszawa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/80b123e409952f8b447f94e907eb8737.pdf 2fed03db265e7aeddc2c27dceff68a69 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3275 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3070 Title A name given to the resource Jadwiga. Wspomnienie o Jadwidze Jarnuszkiewiczowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4, s.253-254 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski JANINA Tego a r t y k u ł u o sobie j u ż nie p r z e c z y t a ł a . Proces d r u k u t r w a d ł u g o , a g d y się m a 93 l a t a k a ż d y m i e s i ą c jest j a k d a r o w a n y . ORYNŻYNA d y s t y n k c j a , k u l t u r a b y c i a , p r z y w i ą z a n i e do t r a d y c y j n y c h zwy­ c z a j ó w (a nawet p o t r a w ) . Z m a r ł a 3 l u t e g o . Pochowano j ą skromnie, bez r o z g ł o s u , na cmen­ Jeszcze w l a t a c h w i l e ń s k i c h z e t k n ę ł a się z gronem dzialaczok, t a r z u w K u t n i e . O d p r o w a d z a ł o j ą w tej ostatniej ziemskiej w ę ­ z a j m u j ą c y c h się propagowaniem s z t u k i l u d o w e j . Z d a w a ł a sobie d r ó w c e niewiele o s ó b , w s p ó ł m i e s z k a ń c y D o m u O p i e k i S.S. s p r a w ę z tego, że o r g a n i z u j ą c z b y t l u d o w y c h p r z e m y s ł ó w Alber­ nie t y n e k w K u t n i e , ż y c z l i w e Jej Siostry, k i l k a d a w n y c h w s p ó ł p r a ­ t y l k o p r z y c z y n i a się do podniesienia k u l t u r y estetycznej miejs­ cowniczek z „ C e p e l i i " . Z a b r a k ł o w i e ń c ó w , p r e z e s ó w , k i c h n a b y w c ó w , ale i pomaga materialnie t y s i ą c o m l u d z i na w s i . dygnita- r z y z resortu k u l t u r y , n a s t ę p c ó w , h o n o r ó w , na k t ó r e z a s ł u ż y ł a Tej sprawie poświęciła się c a ł k o w i c i e . A l e g d y z a c z y n a ł a t ę dzia­ j a k m a ł o k t o . P r z y p a d e k ? Zapewne, w i a d o m o ś ć n a d e s z ł a w os- ł a l n o ś ć m i a ł a jeszcze do czynienia ze w s i ą w z n a c z n y m stopniu t a t n i o j c h w i l i , wszyscy b y l i z a j ę c i , p o u m a w i a n i , pogoda była z i n t e g r o w a n ą , k o r z y s t a j ą c ą z w ł a s n e g o d o r o b k u , w k t ó r e j nie­ o k r o p n a . A l e p r z y p a d k i b y w a j ą z a d z i w i a j ą c o l o g i c z n e . P a n i Ja­ m a l k a ż d a k o b i e t a t k a ł a czy h a f t o w a ł a . W c h o d z ą c do M i n i s t e r ­ n i n a p r z e ż y ł a s w ó j czas, n a l e ż a ł a do e p o k i , k t ó r a o d e s z ł a . stwa P r z e m y s ł u i H a n d l u — w dwudziestych latach — z d a w a ł a U r o d z i ł a się w W i l n i e , 24 czerwca 1893 r . T a m się w y c h o w a ­ sobie s p r a w ę z p r z e m i a n , k t ó r e z a c h o d z i ł y , ale nie s ą d z i ł a zapewne, ł a , t a m z a c z ę ł a p i s a ć , i n t e r e s o w a ć się ż y c i e m i t w ó r c z o ś c i ą l u d u . że jeszcze za j e j ż y c i a z a j d ą n a wsi t a k ogromne z m i a n y , że P o t e m , w dwudziestych l a t a c h p r z e n i o s ł a się do W a r s z a w y , ale p r z e k s z t a ł c i się nawet p o j ę c i a s z t u k i l u d o w e j czy t w ó r c y ludowe­ jej p r o w e n i e n c j ę z d r a d z a ł a zawsze ś p i e w n o ś ć m o w y , s z c z e g ó l n a goByła już ostatnią spośród wielkich działaczek zajmujących się s z t u k ą l u d o w ą . C z ę s t o w r o z m o w a c h w s p o m i n a ł a l u d z i , z k t ó ­ r y m i się s t y k a ł a , z k t ó r y m i p r a c o w a ł a — Zofię S t r y j e ń s k a , Ce­ zarie B a u d o u i n de Courtenay J ę d r z e j e w i c z o w ą , H e l e n ę Sohram ó w n ą , W a n d ę S c h r e i b e r ó w n ą , Jerzego W a r c h a ł o w s k i e g o , Eleo­ n o r ę P l u t y ń s k ą , Zofię C z a s z n i c k ą , A n t o n i e g o K e n a r a . P r z e ż y ł a I I . 5. J . O r y n ż y n a , Papież narodowym Kardynałów w Jan Paweł Warszawie, I I w otoczeniu między­ akwarela, 29,5 x 20om ich w s z y s t k i c h . P r z e ż y ł a l a t a fascynacji l u d e m , m o d y n a c h ł o p s k ą s z t u k ę i czasy, w k t ó r y c h t r z e b a b y ł o na nowo w a l c z y ć o p r a w o tej s z t u k i do istnienia. W c i ą g u Jej życia odszedł w niepamięć krajobraz lat mło­ d z i e ń c z y c h , d w u k r o t n i e z m i e n i a ł się k s z t a ł t k r a j u , z m i e n i ł a rad y k a l n i o wieś, z m i e n i a ł y p r o b l e m y z w i ą z a n e ze s z t u k ą l u d o w ą . T o , co n i e g d y ś b y ł o ż y w e — s t a ł o się wzorcem, n a s t r a ż y k t ó r e g o s t a n ę l i etnografowie, przekaz p o k o l e n i o w y z a c z ę l i zastępować i n s t r u k t o r z y , „ s z t u k a " s t a l ą się „ p a m i ą t k ą " a m ą d r e r ę c e c z ł o wioka z a c z ę ł a z a s t ę p o w a ć maszyna,. N a w e t „ C e p o l i a " połowy l a t o s i e m d z i e s i ą t y c h niowiele m a w s p ó l n o g o z t ą , k t ó r ą organi­ z o w a ł a p . J a n i n a i k t ó r e j t y l e l a t ż y c i a p o ś w i ę c i ł a . Ze s m u t k i e m w s p o m i n a ł a „ r o m a n t y c z n y " okres „ C e p e l i i " , k i e d y to a u t o n t y c z na, s z t u k a l u d o w a w y z n a c z a ł a jeszcze a r t y s t y c z n ą rangę tej instytucji. P o z n a ł e m p a n i ą J a n i n ę , gdy pracowała w jednym pokoju z m o i m ojcem, w Ministerstwie P r z e m y s ł u i H a n d l u . B y ł o to przed 60 l a t y . . . P a m i ę t a m j ą dobrzo z t a m t y c h lat. P ó ź n i e j , po wojnie, p o ł ą c z y ł o nas w s p ó l n e zainteresowanie — a g d y p . Ja­ n i n a o d e s z ł a na e m e r y t u r ę , o d w i e d z a ł e m j ą , s ł u c h a ł e m o p o w i e ś ­ ci o czasach i l u d z i a c h . C h o d z i ł a j u ż z t r u d e m , ale b y ł a w y t w o r n a , zadbana, p e ł n a smutnego u r o k u . P ó ź n i e j s t r a c i ł e m z n i ą k o n t a k t . Dopiero po k i l k u l a t a c h z n ó w o N i e j u s ł y s z a ł e m — j a k o o malar­ c e W y r z u c a m sobie, że w i e d z ą c w j a k i c h z n a l a z ł a się w a r u n k a c h zapomniana przez i n s t y t u c j ę , k t ó r e j tyle sił p o ś w i ę c i ł a , nie po­ t r a f i ł e m j e j p o m ó c . Nie p o j e c h a ł e m do N i e j . B o i co m ó g ł b y m Jej p o w i e d z i e ć , c z y m p o c i e s z y ć ? P a t r z ę n a j e j o b r a z k i . Czy s ą naiwne ? O t y l e , o ile n a i w n ą jest d o b r o ć , szczera, serdeczna wiara, m i ł o ś ć do l u d z i , p t a k ó w i r o ś l i n . Uderza mnie w t y c h akwarelach ich s k r o m n o ś ć , ich de­ l i k a t n o ś ć . S ą o s t a t n i m ś l a d e m w z r u s z e ń i m y ś l ą . Jest w n i c h smutek, ale i Nadzieja. fot. J . 252 Świderski �Aleksander Jackowski JADWIGA WSPOMNIENIE O JADWIDZE JARNUSZKIEWICZOWEJ O r z e ź b i e w i e d z i a ł a d u ż o . Z a r ó w n o o dawnoj j a k i w s p ó ł c z e s n e j . B y ł a przez ć w i e r ć w i e k u częścią naszej r e d a k c j i , k i m ś b l i s k i m , w a ż n y m , do kogo m o ż n a się b y ł o z w r ó c i ć w k a ż d e j sprawie, M i a ł e m o k a z j ę k i l k a razy o g l ą d a ć z n i ą muzea i w y s t a w y , d a ł o w i e d z ą c , że się uzyska pomoc. S ą ludzie, do k t ó r y c h g a r n ą się mi i n n i : s ł a b i , w r a ż l i w i , pozornie m o c n i , a w ś r o d k u p ę k n i ę c i . Ś m i a ­ wrażliwość to wiele, cechowała Pamiętam irytację l i ś m y się, że w y s t a r c z y , a b y sama z o s t a ł a z k i m ś w p o k o j u , a j u ż jednej z naszych k o l e ż a n o k , g d y i d ą c u l i c a m i F l o r e n c j i Jadwiga z a c z y n a ł y się zwierzenia, otwieranie duszy. B u d z i ł a zaufanie, nagle z a w o ł a ł a — o! D o n a t e l l o . Gdzie ? N o t u , te dwie r z e ź b y ! m i a ł a w sobie c i e p ł o , n a l e ż a ł a do l u d z i , k t ó r z y d a w a l i coś z siebie S k ą d wiesz ? — z d e n e r w o w a ł a się k o l e ż a n k a , h i s t o r y c z k a s z t u k i . i wynikająca ją bowiem rzeczywiście z niej intuicja. wyjątkowa i n n y m . O p o w i a d a ł a m i o s w o i m o j c u , nauczycielu, k t ó r y b ę d ą c P r z e c i e ż t u s ą cztery r z e ź b y ! T o oczywiste! z d z i w i ł a się J a d w i g a , j u ż na emeryturze p r z e c i e ż to dwie s ą z u p e ł n i e inne. szedł do s z k o ł y a b y u s ł y s z e ć h a ł a s na k o ­ r y t a r z a c h w czasie p r z e r w y . I l u jest dziś t a k i c h nauczycieli? D o n a t e l l a z r e s z t ą w i e l b i ł a , co nie p r z e s z k a d z a ł o j e j entuzjaz­ B y ł a u r o d z o n y m pedagogiem, l u b i ł a m ł o d z i e ż , w ł a ś c i w i e dopiero m o w a ć się s z t u k ą w s p ó ł c z e s n ą , z w ł a s z c z a Pevsenerem, Ipouste- w t e d y się w p e ł n i r e a l i z o w a ł a , g d y m o g ł a d y s k u t o w a ć z m ł o d y m i gry'm, l u d ź i p i o i c h p r a c y , o sztuce, o n a j w a ż n i e j s z y c h sprawach ż y c i a . d z i a ł a l n o ś ć warszawskiej K i c n h o l z e m , Baconom, Giacomettim. Bliska g r u p y „ R e p a s a g g e " , nieraz jej była zwracała Sama k o r z y s t a ł a nie m n i e j z t y c h k o n t a k t ó w , o t w a r t a na nowo m i u w a g ę n a j a k ą ś szczególnie c i e k a w ą i m p r e z ę j a k n p . a r a n ż a c j ę p r o b l e m y , nowe zjawiska. U m i a ł a s ł u c h a ć , a ł e i co joszczo rzadszo K a l i n y i K o w a l s k i e g o g r o b u wiolkanocnego w kościele ś w . K r z y ż a , — p a t r z e ć . T a k , p a t r z e ć , a b y w i d z i e ć t o , co nowe, i n n e ; p a t r z e ć czy od ś r o d k a , od samej rzeczy w ł a ś n i e a nie przoz j e j p r z y r ó w n a n i e Romana t e ż bliskie istocio ludowej ekspresji widowisko pasyjne Woźniaka. do c z e g o ś , co j u ż istnieje. T y m się w ł a ś n i e o d z n a c z a ł y j e j k r y t y k i , W sztuce, t a k j a k i w ż y c i u nie u z n a w a ł a k o m p r o m i s u , w o l a ł a recenzje w y s t a w , w s t ę p y do k a t a l o g ó w — n a p i s a ł a ich niewiele, o d e j ś ć n i ż r o b i ć czy m ó w i ć coś, czego nio a k c e p t o w a ł a . R ó w n i e ż ale d o c i e r a ł a w n i c h do sedna rzeczy, p o t e m d z i ę k o w a n o jej — o r g a n i z u j ą c w y s t a w y nie u l e g a ł a presji m o d y , czy t o w a r z y s k i c h Pani u k ł a d ó w . B y ł y to w y s t a w y odkrywcze i konsekwentne, zrozumiała t o , co n a j w a ż n i e j s z e , co c h c i a ł e m wyrazić. że w y ­ Obca j e j b y ł a „ n a u k o w o ś ć " p o l e g a j ą c a na t o m , że rzecz n o w ą m i e n i ę c h o ć b y „ R z e ź b ę w ogrodzie" ( S A R P , W - w a 195G) ,,14-tu wpasowuje się w j u ż i s t n i e j ą c ą s i a t k ę p o j ę ć i k l a s y f i k u j e , r z e ź b i a r z y " ( Z a c h ę t a , Warszawa 1968). P r z y g o t o w a ł a d o s k o n a ł y usta­ w i a j ą c a r t y s t ę w kolejce — ton za M o o r e m , t a m t e n za Giacomet- zostaw polskiej r z e ź b y powojennej n a m i ę d z y n a r o d o w ą w y s t a w ę t i m , A r p e m czy Cesarom. S z u k a ł a w ludziach i sztuce tego, co w P a r y ż u , b y ł a w s p ó ł a u t o r e m w a ż n e j ekspozycji „ R z e ź b a polska autentyczne i w ł a s n e , co s t a n o w i ł o n a w e t t y l k o zarodek nowego. 1944—1948" w p o z n a ń s k i m B W A (1984). Znakomicie r o z w i ą z a ł a M o ż e dlatego w ł a ś n i e t a k cenili j ą , j a k o k o n s u l t a n t k ę , studenci t r u d n y p r o b l e m w y s t a w y , o b r a z u j ą c e j dorobek i p r o b l e m a t y k ę Wydziałów Rzeźby i Wzornictwa Przemysłowego ASP w War­ 25 l a t d z i a ł a n i a naszego pisma szawie. P r o w a d z ą c teoretyczne się t a k ż e w inne w y s t a w y , p r z y g o t o w y w a n e w P r a c o w n i S z t u k i kając w intencje autora, prace d y p l o m o w e u m i a ł a , w n i ­ r o z s z e r z y ć jego h o r y z o n t ( P M E , W - w a , 1972). A n g a ż o w a ł a myślenia, Nieprofesjonalnej, że w y m i e n i ę t u c h o ć b y w y s t a w k ę t o w a r z y s z ą c ą z w r ó c i ć u w a g ę na niedostrzegane k o n t e k s t y i u w a r u n k o w a n i a . konferencji na t e m a t k i c z u i s z t u k i j a r m a r c z n e j . M i a ł a z r e s z t ą 253 �n a tej konferencji z n a k o m i t ą w y p o w i e d ź , u m i a ł a b o w i e m p o d e j ś ć t e ż i siłę, z j a k ą p r z e b i j a ł o się t o , co b y ł o i s t o t ą j o j o s o b o w o ś c i , do zagadnienia nie szablonowo, w i d z ą c je w aspekcie k u l t u r y , jej p o w o ł a n i e m . T w o r z y ł a w o k ó ł siebie a t m o s f e r ę , a nie t y l k o t r a d y c y j n i e p o j m o w a n e j s z t u k i . dawała wiele a r t y s t o m . B y ł a czułym, środowisko, wrażliwym i mądrym N a t o m i a s t do dawnej s z t u k i ludowej p o d c h o d z i ł a z szacun­ k r y t y k i e m ; przyjacielem i d o r a d c ą . „ C a ł e jej ż y c i e p r z e n i k n i ę t a k i e m n a l e ż n y m k a ż d e j p r a w d z i w e j sztuce. N i e b y ł o w niej czu- b y ł o poszukiwaniem n a j g ł ę b s z y c h w a r t o ś c i d u c h o w y c h , a ż y c i u łostkowości, miłośników sztuki o d d a w a ł a cały swój niepowtarzalny entuzjazm" napisali niektórych w „ T y g o d n i k u P o w s z e c h n y m " Jej t y l k o tak charakterystycznej sztuki ludowej, dla wielu czy zawodowej g o r l i w o ś c i działaczy „ n a polu k u l t u r y " . Mierzyła dzieła sztuki ludowej t a k ą Chorowała przyjaciele. d ł u g o i c i ę ż k o . Ś m i e r c i się nie bala. Wierzyła s a m ą miarą, jak twórczość środowisk elitarnych. Nie u z n a w a ł a b o w i e m mocno i g ł ę b o k o . Nieobecni są n a j b l i ż e j nas, a r g u m e n t ó w w rodzaju „ j a k na garbatego, t o on jest bardzo w j e d n y m ze s w y c h wierszy k s i ą d z T w a r d o w s k i . Pewnie t a k jest, p r o s t y " , z a c h w y c a ł y j ą dawne r z e ź b y , d r z e w o r y t y , obrazy. N a gdy ś c i a n a c h w p o k o j u w i s i a ł y — niepodal ulubionego p e j z a ż u J a c k a P ó k i p a m i ę t a m y — s ą w ś r ó d nas. Czasom j a k o p a m i ę ć przesz­ S e m p o l i ń s k i e g o i l i n o r y t u Gielniaka — N i k i f o r , a n a d tapczanem łości, czasem — j a k o p u n k t odniesienia. obrazy na szkle A d a m a Słowińskiego i Leokadii L u d o w a r z e ź b a ceramiczna z S a r d y n i i ś w i e t n i e Plonkowej. Ludu Polskiego" wypełnić. U r . 9.03.1918 w Warszawie, u k o ń c z y ł a w 1935 g i m n . „ W s p ó ł ­ Z wdzięcznością wspominam wielomiesięczną wspólną pracę albumem „ S z t u k a daje się * harmonizowała z n i e w i e l k i m i b r ą z a m i j e j m ę ż a — Jerzego Jarnuszkiewicza. z J a d w i g ą nad l u k a spowodowana i c h o d e j ś c i e m nie napisał (Arkady, p r a c a " i w s t ą p i ł a n a U n i w e r s y t e t W a r s z a w s k i , gdzie s t u d i o w a ł a polonistykę. Przed wybuchem wojny zdążyła jeszcze zrobić W - w a 1967). J e ź d z i l i ś m y po muzeach, p r z e g l ą d a l i ś m y i s t n i e j ą c e a b s o l u t o r i u m . W czasie o k u p a c j i b r a ł a u d z i a ł w t a j n y m naucza­ a r c h i w a , z n o s i ł e m jej zdjęcia w y b r a n e z p o ś r ó d n i u , od 1943 u k r y w a ł a się. Po p o w s t a n i u z o s t a ł a wywieziona do t y s i ę c y — a ona, kilkudziesięciu j a k r e ż y s e r , k o m p o n o w a ł a je n a planszach t w o r z ą c s w o i s t ą s a g ę o sztuce l u d o w e j . obozu rozdzielczego w Spellen, s t a m t ą d wysłana do fabryki „ F e r r u m " w Sosnowcu. Po w y z w o l e n i u p r a c o w a ł a j a k o nauczy­ Do „Polskiej Sztuki Ludowej" wniosła Jadwiga swą wrażli­ cielka w g i m n a z j u m i m . St. Staszica w Sosnowcu. J e s i o n i ą 1945 r. w o ś ć i s p r a w n o ś ć o r g a n i z a c y j n ą . M o ż n a b y ł o b y ć s p o k o j n y m , że p o w r ó c i ł a do W a r s z a w y , r o z p o c z ę ł a p r a c ę w referacie p r a s o w y m po j e j a d i u s t a c j i t e k s t nadaje się do d r u k u , po korekcie Biura nie O d b u d o w y Stolicy i j e d n o c z e ś n i e z a c z ę ł a studia h i s t o r i i zostanie wiele b ł ę d ó w , p r z y p i s y z o s t a n ą ujednolicone, ilustracje s z t u k i . M u s i a ł a je p r z e r w a ć w z w i ą z k u ze s p r a w a m i o s o b i s t y m i . trafnie wyeksponowane. B y ł a sekretarzem r e d a k c j i , W 1951 k o ń c z y studia polonistyczne, p i s z ą c p r a c ę m a g i s t e r s k ą . grafikiem, p ó ź n i e j z a s t ę p c ą r e d a k t o r a naczelnego. Jej inspiracji z a w d z i ę c z a m Rozpoczyna p r a c ę z l e c o n ą dla I n s t y t u t u B a d a ń L i t e r a c k i c h —• rozszerzenie z a i n t e r e s o w a ń t a k ż e na t w ó r c z o ś ć N i k i f o r a i i n n y c h pisze o g ó l n ą c h a r a k t e r y s t y k ę m a l a r s t w a polskiego 2. p o l . X I X w . „ n i e p r o f e s j o n a l n y c h " , p o g ł ę b i e n i e stosunku do l u d z i , do a r t y s t ó w . A l e w i e d z i e l i ś m y dobrze, ona i j a , ż e redakcja nie jest miejscem, W 1953 rozpoczyna p r a c ę w P a ń s t w o w y m I n s t y t u c i e S z t u k i , p o c z ą t k o w o j a k o sekretarz r e d a k c j i „ P r z e g l ą d u A r t y s t y c z n e g o " , w k t ó r y m m o g ł a b y się n a j p e ł n i e j r e a l i z o w a ć . Т а к się j e d n a k po­ p ó ź n i e j Sekretarz Sekcji h i s t o r i i s z t u k i X I X i X X w . O d t o c z y ł o jej ż y c i e , ż e po r ó ż n y c h p e r t u r b a c j a c h z g o d z i ł a się w w r e d a k c j i „ P o l s k i e j S z t u k i L u d o w e j " . Po 1978 r. w s p ó ł p r a c u j e 1958 r. p r z e j ś ć do naszej r e d a k c j i . T e n k r o k p o c i ą g n ą ł za s o b ą z A k a d e m i ą Sztuk P i ę k n y c h w Warszawie. Z m a r ł a 7.11.1986. n a s t ę p n e , o d d a ł a n a m 20 l a t swego a k t y w n e g o ż y c i a . C ó ż ! w y ­ Wydala dwie b i e r a m y m y , ale i los w y b i e r a za nas. N i e c h c ę a n a l i z o w a ć t y c h W-wa spraw, z r e s z t ą nie (PWN, W-wa wiem, czy zdołałbym to obecnie u c z y n i ć , 1960, f a k t e m jest, ż e p r a c u j ą c w r e d a k c j i z a w ę ż a ł a pole i n n y c h swych Polskiego książki: wersje Polaka obcojęzyczne) rzeźba oraz współczesna Pomnik 1975). B y ł a w s p ó ł a u t o r e m a l b u m u Sztuka d z i a ł a ń . N i e d o s t a w a ł o jej b y ł o z d r o w i a , siły przebicia, u m i e j ę t ­ k i l k a n a ś c i e recenzji, w s t ę p ó w do k a t a l o g ó w teoretycznych, m . i n . Sztuka, z r e a l i z o w a ć w p o l n i swych t a l e n t ó w , u c z y n i ł a 1979 p r z e j ś c i u n a e m e r y t u r ę . P a t r z ą c teraz na Jej dopiero życie m o ż n a po do­ strzec w n i m z a r ó w n o niezrealizowane obszary m o ż l i w o ś c i , j a k nr (PWN, Mickiewicza Ludu ( A r k a d y , W - w a 1967, w y d a n i a o b c o j ę z y c z n e ) , n a p i s a ł a n o ś c i zabiegania o w ł a s n e interesy. D a j ą c wiele n a m nie m o g ł a to 1958 27; Granice pojęcia „przezroczysta" rzeźby wystaw, [ w : ] Rzeźba 1984 [ k a t a l o g ] , Galeria B W A „ A r s e n a ł " , P o z n a ń 1984 ( w y d a n y w 1980]. tekstów „Kultura", R. polska 17, 1944—. 20.IX—21.X. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/00505075a24c9e17ce986198507570e6.pdf 4396dcb621685ac9e5d89fa2b115fd0c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3276 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3071 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.3-4, s.255-260 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S * P E Э Ю М Е SUMMARY OF ARTICLES A. K r o h TISTS — CRACOW F R A T E R N I T Y OF G R A V E A R ­ I n 1914—-18 i n Cracow there functioned an A r m y Office for P r o t e c t i o n o f M i l i t a r y Graves ( K r i o g s g r a b e r a b t c i l u n g K r a k a u ) . I t served as a war refuge for a n u m b e r o f i l l u s t r i o u s a r t i s t s : J a n Szczepkowski, H e n r y k U z i e m b ł o , Alfons K a r p i ń s k i , Sta­ n i s ł a w K l i m k o w s k i (Polish), A d o l f K a s p a r (Czech), D u ś a n Jur­ k o v i c (Slovak), Hans M a y e r , J o h a n Jager (Viennese), and others. T h e y were authors o f some o u t s t a n d i n g works w h i c h are still to be f o u n d i n the B e s k i d N i s k i m o u n t a i n s a n d i t s surroundings. I n 1916 there was organized a n e x h i b i t i o n w h i c h presented t h e achievements o f the F r a t e r n i t y a n d the display was accompa­ nied w i t h a m e t i c u l o u s l y e d i t e d catalogue. S t r i k i n g are h i g h q u a l i t y o f the projects, as w e l l as t h e i r a r t i s t i c value. I n p a r t i ­ cular the a r t i s t i c w a y the graveyards are composed i n t o t h e landscape, a n d harmonious c o m b i n a t i o n o f a r c h i t e c t u r a l a n d na­ t u r a l elements are a d m i r a b l e . T h e w o r k s are documented i n the perfectly edited book b y R . B r o e h a n d H . H a u p t m a n n ,,Die westgalizische Heldengraber 1914—1915" (1918) w h i c h , i n fact, p r o v i d e d a l l t h e presented here i l l u s t r a t i o n s . L u d w i k Stomma — FRENCH KINGS' Z d z i s ł a w M a c h — E D M U N D R O N A L D L E A C H ; E.R. L e a c h — L E V E L S OF C O M M U N I C A T I O N A N D P R O B L E M S OF T A B O O I N A N A P P R E C I A T I O N O F P R I M I T I V E A R T ; A TRIOBRAND MEDUSA? Scholarly research o f E . R . Leach, one o f m o s t i l l u s t r i o u s anthropologists o f our times ( b o r n i n E n g l a n d i n 1910) deals w i t h problems o f a r t to a great e x t e n t . A n d i t is the problems of a r t t h a t the presented t e x t s discuss. I n the one e n t i t l e d „ L e vols o f C o m m u n i c a t i o n a n d Problems o f Taboo i n A p p r e c i a t i o n o f P r i m i t i v e A r t " (1973) Leach trios t o determine whether there exist u n i v o r s a l aesthotical values causing t h a t objects endowed w i t h t h e m , no m a t t e r w h a t c u l t u r e t h e y originate f r o m , are h i g h l y estimated as objects o f a r t i n other cultures. A c c o r d i n g t o Leach, such s i t u a t i o n does occur w h e n the object reflects elements o f universal, a n i m a l n a t u r e o f m a n , w h i c h c o n s t i t u t e a taboo. , , A T r i o b r a n d Medusa?", i n t u r n , discusses a controversial p r o b l e m : is p r i m i t v e a r t non-representative, m e r e l y decorative, or does i t represent i n more or less abstract w a y c e r t a i n r e a l i t y , either empiric or m e n t a l ? T h e article i n i t i a t e d l o n g polemics i n the magazine „ M a n " i n 1958. GALAXY Boris A l e k s a n d r o w i c z R y b a k ó w — MACROU N I V E R S E I N T H E M I C R O U N I V E R S E OF F O L K A R T T h e w o r k o f L . S t o m m a is a p a r t o f a series e n t i t l e d „ F r e n c h K i n g s ' G a l a x y " , w h i c h w i l l appear i n consecutive issues o f o u r periodical. W h a t the a u t h o r presents us w i t h i n the series is a n a t t e m p t to soe h i s t o r y f r o m the p o i n t o f v i e w o f a n t h r o p o l o g y of c u l t u r e . T h e m a i n p o i n t is the existence o f m y t h i n h i s t o r y —• its role and significance in f o r m i n g historical t r a d i t i o n . T h e article ' L o u i s X V I I a n d P h a n t o m s ' concerns the analysis o f funeral r i t e as w e l l as the a t t i t u d e t o w a r d s t h e defunct. ,,Le r o i est m o r t , v i v e le r o i ! " . T h i s e x c l a m a t i o n , t h a t was raised over Charles V I ' s death bed for the f i r s t t i m e , became a m a n d a t o r y element o f the r i t e accompanying t h o funeral ceremonies o f every F r e n c h m o n a r c h . T h e above t r a d i t i o n helps S t o m m a t o analyse the phenomenon o f t h e unrecorded death o f L o u i s X V I I , tlras revealing deep m y t h o l o g i c a l relations w i t h the defunct. Charles V I ' s madness is a n analysis o f the m y t h o f tho insane k i n g . T h i s m y t h shaped the r e l a t i o n o f the contemporaries t o w a r d s the m o n a r c h and h i s t o r i c a l t r a d i t i o n as w e l l . T h e phenomenon o f b o t h the t r u t h o f m y t h a n d t h a t o f h i s t o r y is here considered. T h e a u t h o r presents the o p i n i o n t h a t p a r t i c u l a r examples o f folk a r t cannot be discussed otherwise t h a n i n b r o a d c u l t u ­ r a l a n d h i s t o r i c a l contexts. A r t i s t i c phenomena m u s t be expla­ ined i n v i e w o f man's idea o f t h e s u r r o u n d i n g w o r l d . F o l k deco­ r a t i v e a r t f r e q u e n t l y enriches o r d i n a r y objects w i t h deeper meani­ ngs. F o r example, i n Russian f o l k female costume one can easilly trace the m o d e l o f t h e universe; lower parts are decorated w i t h symbols o f e a r t h , seeds, a n d p l a n t s , upper ones w i t h symbols of birds a n d r a i n ; the head-dress, i n t u r n , presents symbols o f the sun, s k y , a n d stars. R y b a k ó w examines t h e m o t i f o f deer, w h i c h is t o be f o u n d t o d a y o n Easter Eggs i n the E a s t Carpathians, as w e l l as i n the N o v o g r o d e m b r o i d e r y ; he also a t t e m p t s at reconstructing the h i s t o r y o f the m o t i f . H e assumes t h a t i t reflects the universal m y t h of heavenly deer r u l i n g the w o r l d . Therefore he goes back t o magic signs o f palaeolithic hunters a n d presents the h i s t o r y o f man's idea o f the w o r l d i n the course o f h u m a n c i v i l i z a t i o n . Dariusz Czaja, C z e s ł a w R o b o t y c k i — THE P E A S A N T ' S F A M I L Y I N T H E P O D L A S I E R E G I O N ACCOR­ D I N G TO T H E W E A K L Y „ P R Z Y J A C I Ó Ł K A " Wojciech B i a ł o p i o t r o w i c z — PROBLEMS OF F O L K A R T I N T H E ORTHODOX P A I N T I N G I N V I E W OF SOME E X A M P L E S F R O M T H E C A R P A T H I A N S I n Polish mass-media the w e a k l y P r z y j a c i ó ł k a is almost on t h e t o p as far as i t s c i r c u l a t i o n is concerned. F o r m a n y years i t was b u t t h e o n l y magazine read i n t h e c o u n t r y . The didactic tone o f its articles results f r o m the persuasive character o f the w e a k l y . T h e present paper aims at analysing one o f the articles published b y the „ P r z y j a c i ó ł k a " a n d devoted t o the peasant's f a m i l y . Accor­ d i n g t o D . Czaja a n d Cz. R o b o t y c k i ' s grounded claims, the article is b u t a peculiar m y s t i f i c a t i o n . T h e presented situations a n d persons d i d n o t exist i n r e a l i t y . T h e analysed article is a co­ l l e c t i o n o f stereotypes a n d t h i n k i n g schemes, w h i c h h a v i n g been a p p r o p r i a t e l y composed f o r m a probable image. Moreover, some l i t e r a r y a n d scholarly parallels o f the a r t i ­ cle are presented. T h e ways o f deforming r e a l i t y b y mass-media are thus p o i n t e d o u t . The d e f o r m i n g a n d m y t h - m a k i n g mecha­ nism is e x p l a i n e d b y means o f R o l a n d B a r t h ' s theses a b o u t e v e r y d a y m y t h o l o g i e s . T o conclude the authors w a r n t h a t i n the course o f c o m m u n i c a t i o n a l l spheres o f r e a l i t y are s u b m i t t e d to tho process o f m y t h - m a k i n g . This also concerns numerous biographies o f folk artists, which are presented i n the q u a r t e r l y Polska S z t u k a L u d o w a . T h e a u t h o r continues here his reflexions o n the conctpe o f icon presentend a t a s y m p o s i u m organized b y t h e I n t e r d i s c i ­ p l i n a r y I n s t i t u t e o f the Research o n Bisantine-Slav c u l t u r e at the Catholic U n i v e r s i t y o f L u b l i n i n 1983 T h e y concern the relationship between the icon a n d f o l k p a i n t i n g displayed i n O r t h o d o x churches a n d treated equally as icons. Despite c e r t a i n e x t e r n a l analogies ( c o m m o n character o f representations, s i m i l a r i t y o f some f o r m a l means) t h e genesis a n d essence o f the icon p a i n t i n g are t h o r o u g h l y different f r o m those o f f o l k a r t . T h e icon originates i n the d i s t a n t pre-christian era. I t s canon was established i n the course o f several h u n d r e d years as the result o f i m p r i n t i n g tho o r i g i n a l f o r m o f the pos­ t h u m o u s p o r t r a i t w i t h complex religious meanings. I c o n artists obliged t o monastic life sought i n s p i r a t i o n i n the knowledge o f f a i t h principles. T h e i r w o r k s were a religious act. A f o l k a r t i s t , i n t u r n , w h e n i m i t a t i n g a n icon, regarded i t f r o m the outside w i t h o u t u n d e r s t a n d i n g its essentially sacral sense. Such f o l k works appeared i n O r t h o d o x churches since the 15th c e n t u r y . A m o n g t h e m the a u t h o r distinguishes the group closest t o the icon canon a n d preserving its iconographic scheme. WTien ana- 255 �l y z i n g some o f the w o r k s lie proves certain subtle differences r e s u l t i n g f r o m the secular a t t i t u d e of the artist d e p r i v i n g his works o f t h e i r essential sacral significance. Marian K o r n e c k i — T H E BOCHNIA CYCLE OF T H E DANCE MACABRE PRESENTATION. M A R G I N A L N O T E O N T H E C O N T I N U I T Y O F T H E ME­ MENTO MORI MORELIZING MOTIF I N T H E PROVINCES I N T H E 19TH C E N T U R Y Z o f i a S z a n t o r — T H E 17th C E N T U R Y I C O N S F R O M THE MUSZYNA REGION I n the Bernardine church i n the Cracow S t r a d o m one can f i n d tho presentation o f dance macabre d a t i n g f r o m the second h a l f o f the 17th c e n t u r y . T h i s p u t s i t i n the p o s i t i o n o f the oldest presentation o f tho subject preserved i n P o l a n d . I t originates i n the p o p u l a r m e d i e v a l graphic. I n t h e course o f years numerous copies o f t h e Cracow p a i n t i n g woro croated. T h e y were t o i n ­ troduce a n d popularize t h e idoa o f o q u a l i t y i n face o f death, t h e y signified memnto mori, a n d were t o make people realizo tho transitoriness a n d v a n i t y o f t h e w o r l d l y t h i n g s . I n P o l a n d those ideas were r e v i v e d d u r i n g t h e C o u n t e r - R e f o r m a t i o n a n d wore p a r t i c u l a r l y propagated b y t h e e g a l i t a r i a n Bernardine order. Thoreforo, t h e m o s t famous copies o f t h e Cracow p a i n t i n g are t o be f o u n d i n the B e r n a r d i n e churches i n K a l w a r i a Ze­ b r z y d o w s k a (1769), St A n n ' s Church near P r z y r ó w , i n Grodno a n d C z e r n i a k ó w (Warsaw). A m o n g other i m i t a t i o n s we f i n d water-colours by K o n s t a n t y K o p f (1858), as y e t n o t p u b l i s h e d . The cycle o f i n t e r e s t i n g , y e t l i t t l e - k n o w n pictures f r o m B o c h ­ n i a (the so-called M u r o w i a n k a chapel) is b y t h e author also regarded t o constitute the i m i t a t i o n o f the Cracow p a i n t i n g . T h o cycle i n question consists o f 14 separate pictures, rather small (40 X 8 0 ) , ' w i t h scenes analogical t o the Cracow p a i n t i n g . The cycle was p r o b a b l y created i n the 19th c e n t u r y a n d was either a n i n d i r e c t or a direct copy o f the Cracow dance macabre. The B o c h n i a pictures were most l i k e l y c u t o u t o f some bigger whole. H o w e v e r , t h e y lack c e n t r a l l y placed dancing figures; moreover, t w o o f the pictures have no equivalent i n the p r o t o ­ t y p e i n Cracow. The t w o scenes ( w i t h tho apothecary a n d at the inn) reveal the necessity to actualize t h e m o r a l message o f the p a i n t i n g ,as w e l l as the painter's personal a t t i t u d e . H o m a y havo been a simple artisan o f no o n t s d a n d i n g s k i l l , almost i l l i ­ terate (this can be seen i n numerous mistakes i n the inscriptions w h i c h were most l i k e l y copied). The a r t i s t p r o f i t s o n l y f r o m the compositional designs o f tho Cracow p a i n t i n g or i t s copy, sim­ p l i f y i n g some details a n d m o d e r n i z i n g others (eg. costumes). T h o above conclusions are supported b y a detailed c o m p a r a t i v e analysis o f b o t h the B o c h n i a presentation a n d the Cracow ori­ ginal. The icons f r o m the B e s k i d S ą d e c k i M o u n t a i n s dated f r o m t h e 1st h a l f of the 17th century decorated o r t h o d o x churches and — after the i n t r o d u c t i o n o f the U n i a t e Church — Groek Catholic onos i n villages founded i n accordance w i t h t h e V a l l a c h i a n law. T h o icon donors were m o s t l y members of the socially p r i v i l e g e d village s t r a t u m . T h e 17th c e n t u r y i c o n p a i n t o r s a c t i v e i n the southern p a r t o f t h e B3skid S ą d e c k i M o u n t a i n s , t h a t is the estates o f the Cracow bishops (Muszyna region) are t o be d i v i d e d i n t o t w o circles. The artists f r o m the f i r s t circle (the oldest k n o w n icon dates back t o 1623) based t h e i r designs most p r o b a b l y o n fresco and wood-carving decoration f r o m M o l d a v i a n o t h o d o x churches. I n t u r n , the artists f r o m the second circle w h i c h distinguished itself after 1644, followod Renaissance-mannesrist designs generally applied i n the whole o f the P o l i s h - L i t h u a n i a n Com­ m o n w e a l t h . The icons from the Muszyna region also betray some analogies to t h e B a l k a n t r a d i t i o n as well as strong oceidentalization o f b o t h painters a n d receivers. A l l the more, the o r t h o d o x s y m b o l i s m o f some representations was gradually b l u r r i n g ; moreovor, there appeared on icons secular i n s k r i p t i o n s and donors' p o r t r a i t s . T h e iconostasises, w h i c h were composed o f these icons a l l belonged t o the old t y p e o f the panol iconostasis w i t h o u t archi­ tectural f r a m i n g . I t was i n the 1st h a l f of tho 17th century t h a t t h e new t y p o o f iconostasis appeared i n major artistic centres of t h e Russian lands o f t h e C o m m o n w e a l t h . Contrary t o M o l ­ d a v i a n or B a l k a n a r t , i t s artistic f o r m evelvod f r o m t h o icon framings under the influence o f Renaissance aesthetics. The conception t o b r i n g a l l the icons together m i g h t have derived f r o m Southern t r a t i t i o n s . The same t r a d i t i o n s t r o n g l y affected the iconography o f t h e iconostasis. A n interesting example o f the coexistence o f N o r t h e r n a n d Southern t r a d i t i o n s can be seen i n t h e i n t r o d u c t i o n o f the i c o n o f t h e Pantocrator i n t o t h e b o t t o m r o w o f some Carpathian iconostasisos f r o m the begin­ n i n g o f the 17th c e n t u r y . The icons f r o m t h e M u s z y n a region f r o m the 1st h a l f o f the 17th c e n t u r y e x e m p l i f y the i n t e r p e n e t r a t i o n o f tho N o r t h e r n and Southern circles o f o r t h o d o x culture as well as its e v o l u t i o n under the influence o f t h e West-European t r a d i t i o n . Tadeusz C h r z a n o w s k i — T H E T R E E OP DEATH W i t h t h e name ,,tree o f d e a t h " the a u t h o r denominates a late m e d i e v a l image o f a tree, leafless a n d t h o r n y , w i t h h u m a n f i ­ gures f i x e d o n i t s spikes. F r e q u e n t l y at the foot o f the tree St Gregory was presented w h e n saying the mass. The m o t i f is k n o w n i n iconography as the , . m a r t y r d o m o f t e n t h o u s a n d " . The scene refers t o t h e topos o f collective m a r t y r d o m po­ p u l a r i n the late M i d d l e Ages. The most w i d e l y - k n o w n legends t e l l the s t o r y o f t h e so-called Thebes L e g i o n , the 10 thousand m a r t y r s o f A r a r a t m o u n t a i n , as w e l l as o f St U r s u l a and her companions. The tree o f death showing m a r t y r s (frequently w i t h Christ a m o n g t h e m ) expresses, according to the author, fascination w i t h death, so characteristic o f late Gothic. The a u t h o r analyses Polish presentations o f the tree o f death, w i t h the oldest one, i.e. p a i n t i n g f r o m the c h u r c h o f St James i n T o r u ń d a t i n g f r o m 1350—1360. W e also k n o w some exam­ ples f r o m t h e lands o f t h e Teutonic Order d a t i n g f r o m the begin­ n i n g of t h e 15th c e n t u r y . Three Silesian w o r k s are f r o m t h e socond q u a r t e r o f the 15th c e n t u r y . I n P o l a n d o f t h e 15th a n d 16th c e n t u r y wo do n o t come across the fascination w i t h death, so characteristic o f Western E u r o p e (compare the dance o f death, e t c . ) ; as a m o t i f i n p a i n t i n g a n d l i t e r a t u r e i t appeared o n l y i n the m i d d l e o f the 17th c e n t u r y ; this is accounted for b y histo­ r i c a l reasons. The p o p u l a r i t y o f tho idea o f collective m a r t y r d o m i n the 16th a n d 17th c e n t u r y P o l a n d m u s t have been conne­ cted w i t h the f o r m a t i o n o f the idea o f b u l w a r k o f C h r i s t i a n i t y ; i n Silesia i t e x e m p l i f i e d faithfulness to R o m e d u r i n g R e f o r m a t i o n . C h r z a n o w s k i t h i n k s t h a t the Polish examples o f t h e tree o f death f r o m t h e discussed p e r i o d are presentations w h i c h u n i f i e d legen­ d a r y m o t i f s i n t o a scene o f a more goneral meaning. T h e y became the s y m b o l o f passing wordliness w i t h i t s suffering, sin, a n d c r u e l t y . T h e y are n o t t o be i n t e r p r e t e d as a v i s i o n o f h e l l , b u t r a t h e r as t h a t o f souls i n p u r g a t o r y . 256 A l i c j a M a ł e t a — GRANITE SIDE-WAY A N D TOMB SCULPTURE I N EASTERN PODLASIE The article discussed examples o f stone sculpture i n E a s t e r n Podlasie w h i c h were created f r o m the second h a l f o f the 19th c e n t u r y t i l l W o r l d W a r I as foundations b y local peasants a n d executed most p r o b a b l y b y local stonecutters. Side-way sculpture is represented b y granite poles w i t h reliefs o f the O r t h o d o x cross a n d s k u l l a n d crowned w i t h a m e t a l or stone cross. Such poles were also m e a n t as t o m b s . F r o m among t o m b figures the authoress analyzes t h o u r o g h l y three granite poles d i s t i n g u i s h i n g themselves w i t h reliefs w i t h f i g u r a ­ t i v e scenos executed most p r o b a b l y by a folk artists. W o j c i e c h K r a s u s k i — WAY-SIDE SHRINES A N D CROSSES A S S I G N S O F T H E S P A C E D I V I S I O N Way-side shrines and crosses are t h e m o s t visible m a ­ nifestation o f religiousness o f the P o l i s h countryside. T h e y were founded b y village c o m m u n i t i e s or r i c h farmers t o comme­ m o r a t e i m p o r t a n t events, t o t h a n k for d i v i n e p r o t e c t i o n , a n d t o g u a r d against supernatural forces. T h e y were erocted on the places o f appearances on cementaries a n d cross-roads. N e w shrines have been replacing former ones, a n d the above observa­ t i o n enabled the author t o conclude t h a t the net of crosses a n d shrines has been b u t the same for centuries. The article is based o n the research carried o u t i n the c o u n t r y ­ side i n the 80's. H o w e v e r , o n l y one aspect of the p r o b l e m is being discussed, i.e. way-side shrines a n d crosses as space markers. F o l l o w i n g Eliade's d i v i s i o n of space i n t o „ s a c r u m " a n d ,,prof a n u m " the author proves t h a t t h e net o f shrines a n d crosses m a r k s the „ c o n t r ę o f the w o r l d " a n d its boundries. Thus shrines a n d crosses d e l i m i t d i m i n i s h i n g h o l y spaces: the vastest area is occupied b y t h e parish w i t h the c h u r c h as ,,the centre o f the w o r l d " , t h e n come the village, tho f a r m , a n d the f i e l d . The above assumption led the a u t h o r t o the hipothesis t h a t the r i t u a l s connected w i t h erecting a n d a d o r n i n g shrines a n d crosses are some o f the „ r i t u a l s o f t r a n s i t i o n " (cf. L . S t o m m a , M a g i a A l k m e n y ) a n d therefore t o o k place i n the period between t h e spring equinox a n d summer solstice. �One is to observe nowadays o u t n u m b e r i n g o f crosses b y way­ s i d e shrines, w h i c h is due to the n o u r i s h m e n t o f the cult o f Our L a d y and creation o f shrines i n new locations. Aleksander J a c k o w s k i — ANDRZEJ GRZELA­ C H O W S K I A N D T H E C O L L E C T I O N OF H I S B L A C K A F R I ­ CAN SCULPTURE A n d r z e j Grzelachowski is a c i v i l engineer who lives i n P o z n a ń . H e w o r k e d i n A f r i c a as an engineer for seven years. H e spent all his holidays l i v i n g a m o n g the local tribes (Masai a n d others). H e l e a r n t q u i s w a h i l i a n d was i n the course o f t i m e accepted i n t o the c o m m u n i t y . Grzelachowski's a t t i t u d e reveals deep res­ pect for the people he l i v e d w i t h , a n d w h o m he cannot r e g a r d f r o m the p o s i t i o n o f an i n v e s t i g a t o r a n d observer. W h e n l i v i n g w i t h the Masai he learnt t o sculpt together w i t h the t r i b a l sculptors and his w o r k s were accepted b y the c o m m u n i t y . N o w t h e y are displayed i n the author's home m u ­ seum. A b o u t 300, i.e. h a l f o f t h e m , are k e p t i n museums a n d p r i v a t e collections i n A u s t r i a , W e s t Germany, E a s t G e r m a n y , B e l g i u m , H o l l a n d , Sweden, N o r w a y , Great B r i t a i n , Canada, L e b a n o n , a n d the Sudan. Tho a r t i s t does n o t agree t o sell the w o r k s t h a t are i n his possession. H i s r o o m — museum, w h i c h was organized i n 1978, remains a l i v i n g r o o m a n d sanctuary a t the same t i m e . Zofia G r ó d e c k a — MANY-GENERATION TION I N FOLK EMBROIDERY TRADI* I t is e m b r o i d e r y w h i c h remains one o f the few domains o f folk a r t , t h a t have come d o w n to our times a n d are n o w s t i l l alive despite the fact t h a t its audience a n d purchasers have changed. I n the end o f the 19th c e n t u r y peasants' c u l t u r e p r o ­ duced h i g h l y developed a r t to include e m b r o i d e r y as w e l l . T h e 20th c e n t u r y b r o u g h t a b o u t desintegration o f t r a d i t i o n a l cul­ t u r e . I t was after W o r l d W a r I I t h a t the above process got ra­ p i d ; nowadays t r a d i t i o n a l c u l t u r e is declining completely. I n v i e w o f t h i s s i t u a t i o n the i n h e r i t e d skills can t h u s o u t l i v e o n l y w h e n a new purchaser (i.o. state i n s t i t u t i o n s , m a i n l y the Ce­ pelia) is f o u n d . These processes are shown on the example o f one f a m i l y i n w h i c h artistic skills a n d predilections are h a n d e d d o w n f r o m m o ­ t h e r to daughter. T h e y c u l t i v a t e w h i t e e m b r o i d e r y o n t u l l e a n d linen o,s w e l l as the a r t o f shaping and decorating coifs w h i c h are t y p i c a l o f the Great P o l a n d costume. The a u t h o r analyses b o t h the conditions of t h e embroidress' w o r k a n d changes i n f i n a l p r o d u c t s . She also takes i n t o account t r a n s f o r m a t i o n s of the embroidress' a t t i t u d e t o w a r d s her o w n a r t . G r a n d m o t h e r a n d m o t h e r embroidod for themsolvos a n d t h e i r m i l i e u , whereas the w o r k i n g daugh­ ter ombroids o n l y for the Cepelia. H a l i n a K e n a r o w a — „ I T ' S N E V E R TOO L A T E " . T H E P A I N T I N G OF J A N I N A O R Y N Ż Y N A . A l e k s a n d e r J a c k o w s k i — JANINA ORYNŻYNA. J a n i n a O r y n ż y n a was b o r n i n V i l n a i n 1893. I n the 1920's she w o r k e d for the M i n i s t r y o f I n d u s t r y a n d Commerce i n W a r ­ saw where she i n i t i a t e d tho section o f F o l k Decorative Produc­ t i o n . A f t e r W o r l d W a r I I she became the head o f F o l k A r t Derp a r t m e n t . U n t i l 19G0 she w o r k e d for the Cepelia. W h e n r e t i r e d she s t a r t e d w r i t i n g and later on p a i n t i n g and d r a w i n g . H e r m a i n books are: „ P r z e m y s ł l u d o w y w Polsce" ( F o l k P r o d u c t i o n in Poland) —• 1937, „ O s z t u k ę l u d o w ą " (Struggling for F o l k A r t ) — 1965, „ P i ę k n o u ż y t e c z n e " ( A p p l i e d B e a u t y ) — 1967. I n F e b r u a r y 1985 the Cepelia h e l d an e x h i b i t i o n o f w a t e r colours a n d drawings o f the n i n e t y - y e a r - o l d a r t i s t , w h o called i t , , I t ' s never too l a t e r " . H e r m a i n subjects w e r e : memories f r o m the past, the cycle Lylanny to All Souls, a n d scenes f r o m the O l d Age House o f the A l b e r t i n e nuns i n K u t n o where she l i v e d the last days o f her life. (She died o n F e b r u a r y 3rd, 1986). Grzelachowski's works can h a r d l y be distinguished f r o m t h o ­ se created b y A f r i c a n artists. One can detect i n t h e m diffrerent regional styles. These copies possess, however, the force o f a u t h e n t i c i t y a n d are „ e n l i v e n e d " b y the e m o t i o n a l a t t i t u d e o f t h e i r creator. Grzelachowski's w o r k cannot be classified according t o any c o m m o n categories. H e is neither professional nor ama­ t e u r , y e t his s k i l l is perfect. I n no case is he a f o l k a r t i s t . Grze­ l a c h o w s k i sculpts as i f he has managed t o comprehend or even interiorize e t h i c a l a n d aesthetical n o r m s , as w e l l as the c u l t a n d Way o f t h i n k i n g o f t h e t r i b e s t h a t created such sculptures. РЕЗЮМЕ Ан то ни К р о х — КРАКОВСКОЕ СТВЕННО-ПОГРЕБАЛЬНОЕ БРАТСТВО ХУДОЖЕ­ В 1914—1918 г г . в К р а к о в е д е й с т в о в а л о Военное у ч р е ж д е н и е по охране военных могил. Там н а ш л и пристанище многие в ы д а ю щ и е с я ху­ дожники: поляки — Ян Щепковски, Х е н р ы к Узембло, Альфонс Карпиньски, Станислав Климовски, чех А д о л ь ф К а с п а р , словак Д у ш а н Ю р к о в и ч , в е н ц ы Ганс Маер, Ииоган Егер и др. Они создали ряд произве­ дений, до сих пор с о х р а н и в ш и х с я на территории Н и ж н и х Б е с к и д и о к р е с т н о с т е й . В 1916 г. в К р а к о в е состоялась выставка их работ, сопровождавшаяся прекрасным каталогом. Поражает старательное вы­ полнение проектов и часто их высокохудожественное качество. Обращает внимание удачно встроеннае в пейзаж кладбища гармоническая связь архитекто­ нических элементов с естественной средой. Л ю д в и к РОЛЕЙ С т о м м а — РЯД ФРАНЦУЗСКИХ КО­ Т е к с т Л. С т о м м ы я в л я е т с я о т д е л ь н ы м ф р а г м е н т о м болфшого цикла, озаглавленного „Ряд французских королей", к о т о р ы й будет издаваться в п о с л е д у ю щ и х номерах нашего чурнала. В этом ц и к л е автор пред­ лагает нам взляд на историю с перспективы антро­ пологии культуры. Главным предметом размышлений является в данном случае существование мифа в истории, его р о л ь и з н а ч е н и е в ф о р м и р о в а н и и исторической традиции. Людвик X V I I и у п ы р и ето текст посвященный анализу похоронного обряда и отношения к умер­ ш и м . „ L e r e i est m o r t , v i v e l e г о Р ' . Э т о т о к р и к , п р о в о ­ зглашенный над смертным л о ж е м К а р л а V I стал, в п л о т ь до X I X века, обязательным элементом ритуальноопровождающего похоронную церемонию к о ж д о г о властелина Ф р а н ц и и . Н а ф о н е этой тра­ диции автор анализирует феномен не доказанной сыерги Людвика X V I I отмечая глубокие мифологичес­ кие структуы руководящие отношением к умерших. „ Б е з у м и е К а р л а " это а н а л и з м и ф а безумного к о ­ роля. М и ф формулировал отношение к властелину а также формировал,историчеекую традицию. Автор рассматривает феномен правдивости мира и истори­ ческой правды. Д а р и у ш Ч а я , Ч е с л а в КРЕСТЬЯНСКАЯ СЕМЬЯ НА ЖУРНАЛУ „ПШИЯЦЮЛКА" Р о б о т ы ц к и ПОДЛЯСЬЕ — — ПО Среди польских распространенных журналов „ П ш и я ц ю л к а " п р и н а д л е ж и т к тем, к о т о р ы е и з д а ю т с я с а м ы м и б о л ь ш и м и т и р а ж а м и . Долгие годы это б ы л единственный еженедельник, который читала дерев­ ня. С т а т ь и этого ж у р н а л а о т л и ч а ю т с я п о у ч и т е л ь н ы м и убедительным характером, содержат постулаты и дидактические указания. Один из репортажей ж у р ­ нала, посвященный деревенской семье, является предметом анализа настоящей статьи. На основе про­ веденного анализа авторы полагают и обосновывают 257 �свое п р е д п о л о ж е н и е , что д а н н ы й р е п о р т а ж я в л я е т с я своего рода м и с т и ф и к а ц и е й . О п и с а н н ы е в нем си­ т у а ц и и и и х у ч а с т н и к и в действительности не с у щ е ­ ствовали. Анализируемый репортаж является сбор­ ником стереотипов и способов м ы ш л е н и я , сопоставленние которых в известном порядке создает впечат­ ление правдоподобной картины. На основании вышесказанного авторы проводят литературные и научные параллели репортажа, од­ новременно отмечая, как „massmedia" деформируют действительность. Этот д е ф о р м и р у ю щ и й и м и с т и ф и ­ цирующий механизм они объясняют с помощью тези­ сов Роланда Бартес'а о мифологии повседневности. В заключение авторы предострегают, что мифич­ ность это я в л е н и е , к о т о р о м у в процессе о б щ е н и я п о д ­ ч и н е н ы все с ф е р ы действительности, п р и ч е м это м о ­ гут быть т а к ж е многочисленные б и о г р а ф и и н а р о д н ы х творцов, заметки, о которых часто печатают в е ж е ­ квартальном журнале „Польское народное искус­ ство". З д и с л а в М а х — ЭДМУНД РОНАЛЬД ЛЕАЧ ( L e a c h ) ; Э. Р . Л е а ч — ПРОБЛЕМНЫЕ КОММУ­ НИКАТИВНОСТИ И ПРОБЛЕМАТИКА ТАБУ В ВОСПРИЯТИИ И ПОНИМАНИИ ПЕРВОБЫТНОГО ИСКУССТВА; НЕУЖЕЛИ ТРИОБРАНДСКАЯ МЕ­ ДУЗА? I 3. М а х р а с с м а т р и в а е т н а у ч н о е т в о р ч е с т в о о д н о г о из наиболее выдающихся современных антропологов ( р о д . в 1910 г. в А н г л и и ) , к о т о р ы й м н о г о в н и м а н и я посвятил проблематике искусства. О ней говорится в текстах Леача „Уровень коммуникативности и про­ блематика табу в восприятии и понимании первобыт­ н о г о и с к у с с т в а " (1973) и в „ Н е у ж е л и Триобрандская медуза?" Первый текст является попыткой ответить на вопрос существуют ли универсальные эстетичес­ кие ценности, благодаря которым располагающие ими предметы, независимо от того, р е з у л ь т а т о м какой культуры они являются, высоко оцениваются как художественые объекты представителями различных культур. По мнению Леача, такое положение вещей возникает тогда, когда объект содержит у н и в е р с а л ь ­ ные элементы живого человеческого организма, явля­ ю щ и е с я предметом табу. Во втором тексте „ Н е у ж е л и Триобрандская меду­ за?" Леач затрагивает противоречивые проблемы: обладает ли первобытное искусство образным деко­ ративным характером либо ж е более или менее абстрактно отображает эмпирическую или ж е духов­ ную действительность. Статья эта вызвала в 1958 г о ­ ду д л и т е л ь н у ю д и с к у с с и ю на страницах журнала „Ман". Б о р и с А. Р ы б а к о в — М А К Р О К О С М О С КРОКОСМОСЕ НАРОДНОГО ИСКУССТВА В МИ­ По мнению автора, нельзя исследовать отдельных п р о я в л е н и й народного искусства, не у ч и т ы в а я в то ж е время широкого культурного и исторического кон­ текста. Художественные явления следует объяснять, п о з н а в а я п р е д с т в л е н и я ч е л о в е к а об о к р у ж а ю щ е й его вселенной. Народное декоративное искусство часто придает повееднзвным потребительским предметам более глубокий смысл. В народном наряде русских ж е н щ и н можно легко отметить отображение модели вселенной: нижние части наряда отделывали симво­ лами Земли, семян и растений; верхние — символами птиц и д о ж д я ; головной убор у к р а ш а л и символами Солнца, звезд, небес. На одном примере — мотиве оленя, который те­ перь встречается на г у ц у л ь с к и х п и с а н к а х и в новго­ родских вышивках, автор пытается реконструировать и с т о р и ю мотива, п р е д п о л а г а я , что мотив этот отобра­ жает общечеловеческий миф, о небесных оленях, п р а в я щ и х миром. Автор возвращается к магическим палеолитическим знакам охотников, отображая затем развитие воображений человека о вселенной в оче­ редных этапах цивилизации. 258 В о й ц е х Б я л о п ё т р о в и ч — ВОПРОСЫ НАРОД­ НОГО ИСКУССТВА В ЦЕРКОВНОЙ ЖИВОПИСИ НА ОСНОВЕ ИЗБРАННЫХ НА ТЕРРИТОРИИ КАР­ ПАТ ОБРАЗЦОВ Настоящий текст является продолжением обсужде­ ний, посвященных понятию иконы, с которыми автор выступил на симпозиуме, организованном Институтом исследований по вопросам византийско-славянской культуры при Католическом Люблинском университе­ т е ( K U L ) в 1983 г. В тексте сопоставляются иконы с народной ж и в о ­ писью в церквях, воспринимаемый на одинаковых правах с иконой. Несмотря на некоторые внешние аналогии (общность образцов, с х о ж и е либо одни и те ж е ф о р м а л ь н ы е решения) генезис и сущность иконной ж и в о п и с и с о в е р ш е н н о о т л и ч н ы от п р о и з в е д е н и й н а ­ родного искусства. Икона известна с ранних дохри­ с т и а н с к и х времен. Ее к а н о н р а з р а б а т ы в а л с я в т е ч е н и и н е с к о л ь к и х сот л е т в с л е д с т в и е н а с л о е н и я г л у б о к о г о сложного религиозного с о д е р ж а н и я на п е р в о н а ч а л ь ­ ную форму посмертного портрета. Иконописцев, которых обязывал монашеский образ жизни, вдохновляло глубокое знание святых истин веры. Их творчество являлось религиозным актом. Н а р о д н ы й х у д о ж н и к , рисуя по образцу икон, рассма­ тривал их чисто в н е ш н и й облик, не в н и к а я в и х под­ линное религиозное значение. Такие произведения появляются в церквях начиная с X V века. Автор выделяет среди них группу, которая б л и ж е всего канону иконы и сохраняет иконографическую схему. Анализируя некоторые произведения этой группы, автор отмечает тонкие различия, вытекающие из светского подхода х у д о ж н и к а , в связи с чем его п р о ­ изведение лишено религиозного содержания, свой­ ственного иконе. З о ф и я Ш а н т е р СКОМ КЛЮЧЕ — ИКОНЫ XV В. В МУШИН- В п е р в о й п о л о в и н е X V I I в. и к о н ы С о и д е ц к и х Б е с кид составляли декор православны хцерквей, а после заключения греко-католической унии — также декор греконкатолических церквей в деревнях, основанных на валашском праве. Среди общественности этих деревен выделялся слой привилегированных лиц, в чис­ ле которых находились дарители икон. В южной части Сондецких Бескид, составляющей собственность к р а к о в с к и х епископов (так наз. М у ш и н ский ключ) находились в то время две г р у п п ы иконо­ п и с ц е в . П р и н а д л е ж а в ш и е к п е р в о й г р у п п е (до с и х п о р с т а р е й ш а я и к о н а д а т и р у е т с я 1623 г.) с л е д о в а л и п о в с е й вероятности фресковым образцам и резной декорации молдавских церквей. Х у д о ж н и к и второй группы, кото­ р а я о б р а з о в а л а с ь л о с л е 1644 г. п о л ь з о в а л и с ь р е н е с сансно-маиьеристскими образцами, распространенными по всей Речи Послодитой. В иконах Мушинского цен­ тра выступает также аналогия с балканскими тради­ циями и замечается усиленное тяготение к западной культуре и х творцов. Постепенно слабеет понимание ортодоксальной симолики некоторых изображений; на иконах появляются подписи мирского содержания и ппортрегы дарителей. И к о н о с т а с ы , в состой к о т о р ы х в х о д и л и у п о м я н у т ы е иконы, п р и н а д л е ж а л и к старому типу Иконостасов-таблиц, не имевших архитектурного обрамления. В п е р в о й п о л о в и н е X V I I в. в более к р у п н ы х х у д о ж е ­ ственных центрах на русских землях Речи Посполитой появился н о в ы й тип иконостасов. Он возник под влмянлед! эстетики Ренессанса вследствие эволюции обрамления икон, а не в результате эволюции отделе­ н и я а л т а р я в целом, к а к это и м е л о место на б а л к а н а х либо в Молдавии. Концепция целостного охвата всех и к о н могла возникнуть под влиянием ю ж н ы х тради­ ций. Эти традиции сильно отразились на и к о н о г р а ф и и иконостасов. Интересным примером сосуществования северных и южных традиций является введение в н и ж н ы х рядах некоторых карпатских иконостасов н а ч а л а X V I I в. и к о н ы П а н т с к р а т о р а Э з е х и е л я (Спас в Силах). Иконы мушинского центра первой половины X V I I в. с в и д е т е л ь с т в у ю т о в з а и м о п р о н и к а н и и в л и я н и я северного и южного круга православной культуры, а т а к ж е об э в о л ю ц и и э т о й к у л г т у р ы п о д в о з д е й с т в и е м западно-оврепейских традиций. �Т а д е у ш Х ш а н о в с к и — ДРЕВО СМЕРТИ „Древом смерти" автор называет позднесредневекоиое представление нагого колючего дерева, на сучья которого наколоты человеческие фигурки, ча­ щ е всего в количестве десяти. Н е р е д к о у основания дерева св. Григорий с л у ж и т обедню. Этот мотив и з ­ вестен в иконографии к а к „мученичество десяти тысяч". Сцена эта исходит из популярного в позднем сред­ невековье топоса массового мученичества за веру. Самыми популярными легендами являются история т а к н а з . „ Ф и в и й с к о г о л е г и о н а " , л е г е н д а о 10.000 с г о ­ р ы Арарата, легенда о св. Урсули и ее сверстницах. „Древо смерти", отображающее мучеников (часто среди них виден Христос) является, по мнению авто­ ра, в ы р а ж е н и е м характерного д л я периода поздней готики поглощения мыслью о смерти. Автор анализирует польские памятники старины, изображающие „древо смерти". Старейшим из них я в л я е т с я к а р т и н а в Торуньском костеле св. Якова, д а т и р у е м а я 1350—1360 г г . Н а т е р р и т о р и и О р д е н а К р е ­ стоносцев известны т а к ж е памятники начала X V веi;a. С о в т о р о й ч е т в е р т и X V века сохранились 3 сил е з с к и х п а м я т н и к а с т а р и н ы . В П о л ь ш е X V и X V Iв в . не б ы л о с т о л ь х а р а к т е р н о г о д л я З а п а д н о й Е в р о п ы п о г л о щ е н и я м ы с л ь ю о смерти (ср. т а н ц ы смерти и др.). Постоянная мысль о смерти появилась к а к мотив живописи и литературы л и ш ь в середине X V I I века. Это объясняется причинами исторического характера. Полулярность идеи массового мученичества в Поль­ ше X V I и X V I I вв. следует увязывать с формирова­ нием идеи оплота христианства, что в Силезии явля­ лось документом верности Риму в период рефор­ мации. По мнению автора польские намятники „древа смерти" рассматриваемого периода отображают объе­ динение легендарных сюжетов в сцену более общего значения. Она стала символом бренности земной ж и з н и , ее страданий, греховности и жестокости. Н е следует этого и с т о л к о в ы в а т ь к а к видение ада, но скорее к а к видение чистилища душ. М а р и я н К о р н е ц к и — БОХНЕНСКАЯ СЕРИЯ ОБРАЗКОВ „ТАНЦА СМЕРТИ." О НЕИЗМЕННОСТИ НРАВОУЧЕНИЯ „MEMENTO MORI" В ПРОВИН­ ЦИАЛЬНОЙ СРЕДЕ X I X ВЕКА В Страдомском костеле бернардинов в Кракове находится образ со второй п о л о в и н ы X V I I века „Та­ нец Смерти". Это старейший из сохранившихся на территории П о л ь ш и образ, п о с в я щ е н н ы й данной т е ­ матике. Он принадлежит к популярной средневеко­ вой г р а ф и к е . В позднейшие годы п о я в л я л о с ь много копий и подражаний краковского образа. Они спо­ собствовали распространению идеи равенства перед лицом смерти, были „memento mori", свидетельству­ ющим о кратковременности и бренности земного бытия. В Польше эти идеи ожили в период контррефор­ м а ц и и и п о л у ч и л и особое р а с п р о с т р а н е н и е б л а г о д а р я Ордену Бернардинов, проповедующему эгалитаризм. Наиболее популярные копии краковского образа на­ ходятся в бернардинских костелах — в Кальварии З е б ж и д о в с к о й (1769), в к о с т е л е с в . А н н ы п о д П ш и ровом, в Гродне, Ч е р н я к о в е (Варшава). Среди копий более позднего периода находятся неопубликованные д о с и х п о р а к в а р е л и К о н с т а н т и н а К о п ф а (1858). К копиям краковского образа автор статьи при­ числяет и н т е р е с н ы й и мало до сих пор известный цикл образков, находящихся в Бохни, в так наз. Ч а ­ с о в н е н а М у р о в я н к е . Ц и к л с о с т о и т и з 14 о т д е л ь н ы х образков (40 X 30 см), к о т о р ы е отображают сце­ ны, аналогичные сценам краковского образа. По всей вероятности ц и к л этот б ы л создан в X I X в. и является непосредственной либо посредственной копией краковского „Танца Смерти". Надо полагать, что находящиеся в Бохне образки были выделены из более крупного целого. В бохненском ц и к л е отсут­ ствует центральное отображение круга танцующих фигур, но зато там имеются два образка, которые не находят своих эквивалентов в краковском прообразе. С ц е н ы э т и (с а п т е к а р е м и в к о р ч м е ) с в и д е т е л ь с т в у ю т о потребности актуализации морального смысла обра­ за и об у в л е ч е н и и х у д о ж н и к а о т о б р а ж а е м ы м и м с ю ­ жетом. Надо полагать, что художник происходил из среды ремесленников, обладал сравнительно неболь­ ш и м и способностями и слабо з н а л а л ф а в и т . Об этом определенно свидетельствует р я д ошибок в срисован­ н ы х им надписях. Краковский образ и л и ж е его к о ­ пия послужили художнику композиционной схемой. Детали упрощены, некоторые (наприм. наряды) актуализированы. Автор статьи проводит подробный анализ, сопоставляя бохненские образки с ориги­ налами. А л и ц ия М а л е т а — ПРИДОРОЖНАЯ ГРОБНАЯ СКУЛЬПТУРА ИЗ ГРАНИТА В НОМ ПОДЛЯСЬЕ И НАД­ ВОСТОЧ­ В статье приводятся образцы каменных скульптур восточного П о д л я с ь я , в ы п о л н е н н ы х в период от I I п о ­ ловины X I Xв. до I мировой войны в качестве дарол местных крестьян. Надо полагать, что авторами этих скульптур были местные каменотесы. П р и д о р о ж н а я скульптура — это гранитный столб с высеченным православным крестом и черепом, увенчанный металлическим либо к а м е н н ы м крестом. Такие столбы ставились т а к ж е в качестве надгробий. Среди надгробий автор статьи особенно подробно опи­ сывает три гранитные плиты, обращающие внимание своими барельефарными ф и г у р н ы м и сценами, вероят­ но работы народного скульптора. В о й ц е х К р а с у с к и — ПРИДОРОЖНЫЕ КРЕС­ ТЫ И ЧАСОВЕНКИ К А К ЗНАКИ РАСПРЕДЕЛЕНИЯ ПРОСТРАНСТВА Наиболее ярким проявлением религиозности поль­ ской деревни являются придорожные кресты и часо­ венки. И х ставила деревня либо богатые крестьяне в ознаменование в а ж н ы х событий, в знак благодар­ ности за милость божью, либо к а к защиту против сверхестествеиных сил. И х ставили в местах чудес­ ных явлений на кладбищах и перекрестках. Новые часовенки ставили на месте старых, ввиду чего автор предполагает, что сеть часовен и крестов не изменя­ лась в течение столетий. В своей работе автор опирается на местные иссле­ дования, проведенные в 80-х годах, затрагивает л и ш ь один аспект данной темы, рассматривая придорожные кресты и часовенки, к а к определители пространства. Автор доказывает, что сеть крестов и часовен, сог­ ласно Элиадовскому делению пространства на свя­ щенную и мирскую поверхность, устанавливает „центр мира" и его границы. И так, кресты и часов­ ни все уменьшают масштабы священной поверхности — самую большую площадь занимает приход с кос­ телом в „центре мира", затем следуют деревня, крестьянская усадьба, поле. Исходя из этой предпо­ сылки, автор выдвигает гипотезу, что обряды, связан­ ные с сооружением и украшением часовен и крестов, п р и н а д л е ж а т к „ п е р е х о д н ы м " (см. Л . С т о м м а , М а г и я Алкмены) и поэтому в большинстве случаев совер­ шались в период между весенним равнодействием и летним солнцестоянием. А л е к с а н д е р Я ц к о в с к и — АНДЖЕЙ ГЖЕКЯХОВСКИ И ВЫПОЛНЕННАЯ ИМ КОЛЛЕКЦИЯ СКУЛЬПТУР ЧЕРНОЙ АФРИКИ Анджей Гжеляховски, по профессии т е хн и к -строитель, живет в Познани. Он пробыл семь лет в А ф р и к е , работая по своей специальности и проводя к а ж д ы й отпуск среди а ф р и к а н с к и х племен: масаев, мавия и маконде. Он изучил язык кисвахили и со временем был принят общественностью племени к а к свой. Х а р а к т е р н о й чертой Г ж е л я х о в с к о г о является его у в а ж и т е л ь н о е о т н о ш е н и е к л ю д я м , среди к о т о р ы х ж и л и к которым относился не только как исследова­ тель и наблюдатель. Ж и в я среди масаев Гжеляховски научился ваять наряду с племенными скульптурами. Его работы б ы ­ ли приняты с одобрением. В настоящее время они находятся в частном домашнем музее. Половина из н и х ( о к . 300) о ч у т и л а с ь в м у з е я х и ч а с т н ы х к о л л е к ­ циях Австрии, ФРГ, ГДР, Бельгии, Голландии, Ш в е ­ ции, Норвегии, Англии, К а н а д ы , Либана и Судана. 259 �С в о и х с к у л ь п т у р Г ж е л я х о в с к и не продает. Его к о м ­ н а т а - м у з е й ( о р г а н и з о в а н н а я в 1978 г.) я в л я е т с я о д н о ­ временно местом отдыха и святилищем. Скульптуры Гжеляховского трудно отличить от произведений африканских творцов. Изучая их мож­ но о т м е т и т ь р а з л и ч н ы е р е г и о н а л ь н ы е с т и л и . В т о ж е время копии эти отличаются достоинствами подлин­ ников, „ о ж и в л е н н ы х " эмоционлаьным увлечением их творца. Творчество Анджея Гжеляховского нельзя клас­ сифицировать согласно общепринятым оценкам. Он — не п р о ф е с с и о н а л , но и не л ю б и т е л ь . Его т в о р ч е с т в о превосходно. Он ни в коем случае не народный тво­ рец. Он работает так, словно ему удалось попять и быть может д а ж е полностью усвоить этические и эстетические нормы, к у л ь т и способ м ы ш л е н и я тех племен, к о т о р ы е создали этот вид в а я н и я . З о ф и я Г о о д е ц к а — НАСЛЕДИЕ ПОКОЛЕНИЙ В НАРОДНОМ ВЫШИВАЛЬНОМ ИСКУССТВЕ В ы ш и в а н и е п р и н а д л е ж и т к числу немногих, со­ х р а н и в ш и х с я по сей день видов народного т в о р ч е ­ ства, несмотря на то, что к р у г его потербителей и з м е ­ нился. В конце X I X века крестьянская культура создала высокоразвитое искусство, в том числе в ы ш и в а н и е . В X X в, н а с т у п а е т с н а ч а л а м е д л е н н ы й , а н а ч и н а я со II мировой войны быстрый упадок традиционной культуры, в настоящее время полностью отмира­ ющей. При таком положении вещей возможность со­ хранения унаследованных видов искусства предо­ ставляет новый потребитель. Это — государственные у ч р е ж д е н и я , п р е ж д е всего ..Цепелия". Автор описывает происходящие процессы, привод» в качестве примера историю одной семьи, способности и п р и з в а н и е к о т о р о й п е р е д а ю т с я от м а т е р и к д о ч е р и . И х искусством является белая в ы ш и в к а на тюле и полотне, а т а к ж е шитье чепцов и их украшения — столь х а р а к т е р н ы х элементов великопольского на­ ряда. Автор статьи анализирует условия работы вы­ шивальщиц, отмечает к а к изменились методы их ра­ боты и их отношение к собственному творчеству. Б а ­ б у ш к а и мать в ы ш и в а л и для себя и д л я своей среды повседневные наряды, п настоящее ж е время дочь в ы ш и в а е т т о л ь к о по з а к а з у Ц е п е л и и . Х а л и н а К е н а р о в а — „НИКОГДА НЕ ПОЗДНО". ЖИВОПИСЬ ЯНИНЫ ОРИНЖИНЫ. А л е к сандер Я ц к о в с к и — ЯНИНА ОРЫНГ-ОРЫНЖИНА Янина Орынжина родилась в 1893 г. в В и л ь н е . В двадцатых годах она работала в Министерстве про­ м ы ш л е н н о с т и и т о р г о в л и в В а р ш а в е , где по ее и н и ­ циативе был организован сектор народной декора­ тивной промышленности. После I I мировой войны О р ы н ж и п у назначили начальником Отдела народного и с к у с с т в а . Д о 1966 г. о н а р а б о т а л а в Ц е п е л и и . З а т е м , будучи у ж е на пенсии, писала, а в последние годы ж и з н и занималась ж и в о п и с ь ю и рисовала. К ее в а ж ­ нейшим трудам принадлежат: „Народная промышлен­ н о с т ь в П о л ь ш е " (1937), „ О н а р о д н о м и с к у с с т в е " (1965), . . П о л е з н о е и с к у с с т в о " (1967). В феврале 1985 г. Ц е п е л и я у с т р о и л а выставку акварелей и рисунков девяностолетней художницы, к о т о р а я о з а г л а в и л а свою в ы с т а в к у „ Н и к о г д а не позд­ но". Темой т р у д о в я в л я ю т с я в о с п о м и н а н и я д а в н и х .лет, ц и к л л и т а н и й к о всем с в я т ы м и к а р т и н к и и з жизни Дома престарелых Сестер Альбертинок в К у т не, где О р ы н ж и н а п р о в е л а п о с л е д н и е годы ж и з н и ' у м е р л а 3 ф е в р а л я 1986 г.). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c3de6aa5eb38a1050a58250a53e00887.pdf 93504410d48b96eb9fccbc5dd8c70c36 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3278 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3072 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.1-2, s.1-2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L S K A S Z T U K A L U D O W A Rok X X X V I I I — 1984 Blachowski Aleksander, W s p o m n i e n i e o K a z i m i e r z u Hot.kiowie/.u. ь. 252 C h ę t i i i k A d a m , Z naszego t k a c t w a na K u r p i a c h , . . nr 4 s. 203 nr 4 Chrzanowski Tadeusz, „ C z a r n a M a d o n n a " i sztuka, s. 131 nr 3 F r y ś - P i e t r a s z k o w a E w a , K u k i e ł k i z szopek k o l ę d n i c z y c h , s. 107 nr 3 Giza W o j c i e c h , S y m b o l w s y m b o l u , s. Giza Wojciech, Ż y c i o r y s w ł a s n y , s. 9 11 G r ą b c z e w s k i Jacek, P o s t a ć M a t k i Boskiej w l u d o w y c h nr 1/2 nr 1/2 przekazach j ę z y k o w y c h , s. 157 nr3 G r ó d e c k a Zofia, Helena Bernasowska mistrzyni haftu nasnuw anogo i jego a n i m a t o r k a Helena M o s z c z e ń s k a , s. 223 nr 4 Jaclier-Tyszkowa Aleksandra, Z p r o b l e m a t y k i w y s t a w y , , M a t k a Boska Często­ chowska w polskiej sztuce ludowej i p o p u l a r n e j " , s. 149 Jackowska Aleksandra, M i s t r z d z i w n y c h nr 3 i n s t r u m e n t ó w , s. 105 J a c k o w s k i Aleksander, B r a m y snu. O malarstwie D o r o t y Lampart. nr Hi nr 1/2 nr 1/2 nr 1/2 Bronisławy Piprek i M a r i i Muszal, s. 89 J a c k o w s k i Aleksander, Glosy i wizje .Ryszardowi W ó j c i c k i e m u z nieba z e s ł a n e . s. 111 J a c k o w s k i Aleksander. T e o f i l Ociepka, s. 37 J a c k o w s k i Aleksander, W i d z i e ć c z ł o w i e k a . Lekcja. W ł a d y s ł a w a Malinowskiego. nauczyciela, malarza, poety i muzyka., s. 235 J a c k o w s k i Aleksander, Wizje L u d w i k a nr 4 Holesza, s. 13 nr Jackowski Aleksander, W p i s y do ,.Księgi w y s t a w y ' ' , s. 155 Kitowska Małgorzata, ..Album Palaliickie" Henryka Kodakowskiego, s. 183 K o r u l s k a K w a , ..Nikifor., Ociepka i j a ' . O S t a n i s ł a w i e Zagajewskim, s. 10 . Krotoski Tadeusz, L u d o w a r z e ź b a k a m i e n n a okolic K y b n i k a , 1/2 nr 3 . nr 3 . Wodzisławia nr 1/2 SI. i Ż o r , s. 195 nr 4 K u n c z y ń s k a - I r a c k a A n n a , M a t k a Boska, C z ę s t o c h o w s k a w sztuce ludu polskiego u w a g i o wystawie, s. 139 nr 3 L i s t y K ó ż o k r z y ż o w c ó w ( w y b ó r ) , s. 73 nr 1/2 Michera Wojciech, Dlaczego k r o w a jest czerwona 'l O kategoriach widzenia barw nego, s. 247 M i t a r s k i Jan. Inspiracji nr 4 fantastyczne Wojciecha Gizy, s. 7 P r o k o p i u k Jerzy, Metoda Aktyw'nej Ituaginacji C G . Junga- s. 3 . . . . nr 1/2 nr 1/2 Rozanow Zofiu,. Szopka z Koniecpola, s. 177 nr 3 S u ł o w s k a Urszula, Portret Ojca. O W ł a d y s ł a w i e S u l o w s k i m , s. 29 Szewczyk H a n n a , Klasyfikacja t e k s t ó w p i e ś n i ludowych . . nr 1/2 problem seiniotyczny, s. 115 nr Ś w i ą t k o w s k a A n n a , Ł o w i c k i e t k a c t w o o d z i e ż o w e , s. 207 1/2 nr 4 Wislocki Seweryn Л., E r w i n S ó w k a , duchow-y spadkobierca na.uk Teofila. Ociepki. s. 77 W i s l o c k i Seweryn A . . Teofil Ociepka, postać'' m i t y c z n a , s. 64 W i s l o c k i Soweryii A . , D y s y d e n t Bolesław Sulik, czyli filozoficzne nr l 2 nr 1/2 nr 1/2 ( podstawy ja­ nowskiego k r ę g u plastycznego, s. 68 Wislocki Seweryn A . , W k r ę g u o k u l t y s t ó w Janowa. T e o f i l Ociepka, i jogo ucznio­ m 1/2 x x x . Sokta H r u s z k i , s. 103 wie, s. 57 nr 1/2 x x x . Sny, s. 101 ni- 1/2 KÓŻNK nr 1/2 S u m m a r y of articles L e s i e ń - P l a e l i o e k a K r y s t y n a , B i u l e t y n Z a p i s ó w Folkloru JS P A N , s. 122 . . nr 1/2, 3/4 Резюме nr f/2, 3/4 ��POLSKA AKADEMIA NAUK • INSTYTUT SZTUKI • ROK XXXIX • 1985 • Nr 1-2 polska sztuka ludowa W R O ZAKŁAD C Ł A W — N A R O D O W Y W A R IMIENIA S Z A W A — OSSOLIŃSKICH, K R A K Ó W — G D A Ń W Y D A W N I C T W O POLSKIEJ S K — Ł Ó D Ź AKADEMII NAUK �CONTENTS Jacek O l ę d z k i Signs o f existence W i t o l d Chmielewski Plastic i n s p i r a t i o n a n d ; • i is i n i n L u c i m 3 W i t o l d Chmielewski The L u c i m prophecies Aleksander J a c k o w s k i R y s z a r d H l e b o w i c z ' s , , Р а п о г а п ш of the Defence of W a c ł a w Chmielarski Folk art in Bobrowniki Będzińskie . . . 37 Wizna" Aleksander J a c k o w s k i 49 . . . . . . . . circular movement 67 Włodzimierz Naumiuk Krystyna Lesień-Płachecka The B u l l e t i n of the Barbara Gołąb L a t e Baroque p i c t u r e m o r a l i t e t i n the o l d Bernar­ 77 F o l k l o r e Recordings of the Institut of A r t n° 2 86 dino detention room Some antropogeographic 87 problems o f the Polish Orawa Maria A n a c k a - Ł y j a k 65 T h e St J o h n ' s N i g h t r i t e . Dance i n the i.spect of Jacek W o ł o w s k i S t a n i s ł a w Leszczycki 59 , , B e a u t i f u l is a l l I l i k e " . M a r i a PieluszczLik's works o f peas, poppy-seed, rice, a n d s t r a w Danuta Kłosiewicz 23 99 F r o m Cologne to Opoczno. A N o t e o n the h i s t o r y of „ s p r e a d o f m o t i f s " 119 Aleksander J a c k o w s k i W a c ł a w S u l k o w s k i (1927—1985) 121 M a r i a Wieruszewska Prof, Antoni Kroh W o j c i e c h Oleksy (1903—1985) OBITUARY NOTICE dr hab. Kazimiera Zawistowicz-Adi.mska (1897—1984) 122 . . . . . . 123 SUMMARY OF ARTICLES 125 РЕЗЮМЕ 127 R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : Zbigniew Benedyktowicz, Ewa Fryś-Pietraszkowa, Aleksan­ d e r J a c k o w s k i ( r e d . nacz.), E w a K o r u l s k a (sekr. r e d . ) , A n n a K u n c z y ń s k a - I r a c k a , J a n K r z y s z t o f M a k u l s k i , J e r z y Ł o z i ń s k i , R o m a n R e i n f u s s (z-ca r e d . nacz.). S t a l e w s p ó ł p r a c u j ą : Zofia Bisiak, Jadwiga Jarnuszkiewiczowa, Hanna Szewczyk, Jan S w i d e r s k i . R e d a k t o r t e c h n i c z n y — G r a ż y n a M i ę t u s . T ł u m a c z e n i a — P i o t r Paszk i w i c z , M a g d a l e n a I w i ń s k a (ang.), N a t a l i a S t a s i ń s k a (ros.). A d r e s R e d a k c j i : I n s t y t u t S z t u k i P A N , u l . D ł u g a 28, 00-950 W a r s z a w a , s k r . p o c z t . 994 T e l . 31-32-71/4, w e w n . 227, 229. R ę k o p i s ó w n i e z a m ó w i o n y c h redakcja nie zwraca. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/25f4880ce54c7cb8904487e65e83d3f0.pdf 8a982e0a897c3ede7022a9d8a8507ae0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3279 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3073 Title A name given to the resource Znaki istnienia / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.1-2, s.3-22 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I Jacek Olędzki ZNAKI ISTNIENIA W życiu osób i zbiorowości ludzkich — ale pewnie t e ż wale, garncarze, z ł o t n i c y i srebrnicy, ludwisarze, tkacze). Dobrze bytowanie t e ż znane s ą znakowania w y k o r z y s t y w a n e przez r y b a k ó w k a ­ powszednie oraz m n i e j l u b bardziej wyraziste m o m e n t y istnie­ szubskich oraz g ó r a l i . N i e wyczerpuje się na t y m l i s t a t y c h zwierzęcych i roślinnych — wyróżniałbym stałe 4 strukturze emocji d a w n y c h o z n a k o w a ń , p o n a d t o ł ą c z y się zapewne z n a j n o w s z y m i s z c z e g ó l n y m stanem ducha. M o ż n a go c h a r a k t e r y z o w a ć takimi tego c h a r a k t e r u procederami, r o z w i j a j ą c y m i się w r o z m a i t y c h 1 nia . I s t n i e n i e jest w naszej w e w n ę t r z n e j o k r e ś l e n i a m i , j a k poczucie siły, p e w n o ś ć swego j a , świadomość bliskim związków poczucia wzmożona z i n n y m i . I s t n i e n i e m o ż e b y ć stanem świętości i wówczas szczególnie s t a j ą s i ę dla tej c h a r a k t e r y s t y k i p o j ę c i a przydatne emocjonalno-etyczno: grupach s p o ł e c z n y c h i o d m i e n n y c h c a ł k i e m s y t u a c j a c h . 5 Cechą w s p ó l n ą t y c h z n a k ó w jest t o , że d o t y c z ą w ł a s n o ś c i k o n k r e t n e j osoby i że o d w o ł u j ą się do p r z e d p i ś m i e n n y c h s p o s o b ó w k o m u n i ­ k o w a n i a s i ę . Ciosna, merki, gmerki, piętna, punce, barwy, t o zgoda, pojednanie, p r z y j a ź ń , m i ł o ś ć , odwaga i r a d o ś ć oraz — n a z w y o z n a k o w a ń , z j a k i c h k o r z y s t a ł y o k r e ś l o n e profesje. W o b r ę ­ o ś m i e l ę się u ż y ć tego s ł o w a — b ł o g o s t a n . I s t n i e n i e w kategoriach bie oznakowań występowały r e l i g i j n y c h b y w a c z ę s t o ś w i a d o m o ś c i ą ł a s k i . W k u l t u r a c h euro­ nazwy k o n k r e t n e , o d n o s z ą c e s i ę do „ r z e c z o w y c h wizerunków", pejskich, s z c z e g ó l n i e , j a k polska, k a t o l i c y z m u poreformacyjnego, podobnie j a k w heraldyce szlacheckiej. w a ż n y m czynnikiem różnicującym uproszczony, g e o m e t r y c z n y ) , pozornie asemantyezny osoby w doznaniach istnie­ poszczególnych rodzajów tych 6 Ideograficzny (często charakter n i a jest i c h w r a ż l i w o ś ć m i r a k u l a r n a , nieraz n i e z b y t p o g ł ę b i o n a t y c h o z n a k o w a ń , nie m i a ł ścisłej k o n o t a c j i stanowej, t a k j a k i nie zawsze k o n t o m p l a t y w n a , u l e g a j ą c a z b i o r o w y m fascynacjom podobne do n i c h h e r b y i g o d ł a . I w ł a ś n i e dlatego, że semantyka i oznakowań 2 nastrojom . Z n a k a m i istnienia w kulturze Polski m o g ą b y ć wydarzenia związane z wszelkiego rodzaju inicjacjami, losem nieheraldycznych miała węższy i nie t a k ścisły zakres w y r ó ż n i a n i a s p o ł e c z n e g o , b l i ż s z e one s ą c z ę ś c i e j , a n i ż e l i rodziny; herby, p r a g n i e n i u s a m o o k r e ś l e n i a j e d n o s t k i i j a k m i się wydaje — religijne p r a g n i e n i u ego. Z n a k i profesji, g r u p z a w o d o w y c h , nie m i a ł y , j a k fakty społeczne i związane z p r a c ą twórczą; przeżycia i a r t y s t y c z n e . W ł a ś n i e to ostatnie n a j d o b i t n i e j u k a z u j ą r ó ż n i c e h e r b y , t a k szalenie dostojnej, u t r w a l o n e j w d ł u g i m czasie d r o g i m i ę d z y t y m co jest w ż y c i u — z w y k ł y m , powszednim b y t o w a - rozwojowej. n i o m , a t y m co jest •— n i e z w y k l e , p i ę k n e . b y ł y ż y w s z y m i , u l o t n i e j s z y m i . A l e t e ż nie zawsze p r z e r a d z a ł y B y ć m o ż e nie p o d l e g a ł y m a r t w i e j ą c e j symbolice, aktach się w t w a r d e z n a k i t o ż s a m o ś c i r o d u , osoby. S i ę g a j ą c do s t r u k t u - t w ó r c z y c h s p o w i t y c h t r a g i z m e m a r t y s t y ; p o w s t a w a ć w cierpie­ ralistyeznej, n a d u ż y w a n e j t e r m i n o l o g i i , m o ż n a p o d a ć p r z y k ł a d y , n i u czy w rozpaczy, ale n a w e t w ó w c z a s , a nieraz t y l k o w ó w c z a s , j a k ciosno s i g n i f i ś s o s n ę z b a r c i ą — b ó r — w ł a s n o ś ć , z a ś s i g n i f i a n t W i a d o m o t e ż , że d z i e ł o s z t u k i r o d z i ć się m o ż e w w y w o ł u j e skromne, c h o c i a ż n i e p o r ó w n y w a l n e w swej sile m o m e n t y p r z y n a l e ż n o ś ć do w y b r a n e j reprezentacji c h ł o p s t w a p a ń s z c z y ź n i a ­ istnienia. Jest t e ż sztuka w m o i m odczuciu n a j d o n i o ś l e j s z y m zna­ nego, k o r z y s t a j ą c e g o z w o l n i z n i chronionego n i e z w y k l e s u r o w ą k i e m — n i e s k o ń c z o n y m zbiorem z n a k ó w — n i e z w y k ł o ś c i czło­ jurysdykcją wieka; społeczeństw w y m a r ł y c h i żywych. Rzeczywistość, j a k ą o k r e ś l a ł y k o n k r e t n e stado, n a t o m i a s t t e n sam znak, w y r ó ż n i a ­ p r a g n ę t u t a j z a r y s o w a ć , d o s t a r c z y ł a i m n i e samemu regale bartnego. Specjalnie znaczone uszy owcy zupełnie j ą c y stado, z n a c z y ł p o z y c j ę b a c y , jego d u m ę , g o d n o ś ć z a l e ż n i e nieoczekiwanie d o z n a ń s z c z e g ó l n y c h . M ó w i ć b ę d ę o rzeczywis­ od tego i l e uszu m o g ł o b y ć w y c i ę t y c h , ile w stadzie sztuk prze­ t o ś c i w y j a ł o w i o n e j a r t y s t y c z n i e , w n i c z y m nie r o k u j ą c e j o d k r y w - ż y ł o w y p a s , j a k i baca m i a ł charakter, ile o s ó b do w y ż y w i e n i a i t p . czogo p r z e ż y c i a w k o n t a k c i e z d z i e ł e m s z t u k i . Pod koniec lat siedemdziesiątych T a k w i ę c , ciosno m o g ł o p r z e r o d z i ć się ze z n a k u t y l k o w ł a s ­ z p r z y c z y n od siebie nościowego w znak t o ż s a m o ś c i , poczucia swych przywilejów z u p e ł n i e n i e z a l e ż n y c h zmuszony z o s t a ł e m w ł ą c z y ć się do b a d a ń i p r a w . I j e ś l i n a s t ą p i ł o naruszenie t y c h p r a w , w ł a ś n i e ciosno nadwiślańskich, służyło w sądzie w celach gorliwie wówczas w kraju organizowanych. za 7 świadectwo bartnym. W i ś l e d z i ę k i zbudowanej n a k ł a d e m o g r o m n y c h k o s z t ó w pospolicie p r a k t y c z n y c h , m o g ł o u z y s k i w a ć sens poczucia obo­ we Włocławku. Wielka inwestycja spowodowała nieraz z u p e ł n i e nieoczekiwane z m i a n y ś r o d o w i s k o w e . niezwykłe, Zniknęły oznakowywanie prowadzonego Z n a l a z ł e m się w rejonie Jeziora W ł o c ł a w s k i e g o , p o w s t a ł e g o na zapory Podobnie, dochodzenia uszu owiec w i ą z k ó w , c h o c i a ż b y o d p o w i e d z i a l n o ś c i za w ł a s n ą r o d z i n ę . Za­ pewne t o samo m o ż n a p o w i e d z i e ć o znakach cechowych, cho­ c a ł e wsie, u l e g ł y z a g r o ż e n i u osiedla, nawet z dala p o ł o ż o n e od c i a ż b y o puncach z ł o t n i k ó w , gmerkach m u r a r z y a t a k ż e b r z e g ó w jeziora. W y w ł a s z c z e n i gospodarze ze strefy b e z p o ś r e d ­ r y b a k ó w pomorskich. niego z a g r o ż e n i a p r z e n i e ś l i się na w y s o k o p o ł o ż o n e , bezpieczne Jak merkach 8 już wspomniałem, kolekcja zgromadzona w murzy - miejsca. Opuszczone zagrody przeznaczono do t o t a l n e j r o z b i ó r k i . nowskim W niosce M u r z y n o w o , k o r z y s t a j ą c z opieki U n i w e r s y t e t u W a r ­ n o ś c i o w o - t o ż s a m o ś c i o w y m i r ó w n i e ż przez l u d n o ś ć c h ł o p s k ą tego szawskiego, u d a ł o się ocalić 3 gospodarstwa, a w d w ó c h zgroma­ w a ż n e g o n i e g d y ś r e g i o n u k r a j u . O t y m , nie p o d l e g a j ą c y m obecnie d z i ć k i l k a s e t cennych o b i o k t ó w c h ł o p s k i e g o inwentarza ruclio- j a k i e j k o l w i e k d y s k u s j i stwierdzeniu, nie w s p o m i n a j ą opracowania mogo. Muzea w M u r z y n o w i e p o ł ą c z o n e z o s t a ł y ze s t a c j ą d ł u g o ­ k u l t u r y m i e s z k a ń c ó w z i e m i d o b r z y ń s k i e j . N i e trzeba p o d k r e ś l a ć trwałych badali t e r e u o w y c h , i n d y w i d u a l n y c h i Muzeum, ujawniła posługiwanie się z n a k a m i włas- 3 zespołowych . znaczenia tego f a k t u , s z c z e g ó l n i e p r z y p o d e j m o w a n y c h p r ó b a c h Zgromadzona k o l e k c j a o k a z a ł a się s z c z e g ó l n i e w a r t o ś c i o w ą tworzenia syntez, poszukiwania o d p o w i e d z i na w a ż n e p y t a n i a , pod j e d n y m w z g l ę d e m , n i e z n a n y m m i w c z e ś n i e j i o ile dobrze czy j a k a ś z b i o r o w o ś ć „ m i a ł a l u b m a poczucie w ł a s n e j się o r i e n t u j ę nie a n a l i z o w a n y m w l i t c r a t u r z o p r z e d m i o t u . Chodzi ności". Pytania odręb­ te stawiane s ą — j a k m i się w y d a j e — w c i ą ż o z n a k i w ł a s n o ś c i o w e . W i a d o m o jest, żo z t a k i c h z n a k ó w korzysta­ zbyt l i m u r a t o r o w i e ś r e d n i o w i e c z n y c h b u d o w l i , b a r t n i c y w czasach zasadach p r z e s t a r z a ł y c h m e t o d u p r z e d m i a t a w i a n i a przez badaczy o g ó l n i e , a poszukiwana o d p o w i e d ź dochodzona jest na od p r z y n a j m n i e j X V I po X I X w i e k , r z e m i e ś l n i c y cechowi (ko­ swoich r o z m ó w c ó w (tak z w a n y c h i n f o r m a t o r ó w ) , w czasie po- 3 �spiesznego, zbanalizowanego o g l ą d u r z e c z y w i s t o ś c i (tak zwanego sadownictwo, w y w i a d u ) , c z ę s t o , m i m o p r e t e n s j i do n a u k o w o ś c i , nic k o n k u r u ­ wieś m i a ł a o p i n i ę zdecydowanie wodniackiej, j ą c e g o z opisem l i t e r a c k i m związanej przejdę do meritum czy publicysta c z n y i n . D l a t e g o n i m naszych zainteresowali znakowaniem, częściowo z Wisłą. hodowla. Przede wszystkim jednak rybackiej, ściśle Przypuszczam, że w ł a ś n i e to m o g ł o mieć w a ż n y w p ł y w na k s z t a ł t o w a n i e się o s o b o w o ś c i jej m i e s z k a ń c ó w . p r a g n ą ł b y m p r z y b l i ż y ć nieco s p o ł e c z n o ś ć jednej zaledwie w s i , D z i ę k i rzece, zawodem w o d n i a c k i m , m o g l i c h ł o p i p a ń s z c z y ź n i a n i w k o n t e k ś c i e jej z w i ą z k ó w z s ą s i a d a m i , z b i o r o w o ś c i ą p a r a f i a l n ą k o r z y s t a ć t u z p e w n y c h n i e k o n t r o l o w a n y c h przez f o l w a r k s w o b ó d . oraz reprezentantami ustalonych graficznych j a k i m i s ą K u j a w y , historyczno-etno- W okresie od p o l o w y X V I I I w. po u w ł a s z c z o n i e , w czasach dla a przede w s z y s t k i m pobliskie obszarów k t ó r y c h d y s p o n u j e m y n a j o b f i t s z ą b a z ą ź r ó d ł o w ą , wioska w c i ą ż Mazowsze. zmienia swoich m i e s z k a ń c ó w , z a r ó w n o c h ł o p ó w , r z e m i e ś l n i k ó w , M u r z y n o w o jest p r a s t a r ą o s a d ą , zapewne w c z e s n o ś r e d n i o ­ wieczną, w y m i e n i a n ą już w dokumentach z X I I I wieku. W 1329 r o k u w i e ś t ę wraz z t r z e m a i n n y m i , L u b i n e m , W o l ą i D ą b r ó w k ą darowuje książę Władysław, za wierną służbę u swego j a k r ó w n i e ż w ł a ś c i c i e l i , p o s s e s o r ó w , na koniec z a r z ą d c ó w , rezy­ d u j ą c y c h w wiosce, k t ó r a w ł ą c z o n a z o s t a ł a do d ó b r s ą s i e d n i e g o , gospodarsko-rolniczego S i e c i e n i a . ojca W g ó r n e j części w s i , wc 11 dworze, zamieszkiwali osobniey k s i ę c i a Z i e m o w i t a , P a w ł o w i kasztelanowi ł ę c z y c k i e m u z t r z e m a nieraz o z n a n y c h , t o z n ó w o s z u m n y c h i wspaniale b r z m i ą c y c h braćmi. nazwiskach. K a ż d y p o s i a d a ł p r z y n a j m n i e j d w a i m i o n a , stosowany Najprawdopodobniej Murzynowo przypadło Piotrowi z w a n e m u Ogonem w t e d y (już zapewne k o r z y s t a j ą c e m u z g o d ł a herbowego przyszłych Ogończyków) 1 0 Murzynowo występuje wówczas w identycznej, jak dzisiaj, pisowni. W i e ś ta przechodziła r dziwno losy, do k o ń c a nie w y j a ś n i o n e . W t a m t y c h odległych t y t u ł i z r e g u ł y r o d o w ó d szlachecki. W części dolnej, zwanej o g r o d a m i , p r z y drodze w z d ł u ż r z e k i , ż y l i w czworakach, poza t r z e m a p r z y p a d k a m i (Fabiszewski, K a l w a s i Czach) ludzie bez nazwisk, m a j ą c y j e d n a k i m i o n a (po j e d n y m ) i zapewne p r z y ­ czasach z n a j d u j ą c się na s a m y m , p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i m k r a ń c u domki z i e m i d o b r z y ń s k i e j , g r a n i c z ą c przez S k r w ę z Mazowszem, a przez przezwiska. N a p o c z ą t k u X I X w i e k u , w n e t po w e j ś c i u w ż y c i e (głównie odojcowskie, rzadziej odmatczyne), a także W i s ł ę z z i e m i ą g o s t y n i ń s k o - g ą b i ń s k ą , s t a n o w i ł a zapewne w a ż n y ustaw K o d e k s u Napoleona, p o t r a f i o n o w M u r z y n o w i e s k o r z y s t a ć ; p u n k t k o n t a k t o w y , w y m i a n y handlowej i zarazem strategiczny. z n i e k t ó r y c h ustaw, d e c y d u j ą c się (nie jest t o najlepsze o k r e ś l e ­ Z czasem znaczenie to c a ł k i e m z m a l a ł o . J e d n o c z e ś n i e M u r z y n o w o , nie) podobnie j a k k i l k a n a ś c i e wiosek o nazwie z p i e r w i a s t k i e m , „ m u ­ Masowo p r z y j m o w a n o z a r ó w n o i m i o n a , j a k i nazwiska o charak­ r z y " , w y s t ę p u j ą c y c h na ziemiach P o l s k i (a p r a w i e wszystkie s ą terze s z l a c h e c k i m . położone na czyzny do s ą s i e d n i e g o U n i e j o w a owczarz B a ł d y g a , w terenach przyrzecznych w obszerze rolniczo nie­ na swoistą falsyfikację 12 Przybyły swego c h ł o p s k i e g o pochodzenie.. prawdopodobnie z Kurpiowsz­ krótkim k o r z y s t n y m ) wielkiego znaczenia gospodarczego m i e ć nie m o g ł o . czasie staje się W ę d r y g ą , a n a s t ę p n i e W ę d e r e c k i m . Osoby, k t ó r e Wydaje się, że Murzynowy, m i a ł y t y l k o i m i o n a , p r z y j ę ł y nazwiska w rodzaju Smardzewski, Le­ nieprzystępne a M u r z y n n a , to s z c z e g ó l n e , ciemne, miejsca, o d p o w i e d n i k i C z a r n y c h czy C z e r n i e w ó w , przeciwieństwo terenów widnych, przestronnych, Białych, S r e b r n y c h i i n n y c h o p o d o b n y c h nazwach. W i n t e r e s u j ą c e j wsi m o g ł o rozwijać się. o g r o d n i c t w o , w p ó ź n i e j s z y c h I I , 1. K o t w i c a z 2 p o ł o w y X I X w., n a l e ż ą c a do r o d u K a r a siewiczów w M u r z y n o w i e . Jedna ze ś c i a n e k t r z o m i , oznako­ wana 9 p u n k t a m i w s y m e t r y c z n y m u k ł a d z i e K r z y ż a Ś w . Andrzeja i I nas czasach w a n d o w s k i , T o r n o w s k i , ale t e ż K o w a l s k i , P r z y b y l s k i , Nowicki czy M a ł k o w s k i . P r z y b y ł y spod T o r u n i a J a k u b o c h r z c i ł się M u r z y nowskim, ale musiały towarzyszyć temu protesty, albowiem w k s i ę g a c h nazwisko to z o s t a ł o p r z e k r e ś l o n e , a dopisane inne... 11. 2. K o t w i c a z k o ń c a X I X w. z oznakowaniem w jodełki formie �I T o r u n i a k . T y l k o n i e l i c z n i nie s k o r z y s t a l i z tej powszechnej aspi­ r a c j i do posiadania, nazwiska przyzwoitego. D z i ę k i t e m u m a m y do dzisiaj stare, p i ę k n e nazwiska c h ł o p s k i e , j a k K a l w a s , T o l k a , Bies. 13 W tych odległych, surowych, p a ń s z c z y ź n i a n y c h czasach, z r ó ż n i c o w a n i e s p o ł e c z n e i zawodowe w s i b y ł o zna,cznie w i ę k s z e n i ż po u w ł a s z c z e n i u , nie m ó w i ą c j u ż o czasacli drugiej Rzeczy­ pospolitej, a na koniec w P R L po u n i f i k u j ą c y m upełnorolnieniu. Ż y l i we wsi s z k u t n i c y , ż e g l a r z e (wodniacy), r y b a c y , p r z e w o ź n i e } - , garncarze, owczarze, k r a w c y , akuszerki, strycharze, karczmarze. Ponadto, niektórzy z nich b y l i gospodarzami, zagrodnikami, ogrodnikami lub tylko komornikami. Funkcjonował też tytuł kopcarza, k o r z y s t a ł z niego m ę ż c z y z n a , na ogół m ł o d y , w y z n a ­ czony przez d w ó r do k o n t r o l o w a n i a p o w i n n o ś c i nych. pańszczyźnia­ 1 4 Jeszcze przed uwłaszczeniem pojawiają się r o d y , trwale występujące do dzisiaj w M u r z y n o w i e : K o w a l s c y , M a ł k o w s c y , Brząkalscy, T o r b i c c y , Karasiewicze, I w a ń s c y . Z faktem tym m o ż n a ł ą c z y ć powstanie w p ó ź n i e j s z y c h czasach m i t u o pocho­ dzeniu w i o s k i , m i t u ochrzczonego w K a t e d r z e E t n o l o g i i i A n t r o ­ pologii Kulturowej U W „odyseją m u r z y n o w s k ą " . Otóż według s ł ó w w y p o w i a d a n y c h przez n i e k t ó r y c h w s p ó ł c z e s n y c h m i e s z k a ń ­ ców w i o s k i , z a ł o ż y l i j ą w ł a ś n i e p r o t o p l a ś c i t y c h r o d ó w , k t ó r z y p r z y b y l i t r a t w a m i z L i t w y . Za p a ń s z c z y z n ę w y p e ł n i a n ą , dosta­ w a m i r y b do d w o r u u z y s k a l i p r a w o osiedlenia się. W e d ł u g przypowieści tratwy wykorzystano do zbudowania tej domów. 1 dalej, po osiedleniu się wyznaczono granice w s i , o b o r y w u j ą c j ą pługiem zaprzężonym w parę białych w o ł ó w . Ten niezwykle i n t e r e s u j ą c y przekaz, zawiera w sobie j a w n e o c z y w i ś c i e idealizacje, niezgodne z r z e c z y w i s t ą h i s t o r i ą w i o s k i : 1 przybycie tratwami z L i t w y ; 2 pobudowanie d o m ó w z drewna s p ł a w i a n e g o ; 3 powinności rybackie, jako p r a w o do osiedlania s i ę ; 4 oboranie granic p a r ą b i a ł y c h w o ł ó w . O t ó ż w y d a j e s i ę , że elementy 1—3 tej o p o w i e ś c i , w p e ł n i odpo­ wiadają faktom historycznym, świadczącym o r y l i w to s t r o n y z p ó ł n o c n o - w s c h o d n i c h , o przypływaniu lesistych krańców dawnej P o l s k i . M a ł k o w s c y , T o r b i c c y , B r z ą k a l s c y m a j ą w p r a w d z i e w p a r a f i a l n y c h a k t a c h c y w i l n y c h k o ś c i o ł a w R o k i c i u zaznaczone pochodzenie z M i i s t e r w a l d u , ale m o g l i o n i b y ć zbiegami z Prus Wschodnich czy ziemi chełmińskiej, właśnie przez obszary lesiste g r a n i c z ą c e z L i t w ą . Nazwisko r o d u I w a ń s k i c h wskazuje na wschodni r o d o w ó d przybysza-protoplasty, a przebywanie tego r o d u , n i m osiedlił się we w s i , na pobliskiej K ę p i e skiej, m a Uniejow- 11. 3. P o s z c z e g ó l n e ^ ś c i a n k i ' t r z o n u k o t w i c y z 2 p o ł o w y X I X w . , będącej własnością rodu Karasiewiczów w Murzynowie. P i ę c i o p u n k t o w y zarys K r z y ż a , najprawdopodobniej znak pierwszego właściciela, wzbogacony o i n i c j a ł y J K , ostatniego, p r a w n u k a — Ignacego Karasiewicza zdecydowanie w o d n i a c k ą p r z e s z ł o ś ć . P r z y b y c i e t r a t ­ w a m i , a w i ę c z n i e z w y k l e c e n n y m w t y c h stronach surowcem b u d o w l a n y m , m o g ł o r z e c z y w i ś c i e u ł a t w i a ć nie t y l k o samo po­ budowanie d o m u , lecz r ó w n i e ż prowadzenie p e r t r a k t a c j i z przed­ stawicielami dworu, d o t y c z ą c y m i prawa przebywania w tym miejscu. To sarino m o ż n a p o w i e d z i e ć o t r z e c i m elemencie opo­ w i e ś c i . P r z y b y l i w o d n i a c y , d z i ę k i swemu o b y c i u z w o d ą , gwa­ r a n t o w a l i s p e ł n i a n i e p o w i n n o ś c i p a ń s z c z y ź n i a n y c h w dostawacli z r y b . N a t o m i a s t o s t a t n i element o p o w i e ś c i zmusza do takiej u w a g i : uroczyste, paradne (dwa b i a ł e woły) wy/.naczanie granic, k t ó r e m o g ł o n a s t ą p i ć z a r ó w n o w ó w c z a s , k i e d y osiedlili się p r z y ­ bysze, j a k t e ż znacznie p ó ź n i e j , po u w ł a s z c z e n i u , u s u n ę ł o w c i e ń r z e c z y w i s t ą p r z e s z ł o ś ć w s i , znanej od X I I I w i e k u . 1 5 Można w t y m d z i a ł a n i u m i t o t w ó r c z y m d o p a t r y w a ć się pragnienia posiadania odnowionej, własno j przeszłości. M i t , k t ó r y przez c h w i l ę nas G u r d z i ń s k i e g o Z d z i s ł a w Caban, są n i e l i c z n y m i , k t ó r z y p o t r a f i l i z a c h o w a ć posta,wę znacznej n i e z a l e ż n o ś c i w s t o s u n k u do wszech­ ogarniającego „postępu". Jednakże zarówno starszemu, głoś­ n e m u n a o k o l i c ę s z k u t n i k o w i i m ł o d s z e m u , j e d y n e m u d z i ś w oko­ l i c y c i e ś l i - s t o l a r z o w i , nie z b y w a na ż y c i o w e j m ą d r o ś c i i humorze. D l a t e g o nie m o ż n a w y k l u c z y ć , ż e m i t n a z w a n y m u r z y n o w s k ą o d y s e j ą , jest i n t e l i g e n t n ą m i s t y f i k a c j ą , o b l i c z o n ą na w p e ł n i z a d o w o l i ć oczekiwania d a r z o n y c h s y m p a t i ą aby d o d a j m y •—• m ł o d y c h badaczek. Powróćmy do przerwanego w ą t k u . M u r z y n o w o znajdując się p r z y r u c h l i w y m szlaku w o d n y m , w miejscu pfzepraw i w po­ b l i ż u z i m o w i s k a w o d n i a k ó w , j e d n o c z e ś n i e p o d l e g a j ą c folwarczno-pańszczyźnianemu prawu — podporządkowywania się zarzą­ ze dzeniom o osiedleniach i przesiedleniach, c z ę s t o w c h ł a n i a ł o no­ studentami analizowany był w Katedrze Etnologii i Antropologii w y c h o s a d n i k ó w i nierzadko ż e g n a ł o s w o j a k ó w . D o p i e r o u w ł a s z ­ Kulturowej U W , nie jest szerzej znany w M u r z y n o w i e , nawet czenie w p ł y n ę ł o s t a b i l i z u j ą c o na t ę s p o ł e c z n o ś ć . N i g d y j e d n a k , w ś r ó d najstarszych i to r e p r e z e n t a n t ó w w y m i e n i o n y c h s z e ś c i u d z i ę k i s ą s i a d o w a n i u z W i s ł ą , wieś nie b y ł a — j a k wiele i n n y c h rodów — m o ż n a by — z a m k n i ę t ą na p r z y j ę c i e p r z y b y s z ó w nawet z d a l e k i c h s t r o n sądzić — zajął, a przez wiele z a j ę ć to, badaczy, najbardziej zainteresowanych jego t r e ś c i ą . T ł u m a c z y ć t o m o ż n a t y m , że badania prowadzone P o l s k i . P r z y k ł a d e m m o ż e t u t a j b y ć ż y w y jeszcze na b y ł y w czasacli w n i c z y m nie s p r z y j a j ą c y c h stulecia obyczaj wychodzenia na brzeg d z i e w c z ą t i w i t a n i a „ s n u c i u opowieści o p r z e s z ł o ś c i " , zastanawianiu się n a d s p r a w a m i nie d o t y c z ą c y m i początku przywodzenia do wsi u p a t r z o n y c h k a w a l e r ó w , p ł y n ą c y c h — stat­ t r o s k codziennych. Z drugiej z n ó w s t r o n y , p r z e k a z u j ą c y o p o w i e ś ć k a m i . W t e n s p o s ó b do r o d u Majewskich w ż e n i ł się m e l i o r a n t , H e n r y k G u r d z i ń s k i , a w p e ł n i e j s z e j wersji, znacznie m ł o d s z y o d p ł y n ą c y a ż z Lubelszczyzny, z a w i ą z u j ą c n o w y r ó d , W u d a r c z y k ó w . 5 �I ] . 4—5. Oznakowanie liczbowe, p r z e t w a r z a j ą c o schemat liczb r z y m s k i c h . U c h w y t rondla miedzianego z k o ń c a X I X w M u r z y n o w i a c y w czasach dzisiejszych u z n a w a n i s ą przez s w y c h s ą s i a d ó w , przede w s z y s t k i m z n a j b l i ż s z y c h wiosek od m a ś l a k ó w . N i c koniec na t y m . S ą s i a d o m zza r z e k i p o ś w i ę c o n y jest w i e r s z y k : p ó ł n o c y , zachodu i wschodu (Siccienia, U n i e j o w a i Cierszcwa) za społeczność zdecydowanie wyróżniającą się. Najczęściej Z a w i ś l a k i dobre ludzie wy­ U d u s i l i sukie w budzie mieniane s ą t a k i e i c h cechy: Jeszcze jednej nie p o ż e r l i 1 7 A o d r u g ą j u ż się d e r l i . — czystość mowy — elegancja — godność Ta I d z i ś , jeśli c o ś zginie w wiosce, podejrzenie w pierwszej k o l e j ­ osobista. n o ś c i pada na s ą s i a d ó w po drugiej stronie... rozległego jeziora, o s t a t n i a cecha e g z e m p l i f i k o w a n a jest p a m i ę c i ą o t y m , że starsi n i g d y nie p r z e k u p y w a l i i nie schlebiali (,,nie przepijali a nie j a k n i e g d y ś r z e k i poprzecinanej k ę p a m i i p i a s z c z y s t y m i ł a c h a m i . B e z l i t o ś n i e o s ą d z a n i s ą s i e d z i p r ó b u j ą się b r o n i ć , nazy­ p r z e d z a ł a t w i e n i e m s p r a w y " ) , albo t y m , że nie zabiegali o t o , wając aby K i c ł b i k a m i ł u b U k l e j k a m i , o d r ó ż n i a j ą c w ten s p o s ó b m ę ż c z y z n znajdywać rozstrzygnięcia własnego losu poza rodzinną w s i ą ( „ ż e n i l i i ż e n i ą się m i ę d z y s o b ą " ) . Trzeba o d r a z u d o d a ć , sięgające swymi początkami wielu pokoleń, w jednym p r z y p a d k u (Fabiszewscy — B r z ą k a l s c y tylko — R u d z i ń s c y ) a ż po przesławnych rybaków łososi i w ę g o r z y — od k o b i e t . że i s t n i e j ą z a d z i w i a j ą c e p o w i ą z a n i a rodzinne m i ę d z y p o s z c z e g ó l ­ n y m i rodami, t y m i a k t u a l n y m i i przed l a t y niewielu w y g a s ł y m i , potomków Przedstawionej postawy Murzynowiaków do swego naj­ bliższego otoczenia — m i m o s u r o w o ś c i ocen — nie m o ż n a u z n a ć za k s e n o f o b i c z n ą . W postawie tej zawiera s i ę j a w n a ewidentnych przywar oraz rodzaj formułowanych krytyka werbalnie 1 6 X V I I I w i e k . W ś r ó d tych pochlebnych opinii — jakie udało w sytuacjach k o n f l i k t o w y c h z a b e z p i e c z e ń swej i n t e g r a l n o ś c i , czy się z g r o m a d z i ć — jedna jeszcze z a s ł u g u j e na u w a g ę : t e ż swego j a . N a c o d z i e ń z t y m k r y t y c z n i e ocenianym otoczeniem szlachta m u r z"у i i o w s к a. S p o t y k a ł e m się z n i ą p a r o k r o t n i e . N i e jest u t r z y m y w a ł o M u r z y n o w o najrozmaitsze w y k l u c z o n e , że w o p i n i i tej p r z e t r w a ł a p a m i ę ć o rodzie szla­ -gospodarczych po r e l i g i j n o - l u d y s t y c z n e . P y m p k ó w c h e c k i m M u r z y n o w s k i c h — ostatnich w ł a ś c i c i e l a c h tej w s i — do prac sezonowych, ale t o do n i c h , a nie o d w r o t n i e , p ł y n i ę t o we w s i tej z a m i e s z k a ł y m . A l e t e ż i n n y na odpust w tej z a s k a k u j ą c e j podźwiękuje ocenie, m i a n o w i c i e uznanie, że motyw chłopska więzi od pod żaglami w trzydzieści parę umajonych Murzynowiacy, korzystając pograniczu trzech z i e m , gdzie j a k p o w i a d a j ą oraz nie p o s p o l i t o w a ć s i ę z b y l e k i m . W i e ś z d o b y w a ł a sobie k o g u t ó w z trzech s t r o n ś w i a t a , z trzech p o w i a t ó w o p i n i e na pewno dzięki trwającej przez te wieki lodzi. ze s z c z e g ó l n e g o p o ł o ż e n i a w i o s k a m o ż e n o s i ć s i ę po p a ń s k u i m ó w i ć p o p r a w n i e po p o l s k u sympatyczne handlowonajmowano słychać na. pianie (płockiego, gostynińskiego i n i e g d y ś rodzimegolipnowskiego), mieli u ł a t w i o n ą u p a r t e j w o l i p r z e t r w a n i a , samoobrony i s a m o o k r e ś l e n i a . B l i s k o ś ć s y t u a c j ę o b s e r w a c y j n ą w s t o s u n k u do z b i o r o w o ś c i , zamieszku­ rzeki j ą c y c h nie t y l k o pojedyncze (przeprawa i przystań statków) umożliwiła kontakty z szerokim ś w i a t e m . W i e l u b y ł o w o d n i a k a m i p ł y w a j ą c y m i Krakowa po Gdańsk. Ułatwiało t o poznanie od i przyswojenie Cytowanym wyżej wsie ale c a ł o , rozlegle wierszykiem wyrażali swoje obszary. odczucia nie t y l k o do D u n i n o w i a k ó w , ale w ogóle do l u d n o ś c i z l a s ó w , po w z o r ó w c i o s z ą c y c h s i ę powszechnym uznaniem ( u b i ó r — m o w a — drugiej stronie W i s ł y . N i e m a najmniejszej w ą t p l i w o ś c i , że w sto­ godność). s u n k u do m i e s z k a ń c ó w z a w i ś l a ń s k i e j s t r o n y posiadali poczucie M u r z y n o w i a c y m i e l i i m a j ą nadal poczucie swojej w y r ó ż n i a ­ zdecydowanej w y ż s z o ś c i , rozumianej w kategoriach kultural­ z Siecienia m ó w i ą n y c h . K o m u z j a k i c h ś p r z y c z y n ( c h o c i a ż b y p o s z u k i w a n i a znajo­ w p r o s t : D w o r u s y , O r d y n u s y , O r c z y k i , Fornale. O u n i e j o w i a k a c h mego z wojska) u d a ł o s i ę z a p u ś c i ć do wiosek w lasach g o s t y n i ń - j ą c e j s i ę w otoczeniu p o z y c j i . O s ą s i a d a c h w y p o w i a d a j ą s i ę — j e ś l i zachodzi k o n i e c z n o ś ć — K i t u n y albo skich, p o w r a c a ł z przekonaniem, że b y l w świecie i n n y m n i ż w ł a s ­ Kluchy. n y . O p o w i a d a ł p o t e m nie t y l e Najostrzej jednak sądzą Zawiślaków z Duninowa, m i m o że d l a m i e s z k a ń c ó w tej w i o s k i s ą t e ż Z a w i ś l a k a m i . S ą ale w i ę c D u n i n o w i a c y dla M u r z y n o w i a k ó w Z a w i ś l a k a m i , albo kontaktów, po prostu P y m p k a m i , najgorszych 1 czyli rodzajem po grzybów, zaskakującej go o różnicach w poziomie życia, niezdolności prowadzenia swobodnego nawiązywania r o z m o w y , udzielania najprostszych i n f o r m a c j i . Bez p o r ó w n a n i a c z ę s t s z e jeszcze z w i ą z k i m i e l i M u r z y - �7 �^ ^ ^ ^ II. 7. W s p ó ł c z e s n o oznakowanie trzonka noża kuchennego I I . 8. Przypuszczalny r o z w ó j z n a k ó w (a—b), z n a j d u j ą c y c h się n a p o w i o r z c h n i d w ó c h w o z ó w o k , cegieł w ś c i a n i e frontowej (zachodniej), na lewo od wojścia g ł ó w n e g o do k o ś c i o ł a w R o ­ kicin 8 n o w i a c y z M a z u r a m i z i e m i p ł o c k i e j . O k a z j ą s t a w a ł y się w y j a z d y S r a ł S z a t k o w s k i p o d wozem do m i a s t a , g ł ó w n i e w celach h a n d l o w y c h na t a r g . J a k p o w i a d a W i ą z a ł g... powrozem Czesław Kacperowicz najbardziej Mazurów dziwiło (ale G... się u r w a ł o (eż p ł o c c z a n ) , że z w r a c a n i s i ę do ż o n y m a m u s i u , a ona do m n i e Do Marciniaka poleciało tatusiu. H i p o l i t Kowalski, k t ó r y jako sołtys wioski w okresie M a r c i n i a k z ł a p a ł deski międzywojennym drodze G... u K a z i m i e r s k i c h c z ę s t o b y w a ł w L i p n i e , p o z n a j ą c po d a w n ą ziemię d o b r z y ń s k ą , a k t ó r y również często musiał jeździć z o w o c a m i i n a b i a ł e m do P ł o c k a , o p i n i ę o M a z u r a c h — z r e s z t ą O p o w i e ś ć o w ę d r ó w c e rozpoczyna nieodosobnioną — wypowiadał w i o s k i , od pierwszego nieokrzesani, Czy w trzech s ł o w a c h : g b u r o w a o i , chamowaci. fakty te się od zachodniego na S k a r ż e n i u gospodarstwa. r y s t y k ę osoby w y r a ż a p r z e d m i o t s c h w y t a n y pozwalają mówić o poczuciu odrębności, z w i ą z k a c h z obszarem w a r t o ś c i o d m i e n n y c h , a n i ż e l i uznawane w obronie n i e s z c z ę ś c i e m , rodzaj o k r z y k u , czy j a k i e ś najbardziej przedstawione krańca Charakte­ przed skrótowo zachowanie. za mazowieckie czy k u j a w s k i e 1 O d p o w i e d ź na to p y t a n i e — bez przeprowadzenia być arbitralna. r z e t e l n y c h , s z c z e g ó ł o w y c h b a d a ń — nie m o ż e Kejna złapał 1 8 Lustrzanym kijaka G... u S w i d n i a k a odbiciem krytycznego stosunku zbiorowości Ś w i d n i a k z ł a p a ł worek n o w y do n a j b l i ż s z e g o otoczenia b y ł a ż y w o ś ć r e a k c j i na, z r ó ż n i c o w a n i e w ł a s n e . D o jakiego stopnia G... u Mietkowy m o ż e t a reakcja, b y ć r o z w i n i ę t a , ś w i a d c z ą , z jednej s t r o n y w y s t ę p u j ą c e w s t a ł y c h nazwach od­ „ K i j a k " i „ w o r e k n o w y " , t o d w a zasadniczo r ó ż n e p r z e d m i o t y , czucia s t e r e o t y p ó w o s o b o w o ś c i , a z d r u g i e j z d o l n o ś ć postrzegania a zarazem w k o n t e k ś c i e wiersza, d w a j r ó ż n i ą c y się gospodar­ drugiego; nością ludzie. umiejętność tworzenia syntetyzujących portretów, n i e p o w t a r z a l n y c h w swej istocie o s ó b . D o d a m , że n i e u k r y w a n a — j a k s ą d z ę — wiedza o b l i ź n i m , to jedna z f o r m spolegliwego Stasiek k o z i o ł k i f i k a w s p ó ł ż y c i a g r u p y . N i e b ę d ę p r z y t a c z a ł szerszej bazy ź r ó d ł o w e j , G...u K a z i k a ś w i a d c z ą c e j o d o s y ć powszechnej w grupie o m a w i a n y c h wiosek Kazik tańczy (szczególnie G... u T r o j a k a i jednak samego Murzynowa) zarazem ł a t w o ś c i f o r m u ł o w a n i a drugiego człowieka,. S k o r z y s t a m spostrzegawczości lapidarnych charakterystyk t y l k o ze s z c z e g ó l n e g o kozaka T r o j a k p r z e l ą k ł się g... zielonego źródła, G... u M a ł k o w s k i e g o j a k i m jest ballada, napisana, p r a w i e przed ć w i e r ć w i e c z e m , przez Małkowski wyleciał z żonu p a n i ą S z y m c z a k o w ą , s t a ł ą m i e s z k a n k ę naszej w i o s k i . Podobne do tej b a l l a d y , znane s ą z i n n y c h miejsc w k r a j u . W u t w o r a c h Tutaj t y c h g . . . symbolizuje jednoznacznie w a r t o ś c i w ą t p l i w e , w ż a d n y m o s ó b . Najzjadliwsza d o t y c z y g w a t ł o w n o ś c i i t c h ó r z l i w o ś c i osoby również przedstawiana jest delikatnie charakterystyka p r z y p a d k u nie kojarzone z s u b s t a n c j ą u ż y t e c z n ą w r o l n i c t w i e . ostatniej. G . . . z n a l a z ł o się w s a m y m M u r z y n o w i e , w jego ś r o d ­ W kowej c z ę ś c i . Towarzyszy t e m u n o w y rodzaj z a c h o w a ń j a k b y balladzie lnurzynowskiej, poszczególne charakterystyki m n i e j l u b bardziej ż y c z l i w e , to z n ó w zdecydowanie są szydercze: potęgujących „ W o j t e k s y n Roztropnego (przezwisko JO) uczy g... rosyjskiego". inny Cały u t w ó r ma blisko 4 strony. Nie sposób więc przeląkł). przedstawić dramaturgię „ t a ń c z y kozaka", sytuacji (jeden go t u w c a ł o ś c i . P o n i e w a ż u j a w n i a on w a ż n ą w naszych rozwa­ ż a n i a c h p o s t a w ę , c h c i a ł b y m p r z e d s t a w i ć c h o c i a ż n i e k t ó r e jego Karasiewiozowa w y l e c i a ł a z rzeszotem fragmenty: G . . . j u ż za Z a p ę d o w s k i c h 8 I „koziołki fika", a k t o ś się n a p r a w d ę p o raz p i e r w s z y płotem �Z a p ę d o w s k a zrobiła krzyk wielki G... jest u n a u c z y c i e l k i B r z ą k a l s k a ż e b y g... nie przyszyła. Do Kacpra wypędziła Kacper b y l pijany G... u c i e k ł o do Any A n a p a s ł a barana W części tej w z m a c n i a j ą się aiuzje (,,pasła barana"', ,,nie przy­ s z y ł a " , ta, ostatnia odnosi się do кгалл ieokich u z d o l n i e ń < soby) A l e po raz pierwszy p o j a w i a się jasno w y r a ż o n a wiadomość o u t r a p i e n i a c h k o b i e t . W dalszych c z ę ś c i a c h wiersza, sprawa ta b ę d z i e u j m o w a n a w s p o s ó b o g l ę d n i e j s z y . ,,loży c i ę ż k o c h o r y " , „ p i j e s i a d ł e m l e k o " , „śpiewa, c i e n k o " . P o s ł u c h a j m y jednak j a k w y g l ą d a j ą inne c h a r a k t e r y s t y k i : Gurdzina, wola g... g u ń t a . G... u Zygmunta. Z y g m u n t c h c i a ł w s a d z i ć do wychodka Ale g... u ż y ł o innego ś r o d k a U j ę ł o się pod I boki do Fabiszewskich d a ł o d w a skoki Stefan p o z n a ł , że g... w ę d r u j o M y ś l a ł , że no statek maszeruje N i e ż y j ą c y j u ż d z i ś i Z y g m u n t , i Stefan (sąsiedzi) n a l e ż e l i do jednj-cli z najbarwniejszych posi aci w Murzynowie. Słynęli I I . 9. W k o m p o n o w a n i o z n a k u t o ż s a m o ś c i w w y m i a r y i wozówki, w cegłach gotyckich kościoła w Rokiciu główki z d o w c i p ó w i z u p e ł n i e n i e p r a w d o p o d o b n y c h , pogodnych pomys­ ł ó w . Z d o l n i b y l i do n i c h , k i e d y m i e l i dobrze po s z e ś ć d z i e s i ą t c e . T o o n i c h k r ą ż ą we wsi do d z i ś o p o w i e ś c i , j a k p o t r a f i l i p r z e b r a n i za k s i ę d z a i k o ś c i e l n e g o z b i e r a ć po domach k o l ę d ę . . . I oto tym n a j w i ę k s z y m ż a r t o w n i s i o m dostaje się nic byle j a k ! w y eh ( z d o l n o ś c i m o t o r y c z n y c h j e d n o s t k i ) i m o ż l i w o ś c i k r e a c y j ­ nych w swym najbliższym otoczeniu (w o b e j ś c i u i na polu). U w i d o c z n i o n a przed c h w i l ą , w analizowanej balladzie, orientacja podstawowa (dobro-zło) u z u p e ł n i a n a b y ł a i n n y m i jeszcze. Oto n a j w a ż n i e j s z e j a k i e u d a ł o się dotychczas u s t a l i ć : U J a b ł k o w s k i e h m y ś l e l i , że t o b u ł k a N a p ę d z i l i do p o d w ó r k a , 1 d o b r o c z y n i e n i a — zloczynienia; Wszyscy d o s t a l i a p e t y t u 2 nieoszukiwania — o s z u k i w a n i a ; A l e nie m i e l i s p r y t u 3 mądrości — G... ś m i e r c i się b a ł o 4 ryzykowania — nieryzykowania; roztropności; Z ł a p a ć i m się nie d a ł o 5 nieschlebiania — schlebiania; G... mocno ś m i e r d z i a ł o 6 zdarnośei — Szło po drodze, s t ę k a ł o 7 dbałości — niodbałości. niezdarności; Opozycje te z n a j d u j ą s w ó j w y r a z w m n i e j l u b bardziej ś c i s ł y c h Po licznych przepędzania, p e r y p e t i a c h , na przemian, to s p o t y k a G... „ p i j ą c e g o przyjmowania, zsiadłe m l e k o " to Tadzia. t e r m i n a c h , w y s t ę p u j ą c y c h w m o w i e potocznej. N a l e ż ą do takie m i ę d z y i n n y m i nich jak: 1. D o b r y ( d o b r y c z ł o w i e k ) ; Stateczny (nie u l e g a j ą c y n a m i ę t ­ Tadzio się p y t a n o ś c i o m , u c z y n n y , w i e d z ą c y dobrze do czego d ą ż y ) ; N a o c z n y Gdzie się g... u r o d z i ł o (samodzielny, r o z w a ż n y ) ; G a r d y ( w y b r e d n y ) . G... się z a m y ś l i ł o t y c h p o j ę ć s ą : Skuza (niouczynny, d b a j ą c y w y ł ą c z n i e o w ł a s n e P o t e m sobie p r z y p o m n i a ł o sprawy, człowiek c h y t r y ) ; W y k p i s I towny, nad strugę powędrowało Stryjo złapał obręczy zdania, u l e g ł y N i e c h się w i ę c e j nie m ę c z y Krzykun wydrwigrosz; Schyba, Nukun (bez (gwał­ własnego Swiniowaty; Przeciwieństwem Oszust; Siuler; Szuler; W y w i j a s m u pogrzeb w y p r a w i l i (złośliwiec); W y r w i e oraz czjdi z a n u k a n y ) ; 2. U c z c i w y , Stateczny. Wszyscy b y l i bardzo m i l i I nieobliczalny); Przeciwieństwem ich są: Osiust; ( k r ę t a c z ) ; Chwest (od k w e s t y , Schybiak (schybiający, zbaczający); Szwondlarz; Gieldak (nazwa k r e t a ; osobnik z d r a d l i w y ) ; Z n a m y j u ż s y m b o l i k ę , j a k ą p r z e d s t a w i a j ą t u l u d z k i e ekskremen­ (kret t a k ł u j e ) ; M a m u n ; P u c o w n i k , B r o j t t y . Chodzi o zlo, w s w y m n a j o r d y n a r n i e j s z y m , się o d p o w i n n o ś c i ; P a d u c h ( z ł o d z i e j ) ; N i e k a r a w y r a z i e . A u t o r c e u d a ł o sin r o z p o z n a ć o s o b o w o ś c i kańców, stosując niezastąpiony wybieg, materialnym współmiesz­ skonfrontowania ich mądrzały; n n i a r z ; R z e e h o t n i k (ciągłe się ma szkoły, zespołu scenicznego, murzynowska (łotr); 1 9 3. Stateczny; M u n d r y , M ą d r y ; N a u c z a ł y i ich p r z e c i w i e ń ­ ze z ł e m . U t w ó r p o w s t a ł w czasach istnienia we wsi s z k o ł y , w k t ó r e j nic Taklun uchylać stwo M u n d r y — G u p i ; M ą d r y —• G ł u p i ; P r z y m u n d r ż a ł y ; Prze­ z a w i ą z a ł się zespól estradowy. B y ł y to dobre l a t a w h i s t o r i i w s i . Chociaż (brajtować, Szwendłarz; Roztropny; Wiwijas; 4. O d w a ż n y , R y z y k Szuler; Zabobo- śmiejący); (ryzyko oznacza w j ę z y k u lokalnym ballada, ż y j e , co i raz wzbogacana o nowe w i a , d o m o ś c i . N a p r z y ­ o d w a g ę ) ; N i e l ę k l i w y i i c h p r z e c i w i e ń s t w o L ę k u n ; D y g (strach); k ł a d : opiekun wioskowego m u z e u m przedstaw i a n y zostaje, j a k o Nukun; osobnik ..wielce z d z i w i o n y , po co g... p r z y s z ł o w to strony"', 5. Stateczny; G a r d y p r z e c i w i e ń s t w e m ich s ą : S ł o d k i ale r ó w n i e ż j a k Pa,n Jacok, co „ z a p r a s z a g... na ł a n e c z k ę , a ono szywy, m y ś l i o ucieczce". donosiciel); Szpycel; K u s e j d a ; B a ł a m u t ; Stereotypy <>i»lu>w<- były г о / . л ч ш т и przede w s z y s t k i m w kategoriach s p o ł o c z n o - e t y c z n y c h , a n a s t ę p n i e s p r a w n o ś c i o - schlebiający); Łazuch; Łazuk (pochlebca, (fał­ intrygant, Swiniowaty; (i. Z d a m y ; Z a r a d n y ; Naoczny i ich p r z e c i w i e ń s t w o N i e r a r a (niezdarny); Guła (powolny, niezdarny, bezmyślny); Gulorz 0 �I I . 10. Cudowne p r z e j ś c i e Pana Jezusa przez Jezioro Genezaret; kopia obrazu z X V I I I w . , w y k o n a n a w 1945 r o k u przez S t a n i s ł a w a M a ł k o w s k i e g o . Obraz b y l w y s t a w i o n y przez m u r z y n o w i a k ó w w o ł t a r z u ich w i o s k i na B o ż e Ciało 10 �11. Przypuszczalny r o z w ó j z n a k u t o ż s a m o ś c i — k r z y ż y k a do k s z t a ł t u k a p l i c z k i �I I . 12—13. K o ś c i ó ł w R o k i c i u , w i d o k od s t r o n y p o ł u d n i o w o - z a o h o d n i e j i p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j (nowa, odmiana G u ł y ; o funkcjonariuszach); M a r g a t (niezdarny, d z i ł y do 3—4 przezwisk ( L o r w a s - B r a n c h o l c - R e k i n ) , albo szczęś­ chory); liwe, że o s ą d s ą s i e d z k i w y c z e r p a ł się p r z y j e d n y m szyderczym Kocała (kocałować nie spać, lamentować, wyrzekać, (Gramofon narzekający); 7. D o b r y ; A k u r a t n y ; D b a ł y ; Gospodarny i i c h p r z e c i w i e ń ­ b i n ) , czy lub Biskup), żartobliwym wzgardliwym (Dajmynato, (Trumba, Nur, Ra­ K o k o s z k a ) . Wreszcie by­ ł y osoby — w znacznej w i ę k s z o ś c i — m o g ą c e się w p e w n y m stwo P a p r o k , Popapraniec; W a ł k u ń ; N y g u s i i n . ani s t o p n i u s z c z y c i ć , że przezwisk nie m i a ł y w o g ó l e . O j e d n y c h moich powiadano z d o d a t k i e m p a n (bardzo r z a d k o ) , a o i n n y c h w p r o s t r o z m ó w c ó w — p o d ł e g o . M o ż e się chabelorzem o k a z a ć osobnik bez tego d o d a t k u . Trzeba w i ę c b y ł o starania w ż y c i u , aby p r z y d a r z o n y na,wot z n a c z n y m szacunkiem, z d a m y i na s w ó j s p o s ó b tym Jest jeszcze t e r m i n Cliabelorz, o z n a c z a j ą c y c z ł o w i e k a , dobrego, ani z ł e g o , lecz — m ó w i ą c s ł o w a m i jednego z dbały. samym statusie m a ł o r o l n e g o gospodarza., nie korzystać z przezwisk i u s w y c h z i o m k ó w u z y s k a ć n a j w y ż s z ą o c e n ę w ka­ 2 0 T e r m i n Stateczny posiada n a j w y ż s z ą k w a l i f i k a c j ę d o d a t n i ą . tegoriach e t y c z n y c h — c z ł o w i e k a statecznego. Oznacza on c z ł o w i e k a z r ó w n o w a ż o n e g o , w i e d z ą c e g o dobrze do czego d ą ż y . S t a t e c z n y m jest człowiek posiadający wszystkie był przydomek. P o s i a d a ł on przede w s z y s t k i m sens i n f o r m a c y j n y , Czym innym zupełnie, niż przezwiska, wskazujący siedem cccii d o d a t n i c h . N i e m o ż e n i m b y ć Skuza, R o z t r o p n y , 0 kogo, czy o co chodzi, bez k w a n t y t a t y w n y c h o d n i e s i e ń . W y ­ G u ł a , P a p r o k . Stateczny u c h o d z i zdecydowanie za człowieka powiadano w i ę c nazwiska, m o ż e nieraz p o w r a c a j ą c do p i e r w o t ­ dobrego, ż y c z l i w e g o i n n y m , nieraz kosztem w ł a s n y m . N i e n a l e ż y nego b r z m i e n i a ( K a c p e r — K a c p e r o w i c z , Gurda — G u r d z i ń s k i , bynajmniej do l ę k l i w y c h , t o osobnik przez c a ł e swoje życie stale r y z y k u j ą c y spokojnie w c i ą ż nowe p r z e d s i ę w z i ę c i a . U c h o d z i Nowak — Nowakowski); wypowiadano imiona zdrabniając czy t e ż osobliwie, zawsze w sensie k o r z y s t n y m , s k r a c a j ą c je, (Ce- t e ż za uosobienie z a r a d n o ś c i i d b a ł o ś c i . Statecznych m u s i cecho­ zariusz — Czarek, A r k a d i u s z — A r e k . Urszula — U l e ń k a , H i p o l i t w a ć pogoda ducha ( o p t y m i z m ) , c h o c i a ż nie w e s o ł k o w a t o ś ć . D o — H i p c i o ) . Słowa wujek takich t y t u ł a m i , w y r a ż a j ą c y m i szacunek. B y ć m o ż e , r ó w n i e ż i s t r y j , p i ę k n y c h postaci n a l e ż e l i niedawno z m a r l i , w 83 roku i ciocia były nieodzownymi nieraz ż y c i a , J a n M a ł k o w s k i , zwany D z i a d k i e m oraz w 92 r o k u ż y c i a , 1 stryjo H i p o l i t K o w a l s k i , zwany H i p e i e m . W m u r z y n o w s k i e j balladzie, O j e d n y m z m i e s z k a ń c ó w M u r z y n o w a , szanowanym i l u b i a n y m w ę d r u j ą c e po wsi g... statecznych o m i j a , albo lepiej powiedziaw­ człowieku, szy mc n a p o t y k a . walerem, m ó w i się S t r y j o l u b S t r y j . J e d n a k nie jest w y k l u c z o n e , Z a t r z y m a j m y się jeszcze p o k r ó t c e p r z y i n n y c h świa.domości grupy o funkcjonującym w niej wskaźnikach zróżnicowaniu u z y s k a ł o sens p r z y d o m k a , w a r t o ś c i u j ą c e g o zarazem b ę d ą c y m mimo podeszłego dodatnio. wieku żo s ą osoby, k t ó r e z w r a c a j ą się do niego inaczej, m ó w i ą c kawawujek. N a w e t najstarsi nio k o r z y s t a l i z przydomka,, o k r e ś l a j ą c e g o i c h o s o b o w y m . Zn. w s k a ź n i k i te p r z y j m u j ę t y t u ł y ( z w r o t y rodzinne), wiek. p r z y d o m k i i wreszcie, rzecz n a j w a ż n i e j s z a , przezwiska. Zacznij­ przydomkowe, takie właśnie miano. Mówiono — Dziadek. Do­ my Trojanowski d a j m y p r z y okazji, że b y ł o w zwyczaju zwracanie się m ę ż a do o p r z e z w i s k u T r o j a k , m ó g ł zgodnie ze s w y m poczuciem h u m o r u , ż o n y w formule m a m u s i a , jej za.ś do niego — t a t u ś . Do dzieci od t y c h ostatnich. Nic żyjący już dziś Jan Jan Małkowski zaskarbił sobie j e d n a k , p e ł n e uczucia, p r z e d s t a w i a ć się w u r z ę d a c h j a k o H o l d e s d o w i l d e s f i l d e s t a t k i e w i c z zwracano się po i m i e n i u . Raczej u n i k a n o z d r o b n i e ń i m i o n , j a k ale nio m ó g ł się niestety p o z b y ć w ż a d e n s p o s ó b przezwiska r ó w n i e ż z w r o t ó w s y n u ś . c ó r u ś . N i e m o ż n a jednak- tego zwyczaju Trojak... B o t e ż przezwiska f u n k c j o n o w a ł y na innych zupeł­ nie zasadach. Jedne z o s ó b m o g ł y b y ć d u m n e , ż e nagroma­ 12 u o g ó l n i a ć na k a ż d ą z o s ó b czy r o d z i n ę . D z i s i a j s y n u ś i c ó r u ś , jako zwyczaj ogólnopolski, zdobywają sobie powszechność. �Posiadanie syna było onegdaj dobrodziejstwem, córki z m a r t w i e n i e m (ale t e ż nie w k a ż d e j rodzinie). Powiadano nieraz na jednej z k o t w i e (ił. 2, 6). Z a ł ą c z o n e ilustracje u k a z u j ą w pew­ ,,uca- n y m p r z y b l i ż e n i u r o z m i a r y dawnej p r a k t y k i , k t ó r e m i m o tego, l i ł e m (ocaliłem) c ó r k i " . O z n a c z a ł o t o , że z o s t a ł y wydane za m ą ż że p o ś w i ę c o n o jej p a r ę o p r a c o w a ń o charakterze do n y m , nie jest — m o i m zdaniem — w y j a ś n i o n a do k o ń c a . Obok r o d z i n gospodarskich. Słowo ucalić pamięć o niezwykle ciężkich warunkach (ocalić) przechowuje ż y c i a na w s i , wielo- bowiem t o ż s a m o ś c i , na ścianach k o ś c i o ł a rokickiego w y s t ę p u j ą mniejsze l u b w i ę k s z o (od około 2,5 do około 5 c m ) , dzietności i śmiertelności. Z t y m s k r ó t o w o z k o n i e c z n o ś c i p r z e d s t a w i o n y m zasobem wiedzy o s p o ł e c z n o ś c i m u r z y n o w s k i e j , m o ż e m y p r z y s t ą p i ć zapowiedzianej analizy z n a k ó w do własnościowo-tożsamościowych, p ł y t s z e l u b g ł ę b s z e , p ó ł k o l i s t e w g ł ę b i e n i a ; rodzaj nowie. Z n a k i w ł a s n o ś c i o w e (ideogram}- geometryczne) oraz odkryte na d w ó c h u c h w y t a c h r o n d l i (ił. regularnych r j a m e k . O d n a j d u j e m y je na w ysokości d z i a ł a n i a w y k o n y w a n e g o r ę k a m i przez s t o j ą c e g o człowieka (w i n n y c ł i miejscowościach n i ż e j , na w y s o k o ś c i k l ę c z ą c e g o ) . N a j w i ę k s z a ilość j e d n y c h i d r u ­ j a k i e u j a w n i ł y n i e k t ó r e eksponaty w k o l e k c j i M u z e u m w M u r z y ­ z o s t a ł y n u .'> k o t w i c a c h znaków interpretacyj­ g i c h znajduje się na ś c i a n i e wschodniej k o ś c i o ł a , a n a s t ę p n i e na p o ł u d n i o w e j . P r z y w e j ś c i u od zachodu, m a m y nieliczne j a m k i 1 — 5). N i e w ą t p l i w i e bardzo skromne, jest to ś w i a d e c t w o w sto­ i sunku do zjawiska, k t ó r e m o g ł o w p r z e s z ł o ś c i r o z w i j a ć się w znacz­ szczególnie nie bardziej okazalej postaci. P o t w i e r d z e n i e m takiego przypusz­ k o ś c i o ł a p o k r y t a jest warstw^ą m c h u , k t ó r y nie pozwala stwier­ czenia s ą n i e k t ó r o stwierdzenia starszych m i e s z k a ń c ó w d z i ć , czy z n a j d u j ą się j a k i e ś znakowania r ó w n i e ż w tej części. Według tych s t w i e r d z e ń , jeszcze w okresie wioski. międzywojennym z d a r z a ł o s i ę . że w ł a s n e z n a k i w y c i n a n o w drewnie l u b w y b i j a n o - kilka Piszę o tym Stwierdzone Ł ą c z y się z t y m zwyczajem o s o b l i w y c h r o z m i a r ó w sierpów. (wysokości ponieważ najciekawszych, Strona północna dane te o k a ż ą się północno-zachodni T w od g r a b i , kosiska, r ą c z k i szczegółowo, z (ił. 8—9). Omawiane zjawisko m a g ł ó w n i e z a s i ę g t r z o n k i do siekier, szundy (nosidla do w o d y ) . Z w y c z a j t e n p o p u ­ narzędzia, rolnicze, t r z o n k i tak wykonany i ś r o d k o w o p o l s k i , ale nie jest w y k l u c z o n e , że rówmież o g ó l n o p o l s k i . larniejszy b y ł w s i e e i o ń s k i m dworze, gdzie znakowano nawet t o ż s a m o ś c i , w t y m jeden starannie dalej d o s y ć istotne. -naeinano v m e t a l u . Z n a k o w a n o s p r z ę t r y b a c k i , g ł ó w n i e w i o s ł a i s p ó ł k i do wylewania w o d y ; rozmaite n a r z ę d z i a r z e m i e ś l n i c z e , znaków czterech jest wśród zostało bodaj najwcześniej kościołach wiejskich kościołów gotyckich w przez Hockenbecka 2 1 Pospolitym Poznańskiem. Występuje w Bydgoskim. w z d ł u ż W i s ł y n a p ó ł n o c od W a r s z a w y , a t a k ż e n a z domu Jana Gurezyńskiego nach k o ś c i o ł ó w g o t y c k i c h w Sieradzkiem i K i e l e c k i e m . służyła, do zna.kowae.ia smolą żagli i w o r k ó w . Wszystkie ś w i a d e c t w a nie u k a z u j ą jeszcze w p e ł n i obrazu nas zagadnienia. Takiego dopiero tajemniczych z n a k ó w , znajdujących obrazu te interesującego dostarcza analiza się na m u r a c h gotyckiego k o ś c i o ł a z pierwszej p o l o w y X I I I w i e k u w p o b l i s k i m Rokiciu, świadectw, g d y b y nie w y m i a n a w w i e l u ilości j a m e k w ś c i a n a c ł i ś w i ą t y n i św. Jana w Toruniu tylko miejskimi Murzynowo. wgłębienia kościołach cegieł w z e w n ę t r z n y c h p a r t i a c h ś c i a n . W y s t ę p o w a n i e Rombielina, Myśliborzyc Więcławie), również też na 23 ścia­ Naj­ p r a w d o p o d o b n i e j m i e l i b y ś m y znacznie w i ę c e j z a j m u j ą c y c h naw p a r a f i i do k l ó r e j n a j e ż y , obok czterech i n n y c h wiosek (Uniejewa, i Zanotowano Pomorzu (Słupsk), z sąsiedniego Uniejowa. Pieczęć Koszalin. 2 2 18 cm) pice :ęć, eksponat w m u r z y n o w s k i m M u z e u m , p o c h o d z ą c a starych pokaźnej tej r a n g i , j a k ą jest b a z y l i k a wskazuje, że zwyczaj z w i ą z a n y b y ł nie z prowincjonalnymi ośrodkami w miejscach wiejskimi, j a k najbardziej ale również eksponowanych. Po­ W ś r ó d n i e z l i c z o n y c h (część jest prawie niewidoczna) z n a k ó w na g ł ę b i a to stwierdzenie p r z y k ł a d fary św. J a k u b a w G r u d z i ą d z u , ś c i a n a c h tego k o ś c i o ł a w y s t ę p u j e r ó w n i e ż t y p j o d e ł k i , o d k r y t e j j a k t e ż w s p a n i a ł y c h k o ś c i o ł ó w g o t y c k i c h ś w . Mateusza w N o w e m , 13 �s z c z e g ó l n i e z a ś Św. M i k o ł a j a w Gniewie. N a terenie dawnej ziemi d o b r z y ń s k i e j z n a m y j a m k i (bez z n a k ó w t o ż s a m o ś c i ) z t a k i c h m i e j s c o w o ś c i , j a k w i e ś C z a r n k ó w oraz miasta L i p n o i Golub D o b r z y ń . W tej ostatniej m i e j s c o w o ś c i na ś c i a n a c h k o ś c i o ł a farnego, o p r ó c z p ó ł k u l i s t y c b w g ł ę b i e ń p o j a w i a j ą się r ó w n i e ż p o d ł u ż n e , regularne ż ł o b i e n i a . P o w r a c a j ą c do Rokicin., u ś w i a d a m i a m y solne, że t e n s k r o m ­ n y , „ k o b y l i k o ś c i ó ł " zachowuje n a j c i e k a w s z ą , b o g a t ą i r o z m a i t ą , d o k u m e n t a c j ę . TJżyłoni s ł o w a dokumentacja, a l b o w i e m na ścianach kościoła oprócz jamek, z n a k ó w tożsamości i napisów (pojedynczych i m i o n w r o d z a j u J A C O B , M A T H E T J S , M A R T I N , a w X I X w . i m i o n i nazwisk) z a c h o w a ł y s i ę w y r y t e d a t y , n a j ­ w c z e ś n i e j s z a 1G27. S p r ó b u j m y obecnie z a s t a n o w i ć s i ę n a d t r e ś c i ą t y c h z r ó ż n i c o w a n y c h i n f o r m a c j i . Hoekenbeck, a n a l i z u j ą c 245 j a m e k na k o ś c i e l e w Ł e k n i e , 308 w R o g o ź n i e , 314 w K ł e c k u , 820 w W ą g r o w c u , p o n a d t o , odpowiednio na k a ż d y m z t y c h k o ś c i o ł ó w 5, 38, 07 i 21 ż ł o b i e ń oraz d a t y p r z y podpisach (zło­ ż o n y c h z i m i o n i nazwisk, od 2 p o l o w y X V I w . do 2 p o ł o w y X V I I w . , z n a j d u j ą c m a t e r i a ł p o r ó w n a w c z y w i n n y c h , dalej p o ł o ż o n y c h obiektach sakralnych, stwierdza a u t o r y t a t y w n i e , że wszystkie te d z i a ł a n i a łączyły s i ę z k u l t o w y m nieceniem ognia na w i o s n ę . U ż y w a n o do tego celu p r y m i t y w n e g o ś w i d r a ognio­ wego (fcucrbołirer), r e l i k t u z c z a s ó w p o g a ń s k i c h . Hoekenbeck swoje twierdzenie umacnia w y n i k a m i b a d a ń L i v i n g s ! o n a w ... Zambezi. 24 Ustalenia Hockenbecka z a i n s p i r o w a ł y w latach p i ę ć d z i e s i ą s i ą t y c l i Tadeusza W r ó b l e w s k i e g o i w o s i e m n a ś c i e l a t p ó ź n i e j Jana Tyszkiewicza. O b y d w a j a u t o r z y , szczególnie jednak ostatni, p r z y j m u j ą t y l k o j e d n ą interpretację. Scharakteryzujmy j ą p o k r ó t c e . P r z e t r w a ł y do naszych c z a s ó w p r a k t y k i z w i ą z a n e z k u l t e m ognia. Ś w i a d e c t w e m tego s ą w k u l t u r z e ludowej t a k i e m i ę d z y i n n y m i p r z y p a d k i : „ W okolicach Solca d.pow. Ś r o d a i w W y s o c k u W i e l k i m d . p o w . O s t r ó w W i e l k o p o l s k i , zacho­ w a ł a się d o t ą d t r a d y c j a rozpalania „ ś w i ę t e g o o g n i a " w W i e l k ą S o b o t ę za p o m o c ą ś w i d r a o g n i o w e g o " Charakterystyczne w g ł ę b i e n i a z n a j d u j ą się — j a k t w i e r d z i J a n Tyszkiewicz — na liajsuchszych, p o ł u d n i o w y c h ścianach kościołów, ponieważ o t a k ą ś c i a n ę n a j ł a t w i e j b y ł o ś w i d r e m r o z n i e c i ć o g i e ń . N i e chciał­ b y m z a j m o w a ć się s z c z e g ó ł o w s z ą k r y t y k ą tego stwierdzenia. Z w r ó c ę j e d n a k ż e u w a g ę na pewno f a k t y , k t ó r e nic p o z w a l a j ą i n t e r p r e t a c j i Hockeubecka t r a k t o w a ć j a k o j e d y n ą . 1. P ó ł k o l i s t e w g ł ę b i e n i a z d a r z a j ą się nie t y l k o na ś c i a n a c h p o ł u d n i o w y c h (w R o k i c i u n a j w i ę c e j jest i c h na ś c i a n i e wschodniej); 2. Z n a j ą c d z i a ł a n i e ś w i d r a ogniowego (z ż a l e m n a l e ż y s t w i e r d z i ć , że Tysz­ kiewicz nic na t e m a t t e c h n i k i niecenia ognia t y m n a r z ę d z i e m nio m ó w i ) nie ma znaczenia p r z y k t ó r e j ś c i a n i e , suchszej czy wilgotniejszej, u s t a w i się c z ł o w i e k , k t ó r y b ę d z i e ł u k i e m o b r a c a ł p r ę c i k z twardego drewna. Ó w w p r a w i a n y w w i r o w a n i e p r ę c i k nie m o ż e — m o i m zdaniem — t a k samo ł a t w o w cegle, j a k w drewnie s p o w o d o w a ć wzniecenia ognia. Dlatego s ą d z ę , że jeśli już j a m k i p o w s t a w a ł y od ś w i d r a ogniowego, to spowodowane b y ł y t a r c i e m drugiego k o ń c a p r ę c i k a o d e s z c z u l k ę , a ś c i a n a kościoła, s ł u ż y ł a j e d y n i e j a k o oparcio. Z e t k n i ę c i e m i ę k k i e g o k a w a ł k a drewna z w i r u j ą c y m , w ł a ś c i w y m k o ń c e m p r ę c i k a w ś w i d r z e , m o g ł o r z e c z y w i ś c i e wzniecić o g i e ń ; 3. I l o ś c i w g ł ę b i e ń , m i e s z c z ą c y c h się na powierzchni w o z ó w k i ( b y w a , że jest ich k i l k a , ale zdarza s i ę , że nawet 9—11), z r ó ż n i c o w a n i e i c h w i e l ­ k o ś c i , wreszcie osobliwego k o d u , asymetrycznego, symetrycznego czy „ r ó ż a ń c o w e g o " ich u k ł a d u , nio m o ż n a t ł u m a c z y ć u ż y t k o w a ­ niem ś w i d r a ogniowego, jeśli obok z n a j d u j ą s i ę cegły zupełnie nietknięte. 25 26 16 I I . 16—17. Z n a k u k o ś n e g o k r z y ż y k a i jego przypuszczalny r o z w ó j , n a d a j ą c y pierwotnej formie nowe znaczenie K o ś c i ó ł w Rokiciu 1 Badania, terenowe, j a k i e p r o w a d z i ł e m , nie w y k a z a ł y , aby ł ą c z o n o opisywane t u j a m k i ze ś w i d r e m o g n i o w y m . M u s z ę jed­ n a k ż e d o d a ć , że badania to nic o b e j m o w a ł y bydgoskiego, czy p o z n a ń s k i e g o . I dlatego, nie w y k l u c z a m m o ż l i w o ś c i z w i ą z k u i n t e r e s u j ą c y c h nas o z n a k o w a ń z p r a k t y k a m i niecenia ognia, k u l t u ognia w W i e l k ą S o b o t ę . S ą d z ę j e d n a k , że jeśli nawet t a k i zwyczaj w okresie X V I — X V I I I w . w y s t ę p o w a ł , w p e w n y c h częściach k r a j u , i o nio m u s i a ł on s t a n o w i ć r e l i k t u , czy j a k i e g o ś 14 �rodzaju reminiscencji p r a k t y k p r z e d c h r z e ś c i j a ń s k i c h , lecz m ó g ł r ó w n i e dobrze p o j a w i ć się z i n s p i r a c j i samego K o ś c i o ł a , zgodnie w s p o m n i a n y m Czarnkowie, gdzie z a c h o w a ł a się ż y w a pamięć 0 ekspiacyjnej t r a d y c j i k o ś c i o ł a . K o ś c i ó ł w Czarnkowie posiada z s a m ą l i t u r g i ą o g n i a — ś w i a t ł a , p r o p a g o w a n ą nie t y l k o w W i e l k ą t e ż swoje p i ę t n a p o k u t n e w i e r n y c h , n a j g ę ś e i e j rozsiane na ś c i a n i e S o b o t ę , ale r ó w n i e ż na p o c z ą t k u r o k u w d n i u M a t k i Boskiej p o ł u d n i o w e j . T a m gdzie nie domagano się wiercenia c e g ł y palcem, Gromnicznej. P a m i ę t a j m y ale oficjalnie t e ż o znaczeniu o g n i a — ś w i a t ł a we p r z y z w a l a n o na p o s ł u g i w a n i e się m o n e t ą , jamki wszelkich o b r z ę d a c h c h r z e ś c i j a ń s k i c h . Istotniejsze m o ż e jednak b y ł y g ł ę b o k i e , a i c h c h o c i a ż b y podobne rozlokowanie na m u r a c h będzie w y n i k a ł o nie z u n i k a n i a obserwacji, ale b y ć m o ż e z jej p r o w o k o ­ wskazanie, że badania jakie prowadziłem, wykazały znaczne z r ó ż n i c o w a n i e ś w i a d o m o ś c i d z i e d z i c t w a , w p o s z c z e g ó l ­ wania. nych ośrodkach kultowych. c i o ł ó w (wioska Papowo k o ł o T o r u n i a , albo kościół oo. Francisz­ tej Podaję p i ę ć zasadniczych m o d e l i 2 9 N i s k i e p o ł o ż e n i e j a m e k na ścianach niektórych koś­ świadomości: kanów że b y ł y to I . M i e j s c o w o ś c i , w k t ó r y c h nie t y l k o w i e r n i , lecz r ó w n i e ż w ł a ś n i e miejsca ekspiacyjne, a s a m ą p o k u t ę w y k o n y w a n o na k s i ę ż a i k o ś c i e l n y nie w i e d z ą , że na ś c i a n a c h i c h k o ś c i o ł a znaj­ d u j ą się ś w i a d e c t w a d a w n y c h p r a k t y k r e l i g i j n y c h m o ż e b y ć k o ś c i ó ł oo. F r a n c i s z k a n ó w w I I . Miejscowości, w k t ó r y c h na ogół w i ę k s z o ś ć tym, Z zasadniczo i n n y m zachowaniem -— j a k b y ł o j u ż m ó w i o n e — s p o t y k a m y się w R o k i c i u . wiernych tłumaczyć klęczkach. (przykładem Wyszogrodzie). w Wyszogrodzie) m o ż n a w y k o n y w a n o na Wgłębienia w cegłach stojąco. I jak można na pewno d o m y ś l a ć się — jeśli w i e , że na ś c i a n a c h k o ś c i o ł a z n a j d u j ą się j a k i e ś z n a k i , ale lekce­ r z e c z y w i ś c i e znaczono j a m k a m i z m a r ł y c h — sam w a ż ą je, p o d a j ą c wiele r ó ż n y c h p r z y c z y n i c h p o w s t a n i a ( ś l a d y po k o n a n i a oznaczenia m ó g ł b y ć d o w o l n y , nawet z u ż y c i o m ś w i d r a , kulach lecz nie ogniowego, a stolarskiego. Ś w i d e r t a k i otwiera e k s p o z y c j ę szwedzkich, wygładzanie końców rączek od sierpów i in.). sposób wy­ w M u z e u m m u r z y n o w s k i m . U d a ł o się t e ż u s t a l i ć o g ó l n e z a ł o ­ I I I . M i e j s c o w o ś c i , w k t ó r y c h u t r z y m u j e się ż y w a ś w i a d o ­ ż e n i a topograficzne cmentarza p r z y k o ś c i e l n e g o w R o k i c i n . W i a ­ m o ś ć ekspiacyjnego znaczenia j a m e k . P r z y k ł a d e m niech b ę d z i e d o m o jest na p r z y k ł a d , że w części wschodniej, a w i ę c o d s t r o n y , Czarnków gdzie n a ś c i a n a c h k o ś c i o ł a w ziemi dobrzyńskiej. Oto słowa przypadkowego r o z m ó w c y : „ k i e d y ś m e l l i , m e ł l i te w g ł ę b i e n i a p o k u t n i c y , b y ł a było to p o k u t a " . jakieś I V . M i e j s c o w o ś c i t a k i e j a k R o k i c i e , w k t ó r y c h część s p o ł e c z ­ miejsce pochówku środowiskowe znakowania w y s t ę p u j ą osób starszych, uznanie. D z i e c i najobficiej, zapewne chowano na mających prawo od w e j ś c i a , a w i ę c w p o ł u d n i o w o - z a c h o d n i e j części. K s i ę g i z m a r ł y c h n o ś c i parafialnej m n i e m a ł a t a k , j a k z o s t a ł o t o j u ż powiedziane archiwum w p u n k c i e I I , a część ( m i ę d z y i n n y m i p o d w p ł y w e m mego paro­ p r z e s t r z e ń p ó ł n o c n a (od s t r o n y p l e b a n i i ) . Z p e w n o ś c i ą j e d n a k letniego interesowania się h i s t o r i ą k o ś c i o ł a ) w y w o ł a ł a o ż y w i e n i e 1 w tej części z n a j d o w a ł y się g r o b y , m o ż e p a m i ę c i u starszych, k t ó r z y p r z y p o m n i e l i sobie z w i ą z e k j a m e k p a ń s k i e z d w o r ó w z samego R o k i c i a , R e m b i e l i n a i M u r z y n o w a . z nieistniejącym j u ż cmentarzem p r z y k o ś c i e l n y m . N a cegłach £ Po rokickiego 1790 roku nie podają jak była cmentarz p r z y k o ś c i e l n y wykorzystywana najzaszczytniejsze, w Rokiciu został m i a n o z a z n a c z a ć p o c h o w a n y c h na c m e n t a r z u z m a r ł y c h . W i ę k ­ z l i k w i d o w a n y . P o w s t a ł n o w y na p o b l i s k i m w z g ó r z u i t a m znaj­ szymi jamkami odnotowywano śmierć osób w dojrzałym wieku, duje się do dzisiaj. M o ż n a p r z y p u s z c z a ć , ż e z a ł o ż e n i e nowego jamkami najmniejszymi śmierć dziecka. Znaki tożsamości V . Miejscowości, w których cmentarza s p o w o d o w a ł o ostateczny z a n i k , jeśli się t o nie s t a ł o wcześniej, 27 o r i e n t o w a ł y o ilości z m a r ł y c h w r o d z i n i e . twierdzono, że wgłębienia w ś c i a n a c h ł ą c z ą się z p r a k t y k ą z d o b y w a n i a ceglanego proszku zmarłych oznakowywania na ścianach i pozostawienia p r z y t y c h kościoła chowanych znakach z n a m i o n rodo­ wych. 2 8 do s p o r z ą d z a n i a l e k a r s t w . Murzynowiacy Ten o s t a t n i rodzaj z a c h o w a ń p o w i ą z a ć m o ż n a z przedstawio­ w swej rokickiej społeczności parafialnej w y r ó ż n i a j ą s i ę . K i e d y b y l i w o d n i a k a m i — w y r ó ż n i a l i się jeszcze w y r a z i ś c i e j . J a k o w o d n i a c y m i e l i w i ę k s z e obycie, ale również o g n i a " , n a d a j ą c i m w s p ó l n e m i a n o ś w i a d o m o ś c i w i t a l n e j . Zgodnie poczucie g o d n o ś c i stopniu z takim kryterium w y r ó ż n i a j ą c y m modele ś w i a d o m o ś c i , m o g l i ­ j a k i c h w s p ó ł p a r a f i a n i e , przede w s z y s t k i m uniejewiacy, ale t e ż b y ś m y w y o d r ę b n i ć do j a k i e g o ś stopnia p r z e c i w s t a w n y w i t a l n e j , w i ę c l a w i a c y , m y ś l i b o r z a c y czy n i e f o r m a l n i parafianie z poblis­ nym na początku zwyczajem niecenia na wiosnę „świętego ich b l i s k i z w i ą z e k z p r ą d a m i zabobonom", w t y m jedno­ kiego R o k i c i a , Gorzechowa (wieś n a l e ż ą c a do p a r a f i i Siocień). religijnymi, D o w o d ó w na potwierdzenie tej r ó ż n i c y jest wiele. Jeden szcze­ m o d e l ś w i a d o m o ś c i k o m e m o r a t y w n e j oraz ekspiacyjnej, cześnie p r z y j m u j ą c „nieulegania XVII—XVIII g ó l n i e z a s ł u g u j e na u w a g ę . O t ó ż p a t r o n a m i k o ś c i o ł a w R o k i c i u w i e k u . W y d a j e m i s i ę , że p r z y j ę c i e t y c h trzech m o d e l i ś w i a d o ­ obok Św. M a ł g o r z a t y s ą ś w . Św. P i o t r i P a w e ł . Ci ś w i ę c i aposto­ mości, jako głównych struktur duchowych zbiorowości, mających łowie b y l i — jak wiadomo — r y b a k a m i . Rybacka wieś Murzy­ formami kultu, rozwijającymi się w Polsce w murach nowo m o g ł a w i ę c t r a k t o w a ć t y c h ś w i ę t y c h j a k o p a t r o n ó w w ł a s ­ k o ś c i o ł ó w , odpowiada naszej w s p ó ł c z e s n e j wiedzy o mechaniz­ n y c h , gdy inne wsie t a k i c h p a t r o n ó w , czy i m p o d o b n y c h m i e ć mach k s z t a ł t o w a n i a się postaw, w z o r ó w k u l t u r o w y c h , swój udział w k r e o w a n i u stochastycznego d z i e ł a na jednym nie m o g ł y i nie m a j ą do dzisiaj. K i e d y o d b y w a ł się w i e l k i odpust s ł o w e m , obrazu nie t y l k o k u l t u r y w o g ó l e , lecz r ó w n i e ż k u l t u r y w R o k i c i u na ś w i ę t y c h P i o t r a i P a w ł a , m u r z y n o w i a c y •— r y b a c y staropolskiej. występowali Dawno p r a k t y k i pokutnicze, k t ó r y m towarzyszyło dłubanie w g l o r i i . Jeszcze w i ę k s z ą ku temu okazję mieli w czasie B o ż e g o C i a ł a . B y ł o w z w y c z a j u , że na t ę u r o c z y s t o ś ć j a m e k , o b r o s ł y w z r u s z a j ą c ą l e g e n d ą . Powiada się w n i e k t ó r y c h k a ż d a z wiosek, n a l e ż ą c y c h do p a r a f i i p r z y g o t o w y w a ł a ośrodkach dokonać... o ł t a r z na trasie p a r o k i l o m e t r o w o j procesji. M y ś l i b o r z a c y i w i ę c ­ k c i u k i e m . B y ć m o ż e , z r o g o w a c i a ł y z g r u b y m p a z n o k c i e m palec l a w i a c y p r z y s t r a j a l i j e d n ą z p r z y d r o ż n y c h kapliczek. R o k i c i a c y kultu, że wywiercenia otworu należało własny w i e ś n i a k a u ł a t w i a ł t a k i e zadanie. D o p u ś ć m y j e d n a k , że pomagano czynili sobie w t y m b y ł o j e d y n i e na przystrojenie s t o j ą c e g o w lesie k r z y ż a . N a t o m i a s t osobliwym działaniu może kamykiem, monetą, podobnie. U n i e j e w i a k ó w — n a j z a m o ż n i e j s z y e h — to święto specjalny ołtarz. stać ostrzem. I m o ż e w ł a ś n i e dlatego, pewne ś c i a n y w k o ś c i o ł a c h s ą m u r z y n o w i a c y m o n t o w a l i na g ę ś c i e j p o k r y t e j a m k a m i , a inne ś c i a n y nie m a j ą i c h p r a w i c dzisiaj z d u m i e w a on d o s t o j e ń s t w e m o r y g i n a l n y c h t r e ś c i . W oł­ Do wcale. N a l e ż y p r z e c i e ż d o p u s z c z a ć , że w p e w n y c h m i e j s c o w o ś ­ t a r z u z n a j d o w a ł się obraz d u ż e g o f o r m a t u ( П О X 210 c m ) , u k a z u ­ ciach ś c i a n a k o ś c i o ł a od s t r o n y p l e b a n i i , czy d r o g i , nie c i e s z y ł a j ą c y cudowno p r z e j ś c i e Pana Jezusa przez Jezioro Genezaret się t y m s a m y m u z n a n i e m , co ś c i a n a p r z y k t ó r e j m o ż n a do a p o s t o ł ó w — r y b a k ó w , w ś r ó d n i c h ś w . P i o t r a i ś w . P a w i a było 30 p o k u t ę o d p r a w i a ć w p e w n y m u s t r o n i u , a m o ż l i w e , że r ó w n i e ż (il. 10). w s k u p i e n i u , nie b ę d ą c na oczach p r z e c h o d n i ó w , a t y m bardziej widokiem — na o k u p l e b a n a . C z ę s t o t e ż p r z y t y c h najstarszych k o ś c i o ł a c h , d w o m a ż a g l a m i , sieciami, p ł y w a k a m i . D o sieci zamocowywano orientowanych deseczki kuchenne, k t ó r e w t y c h stronach s ą c z ę s t o w k s z t a ł c i e wschód—zachód, plebanie są sytuowane od O ł t a r z u s t a w i o n o nieopodal k o ś c i o ł a przed o t w a r t y m na T W isłę. Przybierano go akcesoriami rybackimi, p ó ł n o c y , albo od p ó ł n o c n e g o - z a c h o d u . T a k i t e ż u k ł a d przestrzen­ t ł u s t e g o k a r p i a . Dzisiaj w y g l ą d a to bardzo podobnie, s ą r ó w n i e ż n y (plebania od s t r o n y p ó ł n o c n e j ) w y s t ę p u j e w R o k i c i u oraz we w b i t e w z i e m i ę g a ł ą z k i leszczyny, sieci, p ł y w a k i , deseczki. P r z y - 15 �I 1 U . 18—19. Z n a k pługa, p r z y p i e c z ę t o w a n y j a m k ą oraz przy­ puszczalny r o z w ó j z n a k u t o ż s a m o ś c i . K o ś c i ó ł w R o k i c i u U . 20. J a n c h ą d z y n s k y 24 sepfc A D 1647. Jedna z najstarszych i n s k r y p c j i na wschodniej ś c i a n i e k o ś c i o ł a w R o k i c i u 11. 2 1 . J A C O B U S i w y ż e j 1877, prawdopodobnie inskrypcje z wczesnej i P ó ź n e j fazy znakowania ś c i a n k o ś c i o ł a w R o ­ kiciu U . 22. Z n a k k r z y ż a obramienionego (z daszkami) i przypusz­ czalny jego r o z w ó j . Ś c i a n a wschodnia kościoła w R o k i c i u 16 �b y ł y j e d n a k nowe akcesoria — p r z y ż a g l a c h , c h o i ą g w i e b i a ł o - do o k r e ś l o n e g o gospodarza. -czerwone. Obraz u k a z u j ą c y cudowne p r z e j ś c i e — w i e l o k r o t n i e lańskich t e r e n ó w Schmid, wymieniany t o ż s a m o ś c i z a n o t o w a ł r ó w n i e ż w o b r ę b i e samej ś w i ą t y n i . O t ó ż na nowy — stanowił wyznanie murzynowskiej zbiorowości o potępieniu malowiernych i małodusznych... Po­ dobnie — j a k m i się wydaje — rzecz przedstawia się obecnie. R o k i c i e w czasach u t r z y m y w a n i a się t r a n s p o r t u na W i ś l e , z n a k a m i t y m i rezerwowano nych. 3 3 32 Niemiecki zwyczaj Obydwa przykłady badacz t y c h posługiwania solne miejsca nadwiś­ się znakami w ławkach kościel­ o d n o s z ą się do o s a d n i k ó w holen­ derskich {być m o ż e r ó w n i e ż n i e m i e c k i c h ) . N i e jest zatem w y k l u ­ związanych z t y m niewyobrażalnych dziś sytuacji międzyludz­ czone, że zwyczaj p o s ł u g i w a n i a się z n a k a m i t o ż s a m o ś c i r o z w i n ą ł k i c h , a w i ę c jeszcze do okresu m i ę d z y w o j e n n e g o , b y ł o szczegól­ się w R o k i c i u p o d j a k i m ś w p ł y w e m o b e c n o ś c i w okolicach t y c h T nego r o d z a j u o ś r o d k i e m k u l t u r o w y m . W odniacy, g ł ó w n i e oryle w ł a ś n i e o s a d n i k ó w . W i e m y na pewno, że tacy w ł a ś n i e osadnicy (flisacy) u z n a w a l i k o ś c i ó ł w R o k i c i u za w ł a s n y . A l e t e ż , od W a r ­ z Kępy szawy do T o r u n i a , nie znajdzie się r ó w n i e s p r z y j a j ą c e g o reprezentacji n i e k a t o l i c k i e j (aeatolieorum), w okresie od k o ń c a miejsca Rokickiej i U n i e j e w s k i e j , m i m o żo zaliczani b y l i do na p o s t ó j i zarazem ś w i ą t y n i p o ł o ż o n e j t a k blisko brzegu rzeki. X V I I I do 2 p o l o w y X I X w i e k u k o r z y s t a l i w R o k i c i u z r ó ż n y c h Z dala w i d o c z n e j , dostatecznie i m p o n u j ą c e j , a p r z y t y m — co posług jest najważniejsze — nie ukrytej wśród 34 duszpasterskich . miasta, W e wsiach p a r a f i i r o k i e k i e j , gdzie p r o w a d z i ł e m s z c z e g ó ł ó w - c h o ć b y p o d u p a d ł e g o , albo w s i . O r y ł e p ł y n ą c y t r a t w a m i , j u ż na sze badania, nazwa ogólna o m a w i a n y c h t u z n a k ó w n i e jest znana. wysokości P a m i ę t a n e s ą jednak n a z w y s z c z e g ó ł o w e . W rodzie G u r d z i ń s k i c h , Murzynowa, wypytywali o zabudowy ich ,,kobyli kościół". Dobrze z n a l i m i t o rodowodzie r o k i c k i e g o k o ś c i o ł a . znali też analogiczną przypowieść o innym, k o ś c i e l e na Koniuszej G ó r z e kolo P r o s z o w i c . 31 Niektórzy Upowszechniali legendę nawet b y ł a wękelnicit ( w ę g i c l n i c a ) , d ł u ż s z a kreska połą­ czona z k r ó t s z ą p o d k ą t e m p r o s t y m ; w rodzic K a r a s i e w i c z ó w , Flisacy kolporto­ o k r e ś l o n a liczba 5, 9, I I , u t w o r z o n a z p u n k t ó w w s t a ł y m u k ł a ­ w a l i t ę o p o w i e ś ć , p r z e d ł u ż a l i jej ż y w o t , r a t o w a l i p r z e d zapom­ nieniem. taką nazwą nadwiślańskim wśród miejscowych, dzie, n a j c z ę ś c i e j s y m e t r y c z n y m (ił. 1, 3). Spora ilość z n a k ó w ze ś c i a n k o ś c i o ł a w R o k i c i u w y w o d z i się k t ó r z y t y m bardziej p o w i n n i z n a ć h i s t o r i ę swego k o ś c i o ł a . Co­ z form}- prostego roczna — kiedy t y l k o r u s z y ł y l o d y — o b e c n o ś ć w ł a ś n i e , j a k i m się podpisywano w ezasach powszechnego na, wsi społeczności lub ukośnego krzyżyka, b y ć może, takiego flisackiej w R o k i c i u , s p o ł e c z n o ś c i w s p o m a g a j ą c e j aspiracje n i u - analfabetyzmu r z y n o w i a k ó w , nie m o g ł a p o z o s t a w a ć bez w p ł y w u na charakter u z u p e ł n i e n i a , znak k r z y ż y k a p r z e t w a r z a n y b y ł w n o w ą c a ł k i e m o d p r a w i a n y c h p r z y t y m k o ś c i e l e p r a k t y k . W y d a j e m i s i ę , że o r y g i n a l n ą f o r m ę , p r z y p o m i n a j ą c ą na p r z y k ł a d f i g u r ę z w i e r z ę c i a , ( i l . 11, 16—17, 24—27). Poprzez odpowiednie b y l i flisacy k r y t y c z n y m i k o m e n t a t o r a m i obscrwowanyeh zacho­ p o s t a ć l u d z k ą czy k a p l i c z k ę ( i l . 11, 26—27). N o w y znak, c z ę s t o w a ń . O b e c n o ś ć f l i s a k ó w nie s p r z y j a ł a zachowaniom n i j a k i m , ale n i e z w y k l e sugestywny, m a j ą c y m o c n y w y r a z p l a s t y c z n y ( i l . 16) t e ż nader g o r l i w y m . I m o ż e w ł a ś n i e uczestnictwo b r a c i wodniac­ m ó g ł k o j a r z y ć s i ę z o k r e ś l o n y m d y s y g n a t e m i w y w o ł y w a ć poja­ kiej w u r o c z y s t o ś c i a c h i o b r z ą d k a c h k o ś c i o ł a r o k i c k i e g o p r z y ­ wienie się k o l e j n y c h s z c z e g ó ł o w y c h c z y n i ł o s i ę do tego, że jest o n w y j ą t k o w y . Mogło w ł a ś n i e t u t a j kapliczka, n a s t ą p i ć wzbogacenie z n a k ó w r o z p a t r y w a ć m o ż n a j a k o proces synchroniczny l u b t e ż treści, znaków a także z w y c z a j u , nadanie m u innej zasadniczo postaci demonstracyjnej przez wprowadzenie tożsamości. rokickim, koziołek. występowanie obfitości chłopskich na nim wyjątkowej wprost z n a k ó w tożsamościowych, b y ł rezultatem splotu przyczyn, wśród Bolesław ( r ó ż n i c o w a n i a się z n a k ó w r o d o w y c h m i ę d z y i c h w t y m samym pokoleniu, a więc między Na­ synchronicznym posiadaczami braćmi). Ten sam badacz dostarcza j e d n a k ż e d o w o d ó w z m i e n n o ś c i t y c h o z n a k o w a ń m i ę d z y r ó ż n y m i p o k o l e n i a m i , c h o c i a ż ściśle ze s o b ą spokrewnio­ n y m i , c z y l i w przebiegu d i a c ł i r o n i c z n y m . T a k i t e ż r o z w ó j znaku niający ukazują decyzjom w y b o r u , s t r o n y osoby z zagadnienia r y b a k ó w w rozwoju właśnie poszczególnych najważniejszych poziom za j e d n ą w rodzaju kształtu p r z y j ą ć n a l e ż a ł o b y etos s p o ł e c z n o ś c i m u r z y n o w s k i e j , jej w y r ó ż ­ się których nazw Rozwój diachroniczny. Z n a k o m i t y znawca m y s ł o w s k i ukazujo merki Przypuszczam, że k o m e m o r a t y w n y charakter z n a k o w a ń na kościele człowiek, intelektualno-omocjonalny, sprzyjający a nie ulegania o c z e k i w a n i o m c h o c i a ż b y ze kapłana. czynienia N i e z a l e ż n i e j e d n a k o d r ó ż n i c , m o t y w ó w i d e o w y c h trzech modelowych opracowania ciasna okoliczności, towarzyszących znakowaniu ścian bartnego. W y d a j e m i się t e ż , że z d i a c ł i r o n i c z n y m charakterem p r z e m i a n o z n a k o w a ń m a m y do wśród w parafialnej zbioiowości Rokicia, szczególnie d a w n y c h m u r z y n ó w i a k ó w . Przcdsh.w iona na kotwica z rodu Karasiewiczów na. czterech stronach g o t y c k i c h k o ś c i o ł ó w w Polsce, k a ż d a z t y c h o k o l i c z n o ś c i przed­ t r z o n u posiada oznakowania liczbowe z p u n k t ó w swogo (nieznacznych stawia się j a k o n i e z w y k ł a , j a k o pragnienie i s t n i e n i a . Wzniecanie wgłębień wiosennego „ ś w i ę t e g o o g n i a " w p r z e d d z i e ń Z m a r t w y c h w s t a n i a , czona m i ę d z y b r a ć m i , ale z pokolenia na pokolenie; z dziadka rozbudzało na jego syna, a ż na prawmuka Ignacego, k t ó r y p o w r ó c i ł do pra- nadzieję nowego ż y c i a , w o d n o w i o n y m po zimie c y k l u r o c z n y m . Ekspiacje p o d m u r a m i k o ś c i o ł a o s ó b rozgrze­ na p o w i e r z c h n i m e t a l u ) . K o t w i c a zaś początku dziadkowego znaku 5, u z u p e ł n i a j ą c go nie b y ł a własnymi dziedzi­ inicjałami. szonych, w z m a c n i a ł y d u c h o w o . W y d ł u b a n a j a m k a p i e c z ę t o w a ł a P r a w n u k , w p r z e c i w i e ń s t w i e do swych p o p r z e d n i k ó w — w ł a ś c i ­ w o l ę posiadania cieli k o t w i c y , b y ł j u ż p i ś m i e n n y . t a k i e j siły. W i e l k a n o c n y o b c h ó d cmentarza, d o k o n y w a n e na n i m p o r z ą d k i — p r a k t y k a , k t ó r a do d z i ś c z ę s t o dystansuje listopadowe zachowania Genezy z n a k ó w t o ż s a m o ś c i o w y c l i m o ż n a p o s z u k i w a ć w opo­ w s p o m i n k o w e — zapewne ce, w k t ó r e j osoby p i ś m i e n n e n a l e ż a ł y do w y j ą t k o w y c h , a w spo­ w ł a ś n i e w ó w c z a s d o k o n y w a n y rozrachunek ze ż n i w e m ś m i e r c i — ł e c z n o ś c i a c h c h ł o p s k i c h w ogóle się nie z d a r z a ł y . C h ł o p s k i znak s p o r z ą d z a n i e swego, p r y m i t y w n e g o e p i t a f i u m na k t ó r e j ś , pa­ t o ż s a m o ś c i , z a r ó w n o w swej formalnej postaci (pod w z g l ę d e m m i ę t a n e j cegle m u r ó w k o ś c i o ł a , b y ł o p o s ł u g ą w y w o ł u j ą c ą naj­ wizualnym), j a k t e ż w sensie i d e o w y m , n a w i ą z y w a ł do h e r b u , g ł ę b s z y rodzaj r e f l e k s y j n o ś c i , więzi z t y m i co ż y l i i N a j w y ż s z y m , g o d ł a szlacheckiego. U z u p e ł n i a j ą c t y l k o i m i ę , n i e k i e d y r ó w n i e ż do k t ó r e g o odeszli. i m i ę i nazwisko, slużjd za rodzaj z a b e z p i e c z a j ą c y c h obramow-ań Z n a k i t o ż s a m o ś c i , w y s t ę p u j ą c e na ś c i a n a c h k o ś c i o ł a rokic­ o s o b o w o ś c i . Przypuszczam, że nie k a ż d y t a k ą p o t r z e b ę zabezpie­ kiego, m a j ą swojo n a j b l i ż s z o analogie nio t y l e we w s p o m n i a n y c h c z a j ą c ą p o s i a d a ł i nie k a ż d y d ą ż y ł do- posiadania swego z n a k u . na w s t ę p i e merkach Skatalogowana bowdem liczba ponad, stu z n a k ó w i zredukowana r y b a k ó w l u b w ciositach b a r t n i k ó w , lecz w o z n a k o w y w a n i u , j a k i m p o s ł u g i w a l i się — t a k j a k w M u r z y n o w i e do nieco w i ę c e j — gospodarze z w rodzie, wydaje się b y ć znacznie mniejsza, a n i ż e l i liczba, r o d z i n , i n n y c h miejsc Z u g d a i n r n u posiadamy nad dolną n i e z w y k l e ciekawe Wisłą. świadectwo, k a t a s t r a l n ą z 1667 r o k u . N a mapie t e j , p o s z c z e g ó l n e ziemi, znajdujące Z wioski niż dwudziestu oznakow<.ii, funkcjonujących mapę ż y j ą c y c h w czasach od p o ł o w y X V I I do k o ń c a X V I I I wdeku, nadziały w p i ę c i u wioskach p a r a f i i r o k i e k i e j . M o ż n a p r z y p u s z c z a ć , że r o d y s i ę w r ó ż n y c h c z ę ś c i a c h w i o s k i , oraz samo posiadające o b e j ś c i a oznaczone z o s t a ł y i m i e n i e m i n a z w i s k i e m w ł a ś c i c i e l a , w których swoje z n a k i t o ż s a m o ś c i , t o przede w s z y s t k i m te, a t a k ż e jego z n a k i e m t o ż s a m o ś c i . A l e t e ż w n i e k t ó r y c h p a r t i a c h wzorca osobowego, c i e s z ą c e g o się n a j w y ż s z y m , tej m a p y , pole oznaczone jest j e d y n i e s a m y m z n a k i e m , n a l e ż ą c y m uznaniem. r o d z i l i się i w y c h o w y w a l i stateczni, reprezentanci środowiskowym 17 ��1 �11. 28. Osoba Stateczna, H i p o l i t K o w a l s k i ( U i p e i o ) , ur. 1892 г., м и , 1984 г L' 11 Z Y l> i S Y 1 Próbuję przedstawić tu własną terminologię, wynikającą z r z e c z y w i s t o ś c i badanej. Nie korzysta/m t y m s a m y m z t e r m i n o ­ l o g i i z b y t o g ó l n e j , ontycznej k a u t y z m u , czy n e o k a n t y z m u , z n a j d u j ą c y c h w s p ó l n ą p ł a s z c z y z n ę analizy filozoficznej bytu i istnienia w kategoriach fenomenu, n o u m e n u --- rzeczy samej w sobie. W r a ż l i w o ś c i ą m i r a k u l a r n ą albo inaczej m ó w i ą c ś w i a d o ­ m o ś c i ą m i r a k u l a m ą o k r e ś l a m często stany w ogólnej ś w i a d o ­ m o ś c i religijnej w k r a j u — uezc: <t:iiozonic w cudzie, d o z n a w a n y m indywidualnie lub w przeżyciu zbiorowym. W M u z e u m - - stacji bedawezoj, p r z y j ę t a została, dewiza: b a d a j ą c i n n y c h b a d a m y siebie. B a d a j ą c i n n y c h p r z y z w a l a m y na n i e s k r ę p o w a n ą i n g e r e n c j ę r ó w n i e ż w nasze zachowanie, z a j ę c i a i zainteresowania. N i e jest to z a l e ż e n i e oryginalne, c a ł k o ­ wicie w ł a s n e . D a w n o temu s f o r m u ł o w a ł je Jean Jacques R o u ­ sseau: „ T a r e g u ł a metodologiczna ustanowiona przez R o u ssea dla etnologii — r e g u ł a w y z n a c z a j ą c a jej n a d e j ś e i o — pozwala r ó w n i e ż p r z e z w y c i ę ż y ć c o ś , co na pierwszy r z u t oka w y d a w a ł o b y się p o d w ó j n y m paradoksem: ż e Rousseau m ó g ł z a l e c a ć badanie 2 r 3 20 najbardziej oddalonych ł u d z i , ale j e d n o c z e ś n i e o d d a l się przede w s z y s t k i m b a d a n i u tego s z c z e g ó l n e g o c z ł o w i e k a , k t ó r y wydaje się n a j b l i ż s z y , to znaczy b a d a n i u siobie samego ( p o d k r e ś l e n i o moje, J O ) : i że w c a ł y m jego dziele metodyczne pragnienie u t o ż s a m i a n i a się z i n n y m idzie w parze z u p o r c z y w ą o d m o w ą i d e n t y f i k a c j i z s o b ą . A l b o w i e m k a ż d y etnolog m u s i to dwie pozorne s p r z e c z n o ś c i , z n o s z ą c e się wzajemnie w jednej obustronnej i m p l i k a c j i , p r z e z w y c i ę ż y ć w t y m lub i n n y m mo­ mencie swej k a r i e r y " . (Claude Levi-Strauss, Jan Jakub Bousse.au, twórca nauk humanistycznych, przekła.d Loszek K o l a n k i o w i c z , „ T w ó r c z o ś ć " , R . X L , n r 0 (463), 1984, s. 83—84). Por. R o m a n W ł o d z i m i e r z H a r a s y m c z u k i W i l h e l m Tabor, Etnografia połonin huculskich, „ L u d " , 1937, t . X X X V , s. 138— 145 (§ 13. Prawo ludowe); B o l e s ł a w N a m y s ł o w s k i , Merki rybaków pomorskich, Przyczynek do heraldyki i folkloru, „Rocznik Heral­ d y c z n y " , 1925, t . V I I s. 1—30; R o m u a l d Ż u k o w s k i , Bartnictwo w Zagajnicy Łomżyńskiej w okresie od XVI do połowy XIX w. B i a ł y s t o k 1965, s. 30—32; J . J . K a r p i ń s k i , Śłady dawnego bart­ nictwa puszczańskiego, K r a k ó w 1948, s. 12 4 �5 P r z y k ł a d e m niechaj b ę d z i e ochlapywanie f a r b a m i olej­ n y m i k u r , n a l e ż ą c y c h do i n d y w i d u a l n y c h właścicieli w P G R , albo znakowanie przez gospodarzy baniek na mleko i n i c j a ł a m i własnymi, względnie określonym kolorem (określonego koloru plamą). B . N a m y s ł o w s k i , op. c i t . , s. 5 Por. Stanisław Skrodzki, P o r z ą d e k p r a w a bartnego, 1616, &T.J. 32: „ t e d y w i d z e n n i c y m a j ą ono z n a m i ę dobrze w y c i ą ć , wiór do siebie w z i ą ć i p o t e m go do s ą d u p r z y n i e ś ć . A s ą d z i n s z y m i b a r t n i k a m i starszymi m a j ą z onego w i ó r u u z n a w a ć , po s ł o j a c h l a t a licząc, k t ó r e z n a m i ę starsze i k t ó r e m u b o r o w i n a l e ż y ' ' . P o d a j ę za R . Ż u k o w s k i m , op. c i t . , s. 30 Por. B o l e s ł a w N a m y s ł o w s k i , Znamiona bartne mazowieckie i inne znaki ludowe. Przyczynek do heraldyki i folkloru, Poznań 1927; L . Lepszy, Przemysł złotniczy w Polsce, K r a k ó w 1933 Por. Teresa K a r w i c k a , Kultura ludowa ziemi dobrzyńskiej, P W N Warszawa 1979, s. 9 i 213 Por. Kodeks dyplomatyczny polski, 11, 2, opr. L . R ż y s z czewskiego i A . Muczkowskiego, 1852, s. 658—660 N a podstawie analizy Archiwum Akt. Osobowych p r z y kościcle w R o k i c i u , poz. 1—18 Zabiegom z w i ą z a n y m z w y b o r e m nazwiska t o w a r z y s z y ł y falsyfikacje w i e k u i b y ł to proceder r o z w i j a j ą c y się w c z e ś n i e j . R z e c z y w i s t y wiek osoby u j a w n i a n y b y l dopiero p r z y ś m i e r c i . N i e k t ó r y m u d a w a ł o się u k r y ć nawet 20—30, p r z e ż y t y c h j u ż lat. M o ż n a w t y m d o p a t r y w a ć się koniecznych, w y n i k a j ą c y c h ze s t o s u n k ó w p a ń s z c z y ź n i a n y c h , d ą ż e ń do uchronienia się przed k o m o r n i c t w e m , a w i ę c n a j g o r s z ą z m o ż l i w y c h sytuacji, b y t o ­ wania ż e b r a c z e g o . B y ł b y to też jeden z w ą t k ó w k s z t a ł t u j ą c y c h postawę e t y c z n ą — często s p o t y k a n ą w środowiskach podobnych — oszukiwania nie k ł a m i ą c ? Por. Archiwum Akt Osobowych p r z y pa,rafii w R o k i c i u , poz. 1—18 Ż a d n e j e d n a k z t y c h nazwisk nie jest reprezentowane dzisiaj w M u r z y n o w i e . T o l k ó w odnajdujemy w Sieeioniu, B i e s ó w w P ł o c k u , a K a l w a s ó w w Rokiciu-Czajkaeh. W s z y s t k i e te 3 naz­ wisko, u t r w a l a j ą — j a k s ą d z ę — p a m i ę ć profesji p r o t o p l a s t ó w : k r a w c a , karczmarza i m u r a r z a . Por. Aleksander B r i i c k n o r , Słownik etymologiczny języka polskiego, Warszawa 1970, s. 214 (z n i e m . Kalkfass, faska do wapna). D o rejestru tego n a l e ż a ł o b y jeszcze d o d a ć profesję słu­ ż ą c y c h (najprawdopodobniej, z a t r u d n i a n y c h przy dworze) oraz p a r o b k ó w , k t ó r z y z n a j d y w a l i p r a c ę m i ę d z y d w o r e m , a gospo­ d a r z a m i , z a m i e s z k u j ą c y m i w wiosce część z w a n ą ogrodami. P o d a j ę n a z w y profesji na podstawie p o s z c z e g ó l n y c h k s i ą g Archi­ wum Akt Osobowych p r z y p a r a f i i w R o k i c i u , o d n o s z ą c y c h się do okresu 1758—1868 (pozycje od 1 do 23). W y d a j e się, że oborywanie w o ł a m i granic w i o s k i b y ł o p r a k t y k ą z n a n ą w Polsce. Z a n a l o g i c z n ą do m u r z y n ó w skiej o p o w i o ś c i ą s p o t k a ł e m się przed l a t y w Oborczyskach na terenie K u r p i o w s k i e j Puszczy Zielonej. N a podstawie r o z m ó w s k o n f r o n t o w a n y c h z d a n y m i archiwalnymi z parafii w Rokiciu. B a r d z o p o d o b n ą w i e r s z o w a n ą d r w i n ę z s ą s i a d ó w , słysza­ ł e m na Podlasiu w wiosce K a m i a n k i L a c k i e o m i e s z k a ń c a c h wioski Niecki: Te niockusy za g ó r a m i Zjedli wilka z pazurami Ani łyżki, ani miski P o p a r z y l i sobie p y s k i Taką. a u t o r y t a t y w n ą o d p o w i e d ź przedstawia Teresa, K a r w i c k a , op. oit., s. 213 Por. p r z y p i s 12. Oszukiwanie nie k ł a m i ą c — w ą t p l i w a n i e w ą t p l i w i e zasada etyczna — b y ł a adresowana, przede wszyst­ k i m , do ś w i a t a z e w n ę t r z n o g o , do o s ó b i i n s t y t u c j i obcych. W wew­ n ę t r z n y c h stosunkach ( c h o c i a ż b y r o d z i n n y c h , czy wioskowych), k o r z y s t a j ą c y z toj n o r m y , z y s k i w a ł mniej l u b bardziej surowo w y p o w i a d a n e m i a n o osiusta, oszusta. N a t o m i a s t p o j ę c i e k ł a ­ m a n i a , k ł a m s t w a , b y ł o j a k b y niedostrzegane, niepoddawane w a r t o ś c i o w a n i u . A jeśli, t o ł a g o d n i e j , niż oszukiw anie. PewTiie dlatego, że f u n k c j o n o w a ł o skuteczniej i d o t y c z y ł o ż y w o t n i e j szyeh z a g a d n i e ń . Wiele z przedstawionych o k r e ś l e ń s p o t y k a m y w nie­ z w y k l e cennej p r a c y : Aleksander P o t r ó w , Lud Ziemi Dobrzyń­ skiej, jego charakter, mowa, zwyczaje, obrzędy, pieśni, przysłowia, zagadki, , . Z b i ó r W i a d o m o ś c i do A n t r o p o l o g i i K r a j o w e j " , 1878, t . 2; s. 3—182 Por. D r H o c k e n b e c k i n W o n g r o w i t z , Die Napfchensteine an den Pfarrkirchen zu Kiecko, Łekno, Rogasen wid Wongrowitz, 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 „ Z e i t f c h r i f t der Historischen Gesellschaft fur die P r o v i n z Posen", 1885, s. 118—133 N a podstawie w ł a s n y c h b a d a ń t e r e n o w y c h w l a t a c h 1981— 83 oraz w i a d o m o ś c i , k t ó r o z a w d z i ę c z a m p a n o m A l e k s a n d r o w i B ł a c h o w s k i e m u i Jerzemu K ł o s k o w s k i e m u , k i e r o w n i k o w i M u ­ zeum Z i e m i Z ł a t o w s k i e j Por. J a n Tyszkiewicz, „Nowy ogień" na. wiosnę, (w:) Cultus et Cognito, studia, z dziejów średniowiecznej kultury, W a r ­ szawa 1976, s. 592—597; A n d r z e j R u s z k o w s k i , Tajemnice średnio­ wiecznych murów, „ G o ś c i n i e c " , lipiec 1977, s. 12 Por. Hockenbeck, op. c i t . , s. 128 Por. J a n Tyszkiewicz, op. c i t . , Tadeusz W r ó b l e w s k i , Zagadkowe ślady na, ścianach kościołów w Wielkopolsce, „Studia i M a t e r i a ł y do D z i o j ó w W i e l k o p o l s k i i P o m o r z a " , 1958, t . I V ; n r 2, s. 195—205 Por. J . Tyszkiewicz, op. c i t . , s. 594 T a k ą toż i n t e r p r e t a c j ę z a p r o p o n o w a ł a H a l i n a H o r o d y s k a -Gadkowska, Kobyli kościół, „ N o t a t k i P ł o c k i e " , 1968, n r 5 (49), s. 18—19 Por. A . R u s z k o w s k i , op. c i t . , s. 12 ( w i a d o m o ś ć d o t y c z y kościoła w S t r o ń s k u ) . Zwrócił m i na to u w a g ę Aleksander B ł a c h o w s k i , p o d a j ą c p r z y k ł a d kościoła farnego w S ł u p s k u , gdzie d ł u b a n o j a m k i monetą,, o d m a w i a j ą c p r z y t y m m o d l i t w y . R e p r o d u k o w a n y w tokścio obraz — zapewne k o p i a starszego — w y k o n a ł w 1945 r o k u „ s z y p e r s z y p r ó w " , S t a n i s ł a w M a ł k o w s k i . Obraz ten z a s t ą p i o n y z o s t a ł w 1979 r o k u przez nowe p ł ó t n o (mniejszych r o z m i a r ó w ) p ę d z l a Alojzego Piekar­ skiego, a r t y s t y nieprofesjonalnego, na s t a ł e zamieszkałego w Jeleniej G ó r z e . Obraz M a ł k o w s k i e g o p r z e c h o w y w a n y jest w Muzeum w Murzynowie. 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 K o ś c i ó ł w - R o k i c i u n a z y w a n y jest k o b y l i m , albowiem w e d ł u g legendy, zbudow any z o s t a ł za p i e n i ą d z e uzyskane ze s p r z e d a ż y k o n i , k t ó r o g r o m a d z i ł y się t a b u n a m i na m i e j s c o w y m w z g ó r z u . P o d o b n ą p r z y p o w i e ś ć podaje Jan D ł u g o s z , Roczniki czyli kroniki sławnego Królestwa, Polskiego, przekład Julia Mruk ó w n a , Warszawa 1962, k s i ę g a I i I I , s. 158—159: „ K o n i u s z a , co po ł a c i n i e zwie się E q u i r e a , g ó r a p o d c h o d z ą c a pod miasteczko Proszowice, m a na sobie wzniesiony kościół p a r a f i a l n y i w y w o d z i nazw-ę od rzadkiego i cudownego wydarzenia. A l b o w i e m gdy pewien rycorz polski, r o d o w y • szlachcic z d o m u i r o d z i n y Ś r e n i a w i t ó w , imieniem P r z 3 b y s ł a w , pewnego r a z u z b u d o w a ł na niej domostwo i w n i m z a m i e s z k a ł z ż o n ą i d z i e ć m i , pewnej nocy k o ń rzadkiej wielkości, k t ó r e g o ów w o j o w n i k j u ż t r z y l a t a t o m u s p r z e d a ł b y ł j e d n e m u d o s t o j n i k o w i w ę g i e r s k i e m u do rozplaclniania klaczy, p r z y b i e g ł p r o w a d z ą c za s o b ą znaczny t a b u n klaczy, u p r o w a d z o n y c h z W ę g i e r ; (o t a b u n i e t y m ) zaznaczają, że m i a ł nocami t y l k o biec, aby św iatło dzienne nie p o c h w y ­ ciło go z ł o d z i e j s k o u c i e k a j ą c e g o z W ę g i e r . S t u k i e m k o p y t a w b r a m ę dawnego swego pana i dobrze z n a n y m r ż e n i e m za­ chęca,}, aby m u o t w a r t o . Ó w rycerz polski, obudzony t y m i c z ę s t y m i uderzeniami w b r a m ę zerwawszy się ze snu najpierw w praw dzie j a k i e ś nieprzyjacielskie p o d e j r z e w a ł zasadzki, p o t e m przecie, gdy bacznie rozejrzawszy się s t w i e r d z i ł , że w s z ę d z i e panuje s p o k ó j , o t w o r z y ł b r a m ę n o w e m u gościowi i wraz z n i m p r z y j ą ł wielki t a b u n k l a c z y i ź r e b c ó w , z d a t n y c h pod z a p r z ę g , w w y n i k u czego nagle d o s z e d ł do wielkiego bogactwa. O k a z u j ą c zaś w d z i ę c z n o ś ć za o t r z y m a n y przez niego dar, sprawc3 tego — B o g u — wzniósł na górze ceglany kościół i n a d a ł m u uposa­ żenie". r r r r r r 3 5 1 9 T 2 0 2 1 Por. Heinrich Kloopell, Das Waischel-Nogat, Danzig 1934 3 3 Por. B e r n h a r d S c h m i d , Bau und Kunst der Provinz West Preusscn, Kreis Marienbwrg, D a n z i g 1906, s. 131 ( z a ł ą c z o n a tablica d o t y c z ą c a z n a k o w a ń , p o c h o d z ą c y c h z k o ś c i o ł a w T r a g hoim). Dano te z a w d z i ę c z a m nieocenionemu badaczowi osad­ n i c t w a holenderskiego w Polsce, Wojciechowi Marchlewskie­ mu. 7 3 4 P r z y k ł a d e m m o g ą b y ć osoby: ewangelik M a r c i n S t r u n g i jego ż o n a A n n a Jobs, zamieszkali na K ę p i e Uniojewskiej. Strungowio stali się z czasem S t r ą k a m i i j e d n o c z e ś n i e k a t o l i k a m i , por. Archiwum Akt Osobowych p r z y p a r a f i i w R o k i c i u (Księga Urodzeń, 1826—1845, s. 40), poz. 3, d o t y c z y r o k u 1933; ewangelik Woyeioch Rada (wcześniej w y s t ę p u j ą c y p o d nazwiskiem Rhode) i jogo ż o n a E w a Jobs, zamieszkali na K ę p i e R o k i c k i e j , por. Archiwum Alit Osobowych, (Księga Urodzeń 1826—1845, s. 22), poz. 3, d o t y c z y r o k u 1930 21 �П . 29. P i ę ć j a m e k w y d ł u b a n y c h w c e g ł a c h k o ś c i o ł a rokickiego oraz nieczytelny podpis nazwiskiem, z k o ń c ó w k ą -ski. Rys. i fot.: J. Olędzki � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8b6b0086f02f9285f37fbb31045252da.pdf cd825548f63ca1f7c72532e585ef9571 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3283 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3077 Title A name given to the resource O lucimskim eksperymencie (dyskusja) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.1-2, s.44-48 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander; Koruslak, Ewa; Szewczyk, Hanna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L u d o w e g o stanie w miojscu. W Polsce b ę d z i e t a k , j a k b y ł o w y k o n y w a ł i nie o s z u k i w a ł nas, j a k jeszcze teraz s i ę dzieje. k i e d y ś , ( u c z e ń siódinoj klasy) W y t ę p i ć w s z y s t k i c h t y c h , k t ó r z y n i e f o r t u n n i e r z ą d z ą i mocno M y ś l ę , żo za r o k b ę d z i e lepiej w Polsco i Polska b ę d z i e bogatsza, a j a b ę d ę w s i ó d m e j klasie, ale n i e b ę d ę b i e g a ł a za c h ł o p a k a m i , (sześcioklasistka) D o m — ż y c z y ł a b y m sobie, a b y m ó j d o m b y ł d o m e m s z c z ę ś l i w y m t r z y m i ą s i ę s t o ł k ó w , a b y nie s p a ś ć z n i c h . ( m ł o d y r o l n i k ) i życzliwym d l a wszystkich. Ja — dużo zdrowia, w y t r w a ł o ś c i dla siebie i calcj r o d z i n k i . L u c i m — w i ę c e j z a a n g a ż o w a n i e miesz­ k a ń c ó w L u c i m i a w s p r a w y s p o ł e c z n e a m ł o d z i e ż y sprawniejsze Młodzież: Myślę, że w L u c i m i u nic się nie zmieni. Nadal będzio pędzenie ręco do r o b o t y . P o l s k a — j e ś l i b ę d z i e m y wszyscy uczciwie pra­ bimbru. c o w a ć t o i lżej b ę d z i e m o ż n a to d ł u g i s p ł a c i ć , a jest t a k i e p r z y ­ Działacze Lucimia nadal b ę d ą działać. D o m k u l t u r y nie powstanie — dlatego, ż e m i e s z k a ń c y L u c i m i a nie s ą zorga­ s ł o w i e : „ N a u k a i praca n a r o d y wzbogaca/', (gospodyni) n i z o w a n i . Polska n i e w y j d z i e z k r y z y s u , p o n i e w a ż b ę d z i e nisz­ P r z e w i d u j ę , ż e r o k 1983/84 p o w i n i e n b y ć r o k i e m lepszym n i ż r o k czona przoz p o l i t y k ę Regana i r o z g ł o ś n i ę W o l n a E u r o p a . I t o 1981/82. P o w i n n o s i ę d u ż o z m i e n i ć w ż y c i u wszystko, (nastolatek) otoczeniu. C h c i a ł a b y m , a b y w i e ś L u c i m b y ł a coraz ł a d n i e j s z a oraz w n a s z y m Z a r o k p ó j d ę do wojska. W ó d k a b ę d z i e za d a r m o . G d y p r z y j d ę i d u ż o s i ę w n i e j dzia,ło, a b y w k o ń c u m i e s z k a ń c y p o s t a n o w i l i z wojska b ę d z i e p o b u d o w a n y d o m k u l t u r y , (poborowy) z a b r a ć s i ę do r o b o t y i p o w s t a ł t e n u p r a g n i o n y przez w s z y s t k i c h P ó j d ę d o g e n e r a ł a Jaruzelskiego. D z i e w c z y n y b ę d ą p i ć w i ę c e j n i ż d o m k u l t u r y . C h c i a ł a b y m , a b y p o p r a w i ł y się w a r u n k i ż y c i o w e , chłopcy. W ó d k a będzie tańsza i będzie kosztowała 22 grosze. ż e b y wreszcie m o ż n a b y ł o k u p i ć t o , co k a ż d y potrzebuje i chce. P o l s k a b ę d z i e w gorszym k r y z y s i e . G d y w r ó c ę z wojska w p r o g u S t o p n i o w o b ę d ą znoszone k a r t k i . W k r a j u b ę d z i o ł a d i p o r z ą d e k , b ę d z i e s t a ł a p o ł ó w k a i k w i a t j a b ł o n i , (poborowy) ż y c i e nasze b ę d z i e spokojniejsze i weselsze, (gospodyni) Dorośli: lecz m ó j s z c z ę ś l i w y d o m b ę d z i e nio n a t e j z i e m i . W i e ś — b ę d ę D o m — m ó j d o m b ę d z i e s z c z ę ś l i w y . P o l u b i ł a m t ę wieś bardzo, Piszę,, że, b ę d z i e s t a ł d o m k u l t u r y , ż e A k c j a L u c i m b ę d z i e i s t n i a ł a zawsze ż y ł a a t m o s f e r ą t a k a , j a k a istnieje, t y l k o weselsza. J a z r o b i ę sobie w d o m u okna p o w r a c a ć . C h c i a ł a b y m bardzo, a b y m ł o d z i e ż l u c i m s k a wreszcie i do t e j p o r y w y c h o w i e dzieci. W Polsco b ę d z i e ż y c i e na k a r t k i . p o j ę ł a , żo t e n D o m , k t ó r y w y r o ś n i e w L u c i m i u , t o b ę d z i o i c h A b y P o ł s k a nie z g i n ę ł a . T a k n i c noweg;o n i e b ę d z i e , w ł a s n o ś c i ą . Polska — t r u d n o ś c i ze w s z y s t k i m i w s z ę d z i e , ( m ł o d a (młoda gospodyni) gospodyni) Dom L u c i m i a . Moje serce zawsze t u b ę d z i e — nio w i d z ę w i ę k s z y c h z m i a n , o p r ó c z p o w i ę k s z e n i a s i ę U w a ż a m , ż e sytuacja s i ę nie, polepszy, ale s p o k ó j b ę d z i e ! Ż y w ­ r o d z i n y . R o k 1983/84 a ż o b y p r z y n i ó s ł n a m z m i a n y nio t y l k o n o ś c i nie p o w i n n o z a b r a k n ą ć , a j a k nie zabraknie ż y w n o ś c i t o w k r a j u , ale i t o ż w Naszej w s i . Z a c z ą t k i m u r ó w d o m u k u l t u r y . b ę d z i e m y s i l n i i d ź w i g n i e m y D o m L u d o w y p o w y ż e j fundamen­ Zmodernizowanie d r ó g w s i . W i ę k s z o z a a n g a ż o w a n i o m i e s z k a ń c ó w t ó w dla d o b r a L u c i m i a i K r a j u . A b y w nas s i ę coś nie z a ł a m a ł o , w c z y n y s p o ł e c z n e . K r a j — wzięcie, s i ę za s o l i d n ą o d n o w ę k r a j u , to m u s i m y b y ć s i l n i na d u c h u , a siła duchowa t o j e d n o ś ć i zgoda, a nie o d n o w a p o s t a r e m u . R z ą d a ż e b y t o , co w y p o w i a d a ł , t o (gospodarz) Fot.: W . Chmielowski, i l . 6; A . Maziec, i ł . 5; S. W a s i l e w s k i , ił. 1—4 O LUCIMSKIM EKSPERYMENCIE Rozmawiają: Aleksander Jackowski, Ewa Korulska i Hanna Szewczyk Kilka razy mieliśmy możność wysłuchania setki p. kolorowych Witolda Chmielewskiego, oglądaliśmy dokumentujących działania G i u p y w L u c i m i u i Górce Klasz­ t o r n e j . Po odczytach p a d a ł y p y t a n i a , z g ł a s z a n o Dotyczyły przede w s z y s t k i m kulturalnego wsi, wniosków, szans t r w a ł e g o jakie wynikają przeźroczy, wątpliwości. ożywienia z w i e l k ą s z a n s ą . K o n c e p c j ą na ż y c i e i t w ó r c z o ś ć . W i ę c j a d ą na t ę wieś, k u p u j ą s t a r ą c h a ł u p ę , r e m o n t u j ą , zdecydowani m i e s z k a ć t u , p r z y j a ź n i ć s i ę z l u d ź m i , s ł u ż y ć i m swoją, w i e d z ą , t a l e n t e m , umiejętnościami. życia M a m y t u w w i e l k i m s k r ó c i e k a t a l o g w s z y s t k i c h postaw, lucimskiego k t ó r e znamy z h i s t o r i i porozbiorowej P o l s k i : o d g ł o s y r o m a n t y c z ­ eksperymentu. nego b u n t u i w i a r y w l u d , m ł o d o p o l s k i e g o b r a t a n i a s i ę , pozy­ O sprawach t y c h dyskutowaliśmy w r e d a k c j i . O t o zapis tywistycznej decyzji „pójścia w l u d " z kagankiem oświaty. r o z m o w y w k t ó r e j u d z i a ł w z i ę l i : Aleksander J a c k o w s k i , E w a A l e w ł a ś n i e w t y m p u n k c i e w i d z ę z a s a d n i c z ą r ó ż n i c ę w ich po­ Korulska. i H a n n a Szewczyk. stawie. T r a k t u j ą wieś p o d m i o t o w o , nie p r ó b u j ą o ś w i e c a ć , u c z y ć , A . J . Koncepcja d z i a ł a n i a ale przede w s z y s t k i m s t a r a j ą s i ę w y z w o l i ć i n i c j a t y w ę i siłę l u d z i , G r u p y rodziła, s i ę w m i a r ę p o z y s k i ­ w a n i a d o ś w i a d c z e ń . N a p o c z ą t k u i c h w y o b r a ż e n i a o t y m , czego do k t ó r y c h p r z y s z l i . G o t o w i s ą p r z y t y m z r e z y g n o w a ć z ekspery­ c h c ą , b y ł y nader m g l i s t e i r o m a n t y c z n o . M i e l i przede w s z y s t k i m m e n t u , z dotychczasowych a m b i c j i a r t y s t y c z n y c h i wejść w nowe świadomość ś r o d o w i s k o , d a j ą c m u t o , co — j a k s ą d z ą — m o g ą i p o w i n n i fałszu, w który uwikłana, jest, sztuka, sytuacja a r t y s t y . . . Z a c z ę ł o się od b u n t u przeciwko m e c h a n i z m o m funkcjo­ dać. nowania, s z t u k i w „ w y s o k i m " obiegu, pozorom istnienia, r y n k u figuracji, artystycznego, Chmielewski pokazuje przedstawiające paciorków, pustym cego m i l i c j a n t a , M ę c z y m i a s t o , zgiełk, b r z y d o t a nowych siadów. Inny przeciwko gestom, w e r n i s a ż o m . Witold grze szklanych obrazy, czytelne miejscowych l u d z i i sceny: w swej siedzą­ l u d z i o c z e k u j ą c y cli na btitoLus, p o r t r e t y s ą ­ z c z ł o n k ó w G r u p y pokazuje f o t o g r a m y ; starają dzielnic, c o d z i e n n o ś ć . R o d z i się w i ę c idea — nio n o w a w k o ń c u — się wejść do wsi z p o e z j ą , r o z w i e s z a j ą n a u l i c y o l b r z y m i e p ł a c h t y ucieczki. D o k ą d ? J a k t o , d o k ą d ? N a w i e ś ! Do l u d u , do c h ł o p a , p a p i e r u z w i e r s z a m i , a r a n ż u j ą para-tcatralne sytuacje. W i e r z ą , t a m , gdzie niebo czyste, serce szczoie. T o n i c , ż e l u d nieco ska­ żo t o zainteresuje m i e s z k a ń c ó w ż o n y , j a k i ziemia, k t ó r ą u p r a w i a czy w o d a , k t ó r ą pije — w c i ą ż E.K. w porównaniu M y ś l ę , ż e p ó ł - ż a r t e m , p ó ł - s e r i o . Sadzili s ł o n e c z n i k i w z d ł u ż p ł o t ó w , 44 z m i a s t e m wieś wydaje s i ę naszym artystom Lucimia. Zastanawiam się, j a k wieś ich początkowo traktowała. �ż e b y u p i ę k s z y ć w i e ś , ule r z u c a l i ziarna do z a m a r z n i ę t e j ziemi, — jest t o d z i a ł a n i e podobne do d z i a ł a n i a ś r o d k ó w bo u s t a l i l i d a t ę sadzenia, j a k d a t ę s p e k t a k l u , nie l i c z ą c się z po­ przekazu p r ó b u j ą c y c h g o d ą . O c z y w i ś c i e , nie w y r o s ł y . C h o ć p o t e m te s ł o n e c z n i k i w r a c a j ą , A.J., E.K. Nie! wprowadzić obrzędy masowego świeckie. np. w dekoracjach p ł o t ó w w czasie d o ż y n e k . H . S . T a k ! N a t a k i m p o z i o m i e , na j a k i m udaje się n p . w p r o w a ­ A . J . S z c z e g ó l n i e w a ż n e wydaje m i się t o , że nawet p r z y p r ó b a c h , d z i ć D z i e ń M a t k i . N i e chodzi o z a ł o ż e n i a , t y l k o o h o m o l o g i ę k t ó r e m o g ą w y d a ć się t r o c h ę n a i w n e , p o d k r e ś l a j ą szacunek dla s t r u k t u r . C h o d z i t a k ż e o sposoby c z ł o w i e k a , cl la k a ż d e g o . M ó w i l i ś c i e o p o b u d z e n i u a k t y w n o ś c i l u d z i , o t y m , co w s p o s ó b czy m e c h a n i z m y działania. E . K . K i e d y np. wbijają w ziemię k ą t o w n i k i , mające u p a m i ę t n i ć zasadniczy r ó ż n i W i t k a Chmielewskiego i jego G r u p ę od „ p ó j ś c i a miejsce spot kania k o g o ś z G r u p y z k o n k r e t n y m m i e s z k a ń c e m w l u d z k a g a n k i e m o ś w i a t y " czy b r a t a n i a s i ę z c h ł o p e m . Oczy­ wsi. K ą t o w n i k i m a j ą w i ś c i e , zgoda. A l e p r z e c i e ż z a ł o ż e n i a X I X - w i e c z n y c h „ w z i o s t " spotkanej osoby; k i e d y a u t o r działaczy i w y k o n a w c a p o m y s ł u p o m y l i ł się o k i l k a c e n t y m e t r ó w , uro­ „ o ś w i e c a j ą c y c h " l u d na r o z m a i t e sposoby, w y d a j ą c y c h c z y ś c i e , w o b e c n o ś c i sporej g r u p y m i e s z k a ń c ó w w s i , d o d a ł bra­ dla w s i czy k s i ą ż e c z k i z b a l l a d a m i M i c k i e w i c z a b y ł y t a k i e same: k u j ą c y k a w a ł e k — u nie b y ł a t o praca ł a t w a . . . a k t y w i z a c j a w s i czy wprowadzenie e l e m e n t ó w n a r o d o w y c h do A . J . T o jest dla m n i e p r z y k ł a d d z i a ł a n i a , k t ó r e samo w" sobie k u l t u r y ludowej ( t a k a jest wszak f u n k c j a kalendarzy l u c i m s k i c h , wydaje się b ł a h e i w y d u m a n e , c h o ć zabawne. A l e t o , ż e autor z w ł a s z c z a t y c h pierwszych). t y c h „ p r y w a t n y c h p o m n i k ó w " , stwierdziwszy p o m y ł k ę , uznał Istnieje jeszcze druga strona medalu. Zwróćcie pisma uwagę, swoją winę i w obecności grupy ludzi skwapliwie doszwejoował j a k d ł u g o i w j a k i s p o s ó b o d b y w a ł o s i ę wprowadzanie do naszej brakujące obyczajow'Owosei tzw. c e n t y m e t r y — jest d l a m n i e ważniejsze zabawy. Z n ó w m o ż n a p o w t ó r z y ć , że nie c z ę s t o się od całej zdarzają, „ d n i " — dnia m a t k i , ojca czy b a b c i . Propagowane to b y ł o szeroko we w s z y s t k i c h ś r o d k a c h masowego nawet t a k i e , „ s a m o k r y t y k i " . przekazu. E . K . A l e eo — w a s z y m zdaniem — jest n a j w a ż n i e j s z e w dzia­ obszerne łalności G r u p y ? Czy t o , żo p r z y n o s z ą swój dorobek, s w o j ą p r a c ę o t y m i p r z y p o m i n a ł o co n a j m n i e j t y d z i e ń w c z e ś n i e j . tia wieś i t a m s z u k a j ą o d b i o r c y ? Czy t o , że p r ó b u j ą wszystko w e d ł u g obszernego, wzbudzić Jeszcze audycje kilkanaśeio poświęcone lat tym temu telewizja „obchodom". nadawała Mówiło się Zawsze s z c z e g ó l o w e g o , tego samego sce­ i k t y w n o ś ć p l a s t y c z n ą wsi? Czy wreszcie t o , o czym nic m ó w i l i ś m y nariusza. Zawsze to b y ł a t y l k o m a l a g r u p k a l u d z i — p r ó b u j ą ­ l o t ą d , ale eo jest przez n i c h bardzo p o d k r e ś l a n e , c z y l i p r ó b a cych coś z a p r o p o n o w a ć i w p r o w a d z i ć do k u l t u r o w e g o obiegu, i ż y w i e n i a , nawet stworzenia, ż y c i a k u l t u r a l n e g o , p r z y w r ó c e n i a animatorów •ozluźnionych więzi między wizyjnych) ludźmi? (w t y m w y p a d k u dziennikarzy r a d i o w y c h i tele­ i przez d ł u g i e l a t a w i e l u o d b i o r c ó w , spełniających i . J . Bardzo w a ż n e , jeśli nie n a j w a ż n i e j s z e , w y d a j ą m i się dzia- w y ł ą c z n i e f u n k c j ę swego rodzaju w i d o w n i . N i e jest t o b o w i e m ania widownia, k t ó r a sprzyjające i n t e g r a c j i w s i . I n t e g r a c j i nie t y l k o t ą s p o ł e c z n o ś c i ą , ale i s a m y c h Grupy bije b r a w o , lecz t a k a , istotne s ą działania, m i u . Chmielewski i G r u p a D z i a ł a n i a ctóre w s k r z e s z a j ą stare o b r z ę d y , ś w i ę t a . W s k r z e s z a j ą poniekąd. w odosobnieniu, z u p e ł n i e sami ( w y j ą t e k rl.S. W moim p r z e k o n a n i u najbardziej która przygląda się u k r a d k i e m , niemal zza f i r a n k i . P r z e c i e ż podobnie b y ł o w L u c i ­ mieszkańców. przez k i l k a l a t - działali i też niezupełnie 45 I �kim współpracują c z ł o n k o w i e G r u p y , z d ą ż a się już zestarzeć. E . K . W y d a j e m i się, że cele stawiane przez G r u p ę są z u p e ł n i e inne, n i ż te, k t ó r e p r z y ś w i e c a j ą i n s p i r a t o r o m , , n o w y c h o b r z ę d ó w " . O n i nie s z u k a j ą „ ś w i e c k i c h ś w i ą t " (sama nazwa u j a w n i a absur­ d a l n o ś ć t?go p o m y s ł u ) —. przeciwnie, s z u k a j ą zagubionej ś w i ę ­ tości, m i r z ą o renesansie w i a r y , religii. H.S. Jednak p r ó b u j ą w p r o w a d z i ć treści świeckie. Myślę t u np. o rocznicach, p r o p o z y c j i ś w i ę t a , k t ó r e nie p r z y j ę ł o się. Jest to p r ó b a w t ł o c z e n i a L u c i m i a czy do tego m a lucimian w jakiś ciąg historii — p r o w a d z i ć w y p i s y w a n i e dat na ścianie, różaniec l u c i m s k i , rocznice. I n n y m i s ł o w y — w t ł o c z e n i e w r a m y h i s t o r i i obrzędowego chłopskiej, roku ś w i ę t e g o , charakterystycznego dla dostosowanie czasu kolistego do kultury czasu linearnego. Udaje i m się to w t e d y , g d y powraca k o l i s t e ś ć czasu — n p . k i e d y r ó ż a n i e c św ię. i się w momencie p r z e j ś c i a z jednego r o k u do d r u ­ giego. Z u p e ł n i e nie w y c h o d z i Rocznica. N i e m a p o t i z e b y nazy­ w a n i a c z e g o ś , co i t a k jest nazwano. N i e ma p o t r z e b y d o d a t k o ­ wego l i ' . z y w a n i a Lucimia — Lucimiem i malowania herbu. N i o mc p o t r z e b y obchodzenia rocznic, bo n i k o m u ten czas l i n e a r n y w aż t j . k i m w y m i a r z o (jak na p r z e c i ę t n ą p e r c e p c j ę i możliwość, odczuwania czasu jest to wszak w y m i a r kosmiczny) nie jest potrzebny. A . J . B r a k dostatecznych m o t y w a c j i ! Przyjrzyjmy się akcjom z w i ą z a n y m z r o c z n i c ą L u c i m i a . N i e a n g a ż u j ą , nie m a j ą zaplecza t r a d y c j i . Sam fakt nie p r z e m a w i a do w y o b r a ź n i . Może z n a c z y ł o b y w i ę c o j , g d y b y m ó w i o n o o t y m w ś r o d k a c h masowego przekazu, gdyby mieszkańcy innych wsi r o d o w o d u . Cudze oczy najlepiej zazdrościli lucimianom icli dowartościowują. Co a n g a ż u j e l u d z i ? U r o c z y s t o ś c i zakotwiczone w tradycji, z w ł a s z c z a w o b r z ę d z i e r e l i g i j n y m . B a d a n i a penetraeyjne war­ szawskiej K a t e d r y E t n o g r a f i i ś w i a d c z ą , że ani w okresie m i ę d z y ­ w o j e n n y m , a n i p o w o j e n n y m w i e ś nie obchodzi ś w i ą t p a ń s t w o ­ w y c h . Pracuje się w ó w c z a s . T y l k o d o ż y n k i s t a n o w i ą wyjątek. A ł e zawsze jest w n i c h s k ł a d a n i e w i e ń c ó w k o m u ś . T y E w o b y ł a ś F i g i n a Chrystus,! w L u c i m i u . udekorowani; na Ś w i ę t o P l o n ó w , 1983 r. w K r a s n o b r o d z i e , p i s a ł a ś o d o ż y n k a c h . A l e t a m s k ł a d a się w i e ń c e w k o ś c i e l e . To samo w i d z i a ł e m w P u ń s k u . A l u c i m i a e y je sobie sami s k ł a d a j ą . . . sami do siebie c h o d z ą . . . nie s ą d z ę , aby t a k a forma d a ł a się u t r z y m a ć . I n s p i r a c j e d a j ą efekt, gdy o d w o ł u j ą się do stosunkowo t r w a ł o zakorzenionych, u t r w a l o n y c h s c h e m a t ó w po­ — stanowiły wprowadzić dożynki). Zwłaszcza coś z u p e ł n i e w sytuacjach, nowego, n p . sadzenie gdy chcieli słoneczników czy r o c z n i c ę . O d b i o r c y ich d z i a ł a ń — miejscowi c h ł o p i — tak­ że bj-li t y l k o w i d z a m i , i to w i d z a m i „ u k r a d k o w y m i " , niejaw­ n y m i . I też zza firanek w ł a ś n i e p r z y g l ą d a l i się, j a k g r u p k a o k u ­ t a n y c h w szaliki f a c e t ó w rzuca ziarna w z a m a r z n i ę t ą Sam Chmielewski m ó w i ł , szkodliwych w a r i a t ó w ; nów redaktorów, by—pierwszej—lepszej ziaren jak tysiące rodziny nie­ telewidzów paru niby—przypadkowo j e d n a k dopiero p o c z ą t e k . canie że t r a k t o w a n o ich w t e d y , j a k tak, którzy ziemię. ś w i ę t u j ąeej trafiają Dzień ni­ Ojca. To Okazuje się b o w i e m , że n i g d y słonecznikowych nawet w pa­ do zamarzniętą rzu­ ziemię nie idzie na m a r n e . J a k w s p o m n i a ł a E w a , s ł o n e c z n i k i p o j a w i a j ą się p ó ź n i e j w dekoracjach d o m ó w podczas d o ż y n e k . N i c idzie na marne także w szerszym w y m i a r z e . Pozostaje ś w i ę t o bib p r z y n a j m n i e j j a k i e ś jego elementy. Rzecz jasna, jego s t r u k t u r a podporządkowana zostaje z n a n y m s t r u k t u r o m z n a n y c h n i e m o ż l i w e jest b o w i e m , by ś w i ę t o czy o b r z ę d , ex n a l e ż ą c e do sfery sacrum, o s t a ł o się j a k o „ ś w i e c k i e " p r z y n a l e ż n e sferze p r o f a n u m ! ) . T a k świąt, definitione (zatem s t a ł o się z t y m , co mass media n a z y w a j ą „świeckimi o b r z ę d a m i " , czyli tzw. „ d n i a m i " — s t ę p o w a n i a , odczuwania. E . K . A l e t e ż po r o k u czy d w ó c h z a c z ę l i z a p r a s z a ć k s i ę d z a z pa­ r a f i i . To chyba z m i e n i ł o sens całej uroczystości... H . S . R o d z i się p y t a n i e , na ile k t o ś z z e w n ą t r z , k t o ś obcy m o ż e wieś z a k t y w i z o w a ć . T o , że c z ł o n k o w i e G r u p y i d ą w pochodzie ze s w o i m i w y t w o r a m i , że s t a r a j ą się r o b i ć wszystko wspólnie ś w i a d c z y o t y m , że c h c ą l u c i m i a n o m p o m a g a ć . A ł e m i e s z k a ń c y wsi sami p o w i n n i p r z y g o t o w a ć scenariusz, sami w y m y ś l e ć i w y ­ konać rekwizyty. jako Jest to p r ó b a w ł ą c z e n i a się do społeczności „swój". E . K . A j a k to w y g l ą d a od s t r o n y l u c i m i a n ? H.S. Dla nich: przychodzi z z e w n ą t r z , z miasta, plastyk, k t ó r y ma w i ę k s z e kompetencje, o c z y m w i e d z ą , ho np. lepiej potrafi wyciąć zawsze schemat d o m u będzie o g l ą d a n e ze sklejki. Działanie L u d z i e przed n i m i b ę d ą o d g r y w a ć t a k , wykonawcy, którzy ubierają na magnetofon plastyka się w stroje, kiedy t y l k o ich g ł o s y . L u d z i e m a j ą jak nagrywamy świadomość, że p r a c u j ą dla p l a s t y k ó w , przed n i m i . T r u d n o od n i c h oczekiw a ć szczerości. A . J . P y t a n i e , k t ó r o p o s t a w i ł a H a n i a jest n i . i n . p y t a n i e m o po­ m a t k i , ojca, b a b c i . T a k sc.uio b y ł o p r z e c i e ż w L u c i m i u . F o r m a czucie dystansu s w ó j — o b c y . D z i s i a j na wsi jest bardzo w i e l u ś w i ę t a wiosny zaproponowana przez G r u p ę D z i d a r i a (jednym l u d z i obcych, k t ó r z y po p e w n y m czasie s t a j ą się s w o i m i . J e ś l i z jej e l e m e n t ó w b y ł o sadzenie s ł o n e c z n i k ó w ) , а t a k ż e Rocznica p r z y c h o d z i lekarz, nauczyciel, k s i ą d z , nawet k t o ś z a d m i n i s t r a c j i miały strukturę czy takich „świeckich obrzędów" — podkreślam milicjant —• s ą obcy, ale wchodzą w strukturę wiejską, raz jeszcze: nio chodzi t u o z a ł o ż e n i e G r u p y , lecz o z b i e ż n o ś ć są przez wieś nie t y l k o t o l e r o w a n i , ale i a k c e p t o w a n i . s t r u k t u r . N i e o s t a ł y s i ę , bo nie m o g ł y się o s t a ć , p o w r a c a j ą nato­ H . S . C z ł o n k o w i e G r u p y nie s ą j e d n a k c z ł o n k a m i s p o ł e c z n o ś c i . miast w dożynkowych dekoracjach czy różańcu lucimskim Do Lucimia dojeżdżają. Nie pracują tam. Nie są księdzem, i r ó ż a ń c u z G ó r k i K o ś c i e l n e j . N a j b a r d z i e j interesuje m n i e , j a k i e lekarzem, nauczycielem, k t ó r y c h o b c o ś ć jest elementem s t r u k t u r y ś l a d y t y c h teraz j u ż zaniechanych d z i a ł a ń , o d n a j d z i e m y w k u l ­ s p o ł e c z n e j (stanowi to n i e w ą t p l i w e o s i ą g n i ę c i o d z i a ł a c z y X I X - r turze L u c i m i a za l a t 20 czy 30,gdj dzieci, z k t ó r y m i przede wszyst­ 46 -wieeznych). O b c o ś ć Chmielewskiego i jego g r u p y jest inna. �G r u p a , jest c z y m ś , bez czego m o ż n a się o b e j ś ć . W s z e l k i e s t r u k t u r y , s t r u k t u r ę s p o ł e c z n ą w s i . D l a t e g o m o g ą w n i e ś ć albo w obcość, stare, i.lbo t o , co w y m y ś l ą dzieci, n p . w i a n k i z g ł o w ą k o n i a . k t ó r ą o k r e ś l i ć m o ż n a j a k o n i e z b ę d n ą , zatem b ę d ą c ą jej c z ę ś c i ą E . K . Chmielewski n a z y w a te zjawiska „ n o w ą s z t u k ą l u d o w ą " . . . t y m także struktura społeczna wsi toleruje t y l k o elementy n i e j a k o „ w b u d o w a n ą " w n i ą . K a ż d a w i e ś m u s i m i e ć swojego A . J . Przesada... nowa sztuka t o taka, k t ó r a r z e c z y w i ś c i e w y s t ę p u j e „ g ł u p i e g o " (to t a k ż e o b c y ) , k a ż d a t e ż m u s i m i e ć s w o j ą e l i t ę — i zaspokaja p o t r z e b y ś r o d o w i s k a . W t y m p r z y p a d k u m a m y do „obcych" inteligentów czynienia z p o w r o t e m do jeszcze n i e z b y t d a l e k i c h z w y c z a j ó w . mendanta p o s t e r u n k u ) , nie m u s i m i e ć ( k s i ę d z a , lekarza, nauczyciela czy k o ­ jednak swojego plas­ tyka. Bardzo ciekawa jest t a dekoracja u l i c , p ł o t ó w , t o sadzanie k u k i e ł przed d o m e m , robienie z g r a b i czegoś na Jakkolwiek jedni i d r u d z y ś w i a d c z ą sobie pewne usługi, podobieństwo f e r e t r o n ó w . . . T o jest cenne, że a k t y w i z u j e się p a m i ę ć , że ludzie to j e d n a k t a k i e , bez k t ó r y c h obie s t r o n y m o g ł y b y się o b e j ś ć . r y w a l i z u j ą w s t r o j e n i u swoich d o m ó w . N a co d z i e ń wcale siebie nawzajem nie p o t r z e b u j ą . E . K . T o , co ludzie r o b i ą , t o nie s ą d z i e ł a s z t u k i , t o s ą r e k w i z y t y , T a k samo nie jest p o t r z e b n y d o m l u d o w y z k u c h n i ą , z a p r o j e k t o w a n y w g bardziej teatralne, n i ż „najlepszych wzorów". Nie ma żadnej tradycji H . S . Te takiego d o m u . Charakterystyczne, że n i k t z G r u p y D z i a ł a n i a nie jest zapra­ rekwizyty jakiekolwiek. są symbolami, które zresztą nie zawsze są z r o z u m i a ł e d l a p l a s t y k ó w . N p . chleb i w ó d k a stawiane na szany na c h r z c i n y czy wesela — o d b y w a się p r z e c i e ż co n a j m n i e j s t o ł a c h d o ż y n k o w y c h . S t ó ł jest s t o ł e m b i e s i a d n y m , n i e z a l e ż n i e k i l k a w r o k u . T o m n i e u d e r z y ł o . T o ś w i a d c z y o ich — n i e z a l e ż n i e od o k r e ś l e ń p l a s t y k ó w (stół z i m o w y , jesienny i t d . ) . od tego, że w i e ś się n i m i c h w a l i — w y o b c o w a n i u . K s i ą d z n p . że w ó d k a jest postawiona „ p r z e k o r n i e " . T o jest tymczasem znak Twierdzą, jest f u n k c j ą s t a l ą . Zaprasza się go j a k o „ l e p s z e g o g o ś c i a " , w y ­ ś w i ę t o w a n i a , p o m y ś l n e g o z a k o ń c z e n i a j a k i e g o ś e t a p u . Poza t y m pada, ż e b y b y ł . A o n i 1 N i e w i a d o m o , k i m s ą . G d y b y n p . p o m a g a l i w ó d k a jest w k o ń c u swego redzajn p l e d e m rolnym. w E . K . Mówisz wskrzeszone pracach p o l o w y c h albo w budowaniu domów, rysowaniu o symbolach. Te symbole, przez p l a n ó w , u r z ą d z a n i u w n ę t r z a , b y ł o b y pewnie inaczej. N i c takiego l u d z i ze w s i , s ą n a w i ą z a n i e m do t n . d y c j i , do dawnego systemu jednak i n t e g r a c j i tego r o d z a j u . m y ś l e n i a . M o ż n a b y ł o b y chyba p o k u s i ć się o i n t e r p r e t a c j ę prze­ Biesiada jest bardzo w a ż n ą f o r m ą i n t e g r a c j i ( p o w t a r z a m rzeczy się nie dzieje. D l a t e g o b r a k p o w i e d n i w t y c h samych kategoriach. P a m i ę t a c i e opis pierwszego oczywiste, ale G r u p a zdaje się tego nie d o c e n i a ć ) . Teraz jeszcze — ś w i ę t a — 2-go lutego — przepowiednie u r o c z y ś c i e z a m k n i ę t e , n a w e t b a d a j ą c k n a j p i a n ą s u b k u l t u r ę — dostrzec m o ż n a bardzo o p i e c z ę t o w a n e — w t y m b y ł o coś z o b r z ę d u magicznego, z a k l i ­ archaiczną strukturę symbolikę łańcucha osób, tego ł a ń c u c h a . S t r u k t u r ę , opasującego stół nania u r o d z a j u , r o k u . określone A . J . W t y c h przepowiedniach wszystko się p l ą c z e ; co c h c ą — jest miejsce „ l e p s z y c h g o ś c i " , w ł a ś n i e o w y c h „ o b c y c h " — i n t e l i ­ co p r z e w i d u j ą — to s ą d w i e r ó ż n e , w ciąż z a k ł ó c a j ą c e się p o s t a w y . g e n t ó w . W i d a ć to jeszcze w y r a ź n i e j p r z y w i ę k s z y c h u r o c z y s t o ś ­ Te przepowiednie ś w i a d c z ą o b r a k u m y ś l e n i a p o l i t y c z n e g o — ciach — chrzcina.ch, pogrzebach, w k t ó r e j ściśle oTaz odpustach, że nie wspomnę n i e k t ó r z y n p . u w a ż a l i w r o k u 1981, że k r y z y s s k o ń c z y s i ę za j u ż o wieczerzy w i g i l i j n e j . I c h s i ę t a m nie zaprasza. B y ć m o ż e rok... m i ę d z y i n n y m i dlatego, że stawiane przez n i c h E . K . J a m y ś l ę , że t u t r u d n o m ó w i ć o m y ś l e n i u s t o ł y zawsze politycznym. są s t o ł a m i do o g l ą d a n i a , n i g d y z a ś s t o ł a m i , p r z y k t ó r y c h się T o jest raczej m y ś l e n i e ż y c z e n i o w e , a „ r o k " to p o j ę c i e na p o ł y zasiada. R ó w n i e ż dlatego, że o n i t a m , w L u c i m i u nie p r a c u j ą . magiczne. Czas w k u l t u r z e c h ł o p s k i e j , o c z y m m ó w i ł a H a n i a , A . J . I c h p r a c ą jest m a l o w a n i e , w b i j a n i e k ą t o w n i k ó w , a r a n ż a c j a w c i ą ż jest bardziej czasem k o l i s t y m , p o w r o t n y m , n i ż l i n e a r n y m . widowisk... „ R o k " znaczy: k i e d y ś , w p r z y s z ł o ś c i , daleko. H . S . co d l a s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i e j jest ż y c i e m na niby H . S . Jest t o f o r m a charakterystyczna A . J . jest p a ń s k i e . . . H.S. Pan miał dla starych formuł ży­ czeniowych, k i e d y m ó w i ą c , ż e c o ś jest, powoduje s i ę , ż e t o s i ę przynajmniej jakieś funkcje. Dlatego prosiło staje. się go o b ł o g o s ł a w i e ń s t w o , p r z y n o s i ł o m u d o ż y n k o w y wieniec. A . J . D r u g a rzecz, i n t e r e s u j ą c a w przepowiedniach, t o u r o c z y s t y A . J . Proponowane t o n , j a k i ludzie p r z y j m u j ą , p i s z ą c t a k i e rzeczy. P r z y t y m m y ś l e n i e przez nich formy współdziałania t r o c h ę sztuczne. T y m r ó ż n i ą s i ę o d a k t y w i z u j ą c e j np. są więc działalności Kościoła patriotyczne, myślenie o kraju, bardzo d l a m n i e w a ż n e . N i e u m i e m y dostrzec tego, co t a k w y r a ź n i e w y s t ę p u j e w przepowied­ E . K . . . . k t ó r y jest dla wsi i n s t y t u c j ą n a t u r a l n i e w ł ą c z o n ą w bieg n i a c h —- ludzie c h c ą ż y ć w s p o k o j u . życia. E.K. Wróćmy H . S . Zgoda. D o d a m jeszcze, że inaczej jest — j a k m ó w i c i e — na t o , że d z i a ł a l n o ś ć i n s p i r o w a n a przez l u d z i z z e w n ą t r z nie w s y t u a c j i , g d y d z i a ł a l n o ś ć a k t y w i z u j ą c ą p r o w a d z ą osoby nie­ p r o w a d z i do istotniejszych, t r w a ł y c h p r z e m i a n . . . j a k o ex d e f i n i t i o n e m a j ą c e a u t o r y t e t , n p . d u c h o w i e ń s t w o albo H . S . T o c h y b a n i e z u p e ł n i e t a k . T o się o k a ż e za 20 l a t . . . t e ż d z i a ł a j ą c e w ś r o d o w i s k u , j a k nauczyciel, u r z ę d n i k . W t e d y A . J . l i z e e i e ż m y to j u ż z n a m y ! R ó ż n e organizacje do p i o b ł e m u d z i a ł a l n o ś c i k u l t u r a l n e j . W y g l ą d a społeczne ludzie p a t r z ą t a k o t o : p r z y j e c h a ł , z a i n t e r e s o w a ł s i ę , m a p a s j ę ; m a t e ż o k r e ś l o n e z a j ę c i e — m u s i n p . u c z y ć d z i e c i , m a jeszcze inne — -znane w s i —• o b o w i ą z k i , a o p r ó c z tego — jest z n a m i , z n a m i c o ś organizuje. Tymczasem G r u p a d z i a ł a na innej zasadzie. Ja wcale s i ę nie d z i w i ę , że ludzie nic nie r o b i ą . K a ż d y pewnie m y ś l i : ja m u s z ę oporządzić inwentarz, skosić, zagrabić, s p r z ą t n ą ć , u p r a ć , a o n i nic nie m a j ą do r o b o t y . N i e p r a c u j ą . Jednoczcśrie w p e w n y c h sytuacjach r e p r e z e n t u j ą w i e ś . W i e ś c h w a l i się n i m i , z w ł a s z c z a przed i n n y m i wsiami, n p . podczas dożynek. E . K . C h y b a nie jest aż t a k ź l e . Ostatnio k i l k a l a t Komitet D o ż y n k o w y t w o r z y l i ludzie ze wsi. W t y m r o k u z a b r a k ł o s o ł t y s a , najbardziej czynnego organizatora. G r u p a — zdaje się — t a k ż e b y ł a z a j ę t a c z y m ś i n n y m . D o ż y n e k nie b y ł o . Chciałabym w związku z t y m postawić kolejne p y t a n i e : co w ł a ś c i w i e wieś wnosi nowego do ich p r o p o z y c j i . Mnie się w y d a j e , że t o nowe — nowe d l a G r u p y — to jest właśnie stare... np. dekoracje d o ż y n k o w e s ą analogiczne do d e k o r a c j i w d n i u B o ż e g o C i a ł a . W i e ś nie jest w stanie w n i e ś ć nic teraz stworzonego. H . S . J a k s i ę p a t r z y na l u d z i , z k t ó r y m i d z i a ł a j ą — albo s ą t o ludzie starzy, albo d z i e c i . T o w p e w n y m s t o p n i u odzwierciedla Wieniec r o d z i n n y w k s z t a ł c i e orla z k ł o s ó w i ziaren, zobrazk i e m M a t k i Boskiej C z ę s t o c h o w s k i e j , na piersi. 47 �aktywności w y k o n y w a n o prace, c z w a r t ą — zabawa — np. W remizie stra­ w s i . D a w a ł o t o r e z u l t a t y , gdy i n i c j a t o r o m b y ł c i e k a w y , p e ł e n i polityczno p r ó b o w a ł y ż a c k i e j . W e w s z y s t k i c h t y c h sytuacjach k a ż d y z n a j d o w a ł swoje inicjatywy człowiek, <lzi;.l;;<-z k u l t u r y . wprowadzać umiejący Takimi nowo f o r m y trafić do ludzi, autentyczny miejsce, c h o ć nie k a ż d y t a k i e samo. I s t n i a ł j e d n a k r y t u a ł , zwy­ w ł a ś n i e d z i a ł a c z a m i są Chmielewski czaj zakorzeniony w t r a d y c j i . i jego Grupa. P ó k i sami d z i a ł a j ą — i n t r y g u j ą l u d z i , p o c i ą g a j ą za sobą. Ale u s u n ą ć się — Chmielewski próbuje niech i n n i d z i a ł a j ą , zaszczepić ideę, a niech p o d c h w y c ą potem pomysł, A w L u c i m i u dzisiejszym rolę „ p r z o d o w n i k a " , organizatora, i n s p i r a t o r a w z i ą ł na siebie Chmie­ l e w s k i z p r z y j a c i ó ł m i — i to przede w s z y s t k i m w y w o ł a ł o ten fenomen, k t ó r y z w i e m y L u c i m i e m . u z n a j ą za s w ó j . A t y m c z a s e m zapal jest k r ó t k o t r w a ł y , miesz­ E . K . Chmielewski k a ń c y Lucimia najchętniej p r z y j m u j ą p o s t a w ę odbiorcy, widza. w s t r o n ę K o ś c i o ł a . Teraz w s p ó ł p r a c u j e z k s i ę ż m i z G ó r k i Klasz­ po eksperymencie lucimskim zwrócił się Ś w i a d c z ą o t y m nawet te „ w r ó ż b y " : ż y c z y m y sobie, aby G r u p a t o r n e j . W s p ó l n i e organizują, m . i n . d o ż y n k i parafialne, p r z e n o s z ą dzirdala n a d a l , oczekujemy na nowe propozycje i t d . niektóre pomysły działań „ w y p r ó b o w a n y c h " w Lucimiu (Święty E . K . Czy nio jest to po p r o s t u t y p o w a dla naszej t e r a ź n i e j s z e j W i e c z ó r , r ó ż a n i e c l u c i m s k i ) do G ó r k i . Charakterystyczne wydają, kultury m i się kolejne f o r m y , j a k i e p r z y b i e r a ł t e n r ó ż a n i e c , z a n i m s t a ł postawa c z ł o w i e k a nastawionego na w a n y c h przez mass media p o r c j i i n f o r m a c j i zastępuje wszelką aktywność odbieranie poda­ kulturalnej, któiv. własną? się 90-cio m e t r o w y m r ó ż a ń c e m , o d m a w i a n y m przez c a ł ą nowo­ r o c z n ą noc w kościele. Z a c z ę ł o się od w y p i s y w a n i a na ścianie A . J . Nasza k u l t u r a ma chttrakter recepcyjny, z w ł a s z c z a w po­ starej s t o d o ł y s z e r e g ó w dat — ten zapis m i a ł p o k a z a ć — d o s ł o w ­ r ó w n a n i u z a k t y w n o ś c i ą dawnej k u l t u r y c h ł o p s k i e j . A l e czy ta nie — czas, p o m ó c m i e s z k a ń c o m L u c i m i c w odczuciu ciągłości samowystarczalnego i d ł u g o ś c i h i s t o r i i . W n a s t ę p n y m r o k u d a t y z o s t a ł y wypisane dawna a k t y w n o ś ć nic b y ł a k o n s e k w e n c j ą m o d e l u nie t y l k o g o s p o d a r k i , j a k i k u l t u r y ? na m a ł y c h k o ł e c z k a c h p o ł ą c z o n y c h w ł a ń c u c h — forma t a .Są d w i e sprawy. Jedna, to a k t y w n o ś ć t w ó r c z a j e d n o s t k i (potrzeba pewne d a ł a p o c z ą t e k nazwie „ r ó ż a n i e c l u c i m s k i " , wreszcie kozostały tej a k t y w n o ś c i ) , druga zaś to model ż y c i a k u l t u r a l n e g o g r u p y , loczki z a k ł a d a j ą c y a k t y w n o ś ć jej c z ł o n k ó w . Co do drugiej wydaje się u r o c z y ś c i e p o ś w i ę c o n y , s t a j ą c się r ó ż a ń c e m z G ó r k i K l a s z t o r n e j . nie u l e g a ć w ą t p l i w o ś c i , że k i e r u n e k rozwoju w s p ó ł c z e s n e j k u l t u r y Widoczna na wiedzie do u t r w a l e n i a się m o d e l u recepcyjnego, do ten wyraźnego niezwykły zastąpione większymi fotografiach i wtedy łańcuch za­ powaga, z j a k ą ludzie r ó ż a n i e c , coroczna u r o c z y s t o ś ć „ojcem został odmawiają dodawania c h r z e s n y m " jest ko­ r o z d z i a ł u na p o s t a w ę nadawcy i o d b i o r c y . N i e z n a m y n a l o m i ist lejnego ogniwa, k t ó r e g o najmłodszy dostatecznie m e c h a n i z m ó w psychologicznych z w i ą z a n y c h z po­ p a r a f i a n i n — p o k a z u j ą , j a k wiele m o ż e z r o b i ć k s i ą d z , K o ś c i ó ł s t a w a m i t w ó r c z y m i . W i e m y , że w y s t ę p u j e potrzeba a k t y w n o ś c i , dla integracji l u d z i , stworzenia t r e ś c i w a ż n y c h dla całej w s p ó l n o t y . znajduje ujście w r ó ż n e g o rodzaju m a j s t e r k o w a n i u , zajmowania A . J . D l a m n i e b y ł o bardzo smutne obserwowanie w z l o t u i de- się h o d o w l ą r ó ż , zagospodarowaniem d z i a ł e k , a m a t o r s k i m upra­ g i c d a c j i Paszyna. K s i ą d z N i t k a p o d j ą ł d z i a ł a n i a , c h c ą c dowar­ w i a n i e m s z t u k i , m u z y k i , p i s a n i u p a m i ę t n i k ó w etc. N i e w i e m y t o ś c i o w a ć l u d z i — ale k i e d y r z e ź b i ł a j u ż p r a w i e c a ł a w i e ś , rzeź­ j e d n a k , na ile s ą t o p o t r z e b y ż y w e , k i e d y się r o z w i j a j ą , bienie p r z e s t a ł o b y ć t y m , c z y m m i a ł o b y ć i b y ł o . K s i ą d z N i t k a kiedy z a n i k a j ą ; na ile w i ą ż ą się z m o d ą , n a ś l a d o w n i c t w e m , s ł u ż ą t y l k o m a r z y ł o s t w o r z e n i u o ł t a r z a z r z e ź b P a s z y n i a k ó w ; w momencie, z a p e ł n i e n i u p u s t k i , r o b i e n i u b y ł e czego, b y p r z e ł a m a ć n u d ę •— kiedy rzeźbiło tak k i e d y z a ś w i ą ż ą się z p o t r z e b ą t w ó r c z e j a k t y w n o ś c i . z a p y t a l i k s i ę d z a — za ile? W i e ś d o w a r t o ś c i o w a ł a się — ale W k a ż d y m razie d a j ą się w y r a ź n i e dostrzec dwie tendencje: profesjonalizacja „ o b s ł u g i " p o t r z e b k u l t u r a l n y c h i r o z w ó j róż­ w i e l u , że b y ł o t o j u ż m o ż l i w e , parafianie to spowodowało zmianę mentalności... E . K . O n i m a j ą j e d n a k z ł u d z e n i a , że t o , co r o b i ą , jest bardzo n y c h f o r m amatorskiego u p r a w i a n i a s z t u k i owocne... E . K . T a k jest dzisiaj. I t o podobnie na wsi i w m i e ś c i e . A j a k A . J . M n i e się wydaje, że p i ę k n e rzeczy m o g ą r o b i ć t y l k o ludzie, w y g l ą d a ł a s y t u a c j a dawnej k u l t u r y k t ó r z y m a j ą z ł u d z e n i a . Nie w i d z ę t u recepty, k t ó r ą n a l e ż a ł o b y A . J . Potrzeby współuczestnictwa, chłopskiej? zbiorowego p r z e ż y w a n i a re­ a l i z o w a ł o niedzielne n a b o ż e ń s t w o i c a ł y z w i ą z a n y z n i m r y t u a ł — strojenia s i ę , j a z d y , zachowania i t d . D r u g ą t a k ą p o w i e l a ć . M a m y jeszcze raz do czynienia z s y t u a c j ą , że j e ś l i s ą ludzie, k t ó r y c h coś interesuje, to nawet i c h b ł ę d y m o g ą b y ć płaszczyzną b ł ę d a m i b ł o g o s ł a w i o n y m i . Oni d z i a ł a j ą , a ile razy W i t o l d Chmie­ s t y k u b> ly wesela, pogrzeb}', t r z e c i ą — dla m ę ż c z y z n k a r c z m a , l e w s k i eoś n a m r e f e r o w a ł — j a to s ł y s z a ł e m t r z y razy, w y dwa — dla kobiet — np. na Ś l ą s k u — darcie pierza, wszelkie w s p ó l n i e to nas Fot.: A . Maziee i jogo o g a r n i a ł o wzruszenie. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6a2782b4665c5863edeb93c1683d0d4e.pdf af0da45b26861556b87edd304d6ae98b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3284 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3078 Title A name given to the resource Ryszarda Hlebowicza "Panorama obrony Wizny" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.1-2, s.49-58 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text П . 1. R y a z a n ! Hlebowicz, 1984 г. Aleksander Jackowski RYSZARDA HLEBOWICZA „PANORAMA OBRONY WlZNY" U w y l o t u m o s t u w i o d ą c e g o z W i z n y do Sulina d u ż a t a b l i c a informuje przyjeżdżających o muzeum. Ł a t w o je zauważyć, t r z y d n i b r o n i l i się dzielnie. O d w r o t u nie m a — m ó w i ł Raginis. B r y k a ł s k i z g i n ą ł w schronie na g ó r z e , a g d y nasi w y s a d z i l i m o s t , w r z a d k i m sosnowym l a s k u w i d n i e j ą b i a ł o - c z e r w o n e f l a g i . M u z e u m Niemcy m i e ś c i się na i z a c z ę l i się p r z e p r a w i a ć . W o d a b y ł a m a ł a , a r o k ogrodzonej s i a t k ą , półhektarowej działce H l e b o w i c z a . O n w y m y ś l i ł to m u z e u m , s t w o r z y ł , nie pana szczędząc (było i c h 40 t y s i ę c y ) zrobili nowy most pontonowy wyjątkowo suchy, szli w i ę c i przez bagna ł a w ą . P o l a c y w a l c z y l i dzielnie, sił i ś r o d k ó w (samego cementu z u ż y ł p o n a d 5 t o n ) , on jest t u t r z y d n i . P o d b i l i 1 czołg k o ł o kustoszem każdą k a m i nie p o d d a w a ł s i ę , w i ę c N i e m c y s p r o w a d z i l i o d d z i a ł for- Termo- teczny, z d o b y l i go. Z g i n ę l i w n i m wszyscy. N i e m c y o t o c z y l i t e ż P r z y w e j ś c i u na teren m u z e u m , zwanego przez p . H l e b o w i c z a się p o d d a ł . A l e o n p o p r o s i ł o p ó ł g o d z i n y . Dlaczego ? M i a ł o k o ł o i oprowadzającym, gotowym skomentować r z e ź b ę , o p o w i e d z i e ć o bohaterskich dziejach „ P o l s k i c h p i l i nad Grądów... Bunkier pod K u r p i - c z o ł g a m i b u n k i e r k a p i t a n a Raginisa. D a l i m u u l t i m a t u m , ż e b y Wizna". r. s y m b o l i c z n a r z e ź b a 20 ż o ł n i e r z y , w i e l u z n i c h r a n n y c h . W y s ł a ł g o ń c a do Osowca p r z e d s t a w i a j ą c a g o ł ę b i a p o k o j u i p r z e k r e ś l o n ą b o m b ę — j a k na po pomoc. U w a ż a ł , ż e b u n k i e r się p r z y d a , w i ę c c z e k a ł na odpo­ a n t y w o j e n n y c h p l a k a t a c h ( i l . 2). Obok f i g u r a ż o ł n i e r z a W r z e ś n i a w i e d ź . G d y j u ż w i e d z i a ł , że pomoc nie nadejdzie b u n k i e r p o d d a ł . wskazuje d ł o n i ą k i e r u n e k zwiedzania. Za c a m p i n g o w y m i d o m ­ Żołnierze kami, w k t ó r y c h mieszka gospodarz i jego rodzina, widnieje w y s z e d ł ostatni... Ale z o s t a ł w i e r n y p r z y s i ę d z e , z g i n ą ł a •entralna seena p a n o r a m y : n a t a r c i e ż o ł n i e r z y n i e m i e c k i c h d o s t a ł się do n i e w o l i " . O ś m i e r c i tej n a p i s a ł p . H l e b o w i c z w j e d ­ , , P a n o r a m ą . . . " s t c i wzniesiona w 1984 na j u n k i e r , z k t ó r e g o w y c h o d z i b o h a t e r s k i jego o b r o ń c a — k a p i t a n nym z wychodzili g ę s i e g o , r ę c e m i e l i na głowie. Kapitan nie wierszj-: ftaginis. Jego ż o ł n i e r z e l e ż ą w p o f a ł d o w a n y m terenie, s t r z e l a j ą lo czołgu z w i d o c z n ą s w a s t y k ą ( i l . 6). O d w i e d z a j ą c y p r z e w a ż n i e „ O s t a t n i m granatem viedza niewiele l u b K a p i t a n R a g i n i s ż y c i e sobie odbiera nic o przedstawianych t u wydarzeniach vięc p . H l e b o w i c z w y j a ś n i a : „ K a p i t a n R a g i n i s o b j ą ł odcinek Ginie j a k ż o ł n i e r z na >brony N a r w i — 9 k i l o m e t r ó w . D o d y s p o z y c j i m i a ł 720 l u d z i . Nie niewolnik Przysłano t e ż mu do p o m o c y por. Brykalskiego z ' ł o ż y l i sobie p r z y s i ę g ę , że ż y w i nie u s t ą p i ą le, s i ł y nierówne. Wojsko dowiedziało artylerii. W a l k i b y ł y straszsię o tej froncie, Hitlera". przysiędze, Następny hełmy — obiekt panoramy, to s z c z ą t k i broni, amunicji, j u ż z a r d z e w i a ł e , zniszczone. K o t w i c a s a p e r ó w Gu- 49 �na z a m ó w i e n i e , a więc profesjonalnie, i że g i l y b y z a m ó w i o n o u niego inne d z i e ł o , ł o w n i e sprawnie b y j e w y k o n a ł . O c z y w i ś c i e za o d p o w i e d n i ą z a p ł a t ę . A t u nic z tego. A u t o r nie d o ś ć , żo n i ­ czego nie o t r z y m a ł , jeszcze sam m u s i a ł p o n i e ś ć d u ż o koszta i w ł o ż y ć wszystkie swe u m i e j ę t n o ś c i w' d z i e ł o . N i e u d o l n o ś ć w p a r a d o k s a l n y s p o s ó b p o ś w i a d c z a w a g ę sprawy, w z m a c n i a o k s p r e s j ę o d b i o r u . A l e g d y b y t w ó r c a „ P a n o r a m y " m i a ł bardziej w y o s t r z o n ą ś w i a d o m o ś ć , nie z d e c y d o w a ł b y się zapewne na r e a l i ­ zację takiego zamierzenia. T y l k o a m a t o r l u b l u d o w y a r t y s t a m o ż e b y ć do tego zdolny, p o n i e w a ż m i e r z y s i ł y na z a m i a r y , p o n i e w a ż m y ś l i przede w s z y s t k i m o t y m , co go a n g a ż u j e i co c h c i a ł b y u t r w a l i ć dla i n n y c h , dla p o t o m n o ś c i . Ryszard H l e b o w i c z nie jest j e d y n y m , k t ó r y z d e c y d o w a ł się sam p o d j ą ć podobno zadanie. W l a t a c h p i ę ć d z i e s i ą t y c h , przez wiolo l a t m a l o w a ł we F r a n c j i s w o j ą p a n o r a m ę „ Z a c h l e b e m " J ó z e f W i ą c e k , g ó r n i k - c m i g r a n t . M a l o w a ł nio dlatego, żo b y ł m a l a r z e m (bo nic b y ł ) , ale po t o , aby p o k a z a ć gorycz ż y c i a e m i g r a n t a , aby przestrzec m ł o d y c h , p o k a z a ć los jego p o k o l e n i a . U z n a ł , że najlepiej t o w y r a z i m a l u j ą c p a n o r a m ę , z ł o ż o n ą z k i l k u ­ n a s t u o b r a z ó w , z a c z ą ł w i ę c malowa,ć, nio p r z e j m u j ą c się t y m , że w ł a ś c i w i e nic o m a l o w a n i u nie w i e d z i a ł . N a w ł a s n y koszt p r z y w i ó z ł swe dzieło do k r a j u , p o k o n u j ą c niezliczone t r u d n o ś c i z w i ą z a n e z jego w y s t a w i e n i e m . 1 Z n a m w i e l u l u d z i okaleczonych w o j n ą , w i ę ź n i ó w o b o z ó w k o n c e n t r a c y j n y c h , u c z e s t n i k ó w P o w s t a n i a , k t ó r z y po z a k o ń c z e ­ n i u w o j n y z d e c y d o w a l i się p o ś w i ę c i ć c a ł y w o l n y czas u t r w a l a n i u togo, co p r z e ż y l i , co w i d z i e l i . W i e l u — t y s i ą c e , d z i e s i ą t k i t y s i ę c y —• p i s a ł o i pisze p a m i ę t n i k i , i n n i , o p r e d y l e k c j a c h raczej plastycz­ n y c h , w y p o w i a d a j ą się w seriach o b r a z ó w , r y s u n k ó w , r z e ź b , g r a f i k . Jeszcze niedawno p r z y c h o d z i ł do m n i e , do I n s t y t u t u S z t u k i , uczestnik warszawskiego P o w s t a n i a , k t ó r y o d t w a r z a ł w l i n o r y t a c h z a p a m i ę t a n e sceny z w y d a r z e ń , k t ó r y c h nie, u m i a ł 2 I I . 2. G o ł ą b e k pokoju deriana (od m o s t u ) . D o k u m e n t y p r z e s z ł o ś c i , wszystkie z tego t e r e n u zebrano. l)a,lej inne sceny, o b r a z u j ą c e o b r o n ę , ż o ł n i e r z e p r z y c i ę ż k i c h k a r a b i n a c h m a s z y n o w y c h (ił. 7-9) — j a k w s z ę d z i e f i g u r y z ce­ m e n t u , zbrojonego d r u t e m , p r ę t a m i , części uzbrojenia z ż e l a z a . S y m b o l i c z n y orzeł, o k o l o n y h e ł m a m i (ił. 17), p ł y t a z w y r y t ą m a p ą o b r o n y W i z n y . N i e o p o d a l pod d r z e w a m i p a t r o l k a w a l e r i i (ił. 12). P a n H l e b o w i c z k o m e n t u j e : . . Z w i a d k a w a l e r i i , czte,ech icli b y ł o , d o t a r ł p o d Jedwabne, t a m s p o t k a l i n a d c h o d z ą c e wojsko Guderiana. Jeden z o s t a ł z a b i t y , trzech d o j e c h a ł o do s a p e r ó w , k t ó r z y czekali p r z y m o ś c i e , aby go w y s a d z i ć . Przez m o s t w a l i ł y t ł u m y l u d n o ś c i , z t o b o ł a m i , d o m o w y m i z w i e r z ę t a m i . Oto — pokazuje H l e b o w i c z — w y r z e ź b i ł e m t y c h l u d z i , j a k p ł a c z ą z rozpaczy (ił. 13). K i e d y szli saperzy czekali, a gdy N i e m c y w j e c h a l i t a n k i e t k a m i na m o s t — w y s a d z i l i go w p o w i e t r z e " . Fotografie nie m o g ą o d d a ć tego wrażenia,, k t ó r e się odbiera o g l ą d a j ą c „ P a n o r a m ę " , s ł u c h a j ą c i o b s e r w u j ą c jej t w ó r c ę . W r a ­ ż e n i e je.-d. silno, c h o ć nonsensem b y ł o b y m i e i / л с je s k a l ą d o z n a ń a r t y s t y c z n y c h . W tej k a t e g o r i i można, m ó w i ć chyba t y l k o o gru­ pie u c i e k i n i e r ó w , ekspresyjnej i modelowanej z w i ę k s z ą spraw­ n o ś c i ą . N a t o m i a s t sekwencje batalistyczne o b n a ż a j ą n i e u d o l n o ś ć warsztatu rzeźbiarskiego, brak znajomości anatomii. M i m o to a n g a ż u j ą w y o b r a ź n i ę w i d z a . Z a d a w a ł e m sobie p y t a n i e , dlaczego ? M y ś l ę , że o d g r y w a t u r o l ę przede w s z y s t k i m s z c z e r o ś ć , a u t e n t y z m tego p r z e d s i ę w z i ę c i a . M u s i a ł a t o b y ć wielka sprawa, skoro k t o ś z d o b y ł się na t a k o g r o m n y w y s i ł e k — i to bezinteresownie, t y l k o po t o , aby u t r w a l i ć p a m i ę ć w y d a r z e n i a . W ł a ś n i e t e n w y s i ł e k a m a t o r a zdaje się w t y m p r z y p a d k u p r z e m a w i a ć na k o r z y ś ć sprawy, w n o s z ą c element osobistego p r z e ż y c i a , z a a n g a ż o ­ wania . O d zawodowego p l a s t y k a o c z e k i w a l i b y ś m y innego s t o p n i a s p r a w n o ś c i , i l u z j i b i t w y , j a k w P a n o r a m i e R a c ł a w i c k i e j — alo t e ż c z u l i b y ś m y , że jest to d z i e ł o przez o f i c j a l n ą i n s t y t u c j ę z a m ó ­ wione, d y s k u t o w a n e , oconiane —• d z i e ł o , k t ó r o a r t y s t a w y k o n a ł 50 11. 3. Żołnierz z b i a ł o - c z e r w o n ą fła.gą �г �I I . 6. Czołg niemiecki a t a k u j ą c y I I . 7—9. Sceny z w a l k i bunkier �53 �54 �11. 12. Z w i a d k a w a l e r y j s k i 11. 13—15. U c i e k a j ą c a ludność �z a p o m n i e ć . „ P a n i e , m ó w i ł , s z u k a m t y c h , k t ó r z y b y l i w t e d y ze w o j n y , wczuwa się w s y t u a c j ę , k t ó r e j sam nie p r z e ż y ł . O n i c h c ą m n ą . N i e p a m i ę t a m j u ż , czy t o n J ó z e k s t a ł t u , p o d ś c i a n ą , czy d a ć świadectwo prawdzie, on u p a m i ę t n i ć tam Odtwarzał h i s t o r i i . F a k t , z k t ó r y m , j a k m i się w y d a j e , u t o ż s a m i a się coraz a p o k a l i p s ę , przez k t ó r ą p r z e s z e d ł , nie m y ś l ą c o h a r m o n i i , p i ę k n i e b a r d z i e j , a i c a ł a s y t u a c j a u s t a w i a go w r o l i uczestnika w y d a r z e ń k r e s k i . B y ł j a k f o t o g r a f swojej, pod pod schodami, k i e d y t e n g r a n a t w y b u c h n ą ł " . a także zbiorowej pamięci. Wizna. K a ż d y , kto fakt z bliskiej o g l ą d a „ P a n o r a m ę " oczekuje, że mu jej J e d n a k m i ę d z y n i m i a H l e b o w i c z e m istnieje i s t o t n a r ó ż ­ t w ó r c a widział i p r z e ż y ł to, o czym opowiada. Trudno m ó w i ć — n i c a — o n i o p i s u j ą t o , co r z e c z y w i ś c i e p r z e ż y l i , on, z n a j ą c realia. „ t a k , to b y ł o r z e c z y w i ś c i e t u , na t y m terenie, ale j a to znam 56 �Białegostoku, otworzył warsztat b l a c h a r s k i . W s t ą p i ł do A K , p r a c o w a ł przez p e w i e n czas j a k o palacz w k o t ł o w n i , b r a ł u d z i a ł w akcja,ch s a b o t a ż o w y c h . Po z a k o ń c z e n i u w o j n y p r z e n i ó s ł się na W y b r z e ż e , potem w r ó c i ł do B i a ł e g o s t o k u , gdzie z a ł o ż y ł r o d z i n ę i do p r z e j ś c i a na rentę prowadził warsztat wulkanizatorski. Z a c z ą ł m a l o w a ć g d z i e ś około 1966—7 r o k u . B y ł rekonwa­ lescentem, po resekcji części ż o ł ą d k a . M a l o w a ł p e j z a ż e , w y s t a w i a ł na r ó ż n y c h wystf.wach p l a s t y k i a m a t o r ó w , 3 ale n u r t o w a ł a go m y ś l , że p o w i n i e n s t w o r z y ć c o ś , co b ę d z i e t r w a l e i pozostanie po n i m , a, zarazem b ę d z i e w a ż n e dla l u d z i . P a m i ę t a ł f i l m , k t ó r y w y w a r ł na n i m w m ł o d o ś c i ogromne w r a ż e n i e — „ N a S y b i r " , z Brodziszom i S m o s a r s k ą . „ C h c i a ł e m , m ó w i , z o s t a w i ć coś po sobie dla m ł o d e g o p o k o l e n i a " . Z a m i a r s k r y s t a l i z o w a ł się g d z i e ś ok. 1970 r. K u p i ł w ó w c z a s za 5.000 zł. p ó ł h e k t a r o w ą rekreacyjną w Sulinie i p o s t a n o w i ł w ł a ś n i e na, niej działkę wystawić swego r o d z a j u p o m n i k O b r o n y W i z n y . U t r w a l i ć p a m i ę ć w y d a ­ rzania, ale zarazem i z o s t a w i ć ś l a d po sobie. T r w a ł y ś l a d . Dlatego z d e c y d o w a ł , że to b ę d ą r z e ź b y . A l e nie z drewna, c h c i a ł , a b y to r z e ź b y p r z o t r w a l y pokolenia. P r ó b o w a ł w i ę c r z e ź b i ć w gipsie, ale gips ł a t w o się k r u s z y ł , nie b y l t r w a ł y . Z d e c y d o w a ł się w i ę c na cement, z b r o j o n y p r ę t a m i m e t a l u . O t y m , że n i g d y d o t ą d nie r z e ź b i ł , nie m y ś l a ł . M o ż e , g d y b y m i a ł ś w i a d o m o ś ć tego, c z y m jest r z e ź b a , sztuka etc. nio z d e c y d o w a ł b y się na p o d j ę c i e pracy... ale ś w i a d o m o ś c i tej nie m i a l . Pierwszo postaci s t a n ę ł y w 1976 r. Ż o n a , s y n , nie p r o t e s t o w a l i , że w y d a j e p i e n i ą d z e . N a w e t z a c h ę c a l i go. W m i a r ę , j a k p o w s t a w a ł zarys „ P a n o r a m y " n a b i e r a ł pew­ n o ś c i . L u d z i e i n t e r e s o w a l i s i ę t y m , co r o b i . W ł a d z o t a k ż e o k a z a ł y mu pomoc. Teraz wszystko jest gotowe. O d wczesnej w i o s n y do p ó ź n e j jesieni mieszka w s w y m m u z e u m . N a ś c i a n a c ł i c a m p i n g o w y c h domków ( p o s t a w i ł k i l k a ) w i s z ą obrazy. T a k i e , j a k i c h tj^siące m o ż n a o b e j r z e ć na w y s t a w a c h a m a t o r ó w . Z w i e d z a j ą c y m c h ę t n i e I I . 10. Żołnierz z k a r a b i n e m tylko z opowiadań i książek". Dwuznaczność sytuacji m o ż n a dostrzec n a w e t w p i e c z ą t c e , k t ó r ą t w ó r c a „ P a n o r a m y " opatruje fotografio ekspozycji czy k a t a l o g i s w y c h prac. C z y t a m y na n i e j : P a n o r a m a Obrony W i z n y Ryszard Hlebowicz Weteran Obrony Sulin l l . N a r w i ą C z y t a j ą c , m o ż n a s ą d z i ć , że H l e b o w i c z w i d z i a ł t o , co przed­ s t a w i a w „ P a n o r a m i e " . M o ż n a p r z y p u s z c z a ć , że b y ł t u , u b o k u k p t . Raginisa. Misterność i p r z e w r o t n o ś ć sformułowania polega na tyra, że b ę d ą c prawdziwe, sugeruje j e d n o c z e ś n i e i n n ą , oczeki­ waną Hlebowicz walczył bowiem r z e c z y w i ś c i o w t y c h o k o l i c a c h , na p o c z ą t k u w r z e ś n i a przez widza, interpretację. 1939 г., ale nie b r a ł u d z i a ł u w zdarzeniach, k t ó r e przedstawia w „ P a n o ­ r a m i e " . .Formalnie m a p r a w o u w a ż a ć się za wcierana o b r o n y . . . A , że k t o ś p o d k ł a d a p o d to l u ź n ą t r e ś ć , jego sprawa... U r o d z i ł się 6 sierpnia 1914 r. w miasteczku R o ś , w d a w n y m powiecie w o ł k o w y s k i m . Ojciec b y ł kelnerem w Grodnie, w Re­ sursie O b y w a t e l s k i e j . C h ł o p i e c s p ę d z i ł m ł o d e l a t a we w s i , pomaga­ j ą c w gospodarstwie. Po u k o ń c z e n i u s z k o ł y podstawowej w y ­ j e c h a ł do B i a ł e g o s t o k u , t a m p r a c o w a ł w fabryce pluszu, a p o t e m w y u c z y ł się zawodu wulkanizatora. Służbę wojskową odbywał w B r y g a d z i e C i ę ż k i c h K a r a b i n ó w Maszynowych (w S u w a ł k a c h ) . Kiedy w y b u c h ł a wojna, zameldował się w 9 p u ł k u Strzelców K o n n y c h . M i a ł j u ż w ó w c z a s s t o p i e ń k a p r a l a . P o n i e w a ż otrzy­ mano w Dowództwie spadochroniarzy meldunek wysiano go w rejonie W i z n y , o pojawieniu s i ę n i e m i e c k i c h wraz z JO ż o ł n i e r z a m i na bagna by zlokalizowali i s c h w y t a l i d y w e r s a n t ó w . P ó ź n i e j wycofa! się. wraz zc s w y m p u ł k i e m p o d B a r a n ó w , p r z e ż y ł k l ę s k ę , i n t e r n o w a n i e . Z obozu u c i e k ł , p r z e d z i e r a ł s i ę k u r o d z i n ­ n y m s t r o n o m . Schwytany w lesie, przy p r ó b i e p r z e j ś c i a granicy, s i e d z i a ł w O l e c k u , a p o t e m w B r z e ś c i u . Z w o l n i l i go, p o j e c h a ł do 11. 17. T a b l i c a p a m i ą t k o w a ustawiona obok bunkra. N a p i s : „Cześć Bohaterom O b r o ń c o m W i z n y 1939" 57 �pokazuje swoje wiersze i f r a s z k i . T e ż t a k i e , j a k i c h t y s i ą c e p i s z ą p r z e t r w a w s z y s t k o , deszcze, m r o z y , u p a ł y , w i a t r y . N a w e t r ę k o m d o m o r o ś l i poeci. Ale zdaje sobie s p r a w ę , że j e ś l i coś m u zapewni chuligana się oprze. I t o b ę d z i e ten ś l a d , k t ó r y p o z o s t a w i p o s ł a w ę , c h o ć b y l o k a l n ą , t o w ł a ś n i e „ P a n o r a m a " . Ona — w i e r z y — sobie. P R Z Y P I S Y 1 Por. M a r i a Ż y w i r s k a , Panorama Józefa Wiącka, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , 1965, n r 4 Po wojnie p o w s t a ł o ponad 500 t y s i ę c y p a m i ę t n i k ó w W e w r z e ś n i u 1980 r. T o w a r z y s t w o P r z y j a c i ó ł Sztuk 2 3 P i ę k n y c h w B i a ł y m s t o k u z o r g a n i z o w a ł o w y s t a w ę prac i w y d a ł o k a t a l o g : Malarstwo Ryszarda Hlebowicza. W y m i e n i o n o w n i m 6 p l e n e r ó w , w k t ó r y c h b r a ł u d z i a ł oraz 23 w y s t a w y (11 i n d y w i d u alnych w : B i a ł y m s t o k u , Wiźnie, Tykocinie). I I . 18. P t a s z k i na ś c i a n i e d o m k u campingowego K o t . : Jan Świderski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8de27708bfe164f5971c99ade7a7e80d.pdf 8df9cfe19c9ee129c5219d6b05bb95ea Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3285 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3079 Title A name given to the resource "Wszystko jest piękne, co mi się podoba". O wyrobach z grochu, maku, ryżu i słomy Marii Pieluszczak / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.1-2, s.65-66 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski „WSZYSTKO JEST PIĘKNE, CO Ml SIĘ PODOBA". O WYROBACH Z GROCHU, MAKU, RYŻU I SŁOMY MARII PIELUSZCZAK niedaleko w o j e w ó d z k i c h . Stara s i ę , a b y k a ż d y z w i e ń c ó w b y ł i n n y . „ M a m a L w o w a . Rodzice m i e l i gospodarstwo rolne. Siedem l a t c h o d z i ł a m o j a nie r o b i ł a t a k i c l i w i e ń c ó w j a k j a , c h o c i a ż wiele u m i a ł a do s z k o ł y . U k o ń c z y ł a j ą w 1936 r . L u b i ł a w ó w c z a s z r o b i ć , pisze o sobie w l i ś c i e . Urodziła s i ę 5 lutego 1923 r . w T u l i g ł o w a e h , rysować, a j e j o b r a z k i wieszano w szkole no. ś c i a n a c h . Masz t a l e n t ! m ó w i ł 2 Jest energiczna, p r a c o w i t a , p e ł n a i n i c j a t y w y . s i ę podoba, zamawiają T o , co r o b i , nauczyciel, p r o p o n o w a ł n a w e t o j c u , b y s i ę dalej u c z y ł a , a ł e nie powszechnie u niej i k u p u j ą b y ł o po t e m u w a r u n k ó w . Trzeba b y ł o p o m a g a ć w gospodarstwie, szopki, modele z a m k u , k o ś c i o ł a . W y k o n u j e je z ziarenek g r o c h u , herby, k r o w ę p a ś ć . . . N o i c a ł e ż y c i e pracuje, ale g d y t y l k o m a czas zaj­ m a k u , r y ż u i s ł o m y . N i e m a w ą t p l i w o ś c i , ż e s ą t o rzeczy p i ę k n e muje się s z t u k ą . ,,Jestem a r t y s t k a " m ó w i o sobie z s a t y s f a k c j ą . i ludowe. O d m a t k i n a u c z y ł a s i ę w y p l a t a ć w i e ń c o ze s ł o m y , h a f t o w a ć To herb b i s k u p a , o b j a ś n i a , k s i ą d z m n i e p r o s i ł n o i r o b i ę . i w y s z y w a ć k o r a l a m i gorsety, b l u z k i , s p ó d n i c e i zapaski, p i s a ć T ł o z m a k u , baranek z r y ż u . (...) W z ó r r y s o w a ł a m z m a l e ń k i e g o . p i s a n k i , r o b i ć ozdoby c h o i n k o w e , p a j ą k i . T o u m i e j ę t n o ś c i r o z w i ­ Osiem b a r a n k ó w n ę ł a jeszcze po w o j n i e . W 1945 r . w y j e c h a ł a , w r a m a c h r e p a t r i a c j i , Biskupa wyrysowałam ,,na Z a c h ó d " , a w t r z y l a t a p ó ź n i e j o s i a d ł a wraz z m ę ż e m w G o ś - r o b i ć wieniec na d o ż y n k i w o j e w ó d z k i e . Szkic sama c i m i u ( w o j . gorzowskie), gdzie mieszka po d z i ś d z i e ń . ,,Po p r z y ­ dałam j e ź d z i e — pisze c h c i a ł a m p o d t r z y m a ć n a s z ą t r a d y c j ę i zwyczaje Wieniec b ę d z i e t a k i : m e t r w y s o k i , o s i e m d z i e s i ą t l u d o w e , dlatego t e ż b r a ł a m u d z i a ł w r ó ż n y c h t e a t r z y k a c h oraz szeroki, w ś r o d k u o r z e ł , p o t e m h a s ł o i napis — S K R D r e z d e n k o . u r o c z y s t o ś c i a c h d o ż y n k o w y c h , eo z r e s z t ą do dzisiaj r o b i ę . B r a ł a m N a dole kosz z o w o c a m i . I s ł o n e c z n i k i t e ż b ę d ą . " też narysowałam. SKR-owi z a n i m jednego dopasowałam. N a d y k c i e . Teraz w Drezdenku. Muszę muszę druty jeszcze zrobiłam, zeszwejsować. centymetrów 3 u d z i a ł w l i c z n y c h k o n k u r s a c h na s z t u k ę l u d o w ą w (...), na d o w ó d M a ł e szopki r o b i „ d l a s w o i c h " oraz z n a j o m y c h , n a t o m i a s t czego m a m d y p l o m y i r ó ż n e odznaczenia j a k „ Z a s ł u ż o n y D z i a ł a ć ? d u ż o na w y s t a w y do m u z e u m w Zielonej G ó r z e , do M i ę d z y r z e c z a , K u l t u r y " , „ O r d e r Serca M a t k o m W s i " , „ Z a z a s ł u g i w r o z w o j u do D o m u m i a s t a D r e z d e n k a " . Poza t y m M u z e u m w Zielonej G ó r z e zaku­ k i l k a m o d e l i z a m k ó w i k o ś c i o ł ó w . „ K o ś c i ó ł " jest, j a k przypuszcza, p i ł o moje prace. W y k o n y w a ł a m r ó w n i e ż szopki B o ż o n a r o d z e ­ na P l e b a n i i w T r z e b i c z u , n a t o m i a s t zamek s p r z e d a ł a p r y w a t n e j niowe d l a M u z e u m w M i ę d z y r z e c z u . N a l e ż ę do z e s p o ł u ludowego osobie. przy Międzyorganizaeyjnym Kultury w Strzelcach Krajeńskich. Wykonała też w Drezdenku, W y m y ś l a nowo sposoby zdobienia, k t ó r o j e j „ p a s u j ą " do dla k t ó r e g o w y s z y w a ł a m 12 g o r s e t ó w . M o i m w n u c z k o m r ó w n i e ż t e m a t u . „ J e ś l i chodzi o w y r o b y z fasoli i t p . , t o z a c z ę ł a m je r o b i ć wyszyłam Ośrodku Kultury 1 gorsety" . Niestrudzenie kontynuuje sama z siebie o d r o k u 1945" — pisze w l i ś c i e . K i e d y p o s t a n o w i ł a 4 jeszcze z r o b i ć zamek z w i e ż y c z k a m i , p o s a d z i ł a b i a ł ą i c z e r w o n ą f a s o l ę , r. d o m u . Ś p i e w a stare i nowo p i o s e n k i , t o t e ż z a p r a s z a j ą j ą n a tradycjo wyniesione p o n i e w a ż c h c i a ł a , a b y zamek m i a ł b i a ł o ś c i a n y z c z e r w o n y m i i o ż y n k i wiejskie, w o j e w ó d z k i e , uczy tego, eo u m i e — m ł o d z i e ż , o b w ó d k a m i . „ W i e ż y c z k i ś c i b i a s t e . t a k i m i s i ę w oczach przede w s z y s t k i m jednak znana jest ze s w y c h w i e ń c ó w i k o m p o ­ W i e ż a w y ż s z a , w i e ż y c z k i , a n a dole szeroki. B o j a co p o m y ś l ę , troi. zycji, w y k o n a n y c h ze s ł o m y i g r o c h u . W i e ń c e j e j zawsze c i e s z ą eo z e c h c ę , t o so z r o b i ę ! (...) W i e ż ę B r a n i b o r s k ą m i a ł a m z grochu. się u z n a n i e m , z a r ó w n o n a d o ż y n k a c h k o ś c i e l n y c h , j a k i p a ń s t w o ­ P r z y j e c h a l i znad jeziora i s p r z e d a ł a m . D o Zielonej G ó r y na w y ­ wych. K i l k a r a z y z d o b y w a ł a za nie 1 miejsca na p r z e g l ą d a c h s t a w ę d a ł a m p a r ę l u b u s k ą , ale mysz z j a d ł a . T r o c h ę m i s i ę ż a l �z r o b i ł o , bo j a k i e to ś l i c z n e b y ł o ! Najgorzej z f r a k i e m u c h ł o p a 'i. tej p a r y . Mysz c a ł k i e m z j a d ł a . Z k ł o s i . ó w b y l . A l e ja i o jeszcze doloiuC, C h ę t n i e w y j e ż d ż a do Zielonej G ó r y , Drezdenka, gdzie t y l k o się da. M o ż e t r o c h ę z a z d r o ś c i m ę ż o w i , k t ó r y j a k o na kontrtorpedowcu „ B ł y s k a w i c a " objechał marynarz w czasie wojny k a w a ł ś w i a t a . D z i ę k i m ę ż o w i , k t ó r y jest w Z B O W i D z i e , b y ł a na wycieczce w Szczecinie. „ Z a m e k w i d z i a ł a m , opowiada, i ż a r n a i k o ł y s k ę w m u z e u m . B o j a ciekawa jestem, w s z ę d z i e c h c i a ł a b y m być. W Kołobrzegu p o ś p i e w a l i m y , w morze r z u c i l i kwiaty. A j a k i e p i o s e n k i u m i e m . W y m y ś l i ł a m na d o ż y n k i (...) N a d o ż y n k i t r a k t o r ze s ł o m y z r o b i ł a m . A j a k s i ę w s z y s t k i m p o d o b a ł ! Snopow i ą z a ł k ę t e ż z r o b i ł a m . Ze s ł o m y . T u na z d j ę c i u s t o j ę z „ k o g u t e m " . K o g u t pierzasty, z j ę c z m i e n i a , siedzi w s ł o m i a n y m koszyku. A j a w gorsecie. Sama w y s z y w a ł a m k o r a l i k a m i . T a k sama w y ­ m y ś l ę , a p o t e m k o l e ż a n k i z a w o ł a m . N i e c h p o p a t r z ą . (...) B o j a i gorsety w y s z y w a m i obrusy. K r z y ż y k a m i . P i s a n k i , t e ż p i s z ę . Najgorzej to u m i e ć wszystko. Z e b y j e d n o ! ale wszystko r o b i ę . 6 Artystycznie" . P y t a m , eo j e j się podoba. „ D l a m n i e wszystko jest p i ę k n e , co m i się podoba, p r a w d o p o d o b n i e m a m d o b r y gust (to nie t y l k o moje zdanie). W d o m u niejedno c h c i a ł o b y s i ę m i e ć , t y l k o nie zawsze s t a ć c z ł o w i e k a na t o . R e n t a za m a ł a , a w c z e ś n i e j m u s i a ł a m dzieciom d a ć wykształcenie. Ś c i a n y w pokojach m a m pokryte t a p e t ą , co z r e s z t ą sama w y k o n u j ę . Po p r o s t u p o t r a f i ę wszystko sama z r o b i ć ! " 7 K i m jest M a r i a Pieluszczak ? T w ó r c z y n i ą l u d o w ą ? U z d o l ­ n i o n ą a m a t o r k ą ? N i e w i d z ę p o t r z e b y rozwodzenia s i ę na t e n t e m a t . Zapewne j e j kategorie p i ę k n a nie b ę d ą s i ę p o k r y w a ł y z t y m i , k t ó r e p r z y j m u j ą etnografowie, a i w y r o b y m o g ą b u d z i ć z a s t r z e ż e n i a . A l e t a k a jest w ł a ś n i e p r a w d a , t a k ą jest w s p ó ł c z e s n a t w ó r c z y n i l u d o w a , t w ó r c z y n i nie „ c e p e l i o w s k a " , nie p r a c u j ą c a dla muzeów. �„ G d y wiele l u d z i gvornudzi s i ę n a ś p i e w y t a ń c e i ś w i ę t o w a n i e , zdarza się czasom coś dziwnego. L u d z i o p r z e s t a j ą j u ż t a ń c z y ć a jed­ n a k t o n i ó w t a ń c z y dalej, w c i ą ż t a ń c z y . N i e je, nie ś p i , nio odpoczywa. Owlada n i m sza­ leństwo tańca". (Tiieod",;' Kroeber. S z a l e ń s t w o tańca) Danuta K a l i n o w s k a - K ł o s i e w i c z OBRZĘD SOBÓTKOWY. TANIEC W ASPEKCIE SYMBOLIKI RUCHU OBROTOWEGO Wiek Wiek X V : „ T o igrzyska obchodzili rozpustnie ś p i e w a n i o m i rozwiązłymi XVII: „ W d z i e ń ś. Jana, g d y s i ę j u ż dobrze z m i e r z c h ł o , w y s z l i niespo­ m c h y , niekiedy k l a s k a n i e m , w y k r ę c a n i e m s i ę l u b i e ż n y m i i n n ą dzianie J e z u i c i , w k o ś c i e l n e stroje u b r a n i , p r z y odgłosie d z w o n ó w swawolą i ś w i e t l e pochodni i u d a l i s i ę za m i a s t o , gdzie rozniecone ognie w piośniach, Jan igraszkach D ł u g o s z . Dziejów i polskich sprośnych ksiąg rozrywkach". 12, przek). Meche- i płoche skoki mieszkańców nych s t a r k i i d z i e w k i nie o d d a j ą s i ę m o d l i t w i e , b y s t a ć s i ę g o d n y m i p r z y j ę c i a ducha Św., lecz — o b o l e ś c i — w o w y c h d n i a c h prze­ powszecłmie natychmiast Sobótki OO. J e z u i t ó w Boga, lecz d i a b ł a , m i a n o w i c i e : i s a j a - ł a d o , i l e l i - j a j a " . polski, polskiej, mieszkańców, i odtąd którzy nieprzystojnej w mieście Wałczu w XVII wieku, wg kroniki [ w : ] E . R a c z y ń s k i , Wspomnienia Wielko­ P o z n a ń 1842, t . 1, s. 89, c y t . za B . J . K . z Gniezna, „ L u d " , t . X T , s. 183 kaznodzieja J a n z Miechocina, r o k 1426, c y t . za J . K r z y ­ literatury wzruszył zaniechali z a b a w y " . do k o ś c i o ł a , nie b y s i ę m o d l i ć , lecz na t a ń c e , nie b y w s p o m i n a ć Historia kapłanów dawne p o g a ń s t w a o k a z a ł e j procesji i szanowa­ r o z b i e g l i s i ę do d o m ó w znaczonych na r o z m y ś l a n i a , z b i e r a j ą s i ę s t a r k i i d z i e w k i nie żanowski, przypominały o b r z ą d k i . Niespodziewany w i d o k r z y ń s k i e g o , 1867, I , s. 40 Warszawa 1064, „ J a n Ś w i ę t y Chrzciciel prz3'szeclł. W i ę c p a l ą S o b ó t k i . A w k o ł o n i e j . ś p i e w a j ą c , s k a c z ą wiejskie m ł ó d k i . s. 36 Wiek X V I : N i e znoście t y c h z w y c z a j ó w ! Co nas z w i e k ó w d o s z ł o I w l e k i e m sic u s t a ł o , trzeba, b y w w i e k p o s z ł o " , „ P r z e t o ono p o g a n k i ś w i e c i ł y jej I o ziele, i g d y jej d z i e ń św i ą c a n o , wieszali po domach, drugie sic n i ą opasowaly; a t o czyniły dwudziestego dnia i czwartego k s i ę ż y c a czerwca, u nas d z i e ń ś. J a n a ; t a m t e ż w nocy ognie p a l i ł y , t a ń c o w a ł y , diabłu Jan G a w i ń s k i , Dnorzanki..., Dziije obyczaju w dawnej 1664, c y t . za J . St. B y s t r o ń , Polsce, cześć i m o d ł y c z y n i ą c ; togo obyczaju p o g a ń s k i e g o do t y c h c z a s ó w w Polszczę nie c h c ą o p u s z c z a ć , ofiarowanie z !>\ licy ..Wszyscy na rozpust, j a k o w y u z d a n i I d ą b y l i c ą w p o ł y przepasani. c z y n i ą c , wieszając po domach i o p a s u j ą c się nią,, c z y n i ą sobót k i , Ś w i e r k o w e drzewa zapalone t r z e s z c z ą . paląc D u d y z b ą k a m i j a k co złego w r z e s z c z ą : aby ognio, krzesząc- je deskami, ś p i e w a j ą c pieśni, b y ł a p r a w a ś w i ę t o ś ć diabelska; t a m ż e ś p i e w a j ą t . I I , s. 64 śpiewały, tańcując', diabelskie p i e ś n i plugawe, t a ń c u j ą c , a d i a b e ł t e ż skacze, raduje sic, żc D z i e w k i muzyce po s z e l ą g u d a l i A ż e b y skoczniej w b ę b e n przybijali"... m u k r z e ś c i j a n i e c z y n i ą m o d ł ę a c h w a ł ę , a o m i ł e g o Boga nie d b a j ą , a l b o w i e m d z i e ń ś. J a n a w i e ś n i a k ó w p r z y chwale m i ł e g o fragment poetyckiego opisu s o b ó t k i z X V I I w . , c y t . za Boga ż a d n e g o nie b ę d z i e , a o k o ł o s o b ó t k i wszyscy będą. c z y n i ć B . J . K . z Gniezna, Materiały hist., L u d , t . X I , s. 183 rozmaite z ł o ś c i " . .Marciu z U r z ę d o w a , rok 1562. Herbarz 1595, Slotrnił: s. 31—32. Por. J . folkloru polskiego polski... Krzyżanowski, Kraków sobótka Wiek XVIII: [w:] Warszawa, 1(165, s. ,'180—383 „ P o zachodzie s ł o ń c a n a k ł a d a l i ognia na u l i c a c h ludzie t u t e j s i , a insi, j a k o t o n i e w i a s t y i d z i e w c z ę t a , p o domach swoich, przez „ D z i e ń ś. J a n a b y l i c ą s i ę o p a s a ć , a c a ł ą noc około ognia s k a k a ć . . . k t ó r e s k a k a ł y i ś p i e w a ł y . . . W s z ę d z i e w i d z ę po c a ł y m c h r z e ś c i ­ t o ć t e ż n i e m a ł e u c z y n k i m i ł o s i e r n o . A t a m najwiętszc. czary, jaństwie b ł ę d y na t e n czas s i ę d z i e j ą " . o m i e r z ł y c h s u p o r s t n y i . E x opposite zaraz gospody m o j e j , w ogro­ M . R e j , Postylle, dzie s ą s i e d z k i m , w z n i e c i ł y sobie k o b i e t y i d z i e w k i o g i e ń , przez W r o c ł a w 1965 w y d . K.. G ó r s k i i W . K u r a s z k i e w i e z , diałiel porozsiowal swoje nasienie takowych Bogu k t ó r y pierwej s k a k a ł y , a p o t e m t a ń c o w a ł y z ustawieznem ś p i e - 67 �I I . 1. W o j c i e c h Gerson, Sobótka, repr. za „ T y g o d n i k I l u s t r o w a n y " 1866 (1), 301 w a n i e m . . . i nie pierwej p r z e s t a ł y , aż wtenczas k i e d y m p o s i a ł Te w y s a d z a j ą c c z ł o w i e k a mego, ż e b y j u ż z a n i e c h a ł y tego ś p i e w a n i a , dla k t ó r e g o najczęściej nie m o g ł e m pójść s p a ć ' . t e ż w wysadzonych g ł o w n i a c h u p l a t a n y , u p a d ł w o g i e ń , za n i m o g i e ń do g ó r y i h u k dawały niespodziewany c z y n i ą c , p r z y c z y n ę , że s k a c z ą c y przelękniony, lub r o z p ę d z o n y d r u g i i trzeci, k t ó r z y n i m się p o d n i e ś l i , tymczasem Diariusz podróży Filipa. Orlika, z rękopisu tłum. F. b ę d ą c y na spodzie dobrze sobie p r z y p i e k l i pieczeni". R a w i t a - G a w r o ń s k i , „ L u d " t . V , 1893, z. 2, s. 170. F i l i p O r l i k (ur. 1672) — pisarz w o j s k o w y J a n a M a z e p y hetmana, J . K i t o w i c z , Орт* obyczajów Ukrainy. Augusta , , W w i g i l j ą ś w . J a n a Chrzciciela po nieszporach, a czasem t w a r ­ III, i zwyczajów za panowania K r a k ó w 1925, s. 363—364 Wiek X I X d y m z m r o k i e m , po miastach i wsiach r o z p a l a l i spory o g i e ń na u l i c a c h , k t ó r y zwał się s o b ó t k ą , przez k t ó r y m ł o d z i e ż obojej „Tuż płci, najwięcej gorszy w ą w o z e m ł ą c z y ł się ze w sią; z w y k l e o tej porze c i c h y i c i e m n y , daleko o d d y n g u s u , w ś r e d n i c h l a t a c h A u g u s t a I I I j u ż b y l k o ­ bo w y s o k i e m i ś c i a n a m i n i e d o p u s z c z a ł n a w e t do ś r o d k a swego n a j ą c y m , p r z y k o ń c u z a ś l a t jego wcale u s t a ł , dozorem s u r o w y m b l a d y c h p r o m i e n i k s i ę ż y c a , d z i ś nagle ożył t ł u m i o n ą marszałka atoli męskiej, skakała. Ten zwyczaj, za w s i ą r o z p o c z y n a ł się d w o r s k i u g ó r , k t ó r y a za postępujących p r z y k ł a d e m w a r s z a w s k i m , s k ą d się i zło i dobre zwyczaje wielkiego koronnego w W a r s z a w i e n a j p r z ó d , głębokim ! dzkrwczyn... I rozmową r zbiw szy się w k u p k ę , t u p a n i e m po t y l k o n ó g p r z e r y w a j ą c milczenie wucczoru, w y b i e g ł y z w ą w o z u k r a j u r o z l e w a ł y , w s z ę d z i e w y t ę p i o n y , j a k o złe s k u t k i s p r a w u j ą c y , i z w r a c a j ą c się w bok od d r o g i , p r z y s t a n ę ł y dla z a ł o ż e n i a ogniska. j u ż t o w p o ż a r a c h b u d y n k ó w z s o b ó t k i zapalonych, j u ż w oso­ Tam b a c h s k a c z ą c y c h s o b ó t k ę , k t ó r e nieraz, ile p r z y g ę s t y m d y m i e , a n a o k o ł o u k ł a d a ł y stos c h r u s t u i drzewa (1). s k a c z ą c naprzeciw siebie i u p a d a j ą c w o g i e ń , r a z i ł y sobie p ł o ­ o k r ę c i w s z y s ł o m ą w y s o k i t y k , wdtopywaly go w z i e m i ę , ... d z i e w k i k l ę c z ą c f o r m o w a ł y k o ł o i d o t y k a j ą c się prawie m i e n i e m oczy, twarze, r ę c e i n o g i , m i a n o w i c i e bose, albo u k o b i e t głową jedna drugiej, w s p ó ł n e m dmuchaniem... m i a ł y u spodu nieopatrzone; osobliwie k i e d y c h ł o p c y , k t ó r y c h k a d u k z t l e j ą c y c h iskier... u p r a g n i o n y p ł o m i e ń . wydobyć miesza do k a ż d e j swawolnej k o m p a n j i , klucze prochem pona- ... b i o r ą r ó w n i e ż d w a k a w a ł k i drzewa — t w a r d s z y i m i ę i . s z y , bijane l u b t e ż ł a d u n k i z prochem nieznacznie w ogień r z u c a l i . i za p o m o c ą t a r c i a w y w o ł u j ą ś w i ę t y o g i e ń , k t ó r y n a l e ż y c a ł y r o k 68 �p r z e c h o w y w a ć ; z jego p o m o c ą , z a p a l a j ą stos... (2). ł ą c z o n o i p r z e c i ą g a ł j ą przez o g i e ń (7). ... W s z y s t k i e u j ą w s z y s i ę za r ę c e o k o l i ł y o g i e ń . . . i g d y p ł o m i e ń Nareszcie k o ń c z y się w s z y s t k o ; p a r y r o z c h o d z ą s i ę b y razem bucha, z t r z a s k i e m w y r z u c a j ą c w g ó r ę d o g o r y w a j ą c e liście i p o p i ó ł w ż y c i e s p ę d z i ć noc a ż do wschodu s ł o ń c a (8). z p a l ą c e j s i ę b y l i c y , one jedna za d r u g ą , p r z e s u w a j ą się j a k b i a ł e m a r y nocne k o ł o ognia. O. K o l b e r g , D W O K , Sandomierskie, t . 2, s. 109, oraz: K o ł o Sanoka d z i e w c z ę t a w bia,łe suknie ubrane i przystrojone (1). I k s , Kopernacka w w i e ń e o , ś p i e w a j ą p i e ś n i i t a ń c z ą kolo ognia... (3). „Wisła" ... G d y d z i e w c z ę t a ś p i e w a j ą , ciekawsi ze w s i , i starzy i m ł o d z i , w okolicach Sieradza, zwabieni ogniom i daloko r o z c h o d z ą c y m się ś p i e w e m , z a c z ę l i . . . B . Gustawicz, O ludzie podduklańskim s c h o d z i ć s i ę na miejsco u r o c z y s t o ś c i . D o s t r z e g ł e ś t a m niczanach w szczególności, n i e m i i k i l k u gospodarzy starszych, ja,k j e d n ą r ę k ą o p a r c i na Sobótka w k i j a c h , a d r u g ą w ł o ż o n ą m a j ą c za k a m i z e l ę , p r o w a d z i l i u r y w a n ą , w r. 1897 staraniem T o w . L u d . , о р г . d r F . K r c e k , p o w a ż n ą m i ę d z y s o b ą r o z m o w ę . Z drugiej s t r o n y ognia,, bliżej 1898, t . I V , s. 316; (5). T a m ż e , s. 316; ( 6 ) . T a m ż e , s . 316; j e d n a k dziewczyn, s p o c z y w a ł o k i l k u n a s t u m a ł y c h między chłopaków, „Wisła" Galicji. siedleckim, Sobótki 1892, t . V I s. 684; (3). w ogólności, a Iwo- „ L u d " 1900, t . V I , s. 78; (4). Zestawienie materiału zebranego „Lud" (7). I k s , op. c i t . , s . 4 3 ; (8). A . B o h d a n o w i c z , Przeżytki p r z y t u l o n y c h w b r u z d a c h do ziemi, k t ó r z y p o d n o s z ą c n a d zagon żytnego rozczochrane g ł ó w k i , słali w z r o k ciekawy prosto do ogniska... 1895, t . 2, s. 12 C o k o l w i e k dalej, za gospodarzami r o z m a w i a j ą c y m i we wsi Zeliszew w pow. 1891, t . V , s. 4 1 ; (2). I . P i ą t k o w s k a , poglądu staro­ u R u s i n ó w , Grodno 1896, C y t . za „ L u d " w wąwozie s t a ł o k i l k u r z e ś k i c h p a r o b c z a k ó w , z a k r y t y c h do p o ł o w y cieniom „ W całej E u r o p i e znane jest palenie o g n i ś w i ę t o j a ń s k i c h i ska­ jogo i k r z a k a m i , k t ó r z y n i e d o s t r z o ż o n i , m o g l i wszystko w i d z i e ć kanie l u b przechodzenie przez p ł o m i e n i e . . . W g ó r z y s t y c h oko­ i słyszeć... licach S l a w o n j i i B o ś n i w i d z i a ł e m p a s t e r z ó w , s k a c z ą c y c h przez gdzie o g i e ń bez o d z i e ż y . D z i e w c z y n y p r z e s k a k i w a ł y t y l k o w koszulach, się p a l ą s o b ó t k i , i k a ż d y trzaska z bicza t a k d ł u g o , j a k d ł u g o k t ó r ą ponadto p o d n o s i ł y d o s y ć wysoko, wywołując niewybredne W powiecie g o r l i c k i m . . . c h ł o p c y w y c h o d z ą na w z g ó r z a , ż a r t y w i d z ó w . . . L u d w i e r z y , iż w noc ś w i ę t o j a ń s k ą niebo t r z y k r o ć się o g i e ń p a l i (4). ... D z i e w c z ę t a c i ą g l e t a ń c z y ł y . . . , a b u c h a j ą c y o g i e ń odznaczał otwiera się i z wielką szybkością się zamyka". na ugorze cienie o s ó b , k t ó r y c h c i e k a w o ś ć i zabawa na miejsce to zgromadziły. Nareszcie ukończywszy śpiewanie, rozerwały L.S.K., u t w o r z o n e k o ł o i s t a j ą c na uboczy w jednem gronie, b i a ł y m jednostajnym ubraniem fantastyczny p r z e d s t a w i a ł y widok Sobótka. Poszukiwania, „Wisła" 1896, t . X, s. 141—142 na c i e m n y m t ł o nocy. w każdej wsi ukraińskiej obchodzą t ę uroczystość... N a j - G d y ognisko p o z o s t a ł o p r ó ż n e , n a g ł e p o d n i o s ł y s i ę g ł ó w k i pospoliciej ś w i ę t o to p o g a ń s k i e o b c h o d z ą , z a t k n ą w s z y drzewo ci n a ł ą c e , d z i e w c z ę t a s i ę z b i e r a j ą w k o ł o , w z i ą w s z y s i ę za r ę c e , zerwawszy s i ę , w c a ł y m b i e g u jeden za d r u g i m . . . w w e s o ł y c h k r ę c ą s i ę , ś p i e w a j ą c p i e ś n i . . . K s i ę ż a ruscy w z b r a n i a j ą i m obchodu owych k i l k u n a s t u przyczajonych pokrzykach... i śmiechach w bruździe chłopaków; z a c z ę l i t a m i nazad przeskakiwać przez o g i e ń . . . , a, d z i e w c z ę t a . . . d o r z u c a j ą c liście b y l i c y na o g i e ń tego ś w i ę t a , ale p o m i m o te zakazy, corocznie w k a ż d e j w s i ono się o d p r a w i a . " i u j ą w s z y się z n ó w za r ę c e , z a w i o d ł y k o ł o i n o w y ś p i e w z a b r z m i a ł : M . J e z i e r s k i , Poezje, W i l n o 1837, s. 111, c y t . za „ W i s ł a " 1899, t . X I I I , s. 362 O J a n i e , Janie — Janio z i e l o n y ! P a d a j ą liście na wsyćkie strony; a t y , Janku, parobecku sukaj so zony. * * * K a j t a jej bede u k a t a s u k a ć ? a p ó j d ę j a do S c e p a n ó w w okienko p u k a ć . A r t y k u ł t e n s t a n o w i p r ó b ę analizy o b r z ę d u s o b ó t k o w e g o P u k , p u k , w okionecko W y d ź ze M a r y ś , kochaneeko niec. D l a j e j c e l ó w w y k o r z y s t a n e z o s t a ł y g ł ó w n i e polskie m a t e r i a ł y Sama j e d n a . ź r ó d ł o w e poszerzone, d l a p o r ó w n a ń , o dane z t e r e n ó w S ł o w i a ń ­ Śpiew ten służył samym dziewczętom i dla każdej z o d m i a n ą t y l k o i m i o n po szczególe b y ł p o w t a r z a n y . N i e d ł u g o śpiewem szczyzn}' Wschodniej i P o ł u d n i o w e j oraz z niemieckiego obszaru 1 językowego . Analiza semantyki wierzeń i r y t u a ł ó w sobótkowych t y m o b e s z ł y one wszystkie d o m o s t w a , w k t ó r y c h się z n a j d o w a ł y dorosło lub ze s z c z e g ó l n y m u w z g l ę d n i e n i e m tej jego fazy, w k t ó r e j w y s t ę p u j e t a ­ dorastające dziewoje... T y m p r z e c h o d z i ł wszystkie d z i e w c z ę t a , a... porządkiem parobczaków śpiew spokojnie mieszczono p r z y dziewuchach, j a k poprzednio w naradzie swej będzie p r z e b i e g a ł a w d w ó c h p ł a s z c z y z n a c h : w p l a n i e z n a c z ą c y c h zacho­ wań obrzędowych, konkretnych działań rytualno-symbolicz- n y c h , b ę d ą c y c h r e a l i z a c j ą pewnego systemu z n a k ó w , oraz w p l a ­ nie p o j ę c i o w y m , k t ó r y p o s ł u ż y do o d c z y t a n i a z n a c z e ń systemu ułożyły... 2 Jeszcze j a k i ś czas ś p i e w a ł y ł ą c z ą c w p a r y m ł o d z i e ż w i e ś n i a c z ą . . . Pomału i nieznacznie dotychczasowe przybliżyli się i parobcy, opuszczając w c i e n i u schronienie, a ł y k n ą w s z y w ó d k i h u l a ć poczęli. W a ł e k wziął Baśkę, Antek Marynę, Wojtek Małgosię, i w y w i j a l i s z c z ę ś l i w i e po ugorze, p r z y ś w i e t l e g w i a z d i dopala­ salnych k u l t u r o w o , zestawianych w pary opozycji pojęciach, k t ó r y c h znaczenia z o s t a ł y j u ż zrekonstruowane. W e r y f i k o w a n a p o n i ż e j hipoteza badawcza brzmi następu­ j ą c o : obrzęd s o b ó t k o w y ma charakter o b r z ę d u przejścia, j ą c e g o s i ę ogniska, s o b ó t k i . . . . . . z b y t k i p o l e g a j ą p r z e w a ż n i e na t r ą c a n i u pierwszego . T e r m i n „ p l a n p o j ę c i o w y " o d n o s z ę do ś w i a t o p o g l ą d u w ł a ś c i w e g o r o z u m o w a n i u t r a d y c y j n e m u , w y r a ż o n e m u w uniwer­ w ogień dziewcząt i z m u s z a n i u i c h do s k a k a n i a przez ognisko (5). W e wsiach r u s k i c h . . . parobek c h w y t a za r ę k ę d z i o w c z y n ę i roz­ jest on z b i o r o w ą i n i c j a c j ą m ł o d y c h d z i e w c z ą t w m a ł ż e ń s t w o . Spośród wielu obrzędów przejścia wydarzeniem inicjacja przesłaniającym seksualno-matry- moniałna jest znaczenia wszelkie inno, r ó w n i e ż d o n i o s ł e , m o m e n t y w c y k l u pod względem p ę d z a j ą c s i ę spoinie o g i e ń p r z e s k a k u j ą (6). życia, D o p o k ą d ś p i e w a ł y d z i e w c z ę t a i ż e r d ź wysoko się, p a l i ł a , c h ł o p c y , poddawana xikryci w z b o ż u , nie d a w a l i z n a k u życia,; lecz g d y o g i e ń o p a d ł społeczny i p i o ś n i m u i ł y się k u k o ń c o w i , w t e d y w y b i e g a l i oni z u k r y c i a b r n ą ć s k o m p l i k o w a n y proces wtajemniczania,, z d o b y ć o k r e ś l o n e i k t o m ó g ł c h w y t a ł d z i e w c z y n ę , n a j c z ę ś c i e j t ę , z k t ó r ą go w p i e ś n i umiejętności — W I E D Z Ę ludzkiego. Zgodnie obrzędowi z r y t u a l n y m schematem jednostka, aby uzyskać inicjacji nowy (prawo zawarcia m a ł ż e ń s t w a ) m u s i p o m y ś l n i e status prze­ — i o w ą w i e d z ą w y k a z a ć s i ę , co 69 �dopiero u p r a w n i a do p e ł n i e n i a n o w y c h f u n k c j i społecznych. cjacyjną 3 z zastosowaniem k r y t o r i ó w w ł a ś c i w y c h dla. i d e n t y f i k a c j i przynosi mistyczne 9 Z a c z n i j m y a n a l i z ę p o s z c z e g ó l n y c h faz o b r z ę d u o d charakte­ obrzę­ r y s t y k i czasu i miejsca jego s p e ł n i a n i a . d u inicjacyjnego. Obrzęd wędrówkę, w g ł ą b sacrum, k t ó r a poznanie, uzdrowienie, o d n o w i e n i e ' . S p r a w d ź m y zatem., czy o b r z ę d s o b ó t k o w y .,podda s i ę " analizio jako taki ma określoną strukturę dramatyczną, jost więc r o z k ł a d a ł n y na prostsze elementy w a ż n e dla t o k u ak­ c j i . P o n i e w a ż s t r u k t u r z e obrzędów- przejścia odpowiada Przestrzeń o b i z ę d o w a sche­ 4 m a t b a j k i m a g i c z n e j p r z y w y r ó ż n i a n i u p o s z c z e g ó l n y c h faz o b r z ę ­ d u zastosujemy s f o r m u ł o w a n e przez W . P r o p p a zasady p o s t ę p o ­ 5 w a n i a w ł a ś c i w e przy analizie b a j k i m a g i c z n e j . M o d e l o w y sche­ mat przebiegu obrzędu, zrekonstruowany k u d z i e s i ę c i u jego o p i s ó w , jest 1 po zachodzie na p o d s t a w i e k i l ­ następujący: w p o b l i ż u lasu, na wzniesieniu, w w ą w o z i e , jarze, p r z y drodze, na s k r z y ż o w a n i u d r ó g , w p o b l i ż u rzek, z b i o r n i k ó w w o d n y c h wszystkio dorosło dziewczęta — panny, młodzi chłopcy, przedstawiciele „ d o r o s ł y c h " — starszych — m ł o d e m ę ż a t k i , para,, k t ó r a o s t a t n i a z a w a r ł a z w i ą z e k 2 dziewczęta w stroju małżeński; go wokół żerdzi p o d p a l a j ą w o k ó ł stosu i ś p i e w a j ą, (zawodzą) w o k ó ł ognia, t r z y m a j ą c sio za r ę c e w tempie coraz szybszym, „ w rozpasaniu i s z a l e ń ­ stwie", gdy ogień zapłonio n a j w y ż s z y m płomieniem; 5 d o p ó k i stos p ł o n i o , p a l i się ż e r d ź , a d z i e w c z ę t a t a ń c z ą , c h ł o p c y t r z y m a j ą się n a uboczu, k r y j ą się w zaroślach, k r z a k a c h , za d r z e w a m i ; 6 g d y o g i e ń dogasa,, c h ł o p c y z nich „porywa", czynę i przeciąga te informacje na j ę z y k opozycji semantycznych, wieś — pustkowie dom — z ł o w r o g i las ziemia u p r a w n a — ziemia „ c z y s t a " rola — ziemia j a ł o w a , u g ó r ten świat — tamten świat stos c h r u s t u , к r ą żу ć w y b i e g a j ą O g i e ń s o b ó t k o w y n a j c z ę ś c i e j rozpalany jest na wzniesieniach l u b g ó r a c h . G ó r ę — j a k o n a j b l i ż s z ą n i e b u — c z ę s t o u w a ż a się za p u n k t s t y k u nieba, z z i e m i ą , a więc za, „ ś r o d e k " przez k t ó r y przechodzi oś ś w i a t a , miejsce w k t ó r y m m o ż n a d o k o n a ć przej­ ścia z jednego p o z i o m u kosmicznego na d r u g i , p r z e ł a m a ć ś w i e c k ą przestrzeli i „ z i e m s k i " s p o s ó b b y c i a , i człowiekowi jedynie w najważniejszych sferę j ą przez d o g a s a j ą c y wkroczyć w z ukrycia, każdy Czas spełniania obrzędu ogień: p а г a, m i rozchod.zą się po o k o l i c y , spędzają, ze s o b ą n o c ; O b r z ę d zaczyna się po zachodzie s ł o ń c a , o zmierzchu i trwa aż do ś w i t u , a więc w czasie, g d y c z ł o w i e k „ z a w i e s z a " swoje 8 o ś w i c i e dziewczęta, w r a c a j ą biegiem do d o m ó w . n o r m a l n o d z i a ł a n i e — nie pracuje, nie b a w i się. P o r ą dla a k t y w n o ś c i l u d z k i e j jest d z i e ń . N o c ą n a t o m i a s t Wracają/' do na,szego /.alożenia: dostępną m o m e n t a c h jego ż y c i a sacrum. c h w y t a w y b r a n ą przez siobie dziew­ 7 następnio dziewczęta i chłopcy demony ". J a k w i a d o m o opozycjo te s ą p o c h o d n y m i o p o z y c j i podsta­ pieśni obrzędowe; 4 następnie zaczynają 1 d u c h y , siły nieczyste, o t r z y m a m y n a s t ę p u j ą c } ' zestaw p a r : go „ ż y w y m o g n i e m " ; 3 dziewczęta s i a d a j ą złe moce, wowej w z i e m i ę, u k ł a d a j ą tam Przekładając o b r z ę d o w y m okręcają słomą długą żerdź, „ t y k " , wkopują w j a r a c h , w ą w o z a c h , poza d o m e n ą ż y c i o w ą c z ł o w i e k a , w m i e j ­ przebywają, słońca się nego, z ł o w r o g i e g o lasu, p r z y drodze l u b na s k r z y ż o w a n i u d r ó g , scach, o k t ó r y c h m ó w i s i ę , że s ą d l a l u d z i niebezpieczne, p o n i e w a ż na t z w . c z y s t y m p o l u , czystej ziemi —. na ugorze, w y g o n i e , zbierają O b r z ę d zazwyczaj odbywa, się poza g r a n i c a m i w s i , na tere­ nach n i e u p r a w n y e h , na wzniesieniach, g ó r a c h , w p o b l i ż u ciem­ obrzęd sobói kow у jesl właściwą uaktywniają się siły nieczyste — złe w i e d ź m y , demony, d u c h y , n o c ą funkcjo­ z b i o r o w ą inicjacja, d z i e w c z ą t w m a ł ż e ń s t w o. W czesie o b r z ę d u n u j ą z m a r l i ' . Noc jest dla c z ł o w i e k a czasem „ m a r t w y m " o s i ą g a j ą one w łaś, i w y s t o p i e ń wtajemniczenia, ow ą W T E D Z Ę , złowrogim k t ó r e j j e d n y m z prze ja ^, ów m o ż e h y c z d o l n o ś ć do pt">krcncji. a t y m sajiiym zdolność do p e ł n i e n i a funkcji 1 i niebezpiecznym. W planie p o j ę c i o w y m — opisaną 6 kobicty-n-atki, wyżej syluację możemy w y r a z i ć poprzez następujący zestaw par o p o z y c j i : k o b i e t y - r o d z i c i e l k i . L c - / . inicjacja nie m o ż e ogr,.nic7.\e się je­ dynie do zamanifestowania, uzasadnionego fizjologia^ faktu dzień — noc świa,tlo — ciemność przez o d w o ł a n i e się do w y d a r z e ń m i t o l o g i c z n y c h . W o b r z ę d z i e czas p o p r a w n y — czas o d w r ó c o n y i n i c j a c j i zatem p o w i n i e n p o j a w i ć się w ą t e k p o w r o t u do c z a s ó w czas a k t y w n o ś c i — cza,s „ m a r t w y " spolocznego, m u s i n a t o m i a s t d o s t a r c z y ć uzasadnienia, w ł a ś c i w e g o 7 m i t y c z n y c h , b o w i e m i n i l l o tempore „ m i a ł o miejsce stworzenie i uporządkowanie kosmosu oraz objawienie przez b o g ó w l u b przez p r z o d k ó w czy h e r o s ó w k u l t u r o w y c h p r a w z o r u wszystkich 8 d z i e d z i n " . Epoka, m i t y c z n a s ł u ż y za m o d e l w s z y s t k i c h cza­ Z w r ó ć m y u w a g ę , że i t y m razem, w y c h o d z ą c od w y r a ż o n e g o w p o j ę c i a c h s z c z e g ó ł o w y c h k o n k r e t u , d o c h o d z i m y do opozycji podstawowych : sów. Powrót : do „ p o c z ą t k ó w ", do pierwszego p u n k t u w czasie i w przestrzeni oznacza zdobycie w i e d z у t a j o m n e j, po­ życie — śmierć t e n ś w i a t — taniton. ś w i a t konanie g r a n i c y miedzy z n a n y m i n i e z n a n y m , o s i ą g n i ę c i e p e ł n i poznania. M i s t y c z n e wtajemniczenie dokonuje k o n t a k t u z „ p r z e d s t a w i c i e l a m i " rzeczywistości wyniku Czy wobec tego w y b ó r miejsca, i czasu s p e ł n i a n i a o b r z ę d u jest transcendentnej, się w p r z y p a d k o w y , czy t e ż m o ż e m y p r z y p u s z c z a ć , że sconeria, r y t u a ł u i s t o t a m i ze sfery sacrum, p r z y c z y m sacrum oznacza rzeczywistość i nruriiezną mocy. j a k i najniżs/.y przebywają zarówno z panieoneni zarówno wszcdi];, a ę ż n y c l i |>o/,iom kosmosu incprzychylue ludzini —- / , a ś u i a , i \ , bóstwa bóstw 70 należy podjąć Akcesoria obrzędowe „ziem­ s k i m " p o z i o m o m kosmosu, a kosmicznym . . d o l e i n " i n i e b i a ń ­ w- i с d z o przypuszczeń. i demony, zatom przekroczenie granicy m i ę d z y s k i m absolutem. A b y z d o b y ć S z u k a j m y zatem dalszych p o t w i e r d z e ń naszych gdzie j a k i s p r z y j a j ą c o i m na ogół d u c h y p r z o d k ó w . Proces w t a j e m ­ niczania z a k ł a d a sugerujo, iż chodzi o n a w i ą z a n i e konta.ktu z „ t a m t y m ś w i a , t e m " ? „ini­ W miejscu, gdzie ma z a p ł o n ą ć s o b ó t k o w y stos, d z i e w c z ę t a wkopują w ziemię w y s o k ą żordź, „ t y k " . Symbolika żerdzi wyda- �je s i ę n i e z b y t s k o m p l i k o w a n a — jest ona t r a n s f o r m a c j ą osi kosmicznej, się drzewa. P r z y j m u j ę , ż e g ł ó w n y cel o b r z ę d u z o s t a ł j u ż do tego w c e n t r u m w s z e c h ś w i a t a i jest p o m o s t e m m i ę d z y t r z e m a pozio­ m o m e n t u o s i ą g n i ę t y , n a t o m i a s t wszelkie c z y n n o ś c i - n a s t ę p u j ą c e m a m i kosmosu. po t a ń c u s ł u ż ą t e m u , a b y z a i s t n i a ł ą s y t u a c j ę w y r a z i ć k u l t u r o w o , czy t e ż drzewa kosmicznego, k t ó r e znajduje W k o p u j ą c ż e r d ź w z i e m i ę , d z i e w c z ę t a w z m a c n i a j ą niejako w y r ó ż n i e n i e , wydzielenie przestrzeni, w- k t ó r e j spełniany nych śpiewach i szaleńczym t a ń c u dziewcząt wokół sobótkowego w języku symbolicznym, jest W t y m k o n t e k ś c i e w i a n k i na s o b ó t k o w y m drzewie b y ł y b y o b r z ę d . D o k o n u j ą one symbolicznej w a l o r y z a c j i miejsca, same j e d y n i e ś w i a d e c t w e m tego, że d z i e w c z ę t o m u d a ł o się p r z e k r o c z y ć u s t a n a w i a j ą ś r o d e k w s z e c h ś w i a t a — miejsce k o n t a k t u z rzeczy­ granice ziemskiego, a t y m s a m y m d o ś w i a d c z y ć wistością poznania, że z g ł ę b i ł y t a j n i k i transcendentną. Łączność z kosmosem o d b y w a się w p ł a s z c z y z.nacb: mistycznego która ma b y ć dla n i c h „ p r z e p u s t k ą " w d o r o s ł e ż y c i c . M o ż n a w y s u n ą ć i t a k i e przypuszczenie, dól owej W I E D Z Y , — góra góra ziemia — niebo że w po sacrum wtajemniczenia b y ł n i e j e d n a k o w y , w n i e k t ó r y c h ziemia. — z a ś w i a t y wręcz niewystarczający, Bardziej w y r a ź n e n a w i ą z a n i e do i d e i drzewa kosmicznego m o ż e m y dostrzec w t y c h ź r ó d ł a c h , k t ó r e p o d a j ą opisy „ z a b a w y " s o b ó t k o ­ wej nie p r z y p ł o n ą c y m stosie, lecz w o k ó ł d r z e w a . s w y c h peregrynacjach nie wszystkie d z i e w c z ę t a o s i ą g n ę ł y p e ł n i ę poznania, że s t o p i e ń i c h — dół pełnienia funkcji zróżnicowania kobiety-matki. stopnia przypadkach aby u z n a ć d z i e w c z y n ę za z d o l n ą posiadanej Widomym znakiem WIEDZY być może do owego były w ł a ś n i e w i a n k i w i s z ą c e na r ó ż n y c h g a ł ę z i a c h drzewa. — jedne 12 Zabawa polega na t y m , że d z i e w c z ę t a , po r y t u a l n y c h śpie­ w y ż e j , inne n i ż e j . Z a u w a ż m y , że dziewczyna, k t ó r a nic z a r z u c i ł a wach i t a ń c a c h , z d e j m u j ą z g ł o w y w i a n k i i k a ż d a z n i c h , s t o j ą c swojego w i a n k a na, drzewo m u s i a ł a , t y ł e m do drzewa, stara się t a k r z u c i ć s w ó j wianek, a b y z a w i s ł s o b ó t c e . N i e m o ż e m y w y k l u c z y ć , że nakaz t e n dla d z i e w c z y n y , p o j a w i ć się na n a s t ę p n e j on na jednej z g a ł ę z i . P o m y ś l n e umieszczenie w i a n k a na drzewie podobnie j a k dla p a r y — c h ł o p a k a i p a n n y — skojarzenie i c h w r ó ż y rychle z a r n ą ż p ó j ś o i e , n a t o m i a s t p r ó b a nieudana oznacza irnieri w s o b ó t k o w y c h jeszcze co n a j m n i e j r o k oczekiwania na męża.. pieśniach było niegdyś obowiązujące. W r ó ć m y j e d n a k do m o m e n t u , g d y m a z a p ł o n ą ć ognisko. W t y m miejscu n a l e ż y z w r ó c i ć u w a g ę na f a k t , że w w i e l u W o k ó ł ż e r d z i dziewczęta, u k ł a d a ł y stos z c h r u s t u , g a ł ę z i , s ł o m y kosmologiach archaicznych o p r ó c z zasadniczego, w e r t y k a l n e g o i podpalały p o d z i a ł u w s z e c h ś w i a t a na t r z y c z ę ś c i , w y r ó ż n i a się t a k ż e szereg bardzo a r c h a i c z n ą — przez pocieranie d w ó c h k a w a ł k ó w d r e w n a , w a r s t w , z a r ó w n o w poziomie „ n i e b i a ń s k i m " , j a k i w ś w i e c i e a jego s z c z e g ó l n e w ł a ś c i w o ś c i p o l e g a ł y m . i n . na t y m , żo „ w i e d ź m y dolnym. Wyobrażeniom t y m odpowiadają m . in. rysunki 1 3 r y t u a l n y c h p r z e d m i o t a c h czy strojach o b r z ę d o w y c h , stawiające n p . drzewo z k o r o n ą ne o d g a l ę z i o n i a oznaczają licznych gałęzi. na go t z w . ż y w y m o g n i o m . R o z n i e c a ł y go techniką 14 nie m i a ł y do niego takiego p r z y s t ę p u " " . W ź r ó d ł a c h często przed­ s p o t y k a m y informacje, że ognisko rozpalano po p r o s t u o d p ł o ­ Poszczegól­ n ą c e j g ł o w n i , lecz w ó w c z a s t a k i o g i e ń n a l e ż a ł o p r z e ż e g n a ć , a b y kolejne w a r s t w y ś w i a t a pozaziem­ skiego . z y s k a ł on o w ą szczególną, moc o d p ę d z a n i a „złego". Z d e j m u j ą c z tego rodzaju i n f o r m a c j i „ w a r s t w ę c h r z e ś c i j a ń ­ W y d a j e s i ę zatem, że zarzucanie w i a n k ó w na g a ł ę z i e drzewa m o ż e m y t r a k t o w a ć j a k o p r ó b ę k o n t a k t u ze ś w i a t e m transcen­ d e n t n y m poprzez dotarcie do k t ó r e j ś z jego w a r s t w . M o ż l i w e s k ą " d o c h o d z i m y do p o j ę c i a ognia j a k o „ c z y s t e j " siły kosmicz­ nej antagonistycznej wobec innego ż y w i o ł u — w o d y . J.R. Tomiccy analizując słowiańskie m i t y kosmogoniczne jest t e ż jednak p r z y j ę c i e innego w y j a ś n i e n i a . Zabawa z w i a n k a m i doszli do stwierdzenia, iż „ w s z y s t k i e , n a w e t n a j u b o ż s z e zaczyna się j u ż po zasadniczej części ceremonii, t z n . po r y t u a l ­ mitu, kończące 11. 2. Sobótka г Bilczy się w momencie u t w o r z e n i a l ą d u , wersje przekazują repr. za D w o k , Sandomierskie, t . 2 71 �11. 3. A u g u s t Weckesser, Reigentariz, nach Gottfried dwóch antagonistycznych bóstw, z których W ł a ś c i w o ś c i ą i s t o t niebieskich jest i o h o g n i s t o ś ć ( b ł y s k a w i c e , słoneczna). Woda. n a t o m i a s t — 1893, K u n s t h a u s obrzędowej potwierdzałby nagości przyjęto Zurich dziewcząt wcześniej w pewnym założenio, iż w stopniu obrzędzie i n i c j a c j i p o w i n i e n p o j a w i ć się w ą t e k p o w r o t u do c z a s ó w m i ­ 1 5 jedno skojarzone jest z niebem, a, drugie z m o r z e m " . g w i a z d y , tarcza Hadlaub, Fa,kt j e d n a k n a j i s t o t n i e j s z ą i n f o r m a c j ę : ziemia p o w s t a ł a w rezultacie współdziałania Kellers żywioł sfer tycznych; zgodnie b o w i e m ze stwierdzeniem natury ogólnej „ n a g o ś ć o b r z ę d o w a jest r ó w n o z n a c z n a z i n t e g r a l n o ś c i ą i p e ł n i ą . p o d z i e m n y c h — funkcjonuje j a k o ź r ó d ł o wszelkich m o c y i za,- R a j i m p l i k u j e b r a k u b r a n i a , t o znaczy b r a k z u ż y c i a . . . Wszelka r o d k ó w , „macierz uniwersalna", k t ó r a „pioprzedza k a ż d ą nagość obrzędowa implikuje for­ m ę i jest u p o d ł o ż a k a ż d o g o stworzenia... zawiera ż y c i e , krzep16 Ów „brak wzorzoc aczasowy, obraz 1 9 raju" . zużycia" należy, jak sądzę, odnieść także dziewiczej c z y s t o ś c i d z i e w c z ą t w o p o z y c j i do do k o ś ć i n i e ś m i e r t e l n o ś ć " ' . N i e k a ż d y j e d n a k i nie w k a ż d y m stanu kobiecej momencie m o ż e do niej d o t r z e ć , b o w i e m jej s t r a ż n i k a m i s ą d o j r z a ł o ś c i . Zaznaczmy t u , żc do u d z i a ł u w S o b ó t c e nie b y ł y straszliwe p o t w o r y , n i e p r z y c h y l n e l u d z i o m demony i b ó s t w a . dopuszczane d z i e w c z ę t a „ z h a ń b i o n e " , „ s p l a m i o n e n a o p i n i i " . T y m z ł y m m o c o m o charakterze a k w a t y c z n y m m o g ą n a t o m i a s t Z r ó b m y toż w t y m miejscu u w a g ę , żo d z i e w i c t w o uznawano za p r z e c i w s t a w i ć s i ę s i ł y ogniste. T e m a t ten p o s t a r a m y się szerzej s t a n s z c z e g ó l n i e s p r z y j a j ą c y n a w i ą z y w a n i u k o n t a k t u z sacrum. 2 0 r o z w i n ą ć w i n n y m miejscu niniejszego opracowania. E l e m e n t e m n i e z b ę d n y m w s t r o j u d z i e w c z ą t jest b у 1 i с a. W z m i a n k o w a ł o niej w r. 1562 M a r c i n z U r z ę d o w a , nazwa jej pojawia się, pośród materiałach Strój obrzędowy i n n y c h ziół leczniczych, we w s z y s t k i c h XIX-wiecznych. Nawiązując po raz k o l e j n y do znanych u s t a l e ń M . E l i a d e g o , p o t r a k t u j e m y b y l i c ę j a k k a ż d e Z d u ż y m , jak sądzę, p r a w d o p o d o b i e ń s t w e m m o ż e m y przy­ cudowno ziele, k t ó r o s w ą w a r t o ś ć m a g i c z n ą , czy l e c z n i c z ą za­ 2 1 j ą ć , że p i e r w o t n i e r y t u a l n y taniec s o b ó t k o w y d z i o w c z ę t a w y ­ w d z i ę c z a t y l k o t e m u , że m a s w ó j p r o t o t y p w drzewie ż y c i a . k o n y w a ł y nago. I n f o r m a c j e na t e m a t s t r o j u o b r z ę d o w e g o za­ Z d o b y c i e , czy posiadanie ziela, k t ó r e m a w a r t o ś ć drzewa kosmicz­ dotyczą nego, t z n . jest n i e w y c z e r p a n y m , w c i ą ż o d r a d z a j ą c y m się ż y c i e m , warte w w y k o r z y s t a n y c h przeze mnie materiałach przede w s z y s t k i m w i e k u X I X ; m i m o t o w o d n o t o w a n y c h w y p o ­ b y ł o b y r ó w n o z n a c z n e z p r z e j ę c i e m jego w ł a ś c i w o ś c i , jego m o c y . wiedziach p o j a w i a ł y się w z m i a n k i o t y m , że „ d z i e w c z ę t a wiejskie Z a t e m w s y t u a c j i , g d y poddawane o b r z ę d o w i i n i c j a c j i dziew­ s c h o d z i ł y s i ę do jednej c h a t y i t a m r o z b i e r a ł y s i ę do n a g a " . c z y n y p r z e k r a c z a j ą c granico ś w i e c k i e j przestrzeni n a r a ż o n e b ę d ą P r z y p o m n i j m y w t y m miejscu, że o d pierwszych w i e k ó w c h r z e ś c i ­ n a k o n t a k t z niebezpiecznymi d l a c z ł o w i e k a m o c a m i kosmicz­ j a ń s t w a ze z w y c z a j a m i s o b ó t k o w y m i w a l c z y ł k o ś c i ó ł , t r a k t u j ą c n y m i , b y l i c a j a k o n a m i a s t k a drzewa ż y c i a stanie się dla n i c h je j a k o p r z e j a w y p o g a ń s t w a . Z t e r e n ó w P o l s k i n a j s t a r s z ą w z m i a n ­ „ p r z e p u s t k ą " na szczęśliwy p o w r ó t do ziemskiej r z e c z y w i s t o ś ­ k ę o sobótce spotykamy w w a r m i ń s k i c h statutach synodalnych ci. 1 7 b i s k u p a H e n r y k a I I I (1375—1401), k t ó r e z a k a z y w a ł y o b c h o d ó w świętojańskich. Źródła z rozpustnych hulanek, zachowań i tańców. 1 8 historyczne p o d a j ą , „plugawych" iż noc t a pieśni, słynęła orgiastycznych Taniec w aspekcie symboliki ruchu obrotowego N i e d z i w i nas zatem f a k t , iż surowe zakazy k o ś c i o ł a s p r a w i ł y , że o b r z ę d o w a n a g o ś ć i n i c j o w a n y c h d z i e w c z ą t W wierzeniach s p o ł e c z n o ś c i r ó ż n y c h k r ę g ó w kulturowych została okryta białą, płócienną koszulą. W źródłach XIX-wiecz­ ruch „zo słońcem" n y c h p r z e w a ż a b o w i e m t a wersja w opisa.ch s o b ó t k o w e g o s t r o j u , „ p o d s ł o ń c e " — u z n a w a n y jest za n e g a t y w n y . M i m o to w pew- 72 nacechowany jest p o z y t y w n i e , n a t o m i a s t �nych szczególnych r u c h u na opak. sytuacjach obowiązuje stosowanie właśnie 2 2 W dalszej części swoich r o z w a ż a ń p o s ł u ż ę s i ę j e d y n i e w y ­ branymi ustaleniami, w myśleniu p o t o c z y ł o b y się nasze rozumowanie, g d y b y m a t e r i a ł y ikonogra­ ficzne u z n a ć za w y s t a r c z a j ą c o miarodajne. M o ż e m y t e ż po p r o s t u dotyczącymi tradycyjnym. 2 3 struktury Przytoczę dla m o i c h dalszych d o c i e k a ń czasoprzestrzeni jedynie p o r u s z a ć się w sferze h i p o t e z , s z u k a j ą c dla n i c h u w i a r y g o d n i e n i a w t o k u dalszych najważniejsze stwierdzenia. charakter B u c h w k i e r u n k u „ p o d s ł o ń c e " — w lewo — k o j a r z o n y jest rozważań. J e ś l i zgodnie z p r z y j ę t y m w c z e ś n i e j z a ł o ż e n i e m w obrzędu obrzędzie polega musi istnieć kosmicznymi. na inicjacyjny w y p r a w i e do sfery moment poziomami sens o t w a r c i a g r a n i c y d w ó c h w przestrzeni. J . S. W a s i l e w s k i a n a l i z u j ą c sens r u c h u obrotowego więc w m o m e n t a c h p r z e j ś c i a (w weselu i przekoczowaniu), dochodzi K r ą ż ą c w t e m p i e coraz szybszym i szybszym d z i e w c z ę t a d o p r o w a ­ światów, ma to między acjach o b r z ę d o w y c h r u c h w czasie zostaje p r z e ł o ż o n y na r u c h najważniejszym obrotowy granicy z ruchem w t y ł , w dół, w z a ś w i a t y , w przeszłość. Zatem w sytu­ owym Ruch przejścia sacrum, strukturalny taniec d z i e w c z ą t momentem w całym jest obrzędzie. do stwierdzenia n a t u r y o g ó l n e j , iż „ r u c h o b r o t o w y w o b r z ę d a c h dzają p r z e j ś c i a m a s t r u k t u r a l n y sens otwarcia, granicy m i ę d z y s t a n a m i , nie k o n t r o l u j ą c w ł a s n e g o zachowania. B y ć m o ż e dlatego w ź r ó d ­ sytuacjami." 2 4 Zakłada j e d n o c z e ś n i e , że w i n i c j a c j a c h dorastania oraz w i n n y c h ceremoniach jących fakt wejścia o b o w i ą z u j e j e d n o s t k i na ruch okresu o b r z ę d o w o potwierdza­ n o w y etap drogi „ze s ł o ń c o m " życiowej w znaczeniu r u c h u Na transie, ł a c h h i s t o r y c z n y c h pojawiają, się t a k i e o k r e ś l e n i a , j a k : s z a l e ń ­ stwo, w y u z d a n i e , rozpasanie. Zgodnie z wierzeniami" stan eksta­ tycznego uniesienia p o j a w i a s i ę w ł a ś n i e na p r o g u d w ó c h ś w i a ­ tów. w p r z y s z ł o ś ć . Czy r z e c z y w i ś c i e jest to jedyne m o ż l i w o do p r z y ­ j ę c i a w y j a ś n i e n i e °>. się do g r a n i c y u t r a t y ś w i a d o m o ś c i . T a ń c z ą w Schemat i n i c j a c j i z a k ł a d a cofnięcie się do czasu m i t y c z n e g o . Z a u w a ż m y , że j e d y n i e r u c h „ p o d s ł o ń c e " u m o ż l i w i a r e a l i z a c j ę gruncie k u l t u r y polskiej taneczne k r ą ż e n i e dziewcząt w ą t k u p o w r o t u do p o c z ą t k ó w , do p a r y p r a r o d z i c ó w . Dziewczęta, w o k ó ł s o b ó t k o w e g o stosu czy drzewa, b y ł o b y o d p o w i e d n i m , j a k zaskują w ten sposób wiedzę z czasów sądzę, materiałem wszystko ustanawiane b y ł o przez b o g ó w . do p o d j ę c i a p r ó b w y j a ś n i e n i a sensu r u c h u o k r ę ż n e g o w tej s y t u a c j i o b r z ę d o w e j . Ruch P r z y p o m n i j m y , że po roznieceniu ognia d z i e w c z ę t a s i a d a j ą w o k ó ł stosu i z a c z y n a j ą „ z a w o d z i ć " p i e ś n i o b r z ę d o w e t o k s t ó w i m e l o d i i z a j m i e m y s i ę p r z y innej okazji). (analizą Następnie c h w y t a j ą s i ę za r ę c e i r o z p o c z y n a j ą swój taniec. K r ą ż ą wokół „pod „ n a początku", kiedy s ł o ń c e " o t w i e r a zarazem d o l n y p o z i o m kos­ mosu — z a ś w i a t y . D z i e w c z ę t a m u s z ą b o w i e m d o t r z e ć do w o d y ż y c i a , owego z b i o r n i k a p ł o d n o ś c i i z a r o d k ó w wszelkich f o r m i s t n i e n i a . W ę d r ó w k a po z a ś w i a t a c h , t z w . okres marginesowy to najniebezpieczniejszy etap i n i c j a c j i . D z i e w c z ę t a n a r a ż o n e są na ognia, n a j p i e r w p o w o l i ; stopniowo t e m p o t a ń c a r o ś n i e , dziew­ działania do w o d y życia c z y n y t a ń c z ą coraz szybciej „ w rozpasaniu i s z a l e ń s t w i e " , w za­ b r o n i ą straszliwe b ó s t w a i p o t w o r y . M a j ą one charakter chto- p a m i ę t a n i u ; o g i e ń strzela w y s o k i m p ł o m i e n i e m w c i e m n o ś ć nocy. Niestety, w tym miejscu dalsze r o z w a ż a n i a mocno się wszelkich sił n i s z c z ą c y c h . niczno-akwatyczny, zatem Dostępu siłą i m p r z e c i w s t a w n ą jest ogień. J u ż w t y m miejscu m o ż e m y p o k u s i ć się o w y j a ś n i e n i e k o ń c o w y c h k o m p l i k u j ą . W naszych poszukiwaniach b o w i e m nie u d a ł o n a m faz o b r z ę d u : c h ł o p c y p r z e c i ą g a j ą d z i e w c z ę t a przez się d o t r z e ć dla dalszego w n i o s k o w a n i a ognisko, n i e k i e d y p r z e s k a k u j ą przez nie sami. O g i e ń j a k o prze­ i n f o r m a c j i —• opisy o b c h o d ó w nocy ś w i ę t o j a ń s k i e j nie z a w i e r a j ą c i w i e ń s t w o sił c h t o n i o z n o - a k w a i y c z n y c h z z a ś w i a t ó w m a n a j ­ ż a d n y c h d a n y c h na t e m t k i e r u n k u t a ń c a w o k ó ł ogniska. pierw Istnieją do tej j a k ż e w a ż n e j co p r a w d a źródła ikonograficzne, na podstawie Wędrówka k t ó r y c h m o ż n a b y p r z y j ą ć , iż k r ą ż e n i e d z i e w c z ą t w o k ó ł s o b ó t k o ­ wego stosu o d b y w a ł o s i ę w k i e r u n k u „ p o d s ł o ń c e " ; zdajemy zabezpieczyć dziewczęta przed p o t e m z a ś owe złe moce ewentualnie dogasające destrukcyjnymi siłami, zniszczyć. d z i e w c z ą t po z a ś w i a t a c h nasuwa n a m jeszcze jodno skojarzenie. K i l k a o p i s ó w o b c h o d ó w nocy świętojańskiej sobie j e d n a k s p r a w ę , że w plastycznej w i z j i tego j a k ż e t a j e m n i ­ zawiera informacje o o b e c n o ś c i p r z y s o b ó t k o w y m stosie k o t a czego o b r z ę d u z b y t wiele z a l e ż a ł o od w y o b r a ź n i a r t y s t y , lub aby psa. 25 Czarnego k o t a przynoszono w worku do ogniska, ź r ó d ł a to m o ż n a b y ł o u z n a ć za dostatecznie w i a r y g o d n e . W tej po c z y m z o k r z y k i e m „ d u s a leci, dusa l e c i " p r z e p ę d z a n o s y t u a c j i pozostaje n a m j e d y n i e p r z e d s t a w i ć c z y t e l n i k o w i , w ciemność. г jak go �I ] . 5. H . Pillat-i, Sobótko, repr. za. „ T y g o d n i k I l u s t r o w a n y " , 1861 (1), 232 W strofach „ P i e ś n i ś w i ę t o j a ń s k i e j o S o b ó t c e " K o c h a n o w ­ po z a ś w i a t a c h i p o w r ó t do ziemskiej r z e c z y w i s t o ś c i . skiego z w i e r z ę to j a w i n a m s i ę j a k o z ł o w r ó ż b n e i p r z e j m u j ą c o Z b l i ż a m y się p o w o l i cło k o ń c o w y c h faz o b r z ę d u . Dopóki l u d z i strachem. W p i e ś n i p a n n y trzeciej p o j a w i a się przestroga ognisko p ł o n i e , a dziewczęta, t a ń c z ą , c h ł o p c y t r z y m a j ą się na dla c h ł o p a k a , k t ó r y „ c i ą g n ą ł k o t a " : uboczu w krzakach, trans m i j a , zaroślach, a o g i e ń przygasa, za drzewami. Gdy chłopcy wybiegają taneczny z ukrycia, Nie znasz l u d z i , co p r z e d k o t e m k a ż d y z nich chwyta wybraną Pierzchają, n a j w i ę t s z y m biotem ? w p i e ś n i a c h ) i p r z e c i ą g a j ą przez p ł o m i e n i e d o g a s a j ą c e g o ogniska. A na jego glos s t r a s z l i w y N a s t ę p n i e m ł o d z i p a r a m i r o z c h o d z ą s i ę po o k o l i c y , Ledwie drugi będzie ż y w y . 2 6 clziowczymę (skojarzenie ze s o b ą noc. C h ł o p c y w y s t ę p u j ą t u w charakterze imion spędzają akceptujących dziew-częta w i c h nowej r o l i s p o ł e c z n e j . W s p ó l n i e s p ę d z o n a noc; Czarny k o t jeszcze i d z i ś k o j a r z o n y jest, g ł ó w n i e w m y ś l i ma być świadectwem tego, że w t r u d n y m i niebezpieczivym l u d o w e j , lecz nie t y l k o , z n i e s z c z ę ś c i e m . J e ś l i przebiegnie n a m procesie wtajemniczania o s i ą g n ę ł y one w y m a g a n ą w i e d z ę u p r a w ­ d r o g ę , s t a r a m y s i ę w y b r a ć i n n ą , g d y zjeży się i p r y c h n i e — niającą niepow odzonie pewne. Podobne odczucia powoduje n p . pojawienie d z i a ł a ń p r o k r e a c y j n y c h m a b y ć tego m a n i f e s t a c j ą . Stan dziewi­ się we wsi w i l k a l u b obcego psa. N i e r z a d k o z w i e r z ę t a te u t o ż s a ­ czej c z y s t o ś c i u s t ę p u j e miejsca kobiecej miane s ą z p r z y b y s z a m i z „ t a m t e g o ś w i a t a " . W w i e l u m i t o l o ­ giach f u n k c j o n u j ą ono j a k o s t r a ż n i c y ś w i a t a podziemnego l u b w r o l i p r z e w o d n i k ó w , czy raczej „ ś r o d k a t r a n s p o r t u " do pod­ ziemnej k r a i n y . mitologii roli kobiety-matki; podjęcie wspólnych dojrzałości. Z f a k t u , że u d z i a ł c h ł o p c ó w w o b r z ę d z i e polega, niejako na potwierdzeniu nowego statusu społecznego dziewcząt należy w n o s i ć , że o n i sam m o m e n t inicjacji m a j ą j u ż za s o b ą . W z w i ą z k u z t y m r o d z i się o c z y w i ś c i e wiele p y t a ń d o t y c z ą c y c h m o ż l i w o ś c i N a j p r o ś c i e j b ę d z i e o d w o ł a ć się t u do powszechnie znanych wątków do p e ł n i e n i a greckiej czy egipskiej. G r e k o m „Echidne zidentyfikowania jakiegoś rytuału jako inicjacji chłopców, p r z y z a ł o ż e n i u , że poprzedza on w k a l e n d a r z u o b r z ę d o w y m noc psa s o b ó t k o w ą . Jest to jednak t e m a t na o b s z e r n ą p r a c ę , na razie pilnującego w r ó t p i e k ł a " . W Egipcie b ó g Anubis, k t ó r y prowa­ m u s i m y więc z a d o w o l i ć się j e d y n i e nie p o t w i e r d z o n y m w zasadzie; d z i ł dusze do ś w i a t a podziemnego stwierdzeniem, żo c h ł o p c y b i o r ą c y u d z i a ł w S o b ó t c e s ą przedsta­ u r o d z i ł a . . . p o t w o r n e p o t o m s t w o : Cerbera — trójgłowego 2 7 ś m i e r c i H c k a t e przedstawiano m i a ł g ł o w ę psa, a b o g i n i ę j a k o s u k ę . W m i t o l o g i i meksy­ wicielami grupy dorosłych. kańskiej w roli „ p r z e u o ś n i k ó w " w zaświuty występowały kojot i jaguar. Łączenie imion chłopaka i dziewczyny w sobótkowych p i c n i a c h (informacje p o w t a r z a j ą się w w y p o w i e d z i a c h , d o t y c z ą ­ W y d a j e s i ę , że od lego rouzaju z w i e r z ą t droga wcale nio t a k a cych I p o l . X I X w.) b y ł o n i e g d y ś o b o w i ą z u j ą c e i p o c z ą t k o w a ł o z n ó w k r ę t a do naszego rodzimego (europejskiego) k o t a . Wielce okres n a r z e c z e ń s t w a p a r y . M o ż e m y p r z y p u s z c z a ć , że n i e g d y ś zatem sam prawdopodobno, że kot w S o b ó t c e , pozornie r e k w i z y t rytuał sobótkowy był ceremonią zawierania małżeństw. bez cc i ę k s z e g o znaczenia, p e ł n i ł n i e g d y ś cv o b r z ę d z i e r o l ę bardzo W okresie p ó ź n i e j s z y m to w i ą ż ą c o kojarzenie p a r p r z y s o b ó t k o ­ ważną w y m o g n i s k u p o t w i o r d z a n o o b r z ę d e m weselnym. Z r e s z t ą h i p o - 74 — i s t n i a ł realnie, a u m o ż l i w i a ł i n i c j o w a n y m w ę d r ó w k ę �toza, żo wosele w y p a r ł o i z a s t ą p i ł o inicjację w y p o w i a d a n a jest wypadały (Zielone Ś w i ą t k i , 23/24 d o s y ć c z ę s t o . J e ś l i t o k prowadzouogo |,u r o z u m o w a n i a u z n a m y czerwca), z a d o w a l a j ą c się na razie w y j a ś n i e n i a m i i n n y c h auto­ za, p o p r a w n y , wówcza,s b y ł b y t o argument na jej potwierdzenie. rów. Z d a j e m y sobie s p r a w ę , że przedstawione r o z w a ż a n i a t k n ę ł y j o d y n i e t e n j a k ż e , . n o ś n y " t e m a t . W i e l u spraw nie poruszono w ogóle (magia miłosna,, w r ó ż b y ) , inne przeanalizowano za.lodw ie pobieżnie. Nie ustosunkowano się też do terminu, w jakim obchody nocy s o b ó t k o w e j 2 8 Schemat przebiegu o b r z ę d u jest n i e w ą t p l i w i e uproszczony i b y ć m o ż e n i e p e ł n y . Pozostaje n a m jednak nadzieja, że w y n i k i a n a l i z y semiotycznej p o z w o l ą n a m go w p r z y s z ł o ś c i u z u p e ł ­ nić. l' R Z Y P I S Y 1 W i ę k s z o ś ć m a t e r i a ł ó w ź r ó d ł o w y c h w y k o r z y s t a n y c h do opracowania a r t y k u ł u pochodzi z eza,sopism e t i m ^ n i l i c z i i y c l i Z W A K , M A A E ' , „ W i s ł y " , „ L u d u " , oraz Ludu O. K o l b e r g a . M a t e r i a ł y /. niemieckiego obszaru językowego czerpaliśmy z n a s t ę p u j ą c y c h p u b l i k a c j i : R. U e i t l . Deutsche Yolkskunde, B e r l i n 1968, s. 282 п . ; E . Fehrlo, Vest utul Yołksbrauche im Juhreslauf europiiischcr Yólker, Kassel, J . Pb. H i n o n t h a l , 1955, s. 219; J . B . Fischer, Bcschrcibung der rorziiglichslcn Yolksfestc, Unterliultuttgeu, Spicie utul Tanze der mcisten Nationen in Europu. B d . 1.2., W i o n 1799, s. 134; T l . Oetke. Der deutschc Yołkstanz, B e r l i n 1982. s. 403 473 S. Ż ó ł k i e w s k i , Przedmowa | w : ] Semiotyku kultury, W a r ­ szawa 1977, s. 26 n . Schemat o b r z ę d u inicjacji obejmuje r ó w n i e ż s y m b o l i c z n ą ś m i e r ć wtajemniczonego, jego k o n t a k t z d u c h a m i , s i ł a m i de­ m o n i c z n y m i oraz ponowne narodziny w nowej r o l i s p o ł e c z n e j . Por. E . M i c l e t y i i s k i . Poetyka mitu, Warszawo, 1981, s. 281 J . S. W a s i l e w s k i , Podróże do piekieł, Warszawa 1979. s. 217—218 W . P r o p p , Morfologia bajki, Warszawa 1976, s. 56, 164 J . Tokarska, , 1 . Wasilewski, A . Znrysłowska,, Śmierć jako organizator kultury, E t n o g r a f i a Polska, t . X X V I 1982, z. 1. s. 104—105 T a m ż e , s. 92 M . Kliade, Traktat o historii religii, Warszawa 1966, s. 388 J . Tokarska, , 1 . W a s i l e w s k i , A . Zmyslowska, op. c i t . , s. 94 uczepi się na gałęzi, to ta za m ą ż p ó j d z i e - k t ó r e j zaś spadnie na z i e m i ę , ta w t y m r o k u nio dostanie m ę ż a " . Por. ,1. S. Wasilewski, op. cit., s. 106—110: oto pyszny kobiecy s t r ó j weselny... w y k o n a n y z c h i ń s k i e g o j e d w a b i u , p o k r y t y jest m i s t e r n y m , w i e l o b a r w n y m h a f t o m , przedstawia­ j ą c y m drzewo z koroną, w i j ą c y c h się gałęzi. S i e d z ą w ś r ó d n i c h p t a k i , za,ś po obu stronach p n i a s t o j ą dw a, ronifery. ... To w ł a ś n i e dusze p r z y s z ł y c h dzieci uwidoczniono s ą j a k o p t a k i w ś r ó d gałęzi drzow-a — rodowej siodziby dusz. Dorastając, z l a t u j ą na coraz to niższe g a ł ę z i e , by wreszcie wcielić się na, z i e m i . . . " . 1 3 r »* L . Lissowski, So!>ólka, „Wisła" 1892, t. V I , z. 4, 924 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 Por. D W O K , Wlk. Ks. Poznańskie, t. 9, cz. I s. 143; w wiliją ś. J a n a Chrzciciela po zachodzie s ł o ń c a u d a j ą się k o b i e t y na b e z d r o ż a , ł ą k i i p a g ó г к i . . . " Sz. J a s t r z ę ­ bowski, Sobótka we wsi Mikułowice, „ W i s ł a " 1891, t . V , s. 33; W M i k u ł ó w i c a c l i pod ogień s o b ó t k o w y s ł u ż y od dawien d a w n a jedno i to samo miejsce. L e ż y ono p r z y drodze, wycho­ dzącej z głębokiego wąwozu, a jak tu n a z y w a j ą wąkopu... T u na ugorze l u b wygonie... wieczorem zbiera się prawie cala, m ł o ­ dzież" 11 Por. J . S. Wasilewski, Podróże do piekieł, Warszawa 1979, s. 128 u . , oraz Z nad Bugu. Szkic etnograficzny przez Z. St. „ b u d " 1897, t . 3, s. 2 1 ; „ C z a r o w n i c e lubują, się przede w s z y s t k i m w porze nocnej, b e z k s i ę ż y c o w e j , wietrznej i zimnej... N a granicach wsi, na r o z d r o ż a c h z b i e g a j ą się o p ó ł n o c y w k i l k a i ze z ł y m n a r a d z a j ą się...". 1 2 Por. D W O K , Kaliskie, t . 23, s. 100: „ W wigilię ś. J a n a Chrzciciela d z i e w c z ę t a w ten s p o s ó b o d p r a w i a j ą s o b ó t k ę , że r z u c a j ą w i a n k i z k w i a t ó w i ziół na drzewo, i k t ó r e j z n i c h wianek 1 5 J . R . Toiniecv, Drzewo życia, Warszawa 1975, s. 2K M . Eliado, op." c i t . , s. 193 ' A . Bohdanowicz, Przeżytki starożytnego świfttopogłątlit u Białorusinów, Grodno 1896, cyt. za, J . W i t o r t , „ L u d " , J893. t. 2, s. 214—215 J . D ł u g o s z , Dziejów polskich ksiąg 12, p r z e k ł . Mooher z y ń s k i o g o , 1867, I , s. 40; M . R e j , Postylla, w y d . K . Górski i W . K u r a s z k i c w i c z , W r o c ł a w 1965; M a r c i n z F / r z ę d o w a . Herbarz polski... K r a k ó w 1595 M . E i i a d e , Sacrum, mit, historia., Warszawa 1974, s. 138 Por. Sz. J a s t r z ę b o w s k i , op. cit., s. 33, „ . . . D z i e w c z ę t a u p a d ł e , splamione na o p i n i i nic b y w a j ą dopuszczane do ogólnej zabawy, jeżeli zaś k t ó r a z p o d o b n y c h posiada o d w a g ę u k a z a ć się na s o b ó t c e , to n a r a ż a się na złośliwiść i szykany c h ł o p a k ó w , na o b o j ę t n o ś ć , l e k c e w a ż e n i e i u s z c z y p l i w o ś ć towarzyszek...". M . Eliade, Traktat o historii religii, Warszawa 1966, s. 290 i następno J . S. Wasilewski, Symbolika ruchu obrotowego i rytual­ nej inwersji, Wa.rszawa 1978, E t n o g r a f i a Polska, t. X X I I , z. 1. s. 83 J . S. Wasilewski, t a m ż o s. 8-1—86. oraz P o d r ó ż e do pie­ kieł, s. 146—147 J . S. Wasilewski, t a m ż o s. 98 A d n a w , Zabobony, pieMii i obrzędy ludu mieszkającego u źródeł Sanu i Dniestru, W ę d r o w i e c 188:.', t . 1, nr 1.1, c y t . za. S. J a s t r z ę b o w s k i , W i s ł a , 1. V I I I , z. 2, s. 365, „ K u p a ł o u pastu­ c h ó w w g ó r a c h . Ś p i e w a j ą : C h o d ź m y , c h o d ź m y na, S o b i t k u , upie­ czemy c z o r m i k i t k u ; c h o d ź m y , c h o d ź m y na n i ą , upieczemy czorn u l a n i u " . , Por. też J . R . Tomiccy, op. cit., s. 197 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 J . K o c h a n o w s k i , Dzieła 2 7 R . Graves, Mity (/reckie. Warszawa 1982, s. J . R . Tomiccy, op. cit., s. 195—201 Polskie, Kraków 1952, s. 295— -311 2 8 123 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/105eccd021ac3a3ef57b4575d3453240.pdf 42abcd0aeafbdaf4c90d4ec4fb575e31 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5317 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4938 Title A name given to the resource Zdjęcia odzyskane/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4; s.5-11 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bohdziewicz, Anna Beata Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ANNA BEATA BOHDZIEWICZ C o pamiętam jeszcze z mojej podróży po Azji? C hoć było to tak dawno, wydawało mi się, że pamiętam wszystko. A tymczasem, kiedy czy­ tam moje notatki z podróży, okazuje się, że nie pamię­ Zdjęcia odzyskane tałam już prawie niczego. Dziennik prowadziłam przez całą podróż. W stukartkowym zeszycie oklejonym kawałkami brązowego zamszu. N a okładce naklejona rękawiczka. M a tylko cztery palce, ale przypomina bardzo rączkę Fatimy. N otatki drobnym maczkiem. Dzień po dniu. Dziś cza­ sami trudno mi je odrozczytać. Notowałam wszystko. Jak przebiegał każdy kolejny dzień, co na śniadanie, co zostałam przecież fotografem. I właśnie w tych ama­ torskich zdjęciach przechowywała się cała moja pa­ mięć o tej podróży. O wiele żywsza i intensywniejsza niż ta zawarta w notatkach! Dzisiaj cuda techniki X X I wieku - skaner i kompu­ ter - pozwoliły mi odzyskać utracone obrazy z podróży! Wróciły, kolory a wraz z nimi wróciły wspomnienia! Pa­ trzę na zdjęcia, przymykam oczy i powoli pod powieka­ mi przesuwają mi się inne widoki, przypominają mi się smaki i kolory, zapachy i dźwięki. W racają cudowne chwile, kiedy czas jakby zatrzymał się w miejscu, a prze­ strzeń odsłaniała coraz to nowe, ogromne krajobrazy. W nocy niebo otwierało się nade mną całkiem nowymi konstelacjami i było oczywiste, że jestem w innym świecie. Ze jest inny świat. Świat, gdzie ludzie „chodzą do góry nogami”, są inni i żyją zupełnie inaczej. na obiad, kolację; ceny, nazwy wszystkich „przejecha­ nych” miejscowości, hoteli, adresy spotkanych „przy­ jació ł”, żeby koniecznie wysłać im kartkę. Zachwyt wyrażany głównie słowem „cudowne!”. Trochę uwag ogólniejszej natury, młodzieńczych niepokojów, rozte­ rek niedoszłego etnografa, nieopierzonego filmowca, początkującego fotografa. Jednym słowem taki „dzien­ nik podróżny greenhorna”. Naiwny i strasznie przy­ ziemny, a jednocześnie pełen młodzieńczych zachwy­ tów. A le podziwiam siebie, że tak skrupulatnie wszyst­ ko notowałam. Zastanawiam się jednak, czy zapiski te wiernie opisują moje przeżycia. Czy tylko pomagają mi dziś przywołać je w pamięci. Czytam je z jakąś dziwną obojętnością. Oprócz dziennika mam z Afganistanu wystawiałam Chorasan / moja pierwsza w M am też setki kolorowych też zdjęcia. Czarno-białe już parokrotnie jako cykl życiu publiczna wystawa/. negatywów, które od lat nietknięte leżały w przysłowiowej szufladzie, tracąc barwy i kontrast. Robione były na tak marnym sprzę­ cie iw tak karkołomnej technologii, że dawno już stra­ ciłam nadzieję, iż kiedykolwiek będę mogła zrobić z nich jakikolwiek użytek. Mimo że nie miałam wtedy jeszcze właściwie pojęcia o tym, jak należy fotografo­ wać, udało mi się - sama dziś nie rozumiem jak - zro­ bić sporo niezłych zdjęć. W końcu, wiele lat później, 2. Nepal. O wschodzie słoń ca - m ój cień na przełęczy D am an, już tylko 8 0 km do Katm andu. Fot. A n n a B e a ta Bohdziewicz 5 �Anna Beata Bohdziewicz ♦ ZDJĘCIA ODZYSKANE ___ mim.___________ ■ __ I.w t~ -T- — "ÍT - - j r --------------- _ 1 u** - 6 3. A fganistan. Nigdy nie widziałam tak b łękitnej wody jak w jeziorach Bandiam iru 4. A fganistan, W o k o licach Czachciaranu. N a kom pletnym pustkowiu często spotykaliśmy sam otnych tubylców. Skąd i dokąd jechali? 5. A fganistan. Koło Jalalabadu. Przestrzenie o niespotykanej w Europie skali. Człowiek jest zupełnie m aleńki ale dobrze wpisuje się w krajobraz Wl 6. Indie. W idok z Fortu w Agrze. K oniec dnia. Czas stanął. Baw oły leniwie ciągną się drogą. Cisza. Powietrze łagodne i pełne słodkich zapachów 7. Indie. Między A grą a K ajuraho. Palm y są zupełnie „innym i” drzewami. L a ta ją między nim i kolorow e, średniej wielkości, papugi. R ob ią dożo hałasu 8. N epal. K atm andu. O świcie mgły podnoszą się dosyć n iech ętn ie, jakby nie ch ciały odsłonić nam obrzeży m iasta 7 Fot. A n n a B e ata Bohdziewicz 6 �Anna Beata Bohdziewicz ♦ ZDJĘCIA ODZYSKANE �Anna Beata Bohdziewicz ♦ ZDJĘCIA ODZYSKANE 8 �Anna Beata Bohdziewicz ♦ ZDJĘCIA ODZYSKANE 1 4 -1 5 . Indie. Przy drodze do Patny. Zycie toczy się tu na ulicy, czy to w dzień, czy w nocy 16. Indie. D elhi. Takie obrazki zauważam, ale m nie one nie szokują. Czy dlatego, że jestem m łoda i głupia? 17. N epal. Katm andu. Dużo dzieci tu pracuje. S ą zm ęczone i śpią na ulicy 18. Indie. D elhi. Jed en z Sikhów, których spotkałam zwiedzając R ed Fotr. T rochę dzikie spojrzenie! 19. Indie. K ajuraho. Ta dziewczynka wyszła do nas jakby prosto z „Księgi dżungli” 9 �Anna Beata Bohdziewicz ♦ ZDJĘCIA ODZYSKANE 10 �Anna Beata Bohdziewicz ♦ ZDJĘCIA ODZYSKANE 11 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d1fc0a70d32de1c10029f7b688a66552.pdf f169a34bb709d7840c216818097ac698 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5313 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4935 Title A name given to the resource Noty o autorach/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.1-2; s.287-290 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Hanna Baltyn - absolwentka Wydziału Wiedzy o Te­ atrze Akademii Teatralnej w Warszawie; historyk, kry­ tyk, tłumaczka, wydawca, redaktor, pisała doktorat pod kierunkiem prof. Zbigniewa Raszewskiego (Świat widowisk Warszawy XIX wieku). Były pracownik IS PAN („Polish A r t . Studies") i Ministerstwa Kultury i Sztuki. Przez ostatnie 10 lat była redaktorem wydaw­ nictwa Egmont. Współpracuje z Polskim Radiem, stale publikuje recenzje książkowe w „Nowych Książkach" i teatralne w „Teatrze" i „Teatrze Lalek". Okazjonalnie współpracuje z tzw. prasą kobiecą. Opublikowała wy­ wiad-rzekę z Antonim Marianowiczem (Zycie surowo wzbronione). Przełożyła m.in. oksfordzką Historię Teatru pod redakcją Johna Russela Browna (wyd. Bertel¬ smann). Przełożyła także pod pseudonimem Marek Karpiński setki książeczek dla dzieci; także wierszem. Maciej Bańkowski - absolwent Instytutu Anglistyki UW. Urodzony w Warszawie w wieku 5 lat wyjechał wraz z rodzicami do Anglii, gdzie wychowywał się do 15 roku życia. Po 15 letnim pobycie w Polsce (1966-81) wyemigrował ponownie do Austrii, gdzie przebywał do 1995r. Obecnie mieszka w Polsce, zajmuje się tłuma¬ czeniami (angielski, niemiecki) oraz redakcją tekstów anglojęzycznych ukazujących się w Polskich i zagra¬ nicznych czasopismach. Współpracuje m.in. z redak¬ cją „Kontekstów" oraz warszawskim biurem „Reader's Digest" (Przegląd). Małgorzata Baranowska - poetka, krytyk i historyk literatury. Autorka m.in. takich książek jak Pamiętnik mistyczny, Surrealna wyobraźnia i poezja, To jest wasze życie, Warszawa. Miesiące, lata wieki oraz wielu artyku­ łów z zakresu wyobraźni symbolicznej i kultury maso­ wej, dwóch tomów wierszy Miasto, Zamek w Pirene­ jach. Ogłasza w „Twórczości" Prywatną historię poezji. Zbigniew Benedyktowicz - antropolog kultury, re¬ daktor naczelny miesięcznika „Konteksty. Polska Sztu¬ ka Ludowa". Członek redakcji „Kwartalnika Filmowe­ go". Kierownik Pracowni Antropologii Kultury, Filmu i Sztuki Audiowizualnej Polskiej Akademii Nauk. Au¬ tor prac z zakresu wyobraźni symbolicznej i antropolo¬ gii współczesnej. Współautor książki Dom w tradycji lu­ dowej (1993). Autor pracy Portrety obcych (2000). Dorota van Bercken - tłumaczka literatury nider¬ landzkiej, tłumaczyła m.in. książkę dla dzieci pisarki Thei Beckman, mieszka w Warszawie. Anna Bolecka - polonistka, powieściopisarka, studia UW. Zadebiutowała w 1989 roku powieścią Leć do nie­ ba. W 1994 roku opublikowała powieść Biały kamień, za którą otrzymała nagrodę im. Stanisława Reymonta. Kolejna powieść Kochany Franz (1999) została wyróż¬ niona nagrodą Pen-Clubu. Obie te powieści są prze¬ tłumaczone na kilka języków, m.in.: niemiecki, nider287 Noty o autorach landzki, duński i portugalski. W roku 2002 ukazała się powieść dla dzieci pt. Latawce. Mieszka w Warszawie. Wojciech Bońkowski - absolwent italianistyki i mu­ zykologii UW, tłumacz. Z zamiłowania enolog - wraz z Markiem Bieńczykiem wydał ostatnio przewodnik Wina Europy. Dariusz Czaja - antropolog kultury, absolwent etno­ logii UJ. Adiunkt w Instytucie Antropologii Kultury i Etnologii UJ, członek redakcji „Kontekstów". Redak­ tor książek Mitologie popularne (1994) i Metamorfozy ciała (1999). Zajmuje się zjawiskami kultury współcze­ snej, publikuje artykuły z dziedziny antropologii filmu, teorii symbolu, myślenia mitycznego. W druku jest je¬ go książka Smak fragmentu. Narracje antropologiczne (Wydawnictwo Uniwersyteckie, 2003). Małgorzata Dziewulska - autorka książek Teatr zdra­ dzonego przymierza oraz Artyści i pielgrzymi. Zajmuje się obsługą literacką teatrów: Starego, Narodowego, obecnie Dramatycznego. Wykładowca Akademii Te¬ atralnej w Warszawie. Hanna Faryna-Paszkiewicz, dr historii sztuki, pra­ cownik Instytutu Sztuki Pan, kierownik Pracowni Bi¬ bliograficznej. Redaktor i współautor tomów w serii „Polska Bibliografia Sztuki", 1801-1944. Autorka licz¬ nych artykułów z zakresu historii architektury i plasty¬ ki XX wieku oraz o tematyce varsavianistycznej, dru¬ kowanych m.in. w „Architekturze", „Kronice Warsza¬ wy", „Biuletynie Historii Sztuki" w serii Biblioteka To­ warzystwa Opieki nad Zabytkami, a także dwóch mo­ nografii o historii i architekturze Saskiej Kępy (wyd. 1998 i 2001), monografii Władysław Podkowiński, Aleja Zasłużonych. Cmentarz Powązkowski, Cmentarze Żydow­ skie w Warszawie; współautorka Atlasu Zabytków Archi­ tektury w Polsce (2001) i Przewodnika po Wyspach Kana­ ryjskich (2003). Współpracuje z redakcjami encyklope¬ dii (Saur, WEP), a także z Polskim Radiem. Amelia Franas - studentka V roku etnologii UJ. Jan Gondowicz - krytyk, wydawca, współpracownik „Tygodnika Powszechnego"; wydał m.in. Marmur Josifa Brodskiego, Słownik komunałów Gustawa Flauberta, Zoologię fantastyczną uzupełnioną. Mieszka w Warszawie. �NOTY O AUTORACH Ruth Ellen Gruber - amerykańska pisarka, dzienni­ karka i fotograf, od wielu lat mieszka w Europie, obec­ nie w Umbrii i w Budapeszcie. Przez ponad dziesięć lat była korespondentką United Press International (m.in. w Rzymie, Brukseli, Londynie, Belgradzie, Wiedniu oraz w Warszawie, w której pracowała w okresie pierwszej Solidarności i stanu wojennego i skąd w 1983 roku została wydalona pod fałszywym zarzutem szpiegostwa). Jest autorytetem w sprawach dotyczących współczesnych Żydów europejskich. Wy¬ kłady z tej dziedziny wygłaszała na uniwersytetach amerykańskich (m.in. Harvard, Brandeis, Brown, Hunter College) i w placówkach europejskich (m.in. Moses Mendelssohn Zentrum w Poczdamie, Dom A n n y Frank w Amsterdamie). Jest autorką kilku ksią­ żek (m.in. Upon the Doorposts of Thy House: Jewish Li­ fe in East-Central Europe, Yesterday and Today (1994); Jewish Heritage Travel: A Guide to East-Central Europe (1992/94/99). Wkrótce, nakładem wydawnictwa Po¬ granicze ukaże się polski przekład jej ostatniej książki Virtually Jewish: Reinventing Jewish Culture in Europe (University of California Press, 2002). Jej artykuły i reportaże ukazują się od lat w prasie amerykańskiej (m.in. „New York Times", „International Herald Tri­ bune", „Business Week", „Media Studies Review") i izraelskiej („Ha'aretz"). Miała także kilka wystaw fo¬ tograficznych we Włoszech i na Węgrzech. Julia Hartwig - poetka, eseistka i tłumaczka, laure­ atka wielu nagród i wyróżnień. Opublikowała nastę­ pujące tomiki poetyckie Pożegnania, Wolne ręce, Dwoistość, Czuwanie, Obcowanie, Czułość, Nim opa­ trzy się zieleń, Zobaczone, Przemija postać świata oraz ostatnie zbiory poetyckie - Nie ma odpowiedzi (2001), za który była nominowana do Nagrody Nike, Wiersze amerykańskie (2002) oraz Błyski (2002); szki­ ce: Z niedalekich podróży, Dziennik amerykański; mo¬ nografie: Apolinaire, Gerard de Nerval; książki dla dzieci (pisane wraz z Arturem Międzyrzeckim): Jaś i Małgosia, Przygody poziomki, Tomcio Paluch, Wielki pościg. Maria Janion - historyk literatury i historyk idei, kry¬ tyk literacki. Profesor IBL PAN, wykładowca na UW. W latach 1956-89 zajęcia w WS Pedagogicznej w Gdańsku, a następnie na Uniwersytecie Gdańskim. Opublikowała m.in. Zygmunt Krasiński, debiut i dojrza­ łość (1962), Romantyzm. Studia o ideach i stylu (1969), Romantyzm. Rewolucja. Marksizm. Kolokwia gdańskie (1972), Humanistyka. Poznanie i terapia (1974), Go­ rączka romantyczna (1975), Literatura wobec wojny i okupacji (1976), Odnawianie znaczeń (1980), Seria Transgresje. Czas formy otwartej; Wobec zła (1989), Ży¬ cie pośmiertne Konrada Wallenroda (1990), Projekt kry¬ tyki fantazmatycznej (1991), Czy będziesz wiedział, co przeżyłeś, Kobiety i duch inności (1996), Płacz generała. Eseje o wojnie (1998). 288 Piotr Kłoczowski - eseista, edytor, wydawca m.in. Konstantego Jeleńskiego, Jana Kotta, Kawafisa (wspól­ nie z Zygmuntem Kubiakiem), Nicola Chiaromonte. W 1993 roku ogłosił swoje rozmowy z Józefem Czap­ skim. Wykłada w Akademii teatralnej w Warszawie. Bohdan Kos - doktor fizyki ( U W ) , tłumacz z hebraj­ skiego (Sefer Jecira), znawca kabały, poeta (Podróż złudna, Tikkun, Warszawa 1992), jego wiersze ukazały się także w antologiach: Mrok i gwiazda. Mroczna po­ ezja miłosna, Orfeusz. Rozmowa w słowie, Das land Ulro nach Schliessung dar Zimtländen wydawca (wraz z Iwo­ ną Arkuszewską prowadzi wydawnictwo Tikkun). Pu­ blikował w „Gnosis", „Znaku", „Odrze", „Manuskrip­ te" (czasopismo literackie - Austria), „Czasie Kultu¬ ry", „Kulturze Niezależnej". Obecnie bezrobotny. Antoni Kroh - historyk kultury, literat. Długoletni współpracownik kwartalnika „Konteksty - Polska Sztuka Ludowa". W latach siedemdziesiątych komi¬ sarz konkursów i wystaw sztuki ludowej Karpat Pol¬ skich. Współautor wystaw: „Łemkowie, Duchy epoki, czyli pierwsza wojna światowa trwa do dziś", „Spisz" i innych. Opublikował m.in: Współczesna rzeźba ludo­ wa Karpat Polskich (1979), Sklep potrzeb kulturalnych (tom szkiców o Podhalu, 2000), Tatry i Podhale (Seria Wydawnictwa Dolnośląskiego A to Polska właśnie, 2002), O Szwejku i o nas (emocje polsko-czeskie w XIX i XX w). W przygotowaniu m.in.: Prywatny lek­ sykon współczesnej polszczyzny (wspólnie z Barbarą Magierową; słownik nowych zjawisk w polszczyźnie po­ tocznej po 1945 r.). Danuta Kuźnicka - jest adiunktem w Instytucie Sztu¬ ki Polskiej Akademii Nauk, gdzie pełni funkcję kierow¬ niczki Zakładu Historii i Teorii Teatru. Wykłada w Akademii Teatralnej im. Aleksandra Zelwerowicza w Warszawie. Prowadzi badania nad teatrem współcze¬ snym i teorią teatru. Obecnie pracuje nad monografią poświęconą twórczości Jerzego Grzegorzewskiego. Lew Łosiew - profesor literatury rosyjskiej i dziekan rusycystyki w Dartmouth College, prozaik, eseista, po¬ eta. Opublikował m.in. On the Beneficence of Censor¬ ship: Aesopian Language in Modern Russian Literature, Poetika Brodskogo oraz ośmiu tomów poetyckich i pro¬ zatorskich. Jerzy Łoziński - filozof i tłumacz, pracuje jako starszy wykładowca w Zakładzie Filozofii Nowożytnej Wy­ działu Filozofii i Socjologii UW. Zbysław Marek Maciejewski (16 V I 1946 Pohulanka - 2 X 1999 Kraków) Odbył studia na Wydziale Malarstwa krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych. Dyplom uzyskał w pracow¬ ni Wacława Taranczewskiego w 1969 roku. Był profe- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/527349ba23197e38c81a1b9e52376eae.pdf ca933148142663c58ae8f783cc20d7c0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3432 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3217 Title A name given to the resource Nauki humanistyczne a etnologia (tezy) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.2, s.77-78 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sokolewicz, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text prof, dr hab. Zofia Sokolewicz kierownik Katedry Etnografii U W N i e u k r y w a m , że p y t a n i a R e d a k c j i „ P o l s k i e j S z t u k i L u d o ­ wprowadzających je. w e j " wprowadziły m n i o w zakłopotanie. Dotyczą one s e r i i spraw, implikowało n a które każdy n a u c z y c i e l a k a d e m i c k i m u s i odpowiadać co r o k u metodologicznych. i definicja to wielokrotnie choć niekoniecznie n a piśmie, modyfikując więc Stosowanie w praktyce Niemniej etnografii jako radzieckiej badawczej jednak nauki o propozycji może właśnie historycznej r e z y g n a c j i z m ó w i e n i a o człowieku i k u l t u r z e w sensie d e f i n i c j i k l a s y c z n y c h z n a j d u j ą c y c h się w p o d r ę c z n i k a c h u n i w e r s y ­ a wszystkie t e c k i c h k a ż d y b a d a c z uściśla j ę z y k j a k i m społecznych b a d a ń — d e f i n i o w a n i e w n a u c e m a coś w s o b i e z p r o c e s u toku ciągłego a j ę z y k n a u k i j e s t j ę z y k i e m ż y w y m . A l e t r u d n o j e s t pisać o c z y m ś 0 czym się s t a l e Dlatego W sobie nieco przekształcić pytania w i o n o . Jeżeli b o w i e m j a sama n i e o d c z u w a m p o t r z e b y historycznie praktyce badawczej określonych, preferowano zostało wystarczająco odpowie­ nazwać. z zakresu Stosowanie pogłębione. terminów etnografia i e t n o l o g i a jest więc r e z u l ­ Sztuki jednego w Polsce wyrażało c h y b a pytań. myślność administracyjną w się badania które w e t n o g r a f i i choć zrobiło zawrotną karierę t o c h y b a n i e a właśnie dających więc s p e c y f i k i r ó ż n y c h k u l t u r a raczej społeczności, odnosząc r e z u l t a ­ t a t e m sporu metodologicznego. Ludowej" do ogólnym, t w i e r d z e n i a musiały dotyczyć g r u p e t n i c z n y c h czy d z i n a z a d a n y z b i ó r p y t a ń t o j a k t o się d z i e j e , ż e i n n i j ą p o s i a d a j ą , społecznie dlatego, t y d o badań n a d t a k z w a n y m piocesem h i s t o r y c z n y m , pojęciem, mówi! pozwoliłam R e d a k c j i i udzielić o d p o w i e d z i n a p y t a n i e , którego m i n i e posta­ zasłużona zasad prowadziła o d p o w i o d z i w zależności o d s t a n u badań. Niezależnie b o w i e m o d się p o s ł u g u j e w nie określonych i naukowo Redakcja 1980 r. p r z e d s t a w i a „Polskiej taki serwis Przyjęcie t e r m i n u etnografia j a k o w większym stopniu jedno­ niż metodologiczną. N i e m n i e j jednak, B y ł a b y t o i n n y m i słowy odpowiedź n a p y t a n i e k i e d y t o d o c h o d z i w miarę upływu czasu, słowa wrastają w glebę i z a p e w n e d o dziś w nauce do zasadniczogo przeglądu wszelkich d e f i n i c j i i dnia pojęć w i e l u etnografów podstawowych i czy m a m y w tej chwili do czynienia w etnografii dwoma polskiej może z taką właśnie sytuacją porządkowania języka. K a ż d y badacz w i e l o k r o t n i e d o k o n u j e s a m t a k i e g o porządko­ terminami — być nie widzi powodu t a k zdefiniowany, by umożliwiał b a d a n i a „ t e g o co łączy i co d z i e l i " — powiedzieć, że b a d a n i a jednego i drugiego w historii nauki. W wątpliwie podjęcia różnych p r o c e d u r 1953—56, dokonywałam przeglądu d e f i n i c j i e t n o g r a f i i w l a t a c h w c z a s i e g d y k r y s t a l i z o w a ł a się n o w a d y s c y p l i n a n a u k o w a z w a n a historią w kultury stosunku m a t o r i a l n e j . Należało do prehistorycznoj dyscyplin i wczesnodziejowej, grafii. Definicja wnioskującą więc macierzystych określająca n a podstawie ustalić to jej jest relacje archeologii śródziemnomorskiej etnografię jako i etno­ naukę o k u l t u r z e źródeł e t n o g r a f i c z n y c h nie n o w a n e g o przez W . D y n o w s k i e g o , że o d czasów T y l o r a i M o r g a n a etnografia d e f i n i o w a n a jest j a k o n a u k a o t y c h cechach kultury, które z j e d n e j s t r o n y łączą, a z d r u g i e j dzielą ród l u d z k i . D o m a ­ ogólnej, b a r d z i e j historycznej. Wiemy o s t a t e c z n i e , żo t a l i i ż ą d a n y t y p d e f i n i c j i został w r e s z c i e sformuło­ w a n y przez A. Kutrzebę-Pojnarową w I w y d . Wielkiej Encyklo­ p e d i i P o w s z o c h n e j ( t . I I I , 1964). I choć d o f i n i c j a t a d r u k o w a n a była dopiero w 19C4 r . t o j e d n a k z dyskusji polowy poszczególnych wywodzi się l a t 5 0 - t y c h . C h a r a k t e r y z u j e ją członów d e f i n i c j i , określenie grup niewątpliwie szczegółowość społecznych, których b a d a n i e m z a j m u j e się o t n o g r a f i a ; u s t o s u n k o w u j e się d o zagadnień m e t o d y i źródeł. I być może t a j e j żądana szczegółowość sprawiła, że była trudną d o przyjęcia przez nio wszystkich etno­ grafów. W s p o m n i a n a uprzednio definicja przytaczana przez W . D y ­ n o w s k i e g o , p r a w d ę m ó w i ą c , n i e b y ł a p o p r a w n ą definicją n a u k i — zdają decydują wistości d n i a , i t o właśnie o d czasów Morgana i Tylora. sprawy. O różnicy między definiojami a zasady epistemolorzeczy­ poznawania. przed Tylorem choć to chyba on taką definicję najmocniej wyeksponował. W p r o w a d z e n i e jej przez M a l i n o w s k i e g o i R a d c l i f f e B r o w n a b y ł o r e a k c j ą , c h ę c i ą o d c i ę c i a się o d h i s t o r y c z n i e i h u m a n i s ­ tycznie rozumianej etnologii i etnografii Europy kontynentalnej a przede w s z y s t k i m szkoły k u l t u r o w o - h i s t o r y c z n o j . S t a l i o n i n a gruncie durkheimowakiej zasady jedności nauki i rozumieli antropologię j a k o naukę (science). I c h p r o p o z y c j e miały c h a r a k t e r sensu s t r i e t o p o z y t y w i s t y c z n y , a l a n s o w a n a n o w a n a u k a o czło­ w i e k u miała mieć możność formułowania p r a w ogólnych. I jest rzeczą koronny p r z y p a d k u , że argument krytycy wysuwali tego podejścia pytania: jakie Rozróżnienie między m a , a rcczej miało, między etnografią filozoficznie antropologią charakter bardziej między badaczami, którzy Podkreślała t o , jodynie realny, empirycznie i etnologią podstawowy społeczną postrzegalny ogólne a antropologią charakter. Rozróż­ Ujmuje teoriom nie swój antropologia? a kulturową drugorzędny. ulegając jako to prawa w czasie w i e l o l e t n i c h badań zdołała sformułować d o dziś rzecz d l a e t n o g r a f i i , w m o i m m n i e m a n i u najważniejszą sprawą p o l o g i a była d e f i n i o w a n a j a k o ogólna n a u k a o człowieku jeszcze zdaniom zawierała terminów n i e jest n a w e t jeżeli stosujący t e t e r m i n y n i e i c h sformułowania, jej nie­ badawczych. T e właśnie z a s a d y należy brać p o d uwagę rozważając sprawę nienie jednak z tego sobie t y p u wymagają s t o s o w a n i a t e r m i n ó w a n t r o p o l o g i a społeczna i k u l t u r o w a . A n t r o ­ n i o określała dokładnie a n i p r z e d m i o t u a n i m e t o d y p r a c y w y r ó ż ­ z grona innych nauk. A sobie i sposobów niających etnografię więc poszczególnych bowiem się zasady trzeba giczne u k r y t e za n i m i , a dotyczące c h r . r a k t o r u b a d a n e j znalazła u z n a n i a u d y s k u t a n t ó w . N i e p r z y j ę t o też rozstrzygnięcia p r o p o ­ g a n o się d e f i n i c j i m n i e j Stosowanie epistemologiczną obojętną — realizację aczkolwiek w a n i a , c h o ć z a p e w n o n i o w s z y s t k i e t a k i e s y t u a c j e l i c z ą się p o t e m m o i m życiu p r o f e s j o n a l n y m po r a z pierwszy a b y posługiwać e t n o l o g i a i etnografia, jeżeli jeden z n i c h ma, moim ono różnice społeczeństwa b y t uważali za ludzkie ż e e t n o g r a f i a z a j m u j e się b i i d a n i e m z a r ó w n o c e c h u n i w e r s a l n y c h z a c h o w a n i a u k ł a d a j ą c e s i ę w sieć s t o s u n k ó w s p o ł e c z n y c h a t y m i , w ł a ś c i w y c h całoj k u l t u r z e g a t u n k u l u d z k i e g o j a k i c o c h k t ó r z y taką realność p r z y p i s y w a l i k u l t u r z e . Jednakże M a l i n o w s k i ficznych — ukazała n a m awers i rowors tej samej monety. wanie podwójnoj n o m e n k l a t u r y : e t n o g r a f i i i etnologii. m i m o różnicy d e f i n i c j i w porównaniu z Moszyńskim sprawę J . S t . B y s t r o ń i n a dobrą sprawę cała p l e j a d a 1 etnografów okresu Wprowadzenie etnografia miało Podobnie w grę może więc wchodzić t r a d y c j a danego środowiska czy k r a j u . widział etnologów międzywojennego. i metodologiczne swej t e o r i i a określał się j a k o e t n o l o g l u b a n t r o p o l o g społeczny. T u Pojęć w nauce n i e z m i e n i a się w sposób d o w o l n y — zjawiska w języku i one odbijają z t r u d e m dopasowując p o d wpływem r a d z i e c k i m jednego filozoficzne posługiwał się pojęciem k u l t u r y j a k o n a c z e l n y m w j ę z y k u stoso­ W r e a l i z a c j i K . Moszyńflkiogo t e n a w e r s i r e w e r s wyrażało — spocy- terminu: podłoże, może n i e zawsze jasno p r z e d s t a w i o n e czy n a w e t uświadamiane sobie przez gicznie Nieraz więc jakąś j a k inne rzeczywistość, nieraz s i ę a b y o d d a ć j ą a d e k w a t n i e , ściśle, l o ­ posługujemy się jakąś nazwą z powodu t r a d y c j i c z y w z g l ę d ó w s t r a t e g i c z n y c h , a n i e d l a t e g o , że d o k ł a d n i e o d b i j a o n a nasze intencje. 77 I �Pozytywistyczna metodologicznie antropologia społeczna była w Polsce lansowana przede w s z y s t k i m przez A . Waligórskiego i w sposób p a r a d o k s a l n y była p r z e c i w s t a w i a n a pozytywistycznej J e s t i c h n a w e t k i l k a , c h o ć n i e są o n e z o s t a t n i e j c h w i l i . wybija się podejście f e n o m e n o l o g i c z n e Zapewne nawiązujące do t r a d y c j i zapoczątkowanej przez Cezarie B a u d o u i n de Courtenay Ehren- chód h i s t o r y c z n e j e t n o g r a f i i . S p o r y w i ę c , chód o d b y w a ł y s i ę w p o - kreutz-Jędrzejewiczową dzięki drugiej zytywistycznej f a l i zainteresowań f e n o m e n o l o g i c z n y c h w Polsce, przede wszyst­ rodzinie, były z góry ich rozwiązania i t o z racji filozoficznych staw nauki definicji m . in. praw skazane na niemożność założeń leżących u p o d ­ i procedury wyjaśniania. A. kim szkołą choć utrechtską. odrodzone Drugą dopiero propozycję podejście s t r u k t u r a l n o s e m i o t y c z n e stanowi tak zwane ( c h o ć c h y b a są t o d w a r ó ż n e Waligórski poświęcił wiele u w a g i n a rozważania czy możliwe jest podejścia). Konfrontację połączenie jeszcze s z a w s k i e przeżyło szereg l a t t e m u , a „ s z o k u j ą c e " artykuły datują niepołączalne się z 1 9 7 3 i 1 9 7 4 r . ( „ E t n o g r a f i a P o l s k a " ) . D l a t e g o w y d a j e s i ę , ż e na płaszczyzny rok przed funkcjonalnej śmiercią przyznawał, z r a c j i właśnie założeń Zainteresowanie mające wyraźną z że historyczną jest to i epistemologicznych. antropologią tradycję już środowisko war­ czas k o n f r o n t a c j i już minął — d l a m n i e zresztą samej już w końcu społeczną w % t y m i propozycjami okresie czy kulturową, międzywojennym, l a t 6 0 - y c h . N a s t ą p i ł n a t o m i a s t czas określania w p r a k t y c e t e g o co można zrobić posługując się j ę z y k i e m wzrosło s i l n i e w Polsce n a początku l a t 6 0 - y c h w związku z re­ czy warsztatem semiotycznym czy sposobem cepcją t e o r i i M a l i n o w s k i e g o wym i zainteresowaniem kulturami tzw. fenomenologii. Wydaje m i się że te się w o b e c a n t r o p o l o g i i społecznej i k u l t u r o w e j . I d l a w i e l u e t n o ­ dowodom są grafów prac etnograficznych w problemie 11.1 (polska k u l t u r a narodowa, głównie różnicami kolejne prace p o z o r n y m i — t o co w Polsce robiło w i e l u etnografów odpowiadało jej tendencje rozwojowe przyjętym obrzędów i symboli w a n t r o p o l o g i i społecznej procedurom. Odczuwano więc odrębność n a z w j a k o odrębność h i s t o r y c z n e j d r o g i r o z w o j u na n a u k i w t y m c z y w i n n y m k r a j u , ale n i e odrębność w a r s z t a t u . artykuły Do Ludowej", jej m e t o d p r z y c h y l a l i się zarówno c i , którzy n a w r a c a l i do badań n a d u n i w e r s a l n y m i cechami człowieka j a k i c i , którzy w ludowej Komitetu „Etnografii „Literaturze Ludowej", Jeżeli i s t o t n y m m o m e n t e m drębnienie, w y p r e p a r o w a n i e Zarówno m e n t u a b y przyjrzeć c i , którzy dążyli do jako formułowania naukę praw ogólnych (science) j a k i c i , którzy formułowali prawidłowości historyczne i r o z w i j a l i b a d a n i a regio­ i wierzeń, zgłoszony w 1977 r . Słowianoznawstwa, każdego f a k t u w jego społecznym czy k u l t u r o w y m kontekście. t r a k t o w a l i etnografię Słowian, Polskiej" czego mongolistyki, rezultaty właśnie a także liczne „Polskiej „Tekstach" a Sztuce nawet „Lu­ dzie". p r o t e s t o w a l i przeciw e t n o g r a f i i Moszyńskiego i lansowali badanie i zakresu pracy, i p e r c e p c j a ) i p r o j e k t Słownika w kulturze konferencji z systematycznej działania się n a u k a m i były rezultacie jednak, odbywają tymi w strukturalnej wyjaśniania właści­ trzeciego świata. T y m s a m y m e t n o g r a f i a z n ó w w i n n a była określić różnice między już teorii z w pracy naukowej jest wyo­ jej frag­ rzeczywistości jakiegoś się m u b l i ż e j , a w n a u c e humanistycznej k a ż d e o w o p r e p a r o w a n i e o d b y w a się d z i ę k i t z w . p o j ę c i o m n y m , t o każda propozycja ogól­ t e o r e t y c z n a m u s i w i ą z a ć się z p r o p o ­ nalne, w zasadzie obce k l a s y c z n e m u f u n k c j o n a l i z m o w i . Powstał zycją języka t e j t e o r i i . Z m o i c h doświadczeń s t u d e n c k i c h pamię­ w t a m j a k ą t r u d n o ś ć s p r a w i a ł o m i p o s ł u g i w a n i e się r a z j ę z y k i e m tej dziedzinie swoisty synkretyzm. P r z e j ę c i e zaś p r z e z s o c j o l o g i ę n i e k t ó r y c h m e t o d h i s t o r y c z n y c h ale również zasad i metod antropologii kulturowej i z drugiej t e o r i i K . Dobrowolskiego, a i n n y m razem K . Moszyńskiego. B y ł y t o różne t e o r i e , różne j ę z y k i , różne cele b a d a w c z e . b a d a ń t e j n a u k i , s p o w o d o w a ł o konieczność określenia się w o b e c znaczył d l a każdego z n i c h co innego i i n n e były jego tej specjalizacji z pozostałymi pojęciami języków t y c h z różnymi określonego dla wszystkich, termin relacje teorii. M a m y obecnie w Polsce zupełnie niewątpliwie d o c z y n i e n i a O i l e j e d n a k różnice m i ę d z y etnologią i etnografią, a a n t r o ­ p o l o g i ą s p o ł e c z n ą i k u l t u r o w ą są s p r a w ą s t o s o w a n i a oczywisty historyczny zdawałoby socjologicznej. się Nawet, t a k s t r o n y ujęcie k u l t u r y w s i w d e f i n i c j i e t n o g r a f i i j a k o p r z e d m i o t u teoriami różnymi językami istotną w m e t o d o l o g i i sprawą odpowiedniości t y c h t e o r i i i t y m charakter. samym odpowiedniości ich języków. pracy etnologicznych łączą się p o w a ż n e d e c y z j e n a t u r y e p i e t e m o l o g i c z n e j t o określenie się, ż e n i e p o d j ę l i ś m y tych teorii. się e t n o g r a f i i w o b e c s o c j o l o g i i w s i m i a ł o n i e c o i n n y Obawiam i m o d e l u n a u k i , i z e ś w i a d o m y m p o s i ł k o w a n i e m się t y m i n a z w a m i n a d najbardziej (Podejmowane próby D y f u z j a m e t o d zbliżyła t e d w i e n a u k i , choć c h y b a n i o n a długo. w „Studiach Socjologicznych" Sprawa T o s a m o t w i e r d z e n i e , t o s a m o p o z o r n i e pojęcie oznacza co i n n e g o i zawierania sojuszy między naukami, zbliżania o d d a l a n i a się o d s i e b i o j e s t w h i s t o r i i n a u k i odrębną, ich ważną 1980, należy uznać za c h y b i o n e ) . w t e o r i i Moszyńskiego, a co innego w p r o p o z y c j i strukturalizmu, sprawą, którą p o z w a l a m sobie zasygnalizować. N a u k i te operując i n n e są d e f i n i c j e m a g i i i r e l i g i i , i i n n y m i b y ć m u s z ą . P r z y n a t y m s a m y m p o l u badań j a k i m b y ł a (choć d l a e t n o g r a f i i n i e w a ż n o ś ć k a ż d e j z d e f i n i c j i s p r a w d z a się n a g r u n c i e t y l k o d a n e j cała i n i e w y ł ą c z n i e ) w i e ś — teorii. Dlatego teorią, dlatego dokonały ciekawej wymiany do­ świadczeń. Definiowanie się n a u k i jest więc rezultatem konfrontacji. nie może nie uwzględniający może do jakiego być definicji religii powstać Słownik poza określoną języka teoretycznego należy d a n e pojęcie. T e n p l u r a l i z m j ę z y k o w y przeraża w i e l u k r y t y c z n e g o p u n k t u w o w y c h k o n f r o n t a c j a c h . T a k było w Polsce choć przecież bezpośrednio p o I w o j n i e światowej ( „ L u d " 1922) i n a początku J a k w każdej s p r a w i e i w t e j jest możliwe zachowanie lat umiaru historii kultury 1932). T a k b y ł o w momencie powstawania m a t e r i a l n e j i k o n f r o n t a c j i z nauką radziocką, wprowadzania metodologii materializmu dialektycznego i histo­ r y c z n e g o . T a k b y ł o w m o m e n c i e z e t k n i ę c i a się n a u k o w e j (science) antropologii i etnografii Oznaczało to jednak (art). Były t o m o m e n t y konfrontacji. również różnorodność proponowanych W mamy tradycji etnografii polskiej p l u r a l i z m metodologiczny. okresu Analiza międzywojennego twórczości którego­ k o l w i e k z w i e l k i c h etnografów tego o k r e s u m ó w i o t y m — proponował własny, indywidualny model r a l i z m b y ł siłą n i e w ą t p l i w ą . P r o w a d z e n i e każdy etnografii. Ten plu­ d o zgodności poglądów odnieść badaczy, n i e przerażał i c h p l u r a l i z m k u l t u r , które b a d a l i . (choć c z a s a m i zdrowego z d r o w s z e są p r z e g i ę c i a , a b y c o ś łatwiej z o b a c z y ć ) i z w r ó c e n i e się d o j ę z y k a n a t u r a l n e g o k t ó r y . . . t e ż j e s t językiem określonej kultury, a więc nie żadnym pan-języ- kiem. relatywizmu teoretycznego możemy mówić o sprawach uniwersalnych. Dzieje Ale jednak m i m o wspomnianego się t a k m . i n . dlatego, rozwiązań. nie etnograficzny N a s i l e n i e p y t a ń o d e f i n i c j ę s y g n a l i z u j e w i ę c z b l i ż e n i e się j a k i e g o ś 30-ych ( „ L u d " czym zbadane) że między relacje teoriami etnologicznymi odpowiedniości, istnieje istnieją (choć możliwość nie przyjęcia wspólnych założeń o c h a r a k t e r z e rzeczywistości naszego pozna­ n i a . M o ż e m y m . i n . p r z y j ą ć , żo i p o z n a n i e i k u l t u r a mają cha­ r a k t e r s y s t e m o w y , m o ż e m y przyjąć, że t o co najważniejsze jest u k r y t e , а więc prawidłowości s z u k a się n a p o z i o m i e n i e zawsze p r o w a d z i do e k o n o m i i wysiłku. D l a t e g o też n i e dręczę walnego. się s p r a w ą p o l a r y z a c j i p o g l ą d ó w w t a k m a ł y m , j a k p i s z e słusznie p o z y c j i f a k t u w b a d a n i u n a u k o w y m , neutralności f a k t u , n e u t r a l ­ Redakcja, środowisku 78 czy przedstawiono n a m jakąś nową zaczynają ności t e o r i i , r e l a c j i m i ę d z y etnografów. A l a wracając d o rzeczy — c z y obecnie p r z e ż y w a m y konfrontacji, Spory moment propozycję? się natomiast już przy nieobserwookreśleniu f a k t e m a teorią i wreszcie t e r i u m p r a w d y . A l e są t o s p o r y dzielące n i e t y l k o — kry­ etnografię, ale i całą naukę. T y m s a m y m d a j e n a m t o p o c z u o i e , że d z i e l i m y �l o s c a ł e j n a u k i i n a s z e k ł o p o t y ( i n a s z e o s i ą g n i ę c i a ) n i e są t y l k o t e o r i a m i n i e są d l a пае w d n i u d z i s i e j s z y m j e s z c z e z u p e ł n i e j a s n e . naszymi I kłopotami. Czy jednak wobec w s p o m n i a n y c h pluralizmów, relatywiz- t o s t a n o w i też k o l e j n y p r o b l e m b a d a w c z y , dla m ó w , różnic s t a n o w i s k f i l o z o f i c z n y c h etc. m o ż e m y przyjąć ogólną definicję e t n o g r a f i i ( l o g i i ) . N i e z a l e ż n i e o d d e f i n i c j i operacyjnych całej W nauki charakterystyczny współczesnej. t e j nieco obszernej wypowiedzi pominęłam wiele spraw, k t ó r e d l a p r o f i l u c z a s o p i s m a „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " są z n a c z n i e k a ż d y z n a s p o s i a d a taką ogólną definicję — j e s t o n a d r o g o w s k a ­ ważniejsze zem p y t a n i a , z g o d n i e z zasadą w s z e l k i c h przesłuchań, zostały umiesz­ naszych poczynań. D l a m n i e osobiście, poza wspomnianą od wspomnianych i może dlatego dotyczące ich d y r e k t y w ą b a d a n i a „ t e g o co d z i e l i i ł ą c z y " p r z y d a t n ą j e s t defi­ czone przez Redakcję n a końcu. Jest t o s p r a w a s z t u k i l u d o w e j , nicja, stosunku że etnografia (logia) jest t o n a u k a ogólna o kulturze, teorii kultury do t e o r i i s z t u k i , badań procesu twór­ która w s y s t e m i e n a u k pełni rolę analogiczną d o t e j j a k ą w n a u ­ czego, kach medycznych Sądzę j e d n a k , że musiałabym pełni i n t e r n a . W s w o i c h szczegółowych bada­ zmienności sztuki ludowej w świecie wypowiedzieć współczesnym. się n a t e n t e m a t n i a c h e t n o g r a f i a z a j m u j e się treściami k u l t u r o w y m i w y r a ż a n y m i odrębnie i o b s z e r n i e j . M o ż e d l a t e g o , że sądzę, że k ł o p o t y w t y m w przedmiocie różnych f o r m a c h przez różne u g r u p o w a n i a l u d z i w epokach. Analizując owe p r z y p a d k i etnografia się r ó ż n y m i t e o r i a m i , t y m s a m y m różnymi jednostkami instytucja, etc). ( l o g i a ) posługuje różnymi językami, i w t y m taksonomicznymi znaczenie różnych Relacje (wybór między kulturowy, wspomnianymi są p o w a ż n i e j s z e o d t y c h , o k t ó r y c h p i s a ł a m przed chwilą. P l u r a l i z m p o g l ą d ó w n a sztukę ludową w y d a w a ł m i się bowiem bardziej interesujący w okresie międzywojennym obecnie i n i e potrafię jeszcze odpowiedzieć n a p y t a n i e — niż dla­ czego ? prof, dr hab. Zbigniew Jasiewicz kierownik Katedry 1. O n a z w a c h kresie decyduje działalność Etnografii U A M dyscyplin naukowych, ich przedmiocie tradycja n a u k i i kraju, rzeczywista dyscypliny przejmowanie i rozwiązań działalność dyscyplin zaproponowanych gdzie i za­ współczesna Wydaje samych — g r u p y l u d z i zajmujących się tą dziedziną. pokrewnych, d l a uniknięcia d e z o r i e n t a c j i w p r o w a d z e n i e indziej p l i n y , obejmującej oraz dążenia do ukształtowania d y s c y p l i n y w k i e r u n k u u z n a n y m właściwy. i w p r z e d m i o c i e , w c z ę ś c i n a t o m i a s t są z w i ą z a n e z d z i a ł a n i a m i n a s m i się, że nasze p o l s k i e p e r y p e t i e z za nazwą wego, natrafia n a przeszkody i p r z e d m i o t e m u p r a w i a n e j p r z e z n a s n a u k i są d o b r y m p r z y k ł a d e m z atrakcyjności tak dającego różnorakich, w y m i e n i o n y c h Występuje kilka nazw i i n n y c h jeszcze, oddziaływań. nauki przy czym dwa terminy, od d a w n a u t r w a l o n e : e t n o g r a f i a i e t n o l o g i a , u ż y w a n e są w znaczeniach. R o z u m i e m y różnych je j a k o n a z w y „pełnej n a u k i " i wówczas j e d e n t e r m i n wyłącza d r u g i l u b też określamy n i m i e t a p y nia naukowego zacji), i w minów pozna­ (etap opisu i analizy; etap porównania i generali- tym w y p a d k u s t a j e m y p r z e d trudnością, k t ó r y z ter­ uznać jako obowiązujący dla dyscypliny. Pojawił się w archeologii popularność demonstrujemy lekceważenie założenia teoretyczne l u b też dla teorii. Przedmiotem naszych na jeden dane lansować w ramach jest najczęściej zjawisk grupa opis i kulturowych środowiskowa kalna, regionalna, charakterystyka w ramach czy grup głównie rzadziej tradycyjnych społecznych społeczno-zawodowa, etniczna), badań (rodzina, społeczność porównawcze lo­ badania jednej do np. mała strony niespecjaamato­ naukowych dyscyplin. Warto, zdecydowawszy jednali „etnologia", świadomość, są c z y n n o ś c i a m i M a ł o i s t o t n e są d l a m n i e o b a w y odkrywanie europej­ celem z i termin ten że wstępnymi działania i źródłami etnologii. małomiasteczkowych Realizowanym „archeografii" wynika posia­ Brak prac w y k o p a l i s k o w y c h przez i upowszechniać „etnograficzne" logii-—etnografii. i miejskich, nie tylko polskich i poziomu termin, chyba b a d a ń j e s t n i e t y l k o k u l t u r a społeczności w i e j s k i c h ale również skich, ale także pozaeuropejskich. kulturotwórcze. „socjografia" w ramach wyspecjalizowanych się auto­ źródło m . i n . opisu i kolekcjonerstwa, walory wyodrębnionego terminu z tradycyjnej działalności, biorąc rów) a z d r u g i e j z i n t e g r a c j i o b y d w u rodzajów p r a c i różne poważno listów (zakaz prowadzenia z n i m nowe perspektywy. Prowadzimy przyjmujemy wynikające dyscy­ poznania nauko­ z ograniczenia możliwości działania w t y c h zakresach spokojnie kierunkach, rodzajów etnograficznego zresztą zresztą również t e r m i n n o w y : a n t r o p o l o g i a k u l t u r o w a i związane b a d a n i a w bardzo różnych obydwa konieczne poziomy n o m i i ' t y c h dwóch Korzystne jednej nazwy dawnych Praktyka nowych i również tematów o zanik przedmiotu badawcza w powroty zainteresowania, obrębie z nowymi wydaje etno­ dyscypliny, pytaniami się p o t w i e r d z a ć m ó j o p t y m i z m . W t r a k c i e prac własnych, n a t e r e n a c h zachodniej P o l s k i a więc w z n a c z n y m s t o p n i u z m o d e r n i z o w a n y c h , n i g d y n i e m i a ł e m p o c z u c i a , że z a b r a k n i e t e m a t ó w d l a e t n o g r a f a . poszerzyć nieco i zmodyfikować pojęcie kultury Wystarczy tradycyjnej, międzykulturowe, jeszcze rzadziej próba u s t a l e n i a p r a w czy zasad wskazując n a trwałość s p o n t a n i c z n y c h zachowań n a w s z y s t k i c h rządzących poziomach ogólności wynikać kulturą. Są i w różny to także sposób z nagromadzonych założone, są w zresztą oparciu o prawa o różnym odkrywane; mają stopniu one materiałów e m p i r y c z n y c h material empiryczny albo nauk zakresu pokrewnych, dyscypliny, z którymi podlegamy łatwo współpracujemy. fascynacji daleko w t y l e za i n n y m i d y s c y p l i n a m i społecznymi w zatrudnionych Powstają obawy, zwartości oraz siły auto­ Pozostaliśmy liczby i też sprawdzane. Stosunkowo mało u w a g i przywiązujemy do wypracowania nomicznego albo zakresie instytucjonalnej. czy d y s c y p l i n a nasza p o t r a f i zachować swoją rozwoju pliny inne nauki. Wewnątrz koniec źródła w wujemy raczej współpraca z jakimi boryka samej dyecypliny, niedostatek do naukami uporządkowane. działań premiuje W d e l i m i t a c j i , obser­ interdyscyplinarnych, jednakże etnologii refleksji n a d własnymi p r o b l e m a m i : i zakresem dyscypliny polskiej badań, porządkowania występuje dyskusji nad pojęć (nie m a i w naszym z n a ć m a ł a l i c z e b n o ś ć k a d r y i słabość i n s t y t u c j o n a l n a e t n o l o g i i — zadawane ale również w w dyscy­ słowników), d o s k o n a l e n i a m e t o d , studiów n a d teorią. D a j e o sobie środowiska się e t n o g r a f i a , skłonność między wewnętrznie „Czy dla w i e l u prac, m . i n . słownikowych t r z e b n e są z e s p o ł y . W nie bierze charakterze Poważniej prowa­ otnografii" ? Trudności, swe styki badań otoczeniu powstają raz p o r a z nastroje katastroficzne, są n i e t y l k o p y t a n i a „ C z y k r y z y s e t n o g r a f i i " ? interesujące z w i ą z a n e z z a c i e r a n i e m się g r a n i c n a s z e j w tej c h w i l i w nauce t e n d e n c j i d o przesadnej przedmiotem przez na w s t o s u n k u d o d y s c y p l i n sąsiednich. Co p r a w d a n i e m a k s z t a ł c i się l u b n i e j e s t j u ż j e d y n i e dzonych i syjne, a b y uwierzyć w trwałość p r z e d m i o t u e t n o l o g i i . traktuję o b a w y tożsamość a n a w e t c z y ją k i e d y k o l w i e k posiadała, c z y n i e p r z e ­ „aspektem" cywilizacyjnego t r a d y c j i z innowacją oraz t e g o co s p o n t a n i c z n e z t y m co r e f l e k ­ części jej mają dziejach wiście czy bibliograficznych po­ formułowaniu celów i z a k r e s u dyscypliny się n a j c z ę ś c i e j p o d u w a g ę k i e r u n k ó w i g r a n i c r z e c z y ­ przeprowadzonych prac ( n i e m a zresztą analiz na ten t e m a t ) l e c z w y b i e r a się b a d a n i a s z c z e g ó ł o w e l u b c e l e i z a k r e s p o 79 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/530751480e576e3b3cf8f68e5cac3b4c.pdf b1482d743c37b15381ff4e03d207f2ae Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5309 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Subject The topic of the resource pamięć Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4931 Title A name given to the resource Kolekcja nieidealna (3) pamiętaj o mnie! / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.1-2; s.243-250 Creator An entity primarily responsible for making the resource Baranowska, Małgorzata Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Małgorzata Baranowska ♦ PAMIĘTAJ O MNIE �N a pierwszy rzut oka wydaje się, że nie ma nic prostszego, niż połączyć pocztówkę tematem pamięć. Pocztówka „ze swej natury” jest, często ulotnym, dowodem pamięci i pamiątką. A jednak roz­ poznanie tematu zajęłoby być może wieczność. Bez na­ mysłu zakłada się, że kolekcja jest rodzajem źródła hi­ storycznego, obyczajowego. To oczywiście prawda. Nie wyklucza to jednak faktu, że sprawa jest o wiele bardziej skomplikowana. Trudno już dzisiaj poprzestać na kryte­ riach naiwnego neopozytywizmu, co bez namysłu czyni większość opisywaczy kolekcji i wystaw pocztówek. Nawet jeśli tego sobie nie uświadamiamy, poprzez estetykę surrealizmu i ich zainteresowanie kiczem i sztuką peryferyjną, jakby mimochodem, pocztówki odegrały niebagatelną rolę w kształtowaniu się nowo­ czesnej antropologii i w dwudziestowiecznym pojmowa­ niu sztuki - w rozumieniu „nowości”, a także w rozu­ mieniu pojęcia kiczu jako czegoś, co nowości przeczy. Cokolwiek przedstawia pocztówka i w jakimkolwiek języku napisano na niej wiadomość, ducha karty pocz­ towej najlepiej oddaje zwrot PAMIĘTAJ O MNIE! Może powinno się napisać: MYŚL O TO BIE. PA­ MIĘTAJ O MNIE. Bo pocztówka jest przede wszystkim posłańcem uczuć, ambasadorem pamięci. A ponieważ ona nie znosi niedomówień i chciałaby mieć gotowy wzór na każdą okazję, więc często po prostu znajdujemy na niej napis: pamiętaj o mnie, nie zapomnij mnie, po­ myśl o mnie, na przykład ułożone ze splecionych kwia­ tów, wśród których obowiązkowo niezapominajka. Pocztówka chciałaby powiedzieć naraz wszystko i zmieścić na małej powierzchni jak najwięcej symboli. Oto nad napisem złotymi literami - pamiętaj o mnie bukiecik niezapominajek związany czerwoną wstążką, na której zawieszono serduszko, krzyżyk i małą kotwicę. 4. N ie zapomnij mnie 243 K O L E K C JA N IE ID E A L N A (3 ) MAŁGORZATA BARANOWSKA Pamiętaj o mnie! Czyli użyto symboli cnót najbardziej przez pocztówkę uwielbianych: Wiary, Nadziei i Miłości. Na odwrocie pisane o godzinie 10 wieczorem 29 marca 1918 roku: N ie z słów się sk ład a m iło ści rozm ow a, Starczy spojrzen ie za najczu lsze słowa, M ó w i cz ęsto k ro ć w ięcej, niźli chcem y, Je d e n jedyn y d ło n i u ścisk niem y. Podpis - „Ten S a m ” i n ie cz y te ln a parafka. Mówimy o uczuciach? Więc nie tylko miłość, cza­ sami nawet złość czy uraza skłania do wysłania pocz­ tówki z napisem: Nie zapomnij o mnie (oczywiście peł­ no tu niezapominajek). „List pisany dnia 5 marca 1920 rok. W pierwszych słowach mojego pisma donosze ci że ty jesteś zadumna i straśnie się stawisz. I straśnie naro­ biłaś Nam wstydu do ciorta i trochę. Jak nie masz ży­ czenia z namy Rozmawiać. To trudno i więcej żebyś tak Nierobiła nam Wstydu bo nie wiem Co by było z tobą” (zachowałam oryginalną pisownię - MB). �Niezmiernie często pojawia się na pocztówce mo­ tyw listu. Ten list, który wychylając się z obłoku zawie­ szonego nad rozmarzoną panienką trzyma w ręce ele­ gancki młodzieniec, albo ten, który trzyma piękna ko­ bieta w chmurce, zawsze znaczy: pamiętaj o mnie. N a­ wet bez chmurki będącej rodzajem komiksowego dym­ ka, oznaczającej myśli osoby, która się pod chmurką znajduje, rozumiemy, że list oznacza przesyłane myśli i uczucia, a także jest widomym znakiem pamięci. Główny podział w rozumieniu przez współczesnych nam kolekcjonerów ich własnych kolekcji ma począ­ tek w rozumieniu czasu. Jeżeli czas historyczny umie­ ścimy na osi pionowej, a współczesność na poziomej, to większość kolekcjonerów będzie swą kolekcję „umieszczać w pionie”. Zgodnie z przekonaniem, że niezależnie od wyboru tematu zbioru pocztówka jest rodzajem dokumentu epoki. Tego rodzaju postępowa­ nie wynika z ugruntowanej tradycji, która, w naszej kulturze, jak układ dziesiętny, nie podlega dyskusji. Pocztówka jest dokumentem szczególnym, przede wszystkim dokumentem uczuć. Ale i te nie są wolne od ulegania historii. Epoka odciska na nich swe piętno i nie­ 244 ustannie zmienia język uczuć. Najczęściej pocztówka se­ gregowana jest za pomocą potocznych kryteriów logiki historii pojmowanej zawsze jako przebiegającej w czasie linearnym. A jednak można sobie wyobrazić sytuację za­ burzenia owego porządku. Jakaś linia czasu, która miała się już kiedyś w swej linearnej rzeczywistości zakończyć, nagle zostaje pociągnięta dalej i można by powiedzieć „obok”, przez inny punkt na linii poziomej, niż przebiega­ łaby, gdyby szła swym naturalnym rozpędem. Tego rodzaju przykład wykorzystania kolekcji pocz­ tówek do stworzenia serii spirali czasu, czy może pętli czasu, stworzył w literaturze Romain Gary w książce L ę­ ki króla Salomona: „Szybko spostrzegłem, że mimo wszel­ kiego bogactwa pan Salomon jest sam na świecie. Naj­ częściej zastawałem go przy wielkim biurku filatelisty, z lupą w oku, bardzo zadowolony oglądał znaczki, jak prawdziwych przyjaciół, a także pocztówki, które docie­ rały do niego z przeszłości i z wszystkich stron świata. Nie były zaadresowane do niego osobiście, bo niektóre zostały wysłane w zeszłym wieku, kiedy pana Salomona prawie nie było na świecie, ale na koniec trafiły do jego domu. [...] Jedna przedstawiała młodą dziewczynę, �Małgorzata Baranowska ♦ PAMIĘTAJ O MNIE ubraną jak na początku naszych czasów, z czterema chłopczykami w marynarskich ubrankach i słomko­ wych kapeluszach, ona mówiła kochanie, kochanie myśli­ my o tobie dzień i noc. Wracaj szybko i pamiętaj ubieraj się ciepło i wkładaj twój flanelowy pas, twoja Maria. Najdziw­ niejsze jest to, że pan Salomon przeczytał tę pocztówkę, a potem poszedł kupić sobie flanelowy pas.[...] Ta kart­ ka była z 1914 roku. [...] Nie wiedziałem, że pan Salo­ mon nie może ścierpieć zapomnienia, zapomnianych ludzi, którzy żyli i kochali, i przeszli bez śladu, którzy by­ li kimś, a stali się niczym, pyłem, resztkami, tymi co są «sprzed», bo teraz wiem, że tak ich nazywał”.1 „Pan Salomon znalazł u braci Dupin w pasażu Saint Barthelemy pocztówkę z fotografią odaliski, mieli ta­ kie w Algerii, która była jeszcze francuska, a na od­ wrocie słowa miłości: nie mogę żyć bez Ciebie Ciebie mi najbardziej brak na świecie będę w piątek o siódmej pod zegarem na placu Blanche czekam na Ciebie z utęsknie­ niem twoja Fanny".2 Oczywiście pan Salomon szuka odpowiedniego zegara, a przede wszystkim odpowied­ niej godziny. Znajduje konsjerżkę, która naprowadza go na trop zegara, bo pamięta zegar i ulicę. Pan Salomon miał 10 000 pocztówek, wszystkie z tekstami silnie nacechowanymi uczuciowo, bo tylko takie zamawiał u handlarzy pocztówkami, i obcował z ni­ mi jak z bliskimi. Bohater Gary’ego wprowadza „fabułę” kolekcji do swojej teraźniejszości. Gary ma rację. Świet­ nie oddał on tu istotę ducha pocztówki, która przede PARIS (IX ’). — wszystkim jest wehikułem uczuć. A że wszystko toczy się w wyobraźni, także pasuje do świata pocztówki. Kolekcjonowanie i odgrywanie uczuć zapomnia­ nych, pozostawionych na małych, kolorowych kartoni­ kach, zostało przez Gary’ego opisane jako skrajny prze­ jaw samotności. Ta samotność także została przedsta­ wiona oryginalnie. Pan Salomon mówi do pana Tonga, tłumaczącego mu, że przecież nie znał tych ludzi z pocz­ tówek, którymi tak się przejmuje: „ - Pan nie potrafi zro­ zumieć. Pan stracił całą rodzinę w Kambodży. Pan ma o kim myśleć. Ale ja nigdy nikogo nie straciłem. Wśród tych sześciu milionów Żydów eksterminowanych za Niemca nie miałem nikogo, choćby byle kuzyna. Nawet moi rodzice nie zostali zabici. Zmarli przedwcześnie, w pokoju i godności, przed Hitlerem. Mam osiemdzie­ siąt cztery lata i nikogo do opłakiwania. To straszne być samotnym po stracie ukochanej istoty, ale jeszcze strasz­ niejsza jest samotność, jak się nigdy nikogo nie straciło. No więc kiedy przeglądam ten album...”.3 Opłakiwanie utraty możliwości bezpośredniego przeżycia tamtej straty pozwala Gary’emu opisać wcie­ lenie samotności po Zagładzie. Scenariusz żalu pisarz zmienił w historię zbierania pocztówek, jeśli można to nazwać zbieraniem pocztówek, a nie korespondencji, albo może lepiej zbieraniem uczuć. W każdym razie trudno tę kolekcje potraktować jak zwykłe, tradycyjne muzeum. Niewątpliwie ta kolekcja należy do współ­ czesności jej właściciela, a nie do przechowywanej Le Boulward Montmartre. — LL. 7 5. List w ręce postaci w chmurce nad główną postacią pocztówki oznacza „myślę o Tobie”, „pamiętam” 6. List w ręce może oznaczać zarówno nadejście poczty, jak i chęć wysłania owego listu 7. Kartka z Paryża z roku 1914 z charakterystycznym zegarem ulicznym. Pod podobny musiał się zapewne udać pan Salomon bohater po­ wieści Romain Gary’ego. 245 �Małgorzata Baranowska ♦ PAMIĘTAJ O MNIE 8. Nie wiadomo czy pan Salomon udał się i na spotkanie tych ludzi. Paryż w czasie powodzi (styczeń 1910). - Rue du B ac skrzętnie przeszłości. Ale przecież zbiera pocztówki dlatego, że nadawcy i odbiorcy należeli do przeszłości i ich uczucia miały zostać zapomniane. Strażnikiem i aktorem tych uczuć staje się stary, cał­ kowicie samotny Zyd. On staje się też wcieleniem pa­ mięci. Tylko jakiej? Tylko czyjej? Narratorowi opowieści kraje się serce, kiedy nagle pojmuje, że pan Salomon zo­ stał „adoptowany” - na chwilę, bo przecież co chwilę zmieniał obiekt swej kontemplacji - przez pewną rodzi­ nę bretońską z pocztówkowego zdjęcia z roku 1905. To jakaś efemeryda pamięci, która wyłania ulotne chwile, nie mogąc w żadnym razie objąć całości. W pewnym sensie mamy tu też analizę samej kolekcji, która zawsze będzie ułomna, jeśli nie jest kolekcją pa­ ru określonych, możliwych do zgromadzenia przedmio­ tów. Na pewno jednak nie może to dotyczyć ani zbioru pocztówek, ani zbioru życiorysów czy wydarzeń z życio­ rysów nadawców i odbiorców 10 000 pocztówek. Tutaj muszę wprowadzić rodzaj historycznego anek­ su do tematu „kolekcje pocztówek i pamięć”, jak rów­ nież do fabuły Lęków króla Salomona. W roku 1967 w „Stolicy” ukazał się tekst o znanym, świetnym zbiorze pocztówek inżyniera Stanisława Rzeźniackiego, stano­ wiącym dzisiaj trzon zbioru Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu. Sam Rzeźniacki to postać bardzo ciekawa - podróżnik mimo woli, bo jako obywatel Księstwa Po­ znańskiego przebywający w zaborze rosyjskim został po wybuchu I wojny internowany i zesłany na Sybir. Jako wygnaniec, a potem jako wędrowiec, także po Tybecie, spędził w Azji osiemnaście lat. Wrócił do kraju w roku 1932. Już przed wojną miał wielką i cenną kolekcję, z której 25 000 spłonęło w powstaniu warszawskim. To, co dotarło do Torunia, to 60 000 pocztówek,4 chociaż uważano za jego życia, że doszedł do większej ilości. Zacytujmy bardzo charakterystyczny list tego na­ miętnego zbieracza, który uległ, jak to mawiano na po­ czątku dwudziestego wieku, „manji kartkowej”: „W pocztówkach mam wszystko - pisze Rzeźniacki - na­ wet poezję i muzykę na pocztówkach; mam albumy ge­ niuszów z całego świata, a jaki ciekawy Watykan z wszystkimi papieżami, wykopaliskami Pompei, Egiptu i grobowcami, mumiami, piramidami, sfinksami, azjatyc­ kie pagody, meczety, minarety - jednym słowem, cały świat na pocztówkach - istne muzeum w miniaturze”.5 W artykule Sto lat kartki pocztowej i 100 000 pocztó­ wek, w „Stolicy” z 1967, poświęconym właśnie kolekcji inżyniera Rzeźniackiego, Antoni Trapiński pisze o pierwszej w Warszawie wystawie pocztówek w roku 1900: „Wystąpiło 10 wydawców i około 30 kolekcjone­ rów modnego artykułu produkcji krajowej i zagranicz­ nej, który jako nowość bił wówczas rekord uznania i po­ wodzenia. Wystawiali pp. Kiesewetter i Semadeni z Lu­ blina, panna Rozalia Klopfert z Warszawy i p. Henry z Petersburga (podobno od tego czasu datuje się naj­ większe muzeum w Związku Radzieckim, powstałe z ko­ lekcji prywatnej i liczące obecnie około miliona sztuk). Próżno u nas szukać śladów po takich zbiorach i wy­ stawcach, jak pp. Ignacy R. Barabasz, Maksymilianowa Baruch, Eustachy Goldfeder, L. i S. Kapłan, Halina Hochenlinger, Izydor Katz, Helena i Stefan Lewentalowie, 246 �Małgorzata Baranowska ♦ PAMIĘTAJ O MNIE Jan Samuelson, Friede Rundo i Rzecznik z Warszawy. [... ] Wymienione nazwiska jednak świadczyć mogą, dla­ czego p. Rzeźniacki pozostał na placu boju jedynym w kraju stutysięcznikiem w swej dziedzinie”.6 W Europie Środkowej i Wschodniej nie trzeba na­ wet takiego akapitu komentować. Niech więc tylko stanowi mikroskopijną pamiątkę tamtych ludzi i tam­ tych kolekcji także w moim tekście. Niektórzy historycy żartem powiadają, że wszystko ginie, tylko papier jest niezniszczalny. To się nie może sprawdzić, zwłaszcza w mieście w osiemdziesięciu pro­ centach zburzonym i spalonym, jakim jest Warszawa. A jednak czasami ma się takie złudne wrażenie i nagle trafi się w antykwariacie na pocztówkę z okresu narzeczeństwa babci naszych bliskich znajomych, albo na pocztówkę z wojny, albo w Paryżu natknie się na świe­ żutkie - z roku 1919 - wiadomości z Warszawy. Na przykład jakiś podporucznik, Francuz, prosi rodziców, żeby przysłali mu kepi i żeby pamiętali, że ma dużą gło­ wę. Pisze też, że w Warszawie jest piękna pogoda i pój­ dzie z kolegami na spacer. A wszystko na pocztówce z kościołem Najświętszej Marii Panny. Na pocztówkach zapisuje się pamięć miasta, co w wy­ padku Warszawy ma znaczenie nadzwyczajne. Nieistnie­ jące ulice. Nieistniejące kamienice. Gmachy przerobione wiele razy. Gmachy odbudowane jako czysty kształt, jak Pałac Jabłonowskich (kiedyś Ratusz), i nienapełnione dawną treścią. Można powiedzieć, że większość Warsza­ wy podzieliła los globu ziemskiego umieszczonego na gmachu Poczty Głównej przy placu Wareckim, którą za­ częto budować na początku roku 1900. Tego globu nie znajdujemy już na pocztówce z lat trzydziestych, a po II wojnie nie znajdujemy nawet gmachu. Czasami natrafia się na coś, co zaskakuje nawet kogoś, kto nieźle zna historię Warszawy, jak fotografia minaretu warszawskiego z ogrodu księcia (stąd ulica Książęca) podkomorzego wielkiego koronnego Kazi­ mierza Poniatowskiego, brata króla. Pocztówka zosta­ ła wydana przez Franciszka Karpowicza w Warszawie w serii zdjęć ważnych miejsc miasta, na których zosta­ ło „podłożone” niebem koloru łososiowego lub różo­ wego zachodu słońca. Ukazuje się nam miasto odreal­ nione.7 W ten sposób budynki i drzewa utrzymane w mocnym ciemnym tonie zyskują na plastyczności i na tajemniczości jednocześnie. Mają coś wspólnego z tym nawiązującym do symbolistycznych wizerunków miast starożytnych, obrazem miasta wyludnionego, statycznego, groźnego i mitycznego, który czasem uzy­ skiwany jest na pocztówkach za pomocą kolażu lub fo­ tografii wyolbrzymiającej niektóre jego fragmenty. Wurazatru. Główna 1‘w-zta, 9. Gmach Poczty Głównej w Warszawie na placu Wareckim, przed rokiem 1914 10. Paryż nocą. Opera 11. Minaret w ogrodzie Na Książęcem, ok. 1905 247 �Małgorzata Baranowska ♦ PAMIĘTAJ O MNIE Z pocztówki z minaretem wyłania się cień modne­ go osiemnastowiecznego ogrodu Na Książęcem, gdzie minaret stanowił tylko jeden z elementów egzotyzmu. Były tam też sztuczne groty, stawy z wyspami z praw­ dziwymi małpami i sztuczne kaskady. Chociaż dla nas równie dziś egzotyczny wydaje się kształt przedwojen­ nej Katedry św. Jana z jej koronkowymi neogotyckimi wieżyczkami. Nie mówiąc o zaskakującej pasiece, tak, pasiece przy gimnazjum Batorego w Warszawie. Jasne, że pocztówek, zwłaszcza tych zapisanych i wy­ słanych, nie należy szukać w miejscu, skąd pochodzą, zwłaszcza w miejscu nawiedzanym przez wojny. Między innymi dlatego pocztówki w Warszawie są tak drogie. Ostatnio jednak, odkąd tak łatwo przekracza się granice, wiele do Warszawy wróciło. Zostały przywiezione z Nie­ miec, Rosji i nawet z Francji, gdzie się zachowały. Cieka­ we, że wśród mód na tematy pocztówkowe zmieniają się też mody na miejscowości. Wydaje mi się, że trzydzieści lat temu więcej było ludzi zbierających pocztówki z ta­ kich miast jak Wiedeń, Paryż, Moskwa, Odessa, a teraz muszą to być jakieś szczególne okazy. Ceny niesłychane natomiast osiągają pocztówki z małych miejscowości. Należy sądzić, że to jeden z wyznaczników naszych cza­ sów, czyli czasów poszukiwania korzeni. Czy stworzy się przez to mit małych miejscowości? Całkiem możliwe. W zeszłym roku (2002) prasa paryska podawała, że na aukcjach pocztówek największe ceny osiągają pocz­ tówki z najmniejszych miejscowości i ogłosiła triumf regionalizmu. Najbardziej dzisiaj poszukiwane są pocz­ tówki, na których uwieczniono codzienne czynności, widoki ulic, uprawa roli. I nagle okazało się, że tak kie­ dyś we francuskich kolekcjach dominujące karty pocz­ towe specjalnie przez ilustratorów projektowane jako pocztówki, i do tego jako karty fantastyczne, a raczej może należałoby przetłumaczyć „fantazyjne”, tak, jak to się nazywa w czasopiśmie „Listek”, ponieważ we Francji istnieje osobny dział - cartes de fantaisie muszą ustąpić pola kartom dla miłośników regionalizmu. Co nie znaczy, że inne nie mają swoich amatorów, ale re­ gionalizm zapanował podobno w 95%. Podobny pro­ ces zaszedł w kolekcjonerstwie polskim. Tyle, że regio­ nalizm wyparł tutaj przede wszystkim tzw. malarstwo i w pewnym stopniu także pocztówkę patriotyczną. Tylko nieliczni kolekcjonerzy wybiorą oś poziomą. Oczywiście przez to poszczególne egzemplarze nie prze­ staną być dokumentem epoki. Ale w niektórych kolek­ cjach nabiorą znaczenia współczesnego w stosunku do czasów zbieracza. Tak robił Paul Elurad stosując cha­ rakterystyczną dla surrealistów praktykę, która polega­ ła na anachronicznym przypisywaniu dawnym dziełom cech własnej poetyki. Oczywiście, jak i inni, powoły­ wali się surrealiści na artystycznych przodków, ale trak­ towali ich bardziej bezceremonialnie, chwilami bez ce­ regieli traktując ich jak własnych współczesnych. Jeśli chodzi o pocztówki, Eluard sam pisał o pocztówkach z ich złotego okresu, traktując je tradycyjnie jako ro­ dzaj dokumentu przeszłości. Ale w tym samym czasie, w swoich albumach układał je na własny poetycki spo­ sób, tak żeby tworzyły tajemniczy, jego własny szyfr i, za pomocą odpowiednich skojarzeń, rodzaj poematu. Niektórzy czciciele kiczu, oczywiście to także po­ tomkowie surrealistów, traktują wszystkie przedmioty kiczu jako po prostu własną współczesność. I w pew­ nym sensie czas historyczny jest dla nich ważniejszy z powodu ceny antykwarycznej danego przedmiotu, bo starszy bywa droższy, niż z powodu ich stosunku do ko­ lekcji. Czciciele kiczu są dziś najbardziej podobni do dawnych zbieraczy i twórców muzeów osobliwości. A kolekcje pocztówek, mimo że ich ceny są teraz rela­ tywnie wysokie, są najtańszymi zbiorami osobliwości. Specjalny egzotyzm pocztówkowy, niekoniecznie tożsamy z egzotyzmem w zbiorach Rzeźniackiego, często jest mocno podejrzany z punktu widzenia dobrego sma­ ku. Ale to właśnie niewątpliwie pociąga nowoczesnych zbieraczy pocztówkowego kiczu, czcicieli kampu, będą­ cego według opisu Susan Sontag „[8]... miłością do te­ go, co przesadne, co «się nie mieści» (off), do rzeczy-będących-tym-czym-nie-są). Najlepszym przykładem jest secesja, najbardziej typowy i najbardziej rozwinięty styl kampowy. Secesyjne przedmioty przemieniają coś w zu­ pełnie coś innego: instalacje oświetleniowe mają kształt kwitnących roślin, salon w rzeczywistości jest grotą”.8 „[23] W naiwnym, czyli czystym kampie zasadniczym elementem jest powaga; powaga, która zawodzi. Oczy­ wiście nie każdą chybioną powagę można odkupić mia­ nem kampu. Tylko taką, która jest właściwą mieszanka przesady, fantazji, zapału i naiwności”.9 „[54] Kamp twierdzi, że dobry smak nie jest po prostu dobrym sma­ kiem; że istnieje dobry smak złego smaku”.10 Oczywiście to tylko ułamek teorii kampu, ale za to najlepiej pasujący do rozumienia kiczu „opromieniają­ cego” zbiory pocztówek. Najciekawsze jest, że w ogóle powstała potrzeba utworzenia nowego w stosunku do „kiczu” pojęcia z tej samej przecież dziedziny. Dowodzi to, że mamy do czynienia z pojęciem zmieniającym się i w naszej współczesności żywotnym. Zdaję sobie sprawę, że tekst mój specjalnie napisa­ ny z myślą o pojęciu „pamięci” dotyka wielu nieroz­ wiązanych tu problemów. Ale wiele lat obcując z pocz­ tówkami i kolekcjami pocztówek, spotykam się z wiel­ ką liczbą kwestii nie tylko nigdy nie analizowanych, ale i trudnych do rozwiązania. Podam tu pewien podstępny przykład. Zarówno zbieracze „naiwni”, jak i doświadczeni zwracają oczywi­ ście uwagę na udział pocztówki w obiegu pocztowym, czyli oglądają stempel, daty listów, miejsca napisania i nadania kartki, jeżeli można je na kartce odczytać. Muszę tu opowiedzieć o pewnej instytucji, która była wspominana i potraktowana bardzo poetycko przez Louisa Aragona w Wieśniaku paryskim i o sposo­ bie zwodzenia prasy i wielbicieli przez Marlenę Die­ trich, co opisywałam w poprzednim odcinku. Teraz cytat z artykułu Z[uzanny] R[abskiej] Z dzie­ jów pocztówki: „«Międzynarodowe Towarzystwo kart 248 �Małgorzata Baranowska ♦ PAMIĘTAJ O MNIE W ARSZAW A, �Małgorzata Baranowska ♦ PAMIĘTAJ O MNIE pocztowych illustrowanych» rozsyłało na cztery strony świata swoich agentów, którzy wysyłali «widokówki» z wszystkich kątów ziemskiego globu do roznamiętnionych abonentów. Chodziło o to, aby kartka z widokiem np. Kairu miała stempel Kairu”.11 Tylko filateliści mo­ gli wpaść na taki pomysł. Ponieważ sądzili oni, że zbie­ ranie pocztówek to coś jak zbieranie odciętych ko­ niuszków cygar. A taki stempel mógł zbieraczowi pocz­ tówek nagrodzić to, że zbiera śmieci, i wprowadzić go w krąg ludzi zajmujących się sprawami poważnymi. Dzisiejsi zbieracze kiczu włączający kicz do własnej współczesności i bez żenady wielbiący stare pocztówki tym bardziej, im bardziej są kiczowate, nie mają już tamtych kłopotów z początku wieku. Ale i tak zbiera­ cze dalej hołdujący poczciwemu czasowi linearnemu historii aż nazbyt tradycyjnej mają nad grzejącymi się w promieniach kiczu miażdżącą przewagę. Przypisy 1 R. Gary (E. Ajar) Lęki króla Salomona, przeł. M. Braunstein, A. Daniłowicz-Grudzińska, Warszawa 1982, s. 20-21 2 3 4 op. cit., s. 21 op. cit., s. 24-25 Por. J. Kotłowski Zbiór pocztówek w Bibliotece Uniwersyteckiej w Toruniu, w: Aksjosemiotyka karty pocztowej, pod red. P. Bana­ sia, Wrocław 1992 5 6 A ntoni Trepiński Sto lat kartki pocztowej i 100 000 pocztówek, 7 Por. Grażyna Machel Idealny obraz miasta na karcie pocztowej, w: Cytuję za J. Kotłowski Zbiór pocztówek... „Stolica” 1967 nr 12-13 Aksjosemiotyka karty pocztowej 8 Susan Sontag Notatki o Kampie, przeł. Wanda Wertenstein, „Li­ teratura na Świecie” 1979, nr 9, s. 310 9 10 11 17. Symbole pamięci i szczęścia w nadmiarze 250 op. cit., s. 315 op. cit., s. 321 Z. R[abska] „Naokoło Świata” 1924, nr 7 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/22fd6112f7d55e0cf48b8ca2c5c72956.pdf ff7c090d5167e2d15b6ae9ed93921210 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3427 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3212 Title A name given to the resource Nauki humanistyczne a etnologia (tezy) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1981 t.35 z.2, s.71-72 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text widziałbym j a k o również i s t o t n y i c h a r a k t e r y s t y c z n y r y s etno­ w i z j i świata, której r o z u m i e n i e p o z w a l a g r a f i i . T ę oryginalność s p o j r z e n i a zawdzięcza o n a właśnie stałemu n i e j s z ą i n t e r p r e t a c j ę a k c e n t ó w , z n a c z e ń i s e n s u z a w a r t e g o w sce­ zamiłowaniu n a c h M i c k i e w i c z o w s k i c h Dziadów. do marginesu. Taka jest jej przeszłość. S z k o l n a d e f i n i c j a m ó w i n a m , że e t n o g r a f i a t o n a u k a o k u l t u ­ rze l u d o w e j , k u l t u r z e n i e znającej p i s m a , o p a r t e j n a przekazie o poezji n a głębszą i precyzyj­ D r u g a będąca z b i o r e m f r a n c u s k i e j końca X I X i początków X X esejów w i e k u , gdzie również pośród w i e l u w ą t k ó w i n t e r p r e t a c j i , a u t o r śledzi ó w nurt u s t n y m , n a t r a d y c j i . U n a s w i ą z a ł o się t o ze s t u d i a m i k u l t u r y n i z i n n y , współczesnej d o r o z w o j u tej p o e z j i , l i t e r a t u r y ludowej, rodzącej t z w . w a r s t w n i ż s z y c h , ze s t u d i a m i n a d k u l t u r ą c h ł o p s k ą , w s k a l i literatury jarmarcznej, „poezji ś w i a t o w e j — n a d kulturą społeczeństw p i e r w o t n y c h , p l e m i e n n y c h . się Zaczęto poświęcać uwagę z j a w i s k o m , które dotychczas n i e mieści­ w ł y się w g r a n i c a c h zainteresowań h i s t o r y k ó w k u l t u r y . Romantycy środków kulturalnej swoistej sięgnęli d o w a r s t w kryjących się p o d p o w i e r z c h n i ą kultury nowego t y m znaczeniu przedmieść i szyldów", stulecia — masowości technicznych kultury masowej, jeszcze j a k i e jej n a d a późniejszy przekazu i studia socjologów, b y ł o b y z d a n i e m a u t o r a n i e p e ł n e , j a k r o z u m i e n i e Fausta diowaniem zwłaszcza jego d r u g i e j części, intrygującej całych obszarów, których z pojęciem kultury nie ale intensywności. N u r t bez którego r o z u m i e n i e t e j l a w y . I c h e t n o g r a f i c z n i następcy zajęli się r e j e s t r o w a n i e m i s t u ­ swym nie rozwój jej poezji Goethego, „przedziwnym w i ą z a n o d o t e j p o r y w n a j m n i e j s z y m s t o p n i u . E u r o p a za pośred­ s y n k r e t y z m e m w y o b r a ź n i " bez u p r z y t o m n i e n i a sobio „ j a k dalece n i c t w e m etnografów i etnologów zaczęła o d k r y w a ć i n n e k u l t u r y . p o m y s ł y G o e t h e g o b y ł y związane z nizinną kulturą miasteczkową, Z b i e g i e m czasu p e r s p e k t y w a n a r z u c o n a przez etnografów i a n ­ w której m i e s z a ł y się l e g e n d y , c u d o w n e w y n a l a z k i , z d e g r a d o w a n e tropologów mity, „kultura ujawniła ludowa" — „kultura wyższa", Kultury j a k nieprecyzyjne „kultura jak w przeprowadzić i mylące są e l i t a r n a " , „kultura niższa" i wielkości. Weźmy dziełach Wielkiej o poezji F r a n c i s z k a R a b e l a i s , s t u d i u m o l u d o w e j k u l t u r z e śmiechu. granicę pomiędzy t y m , co P r a c a , która j e s t w i e l k i m e t n o l o g i c z n y m rozważaniem n a d feno­ t u d l a przykładu europejskiej jest B i b l i a , K o r a n i s l a m u , mitologię grecką, wyrosłą z n i c h wielką literaturę, poezję i sztukę. r e l a t y w i z a c j i " , ujawniając „pozytyw" krążenie, p r z e n i k a n i e , wymianę treści, n i e u s t a n n y d i a l o g t o c z ą c y się w dziełach i d z i e j a c h ry, etnografia wąskich, pozwoliła odkryć perspektywę nieznaną w socjologizujących t y w ę odsłaniającą kultu­ jedność interpretacjach kultury. zbyt Perspek­ wcale żadnym ahistoryzmem, o który mogła b y b y ć p o d e j r z a n a , wprowadziła b a d a n i a n a d kulturą w j e j uniwersalny wymiar. będąc zdaniem wersji. jej dokonuje sama dobrym w etnografom, przyszłości będzie to nie do sytuacja się etnografia. etnologiem utrzymania odwrotna. etnologicznej myśli. Już moim Nie w z b i e r a n i a materiału, r e j e s t r o w a n i a z j a w i s k kultury graf dobrym p o w i n i e n równie Kroeber dbać o to, by mówiąc, że s t a n o w i d l a n i e j wystarczające będzie sam być cel momencie dobry etno­ etnologiem. poznawczy etnografii uzasadnienie, upatrywał w t y m jej podobieństwo d o h i s t o r i i , t o t y m bardziej trafne w y d a j e mi się dostrzeżenie j e j podobieństwa p o d t y m w z g l ę d e m d o f i l o z o f i i . Jeśli r o z w a ż y ć różnorodność t r a d y c j i i k i e r u n k ó w i n t e r p r e t a c y j ­ rodne t e m p e r a m e n t y badawcze, t o można b y zaryzykować t w i e r ­ dzenie, funkcje, zafascynowała i b y ł a inspiracją d l a r o m a n t y k ó w — j e s t t o każda k u l t u r a , która żyje s w y m a u t e n t y c z n y m żyoiem bez świadomości b y c i a kulturą. S t a n o w i o n a c z a s a m i nieoficjalny, n u r t życia. Jest t o także k u l t u r a i n s t a t u nascendi. spontaniczny Przypomina o n a ów „ n a bieżąco powstający f o l k l o r , i s t n i e n i a którego o którym mówi Isaac В. Singer. nawet I jakże t r a f n y w y d a j e m i się w o b e c n i e j sąd t e g o p i s a r z a : „ B o g u d z i ę k i , kultura ludowa nie zamiera — dzisiaj nauk, nie podlega dynamicznym rozwojem r y c z n a l o k a l i z a c j a , ale sposób i s t n i e n i a . P o d o b n i e j a k t a , która wszystkich innych karnawałowej żal, że p o d c z a s g d y można być d o b r y m e t n o g r a f e m n i e będąc w k o n t a k c i e z n o w y m w s z y s t k o się zaczęło, t o n i e j e j społeczne p r z y p i s a n i e , c z y h i s t o ­ Dla jedynie n y c h , j a k i e się w n i e j mieszczą, pojemność n a n a j b a r d z i e j różno­ T o , co b o w i e m ważne w pojęciu „ k u l t u r y l u d o w e j " , o d której nie podejrzewamy", jego l u d o w e j , J a k k o l w i e k słusznym jest pogląd, że n i e można b y ć Gdy etnologicznym w wyrazić etnologizacja kultury. N i e tracąc a n i w y m i a r u h i s t o r y c z n e g o , a n i społecznego, n i e będąo święta Można nie Poprzez swe o t w a r c i e n a i n n e k u l t u r y , d o k o n a w s z y nej menem chociażby księgę ksiąg jaką d l a kręgu t r a d y c j i judeo-chrześcijańskiej i k u l ­ tury realności". I n n y m z n a k o m i t y m przykładem może t u być praca B a c h t i n a należy d o k u l t u r y o p a r t e j n a t r a d y c j i a t y m , co s t a n o w i o j e j oświeceniu f a n t a s t y k a n a szczeblu — zasadzie t r u d n o w i utrzymać kategorie tych z m i e n i a się t y l k o " . powodów proces etnologizowania obserwować że etnografia jakie współcześnie spełniała Wystarczy spełnia już się h i s t o r i i , sięganie d o doświad­ otworzyć jakąkolwiek współczesną księżkę z k t ó r y m i z a p o z n a j e się s t u d e n t e t n o g r a f i i w t r a k c i e przygoto­ z a s t a n o w i m y się n a d k i e r u n k a m i w j a k i c h r o z w i j a ć się p o w i n n a e t n o g r a f i a , b a d a n i a n a d kulturą i sztuką. Szczególną rolę pisywałbym t u dalszemu r o z w o j o w i kierunków zadanie rozumienia nagromadzonych kultury, stawiając odczytywania i podejmowanych sobie znaczeń bowiem i sensów w różnych w a r i a n t a c h i sy­ t u a c j a c h k u l t u r o w y c h , i c h ekspresję w dziełach k u l t u r y , łując problemy filozoficzne przy­ fenomenologicz­ do mogą filo­ w a n i a d o s w e g o z a w o d u . T e n f a k t w y d a j e m i się r ó w n i e w a ż n y g d y czeń a n t r o p o l o g i i k u l t u r y przez socjologię i k r y t y k ę literacką. Co tej ostatniej, n a naszym gruncie d o b r y m przykładem te zoficzną a ż e b y s p o t k a ć się z t y m i s a m y m i n a z w i s k a m i i p r a c a m i , nego, s t r u k t u r a l n e g o i semiotycznego; możemy niejednokrotnie filozofia. etnografia wywo­ m a tę przewagę, że n i e być t u p r a c e A d a m a W a ż y k a , j e d n a rekonstruująca r e l i g i j n o - m i - j e s t już więcej abstrakcyjną filozofią lecz b a r d z o konkretną drogą t o l o g i c z n y , właśnie w s w y m l u d o w y m , białoruskim n u r c i e kształt d o r o z u m i e n i a i p o z n a n i a człowieka w ogóle. dr hab. Ludwik Stomma IS PAN, etnograf 1. E t n o l o g i a n i e j e s t n a u k ą o k u l t u r a c h chłopskich. n i e jest nauką o k u l t u r a c h ludów. E t n o l o g i a n i e egzotycznych Etnologia jest też nauką o i n n y c h k u l t u r a c h n i e e l i t a r n y c h . E t n o l o g i a nauką o wewnętrznych Domeną mechanizmach wszelkich e t n o l o g i i są w i ę c z j a w i s k a zbiorowe jest kultur. mające initio". mechanizmów kultury" rozumieć p r z y t y m należy zarówno prawdziwościowe Pod pojęciem „wewnętrznych struktury t z w . pamięci k u l t u r o w e j wyznaczające ogólne r a m y k u l t u r y , j a k i i c h u c h w y t n e czasowo realizacje cha­ szczególnych opozycji i mediacji, transmisji (kombinacje po­ braudelowskie k o n i u n k t u r y ) r a k t e r nieuświadamiany, przejawiające się n a zewnątrz p o d p o ­ ujawniające się w zewnętrznej rzeczywistości k u l t u r o w e j barwną stacią, j a k wyliczał mozaiką k o n k r e t n y c h jednostek e m p i r y c z n y c h ( m i t e m y , Edward B . T y l o r : „ w i e d z y , wierzeń, s z t u k i , moralności, p r a w a , obyczajów e t c " , c z y l i działań, umiejętności zdarze­ n i a ) . Działanie e t n o l o g a n i e o g r a n i c z a się d o rozłożenia o w e j m o ­ i p r z e ś w i a d c z e ń , k t ó r y o h i n t e r p r e t a c j e — o i l e w o g ó l e są p o d e j ­ z a i k i n a c z y n n i k i pierwsze m o w a n e p r z e z członków d a n e j społeczności — przybierają z r e g u ­ obejmuje ły formę wtórnych r a c j o n a l i z a c j i l u b odwołań d o m i t y c z n y c h „ a b możliwości d o p u s z c z a n y c h p r z e z strukturę ( i o d p o w i e d n i o : i u j a w n i e n i a jej u t a j o n y c h znaczeń; również wyjaśnienie, dlaczego spośród szerokiej gamy przez 71 I �denotujące e l e m e n t y o p o z y c j i , k o n i u n k t u r y ) t e właśnie a n i e i n n e , zostały w danej k u l t u r z o w y k o r z y s t a n e . T a k więc prócz świado­ mości s y m b o l i c z n e j i przede i paradygmatycznej w s z y s t k i m , świadomość m u s i mieć etnolog też, współczesną historią (Nouvolle H i s t o i r e ) . J a k t o pięknie Levi-Strauss: osiągnąć poprzez „etnolog idzie t o , co u ś w i a d a m i a n e naprzód, sfor­ usiłując (zownętrzno), coraz wię­ c e j t e g o , c o n i e u ś w i a d a m i a n e , z w T a c a się b o w i e m k u t e m u ; h i s t o ­ ryk (wiązkami n a t o m i a s t stąpa, b y t a k rzec, tyłom, z o c z y m a utku'iony- l a się p o t o j e d y n i e , b y u j ą ć j e z b o g a t s z e j i pełniejszej tywy. prawdziwego tworzą razem 0 d w ó c h t w a r z a c h ; t y l k o o b i e t e d y s c y p l i n y łącznie perspek­ Janusa pozwalają jęcia o p t y k i p r z e d m i o t u badań, c z y l i o b s e r w o w a n y c h c i , o t y l e socjologia społecznoś­ u p r a w i a n a jest zawsze z p u n k t u widzenia o b s e r w a t o r a . C o w i ę c e j d l a e t n o l o g a ś%viadomego, i ż k u l t u r a m a np. pewne przynajmniej cechy przyjęcia jest nawiania ograniczenie korelacji między organizacji społecznych, układu s a m o s t e r o w n e g o perspektywy różnymi jak to poznawczej i usta­ typami m.in. Alfred R. wbrew zapewnieniom o swoim uniwersalnym charakterze — koncentruje się n a d a l e t n o l o g i a n i e m a l w y ł ą c z n i e n a b a d a n i u k u l t u r społoczności t z w . n i e e l i t a r n y c h i p l e m i e n n y c h ? kająca — f o r m a przejściowa z przyjmowanego Otóż jest t o p o p r o s t u w rozwoju dyscypliny, wyni­ niejednokrotnie i na gruncie innych n a u k z a ł o ż e n i a , iż a p a r a t p o j ę c i o w o - m e t o d o l o g i c z n y pracować podejmując chodziło przede analizy systemów prostszych o społeczności w z g l ę d n i e wszystkim należy d o ­ jednorodnym izolowane — (konkretnie i posługujące ustnym przekazem bar­ złożonych. I jeszcze czesnej e t n o l o g i i szczególnie Z drugiej innym zbliżać się możemy (vide odp. 1.) rządzących czasoprzestrzenna granic między stajemy i wydatniej t u wobec społecznym się d l a współ­ pasjonujące. s t r o n y pełniej przypadku niż w jakimkolwiek brzemiennego problemu a i n d y w i d u a l n y m , między kanonem a wrażliwością j e d n o s t k i , c z y l i m u t a t i s m u t a n d i s między a heurezą. średniej łość tej W żadnej bodaj innej między całej dziedzinie struk­ aktywności n i e m a m y wszakże możliwości t a k „ c z y s t e j " , bezpo­ konfrontacji pierwowzoru nimi wyznacza bez refleksji etnologicznej i repliki. Tymczasem mała zakres odleg­ prawomocności (ze s t r u k t u r a l i z m e m w ł ą c z n i e ) , która wyrosła n a spuściźnie D u r k h e i m a i M a u s s a . 3. D w a oczywiste czynniki wyznaczają i wyznaczać mutzą tendencje rozwojowe etnologii — ewolucja p r z e d m i o t u i p o d m i o t u badań. I t a k z jednej w strony dynamika przemian kulturowych plemienna, kultura zupełnie uwaga: specyfika etnologii (bliskiej s t o p n i u n a w y k o r z y s t y w a n i u źródeł t w o r z o n y c h tu znacz­ (wywoła­ nowe ramy tradycyjna (chyba, definicyjne); z logicznej przetworzył dyscypliny. trwale A n i jednego, zakres że włożymy drugiej heimowsko-fenomenologiczno-strukturalny w przełom a n i drugiego zmienić i wistycznego kształtu i nigdy też nie systemowego myślenia o k u l t u r z e — mówiąc: etnologia świadoma swojej zrezygnuje etno­ działań a n i cofnąć zaniocha je durk- metodologii zainteresowań nie d a . N i g d y więc n i e p o w r ó c i już e t n o l o g i a d o s w o j e g o się pozyty­ integralnego, wszelkiej kulturze. Inaczej t o ż s a m o ś c i ( v i d e o d p . 1) n i e z n i e j n a korzyść d u b l o w a n i a socjologii w s i , h i s t o r i i k u l t u r y materialnej etc. Tendencje t e n i e t y l k o n i e ulogną z m i a ­ n i e ale b ę d ą się n a d a l rozszerzać i pogłębiać. D l a t e g o też w n i e ­ długim jedna s o c j o l o g i i ) z a s a d z a się n a t y m r ó w n i e ż , iż o p i e r a się o n a w nym się treści k u l t u r o w y c h ) , b y o d n i c h s t o p n i o w o przechodzić, d o coraz dziej nieuświadamianego, pokrewień­ odsłaniać m o d o l i d i a c h r o n i c z n y c h , które t o zadanie w y d a j e kultura Pozostaje wszakże p o d c h w y t l i w e p y t a n i e : dlaczego — obecnie które d e z a k t u a l i z u j e coraz b a r d z i e j t a k i e pojęcia, j a k : k u l t u r a l u d o w a , Radcliffe-Brown. — norma, system poprzez się znakami nie do do klasami zjawisk proponował znaków), j a k wierzenie, stają samymi zmienność f o r m (style, o d m i a n y regionalne) s p r z y j a t u t w o r z e n i u społecznej O ile bowiem h i ­ do odtworzenia i przy­ artystyczne n i m i p r a w t y l e , żo s t o s u n k o w o ł a t w o u c h w y t n a etnologio j a k widać — wytwory komunikacji takimi do p o z n a n i a wewnętrznych mechanizmów k u l t u r y i turą do h i s t o r i i , oddala ją o d socjologii. strony systemie połacie z a c h o w a ć p r z e d o c z a m i całość d r o g i " . T o s a m o j e d n a k co z b l i ż a s t o r i a i e t n o l o g i a dążą — bowiem znakami-kluczami kolejne m i w k o n k r e t n y c h i szczegółowych czynnościach, o d których o d d a ­ H i s t o r i a i etnologia jednej społecznym stwa...; syntagmatyczną. T n a t y m w ł a ś n i e g r u n c i e n a s t ę p u j e s p o t k a n i e e t n o l o g i i ze mułował Claude Z w czasie adeptów nowoczesnej tak przewidywać dyscypliny do można zakresu akces szerokich problematyki i kręgów metodologii e t n o l o g i i . Cóż j e d n a k dalej 1 Dokąd zmierzać będzie zintegrowana i wzmocniona etnologia? n y c h ) , a w i ę c o b s e r w a c j i , w y w i a d z i e i t p . N a t y m p o l u posiłkuje etnologię jej „odpowiada nauka pomocnicza pierwszym 1 opisowi, pracy w — fazom terenie. etnografia, pracy której badawczej: Właściwym typem O t ó ż w y d a j e s i ę , iż z d i i ż y m p r a w d o p o d o b i e ń s t w e m w s k a z a ć zakres obserwacji badania etno- logicznego jest m o n o g r a f i a , dotycząca g r u p y dostatecznie ogra­ t u można t r z y perspektywy: 1. z b l i ż e n i e d o h i s t o r i i t 3 ' p u f r a n c u s k i e j N o u v e l l e 7. k t ó r ą r a z e m Histoire, utworzyłaby etnologia ową „antropologię histo­ n i c z o n e j , b y a u t o r mógł zgromadzić większość s w y c h i n f o r m a c j i ryczną", której powołanie p o s t u l u j e Jacques L e Goff. dzięki doświadczeniu o s o b i s t e m u . E t n o g r a f i a o b e j m u j o u d z i a ł e m e t n o l o g i i s t a ć b y się m o g ł o p o z n a n i e z a s a d p r z e k s z t a ł ­ również Wówczas m e t o d y i t e c h n i k i odnoszące się d o p r a c y w t e r e n i e , d o k l a s y f i k o ­ c a n i a się s t r u k t u r i i c h t r w a n i a . Jednocześnie b y ł a b y t o d y s c y p l i n a w a n i a (formalnego — p r z y p . L S ) i o p i s u poszczególnych silnie kulturowych rzędzia, niezależnie o d tego, czy c h o d z i o u z b r o j e n i e , n a ­ wierzenia, etnografii zjawisk należą czy więc instytucje" — (Claude padające Levi-Strauss). częstym i łatwym osadzona kultury — 2. przejęcie osiągnięć nicze, s t u d n i e wiejskie, wierzenia społecznego one monografie rzeczywiście o roślinach e t c . i zasięgi i c h poszczególnych pozbawione sensu, gdyby wsi itp. stanowiły k o n k r e c i o , akcentująca społeczny charakter zbiorowe". Do łupem prześmiewców — prace, w których k a t a l o g u j e się narzędzia r o l ­ występowania, w „wyobrażenia i asymilację h o u r y s t y k i . Dawało z jednostkowym współczesnych i przyszłych by to perspektywę — dostrzeżenia, (!) połączenia jak inwencja Byłyby i myślenio twórcze j e d n o s t k i mieszcząc się w s t r u k t u r a c h , równo­ (co legle wzbogacają się je i przekształcają. n i e s t e t y n i e k i e d y zdarza) cel s a m w sobie. W s z e l a k o i c h właściwą rolą j e s t z b i e r a n i e i p o r z ą d k o w a n i e źródeł d l a e t n o l o g i i . W też sensie bywają one pożyteczne i 3. r e a l n o ś ć w i z j i t r z e c i e j tym pów badań n a d cenne. fizjologią zależna j e s t o d przyszłych mózgu. Czyż n i e można sobie w y o b r a z i ć , iż k l u c z d o z r o z u m i e n i a r e l a c j i J a k w i d a ć rozróżnienie e t n o l o g i i i e t n o g r a f i i n i e jest kwestią terminologicznej niezbyt „Każdy żonglerki. u nas niestety etnolog musi Jego zaś znana dewiza być niezbędność Jean-Thierry także, choć p o części, etnografem; wszelako o d e t n o g r a f i i d o e t n o l o g i i d a l e k a jeszcze d r o g a " . 2. P r o b l e m a t y k a w i refleksji etnologicznej jednocześnie 72 badań miejsce n a d kulturą takie samo szczególnie artystyczną miejsce, j a k każda eksponowane, I jeszcze j e d n a u w a g a . Myśląc o e t n o g r a f i i n i e w o l n o n a m zapominać jak z o j e j służbie społecznej, której samego zakrosu d y s c y p l i n y e l i m i n o w a n i e i nicowanie wszelkiego zajmuje inna wyjątkowe. świadome—nieświa­ d o m e zostanie e t n o l o g i i d o s t a r c z o n y przez n p . encefalografię... ? wyznacza Maertensa: postę­ bowiem najważniejszym wynika — wymiarem, t y p u nacjonalizmów. — jest Może w przyszłości zechce e t n o l o g i a poświęcić więcej jeszcze ( v i d e J a n Stanisław Bystroń) zaangażowania, zastąpił n i e k o n t r o l o w a n e i n s t y n k t y b y łagodny natiorum. logos ethnosu � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c0e045b7ddac16f1e1ad8d60091632fa.pdf 05ca17b1d5d6eba2a6e8c6c6adfe1c73 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2814 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2622 Title A name given to the resource Summary of articles; Noty o autorach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.4, s.119-120 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SUMMARY OF ARTICLE A Discussion on Real Presences by George Steiner A recorded discussion about, and in connection with George Steiner's Real Presences, held in the Institute of Art at the Polish Aca­ demy of Sciences with the participation of Dariusz Czaja, Zbigniew Benedyktowicz, Michał Bristgier, Zygmunt Kubiak, Jacek Sempoliń­ ski, Wiesław Juszczak, Paweł Kłoczowski, Piotr Kłoczowski, Lech Trzcionkowski and Marcin Gmys. G. Steiner presents the condition of contemporary culture. „submerged under texts, texts about texts, and texts about texts about te­ xts", a diagnosis of the intellectual and spiritual situation, the pro­ blem of the current ..cultivation of the humanities", and difficulties encountered in the interpretation of the text. Our epoch is described as the time of an epilogue, the period of the postscript, witnessing a divorce between the work and the object, and the word and the world. The outcome of this process is an escape from coming across ..live presence", and, as a consequence, the progressing deprivation of the world of its mysteriousness. The disappearance of this quality, Steiner declares, must lead straight towards „the eclipse of mankind". Contact with a work of art does not involve the production of yet another text, but a profound existential experience, generating a situ­ ation in which „you must alter your life", in the words of Rilke. Ste­ iner conceives the creative act as an ..extraordinary festival of free­ dom", when contact with a work of art is entirely voluntary and unbiased, and when two liberties meet; such an encounter enables experiencing the tradition of ..actual presence". All ..significant forms", regardless of the matter in which they appear, should emerge against the backdrop of a religious horizon. In the opinion of Steiner art without a theological dimension is simply an oxymoron. The discussion is supplemented by the enclosed views of Mi­ chał P. Markowski, Real Desires, Paweł Kłoczowski, The Proper Order of Things , and Dariusz Czaja, His Master's Voice? On Musicaccording to Steiner. Mirosław Filipowicz Otto Klemperer. On the Margin of the Book by Peter Heyworth The author presents Otto Klemperer (1885-1973), one of the most outstanding twentieth-century conductors and interpreters of music. The study is a review of an excellent detailed biography of the conductor, written by the English musicologist Peter Heyworth widen by personal remarks of the author on Klemperer's recordings. Aleksandra Melbechowska-Luty The Spirit of Human Labour. On the Works of Jacek Sempoliń­ ski Jacek Sempoliński (b. 27 March 1927) is an outstanding painter, pedagogue, man of letters and professor at the Academy of Fine Arts. The key to understanding his works and personality is to be found in the poems of Emily Dickinson, cited in the text, and the psychologi­ cal theory devised by Elizabeth Kiibler-Ross and based on four squ­ ares (man's basic features): physical, intellectual, emotional and spi­ ritual-intuitive, which mould and designate the course of human life. J. Sempoliński is an expert on music and an excellent writer about art, but his main domain is painting. He is the author of hundreds of ca­ nvases and thousands of drawings, frequently displayed at one-man shows and group exhibitions. The artist defines his own iconography and transmits his experiences by remaining predominantly within the range of the sacrum. His landscapes are either realistic or intuitively recall the spirit of the past, the ancient motif of nature and memories of the eternal being of nature. Other series - Crucifixions, Skulls, Bre­ ad and Faces - are suffused with the spiritual element. The artist's po­ int of departure is the shape of an actual object, gradually reduced to abstract and allusive forms, signs and symbols. A l l these works carry eschatological contents, and pertain to the philosophy of existence and ultimate issues. The specific features of Sempolinski's personali­ ty are reflectiveness and an inclination towards melancholy, which, however, do not deprive his compositions of inner energy and force. Many canvases reflect intense expression. The artist places on the ca­ nvas or paper thick, ragged daubs, wide, angular smudges, spots, and zig-zags - vectors of motion-filled impastos marked with the undula­ ting nervous movement of the paintbrush or spatula; at times, he te­ ars or outright mutilates the canvas. Sempoliński uses oil and acrylic paint, tempera, pastels, pencil and charcoal. His palette accentuates purple, cold blue (more rarely: green), grey, creamy white, succulent yellow, orange and cold red. Black is obtained by combining red and Parisian blue. During the last two years, the artist seems to have di­ scovered a new fount of energy and as if returned to his youth. He embarked upon new themes and contents expressing the plenitude of humanity: dramatic self-portraits and studies of the body with phallic motifs, associated with an awareness of sin and depicted without the merest shadow of triviality. Sempoliński does not seek the approval of the public, and cares little for the attractive, banal aesthetics of the painting although he treats the category of beauty extremely seriou­ sly. He remains an independent artist, who does not succumb to cur­ rent targets, shies from modern programmes and avant-garde novel­ ties. He was and is solitary and loyal to his own imperatives and co­ nvictions. At the same time, he remains a man of great laboriousness. For this reason his accomplishments are illustrated so well by the po­ em by Emily Dickinson, which serves as the motto of this article: The Missing All - prevented Me From missing minor Things If nothing larger than a World's Departure from a Hinge Or Sun's extinction, be observed'Twas not so large that I Could lift my Forehead from my work For Curiosity. Wiesław Juszczak Some Remarks on Satiricon by Fellini Pondering on the necessity which inclined Fellini to direct Sati­ ricon (1969) the author discusses both the entire Fellini oeuvre and films by Pasolini which date from the same period and refer to anti­ quity (Edipo re - 1967, Medea - 1969). The two directors „barbarised" the commonly held, polished comprehension of antiquity. In Satiricon the author also perceives the director's need to speak about himself and to make a compulsory ..confession". This tale about dec­ line and collapse does not appear to be merely the story of disintegra­ tion. By recalling the title of the session at which the text was origi­ nally presented („There will be no other end of the world...") the au­ thor ends his reflections by citing Eliot: „In my beginning is my end (...) In my end is my beginning". Dariusz Czaja Lessons of Darkness. Two Views of the Apocalypse The author considers the contemporary understanding of the Apocalypse of St. John. Is the language of the symbols and meta­ phors of the prophecy still relevant today? What reality does the my­ sterious text of the Revelation refer to? How are we to comprehend the vision of the „end of the world"? In a reference to The Idiot by Dostoievsky, the author demon­ strates two different attempts at understanding the Biblical prophecy. He discusses in greater detail their contemporary (obviously, uninten­ tional) developments: Lektionen in Finsternis . a film by Werner He­ rzog, and The Short History of the Apocalypse and its Secularisation. an essay by Krzysztof Michalski. In conclusion, D. Czaja maintains that notwithstanding all the differences the two interpretations meet in a single junction: they do not relegate the ..end of the world" to some undefined ..later" nor do they place it in the future, but opt, although by resorting to different means, to a certain version of a religiously devised eschatology, which realises itself in time, „here and now". Wiesław Szpilka The Problem of the Year 2000 The author consider the form assumed by the titular problem in mass culture. Its vision does not seem to be overly sophisticated, and the eschatology is rather low and accessible to all. Although mobili­ sation is universal, it is assumed that in the wake of its ritual death the world is to re-emerge in accordance with popular rite de passage sce­ narios. Apparently, popular culture thinks that there will be no other end of the world. Jan Gondowicz The Most Beautiful Tale in the World. Apocalyptic Variations A description of a possible ending of the most beautiful (i. e. B i ­ blical) tale in the world if the arrow of time were to be reversed in ac­ cordance with the beliefs cherished by physicists. Janusz Barański The End of Ethnology or the End of the Age of Ethnology - So­ me Fortunetelling at the Threshold of a New Century The author of the article poses the thesis that Polish ethnology 119 �has found itself in a deep crisis, which, to a certain extent, is the out­ come of the postmodern breakthrough in the humanities and the so­ cial sciences. First, the diagnosis proposed by Jean Baudrillard, who ascertai­ ned the existence of a mutation of ethnology, namely, anti-ethnology, which artificially sustains the object of its research, can be referred also to Polish ethnology. In the latter instance, we are dealing with a process known as "cloning" - the reactivation of assorted forms of traditional culture, a task performed by so-called traditional ethnogra­ phy, which blurs the boundary between the work conducted by a re­ searcher and a cultural activist. On the other hand, the ensuing reac­ tion assumes the form of so-called anthropology of contemporaneity, which almost totally abandons the heretofore objective range of eth­ nology and concentrates on an analysis of "contemporary culture"; it also rejects the method of on-the-spot studies, so characteristic for ethnology. A strong stimulus for those tendencies is the somewhat uncritical reception of postmodernistic ideas launched by American anthropology. Meanwhile, Polish theoretical ethnological thought can boast of independent and original methodological reflection, to a certain extent concurrent with the world tendencies, albeit insufficiently ap­ plied. Moreover, related disciplines, such as sociology of culture or economy, increasingly resort to exemplary on-the-spot research devi­ sed by ethnology for the purposes of dealing with current problems experienced by the West. More, ethnology suitable for the demands of the twenty first century could, as if reversibly, benefit from theore­ tical suggestions made within those disciplines. The process of ethnologization outside ethnology is being continued, but ethnology it­ self remains least affected by it. The conclusion calls for a „return to the sources", the ever-in­ spiring themes from the range of cultural differences and distinctness, as well as culture comprehended in terms of non-dismissal and me­ thods profiting mainly from on-the-spot investigations. Such an ap­ proach creates opportunities for tackling the challenges facing pre­ sent-day ethnologists who, unless they wish to become alienated from the problems of the modern world, should concentrate their at­ tention to a greater extent on examining such phenomena as sub-cul­ tures, lifestyles, organisational cultures, the political ritual, new forms of religiosity, consumer culture, etc. Unencumbered by com­ plexes, they should enter those regions and protest against a reduction to the role an auxiliary discipline vis a vis other realms of the huma­ nities and the social sciences. NOTY O AUTORACH Janusz Barański - adiunkt w Instytucie Etnologii UJ. Autor prac m.in. o słowiańskiej kosmogonii, języku polityki, reklamie; obecne jego zain­ teresowania pozostają w zakresie tzw. studiów kulturowych. Zbigniew Benedyktowicz - antropolog kultury, redaktor „Kontekstów". Kierownik Pracowni Antropologii Kultury, Filmu i Sztuki Audiowizual­ nej. Autor prac z zakresu wyobraźni symbolicznej i antropologii współ­ czesnej, m.in. książki (z Danutą Benedyktowicz) Dom w tradycji ludo­ wej. Michał Bristiger - emerytowany profesor muzykologii w Instytucie Sztu­ ki (obecnie w Radzie Naukowej Instytutu), w latach dziewięćdziesiątych wprowadził wykłady z teorii muzyki na Uniwersytecie Kalabryjskim w Arcavacata di Rende oraz na Uniwersytecie Adama Mickiewicza. Otrzymał nagrodę im. Jużykowskiego. Autor licznych artykułów, wydał m.in. Związki muzyki ze słowem. Z zagadnień analizy muzycznej, Kra­ ków 1986. Akademik, korespondent Akademii Bolońskiej oraz członek Komitetu Nauk o Sztuce PAN. . Zbigniew Benedyktowicz - antropolog kultury, redaktor „Kontekstów". Kierownik Pracowni Antropologii Kultury, Filmu i Sztuki Audiowizual­ nej. Autor prac z zakresu wyobraźni symbolicznej i antropologii współ­ czesnej, m.in. książki (z Danutą Benedyktowicz) Dom w tradycji ludo­ wej. Dariusz Czaja - etnolog, studia UJ. Napisał pracę doktorską o symbolu w fil­ mie. Pracuje w Instytucie Etnologii UJ i w redakcji „Kontekstów". Redak­ tor książki Mitologie popularne (1994) i. Metamorfozy ciała (1999). Mirosław Filipowicz - historyk specjalizujący się w historii historiografii. Pracuje w Katolickim Uniwersytecie Lubelskim na stanowisku adiunkta w Katedrze Historii Europy Wschodniej. Opublikował m.in. Wobec Ro­ sji. Studia z dziejów historiografii polskiej od końca XIX w. po II wojnę światową, Lublin 2000. Prywatnie kolekcjoner nagrań muzyki klasycz­ nej. Oskar Goldberg (1885 Berlin - 1952 Nicea) pochodził z ortodoksyjnej ro­ dziny żydowskiej. Wyższe studia w zakresie nauk judaistycznych odbyt w Theologische Hochschule Beit ha-Midrasch w Berlinie. Od 1909 roku w Monachium i w Berlinie studiował medycynę, orientalistykę i etnopsychologię. W latach 1913/14 odbywa wyprawę badawczą po Bhutanie. Nepalu i Kaszmirze. W jej trakcie zbiera materiały do rozprawy doktor­ skiej na temat anormalnych procesów biologicznych występujących w praktykach mistycznych Orientu, której obronę uniemożliwił jednak wybuch wojny. Wcześniej w 1911 roku wraz z Fritzem Hommelem, Hu­ go Wincklerem i Fritzem Delitschem zakłada Gesellschaft zur Erforschung der unbewusst-seelischen Vorgaenge in Sprache und Zahl, zas' w 1917 roku z jego inicjatywy i przy poparciu Bubera powstaje Gesell­ schaft fiir die Soziologie und Volkerpsychologie des Orients. W latach 1920-32 Goldberg przewodził pracom berlińskiej Philosophische Gruppe. w której udzielali się między innymi Hans Reichenbach, Karl Korsch, Alfred Dbblin i Robert Musil. Pierwsze sześć lat na uchodźctwie przeby­ wał we Włoszech, gdzie wraz z Tomaszem Mannem redagował emigra­ cyjne czasopismo „Mass und Wert". Dzięki pomocy Marcela Maussa w 1939 roku udaje się do Francji, zas' dwa lata później przenosi się do USA. Po powrocie do Europy w 1950 roku żyje we Francji, gdzie umie­ ra w wieku 67 lat. Główne dzieła Goldberga to w porządku chronologicz­ nym: Die fiinf Biicher Mosis ein Zahlengebaude, Berlin 1908; Die Wirklichkeit der Hebraer, Berlin 1924; Maimonides. Kritik der jiidischen Glaubenslehre, Wien 1935. Jan Gondowicz - krytyk, wydawca, współpracownik „Tygodnika Po­ wszechnego"; wydał m.in. Marmur Josifa Brodskiego, Słownik komuna­ łów Gustawa Flauberta, Zoologię fantastyczną uzupełnioną. Mieszka w Warszawie. Wiesław Juszczak - profesor U W j Instytutu Sztuki PAN, historyk sztuki, filozof, autor wielu książeM a r t y s t ó w oraz tłumaczeń (w tym z litera­ tury pięknej). Ostatnio w^dał Fragmm&y. Szkice z teorii ifilozofiisztuki 120 Unuoimj oraz przekłady Coctail Party Eliota oraz dwóch poematów Blake'a: Mil­ ton, Zaślubiny Nieba i Piekła (Wydawnictwo Universitas). Paweł Kłoczowski - adiunkt przy Instytucie Filozofii UJ, współpracuje z .Ze­ szytami Literackimi", „Przeglądem Politycznym" i .Znakiem". W roku 2000, w wydawnictwie Aletheia ukaże się jego książka Filozofia polityczna Arystotelesa. Piotr Kłoczowski - edytor, wykładowca Akademii Teatralnej w Warsza­ wie. W bieżącym roku w jego przygotowaniu ukażą się Chwile oderwa­ ne K. A. Jeleńskiego (Czytelnik). Michał Paweł Markowski - dr hab., teoretyk literatury, tłumacz, eseista. Pracownik Instytutu Filologii Polskiej UJ. Opublikował: Efekt inskrypcji. Jacques Derrida i literatura (1997), Nietzsche. Filozofia interpretacji (1997), zbiór esejów Anatomia ciekawości (1999) oraz Pragnienie obe­ cności. Filozofie reprezentacji od Platona do Kartezjusza (1999). Tłuma­ czył m.in. Foucaulta, Deleuze'a (Proust i znaki dla wyd. słowo/obraz te­ rytoria), Derridę, Lyotarda. Rorty'ego. Blanchota, Levinasa, Barthes'a, Edmunda White'a, Paula de Mana. W tym roku wyjdzie jego przekład Gabinetu kolekcjonera Georgesa Pereka. Wydawca Pism Rolanda Bar­ thes'a (ukazały się już trzy tomy z jego przedmowami: S/Z, Fragmenty dyskursu miłosnego. Imperium znaków) oraz esejów Prousta O czytaniu (w wydawnictwie „Znak"). Członek kolegium redakcyjnego „Pamiętni­ ka Literackiego", serii „Horyzonty Nowoczesności" w wydawnictwie Universitas. Stały współpracownik „Literatury na Świecie", gdzie opra­ cował monograficzny, podwójny numer poświęcony Proustowi (1998, 12). Mieszka w Krakowie. Aleksandra Melbechowska-Luty - historyk sztuki, studia na UW, dok­ torat z nauk humanistycznych (UW 1966). Specjalizacja: historyk sztu­ ki polskiej X I X / X X w. Adiunkt w Instytucie Sztuki PAN (gdzie praco­ wała w latach 1955-1985), Pracownia Słownika Artystów Polskich. Au­ torka 35 artykułów i 7 książek , m.in. Teofil Kwiatkowski (monografia), Ossolineum, Wrocław 1966; Widmo. Życie i twórczość Ludwika De Laveaux, Wrocław 1988; Posągi i ludzie. Antologia tekstów o rzeźbie pol­ skiej XIX w., IS PAN, Warszawa 1993 (wspólnie z Piotrem Szubertem); Mali mistrzowie polskiego pejzażu XIX w., Neriton. Warszawa 1997; Nokturny. Widoki nocy w malarstwie polskim. Arkady. Warszawa 1999. Jacek Sempoliński - wybitny malarz, pedagog, człowiek pióra, profesor Akademii Sztuk Pięknych. Studia ASP w Warszawie. Debiut na Wysta­ wie Młodych w Arsenale w 1955 r. Od pierwszej indywidualnej wysta­ wy w Zachęcie w 1960 r. czynnie działa w życiu artystycznym. Najważ­ niejsze wystawy w czasie Kultury Niezależnej. Nagrody - im. Jana Cy­ bisa, im. Brata Alberta, Nagroda Państwowa, Nagroda Ministra Kultury i Sztuki. Ostatnia ważna wystawa: duży zespół prac w ramach imprezy „Sąd Ostateczny". Sławomir Sikora - etnolog (studia UW). Sekretarz redakcji „Konteksty". Zajmuje się antropologią fotografii i filmu. Tomasz Sikora - adiunkt w Instytucie Religioznawstwa UJ (Zakład Feno­ menologii Religii), ostatnio wydał Użycie środków halucynogennych a religia, Nomos, Kraków 1999 Wiesław Szpilka - etnolog (studia UJ), studia doktoranckie Instytut Sztu­ ki PAN. pisze pracę doktorską poświęconą etnologicznej interpretacji kultury masowej. Mieszka w Kościelisku. Lech Trzcionkowski - historyk i filolog klasyczny, asystent przy Katedrze Historii Starożytnej w Instytucie Historii K U L . Boris Uspienski (ur. 1937) - filolog, semiotyk kultury, jeden ze współ­ twórców tartusko-moskiewskiej szkoły semiotyki kultury. Wieloletni profesor Uniwersytetu Moskiewskiego. Obecnie wykłada na uniwersyte­ cie w Neapolu. Mieszka w Rzymie. Bibliografia jego prac wynosi kilka­ set pozycji, w tym kilkadziesiąt książek. Cztery z nich ukazały się w Pol­ sce: Kult św. Mikołaja na Rusi (Lublin 1985), Car i Bóg. Semiotyczne aspekty sakralizacji monarchy w Rosji (Warszawa 1992), Poetyka kom­ pozycji (Katowice 1997). Historia i semiotyka (Gdańsk 1999). �W poprzednim numerze: Marc Shell, OK: lub Handel With Care • Łukasz Kiepuszewski, Zmierzch widzenia i widzenie zmierzchu • Elżbieta Wolicka, Historia jako genealogia. Fryderyka Nietzschego projekt przezwyciężania nędzy XIX-wiecznych historyzmów • Ryszard Kasperowicz, Wolność historyka - uwagi o teorii kryzysów Jacoba Burckhardta • Andrzej Pieńkos, Dom poetycki, dom groteskowy. Miejsce wyobrażone Victora Hugo • Marzena Gierga, Tajemnicze miejsca greckiej Sycylii. Ortygia - wyspa miłości, tycia i śmier­ ci [cz- Ш] • Jan Gondowicz, Nowa archeologia • Alfred Jarry, Dzieła i myśli doktora Faustrolla. Patafizyka • Jan Gondowicz, Wstęp do metody Alfreda Jarry • Dorota Majkowska, Świat melancholii • Jacek Olędzki, Oui, j 'en crois • Sławomir Sikora, Nowe przestrzenie antropologii wizualnej • Aleksander Jackowski, Ćwiczenia z pamięci. Powstanie Państwowego Insty­ tutu Sztuki • Capoeira. Dialog i walka. Z Valentinem Reinholdem rozmawia Łukasz Nalaskowski • Stanisław Cichowicz, Sen mara lub zmora i ja • Aleksander Jackowski, Stefan Starczewski, Sławomira Wierzchowska, Ireneusz Krzemiński, Zbigniew Be­ nedyktowicz, Jan Witold Suliga, Jacek Sempoliński, Adam Kilian, Ze spotkania z okazji wydanie albumów Aleksandra Jackowskie­ go: „Obrazy ludowe" oraz „O rzeźbach i rzeźbiarzach" • Bronisław Malinowski, Fotografie i dzienniki 1914-1918. Dziennik w ścisłem znaczeniu tego wyrazu O Bronisławie Malinowskim pisaliśmy już w numerze 3-4/1992: James Clifford, Samokreacja etnograficzna: Conrad i Malinowski w numerze 1-2/1997: Grażyna Kubica-Heller, Spotkanie z córką Bronisława Malinowskiego i jego biografem Grażyna Kubica-Heller, Rozmowa z Heleną Wayne Grażyna Kubica-Heller, Rozmowa z Michaelem Youngiem Helena Wayne (Malinowska), Wpływ kobiet na życie i dzieło Bronisława Malinowskiego Helena Wayne (Malinowska), Historia małżeństwa. Listy Bronisława Malinowskiego i Elisie Masson Terence Wright, Antropolog jako artysta: fotografie Malinowskiego z Trobriandów w numerze 3-4/1997: Helena Wayne (Malinowska), Historia małżeństwa. Listy Bronisława Malinowskiego i Elisie Masson Bronisław Malinowski, Pisane dla Anieli Zagórskiej w numerze 1/1998: Maria Ossowska, Bronisława Malinowskiego „Dziennik w ścisłym znaczeniu tego słowa" Clifford Geertz, Zaświadczające Ja. Dzieci Malinowskiego. Grażyna Kubica-Heller, Wstąp do dzienników Bronisława Malinowskiego 1908 - 1913 Bronisław Malinowski, Dzienniki, Zeszyt 1 w numerze 2/1998: Bronisław Malinowski, Dzienniki, Zeszyt 2 w numerze 3-4/1998: Bronisław Malinowski, Dzienniki, Zeszyt 3 Dziennik 1914-1918 w numerze 1-2/1999: Bronisław Malinowski, Dzienniki 1914-1918 w numerze 3/1999: Bronisław Malinowski, Dzienniki 1914-1918 Prenumerata „Kontekstów. Polskiej Sztuki Ludowej" 1999 I półrocze 2000 II półrocze 2000 kwartalna - 5 zł; półroczna -10 zł; roczna - 20 zł kwartalna -10 zł; półroczna - 20 zł kwartalna - 12 zł; półroczna - 24 zł Wpłaty na prenumeratę przyjmuje firma AMOS, Warszawa, ul. Zuga 12 Konto: P K O BP V I I I Oddział Warszawa nr 10201084-77578-270-1-111 oraz R U C H , konto: P B K S.A. o/Warszawa, nr 11101053-16-551-2700-1-67 (z zaznaczeniem: prenumerata „Kontekstów") Prenumerata ze zleceniem wysyłki za granicę jest 150% droższa (AMOS); podrożona o realny koszt wysyłki (RUCH). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f0240024c1b8fe44ce4101d199f9ec62.pdf cec505d0be542ff00d975477439472de Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2816 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2623 Title A name given to the resource Photographic Testimony Between and Beyond Science and Art=Świadectwo fotografii pomiędzy i poza nauką i sztuką / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4, s.12-15 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol., ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Benedyktowie? • P H O T O G R A P H I C TESTIMONY B E T W E E N AND BEYONP SCIENCE ANI» ART photography and film in anthropological research, the anthropological dimensions of film and photography and their links to ethnography (cf: Konteksty No. 3-4/1992 and No. 3-4/1997). The third topic concerns the status of ethnography an issue which has for some time now been the subject of heated debates in the anthropological milieu. As a result of these discussions ethnography is increasingly often branded a "hybrid discipline" (James Clifford) - a cross between science and art, an entity existing somewhere between science, art and literature. The extreme version of this view is that ethnography is neither science nor art but always an "in-between" discipline. Malinowski -Witkacy Photography: Between Science and Art A journey from Zakopane, Cracow... to the world. The origins of one of the greatest anthropological adventures of the 2 0 t h century. From the Editor A l l the above topics are brought together in our exhibition's title: Bronisław Malinowski (his photographs taken during ethnographical trips to the Trobriand Islands), Photography (Ethnography) and "between science and art". Z B I G N I E W B E N E D Y K T O W I C Z Photographic Testimony Between and Beyond Science and Art There is one more topic, until now not discussed in depth - but no less complex: the artist Stanisław Ignacy Witkiewicz (Witkacy) and his unconventional approach to, and application of, photography as a clearly-defined experiment constituting a part of his diversified creative activity. Interesting here are Witkiewicz's fascination with photography, the role of photography in his artistic experience, the shift of photography towards the opposite pole, and photography as an art. W It so happens that these issues, as well as the photographic work carried out by both of our exhibition's heroes, their youthful friendship, their journey together to Australia - where Witkiewicz was to photograph and draw whatever Malinowski turned up during his research - the sudden and dramatic break-up of their friendship, their parting, enhanced by news of the outbreak of the first world war, finally the impact their friendship and journey t o the tropics had for their work - have been (and continue to be) described in rich detail - and frequently as a separate entity: on the one hand by anthropologists, on the other by historians, literature and art critics and Witkiewicz scholars. e are pleased to present our reader with a special, quadruple issue of the Konteksty quarterly, which is also a catalogue to the Malinowski - Witkacy. Photography: Between Science and Art exhibition. The exhibition's main design - conceived by our editorial team - the display itself and the present special issue of Konteksry bring to a head several topics that our magazine has been investigating for at least three years. The first of these concerns Bronisław Malinowski's Diaries. In 1997, thanks to our contacts with Malinowski's daughter, Mrs. Helena Wayne, and the London School of Economics archives, we began printing Malinowski's hereto unpublished Diaries (cf: Konteksty No. 1-2/1997 and consecutive editions), previously published only in an abridged English-language edition (A Diary in the Strict Sense of the Term, New York 1967). Our idea was to publish the complete Diary in fragments transcribed from the original in successive issues of Konteksty, in which we hoped to contribute to the publication of a complete Polish edition of Malinowski's Works, which has been in preparation for many years now. Witkiewicz's photographs have been published in many professional album collections and shown at photographic exhibitions worldwide. Similary, Malinowski's "ethnographic" photographs were part of his classical anthropological works. Malinowski's pictures usually function - and are displayed - on their own, as in Malinowski's Kirwina. Fieldwork photography 1915-1918, an album of previously unpublished Malinowski photographs provided by the London School of Economics archives, was authored by the ardent Malinowski biographer and scholar - professor Michael Young. Witkiewicz's and Malinowski's photographs function on their own: Witkiewicz's as art, Malinowski's The second topic in question concerned so-called visual anthropology. For a long time now we have been paying special attention to the application of as science. 12 �Zbigniew Benedyktowicz • ŚWIADECTWO FOTOGRAFII POMIĘDZY 1 POZA NAUKĄ I SZTUKĄ O ddajemy do rąk Czytelników specjalny, poczwór­ ny numer kwartalnika „Konteksty", który jest katalogiem do wystawy Malinowski - Witkacy. Fotografia: pomiędzy nauką i sztuką. Projekt wystawy, który powstawał w kręgu naszej redakcji, sama wystawa , jak i ten towarzyszący jej specjalny numer - katalog są zwień­ czeniem wątków pojawiających się na naszych łamach co najmniej od trzech lat. Pierwszy z nich to sprawa Dzienników Bronisława Ma­ linowskiego. Dzięki nawiązanej współpracy z Panią Hele­ ną Wayne córką Bronisława, oraz z Archiwum London School of Economics rozpoczęliśmy od 1997 roku (po­ równaj nr 1-2/1997 i wszystkie zeszyty, kolejnych roczni­ ków „Kontekstów") drukowanie niepublikowanych dotąd Dzienników Bronisława Malinowskiego, znanych tylko, częściowo z okrojonego wydania, jakie ukazało się w wer­ sji angielskiej w 1967 roku (A Diary in the Strict Sense of the Term, New York 1967). Zamiarem naszym było wspo­ możenie trwających od wielu lat prac nad pełną polską edycją Dziel Bronisława Malinowskiego, w tym pomoc w przygotowaniu pełnej wersji Dzienników, poprzez suk­ cesywne publikowanie w „Kontekstach" kolejnych ich fragmentów transkrybowanych z wersji oryginalnych. Drugi wątek to zagadnienia związane z tzw. antropolo­ gią wizualną. Problematyce fotografii, filmu, ich sposo­ bom wykorzystania w antropologii, jak i antropologicz­ nym wymiarom filmu i fotografii, ich związkom z etnogra­ fią poświęcaliśmy od dawna szczególną uwagę (por. m.in. „Konteksty" nr 3-4/1992; nr 3-4/1997). Trzecim wreszcie wątkiem jest podnoszona i dyskuto­ wana od pewnego czasu w kręgu antropologów, w dość gorący i intensywny sposób, sprawa statusu samej etno­ grafii, o której coraz częściej powiada się, że jest „hybrydyczną działalnością" (James Clifford), hybrydą nauki i sztuki, tworem wyrosłym i znajdującym się pomiędzy na­ uką i literaturą, nauką i sztuką. Pogląd taki znajduje swój skrajny wyraz w opinii, że etnografia nie jest, ani nauką, ani sztuką. Znajduje się zawsze „pomiędzy". Wszystkie te trzy wątki zbiegają się i splatają już w samym tytule naszej wystawy: Bronisław Malinowski (jego fotografie z etno­ graficznych badań terenowych na Wyspach Trobrianda) - Fotografia - „pomiędzy nauką i sztuką" (Etnografia). Dochodzi tu jeszcze jeden nie poruszany dotąd przez nas głębiej, wątek: postać artysty Stanisława Ignacego Wit­ kiewicza oraz kwestia jego, oryginalnego sposobu upra­ wiania fotografii, jako wyraźnego eksperymentu będącego istotną częścią jego twórczości. Wątek jego fascynacji fo­ tografią. Kwestia roli i znaczenia fotografii w jego do­ świadczeniu sztuki. Kwestia fotografii ciążącej ku drugie­ mu biegunowi. - Fotografii jako sztuki. Tak się złożyło, że zagadnienia* te, jak i>fotograficzna twórczość obu bohate­ rów naszej wystawy^ ich młodzieńcza przyjaźń, wspólna podróż odbyta do Australii, podjęta z zamiarem, by Wit­ kiewicz był fotografem i rysownikiem podczas badań tere- 13 Malinowski -Witkacy Fotografia: między nauką a sztuką Podróż od Zakopanego, Krakowa... do świata. U źródeł antropologicznej przygody )£X wieku. Od redakcji Z B I G N I E W B E N E D Y K T O W I C Z Świadectwo fotografii pomiędzy i poza nauką i sztuką nowych prowadzonych przez Malinowskiego, nagły dra­ matyczny zwrot i zerwanie przyjaźni, rozstanie przypada­ jące na wieść o wybuchu i na doświadczenie I wojny świa­ towej, wreszcie przyjaźni tej waga i znaczenie, znaczenie wspólnie odbytej „podróży do tropików" dla twórczości obu - Malinowskiego i Witkacego - mają swoją bogatą li­ teraturę, omawiane i oświetlane były i są po wielekroć odrębnie: osobno w literaturze i środowisku antropolo­ gów, osobno przez historyków, krytyków literatury i sztu­ ki - „Witkacologów". Fotografie Witkacego doczekały się wielu fachowych albumowych wydań i prezentowane by­ ły na fotograficznych wystawach w wielu galeriach świa­ ta. Podobnie rzecz się ma w przypadku „etnograficznych" fotografii Malinowskiego, które funkcjonują w jego kla­ sycznych dla antropologii dziełach naukowych. Czy, jak za sprawą niestrudzonego badacza jego biografii i twór­ czości - prof. Michaela Younga - w ostatnio wydanym przezeń albumie (Malinowski's Kirwina. Fieldwork Photo­ graphy 1915-1918) złożonym z niepublikowanych dotąd zdjęć Malinowskiego, pochodzących z Archiwum Lon­ don School of Economics - prezentowane są odrębnie. Osobno fotografie Witkacego. Osobno fotografie Mali­ nowskiego. (Fotografie Witkacego to sztuka.).(Fotografie Malinowskiego to nauka.) Ideą zarówno naszej wystawy jak i tego nietypowego katalogu - który jest raczej książką złożoną z tekstów an- �Zbigniew Benedyktowie; • P H O T O G R A P H I C TESTIMONY BETWEEN A N D BEYOND SCIENCE A N D A R T exhibition of almost all of Witkiewicz's exotic Australian landscapes, that are to be found in museums and private collections in Poland - and certainly not alongside Malinowski's photographs. I especially wish to thank Mrs. Helena Wayne (Malinowska) for providing us with photographs and documents from her family archives - private photographs of biographical import that gave the exhibition a personal note. One can view the displayed photographs through the prism of traditional divisions into scientific and artistic photography (Malinowski's documenting of his ethnographic work, Witkiewicz's experimental art/work and searching for artistic form, his portraits resembling something like a painter's sketchbook). The differences between "backgrounds" and "foregrounds", between Europe and tropical Asia, between the faces of Europeans and Asian "savages", between a scientist's photographs and those taken by an artist, between science and art as such are all open to analysis. But one can also look at them in a different way. The main idea behind our exhibition and this unconventional catalogue - which is rather a book of anthropological texts (known mainly to anthropologists) and "Witkacy" texts (known chiefly to Witkiewicz specialists, historians and art critics), was to bring the two together in one volume and at a single display. This might at first seem an usurpation - if not for the fact that such a meeting of the two could considerably refresh our approach to photography, science and art. And if so, then the sphere of what is "between" may show itself as a reality much more complex, deeper and more problematic than the simple division into science and art to which we have become accustomed. Our aim also was to approach and portray two outstanding personalities - the scholar and the artist. Both eminent men - Malinowski, the scientist, who founded and became a classic of today's cultural anthropology and Witkiewicz, artist, painter, writer, dramatist and philosopher - were natives of Galicia. These were two outstanding men whose lives were tied to Zakopane and Cracow and who left their mark on 20 -Century science and art. Their private, biographical content carries the same strength that James Clifford described when writing about the role of photography in anthropology: "You're there because I (the photographer, neither scientist nor artist) was there" (cf.: p. 106). Such emotions usually accompany the perusal of private, "family" photos - and such is the atmosphere surrounding the photographs on display at the exhibition. To be there, photographically "in-between" - and perhaps "beyond" - science and art, to view the faces of men, women and children from the Trobriands, Australia, England, Tirol, Zakopane and Cracow, the faces of Bronio, Staś, Elsie and Mamie - is to see and discover the anthropological sense and dimension of photographic testimony and the anthropological dimension of the human condition: individual existence and unity in diversity. th The project would not have been possible without the kind help we received from so many quarters. I therefore wish to express my sincere thanks (also expressed separately elsewhere) to the members of the Honorary Committee that took patronage over the event and all institutions and persons who supported us and contributed to our success. I also wish to extend my particular gratitude to two women without whose assistance, knowledge and commitment this exhibition would never have achieved its form and dimensions: Mrs. Zofia Golubiew, Director of Cracow's National Museum and Mrs. Helena Wayne (Malinowska). Without Mrs. Golubiew's support of our project, her help in its development, her personal authority, the authority of the institution she heads and the professional competence of her staff - with whom we had the pleasure to cooperate - we could never have even dreamt of organising what amounts to the second-ever Translated by Maciej Bańkowski The photographs by Bronisław Malinowski published here as well as shown on the exhibition Malinowski Witkacy. Photography: Between Science and Art come from his fieldwork on Trobriand Island (1914-18). They have been collected in and are property of the Archives of London School of Economics. Malinowski Photographs Malinowski's photographic collection consist of 6 boxes of prints and negatives and 46 glass plate negatives. The photographs are divided into the following sections: I Amphlett Islands; II Samarai Islands; III Wasi (fishing); I V Canoes; V Sagali; V I Mortuary; VII Dance; VIII Pregnancy IX Magic; X Pottery; XI Physical Types; XII Dress; XIII Fishing; X I V Cooking; X V Village Scenes; X V I Children's Games; X V I I Dancing (2); XVIII Ethnographer; X I X Kula; X X Sex; XXI Mythology; XXII Fishing and Magic; XXIII Chieftainship; X X I V Personalities; X X V Contact; X X V I Housebuilding; X X V I I Ropemaking; XXVIII Daily life; X X I X (no title); X X X Spirits/Chief; X X X I Gardening and harvest A second series of photographs exists for some of the subject areas: BI Amphlett Islands; BII Samarai Islands; Bill Wasi (fishing); IV Canoes; B V Sagali; BVI Mortuary; BVII Dance; BVIII Pregnancy; BIX Magic; BXI Physical Types; BXII Dress; BXIV Cooking; B X V Village Scenes; B X V I Children's Games; BXVIII Ethnographer; BXXI Mythology; BXXIII Chieftainship; B X X V Contact; BXXX Spirits/Chief; BXXXI Gardening and harvest 14 �Zbigniew Benedyktowicz • ŚWIADECTWO FOTOGRAFII POMIĘDZY I POZA NAUKĄ I SZTUKĄ tropologicznych (znanych przeważnie tylko antropolo­ gom) i „witkacologicznych" (znanych przeważnie witka­ cologom, historykom i krytykom sztuki) - było doprowa­ dzić do spotkania ich razem. W jednym tomie. Na wspól­ nej wystawie. Zrazu wydawać by się to mogło uzurpacją, gdyby nie nadzieja, że dzięki takiemu spotkaniu nasze spojrzenie na fotografię, naukę, sztukę może ulec znacznemu odświeże­ niu. A wtedy i obszar tego, co „pomiędzy" ukazać się mógłby jako rzeczywistość bardziej złożona, skomplikowa­ na, problematyczna i głębsza, nie tak prosta, jak ta, do której zdołaliśmy przywyknąć: podzielona na naukę i sztukę. Zamierzeniem naszym było także spotkać i ukazać te dwie wybitne sylwetki: naukowca i artysty, tych dwu wiel­ kich mieszkańców Galicji - uczonego, założyciela i klasy­ ka światowej antropologii kulturowej oraz artysty mala­ rza, pisarza, dramaturga, filozofa. Dwie wybitne postacie związane z Zakopanem i Krakowem, które odcisnęły swe piętno w światowej nauce i sztuce XX wieku. Zrealizowanie tego zamiaru nie byłoby możliwe bez pomocy okazanej nam z wielu stron. Dlatego niech mi wolno będzie podziękować (czynimy to także na osobnym miejscu) członkom Komitetu Honorowego, którzy objęli patronat nad tym przedsięwzięciem, wszystkim instytu­ cjom i osobom, które wspierały nas i przyczyniły się do zrealizowania tego projektu. Niech mi będzie wolno tak­ że w szczególny sposób podziękować dwóm kobietom, bez których pomocy, wiedzy i zaangażowania wystawa ta nie osiągnęłaby takiego kształtu i wymiaru, w jakim możemy ją zaprezentować. - Pani Zofii Gołubiew Dyrektor M u ­ zeum Narodowego w Krakowie i Pani Helenie Wayne (Malinowskiej). Bo czyż bez otwartości dla naszego projektu okazane­ go ze strony Pani Zofii Gołubiew, rozwijania go, bez Jej autorytetu, autorytetu kierowanej przez nią placówki, kompetencji zespołu pracowników Muzeum Narodowego w Krakowie, z którymi mieliśmy przyjemność współpraco­ wać - moglibyśmy w najśmielszych marzeniach myśleć 0 tym, że uda się nam zgromadzić na tej wystawie, po raz pierwszy w sąsiedztwie fotografii Malinowskiego prawie wszystkie pejzaże egzotyczne, pejzaże australijskie Witka­ cego, jakie znajdują się w zbiorach innych muzeów i zbio­ rach prywatnych w Polsce? Pani Helenie Wayne (Malinowskiej) szczególnie zaś chciałbym podziękować za udostępnienie fotografii i do­ kumentów pochodzących z jej zbiorów rodzinnych - foto­ grafii „biograficznych", prywatnych, wzbogacających na­ szą wystawę o jeszcze jeden wymiar. Obecność fotografii biograficznej, rodzinnej wprowadza tu dodatkowy, nowy wątek. - Można bowiem patrzeć na tę wystawę w utar­ tych dychotomiach i opozycjach: fotografia w służbie na­ uki i w służbie sztuki (Malinowski - dokumentacja etno­ graficznych badań naukowych) (Witkacy - eksperymen­ ty, studia nad formą, portrety osób, fotografia jako szkicownik do twórczości plastycznej), analizować, podkre­ ślać różnice: „plany dalekie" - „plany bliskie", przeciwsta­ wienia: Europa - „Azja", Tropiki; Twarze Europejczyków - Twarze „Dzikich", fotografia w ujęciu naukowca i arty­ sty, nauka - sztuka. Można jednak patrzeć i inaczej. Obecność wątku biograficznego, fotografii prywatnej niesie przecież w sobie tę samą moc, o której w odniesie­ niu do fotografii w doświadczeniu antropologii pisał Ja­ mes Clifford: „jesteście tam, bo ja (fotograf, czyli ani na­ ukowiec, ani artysta) tam byłem" (por. s. 105) Z nie mniejszym wzruszeniem, właśnie tak jak patrzy się na zdjęcia „rodzinne", biograficzne, można spojrzeć te­ raz na wszystkie fotografie zgromadzone na tej wystawie. - Być tam - w tym fotograficznym „pomiędzy", ale 1 może „poza", nauką i sztuką: oglądać twarze mężczyzn, kobiet, dzieci z Trobriandów, Australii, Anglii, Tyrolu, Za­ kopanego, Krakowa... Twarze Bronia, Stasia, Elsie, Mar,Być tam" - to znaczy widzieć i odkrywać antrome... pologiczny sens i wymiar świadectwa fotografii, antropo­ logiczny wymiar kondycji ludzkiej : Istnienia poszczegól­ ne. Jedność w różnorodności. Wszystkie zamieszczone dalej w tym numerze fotografie Bronisława Malinowskiego z badań terenowych 1914-18, również prezentowane na wystawie, pozyskane zostały i pochodzą z Archiwum London School of Economics. Kolekcja fotografii Malinowkiego składa się z sześciu pudeł odbitek i negatywów oraz 46 negatywów szklanych. Fotografie podzielone są na następujące kategorie I Wyspy Amphlett; II Wyspy Samarai; III Wasi (rybołówstwo); IV Czółna; V Sagali; VI Obrzędy pogrzebowe; VII Taniec; V I ­ II Płodność i urodzaj; IX Magia; X Garncarstwo; XI Typy fizyczne; XII Strój; XIII Rybołówstwo; XIV Przygotowanie pożywienia; XV Sceny z życia wioski; XVI Gry i zabawy dziecięce; XVII Taniec (2); XVIII Etnograf; XIX Kula; XX Życie seksualne; XXI Mi­ tologia; XXII Rybołówstwo i magia; XXIII Wodzostwo; XXIV Prezencja; XXV Kontakty; XXVI Budowa domu; XXVII Robienie sznura; XXVIII Sceny codzienne; XXIX ( ) XXX Duchy/ Wódz; XXXI Uprawa ogrodów i zbiory Drugi zbiór fotografii zawiera następujące kategorie : BI Wyspy Amphlett; Bil Wyspy Samarai; Bill Wasi (rybołówstwo); IV Czółno; BV Sagali; BVI Obrzędy pogrzebowe; BVII Ta­ niec; BVIII Płodność i urodzaj; BIX Magia; BXI Typy fizyczne; BXII Strój; BXIV Przygotowanie pożywienia BXV Sceny z życia wio­ ski; BXVI Gry i zabawy dziecięce; BXVIII Etnograf; BXXI Mitologia; BXXIII Wodzostwo; BXXV Kontakty; BXXX Duchy/ Wódz; BXXXI Uprawa ogrodów i zbiory 15 �Terence wrigfit • SHADOWS O F REALITY PROJECTED O N T H E S C R E E N O F APPEARANCES TERENCE Or were there dangers of imposing the photographer's will on the subject? Despite the geographical and historical distance, and over 80 years of technological change, the photographs still retain considerable fascination and impact. Much of Malinowski's working method is contained in the photographs themselves. Where earlier ethnographic photographers had adhered to rigid prescriptions, aiming to produce images that were considered to be "scientifically" valid, Malinowski's Trobriand images appear free from such preconceptions. For example, when examining the sequencing of images, they first reveal his initial interest in the subject. This is followed by certain details that attracted his attention as his engagement with the subject developed: an exploratory camera governed by an open mind. Indeed, this investigative experimental style of documentation is backed-up by his diary entries. Here we have evidence of a form of visual enquiry which has an overriding concern with fitting the significant information efficiently into the frame. He had not only "looked around noticing things to photograph" (1967:256), but he would plan his photographs and spend long periods working on them: "today devoted to photography" (ibid:272). He would be "mortified by the poor results" (ibid: 195) or elated by "photographs which are a success!" (ibid:275). It was W R I G H T Shadows of reality projected on the screen of appearances : Malinowski, Witkacy and photography 1 2 W hen I first studied Malinowski's photographs in 1988, I was immediately impressed by his level of accomplishment and the degree of enquiry he brought to the subject. As a photographer myself, I tried to imagine how I would have operated the camera i n those situations. What might have determined the selection of camera angle and viewpoint? What was the relationship between the photographer and the subject? What were the possibilities for visual exploration? Would the photograph be more than a simple response to events? Zakopane, 1999. Fot./Photo by Terence Wright 16 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/597f399e65e2e867ec1109e8621a74f3.pdf c6abd5bb034c9af2c8545f19f3981e1c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2812 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2620 Title A name given to the resource Lalki i maskiw sercu afrykańskiego teatru / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.4, s.106 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jurkowski, Henryk Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lalki i maski w sercu afrykańskiego teatru Henryk Jurkowski Oleńka Darkowska-Nidzgorski, Denis Nidzgorski, Marionnettes et masques au coeur du theatre africain. Sepia, Saint-Maur Institut International de la Marionnette, Charleville - Mezieres 1998 Jak pisać o lalkach i maskach afrykańskich? Czy przyjąć, że stanowią one aktualną rzeczywistość kulturową naszego czasu, czy założyć, że winny być uznane za relikt kultury społeczeństw pierwotnych? Odpowiedź na to pytanie ma swoje konsekwencje metodologiczne. W pierwszym wypad­ ku rozpatrywalibyśmy je w kontekście zjawisk współcze­ snych i współczesnego stanu teatru, a więc w pewnej syn­ chronic w drugim rozpatrywalibyśmy je jako jeden z pierw­ szych etapów rozwoju ludzkiej kultury, a więc jako zjawisko diachroniczne. Żadne z tych stanowisk nie jest zadowalające. Pierwsze nastawione na synchronię, ponieważ zaniedbuje cały obszar teatru rytualnego, tym cenniejszego, że znikającego wraz z postępem cywilizacji. Drugie - nastawione na diachronię, ponieważ jest ono równoważne z zastosowaniem europej­ skich klasyfikacji kulturowych, skompromitowanych już jako europejski entnocentryzm. Autorzy najnowszej książki o lalkach Czarnej Afryki (na południe od Sahary) Oleńka Darkowska-Nidzgorski (tekst) i Denis Nidzgorski (dokumentacja graficzna i fotografie) pt. Lalki i maski w sercu afrykańskiego teatru,' wybrali drogę pośrednią. Nic dziwnego: są oni prawdziwymi znawcami kul­ tury afrykańskiej. Przeżyli wśród Afrykanów wiele lat i pa­ trzą na nich jak na interesujących twórców odrębnej, ale wła­ snej i rozwiniętej kultury. Patrzą na nich jak na ludzi, w których rośnie poczucie przemian, zachodzących w całym cywilizowanym świecie, z którym czują się oni związani. Dlatego też potrafią oddzielić animistyczną tradycję od no­ wych zjawisk w życiu. Potrafią spojrzeć na teatr jak na pro­ fesję, choć wiedzą, że jego źródłem były analogiczne parate­ atralne działania rytualne. To w atmosferze takiego szacunku dla kultury i cywiliza­ cyjnej świadomości Afrykanów zrodziła się ta książka. Inte­ resujące, że jej autorzy powstrzymali się przed jakimkolwiek wstępem, komentarzem, który by wyjaśniał ich stanowisko. Przyjęli założenie, że zawarty w książce materiał, i jego kom­ pozycja, powiedzą więcej o ich fascynacji i respekcie dla kul­ tury afrykańskiej niż jakiekolwiek odautorskie objaśnienia. Książkę otwiera rozdział o pochodzeniu lalki, więc o mi­ tycznych źródłach teatru lalek a zamyka inny pt. Teatr poza teatrem, obejmujący zjawiska parateatralne, z udziałem lalek, jak jasnowidztwo, działania magiczne i rytuały. Trudno nie zauważyć, że w ten sposób powstaje „animistyczna" rama dla tego, co się rodzi nowe, więc dla współczesnego teatru afry­ kańskiego. Mówiąc o źródłach teatru lalek, autorzy podejmu­ ją istotne zagadnienie, jakim jest historyczne usytuowanie te­ go teatru w Afryce. Pamiętają o tym, że starożytna Europa (nie mówiąc już o Egipcie) znała czarnych Afrykanów i za­ pewne utrzymywała z Afryką kontakty handlowe. Starożytne lalki w Europie czy w Egipcie, i ich rytuały, miały i jeszcze dziś mają swoje odpowiedniki w Afryce. To prawda, że nie sposób skonstruować pragmatycznej historii lalek afrykań­ skich, ale można co najmniej przedstawić ich kronikę na pod­ stawie raportów podróżników na przestrzeni wieków. 106 Niezwykle bogaty jest rodział przedstawiający różnorod­ ne rodzaje lalek. Są one przeważnie rzeźbione w drewnie, ale nie mało jest takich, które zrobiono z rafii lub innych mięk­ kich materiałów. Są one różnorodnej wielkości, a wśród nich znajduje się także umarionetyzowany człowiek. Pojęcie lalki zmienia się w zależności od lokalnej kultury i języka. Czasem w zakres tego pojęcia wchodzą różnorodne figury i maski, które w większości wypadków istnieją, jako pojęcia osobno, ale pełnią bardzo podobne funkcje. Lalki wyróżnia fakt przy­ gotowania i poddawania się animacji. Ale co zrobić z „lalka­ mi", które umieszczone są na masce (więc na głowie jej no­ siciela), które są „animowane" w ruchu przestrzennym w cza­ sie tańca? Potrzeba pewnie dalszych lingwistycznych stu­ diów, by te tajemnice umysłu ludzkiego rozwikłać i pojąć ich kulturowe przeznaczenie. Osobne miejsce zajmuje opowieść o lalkarzach, o ich przygotowaniu do zawodu, o technikach wokalnych o ciągle jeszcze istniejących fascynacjach magicznych. To prawdziwe studium socjologiczne. Wynika z niego, że lalki stały się w Afryce dla wielu źródłem utrzymania. Niezależnie od tego, czy uzyskali miejsce w instytucji aprobowanej i subwencjo­ nowanej przez władze, czy też stali się lalkarzami wędrowny­ mi, występującymi na ulicach miast i wsi krajów, które zdol­ ni są osiągnąć swoimi ograniczonymi środkami transportu. Relacja struktury przedstawień jest niezwyke inspirująca jako bogate źródło nowych pomysłów teatralnych nieznanych w Europie. Afrykanie w swej szczęśliwej izolacji już to prze­ kształcali obce modele, już to wymyślali coraz to nowe roz­ wiązania przestrzeni scenicznej. Myślę zresztą, że ich własna inwencja przekroczyła wszystko, co mogli przynieść obcy. Nie trzeba też przekonywać co do oryginalności muzycznej atmosfery spektakli, wyrażającej się w zastosowaniu instru­ mentów perkusyjnych, zadziwiających w swej różnorodności. Repertuar lalkarzy afrykańskich nie ma jeszcze wyraźnej formy dramatycznej. Przedstawienia stanowią przeważnie któtkie scenki, które jednak reprezentują pełny wachlarz ży­ cia społeczności afrykańskich z ich bogatą warstwą obycza­ jową, a czasem i polityczną (obecność kolonizatorów), o ak­ centach satyrycznych. Ta wspaniała panorama lalek afrykańskich jest znakomi­ cie ilustrowana zdjęciami Denisa Nidzgorskiego, który zdecy­ dował się pokazać nie tylko lalkarskie artefakty, ale także ich naturalne tło, a w nim ich twórców. Nidzgorski, wytrawny kolekcjoner, nie tylko sfotografował własne lalki niezwykłej piękności, ale dotarł także do obiektów przechowywanych we wioskach afrykańskich. Jego fotografie zmieniają często wyraz - czasem są tylko wyrazistym dokumentem, a czasem są impresjonistycznym obrazem. Demonstrują zawsze to, co najważniejsze dla afrykańskiej duchowości. Wśród wielu studiów poświęconych lalkom afrykańskim to jest najbardziej kompletne, kompetentne i ilustrowane nie­ znanym dotyczas materiałem. Jest dziełem znawców, a jed­ nocześnie ludzi, którzy w dalszym ciągu pozostają pod sil­ nym urokiemi Czarnej Afryki. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c146e3710876487ec85c577acc26fbe1.pdf 2ced9d41da786851bbcdc72f96d12740 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2813 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2621 Title A name given to the resource Dzienniki 1914-1918 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.4, s.107-118 Creator An entity primarily responsible for making the resource Malinowski, Bronisław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Bronisław Malinowski Dzienniki 1914-1918 Prezentowany fragment pisał Malinowski na Wyspach Trobrianda między połową grudnia 1917 a połową stycznia 1918. Nastręczał on dużych trudności w opracowaniu, gdyż zawiera bardzo wiele obcojęzycznych wtrąceń. Widać, że Malinowski jest już długo poza zasięgiem polszczyzny, że coraz częściej my­ śli po angielsku i pewnych wyrażeń nie chce mu się już tłuma­ czyć na polski. Jest to dziennik intymny, nie przewidziany do pu­ blikacji, ani nawet do czytania przez kogokolwiek, więc autor nie stara się o piękno wypowiedzi i komunikatywność, stąd też wielka ilość spolszczanych słów angielskich, lapidarny styl, czę­ sto zupełnie nieczytelny. Oprócz stałego wątku i powodu, dla którego młody uczony dokonuje zapisków, jakim jest praca nad sobą, można zauważyć także, co jest dla niego sprawą istotną, a co nie. Na pierwszy plan wysuwa się powód, dla którego się znalazł na Trobriandach, czy­ li badania terenowe, a raczej ich finalizowanie, codzienna żmud­ na, czasami nudna i odstręczająca praca polegająca na groma­ dzeniu materiałów etnograficznych. Ta rutyna i zniechęcenie odbija się na jego stosunku do krajowców (patrz przypis 24 do­ tyczący terminu „nigger"), ale także do białych mieszkańców wysp. To co daje mu, jak zwykle, chwile szczęścia i zapomnie­ nia, to kontakt z przyrodą. Zachwyt nad jej pięknem często poja­ wia się w opisach zachodów słońca, morza i nieba etc. Opisy te świadczą o jego wrażliwości, a usiłowanie nadania im walorów literackich - o artystycznych ambicjach młodego uczonego. Innym stałym motywem jest miłość do Elsie Masson, tęskno­ ta za nią, decyzja o małżeństwie i walka o zachowanie emocjo­ nalnej wierności (czasami wszakże bezskuteczna, co jest z kolei powodem do wyrzutów sumienia i nakazów poprawy). Motyw wojny w Europie pojawia się niezmiernie rzadko, na przykład pod postacią problemu heroizmu, wobec którego musi się usto­ sunkować. Narzeczony Elsie zginął pod Gallipoli. Jego cień prześladuje Malinowskiego, ale trwa on jednak w przekonaniu, że jeżeliby dostał powołanie, to poszedłby na wojnę bez ociąga­ nia, ale zdawał sobie jednocześnie sprawę, że ryzyko takiego obrotu spraw jest dość ograniczone. Matka i Polska zjawiają się jak wyrzut sumienia: „Zapomi­ nam zupełnie o wilii Bożego Narodzenia. (...) O Boże, Boże, ja­ kież marne jest życie w ciągłym rozdźwięku etycznym. Ten brak myśli głębszych o Mamie, o Stasiu, o kraju i tern co oni wszyscy cierpią i co Polska cierpi - jest czemś wstrętnem". Jego plany ży­ ciowe ciągle są jednak związane z krajem: „będę niewątpliwie 'wybitnym uczonym polskim'. To [tutaj] będzie moim ostatnim etnograficznym wybrykiem. Potem oddam się konstruktywnej socjologii; metodologii ekonomii politycznej etc. i w Polsce mo­ gę zaspokoić moje ambicje lepiej niż gdzieindziej". Musiał w to jeszcze wtedy wierzyć naprawdę. W opracowaniu korzystałam w dużej mierze z przypisów i słownika języka tubylców pomieszczonych w A Diary in the Strict Sense of the Term. Środa 12 112.17.1 Rano wstaję dość późno i zaczynam pisać dziennik, gdy Billi woła mnie. Jedziemy. Tam czuję się mocno podmęczony przez cały czas. Kamera mi ciąży. Czuję wyrzuty sumie­ nia, że nie opanowałem etnograficznej sytuacji. Obecność Billa mi trochę przeszkadza. After all [ostatecznie], on nie ma tej intenzywności interesu [zainteresowania], a raczej dla nie­ go to wszystko jest trochę głupie. Tu znowuż moja zdolność poddawania się cudownym stanom psychicznym (czasem urojonym) płata mi figla. Współdziałanie E.R.M. w moich badaniach nie działa na odległość. Raczej mam uczucie, że błaźnię się przed nią, że muszę jej wyraźnie napisać, że je­ stem disaponinted with myself [niezadowolony z siebie]. For­ mułuję Ust do niej popołudniu, odpoczywając w samotnej jeździe dinghą. W Oburaku: idziemy do domku kapitana (Towakajse). Tam siadamy na Bwajmie. Potem pieczenie żywcem świni. Pomieszane uczucia okrucieństwa i oburze­ nia. Płatanie świni i anatomiczne wyrażenia. Potem fotogra­ fujemy grupę z nose-stickami [patykami w nosie]; baku z puatai i świniami. Ja robię snapshot [zdjęcie migawkowe] z grupą płataczy świń. Potem siedzimy i smakujemy. Obcho­ dzę wioskę szukając miejsca pod namiot. Jemy banana i pije­ my coconut [orzech kokosowy]. Potem Sagali [ceremonialny podział żywności] obukubaku [część baku]. Vanoi kirivina. Spotykam znajomych: drjari z Kudokabilia, który przyniósł mi jaja w nocnej koszuli damskiej. Nie ma nikogo z Omarakany ani z Kasanai. Sagali: wszystkie wioski wymiecione. Uczucie społecznego mixusu w tym akcie: cała wyspa jako jedna całość: Kaileula i inne wyspy nie wymienione, nato­ miast Kitava i Vakuta wymienione. - Potem deszcz nadciąga. Siedzimy w Bwajamie Kapitana. Potem fotografuję widok wioski z zewnątrz 2 canoes [czółna]. Billi odjeżdża. Siedzę, rysuję kany. Wracam z Toguguą jego łódką. Siadam na dinghę i raduję się samotnością. Uczucie speszenia etnograficz­ nego (predominujące) powraca. Odnoszę je do E.R.M. Wio­ słując myślę o E.R.M. i jej zachwycie nad łódkami na Yarze [Yarra - rzeka w Melbourne]. - Wracam, jem kolację z Mic­ kiem, który powtarza, że takiego Sagali Kiriwina nie widział, a potem usprawiedliwia, że nie dał mi tytoniu. Siedzę na arm­ chair [fotelu] na werandzie i drzemię. - Idę spać o 8=ej. Śpię nieźle; mam sny, które mnie przenoszą daleko od Trobriands i od etnografii - ale dokąd? - Aha. Przed 2 dniami zacząłem czytać Tess of the d'U[rbervilles]. Zbliża mnie to do E.R.M. „Maiden no more" [już nie dziewica]. Refleksja nad tern, jak dalece ja jestem zobowiązany w stosunku do niej. Myślę 1 2 3 4 5 6 Grażyna Kubica-Heller 7 0 niej jako o mojej przyszłej żonie z poczuciem pewności 1 ufności, ale bez dreszczu. Myślę często o N.S. Pokazałem jej fotografie Billowi. Smutek. Kocham ją jak dziecko, ale nie 8 107 �łudzę się i nie wątpię, że ona nie mogłaby być szczęśliwa ze mną i vice versa. Melodja z Samsona i Dalili przypomina mi ją. Przychodzi mi na myśl: „Nie Uchadi!" i jestem w muzycz­ nym transie. Tęsknię często za kulturą, Paul & Hede i ich ho­ me [dom] (prawie ze łzami tęsknoty); E.R.M. i M.H.W. jako atmosfera. - Czy powrócą jeszcze kiedy te dni szczęśliwe w E. Malwern? - Melodje Bethovena - jestem niezmiernie przywiązany do P. i H. 9 Czwartek 13. [12.17.] Wstaję koło 7=ej. Herbata ranna; gadam z Mickiem. Idę pod kokos pisać dziennik za parę dni ostatnich. Zapowiadam Mickowi, że koło 11 chcę wyjechać. Po napisaniu dziennika koło ll=tej wracam. Gadam z Mickiem: Brudo" wrócił. Br. Nie dostał vaigua. Br. świnia. Dawniej było tu wielu traders [kupców]. Zbierali się wieczorami „playing & whoring" [na zabawę i rozpustę]. Mówi mi o swojem wyczerpaniu; poka­ zuje ciało wychudłe i oklapłe. Nie może nawet iść do shit housu [wychodka]. Dyskurs o konieczności wielkich shithouseów. Ofiarowuje mi dinghe. Zbieram rzeczy, załatwiam busi­ ness z Marjanną. Czuję się byczo fizycznie. Native canoe [tu­ bylcze czółno] napełnia się wodą. Przepakowujemy na din­ ghe. Przyjazd. Obieram miejsce na tent [namiot]. Gomeran, policeman [policjant] i paru boyów [służących] pomagają mi. Trochę czuwam nad tentem, trochę oglądam wioskę. Mam satysfakcję w patrzeniu na budowę tentu. Przyjemność pikni­ kowania. Ilumedoi siedzi ze swymi braćmi i introduce'uje [przedstawia] mnie. Daję 3 sztyki tobaku. Jem banany. Potem spisuję plan wioski. Brat Ilumedoi b. pomocny przytem. Wra­ cam. Oglądam tent i superintenduję [nadzoruję] rozpakowa­ nie rzeczy. Potem spacer. Myślę o E.R.M., dochodzę do wo­ dy. Robię gimnastykę szwedzką. Czuję się dobrze i jakkol­ wiek atmosfera łaźni tureckiej, nie jestem oprymowany [znu­ żony] ani zdeprymowany. Pierwszy spacer kiriwiński. Chwi­ 10 ne la poczucia, że Kiriwina [?]. Obecność duchowa E.R.M. My­ ślę o napisaniu definitywnem do N.S. Wracam i nogi mi cią­ żą. Piję kolację. Potem idę na round [spacer okrężny] wie­ czorną. Tuż koło mnie - jakie 6 metrów - iwalamsi [krzyczą]. Słyszę głównie Latuyu, gadugedo bigadajgu. Melodyjny, mo­ notonny chant [śpiew] - musi ich narkotyzować. Potem idę do Towakaise. Tam długie gwałcenie zanim oni decydują się gadać. Mówię o Poulo [połów]; potem 2 facetów Kukuonebusi. Czuję się wściekle śpiący. Wracam, piję kawę. Kładę się spać, ale wizje grzebieni szyldkretowych spędza­ ją mi sen. W nocy deszcz. Bulukwy spacerują naokoło mojego tentu. 12 Piątek 14.П2.171 Deszcz. Wstaję koło 6=30. Idę naokoło wioski, patrzę na grupy. Wracam, piję śniadanie. Gadam na werandzie z policemanem i kilku drjaniami. Potem wracam do tentu, parę de­ finitywnych zadań: przerysować plan wioski. Spisać dziennik etnograficzny. Robię trochę tego, ale, chociaż czuję się fi­ zycznie dobrze, opory: nie interesuje mnie praca. Przytem deszcz gwałtowny; woda spływa przez namiot, robimy ryn­ sztoki; namiot przepuszcza wodę. To wszystko mnie peszy; także Pilapala [grzmot] wali i to daje mi na nerwy. Koło 12 przychodzą drjanie z Vilajlimy i Osapoli. Gadam o krabach etc. Ciąży mi ten interview [wywiad] i nie idzie b. pomyślnie. Koło 2=ej ordynuję lunch: jaja, kakao. - Myślę o Paulu. E.R.M. wciąż mi się przypomina. Myślę z pangiem [ostrym bólem] o cywilizacyi; wiosłuję Yarra; czytając gazetę szcze­ góły o Melbourne. Rano srając, czytam głupstwa w gazecie z Melbourne. Domek w Malvern jak raj ziemski. - Przez ten czas, kiedy byłem z nimi, byłem niewątpliwie szczęśliwy (wykluczając nastroje a la Dostojewski i chorobę). Zwłaszcza pod koniec, kiedy tak bardzo pragnąłem zostać w Melbourne do kwietnia. - Wojna pewnie się skończy i idylla w Melbour­ �ne weźmie w łeb: [?] żalu za tern i wyrzutów sumienia. - Po­ południu wypoczywam; idę naokoło wioski - przygotowania do mony [puding z taro]. Koło 4=30 idę, patrzę na gotowanie tara. Kładziemy kluski; excitement [podniecenie]; buoysila Urgowa. Idę od jednego gar[n]ka do drugiego. Excitement i buoysila Urgowa pociągają mnie. Stanie na nogach męczy mnie. „Upadam ze zmęczenia". Sagali w Kajzabu. Siedzę na bwajmie młodej kobiety z Sinakety. - Wracam do Yasitine. Mrok. Szarzyzna. Ciemnoniebieski wilgotny dym kłębi się wśród palm, domki - niektóre szare, ciemnobrązowe, ochrowe pokrywają się ciepłymi tonami. Wioska spowita w ciem­ ność zacieśnia się i skupia, wyłania się [z] otaczającej pustki. Idę do tentu; leżę przez chwilę. Wiosłuję dinghą, nie bez funku [strachu], że nie znajdę wioski, że mielizna mnie odetnie, że „coś" wylizie z ciemności. Myślę o E.R.M., że ona by lu­ biła mnie widzieć. Gdy patrzę na kobiety, myślę o piersiach i o budowie ciała in terms of [kategoriami] E.R.M. - Wracam, jem b. frugalną [oszczędną] kolację, leżę na łóżku, gadam z drjaniami, policemanem z Vakuty i drjaniem w żółtej lawalawa [przepasce biodrowej] o różnych rzeczach (Poulo, Tova'u ). Także o Doketa v. Gabena. On znał Giblena, Subeta, Arse'a. - Śpię nieźle, choć obawiam się, że będę się czuł pod­ le (popołudniu reakcja [?]). Biorę cathar[tic] compfound] [przeczyszczającą miskturę]. 13 Sobota 15.112.171 Rano koło 6=tej gwałtowne valamsi [krzyki] na dwa gło­ sy (Ginger mówi, że w Saribie nie ryczą tak ciągle). Wstaję o 6=30, łódki odjeżdżają. Idę srać między mangrowy: jedyne okazje, w których jestem w kontakcie z przyrodą! Potem przez wioskę, znowuż sram: wielkie drzewa, liście twarde, politurowe, głębokie cienie na ziemi pokrytej gnijącymi liść­ mi. Czuję się fizycznie byczo i to trwa przez cały dzień. Po śniadaniu (herbata i biscuits [herbatniki]) v[illage] census [spis ludności wioski] od 9 - 11. Potem wracam i przeryso­ wuje wioskę. Census: siedzę na krześle, które gwadi [dzieci] przenosi naokoło wioski. Guadi także dają mi nazwiska mie­ szkańców. Niektórych wymieniają po nazwisku pomimo ża­ łoby, jeżeli Kala koulo kwaiwa'u, nie mówią nazwisk. O 12 idę na dinghę. Pod namiotem chłodno, w słońcu gorąco. Wio­ słuję koło mangrowów. Poczucie siły i zdrowia. O 12 "Galuluwa i chleb od Micka. Uczę Gingera (klnę na czem świat stoi) jak smażyć. Jem jajecznicę na smalcu. Wypoczywam (nie czytam powieści). O 3=30 zaczynam robić genealogję cenzusową. Przychodzi Toulu[wa] i naprzód N.G. , daję mu tytoń. Pytam o przyjaciół. Śmierć Gilayviaka. Przycho­ dzą inni: Kalumwaywo , Muaiduili, Orjcapa. Ten ostatni ma może najbardziej „ludzkie" maniery. W każdym razie ma nie­ zmiernie miły wyraz, piękne usta i urocze oczy i dużo skrom­ ności w wyrazie. Jest on the first gentleman of Kiriwina. [pierwszym dżentelmenem Kiriwiny] - Toulu[wa] przycho­ dzi. Witamy się jak przyjaciele. On mówi o mnie i renomuje mnie. Pomimo wszystko jest pewne residuum sympatyi. Stoi nade mną z pół ironicznym i pobłażliwym uśmiechem pół deprecatoryi opowiada o moich exploits [wyczynach]. - Żart o naszej kuli. - Potem w namiocie Dipapa, Kenoria. - Idę sam ku Waweli. Duszno, ale jestem energiczny. Puszcza mnie fascynuje. Siedzę, Gijowile; Kenoria ładna, świetnie zbudo­ wana. Pasja, aby ją „poklepać po brzuchu". Opanowuję to. Wieczorem znów wiosłuję. Idę spać wcześnie. 14 15 16 17 18 19 Niedziela 16.112.171 Rano śpię długo. Taparoro (b. krótki). Koło mojego na­ miotu Tomwaya Lakwabulo i paru innych drjani. Niezła in­ formacja o Poulo. Przed lunchem wiosłuję trochę. Po lunchu o 2=ej cenzus wioski. Około 3=ciej b. zmęczony (nerwowo) - ledwo się ruszam, jadę do Kiribwy (tomakapa [obcy] i yamatamlobwala). Mick b. podle, użala się; b. pesymistyczny. Opuszczony domek; samotny stateczek - smutna książka od E.R.M. Czytam kawałki Stevensona . Wracając wiosłuję. Gadam z facetem of Poulo, planie mona tutaj naokoło. [??] Wiosłuję energicznie. Czuję się nieźle. (Jem cudowną polę­ dwicę wieprzową w Kiribwa). Około 8=ej piję lemoniadę; idę do Kwayutili. Bwogau rano. Siedzę, faceci mówią mi o Katoulu, Silami etc. Village policeman [wioskowy policjant] b. dobry informant. - Idę do namiotu o 16=tej, myję głowę. Śpię nieźle. 20 21 17/12/17 Wstaję o 6=30. Round naokoło [?] Siedzę i słucham wa­ lam i rozmawiam ze starym facetem w Walawi. Potem via Okinai, Olouam (staram się kupić 2 lagimy ) do namiotu. Przynoszą Vayoulo. Taszczą[?] Tomwaya Lakwabulo. - T L . daje mi vocabulare [słownik] języka Tuma. B. ochrypły. Po­ tem Baloma [duchy zmarłych]. Potem Namwana Guyau wra­ ca. Jadę dinghą jak zwykle. Po lunchu taszczę żółte calico [perkal] i gadam o Balomach. Robię małe Sagali, Navavile. Czuję się fed up [znudzony] niggrami [czarnuchami] i pra­ cą. Idę sam przez raibuag. Woda. Czuję się silny i energicz­ ny. I waded through [szedłem w bród], ale błoto mnie zatrzy­ muje w drodze. Podczas spaceru fizyczny wysiłek mnie ab­ sorbuje i nie myślę dużo ani nie tęsknię. Tropiki zupełnie straciły dla mnie charakter nadzwyczajnego istnienia: czuję się l=st cl[ass] [pierwsza klasa] i nie mogę wierzyć, że bym się gdziekolwiek mógł czuć lepiej. - Dinghy; czuję się tak energiczny, że po powrocie do brzegu znowu wracam i wio­ słuję. Potem bananowy kompot (świeży wynalazek). Idę do Navavile. Jestem śpiący i zmęczony. - W nocy burza, ale za­ sypiam znowu prędko. - Reumatyzm w kolanie znikł prawie bez śladu. - Czasem czuję, że mam prawą nogę. 22 23 24 25 26 18/12/18. Wstaję o 7=ej. Chłodny powiew - kładę extra gacie i ko­ szulę (t = 24,5°). Chalcedonowo niebieskie niebo z płatkami róży herbacianej. To samo na morzu z zielonymi refleksami. - Rano przeglądam parę stron tego dziennika i myślę o E.R.M., P.&H. I Mim. Postanawiam: wprowadzić ład do moich notatek i polepszyć system dotychczasowy. - Aha: wczoraj podczas spaceru myślę o „przedmowie" do mojej książki: Jan Kubary jako konkretny metodysta. MikłuhoMakłay jako nowy facet. Porównanie Maretta: early ethnogphers as prospectors [wcześni etnografowie jako poszuki­ wacze]. Myślę o moim obecnym stosunku do pracy et­ nograficznej] i do nativow [krajowców]. Moja uczuciowa niechęć do nich. Tęsknota za cywilizacją. - Po śniadaniu przeglądam dotychczasowe notatki, adnotuję i porządkuję. Nie idzie mi to zbyt dobrze: tępota i lekkie otumanienie gło­ wy. Chwilami [?] down. Ideał P.J. Black (Greenwood go mał­ puje?) ze swoją kamienną powolnością i flegmą. O 12=tej właśnie kiedy słońce wschodzi, jadę łódką. Ból głowy, tępo­ ta, brak energii - mija pod wpływem exercise [ćwiczeń]. 27 28 29 30 109 �Mam myśli ogólne (spisane na verso [odwrocie]) o socjolo­ gii, Riversie i.t.p. Po lunchu (smażenie ryby - moje wyna­ lazki kulinarne) spisuję myśli ogólne, kolo 3=ciej idę do Tubwabiu i robię cenzus genealogiczny (nie zabawne!) - Potem z policjantem do Lubwoile (sapi [plewienie]) - jestem zmę­ czony, ale idę szybko i czuję się lepiej. Potem łódką. Na środ­ ku, stopuję, słucham, szmery na dnie łódki - funk [strach]. Potem ciemność; myślę o N.S. i o liście, który muszę do niej napisać. Ciemne chmury z brudno brązowymi refleksami, deszcz płatami na morze, na Zachodzie pilapala [grzmot] wa­ li i kavikavila [błyskawica?] mruga. Smutek. Myślę o E.R.M. - gdyby ona tu była? Czy byłbym wolny od tęsknot i melan­ cholii? Zmęczenie. Kładę się. Przychodzą facety. Kadilakula i Nayowa i inni. Gadam o Poulo, Wasi, Gimwali [barter] etc. Idę spać dość późno; piszę list do Billi; czytam parę l i ­ stów Stevensona. 31 32 19/12/17. Wstaję o 7=ej. Wczoraj pod moskitierą brzydkie myśli: Mrs. Hary Pitt; Mrs. Cummings, nawet Mrs. Wilson. [?] w myśli te baby, które bym mógł był uwieść. Myślę, że gdy­ by nawet E.R.M. tu była, to by mnie to nie zadowolniło. My­ ślę brzydko o C[?] Roberts. Doktryna tego drjania [?], że wy­ świadcza się dobrodziejstwo kobiecie rozprawiczając ją. (So­ lomon Hirschband). Myślę nawet o uwiedzeniu Mimy. Otrzą­ sam się z tego i decyduję przedewszystkiem unikać biblji. Dziś wstaję o 7=ej - gnuśność; leżę pod moskitierą i chciał­ bym wziąść książkę i czytać, zamiast pracować. Wstaję, idę na round wioski. Śniadanie. Gimwali. - Postanawiam: abso­ lutnie unikać wszelkich lubieżnych myśli i osiągnąć czystość duchową. - W pracy: zbyć się cenzusu; jeśli można dzisiaj. Popołudniu, koło 4=tej idę do Kaytabu, gdzie robię cenzus ze staruszkiem z bródką. Monotonna, głupia robota, ale ko­ nieczna. Jestem wściekle zmęczony pod koniec i często od­ poczywam. Potem dinghą na lunch - crab z ogórkiem. Obe­ cne jadło: rano cacao; względnie dość urozmaicony i prawie zawsze fresh food [świeże jedzenie]. Wieczór b. lekkie: kom­ pot z bananów, Momjajpu [papaja]; raz jadłem dość dużo ry­ by etc. i nie czułem się źle. Tendencja do konstypacyi [zapar­ cia] (jod czy arszenik?). Popołudniu (jedzenie craba zajmuje mi 2 godziny!) o 3=ej cenzus w Obukubaku. Koło 5=tej ja, młody facet z Kaytabu (Mwanusa) i Moruvato, idziemy do Waweli. Nie czuję się zbyt bu[o]yant [pogodny]; boję się, że mnie spacer zmęczy. Ale nie, przyszedłszy nad morze, okrzyk radości: przeźroczysta woda z ciemno stalowym połyskiem w dali i pasmo czarnych i białych [?] breakers [fal przybrzeż­ nych] - gaping black when they vault and then white with fo­ am - [rozwierające się czarno, gdy się wysklepiają, a potem białe od piany] to daje jakiś ton radosnej odświętności, które­ go tu na lagunie nie ma. Gaj kokosowy wśród łagodnej zao­ krąglonej zieleni zatoki, która się piętrzy amfiteatralnie nad piaskiem brzegu. Dalekie stretches [odcinki] brzegu ku Vakucie. Pandanusy i szeroko liściaste drzewa na brzegu. Jedzie­ my łódką. Myślę o E.R.M. i odczuwam mistyczny związek między nią i tym widokiem, zwłaszcza czarno-białą linię ła­ miących się fal.) Raduję się na myśl, że tutaj będę mieszkał. Szeroka ulica w Waweli. Konfrontacja z Kovala Koja. Idę po­ przez, wybieram site [miejsce] pod mój namiot - zaraz za wioską pod palmami. Trzeba będzie babajva kawałek odyli [buszu]. Dwa lub trzy opuszczone obukubaki. Smutny widok 33 110 tej podupadłej wioski. - Chałupka Kitawczyków. Naguajluwa, mieszkająca w chatce samotnej. W nocy, trochę zmęczo­ ny, ale nie wyczerpany, śpiewam Wagnera: „Całujże mnie w dupę" ażeby odpędzić Mulukwausi [latające wiedźmy]. Staram się [?] moich towarzyszów, ale oni widocznie zdener­ wowani i droga też podła. Tomakapu nie czeka na nas, lecz [?] wprost do wioski. Trick z odpędzeniem fireflies [świetli­ ki] (Fireflies wspaniałe w Rajbwagu). O mało co nie wysypu­ ję się do wody, kiedy black [czarny] mnie transportuje. Burza nadciąga. Szumi deszcz i wiatr. Wspaniały płat, like a curta­ in [jak zasłona], zawieszony nad morzem, zbliża się. (Wczo­ raj wiosłując myślę o E.R.M. i naszych planach socjologicz­ nych; o tern, że jakbym nie miał prawa jej zatrzymać i że na­ sze role są przewrócone: ja - robię poświęcenie kobiety, ona - mężczyzny, wystawiając się na niebezpieczeństwo). - Mia­ łem wczoraj, wracając z Wawelu, jakieś pomysły etnologiczne, i nie mogę sobie przypomnieć! *) Odnosiły się one do ogólnego sosu teoretycznego], w którym pływają moje kon­ kretne obserwacje. - Koło 9=tej idę pod moskitierę i gadam trochę z Niyową. Zasypiam z pewną trudnością. 34 Czwartek 20/12.Ц7] Wstaję o 6=tej (budzę się o 5=30). Nie czuję się b. intenzywnie. Robię round wioski; Tomakapu objaśnia mnie co do świętego gaju koło jego domu. Deszcz całą noc, błoto. Wszy­ scy w wiosce. Policeman przychodzi do mnie koło 9=tej, bio­ rę się do roboty z nim. Około 10=30 nie decyduję się iść na poulo. - Ja zbieram się z nimi. Megwa [magia] w domku Yosala Gawa. Czuję znowuż rozkosz bycia z prawdziwymi Naturmenschen [ludźmi natury]. Jazda na morze. Mnóstwo obserwacyi i informacyi. Ogólny Stimmung [nastrój]. Styl, w którym obserwuję tabu. Technologia polowania, której ty­ godnie badań by nie wyczerpały. Radość z otwartych hory­ zontów. Robię cruise around this part of the lagoon [wyciecz­ kę dookoła tej części laguny]. Aż do Kiribi, potem ku Buomapou. Bajeczne wrażenie ryb unoszących się w powietrzu i wskakujących w sieci. Wiosłuję z nimi; zdejmuję koszulę i mam rodzaj kąpieli słonecznej. Puntuję [płynę na pych]; po­ ciąga mnie woda, chciałbym się kąpać. Ale jakoś tego nie ro­ bię - dlaczego? Ten sam brak energii i inicjatywy, który mi tyle złego zrobił. Potem to zaczyna mnie nużyć; głód. Urok otwartych przestrzeni ustępuje przed pustką absolutną. Wra­ camy koło Kaytuvi i Kwabulo; [?] Katakajluve u ujścia Wai. - Łódka od Billi z butami i Billicannami [menażkami z pu­ szek]. Wracam, jem lunch (o 3=ciej czy 4=tej). Potem około 5=tej idę do Tudagi, gdzie robię cenzus. Wracam, zachód pło­ nie ceglastym kolorem. Nativy [krajowcy] spostrzegają rybę Tumadawa i 12 czy 13 łódek jedzie za nią w pościgu. Ja sta­ ram się dogonić ich, ale czuję się trochę zmęczony i składam wiosła, myślę o N.S., o południowej Australii. Sfouth] A[ustralia] jest dla mnie jedną z najbardziej uroczych części świata. Intenzywne uczucia, które miałem teraz wracając tam. N.S. i moja z nią miłość jest duszą tego raju. Teraz kie­ dy N.S. stracona, raj stracony. Nie chcę nigdy tam wrócić. Myślę o tern i układam list do niej. Nie chcę stracić jej przy­ jaźni. - Niewątpliwie miłość do niej była jedną z najczyst­ szych, najbardziej romantycznych rzeczy w moim życiu. *) Naturmythus, Naturkontakt d. Naturvolker [mit natury, kontakt z naturą u ludów pierwotnych] �Przyjaźń dla niej? Gdyby była zdrowa i silna? Nie - jej spo­ sób brania życia byłby dla mnie niemożliwy. Całkiem nie­ możliwy. Gadalibyśmy do siebie jak z jednego pokoju do drugiego. Niemniej żal. Gdybym mógł odwołać to wszystko i nigdy nie być w posiadaniu jej duszy? Ta fatalna żądza do­ stania się aż na dno, bezwzględnego opanowania duchowego. Niewątpliwie zawiniłem w stosunku do niej i bez serca po­ święciłem ją dla bardziej pewnego stosunku. - Wracam, czu­ ję się dość kiepsko. Piję herbatę tylko. Gadam trochę, ale bez definitywnego celu. Lewatywa i sranie na plaży. Śpię nieźle. Piątek 21/12.[17] Budzę się późno o 7=ej. Sny, w których S[tanisław] I[gnacy] W[ifkiewicz] i stary Wfitkiewicz] zmieszani. Także judge [sędzia] Herbert i inni. - Deszcz, wściekła sraczka koło gro­ bów. Postanawiam już więcej nie brać cathartic compound! Lenistwo: chciałbym przerwać monotonny bieg życia, „take a day off' [wziąć dzień wolny] - to jest jedna z najfatalniejszych tendencyi! Całkiem przeciwnie: wykończę rutynowe rzeczy: dziennik etnograficzny; przejrzę notatki cenzusowe i wrażenia wczorajsze. Dziś rano czułem się trochę podławo, ręce mi drętwieją (zmęczenie serca); głowa omglona; osłabienie i „dno w stru­ mieniu żywotności". - Myślę o E.R.M. i o liście do niej. - Po śniadaniu Tomwaja Lakwabulo i jego historyjki z tamtego świata. Język Balomów. Kiedy go pytam, krótka pauza przed odpowiedzią, a shifty look in his eyes [nie patrzy prosto w oczy]. Przypomina mi trochę Sir Olivera Lodge. - Potem spisuję moje wrażenia z wczorajszej ekspedycyi. Potem idę do Walasi i robię cenzus. Sram znowuż. Jestem b. zmęczony i po lunchu (ryby i taro) kładę się spać. Budzę się około 4=tej b. zmęczony. Myślę o urywku z listów Stevensona, gdzie on 35 mówi o heroicznej walce z chorobą i wyczerpaniem. - Potem łódką do Kuabulo. Pytam trochę [o] nazwiska drzew i laguny i postanawiam zabrać się do systematycznego opracowania języka i ułożenia vocabulary. Waya Kuabulo - cienista wąska rzeczka między grupami mangrowów. - W Kuabulo - popo­ łudniowy, cienisty nastrój - chłodny urok na czarnej ziemi i złoto-zielone połyski [?] Oglądam kwilę Inuvailauego. Kupuję banany, momjajpy, jeden kamień. Wracamy. Intenzywny blask na zachodzie - złoto-brązowy, otoczony mon[o]tonnym, płynnym ażurem na niebie i morzu. Planuję rysunek chmur dla E.R.M. i różne inne rysunki dla niej oprócz sylwetek gór naszkicowanych na Itace. Jadę znowuż sam - pustka księżycowej nocy na lagunie. Wiosłuję intenzywnie i myślę o? Wracam b. zmęczony. Piję herbatę i idę do łóżka na czczo po rozmowie z Morowatym Karaiwapą, o ry­ bołóstwie i nazwach drzew etc. ,ń Cały ten dzień tęsknota za cywilizacją. Myślę o przyjacio­ łach z Melbourne. Wieczorem na dyndze myśli przyjemne i ambitne: będę niewątpliwie „wybitnym uczonym polskim". To [tutaj] będzie moim ostatnim etnograficznym wybrykiem. Potem oddam się konstruktywnej socjologii; metodologii ekonomii politycznej etc. i w Polsce mogę zaspokoić moje ambicje lepiej niż gdzieindziej. - Silny rozdźwięk między snami o życiu cywilizowanem z jednej a dzikusami z drugiej strony. Postanawiam: wyeliminować czynniki (składniki) leni­ stwa i rozlazłości z mojego życia obecnego. Nie czytaj po­ wieści, o ile to nie jest konieczne. Staraj się nie zapominać myśli twórczych. Sobota 22/12.[17] Budzę się b. późno (śpię mamie, 3 gr. kalomelu wieczo37 111 �rem). Pod moskitierą myślę o stosunku historycznego point of view [punktu widzenia] (uwypu[k]lenie przyczynowości jako związku rzeczy nadzwyczajnych, osobliwych) do socjo­ logicznego (związek biegu normalnego, prawo socjologicz­ ne w znaczeniu praw fizyki i chemii. „Historycy" a la Rivers = badanie geologii i „historyi" geologicznej, ignorując pra­ wa fizyki i chemii). Fizyka i chemia historyi i etnografii = psychologia społeczna. Mechanizm i chemizm socjologicz­ ny = dusza indywidualna w stosunku do zbiorowych wytwo­ rów. Rano idę spacerem ku Sopi [wodzie] i myślę o języku ja­ ko utworze zbiorowej psychologii. Jako „system of social ideas" [systemie społecznych wyobrażeń]. Język jest wytwo­ rem objektywnym i jako taki odpowiada on instytucyi w rów­ naniu {wyobrażenie społeczne = instytucja + myśli indywi­ dualne}. Z drugiej strony język jest urządzeniem, naczyniem myśli indywidualnych i jako taki jest pierwszym z brzegu, gdy badam drugi składnik równania. Potem opracowuję (głównie Morovaty, Yosala Gawa, Karawabu i Toyodaya). Wyrażenia rybołóstwa i I overhaul [sprawdzam] szkic wypra­ wy, który napisałem spontanicznie. Rezultaty zadawalniające. Po lunchu śpię. Także przed lunchem. W ogóle czuję się niezbyt tęgo, ale lepiej niż w Piątek. W Piątek miałem Stevensonowskie refleksje. W Sobotę (po wzięciu 10 gr. chininy, 3 gr. kalomelu i Epsom Salts rano) czuję się nieźle, ale trochę wyczerpany. Około 4=tej decyduję się pojechać do Kiribwa; angażuję Morowatego i Weironę; krótki cenzus w Oloulam, o 5=tej jedziemy, ja wiosłuję a good deal [sporo]. Mick znacznie lepiej; mówimy o jego zdrowiu, jemy przypaloną zupę z kwabu. Słońce zachodzi w różnokolorowych szkarła­ tach i ochrach. Wracamy przy księżycu. Dyskusja geografii laguny z Morovatym. Wiosłuję dużo i energicznie. Objadam 112 się bananami i ryżem. Jestem dość ociężały. Idę pod moskitierę. Lubieżne myśli - decyduję się opanować je. Ale [?] zbyt daleko. Biblia. Śpię b. kiepsko. Zmęczenie serca i drę­ twieją ręce. Niedziela 23/12.Ц7] Ten dzień odkładam na pisanie listów Bożego Narodze­ nia. Rano sraczka. Potem wracam. Wprost do tentu. Czytam trochę Stevensona. W łóżku, pod moskitierą piszę najłatwiej­ sze i najbłahsze listy Miss D[?], Bruno etc. Koło 12=tej ob­ serwuję robienie Saipwany w wiosce. Potem wracam, piszę znów listy. B. zmęczony kładę się i drzemię. Budzę się zmę­ czony ale silniejszy. Drab z ogórkami. Potem chwilkę odpo­ czywam. Niggersy hałasują - wszyscy nic nie robią z powo­ du Niedzieli. Piszę do P.&H., zaczynam do E.R.M. Myślę o liście do N.S. - Koło 6=tej na lagunę. Bajecznie przejrzy­ sty wieczór. Dzieci jadą i śpiewają na łódce. Jestem pełen tę­ sknot i myślę o Melbourne (?). Jakaś niepewność co do E.R.M. Gdy uprzytamniam sobie co jej grozi - zimny pot mnie oblewa. Myślę jak ona cierpiała, wyczekując wiadomo­ ści o C.E.M. - Chwilami tracę ją z oczu. Zmysłowo nie zdo­ łała mnie ujarzmić. - Jadę łódką aż pod Kajtuvi, wracam przy księżycu. Gubię się w pustce, reverie [zaduma]; chmury, wo­ da. W ogóle wstręt do niggersów, do monotonii - poczucie więzienia. Jutrzejszy spacer do Billi i pobyt w Gusawecie niezbyt jako przyjemność. Wieczorem Kajaku; terminy lin­ gwistyczne - naokoło śpiewy (sprośna piosenka z Okajkody). O 10=tej zasypiam szybko. 38 Poniedziałek 24.Г 12.17.1 Wstaję o 7=ej. Idę wokoło wioski. Kumajdona tomuota bilousi wapoulo [wszyscy poszli łowić ryby]. Trochę mnie to irytuje. Kilesi Imkuba ivita vatusi Saipwana. Postanawiam �zdjąć fotografie. Grzebię się z kamerą. Około 10=tej psuję ją, psuję jedną rolkę. Wściekłość i mortyfikacja [wstyd]. Up aga­ inst fate [stawiam czoło przeciwnościom losu]. After all it will probably do its work [w końcu chyba zrobi co do niego należy]. - Zdejmuję baby. Wracam wściekle speszony. Pomi­ mo to piszę do E.R.M. Nadzieja listu od niej. Stopniowo wra­ ca jej obecność - zaczynam się „czuć ją" znowu. Wizja prze­ szłości. Lunch (jestem wciąż speszony i wydaję moje rozka­ zy Gingerowi płaczliwym głosem). Potem znowuż piszę z pewnym wysiłkiem, ale czuję że muszę jej powiedzieć du­ żo rzeczy. O 4=30 Wilkes i Izod zjawiają się na horyzoncie. Jestem stanowczo niezadowolony i są mi w drodze. In fact [rzeczywiście], psują mi urok i poezję spaceru popołudnio­ wego. Pokazuję im kwilę Inuvailausa w Kuabulo. - Fatalne to, że nie umiem się wyizolować kompletnie z atmosfery stworzonej przez foreign bodies [obce ciała]: ich obecność deprecjuje dla mnie wartość naukową i osobistą przyjemność tego spaceru; widzę i odczuwam całą nieefektywność kiriwińskich wiosek i patrzę na nie ich oczami (zdolność tego jest miła) ale zapominam patrzyć moimi własnymi. - Rozmo­ wa: krytyka Governmentu, zwłaszcza Murraya. Poetyczna ja­ zda między mangrowami zepsuta rozmową: Wilkes lubi opo­ wiadać swoje historje. Tępy egoista pod powłoką pewnej ogłady. Izod całkiem sympatyczny. - Priest [ksiądz] jeszcze nie przyjechał - pewno pije z Auerbachami. Rozmowa z Billem o fotografiach, butelka whiskey. - Mick opowiada 39 0 swoich countrymanach [rodakach]. Idę spać o 10=tej. My­ śli intenzywne i głęboko uczuciowe (zmysłowość najfajniej­ szego typu) o E.R.M. Czuję, że chciałbym ja mieć za żonę 1 że myśl o zmysłowości z innymi kobietami ma quelque cho­ se de funeste [coś zgubnego] w sobie. Myślę o naszych chwi­ lach przeszłych i jak nigdy nie osiągiem tej prawdziwej war­ tości, którą sam fakt posiadania Jej mi dać musi. Tęsknię za nią - mieć ją znowu przy sobie. Wizja jej z rozpuszczonymi włosami. Intenzywna tęsknota idzie zawsze ku ostatecznościom? Być może tylko pod moskitierą. - W nocy budzę się i obłażą mnie myśli lubieżne of all the people imaginable [o wszystkich jakich można sobie wyobrazić], o żonie moje­ go gospodarza! To musi ustać! Żebym ja nie był w stanie być absolutnie pewnym, że nie uwiodę żony przyjaciela, żeby po takim silnym przypływie tęsknoty za E.R.M., to mogło się przytrafić c'est un peu trop [to trochę za dużo]! Muszę to zmienić, absolutnie. - Wczoraj w dzień czuję się nieźle. - Za­ pominam zupełnie o wilii Bożego Narodzenia. Ale właśnie teraz, właśnie dziś rano, kiedy nie spałem, Mamusia tam my­ ślała o mnie i tęskniła za mną. O Boże, Boże, jakież marne jest życie w ciągłym rozdźwięku etycznym. Ten brak myśli głębszych o Mamie, o Stasiu, o kraju i tern co oni wszyscy cierpią i co Polska cierpi - jest czemś wstrętnem. Wtorek 25.П2.171 Wyłażę spod moskitiery przed wschodem słońca. Billi, kąpiel, rozmowa o Ted; Ted idzie do Gilmoura i mówi mu: ,J have the clap" [Mam trypra], „What is clap?" [co to tryper], „Bloody pocks" [chlerne krosty] Gilmour nie daje mu lekarstwa. - Ted przepija „80 funtów" pożyczonych Georgowi przez Murphy'ego i łże Georgowi, że mu to odda. - Ted ma [?] krosty na kutasie. Bill pyta gdzie „on the bloody cock" [na cholernym członku]. - Po śniadaniu idę pod drzewo i pi­ szę list do E.R.M. Ogisa odpędza muchy. Czuję się niezmier­ 40 nie bardziej zbliżony do niej. List idzie mi łatwiej. Zupełnie inne uczucia. Potem piszę pod domem. Lunch z Mickiem. Bałwany wracają z Billem. Koło 3=ciej znów wracam do l i ­ stu. O 5=tej ubieram się i idę via Tukwaukwa ku Olivilevi. Czuję się nieźle ale pocę się porządnie. Obiad. Jazda dinghą z Gingerem i Gumerau. Ten ostatni daje mi świetne informa­ cje o Bwaga [czarowniku] i Taukuripokapoka. - Gwałtow­ na niechęć do słuchania go. Cudowne jego informacje poprostu odrzucam wewnętrznie. Pokonanie tego jest główną trud­ nością etnograficzną! Piję claret. Gadamy z Billi & Priest, który vocyferuje [wykrzykuje] przeciw swemu bossowi. Idę pod moskitierę i wracam myślą do E.R.M. 41 26.12.[17] Rano scramble [rzucam się] na łeb na szyję z listami. Trudność w pisaniu do N.S. Listy oficjalne o przedłużenie urlopu. - Potem rozmowa z Wilksem, który reweluje [ujaw­ nia] się jako kurwiarz kobiet kolorowych i bez sense of hu­ mour [poczucia humoru] mówi, że niektóre dystrykty Nigerii są „very bad" [bardzo złe]: jego uznanie dla Conrada mnie trochę [?].[?] odjeżdża, pół godziny przeglądam war pictures [wojenne zdjęcia], a potem biorę się do przeglądu moich rze­ czy. Rozpakowuję foodstuff [żywność] i klasyfikuję je z Gin­ gerem. To pozwoli mi zorjentować się co i jak powinienem jeść itp. - Potem jadę dinghą na creek [zatoczkę], z imieniem E.R.M. Jestem b. energiczny i czuję się zdrowo (odpocząłem nerwowo - moja praca etnograficzna jest ciężka). Wieczorem gadamy z Billem o perłach. - Opowiada mi o targach między Stonem i Grekami. O Verebelim, który był obrażony na nie­ go, za to że George Auerbach dowiedział się o tern, że V. ca­ me up 100 £ on his original price [podniósł о 100 funtów swą początkową cenę]. 27.12.Ц7.] Wstaję dość późno. Mam plany o przeglądzie moich pa­ pierów i zabraniu się do roboty. Ale pakowanie zabiera mi du­ żo czasu. Po lunchu znowuż się grzebię w moich rzeczach. Koło 4=tej jedziemy z Billim do Mission Station. Tam Tay­ lor, młody, przystojny, sympatyczny; Brudo b. uprzejmy i przyjacielski. Wracam z Billem. Przygnębiające wrażenie w Losui: podłe drjanie i życie ich i funkcje są wstrętne. Poprostu otrząsam się na myśl, jak życie przedstawia się z ich perspektywy. Campbell, Symons. [?] głupie i nieprzyjemne żarty o mojej Austrian nationality [austriackiej przynależno­ ści państwowej]. - Obrzydliwe i przygnębiające wrażenie: te drjanie mają takie [?] opportunities [możliwości] - morze, statki, jungle, władzę nad krajowcami - i nic z tego nie robią! - Kolacja z Billem. List lizodupski do Symonsa. O 8=30 idę do Oburaku. Czuję się z początku out of sorts [niedyspono­ wany] i gdyby nie przekonanie, że a la fin des fins [koniec końców] spacer zrobi mi dobrze, mój nerwowy stan prawdo­ podobnie wywołałby wyczerpanie. Między Olivilevi i Vilailima jestem b. energiczny; potem trochę podmęczony ale nie tak bardzo. Jazda po płytkiej lagunie. Zabawny facet z Sajzaja taszczy mnie. Ciemna, obnażona ziemia z korzeniami mangrowów, jakby sekcja roślinności. Ryby skaczą cały czas. Myśli, uczucia i nastroje: silny brak zainteresowania w etno­ logii. Podczas pakowania i rannego włóczenia się z kąta w kąt w Gusawecie, stała tęsknota za E.R.M. ([?] wieczora poprze­ dniego kiedy patrzę na jej fotografje). Cały czas silne poczu- 113 �cie jej istotności: jest moją żoną de facto i powinienem o niej tak myśleć. - Co do etnologii: wizje życia krajowców jako coś absolutnie nieinteresującego, nieistotnego. Coś co jest tak dalekie jak życie psa. Podczas spaceru „biorę na ambit". My­ ślę o celu mego istnienia tutaj. O konieczności zebrania dużo dokumentów. Mam ogólne wyobrażenie o ich życiu i pewną znajomość języka, ale jeżeli teraz potrafię „zdokumentować" to, to będę miał świetny materjał. - Zamknąć się w ambicyi i celowości pracy. Zorganizować lingwistykę i kolekcje doku­ mentów, wprowadzić udoskonaloną metodę badań kobiet i guguadi [dzieci] i system badania „wyobrażeń społecz­ nych". - Silny popęd duchowy: przeglądam moje książki, za­ bieram Riversa, niemieckie książki, poezje; poza pracą pro­ wadzić życie umysłowe i żyć w samotności, a E.R.M. jako companion [towarzyszka]. - Tak intenzywnie i wyraźnie uzmysławiam sobie szczęście, że ją posiadam, że strach polikratyczny mnie ogarnia, że coś tak doskonałego mogło się zdarzyć. - Niemniej jednak teraz, w świadomości, że ona mnie kocha, że o mnie myśli, że wszystko co dla niej czuję i myślę nie idzie w pustkę - jestem szczęśliwy. 28.12.[17] Po przyjeździe do namiotu; o 12=30 znajduję Ogisę, Tomakapu i boje śpią. Ginger ściele łóżko, piję 2 bwajbwaje, zmęczony idę spać. Śpię b. długo do 10=30. Wstaję. Silna tę­ sknota za E.R.M. - czytam jej listy. Dezorganizacja w pracy. Nie mam ochoty się zabrać do niczego. Postanawiam przejrzyć cenzus; i wydobyć lingwistykę. Poświęcić * godziny dziennie językowi. - Kończę wszystkie preliminarja o 12=30. Przeglądam i porządkuję v[illage] cenzus (b. podle). Jem lunch. Czytam Swinburne'a (restlessness [niepokój]). Po­ tem znowu v.c. (czuję się słaby i wyczerpany i mózg nie pra­ cuje porządnie). Potem dezorganizacja: biorę Swinburne'a, Vilette. Piszę list do E.R.M. Ciężka tęsknota. (Wściekłość na 42 41 114 Gingera) Silne poczucie istotności mojego stosunku do E.R.M. Jazda dinghą. Myślę mało, ale staram się steel my thoughts for work [zahartować moje myśli do pracy]. Wra­ cam. Po kolacyi Gomerau i Ginger. - Ocena tego dnia: nie­ wątpliwie jestem przemęczony poprzednim spacerem. Leni­ stwo i rozlazłość. Brak sił na dindze. Zmęczenie oczu wie­ czorem. - Nagle przerwanie palenia i lekiego alkoholizowa­ nia się. - Stany Weltschmertzu [melancholii], ale z określonem koncentrowaniem się na E.R.M. Poza brakiem wydajno­ ści, nie mam sobie nic do zarzucenia. 29.12.Ц7] Śpię do 9=tej. Oczy zmęczone (pole widzenia jak sitko). Wstaję zaraz. Dzień szary, chłodny; niebo i morze diluted Sax[on] blue [wyblakły błękit]. Zapuszczam krople w oczy. Tendencja do myślenia o E.R.M. Chciałbym znów pisać do niej, czytać jej listy. Gomerau czeka - zabieram się z nim do pracy. Rano długa sesja. Toyodala opowiada Liliu [mit]. Po południu znowuż, koło 5=tej ja i Gomerau jedziemy do Kiribi. Dużo wiosłuję. Billi, Mick i „Kaiona" jedzie następnego dnia. Piszę listy do E.R.M. - do Smitha, Mrs. Gofton i Aumiillera. - Jestem zmęczony (oczy i nerwy) i idę spać. - Jestem b. z E.R.M. przez cały ten czas; myślę wciąż o niej. Mam plany myślowe [?] dzielę z nią. Myślę o niej z czuło­ ścią, głęboką przyjaźnią i namiętnością. 44 30.12.Ц7.] Rano wstaję o 6=tej z brzaskiem dnia (wziąłem kalomel dnia poprzedniego) i kończę list do E.R.M. (czytam jej listy z całkiem innem uczuciem, znacznie intenzywniej niż po­ przednio) i o 9=ej wyprawiam Gingera (jednonogi Medó'u funkuje [tchórzy przed] Samarai). Opracowuję spisaną poprzedniego dnia liliu (dzień deszczowy). Po lunchu jadę na poulo, fotografuję; potem creekiem do Kaituvi - mangro- �wy; wrażenie czegoś niezmiernie pogodnego i wesołego {Kontrast: mangrowy podczas odpływu jako istota potwor­ ności; życie na bagnie - mangrowy podczas przypływu: uśmiechające się życiu) Wieczorem idę do Yosala Gawa. Rozmawiam o kula, o Kudayuri (stary brat opowiada liliu). - Opowiadanie robi mnie b. śpiącym. Wracam (irytacja głu­ potą Ogisa). Pod moskitierą myślę o E.R.M. czule i namięt­ nie. 45 31.12.17. Ostatni dzień roku. - Roku, który być może będzie nie­ zmiernie ważnym w moim życiu, jeżeli E.R.M. zostanie mo­ ją żoną. Rano pod moskitierą myślę niezmiernie intenzywnie 0 E.R.M. - Koło 8 ' wszyscy wyjeżdżają na poulo. Idę nao­ koło wioski, zbieram informantów. B. kiepski komplet (Narubutau, Niyova, Taburabu, Bobau) ci dwaj ostatni staruszko­ wie jeszcze względnie najlepsi. - Rozpacz i niecierpliwość. Ale przemagam się i przepiłowuję. Po lunchu - koło l=ej wszyscy wracają - Yosala Gawa i Toyodala. Spisuję megwę nienajgorzej i zaczynam tłomaczyć. O 5=tej zmęczenie. Ro­ bię trochę lingwistyki. Zbiera mnie gwałtowna tęsknota za E.R.M. - Ostatni dzień 1917. Morze lekko wzruszone, taje­ mniczy [?] światło i cień mieszają się w nieustannym biegu, znikają i przychodzą. Nad tern niebo [?] pogodne; na hory­ zoncie między pasiastymi chmurami złoty blask zachodu; na tern wsunięty między morzem i niebem, aż do połowy [?] czarny pas mangrowów. Z początku myślę o Baldwinie 46 1 przygotowuję retaliację [zemstę] ([?] zbiory i wypomnę mu objetnicę niedotrzymaną). Potem [?] i myślę o E.R.M. „Co ona robi?" - a jeżeli - jej nie ma? Straszne uczucie. Myślę o niej i o C.E.M. O wojnie. - Także mam myśli konstrukcyj­ ne, gramatyczne. Wracam, Navavile daje mi megwę (b. by­ czo). Piszę list do E.R.M. Intenzywność myśli i messages [wiadomości] niknie w świetle białego papieru. Laguna spo­ kojna jak zwierciadło, zalana światłem wschodzącego księ­ życa. Palmy schylone nad wodą. - Czuję się znowuż dobrze fizycznie i tropiki mi wcale nie dokuczają. Tęsknię za E.R.M. raczej niż za cywilizacją. 1.1.18. Budzę się o 7=ej. Powietrze czyste z lekkim zabarwie­ niem, które nadaje ciepły różowawy ton [?]. Mangrowy wy­ raźne z puszystymi pękami zieleni i płaciastymi cieniami. Budzą mnie krzyki nativow, którzy idą na [?] do Oiabia [Metodystyczna misja koło Losuya]. Wstaję, myślę o Nowym Roku - pewne ściśnienie serca, cyfra 17 symbol obrazy ży­ cia, symbol sztywnego wcinania nieubłaganego następstwa liczb w treść życia. Myślę o E.R.M. Piszę dziennik. Mam istotne myśli o pisaniu dziennika i pogłębianiu życia. Idę srać nad morze między mangrowy. - Myśli o historycznej warto­ ści dziennika (vide verso). Skupiam się, w ogóle czuję się by­ czo. - Zabieram się do lingwistyki z niezłem powodzeniem. Potem Balomy. Zmęczony, o £ do l=szej ' godziny lekkiej drzemki. Potem superintenduję [nadzoruję] smażenie kotletu (damned hard [cholernie twardy]), potem przychodzę i pod [?] znowuż kajaku i rozmowa o Balomach. O 5=ej bum off [wstaję], golę się, zbieram rzeczy i wiosłuję do Billa. Gwia­ zdy się jarzą (z początku zachód płonie) - wiosłuję intenzyw­ nie i myślę o lingwistyce. Także o gwiazdach i gwiazdom mówię o E.R.M. - Billi, herbata. Opowiadam mi o Oiabii, Brudo z żoną i dziećmi, Thursday Islanders, którzy tańczą potem. - Mówi mi jak Geo Auerbach chce podkupić Harrisona i wziąść jego trading site [teren handlowy] w Vakucie. Mówi o .jumping a claim on the gold fields" [przywłaszczyć sobie prawo do czyjejś działki złotonośnej] & „tin-drumming" - Potem ja pompuję go co do materjału etnograficzne­ go: o miesiączce, o poczęciu, o porodzie. Potem siedzimy chwilę w pokoju, i idę spać o 12=tej. Mick kaszle potwornie, potem dziecko buczy. - Noc podła. 2.1.18. Pomimo to czuję się nieźle. Wyłażę o 7=ej z pod tajnamu [moskitiery]; typowy Stimmung domku Billa. Idę do smali house'u. Piję morning tea [poranną herbatę] na stole, na którym dzieci Billa zrobili potworny mess [bałagan]. Potem zabieram się do fotografji. Faceci z Omarakany. Ja i Bill idziemy na Wasi do Teyawy. Wracamy, lunch; potem znowuż zdejmuję 6 film. Pomimo upału (świat jarzy się zielenią i błę­ kitem w słońcu) jestem całkiem energiczny i po powrocie (gdybym miał czas) zabrałbym się do języka, chwytam się energicznie, jakkolwiek z niezbyt dobrym rezultatem (!) oko­ ło moich fotografii. Po kolacyi zbieram muszelki (injekcja Streptokoków); jem zbyt dużo pomimo to wiosłuję całą dro­ gę i przyjeżdżam tu w godzinę i * . Herbata z kroplą brandy, rozmowa z kilku dzikusami - koło ll=tej. Myślą do E.R.M. się przenoszę. Obserwacje wewnętrzne: konstatuję raz jeszcze moją materialistyczną zmysłowość: chuć, z jaką odnoszę się do owej butelki ginger beer [napój imbirowy], która jest pozytywną pokusą; skrytna gorliwość z jaką przynoszę sobie butelkę brandy, a jak wyczekuję owych butelek z Samarai, ostatecz­ nie poddaję się pokusie tytoniu. W tern nie ma nic złego. Zmysłowe używanie świata jest tylko niższym stopniem arty­ stycznego używania. Chodzi o to tylko, ażeby jasno sobie z tego zdać sprawę i żeby to nie właziło w rzeczy istotne. (Przypomnij jak sobie lubiłeś dogadzać u Khunerów). Z dru­ giej strony, jestem w stanie żyć prawie że ascetycznie. Naj­ ważniejszą rzeczą jest, ażeby to does not matter [było bez znaczenia]. 3.1.18. Rano ten sam Stimmung na lagunie. Błękit zmieszany z ciepłym różowym tonem, małe fioletowe chmurki. Laguna gładka, na tyle tylko zmarszczona, że odbite chmury mienią się i żyją. - Pod moskiterą zazwyczaj skupiam się i gotuję do pracy, [?] moją robotę, staram się pogłębić dziennik. Robię to prawie że codzień. Ale, jak dotąd dziennik nie jest jeszcze zbyt pogłębiony! - O 7=ej wyłażę z pod moskitiery. Dzien­ nik, śniadanie, przeglądam papiery. T L . [Tomwaya Lakwabula] koło mojego tentu. O 10=tej biorę się do pracy (Balo­ my, reinkarnacja, koncepcja). Około 12=30 b. zmęczony, kła­ dę się, drzemka. O 1=30 wstaję, superintenduję bulukwę, która jest b. smaczna, jem takową. O 3=ciej zabieram się do roboty (ale jestem zmęczony i ociężały). O 4=tej [?] preliminarja kuli i próbki (echantilions [próbki]) Mwasili. O 5=tej b. zmęczony (dno świadomości, fluid duchowy dried up [wy­ sechł]), kładę się, Tiresias Swinburne'a. Piszę do E.R.M. - O 6=tej jadę dinghą. Rozbieram do paska rupturycznego. Fragment kojarzeń: myślę o małżeństwie z E.R.M. B[aldwin] Sp[encer] [?] dla niej - czy zerwie z nią? Lady Sp. jaką przyj47 115 �mie postawę? Oburzenie na myśl o jej ,,anty-Aust[riacko]Polskiej" attitudzie [postawie] - Wyobrażam sobie mój dys­ kurs, wykazujący podłość tego. I screw myself up to a pitch of indignation [zbieram się na odwagę wyrażenia oburzenia]. - Potem uświadamiam sobie, że ona dba tylko o public opi­ nion [opinię publiczną]. „Wahn, alles Wahn" [złudzenie, wszystko złudzenie]. Myślę o R. Wagner[?] czy on teraz był­ by gwałtownym anglofobem? - Przychodzi mi do ucha melodja taneczna rosyjska: wizja Julitki i Olgi w E. Malvern Stu­ dio. Tęsknię za tem co było. Myślę o Ivanowych. - Potem gwiazdy wychodzą. Orjentuję się w konstelacjach. Przez chwilę problem: jak dalece ja żyję w „mroku gwiazd" - jak Tirezjas Swinburne'a? E.R.M. jest wciąż ze mną. Myślę dłu­ go o planowanej wycieczce łódką. - Postanawiam nabić ka­ merę: zrobić fotografje i układam które zrobić. [ I zapominam zabrać kamerę!} - Wieczorem od 8=ej piję herbatę. Potem kajakuję i gadam różności. Od 10=30 - 11 piszę do E.R.M. Potem myślę o niej pod moskitierą: czy będę jeszcze w Ca­ irns szedł na paradzie? Czy zobaczę jeszcze E.R.M. - Death, the blear-eyed visitor, I am ready to meet [śmierć, gość o za­ mglonych oczach, którego jestem gotów spotkać]. - Aha, na dindze silne poczucie pragnienia, że chciałbym mieć rodzinę, ożenić się z E.R.M., osiąść. 4.1.18. Budzę się jak zwykle i wyłażę o 7=ej z pod tajnamu. Znowuż gładka woda, chmurki - cienkie fioletowawe kumulusy na niebosklepie i białe [?] na nieboskłonie. Silny powiew Rualiminy, deszcz - morze szklisto zielone, trochę brudnawe. Potem mangrowy świeżą matową zieleń poprzez rzednący deszcz, tęcza i znów słońce i pogoda i białe chmurki na nie­ 116 bie i na wodzie. - Muszę napowrót podjąć dziennik etnogra­ ficzny. - Zabieram się do roboty o 9=tej ale b. prędko zmę­ czenie. Pracuję z marnymi informatorami i overhaulujac mo­ je informacje z pomocą paru drjani. Bobau niezły informant, after all [mimo wszystko]. O ll=tej przestaję wyczerpany i piszę list do E.R.M. (paskudny deszcz, składam papiery) ja­ dę łódką - ale bez energji i bez „punchu" [krzepy]. - Wra­ cam. Jem taro. Koło 3=ciej znów do roboty. Tababayila b. marny jako habitan[t] informant [miejscowy informator]. Potem piszę znowuż do E.R.M., łódka. Marne, powierzchow­ ne kojarzenia: myślę o Józku Kościelskim i jak bym go opi­ sał: syn członka Herrenhausu [pruskiej Izby Panów] i przyja­ ciela Kaisera; wnuk Blocha - pamiętam rozmowę z nim w Berlinie (poznałem tych facetów: Morsztyn, Kościelski przez Jana Włodka). Potem myślę o Weyssenhofce i o tem czy imponowałbym jej teraz. Myślę o imaginarnym spotka­ niu z Polkami i Polakami. Małżeństwo z E.R.M. odsunęłoby mnie od Polskości. To mnie peszy być może więcej niż cokol­ wiek innego w myśli o małżeństwie z nią. - A ją? Potem pa­ trzę na morze i niebo i tęsknotą wracam do E.R.M. Żal na myśl, że jej może nigdy nie zobaczę. Wracam. Kolacja, czy­ tam T[ess] o[f the] d'U[rbervilles], w której zaczynam coś znajdować. Motyw fałszywego płciowego przywłaszczenia b. silny, ale treatment [sposób potraktowania]? - Krótka rozmo­ wa z nativami bez wielkiego rezultatu. - Pod tajnamem my­ ślę o E.R.M. Pożądam ją b. głęboko i intenzywnie. Myśli nie zbaczają w żaden impas lubieżności. - Przed wyjazdem sma­ ruję ręce wazeliną. Ta nikczemna asocjacja budzi we mnie tę­ sknotę zmysłową, głęboką, sentymentalną - Myślę o powro­ cie: zielony żar naszego spojrzenia. Bezwzględna wartość jej ciała. 48 49 50 51 52 �5.1.18. Dzień wilgotny, deszczowy i gromowy. Rano niebo i lagu­ na bleu electrique [niebieskie elektrycznie]. O 10=tej biorę się do roboty. Tokajbalisa kończy swoje liliu; I slacken [zwal­ niam] kolo 10=tej; jem betel nut, potem jadę dinghą koło £ do l=szej (czuję konieczność exercise). Po lunchu zabieram się prędko do roboty z Yosala Gawa i 2 godziny tłomaczenia je­ go megwy, „do for me" [zrób dla mnie]. Około 4 " zbieram się i idę do water hole [dołu na wodę], szybko, biegnę przez 4 minuty atletycznie. O 6=tej wracam i jadę aż ku Buoimapou, wracam. Po kolacyi, Navavile mówi o Kum', spisuję tra­ dycje, tak jak ja słyszę od niego. Piszę parę słów do E.R.M. Pod moskitierą zasypiam prędko. Głębszy nurt życia. Rano zabieram się do pracy, a także obrabiam dziennik etc. bez potrzeby specjalnego montowania się. Idzie mi to do pewnego stopnia, as a matter of course [zu­ pełnie naturalnie]. Praca sama nie idzie mi świetnie. Być mo­ że fizycznie nie jestem A = l (miałem pewną depresję we Czwartek). Najważniejszą rzeczą byłoby wyeliminować ele­ ments of worry out of my work [elementy niepokoju z mojej pracy]. Mieć poczucie of the ultimate mastery of things [cał­ kowitej biegłości]. Przy spisywaniu informacyi mam: 1° pe­ dantyczne poczucie, żeby odrobić a certain measure [pewną miarę], (3 page [strony], 2 hours [godziny], fill out a blank space in Chap.X or Y [uzupełnić puste miejsce w rozdz. X czy Y]), 2° Zbyt duża chęć przeskoczenia, tam gdzie możnaby podleść. Pod koniec pracy wyłażą tęsknoty i wizje: wczoraj nagle zobaczyłem Zach. koniec Albert Street, tam gdzie przechodzę szeroki bulwar ażeby zejść do Lonsdale St[reet]. Tęsknota za E.R.M. follows [następuje]. - Na spacerze do Sopi, czuję po­ trzebę ucieknięcia od niggers, ale o czem myślę nie pamię­ tam. - Na łódce: poczucie Joan Weigall; tęsknota za „ubrany­ mi" wytwornymi kobietami. E.R.M. chwilowo zaćmiona. Przez chwilę myślę z szaloną tęsknotą za powrotem South [na południe]. Jak bym się czuł, gdyby z jakiegokolwiek po­ wodu E.R.M. nie wyczekiwała na mnie tam? Po prostu nie mogę o tym myśleć. Mieszanina kojarzeń: przyszłość z E.R.M. - w Melb[ourne] w Polsce? Myślę o Mollie i że mógłbym napisać do niej list Nowo Roczny! Niewątpliwie ona będzie miała jeszcze do czynienia ze mną. Charaktery­ styczne, że ja więcej myślę o ludziach wrogich niż o przyja­ ciołach. I takich których by trzeba przekonywać, gwałtem ujarzmiać (Joan, Lady Sp., Baldy, Molly), nie o Khunerach, Mim, Peckach, Stirlingach. Dziś rano (6.1.18) myślę, że pisanie dziennika i tendencja kontrolowania życia i myśli w każdej chwili, umieć dążyć do normalizowania życia, do integrowania myśli, do unikania siekania tematów. - Takie refleksje stałe, jak np. ta o wrogach etc. - Powrót z Boymapou, cudne [?], ryby iluminowane. Pa­ trzę na Venus i myślę o E.R.M. i o pracy; układam i planuję atak na dokumenty etc. Transkrypcja i opracowanie Grażyna Kubica-Heller PRZYPISY 1 Patrz przypisy w poprzednim odcinku. J.w. ' Dingi lub dinghy - mała jednomasztowa łódź żaglowa. Bwayma - trobriandzki spichrz czasami dodatkowo wyposażony w platformę i miejsce do siedzenia. „Każdy, kto odwiedzi Wyspy Trobrianda, będzie pod wrażeniem znaczącego miejsca, jakie zajmuje bwa­ yma: budynek wyższy i bardziej okazały niż dom mieszkalny, bogaciej ozdobiony, staranniej naprawiany, otoczony większą liczbą tabu i reguł postępowania", B. Malinowski, Ogrody koralowe i ich magia, w: Dzieła, t. 4, cz. 2, s. 335. 2 4 s Baku - duża, otwarta przestrzeń w s'rodku trobriandzkich wiosek, otoczona pierścieniem chat poprzedzonych spichrzami; na baku stały do­ my wodza, a reszta służyła za miejsce do tańców, a dawniej także jako cmentarz. Pwata'i - duży zbiornik na żywność w kształcie pryzmy, służący do przechowywania mniejszych kuvi (dużego yamu), orzeszków betelowych i trzciny cukrowej. Ta dziwna pisownia słowa drań jest spowodowana prawdopodobnie tym, że jest to słowo w polszczyźnie w tym znaczeniu stosunkowo nowe. U Lindego nie ma go jeszcze wcale. Zaś w słowniku J. Karłowicza, A. Kryńskiego i W. Niedźwiedzkiego (Warszawa 1898) znajdujemy nastę­ pujące jego znaczenia: „Drań [Drańć, Drańcie, Drańdź, Dreń, Draństwo, Dreństwo], 1. (o rzeczach) lichota, gałgaristwo, plugastwo, zły towar, sta­ ry sprzęt, grat, łach, gałgan. 2. (o ludziach) gałgan, nicpoń, rozpustnik, leniuch, próżniak, hultaj, podlec, nikczemnik, dureń, głupiec, ukr. dran, brs. dreń, ros. drjań" Malinowski używa zatem słowa „drań" w wersji ro­ syjskiej. Niewykluczone, że to właśnie z tego języka weszło ono do pol­ szczyzny. 6 7 8 Inicjały Niny Stirling, córki Sir Edwarda Stirlinga, profesora uni­ wersytetu w Adelajdzie, który pomógł Malinowskiemu w wydaniu jego pierwszej monografii nowogwinejskiej The Natives of Mailu. Podczas kilkutygodniowego pobytu w Adelajdzie Malinowski zakochał się w pięknej córce profesora Stirlinga i się jej oświadczył. Mimo swego związku z Elsie Masson nie zerwał zaręczyn z Niną Stirling, z czego wy­ nikł poważny skandal. Patrz H. Wayne-Malinowska, Wpływ kobiet na ży­ cie i dzieło Bronisława Malinowskiego, „Konteksty" 236-7. Patrz przypisy w poprzednim odcinku. J.w. J.w. Bulukwa Miki - europejski gatunek świni, znany jako świnia Mic­ ka, rozpowszechniona na Wyspach Trobrianda przez Micka George'a, greckiego kupca. Świnie te mają wielką wartość, można było za nie do­ stać od 5 do 10 lokalnych świń. Tauwa'u - złe, antropomorficzne stworzenia przybywające z wysp południowych i wywołujące choroby. Kala koulo kwaiwa'u - żałoba praktykowana przez rodzinę osiero­ conego (np. brata wdowy, w czasie okresu żałoby brat nie wymienia imienia zmarłego ani wdowy po nim). Patrz przypisy do poprzedniego odcinka. Inicjały Namwana Guya'u - najstarszego syna To'uluwy, jego ulu­ bieńca i wiodącej postaci w Omarakanie. Mimo że został wygnany do in­ nej wsi, często odwiedzał ojca. Kalumwaywo jest wspomniany w Ogrodach koralowych jako sil­ ny i wydajny ogrodnik. Podczas swego poprzedniego pobytu na Trobriandach Malinowski namówił To'uluwe, aby go zabrał na wyprawę kula na wyspę Kitava. W połowie drogi wiatr się zmienił i czółna musiały zawrócić. Malinow­ ski miał wrażenie, że To'uluwa jego winił o sprowadzenie pecha. Dipapa i Kenoria - syn i córka To'uluwy. Tomwaya Lakwabulo - jasnowidz, jeden z głównych informato­ rów Malinowskiego (patrz Życie seksualne dzikich). Robert Louis Stevenson (1850-1894), szkocko-angielski pisarz, który osiedlił się na Samoa i występował w obronie miejscowej ludno­ ści. Autor m.in. następujących książek: Wyspa skarbów, Porwany za miodu, Dziwna historia dra Jekyila i Mra Hyde'a, a także In the South Seas. 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 2 0 2 1 117 �2 2 Lagim - dwie ozdobne poprzeczne deski ograniczające zbiornik z wodą na czółnie z obu końców. Tuma - wyspa położona na północny zachód od Boyowy, była tak­ że miejscem przebywania dusz zmarłych. Navavile - ważny informator Malinowskiego ze wsi Oburaku. Termin „nigger", którego obraźliwą konotację dobrze chyba odda­ je polski „czarnuch", był słowem powszechnie używanym przez Brytyj­ czyków w koloniach. Malinowski zaczął go stosować dopiero po dłuż­ szym przebywaniu na Nowej Gwinei. W jego dzienniku występuje w spolszczonej wersji nawiązującej do słowa „negr", które miało bar­ dziej neutralne zabarwienie emocjonalne. Malinowski używa jednak te­ go słowa raczej w znaczeniu angielskim, gdy chce podkreślić swą nie­ chęć czy irytację w stosunku do tubylców. Wokół tej kwestii narosło wie­ le nieporozumień, a prekursorzy idei politycznej poprawności robili Ma­ linowskiemu z tego powodu zarzuty i obwiniali go o niechętną wobec krajowców postawę. Cóż, nieczęsto pałał do nich sympatią, ale podobnie często nie pałał sympatią do otaczających go białych. Robienie mu za­ rzutów, że używał słowa powszechnie wtedy stosowanego, jest nieporo­ zumieniem, szczególnie w ustach osób nawykłych do idei kulturowego relatywizmu. A że miał czasami dość przedmiotu swych badań? - to uczucie nieobce jest każdemu badaczowi terenowemu. Jedyną w tym za­ kresie „winą" Malinowskiego jest, że nie był hipokrytą i o tym pisał. 2 3 2 4 2 5 2 6 Raybwag - rafa koralowa pokryta małymi skrawkami urodzajnej ziemi, porośniętej dżunglą. Mim Weigall, przyjaciółka Elsie Masson. Jan Stanisław Kubary (1846-1896), polski podróżnik i etnograf, autor min. Beitrage zur Kenntnis des Karolinen Archipels, 1895 Nikołaj N. Mikłucho-Makłaj (1846-1888) rosyjski podróżnik i et­ nograf, który w latach 1870-86 odbył liczne podróże po Oceanii, Filipi­ nach, Indonezji, Półwyspie Malajskim, Australii. Autor Podróży, 1940-44 R.R. Marret (1866-1943), antropolog brytyjski. W.H.R. Rivers, brytyjski antropolog i fizjolog, założyciel szkoły psychologii eksperymentalnej w Cambridge. Przeprowadzał swe testy psychologiczne na Melanezyjczykach, rozwinął metody zapisu danych dotyczących pokrewieństwa, które stały się najważniejszymi technikami zbierania materiału w czasie badań terenowych. Jego prace miały duży wpływ na badaczy, włączając w to Malinowskiego. Autor History of Melanesian Society, 1914 2 7 2 8 2 9 3 0 31 3 2 Wasi - wymiana jarzyn na ryby między wsiami wewnątrz lądu i ty­ mi na wybrzeżu. Morovato - godny zaufania informator, cytowany w Życiu seksu­ alnym dzikich. Niyova - krajowiec z Oburaku, którego Malinowski uważał za do­ brego informatora. Patrz przypisy w odcinku w numerze 242-3 Kwilą - kamienny punkt orientacyjny, związany z legendą opowia­ daną przez Inuvayla'u w Życiu seksualnym dzikich. Kalomel - chlorek rtęci, był używany raczej zewnętrznie jako śro­ dek przeciwbakteryjny, doustnie bardzo rzadko jako środek pobudzający wydzielanie wszystkich gruczołów. Są to prawdopodobnie inicjały byłego narzeczonego Elsie - Charlesa Mattersa, który w lipcu 1915 roku poległ pod Gallipoli. Patrz przypisy do poprzedniego odcinka. Pastor M.K. Gilmour z Metodystycznej Misji w Oiabia. W Argo­ nautach Zachodniego Pacyfiku pisze o nim Malinowski, że wiedział wszystko o „kuli". 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 4 1 Ta'ukuripokapoka - istota mitologiczna, wcielenie zła. Mówi się, że wiedźmy spotykają się z nim w nocy na tańce i orgie. Bwaybwaya - orzech kokosowy w takim stadium wzrostu, kiedy jego wnętrze wypełnione jest słodką galaretką. Patrz przypis w poprzednim odcinku. Toyodala - ważny informator z Oburaku, patrz Życie seksualne dzikich. Kudayuri - wieś na wyspie Kitava. Mit o latającym czółnie z Kudayuri jest przytoczony w Argonautach Zachodniego Pacyfiku. Sir Walter Baldwin Spencer, znany etnolog brytyjski, który razem z F.J. Gillenem opublikował kilka ważnych monografii dotyczących abo­ rygenów australijskich. Bardzo zachęcał Malinowskiego do badań tere­ nowych w początkowym okresie. 4 2 4 3 4 4 4 5 4 6 4 7 Mwasila - magia wykonywana po dotarciu do celu kula, aby na­ kłonić gospodarzy do hojności. Chodzi o Władysława Kościelskiego (1886-1933), syna Józefa (patrz niżej), poetę, wydawcę i mecenasa sztuki. W roku 1911 założył wraz z L.H. Morstinem w Paryżu pismo „Museion" mające informować 0 życiu artystycznym Francji i nawiązywać do tradycji klasycznych. Wtedy zapewne poznał go Malinowski. W odrodzonej Polsce zajmował się głównie działalnością wydawniczą. Popełnił samobójstwo wyskaku­ jąc z okna poznańskiego hotelu Bazar, gdy jego sytuacja finansowa była krytyczna. Pozostały majątek wyciągnęła z długów wdowa po nim - Mo­ nika z Krystyńskich, dawna aktorka i piosenkarka. Ustanowiła ona później w Szwajcarii Fundację Kościelskich, która od 1961 roku przy­ znaje doroczne nagrody młodym polskim twórcom kultury zamieszka­ łym w kraju i na emigracji. 4 8 4 9 Mowa o Józefie Kościelskim (1845-1911), ziemianinie, polityku, poecie i dramaturgu. Postaci dość wpływowej choć kontrowersyjnej, zwolenniku lojalizmu wobec Prus. Jan Gotlib Bloch (1836-1902), znany finansista, przemysłowiec 1 ekonomista, współdziałał przy budowie kolei Warszawsko-Petersburskiej, założeniu Banku Handlowego w Warszawie i wielu innych inicja­ tywach. Ludwik Hieronim Morstin (1886-1966), dramaturg, poeta, powieściopisarz, eseista i tłumacz. Uczęszczał do tego samego co Malinowski gimnazjum, ale chyba się wtedy nie znali. Studiował na niemieckich uni­ wersytetach. W Paryżu założył z Kościelskim pismo „Museion". W cza­ sie I wojny światowej zgłosił się do Legionów Polskich. Służbę wojskowo-dyplomatyczną zakończył w randze majora w 1924 roku. Później ob­ jął rodzinny dwór Pławowice, gdzie stworzył swoisty „salon literacko-artystyczny". Przedstawiciel tendencji klasycystycznej w schyłkowym okresie Młodej Polski. Pisał sztuki i powieści o tematyce antycznej (Obrona Ksantypy, Penelopa), historycznej (Polacy nie gęsi - o Reju, Klos panny - o Koperniku) i współczesnej (Przygoda florencka) oraz po­ ezje, szkice literackie i eseje. 5 0 51 5 2 Może chodzić na przykład o siostrę Jana Weyssenhoffa lub jego matkę, pochodzącą z Blochów. Jan (1889-1972) ukończył gimnazjum w Krakowie i Uniwersytet Jagielloński, gdzie studiował nauki ścisłe i mógł znać Malinowskiego. Później profesor fizyki teoretycznej Uni­ wersytetu Wileńskiego, UJ, członek PAU. 3 8 3 9 4 0 118 Za konsultację językową dziękuję Anniemarii Orla-Bukowskiej, Pio­ trowi Olszówce. Przemysławowi Piekarskiemu i Krzysztofowi Kowal­ skiemu. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a86bd469fcfb210fbca40b7d0ae5904a.pdf b2b71a6751271cc3eabcc20374f1e59b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6415 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource corrida - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5988 Title A name given to the resource Antropolog i corrida / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 ; s.175-177 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text agrzmiały trąby i oto byk pojawił się na arenie. Kim jest byk? - „Byk, dorosły samiec bawoła, ja­ ka, żubra, bizona, łosia, jelenia, renifera; bydła domowego” - podają leksykony. Uściślijmy od razu. Byk z areny to potomek tura BOS TAURUS, ściślej jeszcze rasy BO S TAU RUS AFRICANUS, a jeszcze ściślej odmiany ANDALUZYJSKIEJ lub NAWARYJSKIEJ. Jako taki, należy nasz byk do bydła domowego. Jego partnerką jest mlecznodajna krowa, zaś wytrze­ bioną wersją - roboczy wół. Nasuwa to od razu ele­ mentarną opozycję pomiędzy wynaturzonym i ujarz­ mionym a integralnym. W przeciwieństwie do zdegenerowanych krowy i wołu jest byk zwierzęciem naturalnym i dzikim (niezdatnym do zaprzęgu, ani możliwym do ujeżdżenia). Ten atrybut naturalności byka jest niezwykle mocno podkreślany we wszelkich regulaminach i przepisach hodowlanych. Byk bojowy hodowany być musi w warunkach maksymalnej wolności. Pastwiska mają po wiele tysię­ cy hektarów, na których żyją byki życiem ich dzikich praprzodków. Zabronione jest zabezpieczanie zwierząt przed dolegliwościami warunków klimatycznych (np. budowa obór), sztuczne ich dożywianie (furaż) etc. „W dzień i w nocy, zimą i latem - zachwyca się Clau­ de Popelin - życie byka toczy się na łonie dziewiczej natury. Zimą byki same muszą się bronić przed scho­ dzącymi z gór zgłodniałymi wilkami”.1 —W tym ostat­ nim zdaniu nie ma, wbrew pozorom, dużej przesady. Najsłynniejsze hodowle Hiszpanii usytuowane są czę­ sto wysoko w górach. I tak przeciętne wyniesienie pa­ stwisk Albarracin wynosi ok. 1800 m, Cesera Chico ok. 1500 m etc. Poznają tam byki i upał, i śnieg, i su­ sze, i powodzie. Powracają do natury.2 Nie darmo użyliśmy terminu „byk bojowy”. Drugim bowiem obok „naturalności” atrybutem byka, jedynego zwierzęcia udomowionego atakującego człowieka i inne zwierzęta domowe, jest jego „wojowniczość”. Lecz nie każdy groźny byk jest bykiem bojowym. Prawdziwą „bojowość” uzyskuje byk najczęściej w szóstej-ósmej gene­ racji, gdy wykazali już tę cechę i to w wysokim stopniu, wszyscy jego przodkowie. Stąd wielka waga, jaka przy­ kładana jest do genealogii stad, ich jednorodności i he­ raldyki. I tak na przykład stado Jandilla, w którym pie­ czętuje się byki sześcioramienną gwiazdą, wyprowadza swoją wielokrotnie sprawdzaną genealogię, poprzez pięć innych stad, z prastarego stada Salvador Varea. W odróżnieniu od genealogii psich lub końskich, byk bojowy nie może być fenomenalnym znajdą ude­ korowanym medalami na wystawach lub wygrywaj ącym wyścigi, a więc nobilitowanym przez swoją obiek­ tywną rasowość czy sprawność. Odwrotnie - byk może być czasem znacznie nieforemny, byleby pochodził „z rodu”.3 Ileż sporów toczy się dziś jeszcze wokół rze­ czywistego pochodzenia wspaniałych byków Don Edu­ ardo Miury, najpiękniejszych i najodważniejszych, ja­ kie zdarzyło mi się widzieć, z których wywodzą się LUDWI K S T O M M A Z Antropolog i corrida między innymi: słynny zabójca Domingo del Campo „Deserter” ; „Voleto”, który 25.07.1904 w Santander powalił po kolei dziewięciu pikadorów, czy „Islero”, który w sierpniu 1947 położył kres życiu legendarnego Manolete. Widać z tych dyskusji jasno, że „bojowość” byka to nie tylko jego atrybut fizyczny, ale także histo­ ryczny i - nie bójmy się słowa - metafizyczny. Trzecim wreszcie atrybutem byka, nad którym nie będziemy się długo rozwodzić, gdyż wystarczająco do­ bitnie dokumentują go magia, legenda czy paremiologia, jest jego seksualna „męskość”. Byk naturalny, byk waleczny, byk męski... Lecz oto zagrzmiały trąby i byk pojawił się na arenie. Naprzeciw toreador z szeroką płachtą szkarłatną z jedwabiu lub perkalu oczekuje na zwierzę, by wykonać z nim swoisty taniec: ciąg kilku­ nastu z około dwudziestu pięciu skodyfikowanych fi­ gur, pomiędzy którymi nieunikniona „Weronika”. Za każdym razem złowroga płachta przyciągająca uwagę byka i stanowiąca cel jego szarży przesuwa się w ostat­ niej chwili po jego rogach i łbie. Płachta ta nazywa się capa, czyli po hiszpańsku spódnica. Przypomnijmy w tym miejscu, iż wielu spośród naj­ słynniejszych torreadorów hiszpańskich, jak choćby Gitanillo de Triana, El Gallo, Fernando Gomez, czy Jo­ se Gomez Ortega, było Cyganami. To jedno tylko z licznych i dobitnych świadectw pokrewieństwa folk­ loru cygańskiego i hiszpańskiego, a w szczególności an­ daluzyjskiego (flamenco!). Istnieje też w folklorze an­ daluzyjskim obyczaj odpowiadający cygańskiej te zamegereł łes i podźitko mageripen, a polegający na ska­ laniu mężczyzny, wykpieniu jego męskości przez zarzu­ cenie kobiecej spódnicy na głowę. Zresztą w hiszpań­ skim czasownik capar („spódniczyć”) ma powszechne znaczenie: kastrować umniejszać. W rytuale capy zo­ staje więc byk symbolicznie wykastrowany, wyśmiany w swojej męskości. A oto pojawiają się pikadorzy. Niech nie mylą nas ciężkie materace chroniące ich konie. Wprowadzono je stosunkowo niedawno. Jeszcze w 1922 „Colmonero” zabił dwa konie, a w 1932 „Preciosillo” z hodowli Jose Maria Galacha aż trzy. Groteskowość pikadora wyraża się w znakach dużo bardziej subtelnych i wymagają­ 175 �Ludwik Stomma • ANTROPOLOG I CORRIDA cych znajomości kodu. I tak na przykład ubrany jest on w okrągły, niegodny rycerza, chłopski kapelusz. Chłop­ stwo (chamstwo) przywołują też prymitywne, żelazne strzemiona właściwe mulnikom. Również broń pikadora jest niestosowna, gdyż pozorna - długa pika z ostrzem ograniczonym poprzeczką, którą można byka rozdrażnić, lecz nie sposób zrobić mu realnej krzywdy. I wreszcie, niczym jawny donos: wolno pikadorowi po­ ruszać się wzdłuż ścian areny tylko w kierunku przeciw­ nym do ruchu słońca, czyli kierunku karnawałowym, błazeńskim. Jest więc pikador przeciwnikiem pozornym (przypomnijmy przygody Don Kichote’a), z którym walka nie przynosi chwały, lecz przeciwnie - ośmiesza. Byk szarżujący brawurowo na pikadora chłopa-błazna wyśmiany więc zostaje i poniżony w drugim swym atry­ bucie: waleczności. Pojawiają się z kolei bandrijerzy. Będą wbijać w kark byka bandrije - siedemdziesięciocentymetrowe patyki z haczykiem na końcu, przystrojone kolo­ rowymi paskami papieru; od dwóch do czterech par (w XVIII w. wbijano bandrije pojedynczo). Byk ude­ korowany zostaje jak jarmarczny koń lub osioł. Czyż może istnieć dobitniejszy znak ujarzmienia, niż być ubranym, udekorowanym przez przeciwnika - włożyć jego barwy! - Tak traci byk swój atrybut ostatni: wolność i naturalność. Byk ośmieszony i złamany w tym wszystkim, co go wyróżniało i nadawało mu godność. Byk nie-byk. Lecz oto wychodzi toreador, w tej fazie corridy zwa­ ny częściej matadorem i rozpoczyna się walka. Z kim walka? - Z bykiem poniżonym i złamanym, z niegodnym bykiem nie-bykiem? - Otóż nie! By zrozumieć kondycję byka u progu trzeciej tercji corridy, odwołać się trzeba do starych, jakże pielęgno­ wanych w tradycji hiszpańskiej, rytuałów rycerskich, do kodeksów zakonów rekonkwisty z Calatravy, czy Alcantary. Nie będziemy ich omawiać w szczegółach temat to historykom znany. Przypomnijmy więc tylko, iż rytuał pasowania na rycerza, najzaszczytniejszego obrzędu w życiu wojownika, składa się tu z trzech ak­ tów: kąpieli inicjacyjnej, ceremonialnego spoliczkowania i przyjęcia składanego na klęczkach hołdu. Znawcy tematu, z Gautierem na czele, piszą tu o sym­ bolice powtórnego narodzenia. Mają oczywiście rację. Gdy jednak rozłożymy obrzęd na części składowe, przekonamy się, iż w części pierwszej (kąpiel) odebra­ na zostaje pretendentowi jego męskość (myty rycerz się nie myje!): jak niemowlę, nago, przez obce kobiety śpiewające dziecięce pieśni, sprowadzony zostaje do obojnaczego stanu dziecięctwa. Potem policzek uwła­ czający jego rycerskiej waleczności, wszak rycerz nie ma prawa puścić zniewagi płazem; wreszcie padnięcia na kolana będące zaparciem się natury swego stanu. Ta sama dokładnie triada, co w przypadku byka. Kimże jest więc byk u progu trzeciej tercji corridy? - Bykiem bojowym, którego szlachectwo oto się wy­ pełniło. Bykiem pasowanym, bykiem, z którym matador stanąć już może do dumnej walki na śmierć i życie. Matador dobrze rozumie owo przeobrażenie byka. Jeżeli więc podczas capy walczył z zakrytą głową, teraz z szacunkiem zdejmuje monterę i odrzuca ją w tył za siebie. W ręku nie trzyma już szerokiej płachty, ale krótką muletę - znak tarczy raczej. A i orkiestra oży­ wa nagle i grać zaczyna pasos dobles - turniejowe, woj­ skowe marsze niemieckie, importowane do Hiszpanii w czasach Karola V. Rozpoczyna się pojedynek. Istnieją dwa zasadnicze style walki: tremendese (szkoła Rondy) i fascinanse (szkoła Sewilli). Czyżby Rudolf Otto czerpał swoją terminologię z corridy? Szkoła Rondy, to szkoła maksymalnego, przyprawiają­ cego publiczność o dreszcz ryzyka. Reprezentowali ją ongiś Pedres, Chicuela II, do niedawna Paco Ojeda: dzisiaj Miguel Baez Litri i El Spartaco. Szkoła Sewilli eksponuje baletową grację ruchów toreadora. Widzo­ wie oczarowani pięknem tańca darowują toreadorowi minimalizację niebezpieczeństwa. Reprezentowali tę tendencję choćby Juan Belmonte, Paco Camino, El Cordobes; dzisiaj Manzanares. Ogromną większość matadorów wpisać by należało w przestrzeń między ty­ mi dwoma klasycznymi rozwiązaniami. Gdzieś pośrod­ ku między nimi umieścić by na przykład należało nie­ zapomnianych mistrzów tej miary co Manolete czy sądząc z zachowanych opisów - sam boski Francisco Montes. Podkreślmy jednak od razu, iż nawet w najskraj­ niejszym wydaniu szkoły sewilskiej, budzącym nieraz protesty koneserów (słynny epizod ośmieszenia El Cordobesa przez Miguelina podczas ferii w Madry­ cie 18 maja 1968) byk nie jest nigdy usunięty w cień. Gracja matadora eksponowana jest nie w opozycji do ewentualnej nieporadności byka, lecz przeciwnie podkreśla groźną harmonię jego szarż. Jest to pojedy­ nek równych. Matador, który ośmieszyć chciałby by­ ka, traci respekt widowni, ośmiesza się sam. Nie ma lepszych i gorszych w świętej wspólnocie rycerskiej, której śmierć jest honorem i naturalnym przeznacze­ niem. I oto śmierć nadchodzi. Istnieje pięć uznanych sposobów zadania estocady, czyli powalającego byka, decydującego ciosu szpadą volapie, suerte de arrancar, suerte de recibir, suerte de aguantar i suerte a un tiempo. Jedynym, co łączy wszys­ tkie te różnorodne techniki, jest symboliczny krzyż tworzony przez dwie ręce matadora w chwili ostatecz­ nej. Krzyż pożegnania definitywnie nobilitujący, czy wręcz uczłowieczający byka - wojownika, który spełnił swój obowiązek i w ten sposób zatriumfował nad hań­ bą inicjacji - grzechem pierworodnym rycerza. Byk jest martwy, ale to właśnie daje pełny i nie­ śmiertelny już wymiar jego waleczności, męskości i na­ 176 �Ludwik Stomma • ANTROPOLOG I CORRIDA turze. Viva la muerte! - Oto cała wykładnia hiszpańskiej i rycerskiej nauki o sensie życia i śmierci. A my, skrom­ ni spektatorzy corridy, widząc naocznie nicość śmierci wobec wielkości honoru, przestajemy także, po trochu, lękać się kresu naszych własnych dni. Moc corridy ob­ myła nas z demonów strachu. Może zacząć się fiesta! Magiczne święto, w którym flamenco jest jakby przedłużeniem korridy: ciągiem suertes z przystankami oznaczającymi śmierć. * Przypisy 1 2 3 C. Popelin, La Tauromachie, Paris 1970, s. 93 Przypomnieć tu też należy kategoryczny zakaz ingerencji w integralność fizyczną byka, np. ostrzenia czy tępienia mu rogów, podawania wszelkiego rodzaju używek stymu­ lujących etc. Por.: P. Dupuy, J. Perrin, Ombres et soleils sur l 'arene, Pa­ ris 1988, s. 29-108 Tekst był publikowany w „Roczniku Muzealnym”, tom IV, Włocławek 1991 Corrida, Bilbao 2005, fot. Maria Rogala �