21 50 1084 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3c0bbf967cf590d55c041d9b00bd82aa.pdf bf4823f14b7210465d869419bdfc4da1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3580 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3357 Title A name given to the resource Wilno / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4, s.34-38 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Stanisław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WILNO Rozmowa z e Stanisławem Stommą Proszę nam Panie Profesorze, opowiedzieć o Wilnie, o tym. jakie było w latach międzywojennych. Przede wszystkim było to miasto kresowe, niewielkie, nawet jak na tamte lata. P o l a k ó w liczyło j a k i e ś 85.000, przy czym należy zwrócić u w a g ę na to, iż w okresie m i ę d z y w o j e n ­ nym przyrost ludności był tu znacznie niższy niż w innych miastach Rzeczpospolitej. W ciągu dziesięciolecia 1921 -1931 p r z y b y ł o jedynie 65.000 o s ó b , podczas gdy we Lwowie przyrost wyniósł ponad 110.000. Z w r ó ć m y przy t y m u w a g ę na to, że l u d n o ś ć miasta wyraźnie się zmniejszyła w latach wojny, w 1914 r. wynosiła 185.000, a w 1921 r. t y l k o 129.000 osób.' W i l n o b y ł o miastem spokojnym, p i ę k n y m , stosunkowo tanim. A l e bez reprezentacyjnych hoteli, restauracji. W d w ó c h . . d u ż y c h " hotelach pokoje były bez łazienek. Jedna wanna dla wszystkich gości! Trzeba się było na m ą zapisy­ w a ć . W mieście wiele było wolnych p o k o i , m i e s z k a ń , kosz­ t o w a ł y mniej, niż w innych miastach. Czemu to przypisać? Przede wszystkim k r e s o w ą sytuacją miasta. P r o s z ę spoj­ rzeć na m a p ę . O d Warszawy - ponad 450 k i l o m e t r ó w , od K r a k o w a - 750 k i l o m e t r ó w . Granica z L i t w ą szczelnie z a m k n i ę t a , szyny kolejowe rozebrane. Ż a d n y c h s t o s u n k ó w sąsiedzkich. A na p ó ł n o c y malutki korytarz łączący z Ł o t w ą . Na Wschodzie ogromna granica ze Z w i ą z k i e m Radzieckim, wroga, niespokojna. Przerzucano przez n i ą d y w e r s a n t ó w , przechodziły bandy, ale w praktyce była t o granica za- * W g spisu z 1887 r. w Wilnie Żydzi stanowili 41,5% ludności. Polacy - 30,9%. Litwini - 2%. Rosjanie - 20,2%. Przed 1914 r. Żydzi stanowili 60% ludności. 34 m k n i ę t a . Linia kolejowa z W i l n a d o M i ń s k a właściwie nie f u n k c j o n o w a ł a , p o c i ą g „ z d a w c z y " k u r s o w a ł raz na tydzień z M o ł o d e c z n a d o Radoczkowic. Jak wyglądał skład etniczny ludności Wilna? L u d n o ś c i polskiej, w dużej części inteligencji, było około 6 0 % , 2 8 - 3 0 % Ż y d ó w , mniej niż 4 % Rosjan, Białorusinów 3%. A więc w Wilnie dominowali Polacy i Ż y d z i . W końcu X I X w. ci ostatni nawet zdecydowanie p r z e w a ż a l i * , po wojnie sytuację zmienił n a p ł y w u r z ę d n i k ó w , a t a k ż e stac­ j o n u j ą c y garnizon wojska. A Litwini' L i t w i n ó w było niewielu, liczono, że o k o ł o 1,5 tysiąca m i m o to L i t w i n i uważali W i l n o za klejnot swojej historii, nie: w y o b r a ż a l i sobie niepodległego p a ń s t w a bez niego. L i t w i n i stanowili natomiast większość w powiecie świec i a ń s k i m , p o ł o ż o n y m kilkadziesiąt k i l o m e t r ó w na północ. S t a m t ą d też p o c h o d z i ł a znaczna część młodzieży uczęsz­ czającej d o gimnazjum litewskiego w Wilnie. Młodzieży litewskiej w samym mieście bvlo bowiem zbyt m a ł o , aby zapełnić klasy gimnazjum. Litwini nigdy nie wyrzekli się praw do Wilna jak w się więc? stało, ze stanowili w rum przed wojną .,/,-, i,/,.„ona mniej­ szość? S p r a w i ł a t o polonizacja miasta, trwająca właściwie od pierwszej unii w Horodle, w 1385 r. aż do czasu unii lubelskiej w 1569 r. W t y m właśnie czasie n a s t ą p i ł a polonizacja szlachty litewskiej w Wilnie, b a j o r ó w . Była dobrowolna, bez żadnej presji, i w jej rezultacie wiele r o d ó w litewskich związało się w s p o s ó b trwały z Polską i o d e g r a ł o znaczącą rolę w historii , naszego kraju (Radziwiłłowie. Sapiehowie. Tyszkiewicz^ wie, Gieysztorowie i inni). �Co zostało w Wilnie z tamtych czasów przedunijnych? Niewiele. Baszta, wieża Giedymina, ruiny. Palące były przecież drewniane, nic z nich nie ocalało. Teraz t y l k o archeologowie p r a c u j ą nad t y m , by o d t w o r z y ć kształt i dzieje zamku Gedymina. Pisze o tym w naszym numerze Vvtautas Urhanavicius. W i l n o , jakie znaliśmy, jakie p a m i ę t a m , nierozerwalnie wiązało się z naszym romantyzmem. U d e r z a ł o to ludzi przyjeżdżających z innych miast Polski. Ależ t u jest żywy romantyzm! - zachwycali się. T u się nic od tamtego czasu nie zmieniło! Było tak rzeczywiście przez to, że W i l n o nie m i a ł o przemysłu, wszystko w y d a w a ł o się z w r ó c o n e k u przeszłości - pięknej i wspaniałej. Mickiewicz żył ciągle w tym mieście. Słowacki tak samo. T o b y ł o n a p r a w d ę miasto romantyzmu! A gdzie się znajdowało jego centrum? Centrum miasta, jego życie, to był Uniwersytet, i jeszcze raz Uniwersytet! On ożywiał miasto. A d r u g i m z a u w a ż a l n y m elementem, k t ó r y zaważył na charakterze Wilna, było wojs­ ko, legionowe dywizje, najwierniejsze P i ł s u d s k i e m u . Wojsko oddziaływało na życie kulturalne, o r g a n i z u j ą c zabawy, wie­ czorki. T o były właśnie te g ł ó w n e centra polskości Uniwer­ sytet i wojsko. A Ostra Brama' N a z w a ł b y m j ą raczej centrum życia religijnego, duchowe­ go, ale nie tylko P o l a k ó w . Profesor Jundziłł, k t ó r e g o bardzo ceniłem, c h o ć nudnie w y k ł a d a ł , użył takiego o k r e ś l e n i a , że na Wileńszczyźnie jest osobny n a r ó d , k t ó r y m ó w i po polsku, po litewsku, po b i a ł o r u s k u , ale czci M a t k ę Boską O s t r o b r a m s k ą i ta więź jest najsilniejsza. T o gruba przesada, ale przecież coś w tym było. Sentyment do Ostrej Bramy w y s t ę p o w a ł w s p ó l ­ ny, ale nie on przecież s t a n o w i ł o życiu k u l t u r a l n y m miasta. A inne ośrodki? Były dwa polskie teatry dramatyczne i operetka. U s i ł o w a ­ no z o r g a n i z o w a ć o p e r ę , ale to się nie u d a ł o . Jeden z tych teatrów, „ R e d u t a " Osterwy, miał znaczenie o g ó l n o p o l s k i e . Biorąc pod u w a g ę życie intelektualne, p r a s ę (konser­ watywne „ S ł o w o " , endecki „ D z i e n n i k W i l e ń s k i " i sanacyjny „Kurier W i l e ń s k i " ) , teatry, koncerty - W i l n o świeciło w Pol­ sce j a k gwiazda, ale pozbawione p r z e m y s ł u , było jednak kresowym miastem, a to w ó w c z a s bardzo u t r u d n i a ł o k o n ­ takty ze ś w i a t e m . Inne miasta, zwłaszcza K r a k ó w , m o g ł y z a p e w n i ć lepsze w a r u n k i , t r u d n o się więc dziwić, że W i l n o raczej opuszczano, niż do niego p r z y j e ż d ż a n o z innych miast, innych c e n t r ó w k u l t u r y . Było o d s u n i ę t e , na p ó ł n o c y , a przy tym odcięte od L i t w y . Wystarczy powiedzieć, że nie m o ż n a było p o j e c h a ć z W i l n a do K o w n a , m i m o że to tylko 100 k i l o m e t r ó w , półtorej godziny jazdy samochodem. Ale skoro k t o ś chciał, m u s i a ł do K o w n a j e c h a ć przez R y g ę , albo Królewiec... Z r e s z t ą nielegalnie lub z w i e l k i m trudem. Trze­ ba było bowiem d o s t a ć w Rydze wizę. L i t w i n i mieli wbitą pieczątkę w paszporcie' pour tout le pays la Pologne excepte W Wilnie, j a k wiadomo, z n a j d o w a ł o się d u ż e skupisko Żydów. Czy między tą społecznością a polską istniały punkty Jak wyglądało współżycie obu narodowości? styku? Żydzi ubodzy, k t ó r y c h nazywano „ c h a ł a t o w y m i " , zamie­ szkiwali o d r ę b n ą część miasta. T w o r z y l i niejako getto, w k t ó r y m żyli. AJe jeśli k t ó r y ś się e m a n c y p o w a ł , z d o b y w a ł z a w ó d , robił karierę f i n a n s o w ą , w y n o s i ł się z tej żydowskiej dzielnicy, w y n a j m o w a ł mieszkanie w ś r ó d m i e ś c i u , o t w i e r a ł k a n c e l a r i ę a d w o k a c k ą czy gabinet lekarski, w c h o d z i ł w wię­ kszy b ą d ź mniejszy kontakt ze społecznością p o l s k ą . Plutokracja, wolne zawody, kupcy. Jednak ortodoksyjne, hebrajs­ kie W i l n o było bardzo izolowane. Właściwie prawie nigdy tam nie byłem, żałuję tego teraz. Egzotyka, kiedy jest pod bokiem, nie interesuje. M o ż n a tę dzielnicę ż y d o w s k ą , p r z y r ó w n a ć do takiego C h i n a t o w n w N o w y m J o r k u . Ż y ł a swoim w ł a s n y m , or­ ganicznym życiem. A l e pewne kontakty istniały. Na przy­ k ł a d rabin ż y d o w s k i był senatorem w Senacie polskim, byli też posłowie żydowscy, wybrani do Sejmu. Z w ł a s z c z a w ś r o ­ dowiskach lewicowych s p o t y k a ł o się wielu ludzi ż y d o w s ­ kiego pochodzenia. Oczywiście w ś r o d o w i s k a c h lewicowych pochodzenie nie o d g r y w a ł o ż a d n e j r o l i , nie s t a w a ł o się powodem dyskryminacji. PPS nie u z n a w a ł a p r z e s ą d ó w 35 �n i rasowych, ale jej b a z ą byli przede wszystkim robotnicy i rękodzielnicy. Proletariat. Pomimo tego. ii „Odrodzenie" miało wyraźnie charakter, by nie rzec nacjonalistyczny? A czy PPS miała znaczenie wśród wileńskiej inteligencji, w środowisku uniwersyteckim? Nie, Uniwersytet był d o m e n ą ludzi pochodzenia z i e m i a ń s ­ kiego, inteligencji. Owszem, m i a ł o taki charakter w Warszawie, Poznaniu czy K r a k o w i e , ale nie we Lwowie i Wilnie. Z w ł a s z c z a w nim m i ę d z y n a r o d o w y charakter miasta i jego przeszłość wywoły­ wały t ę s k n o t ę do Wielkiego Księstwa Litewskiego i b y l i ś m y : zwolennikami p a ń s t w a ponadnarodowego, Rzeczypospoli-^ tej N a r o d ó w . Z r e s z t ą , pod w p ł y w e m prof. Świeżawskiego podobne d ą ż e n i a w y s t ę p o w a ł y t a k ż e w „ O d r o d z e n i u " lwow­ skim. Czy Rosjanie miasta? stanowili jakiś zauważalny element tego T a k , była to grupa w y r a ź n i e dostrzegalna, c h o c i a ż nie­ liczna. Sami inteligenci. W Wilnie nie było bowiem proleta­ riatu rosyjskiego, jedynie ci, k t ó r z y uciekli z Rosji w okresie wybuchu rewolucji p a ź d z i e r n i k o w e j albo też dawni miejs­ cowi urzędnicy, administracja. M i e l i swoje miejsca s p o t k a ń , cerkwie, instytucje kulturalne. M i ę d z y s o b ą rozmawiali po rosyjsku, a l e s i ę nie izolowali. Stosunki między inteligencją p o l s k ą i rosyjską k s z t a ł t o w a ł y się dobrze. K o ł o Rosjan na Uniwersytecie liczyło o k o ł o 200 s t u d e n t ó w , b y ł o więc liczne, w ł ą c z o n e w nasze życie uniwersyteckie, c h o ć mieli też swoje teatry, imprezy, obchody świąt, rocznic. Ja byłem prezesem „ O d r o d z e n i a " i mieliśmy z Rosjanami stosunki więcej niż dobre. 36 narodowy Czy w tamtych latach zauważało się dążenie do polonizacp. Litwinów czy Rosjan? Interesujące pytanie. P o w i e d z i a ł b y m , że politycznie było ono ze strony w ł a d z i kościoła zamierzone, program polegał na asymilacji, zwłaszcza B i a ł o r u s i n ó w . Dotyczy to z a r ó w n o ^ r z ą d ó w endecji przed 1926 r „ j a k i sanacji, p o m i m o tego, [ sam Piłsudski nie był nacjonalistą. U s i ł o w a ł a p o l o n i z o w a ć administracja, ale niewiele w y c h o d z i ł o z tej głośnej, urzędo­ wej polonizacji, cicha bowiem d o k o n y w a ł a się w sposób niejako naturalny. C h ł o p i , k t ó r z y wciągali się w życił cywilizacyjne woleli posyłać dzieci do polskich gimnazjów, I �dotyczy to jednak przede wszystkim B i a ł o r u s i n ó w , w znacz­ nie mniejszym stopniu L i t w i n ó w . Z r e s z t ą j u ż wtedy budził się ruch narodowy b i a ł o r u s k i . Stworzono dwa gimnazja - w W i ­ lnie i N o w o g r ó d k u . Potem jednak sanacja z a m k n ę ł a nowo­ gródzkie, ku wielkiej rozpaczy B i a ł o r u s i n ó w , k t ó r z y odczuli to jako k r z y w d ę i m u c z y n i o n ą . Dzisiaj, gdy o t y m myślę, uważam, że to była bardzo n i e r o z s ą d n a polityka, p o n i e w a ż Białorusinów nie m o ż n a b y ł o j u ż s p o l o n i z o w a ć , n a l e ż a ł o natomiast uczynić to, co zrobili Austriacy z U k r a i ń c a m i , wychować kadry, mieć w nich dobrych obywateli. Ale zamiast tego w o ł a n o z a m y k a ć o ś r o d k i , gimnazja, c h o ć to nie tylko, że nie sprzyjało polonizacji, ale n a s t a w i a ł o l u d n o ś ć *recz antypolsko. A l e my w „ O d r o d z e n i u " . Mackiewicz ..Słowie W i l e ń s k i m " walczyliśmy przeciw tej polityce. w Skoro weszliśmy na grunt polityki, zapytam jeszcze sudskiego. Jaki byl stosunek do niego w Wilnie? o Pił­ Endeków negatywny, w r o g i , ale istniały grupy inteligencji Piłsudczykowskiej, silniejsze niż w Warszawie czy Poznaniu. W y w i ą z a n i e Piłsudskiego do W i l n a b y ł o tak oczywiste g°rące, że to u j m o w a ł o ludzi. A l e na Uniwersytecie *'ekszość stanowiła m ł o d z i e ż endecka, niechętna M a r s z a ł ­ kowi, 1 Jak przyjmowano koncepcję federacyjną Piłsudskiego? Źle. Wszyscy byli przeciw temu, ogromna większość P o l a k ó w w W i l n i e i na Wileńszczyźnie, a t a k ż e L i t w i n i . D l a nich W i l n o b y ł o stolicą p a ń s t w a i nie dopuszczali na ten temat ż a d n y c h dyskusji. W ł a ś n i e dlatego Piłsudski po nieu­ danych p r ó b a c h narzucenia koncepcji federacyjnej zdecydo­ wał się na wcielenie W i l n a do Polski. Marszałek Piłsudski miał do Wilna szczególny Powiedział przecież kiedyś, iż wszystko „Wszystko duszy przez Wilno pieszczone". sentyment. piękno mej Zarzucano m u to nawet w prowadzeniu d z i a ł a ń wojen­ nych. Wtedy, gdy toczyły się ciężkie w a l k i o L w ó w , a miasto było o b l ę ż o n e , s k i e r o w a ł swe g ł ó w n e siły na W i l n o . Legioni­ ści chcieli z r o b i ć prezent K o m e n d a n t o w i i wyzwolić miasto z r ą k b o l s z e w i k ó w na Wielkanoc. W drugi dzień świąt Wielkiej N o c y m ó g ł więc Piłsudski wjechać do W i l n a przez O s t r ą B r a m ę . N a mieście rozlepiono afisze, w k t ó r y c h było powiedziane, że Polska wkracza do W i l n a , ale że miasto samo określi swój los. O b u r z y ł o to e n d e k ó w , dla nich jasne było, że W i l n o jest r ó w n i e polskie, j a k K r a k ó w czy War­ szawa. A Piłsudski pisał, że nie m o ż e być m o w y o ż a d n y m nacisku polskim. Wierzył w m o ż l i w o ś ć federacji. Ale były i inne dowody uczuć K o m e n d a n t a do W i l n a . 37 �Jeszcze w t o k u działań wojennych, wtedy, gdy z d a w a ć by się m o g ł o , powinny były go z a j m o w a ć tylko sprawy operacyjne, wznowił działanie Akademii Wileńskiej. Z a p r a s z a ł profeso­ r ó w ze L w o w a , K r a k o w a . M ó g ł to sam z r o b i ć , j a k o głów­ n o d o w o d z ą c y , nie o g l ą d a j ą c się na Sejm. Wiedział, że w n o r m a l n y m trybie Sejm podjąłby t a k ą decyzję po dyskus­ jach, z o c i ą g a n i e m . Później, gdy j u ż M a r s z a ł e k o d s u n ą ł się do Sulejówka, zrzekając się funkcji szefa sztabu, p o z o s t a w a ł formalnie w czynnej służbie i o t r z y m y w a ł w o j s k o w ą pensję m a r s z a ł k o w s k ą . O t ó ż mówił, że to pensja nie zarobiona przez niego, i odsyłał j ą na rzecz W y d z i a ł u Sztuk P i ę k n y c h w Wilnie. Chciano bowiem W y d z i a ł z a m k n ą ć , a r g m e n t u j ą c , iż d u ż o kosztuje. M i a ł też piękne p r z e m ó w i e n i e na otwarciu Uniwersytetu. Przeżył Pan wrzesień 1939 r. w Wilnie. Jaki byl wówczas stosunek ludności do cofających się oddziałów? W z r u s z a j ą c y . Żołnierze odchodzili na Litwę, na Ł o t w ę , żeby się p o d d a ć . Z płaczem ż e g n a n o ich. Ale j a j u ż tego nie widziałem. Wiem t y l k o , że na Litwie przyjmowano ich zupełnie poprawnie, rozbrajano i o d s y ł a n o do o b o z ó w , dobrze k a r m i o n o , dawano urlopy, przepustki. N i c z t r i u m falizmu. A l e tak było d o p ó t y , d o p ó k i istniało oficjalnie p a ń s t w o polskie i Sowieci nie zażądali od L i t w y usunięcia posła polskiego. Wtedy sytuacja się p o g o r s z y ł a . Zaczęły się ciężkie czasy dla Polaków w Wilnie. Trudne lata. Problem Wilna został rozwiązany radykalnie. Wiatach 1944-45 nastąpił masowy exodus ludności. L u d n o ś ć ż y d o w s k a zginęła, wymordowana w obozach zagłady. C a ł ą inteligencję p o l s k ą przesiedlono do Polski. Szły transporty za transportami. Jeśli k t o ś nie chciał, opierał się, N K W D p r z e d s t a w i a ł o a l t e r n a t y w ę - d e p o r t a c j ę do Kazachstanu, w g ł ą b Z w i ą z k u Radzieckiego. Była to więc deportacja przymusowa, zresztą j a k na to. co się działo w Z w i ą z k u Radzieckim, prowadzona humanitarnie. K a ż d a rodzina o t r z y m y w a ł a wagon na swój dobytek. Zabierano meble, fortepiany, książki, a nawet k r o w y , konie. Pociągi szły stosunkowo szybko, przejazd do Warszawy trwał d o b ę . Dziś musimy u k ł a d a ć nasze stosunki p a ń s t w o w e , w y ­ c h o d z ą c od sytuacji realnej. Polska nie pretenduje do W i l n a . Granice są nienaruszalne. Trzeba r o z u m i e ć d r a ż l i w o ś ć L i t ­ w i n ó w , ich ogromny wysiłek, by z d o b y ć pełną s u w e r e n n o ś ć , wyzwolić się z w p ł y w ó w lat sowietyzacji, z a c h o w a ć s w ą n a r o d o w ą , k u l t u r o w ą t o ż s a m o ś ć . S t ą d właśnie to uczulenie na p o l s k o ś ć , naturalna obawa m a ł e g o kraju przed zatrace­ niem swej o d r ę b n o ś c i . Francuzi, Niemcy, Anglicy tych obaw nie mają... Pochodzi Pan z Litwy i. jak wszystko na to wskazuje, zachował Pan do Litwy niekłamany sentyment. N a L i t w i e m i e s z k a ł e m do 1920 r o k u . M o j a m a t k a prowa­ dziła gospodarstwo w pobliżu Kiejdan, j a z a ś jeździłem do szkoły polskiej w Wilnie. Latem s p o t y k a ł e m się z L i t w i n a m i u siebie. Przyjaźniłem się z L i t w i n a m i , s t a r a ł e m się ich z r o z u m i e ć . Jedne racje nie wykluczają bowiem drugich. I n t e r e s o w a ł mnie ruch odrodzenia narodowego na L i t w i e , wręcz s y m p a t y z o w a ł e m z n i m . Pod t y m w z g l ę d e m nie z g a d z a ł e m się z m o j ą m a t k ą , k t ó r a była m u przeciwna. Natomiast m ó j ojciec był, że tak powiem, litwomanem. Bardzo go lubili chłopi litewscy, ale j a go nie p a m i ę t a m - u m a r ł , gdy m i a ł e m 3 lata. Na tle stosunku do L i t w i n ó w m i e w a ł e m w d o m u konflik­ ty, bo mnie L i t w i n i wydawali się sympatyczni. R o z u m i a ł e m ich reakcje, nawet to, że ich ruch o d n o w y , o d samego p o c z ą t k u był znacznie bardziej antypolski niż antyrosyjski. A l e to b y ł o nieuchronne, p o n i e w a ż byli zmieszam z Polaka­ m i silniej, tworzyli w s p ó l n o t ę tak wielką, tak d ł u g o t r w a ł ą , że nie mogli, c h c ą c z a c h o w a ć i pogłębić swą t o ż s a m o ś ć , po­ s t ę p o w a ć inaczej. Musieli p o t ę p i ć unię litewską, te trzysta lat unii, musieli inaczej niż my spojrzeć na Jagiełłę, na w s p ó l n ą naszą historię. Z czasem te emocje się u s p o k o j ą . L i t w a ma przecież p o w a ż n e osiągnięcia w kulturze i nasze stosunki powinny się stać partnerskie. Dawna przeszłość, widziana przez nas, była w s p ó l n a i p i ę k n a , ale dla L i t w i n ó w dwuznaczna, dlatego m ó w m y więcej o przyszłości. I Wszystkie fotografie p o c h o d z ą z lat trzydziestych. II. 1 . 6 - lot. Jan Bułhak 38 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e6ddab5669e3d5760e2f625fa5604cf9.pdf 83d906f7731912d5f6b90768a425c779 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2974 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2778 Title A name given to the resource Realizm i liturgia / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4, s.104-115 Creator An entity primarily responsible for making the resource Juszczak, Wiesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Realizm i liturgia Kontury rzeczywistości w „Coctail Party" Eliota Wiesław Juszczak Pamięci Janusza Pasierba To. co niepojęte, jest normą tego. co znane. (Simone Weil) 1 „Die Lehre' eines Denkers ist das in seinem Sagen Ungesagte : To, prześladujące mnie od lat, zdanie Heideggera, paradoksalne - lub paradoksalne z pozoru, jedno z pierwszych zdań z rozprawy o pojmowaniu prawdy u Platona, dobrze stosować się może do doktryny (Lehre) poety, który jest też i wielkim myślicielem Bo, powiedzmy na marginesie, Platon był także filozofem-poetą. Będziemy tu jednak mieli na uwadze twórcę, przy określaniu którego trzeba porządek epitetu odwrócić: Eliot jest poetą-myślicielcm, poetąfilozofem, a stąd jego doktryna, w odmiennym stopniu niż u Platona, musi być r e k o n s t r u o w a n a z „ m o w y " danej nam wprost. Dotyc/y to przede wszystkim głównego trzonu dzieła: wierszy, poematów dramatów. W mniejszym może stopniu daje się odnieść do krytycznych i historycznoliterackich esejów poety i do innych jego. nie „wprost artystycznych" wypowiedzi (np. listów), gdzie bezpośrednio mamy do czynienia z tezami o teoretycznym brzmieniu. Idąc wszakże za stwierdzeniem Heideggera, i w tych ostatnich sedna „ n a u k i " szukać by należało w „nic wypowiedzianym". Po prapremierze Morderstwa w katedrze, w 1935 roku, i po sukcesach, jakie sztuka ta odnosiła, poeta dostawał zamówienia na utwory podobnego typu: religijne i historyczne. Wszystkie je jednak odrzucał I niespodziewanie - niespodzianie nawet dla najbliższych, jak Martin Browne, reżyser wszystkich prapremier Eliota i jego doradca w sprawach dramaturgicznych - w dwa lata później, pewnego listopadowego wieczora. Eliot odczytał, właśnie w domu BrowneYrw pierwszą wersję swojej następnej sztuki. Zjazdu rodzinnego. Zestawione z Morderstwem. The Family Reunion musiało szokować najpierw może „podwójnym odejściem" od kształtu razem i tematu wcześniejszego dzieła. Jego wewnętrzny konstrukcyjny diapazon - gdy się to widzi w obrębie samej tylko europejskiej tradycji - został rozciągnięty między dwoma najodleglejszymi chronologicznie krańcami. Między antykiem greckim a współczesnością Tę zasadę stosował Eliot w następnych trzech swoich scenicznych utworach, utrzymanych w konwencji „salonowej", gdzie sobie tylko właściwą metodą korzystał z wielkich tragików piątego wieku. Po Eumemdach Ajschylosa. z których niejako wyrastał Zjazd rodzinny, przyszła kolej na Alkestis Eurypidesa w Coctail Party; tegoż Eurypidesa hm został wykorzystany w The Confidential Clerk, i wreszcie, może najdosłowniej, powtórzył poeta dramaturgiczny splot Edypa w Kolonos Sofoklesa w swej ostatniej sztuce The Elder Statesman. Wiele można by powiedzieć o tym. czym się różniła zasada transpozycji owych wzorów u Eliota, od powierzchownie podobnych „ p o w t ó r z e ń " klasycznych tragedii, dokonywanych j u ż przez pisarzy łacińskich, potem przez Racine'a,Goethego czy Shelleya, a w obecnym stuleciu samym przez niepoliczonych autorów, traktujących tematy mityczne lub ich starożytne artystyczne ujęcia ze zmienną dosłownością, zrozumieniem i głębią. Temat ten zresztą wciąż, jest drążony w literaturze o twórczości samego Elliota i , w generalnym planie, na takim stwierdzeniu można tu poprzestać. Na tak rozległym tle ten, bliski pospolitości zabieg, jawi się u autora Coctail Party jako decyzja 0 osobliwej wadze, i w dodatku decyzja nie odbiegająca daleko, gdy o istotę idzie, od sięgnięcia po średniowieczne moralitety przy tworzeniu Morderstwa w katedrze. W tym ostatnim przypadku gest „pożyczania" tłumaczony mógł być samym tematem. Wątek jednej określonej tragedii antycznej w Family Reunion nie da się wyjaśnić już tak prosto. Do wytłumaczenia jego tam obecności nie dostarczają także poważniejszych argumentów „arystofanejskie" motywy wczesnej, paradramatycznej kompozycji, j a k ą był Sweeney Agonistes. Być może „religijny" dramat o biskupie Canterbury, i sukces tego dramatu, jak wspomniano, przyczyniły się do urzeczywistnienia idei czy planu, dawniej już drążącego umysł Eliota. Plan ów był trudny: wymagał nieomal skoku w niebezpieczne i nie doświadczone. Lecz temu planowi wtórowała myśl nękająca największych artystów i filozofów współczesnych, docierająca do nich na różne sposoby 1 w różny, najczęściej bez wyraźnych wzajemnych zależności, sposób formułowana. Ta myśl, którą można wyrazić najogólniej w dwu płaszczyznach doświadczania jakiegoś kryzysu, dotyczyła religii (albo wprost wiary) oraz filozofii pojmowanej jako ontologia (ze zmiennymi dookreśleniami: „fundamentalna" „archaiczna", etc), w opozycji do widzenia jej niemal wyłącznie jako teorii poznania, w dodatku formowanej na wzór przyrodoznawstwa i nauk ścisłych. 104 �Strumień niepokoju, wywołanego takim stanem rzeczy, rozpoznanie samego tego stanu, jako sprzecznego z naturą i istota sztuki, przyznanie sztuce poznawczych funkcji, zasadniczo jednak odmiennych od naukowo zorientowanej filozoficznej epistemologii - wszystko to, jako rzecz uświadomiona i rzecz zadana sztuce do przezwyciężenia, pojawiło się chyba po raz pierwszy w naszym stuleciu u Rilkego. I , co znamienne, jego poezja stała się przedmiotem dyskusji na obszarze filozofii (tu przede wszystkim rozprawa Heideggera Wozu DichterT), jak i teologii (monografia Elegii pióra Romano Guardiniego), w obu przypadkach reprezentujących orientację nową. to znaczy antysejentyczną. egzystencjalną. Niezależnie od tego, czy będziemy, czy nie będziemy zgadzać się z dwiema wspomnianymi interpretacjami tego dzieła, w obu jest Rilke traktowany jako myśliciel, i w obu sztuka - jako miejsce odsłaniania (lub odsłaniania s i ę) prawdy. Założenie drugie stanowiło wyzwanie rzucone estetyce z tych samych pozycji, z jakich próby od­ budowywania ..filozofii właściwej".czyli ontologii, zwracały się przeciwko totalnej, od czasów Kartezjusza i Kanta, wyłączności pytania ..jak", a nie ..co" poznajemy, a razem z tym przeciwko przecenianiu czy wyłączności „podmiotowego filtra" w poznaniu wszelkim, a więc i artystycznym również. Z innej strony dobiegał głos Claudela. domagającego się „katolickości" od artystycznego dzieła, „katolickości" branej przede wszystkim etymologicznie, pierwotnie, tzn. powszechności, a razem z tym rzucającego postulat realizmu, rozumianego, rzecz jasna, inaczej aniżeli rozumiano to słowo w wieku poprzednim, a kręgu pozytywizmu zwłaszcza. Tutaj także miał to być „realizm totalny".ontologiczny tak, jak - z zachowaniem wszelkich prawideł lego zestawienia - ontologia Heideggera miała być „fundamentalna". Chociaż od niedawna dopiero te rzadko słyszalne, rozproszone głosy jesteśmy w stanie połączyć w jeden szereg czy chór. chór stopniowo wzrastający w liczbę, dziś nie może już ulegać wątpliwości, że na marginesach głośnych mód awangardowych, że poza tendencjami i manifestami budującymi nasz obraz, sztuki współczesnej, istniało dążenie w zasadzie sprzeczne z nimi. dążenie które, zwłaszcza po Wahrheit u/ul Methode Gadainera, nazwać by wypadało antyestetycznym: dążenie stojące w opozycji do sztuki „ w y z w o l o n e j " , wyzbytej reguł innych niż dyktowane przez podmiot tworzący, a zatem czyniącej z wszystkiego, co leży poza granicami tego podmiotu, zbiór „ p r z e d m i o t ó w " poddanych mu bezwzględnie i wydanych na łup jego manipulacji. Rzeczona tendencja dostrzegała jako niebezpieczeństwo, zdradę wobec rzeczywistości myślanej najszerzej, zamykanie po ludzku urządzanego świata przed „resztą ś w i a t a " , i kreowanie we wnętrzu ograniczonego świata ludzkiego enklawy dla kaniowskiego „ g e n i u s z a " , i jego romantycznych potomków, którzy zapominali już nawet o podnoszonym przez Kanta związku czy zależności geniusza z prawami natury, prawami rządzącymi zewnętrznym wobec człowieka światem. Wbrew „estetycznej", „aletheiczna" perspektywa tworzenia - tworzenia pojmowanego jako docieranie do prawdy nie dostępnej w poznaniu naukowym - nie umieszczała w swych programach hasła realizmu. Byłoby to zbyt wieloznaczne. Słowo było nadużyte i skompromitowane, zawężone nadto do oglądu zmysłowej rzeczywistości czy jej „ s t r o n y " . A jeśli, dla przykładu, wobec neoplastycznych kompozycji Mondriana powoływano się na „realizm"jakiegoś, znów - na przykład - „ p l a t o ń s k i e g o " typu, dokonywano na rzeczywistości innego cięcia, redukowano jej całość w inny sposób: przez odchodzenie, odwrotnie, od wszelkiej dosłowności tego, co zmysłowe, co w widzeniu potocznym bezpośrednio dane. i dane powszechnie. Realizm „niewidzialnego" miał wejść w miejsce „naśladowania zmysłowej strony rzeczy". I tu, i tam, trwał nakaz mimetyzmu, zawsze częściowego, zawsze oddzielonego jakimś murem od rozumienia pełni świata, i zawsze pozostającego w konflikcie z ogarnianiem poznawczym całości. Mimetyzm bowiem, powiedzmy na marginesie, zakładał bezmyślność i bierność poznawczą, a jedyne nań antidotum dostrzegano w arbitralnej deformacji zmysłowej, zwłaszcza, warstwy rzeczy, której to deformacji swoboda traktowana była jako ostateczny wyraz treści podmiotowych i równocześnie rzekomej wolności artysty, wolności tworzenia. Środków zaś czy wzorów deformacji dostarczała artystyczna tradycja. Bo nawet tam (może szczególnie tam), gdzie z. nią otwarcie zrywano, działała ona z ukrycia. Jej nie ujarzmione siły podsuwały rozwiązania, w których dopatrywano się najbardziej rewolucyjnego nowatorstwa - to zaś, gdy w swym pochodzeniu, w swej jednak od dziedzictwa zależności wykryte, tworzyło mity prekursorów. Mity owe - muszę powtórzyć to, o czym niejednokrotnie pisałem - dowodziły i dowodzą tylko jednego: uwięzienia sztuki (nie tylko nowoczesnej lecz i nowożytnej w znacznym stopniu) w sztuce, a przynajmniej w świecie ludzkich wytworów, o których trudno orzec, by były szczególnie atrakcyjnym i jakiejś tajemnicy dotykającym przedmiotem poznania. Ograniczenie tego ostatniego do człowieka i tego. co stanowi rezultat jego czynności, zdaje się być skutkiem wspomnianego już. filozoficznego minimalizmu, przekształcenia filozofii całej w epistemologię (z wyjątkami czynionymi dla etyki lub estetyki, a więc znów dla dziedzin zamkniętych dla oglądu wszystkiego co nie-człowiecze). Nie dopuszczanie do głosu ontologicznych pytań we współczesnym świecie przypomina lęk przed wyjściem z. miasta: za miasto wyjeżdża się samochodem, lub innymi, skonstruowanymi przez nas środkami lokomocji. To porównanie mówi. że lęk przed pytaniami fundamentalnymi jest, w znacznej bez wątpienia mierze, jednym z objawów rozwoju cywilizacji, skutkiem pozornego bezpieczeństwa i komfortu, jaki ona daje. Świat na zewnątrz jest coraz mniej znany, coraz bardziej wrogi. I choć nieustannie dręczą nas „cywilizacyjne" lęki, to co tajemnicze „na zewnątrz." odczuwamy z większą siłą jako zagrożenie. 105 �Odczuwamy jako zagrożenie autenlyczniejszc. i staramy się wszelkimi środkami odsunąć je. Lęk, wywołany myślą o wyjściu z miasta w nie opanowane do końca przez człowieka rejony, podobny jest lękowi lub niechęci do wejścia do kościoła (jeśli traktujemy go jako kościół, a nie odmianę muzeum). Unikamy miejsc, które zmuszają do pytań, na jakie odpowiadać trudno, zmuszają do refleksji niewygodnych, przenoszą nas w strefę ciszy, gdzie nie umiemy się zachować. Nauka przyzwyczaja nas do stawiania tylko takich kwestii, które da się rozwiązać - jeśli nawet nie od razu, to na pewno (jak utrzymujemy) kiedyś, w przyszłości. Nawykliśmy do poznawania tego tylko, co poznawalne, a w sztuce lo właśnie najmniej się liczy, jeśli liczy się w ogóle. Jeżeli zatem następuje odwrót od estetycznego traktowania twórczości artystycznej i poznawcze jej pojmowanie, naruszone zostają nasze najpotoczniejsze nawyki i nasz, z gruntu laicki, „obraz ś w i a t a " .Obraz gwarantujący względnie bezpieczne miejsce podmiotowi, który wciąż dbając o zachowanie owego bezpieczeństwa, kreuje i traktuje „ o b i e k t y " wedle ograniczonej miary swoich zdolności poznawczych. Wyrastające z „naukowego światopoglądu"(czy „światooglądu") i nim zdominowane myślenie, a dalej - cała nasza kultura, stanowi symptom cywilizacyjnych nawyków, konsumpcyjnych wygód, których pozbawieni, poza które wyrzucani niekiedy przypadłościami „ ż y c i a " (pojmowanego biologicznie lub psychologicznie, jak każą nam dziedziny tak nazywanych naukowych dyscyplin), popadamy w stan frustracji, i w dziedzinie naukowych odkryć szukamy ratunku. „Obwód bezpieczeństwa" jest zamknięty. Jeśli wychodzimy poza to, z pozorną śmiałością, nie pozbawioną masochistycznych akcentów, budujemy katastroficzne projekty i prognozy. Ale i one noszą znamiona „wentyli bezpieczeństwa", podobnie jak moda na horror w massmediach: karykaturalna postać estetycznego przeżycia „wzniosłości", gdzie odczuciu grozy towarzyszy dystans i pewność obcowania z czystą fikcją. Naukowe podstawy europejskiej kultury wytworzyły ogromną aparaturę, gwarantującą życie bezrefleksyjne, niekontemplacyjne życie „na ś l e p o " , z zamkniętymi oczami, bez zagadek, bez pytań o ostateczne. I z wszystkim tym razem, nieustannie nasze życic upływa jednak w lęku, żeby nie zobaczyć. Nie zobaczyć czego.' Tego nawet nie nazywamy. Ucieczka od ontologii jest wyrazem strachu. Strachu, który głuszymy racjonalizowaniem wszystkiego. Na takim też fundamencie wznosi się nasza koncepcja realizmu w sztuce. Zauważmy: od chwili zdecydowanego nazwania tego kierunku, koncepcja zawsze bliższa przyrodoznawstwu, socjologii, polityce, zawsze zależna od tej lub innej naukowej dziedziny - nigdy nie podsuwająca myśli o „ s k o k u " w niewytłumaczalne. Nigdy nie zwracająca się ku rzeczywistości takiej, jaką naprawdę jest. Boimy się świata, i na miarę naszych lęków tworzymy teorię poznania. I nawet wtedy, kiedy sztuce przypisujemy poznawcze funkcje, chcemy te funkcje przykroić do ograniczonych ram poznawalnego. Byle tylko nie odsłonić do końca naszej skończoności, którą w swej istocie sztuka, tak jak w swej istocie religia, ma właśnie odsłaniać. Jak jest z religijnością - zapytajmy jeszcze - w tej naszej, na nauce opartej prawie totalnie, świadomości? Jak jest z religijnością, by nie powiedzieć brutalnie: wiarą, w kulturze uformowanej przez naukę, do której należy leż bezwzględnie teologia? Religia stanowi już od wieków domenę administracyjnych manipulacji (by się ograniczyć do jednego przykładu: problem Kościół a państwo), dziedzinę naukowych dociekań (wspomniana teologia), i sferę uświęcających rozmaite (także zgoła niereligijne, a dajmy na to. narodowe) tradycje lub tradycyjne zachowania, przekonania czy puste gesty. W takim obszarze, autentyczne religijne doznania wegetują w swoistym „otorbieniu" na jego marginesie. Już. późne europejskie średniowiecze dostarcza dowodów potwierdzających ten stan. Ktoś powie, że podobnie bywa w kulturach, które do dzisiaj zachowały swe religijne korzenie, nie dając się zwieść postępowi naukowo-cywilizacyjnemu. Może. M i m o to, różnice kultur wyrosłych z hinduizmu, islamu, buddyzmu zwłaszcza, i innych, mniej rozległych terytorialnie systemów religijnych i wierzeń Wschodu, plemion afrykańskich, amerykańskich czy australijskich - różnice między nimi a kulturą Zachodu, wyrosłą z. - i odchodzącą od chrześcijaństwa, są znaczne. W nich, przeważnie, warstwa działań pragmatycznych, wchłaniająca cywilizacyjne odkrycia naszej kultury, stanowi coś powierzchniowego, akcydentalnego. nie decyduje o istocie głębokich zachowań, a ogranicza się do instrumentalnego obszaru praktyczności. Oczywiście dzisiaj jesteśmy świadkami gwałtownej erozji religijnych postaw i w tych „enklawach",jak je nazywamy, w naszym europoeentryzmie zapominając, że te kultury rozpościerają się na obszarach większych od „ n a s z e g o " świata. Ale tam. gdzie wciąż jeszcze mówić możemy o zasadniczej religijności kultur, gdzie naukowy obraz świata sytuuje się na marginesach, a nie w podstawach, obserwujemy coś, co nazwane aktywnością religijnego „poglądu na świat",ujawnia naszej kultury religijną bierność. Thomas Merton, referując w Dzienniku azjatyckim swoje rozmowy z. Dalajlamą, pisze, że został zapytany, czy chrześcijańscy mnisi, składając zakonne śluby, przyrzekają, że będą dążyć do osiągnięcia stanu mistycznego. Merton jest zaskoczony tym pytaniem i odpowiada, że nie. A Dalajlama mówi: „A p o w i n n i " . W rozmowie tej. w której nasza „strona" reprezentowana jest przez jednego z największych przedstawicieli współczesnej chrześcijańskiej duchowości, ujawnia się cała ogromna, chciałoby się powiedzieć wręcz: przepaść między laicką kulturą Zachodu, a j u ż nie religijną tylko lecz wręcz monastyczną kulturą 106 �buddyjskiego Tybetu. Najprościej dałoby się to zinterpretować lak: laska mistycznego przeżycia, absolutnej unii z Absolutem, jest pojmowana w lamaizmie jako rezultat usilnej duchowej (i cielesnej) pracy. W chrześcijaństwie — jako dar. który jest udzielany niejako niezależnie od „ p o d m i o t u " , dar, na który się czeka. A w czekaniu tym kryje się zawsze jakaś doza bierności. O w ą postawę, która zawiera nie tylko żywioł pracy, lecz i walki, postawę wpisaną w tybetańskie reguły monastyczne (by się tu do nich tylko ograniczyć), odnajdujemy w „archaicznej epoce" naszej religii także, chociaż jej świadectwa mają dla współczesnego chrześcijanina j u ż niemal posmak mitu. „Nie puszczę cię, aż mi nie będziesz b ł o g o s ł a w i ł ! " - mówi Jakub walczący z Aniołem. Młody książę Gautama siada pod drzewem bodhi i przyrzeka sobie, że nie poruszy się, nie wstanie, póki nie dozna Oświecenia. Ciągłe pokusy i próby, by jakoś obłaskawić, wytłumaczyć w naukowym trybie fenomen mistycznego przeżycia, są świadectwem, z pewnością bardzo uderzającym, kryzysu religii w naszym obszarze kulturowym, a nierzadko i słabości wiary w przypadkach indywidualnych. Są symptomem, mówiąc inaczej, religijnego niezdecydowania, cechującym nawet religijną postawę Europejczyka. Rzeczony fenomen usiłujemy tłumaczyć na gruncie psychologii i niekiedy psychiatrii. M y l i się go łatwo, lub utożsamia, z objawami wywoływanymi czysto fizjologicznym działaniem środków narkotycznych, na przykład. Szerzy się popularność powierzchownie zazwyczaj rozumianej i praktykowanej j o g i . I sztucznie wytwarzane stany rozmaitego typu „katalepsji" próbuje się identyfikować z „ m i s t y k ą " .Te pozorne praktyki „religiopodobne" funkcjonują na lej samej zasadzie, na jakiej funkcjonuje u nas masowo produkowana pozorna sztuka. Zjawiska „parareligijne" są odpowiednikiem „paraartystycznych" - sfery spychane w naszej kulturze na margines przez naukę przede wszystkim, wracają do „ c e n t r u m " pod postacią fantomów pozbawionych korzeni, sensu, autentyczności. Cały ten splot nieporozumień i fałszu jawi się z. osobliwą ostrością wówczas, gdy się staje treścią, gdy jest atakowany otwarcie przez sztukę - by o niej jedynie tu teraz, mówić. W roku 1928 Eliot napisał zdaniu, które - czego wówczas może sam nie przewidywał - brzmią dziś dla nas jak manifest późniejszej jego twórczości dramaturgicznej: „Jeżeli w jakimś momencie istnieje określony zespół wierzeń i praktyk religijnych, dramat może i powinien dążyć w kierunku realizmu - powiedziałem d ą ż y ć w к i e r u ń к u - a nic dotrzeć doń. Im bardziej określone są w danym społeczeństwie zasady religijne i moralne, tym swobodniej może dramat rozwijać się ku temu. co dzisiaj nazywamy fotografią. Im bardziej płynne i chaotyczne są przeświadczenia religijne i moralne, tym bardziej obrzędowa winna być forma dramatu. W ten sposób w każdym okresie uzyskamy stalą współzależność między dramatem a religią."' Byłoby, moim zdaniem, opaczne uznawanie za wypełnienie tego „ p r o g r a m u " takich jawnie religijnych (w planie tematycznym) scenicznych prób, jak The Rock i Murder in the Cathedral. Nie czegoś odsłoniętego w swym „realizmie" lub w swej „liturgiczności" każą się spodziewać owe postulaty, lecz utajenia, zatopienia gdzieś głęboko pod powierzchnią jednego zarówno, jak drugiego. Program ten, że tak to nazwiemy, w czterech głównych dramatach, od Zjazdu rodzinnego poczynając, urzeczywistnia się w formie niejako modyfikującej przytoczony postulał. Oceniając bez. wątpienia krytycznie współczesną sytuację religii i religijnych zachowań, poeta łączy „realistyczny" wektor swoich sztuk z „liturgicznością", przy czym realistyczna tendencja wyraża się, poza wszystkim innym, w zerwaniu z wszelką historycznością, koturnem i kostiumem, i w umieszczaniu akcji w sytuacjach zwyczajnych i dzisiejszych. Ten sposób przywoływania czy kontynuowania na scenie tego. co tuż poza sceną dane niemal tak samo, ma w sobie nieobliczalny ładunek wyrazu i możliwości dramaturgicznych, ponieważ pozoruje zwykłość po to. by gwałtownie odkrywać nic-zwykłość. „ R e a l i z m " Eliota polega na odzieraniu z pozorów, a nie na naśladowaniu tego, co potocznie za „rzeczywiste" zwykło się przyjmować. Rzeczywistość jest inna, jest czymś innym niż to, za co ją mamy w bezrefleksyjnym, pozbawionym wiary i wszelkich religijnych odniesień i gestów życiu, mówi. Rzeczywistością jest to. co powala nas i obnaża do końca - jest to sfera winy, grzechu i przebaczenia, potępienia i odkupienia, pełni duchowego życia i łaski, nawet łaski śmierci. Wobec tak „realistycznego" obrazu, nasz codzienny, pragmatyczny i zmysłowy tylko obraz świata okazuje się pusty. Przechodzenie z. owej pustki ku pełni, uświadamianie sobie istnienia rzeczywistości pełnej, to główny lemat tych dramatów i dramat ich bohaterów. W tę stronę wszystko tutaj z m i e r z a. Tylko zmierza, jak pisał Eliot. Bo nic sposób dotrzeć do kresu tej drogi, ani - tym bardziej może - pokazać jednoznacznie celu tak pojętego i przybliżanego tylko w zarysach. To z pewnością j u ż nie sprawa artysty i jego dzieła, który jest w stanie wyłącznie wskazać kierunek. : Jeśli poeta mówi - z drugiej strony - że dramat winien zmierzać w kierunku liturgii, nasze romantyczne nawyki w myśleniu o sztuce mogą tu automatycznie przywoływać figurę artysty-kapłana czy wieszcza. Ale na pewno nic o to chodzi. Liturgia znaczy publiczne formy kultu - Eliot chce osiągnąć w teatrze pewną powszechność, przeżycie zbiorowe „ c z e g o ś " . M o ż e to powszechność ta sama, co „katolickość" ukazywania rzeczywistości totalnej, postulowana przez Claudela. Obaj pisarze domagaliby się zatem twórczości wyrastającej z religijnego gruntu, i w obu wypadkach byłaby to sztuka w jakiś sposób prowadząca ku wspólnocie przeżywania podobnego do (albo. skromniej, tylko czerpiącego wzór z) modlitwy zbiorowej. 107 �Po drugie, nadaniu dramatowi liturgicznego wymiaru, umieszczeniu go w perspektywie liturgii, służy u Eliota parafraza tragedii antycznej. Ten stale obecny w czterech ostatnich sztukach wzór, ulega coraz silniejszemu „ u w e w n ę t r z n i e n i u " . W Zjeździe rodzinnym mamy niemal dosłowne powtórzenia z Ajschylosa (Furie i chór); w Coctail Party jedynie ślad chóru (w finale drugiego aktu), zatarcie głównej, tragicznej osi dramatu w ciągle powracających sytuacjach komediowych, osobliwe „ r o z d w o j e n i e " bohaterki Eurypidesa (Alcesta-Lawinia i Alcesta-Celia), której przez to nieledwie nie można rozpoznać tak, jak w Zjeździe A m y jest oczywiście Klytajmestrą, a Harry Orestesem. Wreszcie The Elder Statesman, powtarzając rysy dwu postaci Sofoklesa (Lord Claverton - Edyp, i Monika - Antygona), sięga jedynie do najgłębszej warstwy Edypa w Kolonos: motywu odkupienia i „dobrej śmierci".Niemniej wciąż trwający dialog z liturgicznym, w najmocniejszym sensie, greckim teatrem Wielkich Dionizjów wieku piątego, sytuuje wszystkie te sztuki Eliota w perspektywie obrzędu. Wciąż niejako je prześwietlający duch rytuału, każe myśleć - w momentach najbanalniejszych - o religijnym rodowodzie i religijnym przesłaniu tych dzieł. A rosnąca swoboda w korzystaniu z antycznych wzorów świadczy o coraz pewniejszym operowaniu przez Eliota własnym modelem „liturgiczności".Z nią się także wiąże, liturgiczność tę umacnia, poetycka forma dialogu. Biały, 0 nierównych miarach wiersz jest nieustannie obecny, i ma być niemal niezauważalny. Antagoniści mówią „niby-prozą", ale pulsowanie - jednak wierszowanej - mowy sprawia, że każda kwestia jest „ n a p i ę t a " w samym swym brzmieniu; leży niejako na napiętej cięciwie. Wyłania się z samego tego napięcia i gdy wygasa, nie powraca już nigdy do codziennej mowy. Jest w tym echo i Greków, i teatru elżbietańskiego, ale oba źródła są nieustannie znowu przewalczane i jedynie markują mocne tło dla uchwytnych dopiero j a k i m ś nowym zmysłem przeobrażeń języka. Tworząc swój teatr. Eliot pracuje bez przerwy nad samymi tymi środkami. I może na gruncie ich tworzenia toczy się jedna z zasadniczych batalii o liturgiczność zarazem 1 realizm. Interesującą analizę lego daje, wspomniany już, E. Martin Browne, w książce The Making of Т. S. Eliot's Plays (Cambridge 1969). Przygotowując premierę jakiejś sztuki, przy pierwszych czytaniach tekstu aktorzy muszą zwracać przede wszystkim uwagę na rytm wiersza. Opanowują akcenty, zazwyczaj ułożone tak, że - bez względu na miarę wersu samego - jeden pada przed średniówką, a dwa po niej. W dalszych etapach przestaje się zwracać na to uwagę i próbuje się mówić możliwie naturalnie. Ale akcenty pozostają „ w e k r w i " aktorów: kolokwializm jest zarazem spontaniczny i podskrórnie regulowany rytmizacją. Akcenty tej rytmizacji niejako automatycznie wyznaczają puls, tempo dialogu, wydobywają to, co ważne w danej kwestii. Dramat jest poetycki, choć niemal całkiem wyzbyły poetyckości w „ n o r m a l n y m " sensie i trybie: brak tu poetyckich figur, nie ma - prawie nigdy - narzucających się poetyckich obrazów. Dialog bywa nieledwie płaski w swej „prozaiczności": coś z poezji mieści się w samej owej podstawie, w rytmizacji mowy. i spełnia się ostatecznie w większych sekwencjach akcji, w samej wreszcie treści dramatu, ogarnianej na końcu. Dopiero po zapadnięciu kurtyny budzimy się jakby z transu, ze świadomością, że cały czas byliśmy w rękach, pod władzą wielkiego poety. I że, jakkolwiek by nie były prozaiczne (z pozoru) sytuacje i dialogi, uczestniczyliśmy w obrzędzie. Rytm wiersza, jako przynajmniej jeden z elementów, umożliwia poecie nagłe przejścia od sytuacji potocznych do patosu, od spraw najbanalniejszych, do najtrudniejszych filozoficznych sformułowań i pytań. W jednym przypadku, właśnie Coctail Party, podtytuł określa sztukę jako komedię. Jeżeli zapytamy naiwnie, o czym jest la sztuka, i odpowiemy, że jej głównym tematem jest męczeństwo, droga do męczeństwa i powołanie do świętości, tamto określenie zabrzmi absurdalnie i niemal bluźnierczo. Lecz głębiej odkrywamy w tym podtytule nawiązanie do poematu Dantego, najbardziej oczywiste, i może jeszcze do późnych „ k o m e d i i " Szekspira, gorzkich i ciemnych. Stąd wolno wnosić, że Eliot traktuje „komediow o ś ć " obrzędowo, jak Grecy. I ironicznie zarazem. Jego bohaterowie bywają śmieszni w swej małości i egocentryzmie. Ale w teatrze marionetek też się da wystawić tragedię. Jest, poza tym, taki, najstarszy rodzaj „komediowości",który otwiera horyzonty tragizmu. Kiedy śmiech zostaje gwałtownie zdławiony, to co go dławi może ostrzej uderzać swą prawdą. Kontrast wzmaga katartyczną siłę i poszczególnych sytuacji, i dramatu całego. W kulminacyjnym momencie Coctail Party, pod koniec ostatniego aktu, gdy ton dialogu graniczący z farsą zostaje nagle zerwany wiadomością o śmierci Celii, pani domu, Lawinia Chamberlayne, zwraca się do jednego z gości, którym jest wielki psychiatra, Sir Henry Harcourt-Reilly: LAWINIA Sir Henry, jest coś, o czym chcę panu powiedzieć. Gdy Alex opowiadał, co się z Celią stało, Patrzyłam na twarz pana. Z jej wyrazu wyglądało na to, Że wcale nie poruszył pana sposób, w jaki umarła, Ani to. że umarła, bo nie chciała zostawić Paru konających tubylców. 108 �REILLY Któż wie, proszę pani. Jaką to różnicą było dla tamtych, którzy umierali, Albo kto zna ich stan umysłu w chwili śmierci? LAWINIA Jestem skłonna się zgodzić. Ale uderzyło mnie to, Ze twarz pana nie pokazywała zdziwienia czy grozy Jaką śmiercią umarła. Nie wiem, czy pan znał ją. Podejrzewam, że znał pan. W każdym razie pan с o ś o n i e j wiedział. A jednak, pomyślałam, była w pana twarzy jak gdyby... satysfakcja! REILLY Widzę, proszę pani, że łatwo jest mnie przejrzeć, Albo też, że pani jest bardzo przenikliwa. Kiedy po raz pierwszy spotkałem pannę Coplestone, w t y m pokoju. Zobaczyłem za krzesłem jej stojący obraz, Obraz Celii, której twarz zdradzała zdziwienie W kilka minut po gwałtownej śmierci. Jeśli to zbyt naraża pani dobrą wiarę. Proszę tylko, by pani zechciała założyć to, Ze nagłe przeczucia, w umyśle niektórych, Mogą dążyć natychmiast do formy obrazu. Zdarza mi się to. czasem. Rzucało się w oczy, Żc tutaj jest kobieta skazana na śmierć. Żc to jej przeznaczenie. I jednym pytaniem Było wtedy: jakiego rodzaju śmierć? Nie mogłem wiedzieć, Bo to do niej należał wybór drogi życia. By się zwrócić do śmierci, i , nic znając końca, Jednak wybrać kształt śmierci. Wiemy, co wybrała. Ja nie wiedziałem, żc będzie umierać w ten sposób; O n a też nie. Więc wszystko, co tu mogłem zrobić, To wskazać jej na drogę do przygotowania. Droga ta. którą zechciała przyjąć, wiodła do tej śmierci. A jeżeli ta śmierć nie jest szczęśliwa, szczęśliwa jest k t ó r a ? 1 Trzeba znać wizerunek Cciii, zwłaszcza z pierwszego aktu, ażeby uzmysłowić sobie szok, jaki wywołuje na zebranych opowiadanie A l c x a o jej śmierci. Wszyscy, którzy spotkali j ą tu, przed dwoma laty, pamiętają piękną młodą dziewczynę, elegancką, wytworną, inteligentną liones.se salonów, w tym snobistycznego salonu Lawinii (z której mężem, w dodatku, łączy j ą romans, romans zerwany w pierwszej części sztuki). Alex, pracujący w dyplomacji, wraca właśnie z jakiejś nie znanej wysepki na Wschodzie, gdzie dokonała się tragedia: Celia, wstąpiwszy do zakonu o bardzo surowej regule, pracowała tam jako siostra miłosierdzia w małej stacji misyjnej. Wybuchła zaraza, ochrzczeni tubylcy nie byli w stanie się bronić przed napaścią pogan. Celia, nie chcąc opuścić chorych, została ukrzyżowana koło mrowiska. Oboje gospodarzy dręczy nadto poczucie winy. Lawinia, widząc Celię po raz ostatni, musiała żywić do niej nienawiść. Nie tyle z powodu zdrady męża. choć i to oczywiście nie było bez znaczenia, ile dlatego, że jej młody kochanek, Peter Quilpe, porzucił ją, bo zakochał się w Celii (bez wzajemności, o czym Lawinia nie wie). Edward Chambcrlayne, z kolei, ma powody przypuszczać, że zwrot w życiu Celii był spowodowany jego postępowaniem: zerwanie związku było ostatecznie jego winą. Winą jego niezdecydowania, egoizmu, lęku przed kompromitacją, lęku przed utratą ustabilizowanego życia, jakie zapewniała mu Lawinia, z którą - j a k mówił - wiązały go j u ż tylko nawyki. Edward próbuje zatem znaleźć pocieszenie, usprawiedliwienie, ulgę, gdy pyta Sir Henry'ego: Czy sądzi pan, że skoro taką śmierć wybrała. Nie cierpiała tak, jak cierpią zwykli ludzie? REILLY Nie sądzę lak, bynajmniej. Nie, odwrotnie raczej. Powiedziałbym: cierpiała to, co wszyscy byśmy cierpieli W lęku. bólu i wstręcie - we wszystkim tym naraz W oporze ciała, by nie stać się r z e c z ą. Powiedziałbym: cierpiała bardziej, bo bardziej świadomie, Aniżeli ktokolwiek z nas. Zapłaciła najwyższą cenę Cierpieniem. Taka jest część planu. 109 �..That is part of the design". Reilly odsłania tutaj coś, co najciemniejsze, dla wielu przerażające może: jedną z możliwości zawartych w tym, co do głębi rzeczywiste. Dostatecznie jasno mówi się tu o tym, że to nie przeznaczenie. Kiedy Sir Henry'emu pojawia się wizerunek martwej Celii, pojawia mu się skutek wyboru, jakiego dobrowolnie dokona. Słowa „skazana na ś m i e r ć " i „ p r z e z n a c z e n i e " padają wprawdzie, ale nie wolno ich pojmować deterministycznie. Wszystko jest w rękach Celii - a „ w s z y s t k o " oznacza wybór drogi i wejście na nią. Wybiera się właśnie to, co Reilly określa słowem ..design": plan, wzór życia ( „ w z ó r " nawet w znaczeniu ..pattern"), zarys drogi, projekt wypełnienia życia jako zadania. Wszystko to się mieści w totalnym „ p l a n i e " rzeczywistości, ale do jednostki należy wybór, wolny wybór jednego „ p l a n u " , j e d n e g o z wariantów możliwych. Zjawia się nawet sugestia, że wszystko to gdzieś się zbiega w jednym. T ę sugestię podsuwa Reilly, cytując - w opuszczonym wyżej fragmencie dialogu z L a w i n i ą - j e d e n ustęp z Prometeusza rozpętanego Shelleya. Mówi to, by zebrani łatwiej zrozumieli wybór i śmierć Celii. mówi, by zarysować właśnie „ p l a n " rzeczywistości im nie znany: zanim Babilon upadł w proch, wielki mag, Zoroaster, ujrzał zjawisko, jakiego nie oglądał żaden z ludzi. Napotkał przechadzający się po ogrodach swój własny obraz. I u Shelleya czytamy taki komentarz: For know there are two worlds of life and death: One that which thou heholdest; but the other Is underneath the grave, where do inhabit The shadows of all forms that think and live Till death unite them and they part no more! (Bo wiedz: dwa światy są życia i śmierci: Jeden ten, co oglądasz; ale drugi Jest pod mogiłą, kędy zamieszkują Cienie form wszystkich co myśli i żyje. Póki je śmierć jednoczy, by już nie rozdzielić!) Dlatego na twarzy psychiatry może się zjawić cień satysfakcji, co dostrzega Lawinia: nie pomylił się, plan się spełnił, dwa obrazy Celii zespoliły się na trwałe w tej śmierci, do której on, pełen niepewności i lęku, nie wiedząc do końca dlaczego, pokazał jej drogę. Sir Henry jest Hermesem z Alkestis: prowadzi bohaterkę, która poświęca swoje życie, by ratować życie męża. Edward jest Admelem w Coctail Party. Alcestą więc powinna być Lawinia. Tak się na początku wydaje: Lawinia odchodzi. Przypuszczamy, że odchodzi, by ocalić związek z mężem. Lecz okazuje się, że rzeczywistym motywem odejścia był raczej miłosny zawód: odkrycie uczucia Piotra do Celii. I zazdrość. Zazdrość podwójna. Lawinia chroni się w „ s a n a t o r i u m " Sir Henry'ego. 1 po dwu dniach wraca, sprowadzona przez Reilly'ego: wraca po to jedynie, by do końca ujawniły się wszystkie nieporozumienia, pozory jej małżeństwa z Edwardem, wreszcie jej zdrada, której on nie był świadomy. Ale jest i druga strona, jest i pozytywny skutek jej odejścia - Edward uświadamia sobie, że pragnie jej powrotu, że bez niej nie potrafi żyć. Przez to dochodzi do ostatecznego zerwania z Celią, która zarazem odkrywa całą powierzchowność i fałsz tego związku. Lecz miłość Celii była głębsza, niż miłość Lawinii. I to Celia gotowa jest do prawdziwego poświęcenia: odważa się zejść naprawdę do Hadesu, by odkupić swą winę i uratować ukochanego. Tajemnicze „ s a n a t o r i u m " Sir Henry'ego lo właśnie Hades z antycznej tragedii. Celia okazuje się Alcestą prawdziwą, i dopiero przed nią Sir Henry odsłania swą hermejską władzę, prowadząc j ą do lub ściślej: wskazując drogę do „świata pod m o g i ł ą " . Lawinia, „Alcestą pozorna", była - jak się okazuje - tylko pozornie w sanatorium, albo w „sanatorium pozornym".Kiedy, w akcie drugim, Edward domaga się, by Reilly go w jakimś sanatorium umieścił, głównym motywem tego żądania jest chęć ucieczki przed żoną, kłopotami życia, lęk przed własną słabością. Lawinia mówi do lekarza: Sądzę, że pan go pośle do tego samego sanatorium, W którym mnie pan umieścił. Bardziej potrzebuje tego, niż ja. RKILLY Cieszy mnie, że pani doszła do tego, by tak widzieć sprawę W tym momencie przynajmniej. Ale. proszę pani, Nigdy nie gościła pani w moim sanatorium. LAWINIA Co pan przez lo rozumie? Chciałam być wysłana I pan mnie tam umieścił. Jeśli to nie było sanatorium, To co? REILLY Rodzaj hotelu. Ustronie Dla tych. co imaginują sobie, że trzeba im wytchnienia 110 �Od codziennego życia. Wracają odświeżeni; A skoro mniemają, że to jest sanatorium. To zasadny powód, by ich do niego właśnie nie kierować. Ludzi, którym trzeba sanatorium mojego typu, Nie da się zwieść łatwo. Rozmowa z Celią, która też — za namową przyjaciółki, Julii Shuttlethwaite - przychodzi na rozmowę do gabinetu Sir Henry'ego, przebiega w zgoła innym tonie. Z zakończenia sztuki wiemy, co decyduje 0 stosunku lekarza do „pacjentki": irracjonalne przeczucie, jakiego Reilly doświadczył, widząc j ą po raz pierwszy, i może jeszcze bardziej, jej stosunek do prawdy, i do samej siebie. Należy ona do tych, których „nie da się zwieść ł a t w o " . Celia na początku przeprasza za to, że przyszła, i że zabiera Sir Henry'emu czas. Przyszła trochę zmuszona perswazją Julii, i przyszła doprowadzona do rozpaczy. Ale czuje się doskonale, może prowadzić aktywne życie, może pracować, jeśli jest coś dla czego pracować warto. Nie ma urojeń, że ktoś j ą prześladuje. Nie ma żadnych o m a m ó w : „Nic słyszę żadnych g ł o s ó w " - mówi. Nie ma żadnych złudzeń, „z tym wyjątkiem, że świat, w którym żyję cały jest jak u ł u d a ! " CELIA Cóż powiem? Że dwóch rzeczy nie mogę zrozumieć, Co mógłby pan wziąć może za symptom choroby. Ale najpierw muszę powiedzieć panu, Żc bym c h c i a ł a bardzo, naprawdę myśleć, że to ze m n ą Dzieje się coś złego, bo jeśli nie jest tak, coś złego. Lub przynajmniej coś bardzo innego niż nam się to zdaje. Dzieje się z światem samym — i to znacznie bardziej przeraża! To byłoby okropne. Więc chcę raczej wierzyć. Że coś dzieje się ze mną, co się da naprawić. Zrobię wszystko, cokolwiek pan mi powie, żeby wrócić do normalności. Reilly odpowiada na to, że trzeba przypadek poznać głębiej, nim się zdecyduje czym normalność j e s t . 1 pyta, jakie są te dwie rzeczy, o których Celia wspomniała. Pierwsza - odpowiada ona - to świadomość samotności. Nie chodzi o życiowy zawód, jakiego doznała, nie o rozwianie się jakichś złudzeń. To się zdarza wielu ludziom, i to bywa przezwyciężane, lub z tym się jakoś żyje dalej. Nic. Chodzi mi o to, że tamto zdarzenie mi uświadomiło, Żc zawsze byłam sama. Że każdy jest zawsze sam. To nie, po prostu, koniec jakiegoś jednego stosunku, Ani nawet odkrycie proste, że nie istniał wcale Lecz jakieś objawienie o moim stosunku Do к a ż d e g o. Czy wie pan Już się nie wydaje, żeby było warto m ó w i ć do kogoś! REILLY A więc nie chce pani nikogo widzieć? CELIA Nie... nie chodzi o to, że ja c h c ę być sama, Ale że każdy jest sam - lub tak mi się zdaje. Drugim symptomem jest poczucie grzechu. Reilly mówi, że to zupełnie do niej nie pasuje. Celia odpowiada, że i jej się to wydawało nienormalne. Ale nie ma ona na myśli grzechu w zwyczajnym potocznym znaczeniu „niemoralności",braku zmysłu moralnego. „Nie dostrzegłam nigdy - mówi - żeby niemoralności towarzyszyło poczucie grzechu". To nie uczucie dotyczące czegoś, co bym kiedyś z r o b i ł a , I od czego mogłabym odejść, ani czegoś we mnie samej, Z czego bym się mogła oczyścić - lecz poczucie pustki, zaniedbania Kogoś lub czegoś, co poza mną. I czuję, Że to muszę o d p o k u t o w a ć - t o właściwe słowo? A jak teraz, pyta Reilly. widzi ona człowieka, z którym była związana? Jak błąkające się po lesie dziecko, które bawiło się z wyimaginowanym towarzyszem, i które nagle odkrywa, że jest dzieckiem tylko, zagubionym w lesie, i chce wrócić do domu, mówi Celia. 111 �REILLY Współczucie może być j u ż tropem. Który p a n i pomoże znaleźć wyjście z lasu. CELIA Lecz nawet jeśli sama znajdę wyjście z lasu, Pozostanę z pamięcią nie do utulenia, 0 skarbie, którego wchodząc do lasu szukałam, 1 nie znalazłam nigdy, którego nic było tam, I być może nie ma nigdzie'.' Więc jeżeli nigdzie. Czemu czuję się winna, żc go nic znalazłam? Chwilami myślałam, że to uniesienie jest realne. Chociaż ci, co go doświadczają, mogą nie mieć realności żadnej. I jeśli wszystko to jest bez sensu, chcę być wyleczona Z nienasycenia czymś, czego nie mogę znaleźć. I ze wstydu, że nie znalazłam nigdy. Czy pan może mnie wyleczyć? REILLY Przypadek jest uleczalny. Choć sposób kuracji musi być pani własnego wyboru: Ja za panią nic mogę tego zrobić. Jeżeli tego pani sobie życzy, Mogę pogodzić panią z. ludzkim stanem. Ze stanem, do jakiego niektórzy, co zaszli tak daleko jak pani, Zdołali j u ż powrócić. Ci mogą pamiętać Tę wizję, jaką mieli, ale już. przestali żałować jej utraty, Broniąc się zwykłym biegiem spraw; Uczą się unikania przesadnych nadziei. Tolerują zarówno siebie, jak i drugich. Dając i biorąc, co w zwykłych działaniach Jest aby brać i dawać. Nie skarżą się: Ich zadowala ranek, który dzieli, 1 wieczór, co łączy ich znowu, przy ogniu, Przy banalnej rozmowie. Dwoje ludzi, co wiedzą, że jedno drugiego nie rozumie, Wychowujących dzieci, których nie pojmują. I które nie zrozumią ich nigdy. CELIA To najlepsze życie? REILLY To dobre życie. Choć jak dobre, tego nie wie się, Póki nie dojdzie się do końca. Lecz nie będzie pani chciała niczego więcej, A to życie inne będzie tylko jak książka, Raz kiedyś przeczytana, i zgubiona. W obłąkanym Świecie gwałtu, głupoty, chciwości... to jest dobre życie. CELIA Wiem, powinnam być zdolna pogodzić się z nim, Jeśli jeszcze mogę je mieć. Jednak ono jest mi obojętne. Być może jest to jeden z objawów choroby. Lecz czuję, że byłby w tym rodzaj zaniechania Nic, nawet nie zaniechania - bardziej może zdrady. Widzi pan. myślę, że j a rzeczywiście miałam wizję czegoś, Choć nie wiem, co to było. I nie chcę zapomnieć. Chcę z tym żyć. Mogłabym się obyć bez niczego, �Wszystko znieść, bylebym mogła się tym żywić. A poza tym, jak sądzę, byłoby naprawdę nieuczciwe Z mej strony, teraz, gdybym próbowała wiązać życie z Nie mogłabym nikomu dać tego rodzaju miłości Choćbym chciała - która należy do tamtego życia. Och, boję się, że to brzmi jakbym bredziła! Jakbym się chciała kłócić z panem... ale, Jeżeli nie ma innej drogi... jestem pogrążona. kimkolwiek! REILLY J e s t inna droga, jeśli nie brak pani odwagi. Pierwszą mogłem opisać w zwyczajnych wyrazach, Bo pani wciąż j ą widzi, tak jak i my wszyscy, Tak czy owak ilustrowaną życiem dookoła. Ta druga jest nieznana, więc wymaga wiary Takiej wiary, co się dobywa z rozpaczy. Tu miejsca przeznaczenia nie sposób opisać; Będzie pani wiedzieć bardzo mało, aż pani tam nie dotrze; Będzie pani wędrowała na ślepo. Lecz ta droga wiedzie do posiadania tego, Czego szukała pani w miejscu niewłaściwym. CELIA Brzmi w tym to, czego pragnę. Więc wybieram drugą. REILLY To przeraźliwa podróż. CELIA Ja się jej nie boję. Cieszę się. Sądzę, pewno to samotna droga? REILLY Nie bardziej niż tamta. Tylko że ci, którzy tę drugą wybierają. Mogą zapominać o swojej samotności. A pani o swojej nie zapomni. Każda droga znaczy samotność - i wspólnotę. Obie omijają krańcowe spustoszenie. Jakie rodzi samotność w tym widmowym świecie Wyobraźni, pokrętnych wspomnień i pożądań. CELIA To jest to piekło, w którym właśnie byłam. REILLY To nie piekło, Dopóki nie stanie się pani niezdolna do niczego innego. Więc - czy teraz czuje się pani pewna? CELIA Chcę tej drogi drugiej. Sir Henry mówi na to, że skieruje j ą do sanatorium. Celia odczuwa głęboki zawód: słyszała już o tym. Niewiele to zmieniało w życiu jej znajomych, którzy tam byli. Wracali do dawnego życia, nie dostrzegało się w nich żadnych zmian. Ci nigdy w sanatorium nie byli, powtarza Reilly to, co j u ż zdradził Lawinii. Prawdziwi pacjenci rzeczywistego sanatorium nie wracają. „ T o wygląda na w i ę z i e n i e " - mówi Celia. Miejsce musi być bardzo zatłoczone! Lekarz powiada, że to, że nie wracają, nie znaczy, że zostają tam: wybierają, nie są do niczego zmuszani, bardzo często prowadzą czynne życie w świecie. Wielu z nich, w sensie fizycznym, wraca. A w ogóle bardzo niewielu trafia do tego miejsca. W tych rzadkich przypadkach nie wchodzi w grę żadne honorarium. 113 �CELIA Wcale, zupełnie nie wiem. co j a robię, Ani dlaczego to robię. Nic innego zrobić się nic da: To jedyny powód. REILLY I to najlepszy powód. CELIA Ale wiem, że ja sama się zdecydowałam: To muszę wyznać panu. REILLY Córko, idź w pokoju. Pracuj usilnie na swoje zbawienie. W chwilę później Reilly powie Julii, czekającej na wynik rozmowy w którymś z sąsiednich pokoi, że sam nie rozumie dlaczego wymówił te słowa do tej osoby. Ale wie, żc ona zajdzie daleko. JULIA O tak. zajdzie daleko. I my wiemy dokąd ona idzie. Ale co nam wiadomo o przeraźliwości tej podróży'? Ni mnie. ani tobie nie jest znany przebieg, w którym to co człowiecze Transhumanizacji ulega: cóż wiemy O tym rodzaju cierpień, przez jakie przejść muszą Na drodze oświecenia? W ten sposób, w finale aktu drugiego, Sir Henry, Julia, a także Alex, zdejmują na chwilę maski, w których poruszają się w zwykłych sytuacjach, wśród innych ludzi. Są tymi. którzy z ukrycia czuwają nad ludzkimi losami, i tymi, co zarazem stanowią narzędzie potężniejszych sił. Istotnie są Stróżami (Guardians), za których — w scenie rozstania z Edwardem, w pierwszym akcie - Celia wznosi toast, mówiąc, że może nawet Julia, trochę nieznośna, grająca rolę roztargnionej i niezbyt mądrej, wścibska starsza dama: może nawet Julia jest Stróżem jej, Celii (angielskie ,,guardian", podobnie jak polskie „ s t r ó ż " , wywołuje skojarzenie z ,,guardian angel"). Intuicja, która okazuje się prawdziwa. Cala rozmowa Sir Henry'ego z Celią, w niczym nie naruszająca reguł sytuacyjnego i psychologicznego „realizmu",powoli granice potocznej rzeczywistości rozszerza. Można powiedzieć, że w dialogu tym rośnie napięcie i skala oglądania świata. Daje się tu przywołać znane porównanie naszego codziennego, pragmatycznego widzenia lego, co nas otacza, i widzenia nas samych razem z tym, do patrzenia na odwrócony dywan. Żyjemy w świecie bez „ w z o r u " . P a t r z y m y na świat tak, że wzoru nawet nie jesteśmy w stanic się domyśleć. Ograniczony do „rzeczy widzialnych" realizm zależny jest od takiego patrzenia. Porównanie to można połączyć z opowieścią o dwu drogach, o dwóch sposobach życia. Wizja, przeczucie dręczące Celię, pochodzi stąd, że nagle, przypadkiem ujrzała wzór. wycinek wzoru pod monotonnym, prawie bezbarwnym, pozornie chaotycznym splotem nici. Nie może i nie chce się wyrzec tamtego widoku. Chce ogarnąć całość. Musi odwrócić „dywan ś w i a t a " na właściwą stronę, stronę - trzeba ją nazwać - rzeczywistą. „Jeśli w danym momencie jest żywy pewien zespół wierzeń i praktyk religijnych" - powtórzmy za Eliotem - dywan ten leży tak, że widać jego desenie. Nie sposób ich wprawdzie ogarnąć i „ o d c z y t a ć " do końca, do końca zgłębić ich znaczeń, ale wszystko jest dane człowiekowi wprost, bezpośrednio, i opis tej rzeczywistości zależy od danego mu sposobu ujmowania świata, ograniczany jest jego skończoną - wobec nieskończoności „ w z o r u " - naturą. Nieskończoność jest dana wprost jako taka, i jako taka jest, na ludzką miarę, odczytywana. Religijnie brany i przeżywany świat jest święty, a - w sztuce realizm jest zarazem liturgią, wypada stwierdzić. Cóż jednak, kiedy słabnie nurt wiary, kiedy - by znów powtórzyć cytat - „płynniejsze i bardziej chaotyczne stają się wzorce religijne i moralne" ?Wówczas, chciałoby się powiedzieć, liturgia musi torować drogę do rzeczywistości bezgranicznej, bo w tym momencie ta właśnie jej cecha znika nam z oczu. „ R e a l i z m " ulega zarazem ograniczeniu, ponieważ realizm to w gruncie rzeczy tylko funkcja, albo „przedłużenie" dostępnego nam sposobu postrzegania. By zatem wrócić na drogę tamtego „pierwotnego realizmu", potrzeba liturgii, rozszerzającej nasze przeżywanie świata. Sama dramaturgiczna technika Eliota, właśnie w Coctail Party, zdaje się potwierdzać czy demonstrować tę tezę. Nie wyczuwamy żadnej sztuczności, żadnej nawet „różnicy materii" w tym, co nawet w potocznym, tradycyjnym znaczeniu określilibyśmy terminem „ r e a l i z m " . a liturgicznością rodem z dramatu greckiego. Bo - dodajmy - w tym planie, w planie tworzenia przynajmniej, dla Eliota (by przytoczyć tu formułę Blakc'a) „AU Religions are One": wszystkie religie są jedną. Ostra dychotomia „realizm-liturgia". 114 �zaznaczona, czy może pozornie dla nas się zaznaczająca w wypowiedzi poety z 1928 roku, zostaje więc złagodzona w praktyce. Bo nawet przecież w świecie religijnego i moralnego zamętu istnieją enklawy żywej wiary i religijnego życia o autentycznym napięciu. Dopóki istnieje rzeczywista, żywa liturgia, jest i miejsce na „obrzędowy realizm", realizm prawdziwy. Drugi akt Coctail Party kończy się jakby modlitwą, w której pobrzmiewa echo, rozłożonego na głosy, chóru z greckiej tragedii. Dziwi nas naturalność przejścia do tego od zwyczajnej rozmowy, przerwanej wejściem pielęgniarki, która wnosi tacę z karafką i kieliszkami. „ A teraz gotowi jesteśmy, by przystąpić do libacji" - mówi Reilly. ALEX Słowa za budowę domowego ogniska. REILLY Niech budują ognisko Pod ochroną gwiazd. ALEX Niech postawią krzesło z obu jego stron. JULIA Ё Oby istoty święte pilnie strzegły dachu, I oby Luna sama miała wpływ na łoże. ALEX Słowa za tych, co wyruszają w podróż. REILLY Opiekunie wędrowców Błogosław tę drogę. ALEX Miej Miej Miej Miej j ą w opiece na pustyni. j ą w opiece na górach. j ą w opiece w labiryncie na ruchomych piaskach. JULIA Ochroń Ochroń Ochroń Ochroń j ą od Głosów j ą od Zjaw j ą wśród zgiełku j ą wśród ciszy. Sir Henry Harcourt-Reilly, który w pierwszym akcie występuje jako Niezidentyfikowany Gość (Julia i Alex udają w salonie Chamberlayne'ow. że nie znają go), tutaj jawi się jako Hermes Psychopompos, „przewodnik dusz". K i m jest w istocie? Na to pytanie nie ma odpowiedzi ostatecznej. Ostatecznie: kim jest każdy z nas? Męćmierz, wrzesień '95 P R Z Y P I S Y 1 „ D i a l o g o poezji d r a m a t y c z n e j " . C y t . z a : T . S . E l i o t , Szkice krytyczne. Wybrała, p r z e ł o ż y ł a i w s t ę p e m o p a t r z y ł a M a r i a N i e m o j o w s k a , W a r s z a w a 1972, s. 2 6 3 . C z ę ś ć tego fragmentu przytacza w s w o i m p r z e k ł a d z i e , M i c h a ł S p r u s i ń s k i w „ P o s l o w i u " d o : T . S. E l i o t , Wybór dramatów. K r a k ó w 1982, s. 350, o d d a j ą c w przedostatnim zdaniu o r y g i n a ł przez: „ d r a m a t powinien z m i e r z a ć w kierunku l i t u r g i i " . S t ą d s ł o w o „ l i t u r g i a " w tytule obecnego eseju, c h o ć p r z e k ł a d N i e m o j e w s k i e j jest c h y b a wierniejszy. W Dialogu... m a m y i takie zdanie: „ Literatura nasza jest n a m i a s t k ą religii, podobnie j a k sama r e l i g i a " (s. 2 5 7 , op. cii.). S t ą d , zgodnie z z a ł o ż e n i a m i d a n y m i w c y t a c i e poprzednim, dramat - z jednej s t r o n y - m u s i b y ć p o e t y c k i : „ T w i e r d z ę , ż e dramat p r o z ą jest j e d y n i e b ł a h y m produktem u b o c z n y m dramatu poetyckiego. W m o m e n c i e w i e l k i c h n a p i ę ć dusza ludzka d ą ż y do w y p o w i e d z e n i a s i ę w w i e r s z u . [...] dramat p r o z ą s k ł a n i a s i ę do p o d k r e ś l a n i a tego, c o p r z e j ś c i o w e i p o w i e r z c h o w n e ; j e ż e l i c h c e m y d o t r z e ć do tego, c o p o w s z e c h n e i t r w a ł e , w o l i m y w y p o w i a d a ć s i ę w w i e r s z u " (tamże, s. 259). I j e s z c z e j e d e n w a ż n y u s t ę p : .,[...] w ceremonii m s z y znajduje dramat s w ó j w y r a z n a j p e ł n i e j s z y [...], dramat w y w o d z i s i ę z. liturgii religijnej i nie w o l n o m u zbyt daleko od niej o d e j ś ć " ( s . 260). ' Cytaty z Coctail Party, w m o i m p r z e k ł a d z i e , z a drugim o s o b n y m w y d a n i e m sztuki: L o n d o n 1958. Faber and Faber L t d . ( W y d a n i e pierwsze: L o n d o n 1940). 2 775 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5a38b801ea72a3e9812e647f5bd8d2bf.pdf aaa0db43e4674e4f31d3208441d04bd1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2972 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2776 Title A name given to the resource Kapłan czy błazen? O metaforach Don Kichota u Manna i Kafki / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4, s.63-69 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sznajderman, Monika Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text [ Kapłan czy błazen? O metaforach Don Kichota u Manna i Kafki Monika Sznajderman W s z y s t k o , co mówił, brzmiało tak, j a k g d y b y miato tajemniczy ukryty sens, k t ó r e g o o d g a d n i ę c i e p o z o s t a w i a ł i n n y m z j a k b y diabelska intencja w y k r a c z a j ą c ą d a l e k o p o z a W zamieszczonym w numerze 3/4 (1992) „Kontekstów: polskiej Sztuki Ludowej" szkicu Stary Gringo: Motyw Don Kichota w filmie i literaturze pisałam o problemie „prawdy j kłamstwa w znaczeniu kulturowym" - tak, jak ów problem widzi James Clifford - w kontekście powieści Ćarlosa Fuentesa i filmu Luisa Puenzo Stary Gringo. Nazwałam ów tekst podróżą Don Kichota (podróżą z Don Kichotem) - w przebraniu artysty, pisarza, wreszcie etnologa - we współczesność. Problem „prawdy i kłamstwa w znaczeniu kulturowym" pojawi się również w opisie dwóch innych symbolicznych podróży z Don Kichotem - podróży, odzwierciedlających dwudziestowieczne doświadczenie Tomasza Manna i Fran za Kafki. Zatrzymajmy się zatem jeszcze przez chwilę przy roz­ ważaniach Clifforda. W kontekście refleksji nad względnością prawdy i kłamstwa szczególnie inspirujący jest Clifford wów­ czas, gdy zestawia ze sobą dwa dzieła Bronisława Malinow­ skiego: jego Dziennik i Argonautów Zachodniego Pacyfiku. uderzająco do siebie niepodobne. Dziennik, pisany głównie po polsku i nie przeznaczony do publikacji zbulwersował an­ tropologiczną opinię. Z całą jaskrawością odsłaniał bowiem kulisy pracy etnologa w terenie, jego - łagodnie mówiąc - ambiwalentne odczucia w stosunku do tubylczych infor­ matorów, jego lęki, fobie, erotyczne pokusy, wściekłość i znie­ cierpliwienie. Można zatem uznać Dziennik, pisze Clifford, za ,nagą p r a w d ę " , „nagą r z e c z y w i s t o ś ć " . W zestawieniu z nim Argonauci... jawią się, dowodzi amerykański antropolog, jako „ocalająca fikcja" Malinows­ kiego, jego ocalające, zbawienne kłamstwo, które rodzi „zbyt wiarygodne opisy" etnograficznej rzeczywistości. I nie tylko rzeczywistości: Argonauci zarówno kreują kulturową fikcję, jak też ogłaszają pojawienie się postaci obdarzonej autorytetem: Bronisława Malinowskiego - antropologa w nowym s t y l u " . Buduje bowiem Malinowski w Argonautach... fikcję swojej własnej spójnej tożsamości, swego „ja'' wyzwolonego wreszcie "d widocznych w Dzienniku udręk etnograficznego rzemiosła, °d depresji i rozczarowań, od erotycznych urojeń, hipochond­ rycznych lęków i nienawiści do krajowców, wśród których przyszło mu żyć. W miejsce uderzającego w Dzienniku gniewu irytacji, manifestuje tutaj Malinowski życzliwą, rozumiejącą Postawę wzorowego etnografa. Na analogiczne - prawdziwe bądź pozorne - dysonanse 'ocknięcia napotykamy również w twórczości Tomasza Manna. Bardzo podobna dysharmonia uderzyła mnie na przykład Podczas lektury kluczowego dla naszych rozważań eseju ~ wspomnienia Podróż przez ocean z ,,Don Kichotem". Na Pierwszy rzut oka bowiem zupełnie do siebie nie przystają *arte w nim wyznania Manna - szczerego miłośnika ładu 'konwencji, i Manna - równie szczerego admiratora don'"tiiotowskiego szaleństwa. A jednak ten właśnie dysonans ~ hoć uderzający - jest, jak postaram się pokazać, najzupełniej P°zorny i bardzo dobrze wyraża istotę Mannowskiej metafory ^Cdnego rycerza. Prawdziwą dysharmonię dostrzec możemy °P>ero pomiędzy tym esejem a innymi dziełami niemieckiego P'sarz.a, na których tle opis transatlantyckiej podróży jawi się utwór wyjątkowy i pełniący - niczym Argonauci... w cało­ 2 1 a c 0 habitus ironii.' ści dzieła Malinowskiego - rolę zbawiennej, ocalającej fikcji. Ten drugi, prawdziwy j u ż dysonans, rysując dla Mannowskiej egzegezy postaci Don Kichota szersze tło rzuca nań jeszcze jaśniejsze światło. Światło, które pozwala pokusić się o praw­ dziwe zrozumienie tej bardzo specyficznej interpretacji jaką, w oparciu o dzieło Cervanlesa, ale przede wszystkim o swe własne doświadczenie współczesnego świata buduje niemiecki pisarz. Pozwoli to nam zarazem od nowa zdefiniować i przewar­ tościować tak, zdawałoby się jasne i stabilne, kategorie błazeńs­ twa i kapłaństwa w XX-wieeznym kontekście historycznym, politycznym i filozoficznym. Malinowski Don Kichot nie będzie bowiem odosobniony w tej wędrówce przez dzisiejszą rzeczywistość. Obok niego wracają przecież do domu inni Don Kichotowie, a wśród nich jeden szczególnie dla naszych czasów charakterystyczny: Don Kichot jako bohater Kafki, Don Kichot jako mierniczy, Don Kichot jako myśliwy Grakchus. którego łódź, „dzięki chwili nieuwagi p r z e w o ź n i k a " , skazana jest na wieczną wędrówkę... Don Kichot Tomasza Manna j a w i się w tym kontekście jako sprzeciw, jako wyraźna riposta na Don Kichota Franza Kafki. Ci dwaj Don Kichotowie wyznaczają w pewnym sensie dwie przeciwległe granice doświadczenia współczesnego świata; sytuują się na dwu jego biegunach. Szaleństwu obnażającemu błazeńskie szaleństwo świata, będą­ cemu jego doskonałym odzwierciedleniem, przeciwstawia się szaleństwo, będące w istocie przejściem na pozycje kapłańskie, szaleństwo stojące na straży dawnego porządku: utopijne szaleństwo Tomasza Manna i jego Don Kichota. Drugą inspiracją dla napisania tego szkicu stał się esej Theodora W. Adorno Glosa do portretu Tomasza Manna. Adorno, omijając „co napisano w baedekerze", stara się zrozumieć dwoistość natury niemieckiego pisarza i przeniknąć poza jego nakładane dla współczesnych i potomnych maski. Stara się, jak sam pisze, pokazać „jak bardzo różnił się od autoportretu, który sugeruje jego proza" . Nie przypadkiem też chyba jedną z wielu możliwych masek, jakie się w tym kontekście pojawiają jest maska pierrota, Pierrota Lunaire... Esej Adorno sytuuje się na pograniczu całej masy naukowych dysertacji na lemat twórczości Manna i , jak pisze jego autor, celem było wywołanie „poczucia lekkiego dyskomfortu". W doskonałym portrecie pisarza mnoży Adorno jego filozoficz­ ne, artystyczne i czysto ludzkie tożsamości. Psychologizuje, ale nie do końca. Pisze przecież: „Ja zaś sądzę, że z zawartością dzieła sztuki zaczynamy dopiero tam mieć do czynienia, gdzie ustaje intencja autorska; ona wygasa w z a w a r t o ś c i . " Psycho­ logia nakładanych przez pisarza masek przekształca się zatem, w rozważaniach Adorno, w projekt ciekawego szkicu na temat archetypu artysty w różnych epokach. Jak bowiem zauważa niemiecki filozof, motywy nakładania przez artystów masek od co najmniej końca X V I I I wieku nie były natury osobistej; przeciwnie, były wyrazem społecznego raczej niż psycho­ logicznego zapotrzebowania. „Około połowy X I X wieku ob­ noszono geniusz jak kostium. G ł o w a Rembrandta, aksamit i beret, krótko mówiąc archetyp artysty, przemieniły się w zinterioryzowaną cząstkę jego r u c h o m o ś c i . " Marcel Proust, zauważa Adorno, grał rolę operetkowego dandysa z laseczką 3 4 5 6 63 �i w cylindrze, a Kafka - najzwyklejszego urzędnika ubez­ pieczeniowego. „Ten impuls żywy byl również w Tomaszu Mannie: impuls niepozorności - pisze Adorno. Obok zatem „ducha ciążenia, pokrewnego melancholii, skłonnego do przemyśliwań, zatapiania się w sobie"" dostrzega Adorno w Mannie także duszę mieszczanina, ukrytą pod maską chłodnego i wyniosłego syna senatora z Lubeki. „Klisza dekadenta komplementarna jest z kliszą m i e s z c z a n i n a ' - pisze w końcowej części swego studium. A w innym miejscu: „Przy całej sile jego Ja jego tożsamość wcale nie miała ostatniego słowa: nie darmo pisał dwa w najwyższym stopniu odbiegające od siebie rękopisy, które potem znów stapiały się w jedno." " Znowu wracamy do Clifforda. Nie sposób oddzielać od siebie masek, tak samo, jak nie sposób oddzielać rękopisów, choćby jeden z nich całkowicie negował drugi. Dopiero bowiem wzięte razem składają się one na całość dzieła. Do takich właśnie wniosków doszedł, w kontekście twórczości Malinowskiego. James Clifford. Kłamstwo, ocalające kulturowe kłamstwo jest równorzędnym wyrazem rzeczywistości, co tzw. naga prawda. Dzieło, by było pełne, powinno być polifoniczne; powinno zawierać w sobie wiele różnych dyskursów. Dzieło Tomasza Manna, za którym skrywa się jego osoba, jest właśnie takie. W mieszczańskiej duszy przegląda się cygan; w duszy kapłana - błazen. Swymi maskami grał Mann nieustannie z całym światem, z towarzystwem w salonie, z czytelnikami i ze śmiercią. To, że śmierć była przedmiotem fascynacji w wielu jego utworach tłumaczy Adorno pewną, powiedzmy nawet ludową, chytrością i przebiegłością, służącą temu, by „ciągle przywoływaną i nakłanianą właśnie przez to trzymać z. daleka i z a ż e g n y w a ć " " . Zmieniał maski jedną po drugiej lak, by nawet śmierć go nie poznała. Przywołując j ą maską dekadenta, zażegnywał zarazem magicznie. Kto wie, może w łudząco bezpiecznym stroju mieszczanina był jej, paradoskalnie, bliższy? „Jego oczy były niebieskie lub szaroniebieskie, w chwilach jednakże, kiedy stawał się świadomy siebie, rozbłyskiwały czarno i z brazylijska, jak gdyby w głębokim pogrążeniu tliło się coś, co tylko czekało, aby wybuchnąć płomieniem; jak gdyby pod brzemieniem zbierało się tworzywo, które oto pochwycił, by w zwarciu z nim mierzyć swe s i ł y . " ' Tę właśnie niezmożoną mimetyczność, zabarwione swoistą kokieterią zmienianie ma­ sek, nieustanne, ironiczne mierzenie się ze światem wyraził w swoich refleksjach Adorno znamienną metaforą: „W obrazie odtwarzanym we wspomnieniu jego własna twarz przyjmuje coś z pierrota" . A więc Tomasz Mann pierrot? Mieszczanin i Cygan jedno­ cześnie, miłośnik ładu i szaleństwa w jednej postaci? Błazen, którego maskarada obejmuje także i maski kapłańskie? A może raczej kapłan w zwodniczej, przewrotnej masce błazna? Trudno o jednoznaczną odpowiedź. Zapytajmy zatem inaczej: kim dzisiaj t r z e b a być, kapłanem czy błaznem? Strażnikiem przeszłości czy współuczestnikiem teraźniejszości? I kim jest niemiecki pisarz w świetle tylu różnych jego tożsamości? Gdzie w jego twórczości szukać prawdy, a gdzie ucieczki? I , wreszcie, kim jest dla niego Don Kichot - staroświecką, bezpieczną przystanią czy ucieleśnieniem współczesności? Na tak właśnie postawione pytanie zdaje się Mann od­ powiadać całą swoją twórczością, a zwłaszcza zawartą w eseju Podróż przez ocean z ,,Don Kichotem'' egzegezą dzieła Cervantesa. Zadziwiające jest przy tym i to, że właśnie do Don Kichota porównał ojca syn Tomasza Manna, Klaus: „Ojcowskie oblicze, zapamiętane z tej epoki, nie ma w sobie ani dobroci, ani ironii, przynależnych wszak substancjalnie do jego charakteru. Twarz, która wyłania się przede mną, jest pełna napięcia i surowa. Wrażliwe, nerwowe czoło z delikatnymi skroniami, zamglone spojrzenie, nos, mocno zarysowany i wydatny przy zapad­ niętych policzkach. Dziwne, ale jest to twarz brodata, długi znękany owal, okolony twardą, kolącą brodą (...). Ojciec czasu wojny jest brodaty. W rysach, jednocześnie dumnych i umęczo­ nych, przypomina hiszpańskiego rycerza i marzyciela, Don Kichota."" 1 : 13 W swym eseju - wspomnieniu, a właściwie podróżniczy,,, dzienniku, niemiecki pisarz przeciwstawia otwarty, nieograuj czony świat wypraw Don Kichota, symbolizowany tutaj ргг żywioł oceanu, światu na wskroś nowoczesnemu, zorganizowa nemu wokół utartych i bezpiecznych szlaków komunikacyj. nych, które dbałością otaczają rozmaite towarzystwa podróż nicze. To świat turystyki, naukowych i artystycznych pieb. rzymek do świętej ziemi, ale też świat uchodźców wojennych i wszelkich pozbawionych ojczyzny wygnańców. Pamiętnika:, ski esej Manna z całą pewnością potraktować można jako wypowiedź, rządzącą się regułami tekstu mitycznego. Zmetaforyzowaniu uległy tutaj pojęcia przygody i podróży. Kichot, arcydzieło literatury światowej - pisze Mann - j akurat czymś odpowiednim w czasie podróży przez taki szmat świata. Napisanie tego arcydzieła było wielką przygodą twórczą i odbiorcza przygoda, j a k ą jest jego przeczytanie, ma w tej sytuacji taką samą w i e l k o ś ć . " Zmetaforyzowanie to nie jest rzeczą przypadkową i po. zbawioną znaczenia, bowiem we współczesnym języku pojęcia przygody i wędrówki zyskały w dużej mierze wymiar symbolu i doświadczane są na takiej właśnie płaszczyźnie - zwłaszcza w opisie doświadczenia artystycznego. „Struktura przygody jest identyczna ze strukturą dzieła sztuki""' - pisał w swoich esejach Bolesław Miciński, omawiając zbieżności pomiędzy człowie­ kiem przygody i artystą. A Gaston Bachelard, analizując swoją własną egzegezę Opowieści Artura Gordona Рута z Nantucket pisze tak: „Zrozumiałem wówczas, że ta przygoda, która pozornie rozgrywa się na dwu oceanach, w rzeczywistości jest przygodą podświadomości, która dokonuje się w zakamarkach duszy." Kategorie podróży, przygody, wędrówki - zinterioryzowane i zmetaforyzowane - są zatem tymi kategoriami, które po­ zwalają Mannowi przybliżyć się do doświadczenia Don Kichota - arcydzieła literatury i postaci. Nie bez kulturowego znaczenia pozostaje fakt, że podróż Manna jest podróżą morską - woda nadaje jej wymiar najgłębszy i ostateczny. Mitologia wody z dawien dawna kojarzyła jej materię ze śmiercią, i - z drugiej strony - wiązała ze śmiercią motyw podróży. „Schodziwszy ziemię, przeszedłszy przez ogień, dusza powędruje na brzeg wody - pisał Bachelard. - Wyobraźnia głębinna, wyobraźnia materialna domaga się, aby w o d a miała swój udział w śmie­ rci; potrzebuje wody, dzięki której śmierć zachowałaby charak­ ter podróży." * Na pokład barki Charona wstępuje Tornad Mann, by pożeglować ku Tamtemu Brzegowi. On jednak nadal wierzy w sterowność swej łodzi i nieomylność przewoźnika... Ameryka jawi się niemieckiemu pisarzowi jako przerażająca, barbarzyńska „ziemia wygnania". „Przede m n ą debiut w po­ dróży transatlantyckiej - pisze na pokładzie statku Mann - pierwsze spotkanie i znajomość z. morzem oddzielającym stary świat od nowego, a tam, po drugiej stronie krzywizny ziemskiej, wypełnionej bezmiarem wód, oczekuje nas Now* Amsterdam, miasto - gigant. Jest takich cztery czy pięć i tworzą one osobną, monstrualną odmianę miejskości. w przesadnym stylu, przy czym wykraczają także poza klasę wielkich miast, podobnie jak w świecie przyrody i pejzażu kategoria tworów pierwotnych i elementarnych, pustynie, szczyty góskie i morza, jest wyodrębniona od reszty w sposób potworny." ' 1. w opozy­ cji do tej infernalnej wizji: „Ja wychowałem się nad Bałtykt** nad morzem prowincjonalnym, w tradycji ukształtowanej pr? miasta stare i średnicii rozmiarów, w cywilizacji umiarkowanejw której ironiczna wyobraźnia czuje wobec żywiołu К połączony z czcią - oraz ironiczny o p ó r . " " U kresu zaś poda". pisze Mann: „Przede m n ą z porannej mgły wolno wynurzają* drapacze chmur Manhattanu, fantastyczny pejzaż kolonial.; spiętrzone miasto g i g a n t ó w . " Zaiste, demoniczna to Zauważmy na marginesie, że, podobnie, jako przestrzeń władnioną przez upadek wiary religijnej", widzi Amerykę' ••, przybysz ze Starego Świata, Czesław Miłosz. „Jest to P \T, nie poddająca się woli - pisze on - , bezużyteczna, bezsenso ег e s t 15 17 11 1 w 2 21 rzeSl a więc przede wszystkim jałowizny wielkich miast, śmie' place pokryte odpadkami, zarosłe pokrzywą, rodzaj otc» którą niegdyś miały zamieszkiwać dusze nic znające don zła." 22 64 1 1 r �Nic zatem dziwnego, wziąwszy pod uwagę piekielny charak­ ter powszechnie związanych z Nowym Światem wyobrażeń, iż bohater Ameryki Kafki, mały Karl Rossman uważa, że „Pierw­ sze dni Europejczyków w Ameryce można by porównać do rodzin i gdyby się nawet ktoś tutaj, niechże się tylko Karl niepotrzebnie nie obawia, przyzwyczaił wcześniej, niż jakby p zyszedł z innego świata, to musi jednak mieć na uwadze, że pierwszy sąd oparty jest zawsze na niepewnych podstawach."-' Wśród wielu świadectw, przemawiających za całkowitą inno­ ścią, wręcz infernalnością Nowego Świata i zmityzowanym, idyllicznym charakterem Starego, tylko nieliczne starają się ten wizerunek odmityzować. lecz pełnią one raczej rolę potwier­ dzających regułę wyjątków. Bo leż tylko taki piewca zwyczaj­ nej codzienności, jak Miron Białoszewski, mógł powiedzieć: |e w Ameryce /prędko zwyczajnieje/ wszystko"; mógł napi­ sać: „Jak w P r z a s n y s z u " , „ A więc swojsko",„jak w Warszawie na Nalewkach" . Infernalny charakter amerykańskiej wizji Miłosza i Manna zbudowany został na opozycji do zmityzowanego wizerunku Starego Kraju i Europy. Jej symbolem i zarazem ostatnim szańcem staje się stary statek, którego powolność i ociężałość są dla Manna wyrazem tego, co najnaturalniejsze i najzdrowsze w przeciwieństwie do „rozdygotanej żądzy r e k o r d ó w " . Euro­ pejski jest kelner w białych rękawiczkach i nieskazitelnie białej marynarce podczas najsroższej burzy, europejska jest sala koncertowa i etykieta przy stole. Podobnie, jak w opowiadaniu Wąż morski Carlosa Fuentesa. gdzie okrętowe salony także były w rzeczywistości „tylko transpozycją brytyjskiego pojęcia wygody, a home away from home"'''. Pomiędzy Europą i Ameryką, pomiędzy brzegiem życia i brzegiem śmierci przepływa ocean. Mann. ten, jak sam się określał - „spadkobierca wypraw Kolumba" - bał się oceanicz­ nego żywiołu. „Przcstronność oceanu ma w sobie coś kosmicz­ nego - pisał - statki giną w nim jak gwiazdy w otchłaniach niebieskich i przypadek rzado pozwala spotkać się jednemu /.drugim."" Uznawał jedynie morze - swojski Bałtyk, prze­ strzeń „ u c z ł o w i e c z o n ą " , okoloną znajomymi, bezpiecznymi brzegami, nad którym leżało tyle dobrych, starych kupieckich miast: Lubeka, Brema, Hamburg, Rostok... Morze - symbol szaleństwa okiełznanego i w swoim zamknięciu oswojonego. W tym eseju o transoceanicznej podróży, oceanowi poświęcone są nieliczne tylko fragmenty. „Teraz wszystko zostaje od­ czarowane, co się chyba tłumaczy zredukowaniem żywiołu do trasy komunikacyjnej, do gościńca, wskutek czego morze nie jest juz kontemplowanym kształtem, wizją, ideą. spojrzeniem ducha sondującego wieczność, lecz jedynie t ł e m . " ' " Możemy zatem słusznie podejrzewać, że esej niemieckiego pisarza nie tyle o podróży traktuje, ile o pozostaniu; nie tyle 0 wolnej, otwartej przestrzeni wędrówki, ile o zamknięciu. Opisowi zacisznych zakamarków statku poświęcono tu wiele miejsca. Labirynt schodów, schodków, pokładów, „rozkołysana elegancja s a l o n u " , w y ś c i e ł a n e kanapy w barze „przytulnym jak muszla" i fotel, będący „transpozycją wspaniałego leżaka Hansa Castorpa" - to wszystko przeciwstawione zostało bez­ miarowi wód. „Okręt może być szyfrem odjazdu; jednak głębiej № szyfrem zamknięcia - pisał w eseju ..Nautilus" i Statek Щапу Roland Barthes. - Zamiłowanie do statków oznacza zawsze radość doskonałego zamknięcia, posiadania pod ręką Możliwie dużej ilości przedmiotów, dysponowania przestrzenią ' lutnie skończoną. Kto kocha statki, kocha nie tyle dalekie, tyeninicze odjazdy, ile raczej jakiś naddom. dom nieodwołalnie ryknięty; statek jest najpierw miejscem zamieszkania, później *>P'ero środkiem lokomocji." " 1 takiej perspektywy nawet wodny żywioł zdawać się musi Piecz.ny. przyjazny i doskonale oswojony. „Dość bowiem Bajh ' ' J zamieszkania człowieka - pisze dalej es - by ten począł się natychmiast rozkoszować krągłym, ?ladk'm światem, jaki wokół siebie stwarza: cała żeglarska ralność widzi w człowieku boga. pana i właściciela owego ' ('pierwszy po Bogu' itp.).' „Uspokajająco działa myśl г at jakby w odpowiedzi na te refleksje Tomasz Mann - że spotkanie z dziką naturą przeżyjemy w sojuszu z cywilizaP°d jej osłoną na tym solidnym statku, którego pokłady. na r a 24 25 M| 2 z S , a t e a , a < / a m e s c e lakierowane korytarze prowadzące do kabin, salony i pokryte dywanami schody obrzuciliśmy przd chwilą pierwszym spoj­ rzeniem i którego dzielni oficerowie oraz podległa im załoga nie uczyła się niczego innego, oprócz panowania nad ż y w i o ł e m . " Przeciwieństwem statku-zamknięcia, statku-symbolu przewagi człowieka nad naturą, statku Julesa Verne'a jest przywoływany przez Barthesa Statek Pijany Artura Rimbaud, „ten statek, który mówi ' j a ' i wyzwolony ze swej wklęsłości pozwala człowiekowi przejść od psychoanalizy jaskini do prawdziwej poetyki po­ dróży i poznania" . Ale gdzie we współczesnym świecie, we współczesnym doświadczeniu odnaleźć tę „prawdziwą poetykę podróży i po­ znania"? „A wie pan, profesorze, mnie też w młodości, niech skonam, marzyło się odkryć wyspę, małpę czy inny w i r u s ' ' " - wspomina z nostalgią XX-wieczny Kolumb z wiersza Josifa Brodskiego Nowy Jules Verne. C ó ż , kiedy dzisiaj nawet klasyczna łódź szaleńców z Lotu nad kukułczym gniazdem, obrazująca w tym filmie przemożne pragnienie wolności zawirowała tylko na wodzie i zawróciła do portu... Esej Manna skonstruowany jest bardzo wyraźnie na zasadzie opozycji: otwarte zamknięte podróż zamieszkiwanie ocean statek szaleństwo bezpieczeństwo Ameryka Europa obcość swojskość Gdzie zatem w tym dychotomicznym świecie miejsce dla mitu Don Kichota, tej apologii szaleństwa, swobody, inności i ekstrawagancji? Gdzie, którędy przemyca w swej twórczości Tomasz Mann tych wędrowców bez domu, ojczyzny i paszpor­ tu, XX-wiecznych poszukiwaczy Graala, dzisiejszych błędnych rycerzy? Esej o podróży przez ocean, będący zarazem refleksją nad dziełem Cervantesa, jest przecież wyrazem głęboko mitycz­ nego marzenia - marzenia o domu, ojczyźnie, zamieszkiwaniu, marzenia o schronieniu, o pozostaniu. Po przeciwnej stronie tego doświadczenia sytuuje się lęk i doświadczenie bohatera Ameryki, Karla. „ B o gdzieżby musiał zamieszkać, gdyby wysiadł na ląd jako biedny, mały imigrant.' - pyta Kafka. - (...) Ba - może by go w ogóle, co wuj na podstawie swej znajomości ustaw imigracyjnych uważał nawet za bardzo prawdopodobne, nie wpuszczono do Stanów Zjed­ noczonych, lecz odesłano do domu, nie troszcząc się o to, że nie miałby j u ż wtedy żadnej ojczyzny." I taki jest przecież ostatecznie, wyjąwszy może fragment pt. Teatr Ocklahomy, los małego czeskiego podróżnika; los, który powiela wszak jedynie los tysiąca innych, poddanych władzy swego przeznaczenia i urzędów imigracyjnych, wiecznie krążących pomiędzy roz­ maitymi ziemiami, z których żadna nie jest ich domem; los wędrowców mimo woli. Los ludzi, którym wyjęto z ręki ster; błędnych wędrowców spod znaku myśliwego Grakchusa, które­ go łódź. dzięki „fałszywemu obrotowi steru, chwili nieuwagi p r z e w o ź n i k a " wędruje odtąd bez końca po ziemskich wodach. Tomasz Mann broni się przed doświadczeniem Kalki. Jego esej nazwać by można, parafrazując określenie Ericha Fromma, ucieczką od wszelkiej wolności bądź jakiejkolwiek formy konieczności ku iluzji bezpieczeństwa i ładu. Warto więc zapytać raz jeszcze, gdzie miejsce dla Don Kichota w świecie niemieckiego pisarza, który oznajmia przecież, że jego stosunek do szalonego rycerza pełen jest „bólu, miłości, uczucia i bez­ granicznego szacunku" . Do deklaracji tych zupełnie jednak nie przystaje codzienna praktyka. Wszak nawet swoich współ­ towarzyszy podróży dzieli Mann nieustannie na swoich i ob­ cych, tych drugich zdecydowanie nie tolerując. Swoi to ci, którzy podróżują statecznie, sensownie, w jasno określonym celu - j a k on sam. Inni - ci „podróżują sobie czasem bez sensu". Innym na pokładzie statku jest na przykład szczególnie irytujący pisarz ..enfant terrible naszego podróżnego towarzystwa: jest to kościsty Jankes z ustami wystającymi po anglosasku jak u ryby (...), jego samotność drażni, współpasażerowie nie lubią go (...). Coś w nim jest niewyraźnego, wszyscy to czują. Człowiek nie powinien odgradzać się w ten sposób od innych ( . . . ) " . ! dalej: 31 12 34 35 36 65 �,,Każdy powinien wiedzieć, do jakiej sfery należy. Trzeba się trzymać s w o i c h . " ' Tomasz Mann nadaje wciąż, jakby powiedział Ludwik Stomma, ten sam komunikat, który jest komunikatem zdecydo­ wanie kapłańskim (w odniesieniu do klasycznej już. opozycji „kapłan-błazen"): ,,a) jestem poważny i stateczny swojak, b) wiem, po co tu przyszedłem, c) akceptuję porządek rzeczy"-"*. W Tomaszu Mannie nie ma na pozró nic, co upodobniałoby go do szaleńca Don Kichota i usprawiedliwiało jego sympatię dla hiszpańskiego rycerza. Posądzając się o tęsknoty do „prymity­ wizmu, żywiołowości, do egzystencji niepewnej, improwizo­ wanej jak na wojnie i awanturniczej", odkrywając w sobie jakieś podejrzane „pożądanie irracjonalności" broni się przed tymi uczuciami, „powodowany europejską sympatią dla rozu­ mu i rozsądku. Parafrazując więc raz jeszcze to, co James Clifford napisał o Dzienniku Malinowskiego w zestawieniu z jego Argonauta­ mi..., możemy zasadnie powiedzieć, że filozoficzne i światopo­ glądowe deklaracje Manna wydają się zostawiać niewiele miejsca dla jego pozytywnego stosunku do Don Kichota. Być może jednak porównanie z innymi dziełami niemieckiego pisarza rzuci trochę więcej światła na tę zagadkową dysharmonię i pozwoli zrozumieć tę bardzo specyficzną wizję szalone­ go hiszpańskiego rycerza, którego maskę Tomasz Mann w is­ tocie nieustannie sobie przykłada. 7 „Poszedł drogą, którą iść musiał, szedł trochę niedbale i nierówno, z głową na bok przechyloną, patrząc w dal, a jeśli błądził to dlatego, że dla niektórych ludzi nic ma w ogóle właściwych d r ó g . " " Tytułowy bohater opowiadania Tonio Kroger opuszcza „ciasne miasto ojczyste", a wraz z wyost­ rzonym spojrzeniem na świat przychodzi dojmujące poczucie osamotnienia. W trakcie swoich wędrówek po wielkich mias­ tach „Co za bezdroże! - myślał niekiedy. - Jak to być mogło, że wpadłem w takie dzikie awantury. Przecież nie jestem z po­ chodzenia Cyganem na zielonym wozie." „Jest pan miesz­ czuchem na manowcach... mieszczuchem z b ł ą k a n y m " - mó­ wi do Tonią jego rosyjska przyjaciółka. Bohaterowie Manna błądzą lak często, jak podróżują, choć zazwyczaj podróże te zapowiadają się nad wyraz rozsądnie, planowo i nobliwie. Ich wędrówki po Europie, po jej wielkich miastach, sanatoriach i kąpieliskach odbywają się z. całym ceremoniałem, właściwym osobom dobrze urodzonym. Co skłania ich do tych wypraw? Troska o zdrowie, nuda, ale też czasem, jak Gustawa von Aschenbacha. uczucie, że „coś rozpiera mu piersi, jakiś nieuchwytny niepokój, młodzieńcza tęsknota za dalą, uczucie tak żywe, tak nowe, albo też tak j u ż niezwyczajne i zapomniane (...). Była to chęć podróży, nic więcej, ale przyszła jak atak, urastała w namiętność i h a l u c y n a c j ę . " ' Pokusa, która nim owładnęła, zapanowała nad jego. jak pisze Mann. „europejską d u s z ą " , nad nawykiem traktowania podróży wyłącznie lub przede wszystkim jako środka higienicznego. A przemożne owo uczucie zrodziło się, jak pamiętamy, pod wpływem spotkania z pewnym niezwykłym cudzoziemcem, którego spotyka później bohater w samym centrum weneckiej zarazy w postaci złowie­ szczego błazna - komedianta, zwiastuna i zarazem symbolu śmierci. Od chwili tego pierwszego, monachijskiego spotkania Aschenbach nie potrafi j u ż zapanować nad swoim życiem. Jeszcze próbuje okiełznać żywioł: „A więc p o d r ó ż - d o b r z e . Nie bardzo daleko, nie gdzieś aż do tygrysów. Jedna noc w sypial­ nym wagonie i sjesta dwu- trzytygodniowa w jakiejś uczęszcza­ nej miejscowości na przemiłym p o ł u d n i u . " Gustaw von Aschenbach mylił się jednak bardzo. Doświadczenie Hansa Castorpa, Mann dzielił z nim osobiś­ cie. To właśnie przeżycie ucieczki z Czarodziejskiej góry było właściwym źródłem powieści, która w założeniu miała być tylko humorystycznym odpowiednikiem Śmierci w Wenecji. T y m pierwszym, zasadniczym doświadczeniem, na jakie zwra­ ca uwagę pisarz, jest uczucie pułapki, która wciąga i zamienia pierwotne trzy tygodnie w „siedem baśniowych l a t " . Z a r ó w n o 4 42 4 44 66 w Śmierci w Wenecji, jak i w Czarodziejskiej górze niezwykle ezwykJe ważnym wątkiem jest fascynacja śmiercią i magiczną potęgą nieuleczalnej choroby; obie te opowieści mówią w istocie 0 uwiedzeniu. Jednym z ich ważniejszych tropów jest także wątek inicjacyj­ ny. Omawiając napisaną przez uczonego z Harvardu książkę poświęconą przede wszystkim Czarodziejskiej górze pis7 ' Mann: „Autor umieszcza The Magic Mountain i jej prostego bohatera w kręgu wielkiej tradycji - nie tylko niemieckiej, ale 1 światowej; w ł ą c z a j ą do pewnego typu literatury, która nazywa się The Quester Legend i sięga daleko wstecz w piśmiennictwie różnych n a r o d ó w " ; literatury, która zasięgiem swym obej­ muje zarówno Fausta Goethego, jak też utwory znane p j nazwą Sangraal albo też Holy Grail Romances. Poszukującym pytającym bohaterem tej literatury jest również, między innymi Hans Castorp, porównywany z Pcrcevalem, Galahadem czy Gawainem, ze wszystkimi tymi klasycznymi graal—ąuesterami, prostymi, naiwnymi, dziecięcymi. „Jednym s ł o w e m - p o d sumowuje Mann tę amerykańską egzegezę własnej twórczości - Czarodziejska góra stanowi odmianę świątyni wtajemnicze­ nia, miejsce niebezpiecznych badań tajemnicy życia, a Hans Castorp, 'poszukiwacz wiedzy' ma szlachetnych, mistyczno-rycerskich przodków; jest to typowy, w najwznioślejszym tego słowa znaczeniu zachłannie ciekawy neofita, który dobrowol­ nie, aż nazbyt dobrowolnie, wpada w objęcia choroby i śmie­ rci.'"" O t ó ż l o właśnie! Dobrowolnie, aż nazbyt dobrowolnie - pisze Mann. C ó ż jednak może znaczyć, zapytajmy, owa nadmierna dobrowolność, z jaką człowiek - neofita - poszukiwacz czeka na nadejście swej Przygody, swej Wiedzy, swego Spełnienia.' Czy dobrowolność rzeczywiście ma prawo być nadmierna? A może opisuje wówczas w istocie doświadczenie wręcz przeciwne - doświadczenie przymusu? Z przymusem, który przybiera różne formy i postaci, stykają się wszyscy protagoniści Kafki. Przypomnijmy początek jego symbolicznej przypowieści pod tytułem Sternik. ..'Czy nie jestem sternikiem?' - krzyknąłem. 'Ty?' - zapytał ciemny, rosły mężczyzna i przesunął ręką po oczach jakby odpędzał sen. Stałem przy sterze ciemną nocą. nad głową świeciła słabo latarnia, a oto przyszedł ten człowiek i chciał mnie o d s u n ą ć . " W dzisiejszych czasach, mówi nam Kafka, nikt nie jest już sternikiem swego losu. Nie wiemy, co decyduje: „chwila nieuwagi p r z e w o ź n i k a " , czy może wyrok, który już dawno został wydany i który za chwilę ogłoszą wysłannicy sądu. Przygoda, sugeruje Milan Kundera. „ten pierwszy wielki temat p o w i e ś c i " , s t a ł a się dzisiaj swoją własną parodią i dlatego Don Kichot wraca do swojej wioski po czterech wiekach węd­ rowania właśnie w stroju mierniczego. „Opuścił ją niegdyś żądny przygód, a teraz w tej wiosce u stóp zamku nie ma już wyboru, jego przygoda została mu n a k a z a n a (...). Co się więc stało, po czterech wiekach, z przygodą? Czyżby stalą się swoją własną parodia?" - pyta Kundera. Bohaterem Kafki jest człowiek, będący z pozoru zupełnym przeciwieństwem bohatera Tomasza Manna. Człowiek skazanj na wędrówkę, a nie wyruszający w drogę, skazany na przygodę i trudną wiedzę, a nie poszukujący ich. Skazany na samotnos „Bohater Kafki - pisze Max Brod - którego nazywa on autobiograficznie po prostu ' K ' , kroczy samotnie przez żyert Jest to element s a m o t n o ś c i w nas. który powieść ukazuję z. przerażającą, nadnaturalną wyrazistością. Chodzi tu jed przy tym o pewien ściśle określony odcień samotności (•• X jest mianowicie w pełni człowiekiem dobrej woli, nie p r a g n i e s a m o t n o ś c i i nic j^cst z niej dumny, *JJ?" przeciwnie, jest mu ona narzucona." '' Bardzo podobnie okres sytuację K . Albert Camus: „Chce pracy, domu. życia norffl* nego człowieka. Nie może już. znieść swego szaleństwa. Cne być rozsądny. Chce uwolnić się od klątwy obcości." Bohaterowie Tomasza Manna wyruszają na swe wyprawy, n a z b y t , jak j u ż napisałam, aż podejrzanie dobrowolnie ich pociąga i prowadzi, coś ich ogarnia przemożnego, nad czy zupełnie nie potrafią zapanować. W postaciach swoich " ' ^ j . czuchów z b ł ą k a n y c h " , „mieszczuchów na manowcach' P^ e 45 oc 47 4,t 4 1 n 1 l 0 �wa nam Mann współczesną wersję mitu o błędnych rycerzach, fascynacja śmiercią, owe btazeńskie ..ciągoty do kultu śmiej ' . cyrografy podpisywane z Nieprzyjacielem Ludzkości, nakty i mocami podziemi - jakżesz to ironicznie współgra \ wizerunkiem „zbłąkanego mieszczucha"! Świat Manna jest jednak na wskroś ironiczny. Jego bohaterowie, jakkolwiek nie licowałoby to z ich pozycją, urodzeniem, upodobaniami i nawy­ kami zostają uwiedzeni. Na swoje inicjacyjne wędrówki wyru­ szają nieświadomi zrazu ich wagi i sensu. Cel odsłania się im po drodze. Droga ta jest nieustannym błądzeniem, błądzenie zaś I yniboliczną równoważnością poszukiwania. Pomimo zatem pozornych różnic istnieje głębokie podobień­ stwo pomiędzy losami bohaterów Manna i Kafki. W gruncie rzeczy i jedni i drudzy poddani są konieczności, na którą nie mają wpływu, absurdalnej i tragicznej. I jedni i drudzy nie mają żadnego wyboru, tak jak Cervantesowski szalony rycerz słucha­ ją ołosu przemawiającego z góry, słuchają wezwania, napotyka­ ją na znaki. Lecz czyjego słuchają wezwania, czyjego głosu? Kim są ci dwaj panowie - pisze o wysłannikach sądu Procesie Jan Kott - i kto ich wysłał? Stary Jahve czy flrkegaard? 'Urodziłeś się. a więc jesteś winien'. Władza czy podziemie?"'" „ W świecie Kafki - pisze Kott w innym eseju -istnieje głód na pokarm z nieba. Ale ikonami tego metafizycz­ nego głodu jest głodomór w cyrkowej klatce i pies przykucnięty ma dwóch łapach z otwartym pyskiem. W świecie Kalki nie ma Boga i nie ma biblijnego Abrahama. Z Abrahama pozostał tylko niemal zawsze obecny groźny cień mściwego Ojca. Nie ma Synaju i góry Moriah. nie ma powołanych, są tylko poświęceni. Z biblijnego Arche pozostał tylko Izaak, Izaak bez Boga i bez Abrahama. Izaak zamordowany 'nożem wepchniętym w serce i dwukrotnie w nim o b r ó c o n y m ' . I dlatego Kalka oczylywany jest przez wielu jako zapowiedź holocaustu."'' Bohaterowie Kalki są poświęceni, gdyż ciąży nad nimi klątwa: klątwa wybrania, obcości i szaleństwa, klątwa wiecznej wędrówki i wiecznego poszukiwania. Takim bohaterem jest przypo­ mniany przez Broda Odradck ze szkicu Die Sorge des Haasiaters (Troska ojca rodziny), Odradek o znaczącym, brzemien­ nym tyloma symbolicznymi znaczeniami imieniu: „pobrzmie­ wa w tym cała skala słowiańskich słów, oznaczających 'odszczepieńców', tych. co odeszli z rodu. od boskiego zamysłu Stworzenia" . Takimi Odradkami są wszyscy poszukujący i błądzący, wszyscy, którzy nie poruszają się w linii prostej, wszyscy przemienieni w „rzecz bezużyteczną (...), w szpulę nici. która jako 'troska Ojca niebieskiego' niespokojnie wędruje schodami w górę i w d ó ł " . Utwory Kałki, podobnie jak dzieła Tomasza Manna, zdają się należeć do kategorii „powieści p o s z u k i w a ń " - dotyczy to zwłaszcza Zamku. K. jest prostaczkiem, podobnym do Hansa Castorpa, podobnym do Parsifala. „(...) a ty jesteś albo błaznem, albo dzieckiem, albo bardzo złym i niebezpiecznym człowie­ kiem"* - mówi do K. zarządczyni gospody. Przynależysz, powiedziałaby, gdyby była antropologiem, do kategorii obcych, kategorii odszczepieńców. Odradków. Jesteś tym, który • niczym błazen, dziecko, albo „bardzo zły i niebezpieczny /bwiek" - przekreśla „boski zamysł stworzenia" i paktuje 'silami podziemi. Jesteś „rzeczą b e z u ż y t e c z n ą " , c z ł o w i e k i e m *ędnym. Jesteś tym. który zamknięty jest w przestrzeni "w.enia i dla którego błądzenie jest jedynym sposobem 4drówki. W przestrzeni błądzenia zamknięci są także bohaterowie "anna. Jakże inne są złowrogie labirynty jego krain śmierci 'nicjaeji od, wykreowanego w eseju Podróż przez ocean •fion Kichotem" zacisznego labiryntu kabin, schodków, *k>nów i bawialni statku - tego bezpiecznego „ n a d d o m u " . podobne do onirycznych, labiryntowych przestrzeni Kątki: do symbolicznej topografii Schronu, plątaniny którymi błąka się wokół Zamku K „ czy wreszcie labiryntu °d, po których pływa błędna barka myśliwego Grakchusa. Do ys,tkich tych przestrzeni ślepego losu, absurdalnego przypa- wyższej - poddanej jakiejś niewiadomej instancji - konie^ości. Omawiając inicjacyjne wątki w twórczości Manna i Kątki acano zazwyczaj uwagę na różnice pomiędzy losami ich sU , 5 i f C s 1 1 54 5 5 1 1 z u r bohaterów, na fakt, że podczas gdy bohaterowie Manna zwycię­ sko przechodzą inicjacyjne próby, protagoniści Kafki, o w i wybrańcy a rebours, a właściwie ludzie poświęceni, nad którymi ciąży „specjalna k l ą t w a " zawsze zmierzają do celu nadaremnie. A jednak zamknięci w labiryncie sennych kąpielisk i sanatoriów bohaterowie niemieckiego pisarza zanurzają się w bardzo podobnym w istocie świecie, co K„ Józef K. czy Karl Rossman. Świat Manna, pomimo wiary pisarza w ład i wszystkie inne uświęcone wartości europejskiej cywilizacji jest równie gorzki i szyderczy, jak świat Kafki. Człowiek Manna, poddany nadludzkiej sile, staje się igraszką Wielkiego Błazna. Bo świat Manna jest błazeński. Ludzie, mity i pragnienia odbijają się w nim jak w krzywym zwierciadle. Odpowiedzią na marzenie Tonio Krógera o powrocie do domu była czysta, iście kafkowska ironia zdarzeń. Kiedy bowiem dotarł on wreszcie, „drogą o k ó l n ą " , n a miejsce, zarówno miasto, jak i sam dom oraz jego mieszkańcy przyjęli go jak kogoś obcego. Do tego stopnia, że posądzono go o bycie „kimś zupełnie innym, indywiduum, które, pochodząc od niewiadomych rodziców i będąc nie­ znanego pochodzenia, ścigane jest wskutek rozmaitych oszustw i innych przestępstw przez policję monachijską. Miałże położyć kres całej sprawie, dając się poznać, oświadczając panu Seehaase, że nie jest szalbierzem nieokreślonej przynależności, nie jest Cyganem na zielonym wozie, tylko synem konsula Krógera z rodu K r ó g e r ó w ? N i e , nie miał ochoty. I czyż ci przedstawiciele ładu społecznego nie mieli w gruncie rzeczy trochę słuszności? Poniekąd zgadzał się z n i m i . . . " Tak właśnie może zdarzyć się u Kalki i w nocnych koszmarach. W twórczości Tomasza Manna nie ma dobrych, wesołych błaznów. Są błazny nieszczęśliwe, a nawet tragiczne, ale przede wszystkim są błazny złe. Jak choćby demoniczny komediant w Śmierci w Wenecji. Albo złowrogi cavaliere Cipolla - „węd­ rowny wirtuoz, sztukmistrz, forzatore, illusionista i prestidigitatore (...)" - Czarodziej z opowiadania Mario i czarodziej. Jest on symbolem współczesnej kondycji świata, w którym człowiek poddany jest nieznanym, hipnotyzującym siłom, a zarazem bardzo symptomatycznym błaznem naszych czasów. Nowela opisuje dośwadczenie okresu hitlerowskiego, ale czyż nie jest w istocie głębszą i pojemniejszą metaforą? Z dwudziestowiecznej perspektywy Manna, perspektywy historycznej i artystycznej, a także czysto osobistej szaleństwo i błazeństwo stanowią żywioł, przed którym trzeba się bronić, żywioł groźny ale i fascynujący zarazem. Świat oszalał, świat stał się błazeński - rządzi nim przecież Wielki Kpiarz. Błędni rycerze naszych czasów są nimi mimo woli - tak, jak na przykład dzisiejszy Parsifal, mały Parry z filmu Terry'ego Gilliama The Fisher King, który oszalał na skutek czyjegoś szaleństwa, będącego tylko prostym odbiciem szaleństwa całe­ go świata. Słoneczne, nadmorskie kąpieliska, elegancki świat weneckich hoteli odsłaniają swe odmienne oblicze, przekształ­ cając się w złowrogi labirynt przestrzeni idealnie wyizolowanej. Podróż, przygoda stały się pułapkami. Człowiek nie ma już żadnego wyboru, lecz nie ponosi też. żadnej winy. I , jak myśliwy Grakchus, może tylko powiedzieć: „Jestem tutaj, nic więcej nie wiem, nic więcej nie mogę uczynić. Moja łódź jest bez steru, płynie z wiatrem, który wieje w najgłębszych regionach śmierci." '' Z szaleństwa świata doskonale zdaje sprawę zarówno współ­ czesna literatura jak i film, potwierdzając wcześniejsze nieco przypuszczenia i przeczucia Tomasza Manna i Franza Kalki. Szaleństwo stało się w pewnym sensie dominantą naszej rzeczywistości, j e d n ą z podstawowych kategorii dla jej definio­ wania. „Żyjemy w szalonym świecie - cytuje Dorosz Mikołaja Bierdiajewa, który pisał te zdumiewająco dziś aktualne słowa w latach 30. - Nie zauważyliśmy, że człowiek stał się istotą niespełna rozumu. Na skutek żądzy życiami umiłowania świata człowiek stracił psychiczną r ó w n o w a g ę . Świat ponownie zna­ lazł się pod panowaniem polidemonizmu, z którego niegdyś wyzwoliło go chrześcijaństwo. Dechrystianizacja doprowadziła do dehumanizacji, dehumanizacja zaś do szaleństwa, ponieważ obraz człowieczeństwa uległ zaciemnieniu.""" Nie jest przypad­ kiem, że omawiając literaturę drugiej połowy naszego stulecia, a ściślej mówiąc amerykańską literaturę lat 60., Daniel Bell 57 5I< 5 67 �pisze: „Czytając pisarzy reprezentatywnych dla tego okresu dochodzi się do wniosku, żc głównym przedmiotem ich zainte­ resowania było ' s z a l e ń s t w o ' . ' " ' Sytuacje, na których skupia się zainteresowanie omawianych przez Bella pisarzy, określa on jako „absurdalne, nihilistyczne",fabułę ich książek jako „zwa­ riowaną i figlarną",.styl jako „zimny, groteskowy, b ł a z e ń s k i " . „Jednostkę przedstawiano niezmiennie niczym piłeczkę miota­ ną w różne strony przez bezmyślne, wielkie, bezosobowe instytucje." W literaturze tej - u J. Hellera, K. Vonneguta, B.J. Friedmana czy T. Pynchona - tropi Bell klasyczne figury i motywy szaleństwa. Możemy zaryzykować twierdzenie, że - pod tym przynajmniej względem - zrodziła się ona z sennych koszmarów Kafki, a także, choć na pierwszy rzut oka nie jest to takje oczywiste - Manna. Świat znowu, podobnie jak w renesansie, stał się sceną szaleńców. Powraca stara metafora. Ale to szaleństwo jest j u ż zupełnie inne - nieprzychylne człowiekowi, groźne, nieoblicza­ lne. Do dziejów szaleństwa w kulturze współczesność dopisała nowe wyobrażenia, nowe figury. Jedną z nich jest metaforyczna figura błazna, której rysy rozpoznajemy w rozmaitych przeja­ wach dzisiejszej myśli i kultury. W eseju Morrisa Dicksteina Czarny humor a historia jego autor zwraca uwagę na rolę owego humoru w nowej literaturze amerykańskiej lat 60., na charak­ terystyczną dla tej literatury, przejętą z literatury żydowskiej, postać szlemiela, a także na innego bliskiego kuzyna szlemicla - pikarejskiego anlybohalera. U Vonneguta w Rzeźni numer 5jest to święty prostaczek, alegorycznie nazwany Billy Pilgrim, w Paragrafie 22 Hellera - Yossarian. Ci współcześni potom­ kowie Petera Schlemihla, niewinni i naiwni outsiderzy, nie­ świadomi rządzących nimi Wielkich Mechanizmów, nieznisz­ czalni „specjaliści od p o r a ż e k " stają się doskonałą maskotką w ręku Wielkiego Błazna, Kpiarza, Losu, którego opowieść układa się paradoksalnie zgodnie z regułami czarnego humoru. Czarny humor obnaża naszą bezradność i niszczy resztki kulturowych tabu. „Czarny humor - pisze Dickstein - z reguły odgrywa rolę Falstaffa wobec Hotspura czy księcia Hala konwencjonalnej p o w i e ś c i . " Powieściowy czarny humor staje się zatem dzisiejszym literackim odpowiednikiem postaci błazna. Błazna, który jest częścią i emblematem otaczającej nas rzeczywistości, definio­ wanej przez Dicksteina takimi znamiennymi stówami: „Świat oszalał, protagonista uwikłany jest w to szaleństwo i stara się z niego wyrwać na swój własny, nieco szalony s p o s ó b . " Odpowiada to, według niego, realiom politycznym: „Kiedy cynicy i paranoicy, jakby rodem z Celine'a, zamieszkiwali w Białym Domu, szary człowiek stał się jeszcze większym cynikiem i paranoikiem. Paranoja ta ma zresztą pewne uzasad­ nienie, ponieważ w wysoce spolaryzowanym społeczeństwie, gdzie odrzucono dobrowolne ograniczenia nakładane przez tradycję i cywilizację, trudno wykluczyć fakt, że ktoś rzeczywi­ ście zechce nas zniszczyć przy użyciu wszystkich, bardziej lub mniej przyzwoitych ś r o d k ó w . " Powróćmy do omawianego eseju. Czasy Verne'a, które pragnął w nim znów przywołać niemiecki pisarz, dawno odeszły. Wiedział o tym dobrze Josif Brodski, kiedy pisał swego Nowego Jules Verne 'a - w wierszu tym brzmią już zupełnie inne nuty. 62 63 64 65 „Morze na pozór jest martwe, ale naprawdę to nie tak: potwornego życia pełne są jego tonie: przekonać się o tym można dopiero, gdy się tonie" - pisał poeta, dodając: „W oceanie wszystko zdarza się nagle. Lecz potem długo jeszcze wirują w fal walcu deski, koła ratunkowe, strzępy żagli ze zmytymi odciskami p a l c ó w . " Wyobrażenie statku, jakie napotykamy w tym nowym micie, zupełnie inne jest od wyobrażenia Nautilusa czy statku Tomasza Manna. Nie ma tu j u ż opisów ciepłych i miłych, a przede wszystkim szczelnych zakątków. Przez każdą szczelinę tego nieszczelnego statku wdziera się pełne tajemnic, zimne życie; najbezpieczniejsze i najprzytulniejsze okazuje się w końcu wnętrze olbrzymiej ośmiornicy. 68 „Jeszcze jedno zwycięstwo wody w zapasach z l ą d e m " " - pisze poeta. 7 Bo u niego, zupełnie inaczej niż u Verne'a, statki w y g l ą d a „zarazem jak drzewo i jak albatros którym spod nóg wymknęła się ziemia"" . 11 Ikona takiego właśnie statku, który w wielu „wysokich" i popularnych przedstawieniach zadziwiająco przypomi w dodatku stary motyw statku - widma, statku śmierci polującej na człowieka w przestworzach oceanu pułapki przywodzi także na myśl najkrótszy spośród aforyzmów Kafkj„Klatka poszła szukać ptaka''"''. Aforyzm ten Jan Kott przekłada na realia jego utworów. Bo to właśnie „Klatka, która 'szuka' ptaka, klatka w ruchu, klatka aktywna, klatka z góry przyg t . wana (a to 'z góry' ma także podwójne znaczenie)" przyszła pewnego ranka do Józefa K . jak „Śmierć do grzesznika w największym arcydziele średniowiecznego dramatu 'Every, man' " ; jak los, dodajmy, w przebraniu Przygody, do dzisiej­ szych podróżników, poszukiwaczy prawdy i wiedzy tajemnej do dzisiejszych Don Kichotów. Woda i zatopione w niej współczesne statki śmierci mogą być trafną metaforą szaleństwa, zagrażającego dzisiaj każdej, po­ zornie najbezpieczniejszej przetrzeni. Zarówno woda, jak i statek ujawniają teraz, w czasach 'Nowego Jules Verne'a'swą zapomnianą nieco, pełną ambiwalencji naturę, której tak bardzo nie chciał dostrzegać Tomasz Mann. Tę właśnie głęboką dwoistość widzimy na przykład we wspomnianym już opowia­ daniu Carlosa Fuentesa, bo choć statek zaprojektowano tak, by udawał a home away from home, „dla Izabeli kretonowe firanki, głębokie fotele i obrazy przedstawiające sceny morskie, sofy obite wzorzystym płótnem, ściany i podłogi z jasnych desek, zaczęły wkrótce przeobrażać się w symbole czegoś obcego i oślepiającego" . A czyż podobnej transformacji życia w śmierć, bezpieczeństwa we wrogość i szaleństwo, swojskości w obcość, tej samej gwałtownej erupcji najgłębszej ambiwalen­ cji zarówno natury statku jak i wody nie doświadczył na własnej skórze jeden z wielu znanych nam podróżników do kresu nocy - Ferdynand z powieści L.-F. Celine'a? We współczesnym filmie, zwłaszcza z kręgu thrillerów, horrorów i science-fiction, równie często zwraca uwagę motyw statku, jachtu, nowoczesnej platformy badawczej, które przechodzą stopniową lub gwałtow­ ną metamorfozę. Ze statków podobnych temu, na którym płynął Mann, statków, dla których wzorem miał być Vernc'owski Nautilus - przestrzeń doskonale zamknięta i w tym zamknięciu bezpieczna, przestrzeń, która realizować miała mit domu i azylu - przekształcają się w pełne szczelin statki - więzienia, na które zło może się wedrzeć, ale z których nie sposób uciec; w labirynt podobny onirycznym labiryntom Kafki czy. ukrytym pod pozorami bezpieczeństwa i luksusu, złowrogim labiryntom Manna. Pryska więc złuda bezpieczeństwa. Zło grozi dzisiaj każdemu i wszędzie. Nie o takich podróżach marzyli niegdysiejsi podróżnicy, wierzący w bezwzględną przewagę człowiel naturą i w sterowność swych łodzi. Stary Nautilus przerdzewiał i powoli nasiąka wodą. Nastały czasy Nowego Jules Verne о które tak celnie oddała poetycka intuicja Josifa Brodskiego Oprócz motywu zamknięcia w labiryncie pojawia się tu równiet motyw otwarcia, ale nie takie otwarcie nazywa Roland ВаЛг^ „prawdziwą poetyką podróży i poznania".Nie o takie otwarcie chodziło Arturowi Rimbaud, kiedy pisał swój Statek Pijain' °' to nowe otwarcie jest w istocie otwarciem na szaleństwo i zło;" błazeńską nieprzewidywalność otaczającego nas świata. Powróćmy do Manna. Trudno inaczej zrozumieć jego P° dróżniczy esej aniżeli poprzez zestawienie go zarówno z innyn" utworami pisarza, jak też z innymi świadectwami naszej epoK przede wszystkim dziełami Kafki. Trudno też nie rozważa^ г w kategoriach mitycznych, jako obrony przed błazens*' totalitaryzmem świata i skazaniem nań człowieka. Kapłana - powiedzmy to jasno i wyraźnie - postawę niemiecka pisarza wobec świata i literatury trzeba zrozumieć jako opo • dzenie się po stronie pewnego „podstawowego kanonu pf na O 0 7 0 3 tt 3 �72 j reguł" , jak określa go Leszek Kołakowski; kanonu, z za­ grożenia którego pisarz zdaje sobie doskonale sprawę. Tak jak, ^brew temu, co pisze w swoim eseju, zdaje sobie sprawę kruchości i ułudy swego poczucia bezpieczeństwa na statku; je świadomości tej wystarczająco jasno zdają sprawę inne jego utwory. Mann wie, że każda łódź jest w istocie barką Charona, a każda podróż może być tą, z której się j u ż nie wraca - choćby była tylko oficjalną wycieczką powszechnie szanowanego literata na zamorski uniwersytet z opłaconym biletem powrot­ em w kieszeni. Możemy tu mówić o znaczących przewartościowaniach, a nawet zamianie miejsc. W dwudziestowiecznej optyce błazeńwo nabrało zupełnie nowego, negatywnego znaczenia i rozu­ miane jest jako szaleństwo, które stało się udziałem dzisiejszego świata'- wielu niegdysiejszych błaznów przeszło zatem na pozycje kapłańskie. W świetle swojego eseju okazuje się Mann kapłanem - ortodoksem w znaczeniu, jakie pojęciu temu nadaje Ryszard Legutko" - w znaczeniu strażnika mitu, uświęconych mitycznych wartości, tradycji wreszcie. I to właśnie najbardziej upodabnia pisarza do bohatera jego eseju Don Kichota: błazna, który tym się przecież wyróżniał spośród wiciu innych błaznów, żenię łamał tradycji, a, wręcz przeciwnie, z heroicznym uporem walczył o jej przetrwanie. Szalony hiszpański rycerz nie jest już. odosobniony w tej walce o przestrzeganie praw, reguł i nakazów ksiąg, walce o respektowanie norm przeszłości, które wydawać się mogą całkiem anachroniczne. Podróż przez ocean z „Don Kichotem" jest, moim zdaniem, wyrazem głębokiej niezgody na tę realność świata, której wizja rysuje się w innych dziełach autora Buddenbrooków. Dlatego właśnie nazwałam ó w esej zbawienną, ocalającą fikcją w twórczości Tomasza Manna, jego ocalającym kłamstwem w znaczeniu, jakie nadaje temu pojęciu James Clifford. Warto tu wspomnieć także i o tym, że jeżeli etnologowie sięgają dzisiaj po maskę Don Kichota, to przynaj­ mniej jeden z nich czyni to z tego właśnie względu. Claude Levi-Strauss, który przyznaje się, że całe jego dzieło ożywia „jakaś maniera donkichotyzmu" mówi, odrzucając wszelkie z st słownikowe definicje tego zjawiska: „Donkichotyzm, jak mi się zdaje, to w istocie uporczywe pragnienie odnalezienia przeszło­ ści za teraźniejszością. Tomasz Mann kocha szlachetnego D o n Kichota i dlatego egzegezą swoją nie wykracza poza czasy Cervantesa; czasy, kiedy obłęd był jeszcze zarówno wzniosły, jak też swojski, poczciwy i znajomy. Człowiek współczesny skazany jest na los błędnego rycerza i wyzwanie to staje się przekleństwem. Zza horyzontu wyłania się nowa łódź szaleńców. Czas podróży jest jednak czasem szczególnym. Tutaj, z dala od lądu i jego rzeczywistości można zawiesić swoje doświadczenie współ­ czesności i powrócić do mitycznego illud tempus, do czystego, szalonego świata Don Kichota. Pokład transatlantyku jest przestrzenią symboliczną. „Dla większości czas podróży na statku się 'nie liczy' - pisał Józef Czapski. - Jest poza odpowiedzialnością, poza j a k ą ś ciągłością." M o ż e dlatego też esej o Don Kichocie rozpięty w „kosmicznej (choć luksusowo urządzonej) próżni między kontynentami" i w baśniowym czasie podróży jest w twórczości autora Czarodziejskiej góry czymś niezwykłym. Jest chwilą wytchnienia od szaleństwa świata. Jest wypowiedzią mityczną, a mit niszczy wszak czas, nie uznaje jego wpływu, unieważnia go. Dlatego właśnie może Mann zatrzymać się przy tej egzegezie doświadczenia Don Kichota, która nie wykracza poza X V I wiek, dlatego opowiada się po stronie czystości pierwowzoru hiszpańskiego arcydzieła przeciwko jego kontynuacjom i późniejszym „ h e r e t y c k i m " wersjom. A także przeciwko upływowi czasu, który zmienia jego sens i wzbogaca go o sens kolejnych epok, wtapiając w końcu sylwetkę Don Kichota w złowrogi, niełaskawy pejzaż X X wieku. Mann dobrze wie, k i m jest współczesny błędny rycerz, w sferze mitu jednak nie zmieni on dla niego swej kondycji wzruszającego, szlachetnego, a jednocześnie śmiesz­ nie anachronicznego wędrowca, którego szaleństwo tak zupeł­ nie nie przypomina szaleństwa, będącego doświadczeniem i maską współczesnego świata. PRZY PISY T.W. Adorno, Glosa do portretu Tomasza Manna. (w:t Sztuka i szjuki. Wybór " T aesejów, m ż e . s. 305—30*1 i 324 Warszawa IWO. pr/cl. K . Krzcmicń-Ojak, s. 325 Por. L . Stomma, Wariat czy geniusz.... maszynopis 1УХ1 J. Clifford, On Ethnographic Self-Fashioning: Conrad atut Malinowski, " (w:) T . Mann. ThePodróż... s. 329—330 twtiatmenl oj Culture Twentienth-Centitry Ethnography, Literaturę atut *" An. T . Mann. Cambridge, Tonio Kroger, w: Nowele. Warszawa 1956. przcl. L . Staff, s. 141 Mass an London I9XX, s. I III " T a m ż e . s. 143 Por. F. Kalita. Myśliwy Grukchus. przcl. R. Karsl. iw.) Nowele i miniatury. Cidvnia 1991.8. T a m ż e . s. 15fi 73 T . Mann. Śmieie w Wenecji, w: Nowele, op. cit., s. 243 ' T.W, Adorno. np. t i r , s. 322 T a m ż e . s. 24fi Tamże * T . Mann. Wstepdo..Czarodziejskiejgóry", przcł. I.E. Naganowscy. w: E\eje. op. cii., s. 396 " Tamże. s. 39X ' Tamże, s. 323 " Por. F . Kafka. Sternik przcl. R. Karsl, w: Nowele, op. cit., s. 281 Tam/c M. Kundcra, A jeśli powieść naprawdę zniknie. „ Z e s z y ł y Literackie" nr X, 19X4. przcł A . Tam/c, s. 324 Danilowicz-Grudzińska. s. 112 ' Tamzc. s. 3 2 » M. Bród. Franz Kafka. Opowieść biografii zna. Warszawa 19X2. przcl. T . Zahludowskj. s. "Tamże. s. 325 24fi " Tamże. s. 32X * A. Camus. Eseje. Warszawa 1974. przcł. J. Guze. s. 205 " Tamże. s. 325 Por. L Stomma, op. cii. "Tam/c. s. 3 2 » J. Kolt,... może innej apokalipsy nie będzie, w: Kamienny Potok. Eseje, Londyn 19X6. s. 152 K. Mann, Punkt zwrotny. Warszawa 199.3. przcl. M. Wydmuch, s. fil J. Kott. Klatka szuka ptaka, w: op. cit., s. 40 T Mann. Podróż przez ocean z ..Don Kichotem", przcl. M. Żurowski, w: Eseje, Warszawa I'M. s. 293 M. Brod. op. cit.. s. 177 Miciński. O prz.ygodz.ie i топи, w: Pisma. Eseje, artykuły, lixly, Kraków 1970, " Tamże, s. 94 s. 176 G. Bachclaru . Woda i marzenia, przcl. A . Talarkiewicz. w: Wyobraźnia poetycka. F. Kalita. Zamek. Warszawa 19X6, tłumacz nic podany, s. 376 "ttzawa 1975. s. 131 Т. Mann. Tonio.... s. 166 Tamże. s. 14 T . Mann, Mario i czarodziej, w: Nowele, op. cit.. s. 457 j T Mann. Pmlróż... s. 2X9 " l'. Kalłca, Myśliwy.... s. 75 , Tam/e К. Dorosz. Ziemia jałowa i poszukiwanie Graala. w: Maski Prometeusza. Eseje Tamże, s. .344 konserwatywne. Londyn 19X9. s. 143 ' Miłosz. Widzenia nad Zatoką San Francisco. Kraków 19X9. s. 55 D. Bell, Kulturowe sprzeczności kapitalizmu. Warszawa 1994, przcł. S. Amsterdamski, s. ' J Kafka. Ameryka, Warszawa 19X9. przcl. J . Kydryński, s. .33 173 M Białoszewski. Na rzymskich równoleżnika i AAAmeryka. W' Obiiial>ywunieTamże Europy. •™**<ТЗ*И. Ostatnie wiersze. Warszawa I9XX. ss. I2X.fi5i 69 M. Dickslcin, Czarny humor a historia, przcł. J . Anders, w: Nowa proza amerykańska. Eseje » - Mann. Podróż... s. 2XX krytyczne. Warszawa 19X3. s. 177 Ul Facnlcs. Wąż morski, przcl. K. Wojciechowska, w: Pieśń Henrów. Warszawa 1979. s. " T a m ż e . s. 1X9 ''' Tamże, s. 194 Л- Mann. PtHlniż.... s. 309 "• J. Brodski, op. cii., s. 16.3 Tamże. s. 295 " T a m ż e . s. 165 R. Barlhes. ..Nautilus" i ..Siatek Pijany" pr/cl. J Błoński, w: Mil i znak. Warszawa 1970.s " T a m ż e . s. 161 "' C v i za: J . Koti, Klatka... s. 37 „ Tamże "' Tamże „T. Mann. Podróż.... s. 291) " С Fuenlcs. op. cii., s, 155 „"-Barihcs. op. cii., s. 74 ' Por. R. LcguUco, Podzwonne dla błazna, w: Bez gniewu i uprzedzenia. Szkice o książkach, Nowy Jules Verne, przcl. S. Barańczak, w: N2 wiersze i poematy. Kraków 19X9. s. ludziach i ideach, Paryż 19X9, s. 35 «I " T a m ż e . s. 26-10 " Por. C. Lcvi-Strauss. D . Eribon. Z bliska i z oddali. Lodź. 1994, przcl. K . Kocjan, s. 114 •e Ameryka.... s. 32 >!,' Kalka. Myśliwy... s. 73 " 1. Czapski. Tumult i widma, w: Czytając Kraków 1990. s. 235 M a n n , Podróż... s. 344 " T . Mann. Podróż...., s. 292 1 и 1 1 4 i 4 4 4 4 ł 4 4 4X 1 4-ł 4 ra ( V1 1 M я M ш 1 h : w T 9 7 r 69 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a19c381086fe5312e909a20f6fe48fa5.pdf 8e0bbcd962d025757a9b3760071994a7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5431 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource mit współczesny Jan Paweł II, papież ( 1923-2005) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5049 Title A name given to the resource Prawdziwy mit, albo jak Karol Wojtyła zostal papieżem / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 ; s.221-225 Creator An entity primarily responsible for making the resource Braun, Mateusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text B yło tak. W pierwszych dniach maja 1915 roku miała miejsce jedna z najbardziej krwawych bitew frontu wschodniego I wojny światowej. Była to bitwa pod Gorlicami, zwana inaczej "Małym Verdun". Na wzgórzu Magdalena oraz w okolicznym pasie kilkudziesięciokilometrowym zginęło w sumie kilkanaście tysięcy ludzi. Legenda głosi, że na wzgórzu gdzie bronił się austriacki pułk wadowicki, w okopie obok siebie znaleźli się sierżant Karol Wojtyła-senior i nieznany z imienia kapral Koszyk. Przerażeni nawałą rosyjskiego ognia artyleryjskiego, nie wiedzieli czy wrócą kiedykolwiek do domu. Kapral Koszyk złożył wtedy znamienne ślubowanie: "Panie Boże, jeśli żywy wyjdę z tej wojny, mój syn będzie księdzem; a mój biskupem - dodał Karol Wojtyła; a może papieżem - zażartował Koszyk; a będzie- odpowiedział Wojtyła-senior." Tak mówi lokalna opowieść. Pułk wadowicki, o którym wiemy, że służył w nim kiedyś sierżant Karol Wojtyła, stacjonował w okolicach Gorlic co najmniej od marca. Nie zachowały się jednak żadne pisemne dowody na to, że w tej bitwie gorlickiej sierżant Wojtyła brał udział. Służył w tym pułku, ale czy służył w tym czasie, kiedy pułk stacjonował pod Gorlicami i czy on osobiście był pod Gorlicami, tego nie można dzisiaj udowodnić. l. Michał niesie Wachowski. "Gorlice, maj 1915 r. Jawisz pokój". 1989 Boży się MATEUSZ BRAUN Prawdziwy Mit, albo jak Karol Wojtyła został papieżem ... Minęły lata. Syn kaprala Koszyka, Seweryn, zaraz po ukończeniu szkół został skierowany do seminarium duchownego i w 1959 roku odebrał święcenia kapłań­ skie. Syn Karola Wojtyły wstąpił na Uniwersytet Krakowski, a w czasie II wojny światowej pracował jako robotnik w Solvay'u. Dopiero wtedy odczuł powołanie do stanu duchownego. Karol Wojtyła został kapłanem w 1946 roku, później prałatem, biskupem, kardynałem. W 1978 roku został powołany na Stolicę Piotrową, jako Jan Paweł II- papież. w wyobraźni Swego Ojca, jako Ten, Który na ziemię rozdartą wojną i nienawiścią �W końcu lat 70-tych na wzgórzu Magdalena planowano zbudować wielkie osiedle bloków a obok kolonię domków jednorodzinnych. Z tego też powodu zakładano budowę potężnego kościoła. Ksiądz Mucha, proboszcz tej parafii liczył na to, że: "( ...) kościół zostanie szybko zbudowany przez tych ludzi co to się sprowadzą do tych bloków. Otóż wybuchł sierpień 80-tego roku i blokowisko nie powstało. I ten kościół jest wła­ ściwie w polu na górce, tak tu chałupka tam chałup­ ka, tu krowa tu tego i tu kościół przeznaczony zdaje się na trzy tysiące wiernych, które tam nie mieszkają bo nie zbudowano bloków." 1 Jednak w 1983 roku, ks. biskup Ablewicz erygował dla rozwijającej się dzielnicy Gorlic nową parafię, dla której ks. Andrzej Mucha nadal chciał wybudować monumentalny kościół. Ówczesne władze wyznaniowe w Nowym Sączu nie wyraziły zgody na budowę tak wielkiej świątyni, a jedynie na niewielki kościółek o całkowitej powierzchni 600 m kw. Zgodę tę wyrażo­ no na rok 1986. Następna zgoda miała być wydana po upływie 5 lat. Władze kościelne uznały jednak, że przydzielona powierzchnia jest niewystarczająca. Parafia św. Andrzeja Boboli przygotowywała się do budowy kościoła dopiero na rok 1991. Licząc prawdopodobnie na uzyskanie tej zgody, gromadzono materiały budowlane i poprawiano plany budynku. I nagle, w 1989 roku, Urząd ds. Wyznań w Nowym Sączu wyraził zgodę na budowę, początkowo planowanej, wielkiej świątyni. Zezwolenie przyszło, jak pisze ks. Mucha"( ... ) cał­ kowicie niespodziewanie i 'nieproszone"' (Mucha 1994b), i nie byłoby w tym nic dziwnego, gdyby nie zbieżność z innym wydarzeniem z tego samego roku, które wpłynęło na to, że kościół św. Andrzeja Boboli w Gorlicach stanowi ,,Wotum Wdzięczności Bogu za Papieża Jana Pawła II." (Mucha 2000, s. 9) Wieści zza Wielkiej Wody W styczniowym numerze regionalnego dwutygodnika "Dunajec", komunistyczny dziennikarz Zygmunt Broniarek wydrukował korespondencję z Waszyngtonu pt. ]ak Karol Wojtyla został papieżem? Broniarek pisze, że w polonijnym "Nowym Dzienniku" (z 27 października 1988) znalazł artykuł Stanisława Dąbrowskiego pod takim właśni tytułem (Mucha 1994b). Stanisław Dąbrowski jest znajomym ks. Seweryna Koszyka pochodzącego z Wieprza koło Wadowic. Po wyborze Wojtyły na papieża złożył ks. Koszykowi wizytę, aby podzielić się z nim swoją radością. Wtedy ks. Koszyk powiedział mu, że o tym, iż Karol Wojtyła zostanie papieżem wie już od 1959 roku. Powiedział mu o tym jego ojciec w dniu, gdy został wyświęcony na księdza . Ojciec ks. Seweryna, kapral Koszyk, opowiedział mu o przyrzeczeniach, które obaj z sierżantem 222 2. Rzeźba wolnostojąca przed kościołem św. Andrzeja Boboli w Gorlicach Wojtyłą złożyli w okopach. Włożył jednak w usta Wojinne słowa: "Fanie Boże, jeśli sprawisz, że wrócę do domu z wojny cało to mój syn zostanie nie tylko księdzem, ale i prałatem i biskupem i kardynałem i nawet papieżem." (Mucha 1994b). Zadziwiający jest fakt, że ks. Koszyk usłyszawszy tę historię od ojca w 1959 roku, milczał o niej i nikomu nic nie powiedział, mimo, że w między czasie Wojtyła został i biskupem i kardynałem, a o tym też jest mowa w ślubowaniu. Ponadto, ojciec niemal na każdym kroku przypominał o gorlickich ślubowaniach i o tym, że się spełniają: "A widzisz, Wojtyła już jest Metropolitą Krakowskim" albo "To Karol Wojtyła już jest kardynałem; zobaczysz, że on zostanie Ojcem Świętym. Już mu niedaleko do Rzymu" (Dąbrowski 1988) . Jednakże ks. Koszyk milczał, jakby wydarzenia, które obserwował były zupełnie zwyczajne, ponieważ jak mówił "nigdy nie przywiązywał wagi do tej wojackiej opowieści ojca". Dopiero w 1978 roku, zaraz po wyborze Wojtyły na papieża, wyjawia ją Stanisławowi Dąbrowskiemu. Dą­ browski również zachowuje się dziwnie. Jest zachwycony opowieścią, ale milczy; czeka aż 10 lat, aby jej treść opublikować w gazetach polonii w USA bo dopiero w 1988 roku- w "Nowym Dzienniku" i "Polish Express" (Mucha 2000, s. 9). Stąd, za sprawą Broniarka, tekst ten wędruje do Polski. Jak widać kręte są ścieżki współczesnego mitu. Na tym tle, można by pokusić się o twierdzenie, że putyły-seniora trochę �Mateusz Braun t PRAWDZIWY MIT, ALBO JAK KAROL WOJTYŁA ZOSTAŁ PAPIEŻEM ... 3. Rzeźba wolnostojąca przed kościołem św. Andrzeja Boboli w Gorlicach "Dunajcu", była elementem manipulacji, mającej skłonić Urząd ds. Wyznań do wydania zgody na budowę kościoła. blikacja w nowosądeckim społeczno-politycznej Prawdziwy Mit wg ks. Andrzeja Muchy Podczas I wojny światowej ojcowie Seweryna Koszyka i Karola Wojtyły służyli w austriackim wojsku, w tej samej kompanii. W maju 1915 roku brali udział w bitwie pod Gorlicami i siedzieli w tym samym okopie. Było bardzo gorąco, gdyż Rosjanie natarczywie bombardowali pozycje austriackie. Będąc w ciężkich opałach i nie wiedząc czy ujdą z życiem, zwrócili się z proś­ bą do Pana Boga, Matki Boskiej i Wszystkich Świętych o ratunek. Wtedy kapral Koszyk ślubował Panu Bogu, że jak wyjdzie z tej bitwy cało, przeżyje wojnę i będzie miał syna, to go odda do stanu duchownego. Na te sło­ wa sierżant Wojtyła, "( ... ) słysząc skromne obietnice kaprala Koszyka, podbił go w swoim ślubowaniu mówiąc mniej więcej tak: Panie Boże, jeżeli sprawisz, że wrócę do domu z wojny cało, to mój syn zostanie nie tylko księdzem, ale prałatem, biskupem, kardynałem i nawet papieżem. " Historię tę ks. Seweryn usłyszał ponoć od ojca po raz pierwszy, gdy został wyświęcony na księdza w 1959 roku. Zastrzegł jednak, aby nie przypisywać temu wydarzaniu predestynacyjnego znaczenia, mimo że dotyczy ono także jego powołania do stanu duchownego (Mucha 2000, s. 6-7). Ksiądz Andrzej Mucha twierdzi, że w styczniu 1989 roku otrzymał od jednej z parafianek ostatni numer dwutygodnika "Dunajec", zawierający artykuł p. Broniarka (Mucha 1994b), co położyło fundamenty pod późniejsze działania księdza, włącznie z zaczerpniętą powyżej, relacją z jego książki. Opisuje w niej również swoje pierwsze spotkanie z ks. Sewerynem Koszykiem i Stanisławem Dąbrow­ skim w kwietniu 1991 roku. Dziwne jest jednak to, że w "Dzienniku Polskim" w 1996 roku czytamy: "Przed rokiem, podczas obchodów 80-lecia bitwy pod Gorlicami dociekliwi historycy z ks. Andrzejem Muchą na czele wyszperali, że w tej największej batalii na froncie wschodnim podczas I wojny światowej uczestniczył ojciec obecnego papieża, sierżant Karol Wojtyła (... )." (W okopach nad ... 1996) Widać tu jak bardzo sprawa udokumentowania mitu jest niepewna, skoro nawet wzmianka w gazecie sprzyjającej popularyzacji tego wydarzenia jest sprzeczna z relacją ks. Muchy. Wróćmy jednak do spotkania. Miało ono miejsce w polskiej parafii Podwyższenia Św. Krzyża, w miasteczku Woodstock w Kanadzie. Ks. Seweryn powiedział wtedy, że jego śp. ojciec przekazał mu więcej szczegółów tamtego wydarzenia, lecz nie może ich wyjawić bez zgody Jana Pawła II. Ciekawe co to za szczegóły: skojarzenie z Tajemnicą Fatimską aż się prosi. Znamienne jest również to, że ksiądz Koszyk nigdy nie kontaktował się z Janem Pawłem II, nie może więc być zastrzeżeń Ojca Świętego co do dalszych rewelacji. Teraz przyjrzyjmy się drugiej historii, tzn. temu co ks. Franciszek Malarz, kapelan uzdrowiska Wysowa, powiedział o wędrówce ks. Wojtyły po Beskidzie Niskim w sierpniu 1953 roku. W wywiadzie dla "Dziennika Polskiego" powiedział, że Karol Wojtyła wybierając się na tę dwutygodniową wycieczkę tuż po obronie pracy doktorskiej, miał osobisty cel: "Chciał przyjrzeć się dokładnie terenom, gdzie podczas pierwszej wojny światowej wojował w mundurze austriackiego sierżan­ ta jego ojciec - też Karol. (... ) W okopach 'Małego Verdun' gdzieś na Magdalenie, gdzie stacjonował pułk wadowicki, sierżant Wojtyła złożył szczególne ślubo­ wanie( ... ). Karol Wojtyła-senior miał wówczas powiedzieć, że w tę 'ziemię rozdartą wojną i nienawiścią Boży Pokój przyniesie dopiero jego syn.' Powiedział też, że jeżeli 'przeżyje wojenną zawieruchę, to narodzonego w przyszłości syna ofiaruje na służbę bożą."' (Śluby sierżanta Wojtyły ... 2002) Wypowiedź ta jest tym bardziej interesująca, że z innych źródeł wiemy, iż w tym czasie Karol Wojtyła nie wiedział nic jeszcze na temat domniemanej-mitycznej wypowiedzi swojego ojca. Mieczysław Maliński w książce Papież spraw ludzkich, mimo że opisuje wycieczki Wojtyły w góry z tamtego okresu, nic o tym nie wspomina (Maliński 1983, s. 38-39). Dopiero w lipcu 1989 roku, podczas pielgrzymki gorlickich nauczycieli, �mi rozmawia rzadko, a jeżeli już, to zasadniczo, rzeczowo i - co najgorsze - krótko." (Maliński 1983, s. 6) Mało przyjemna to charakterystyka i nie można z niej wiele wnioskować. Prawda czy fałsz Można powiedzieć, że ta fenomenalna historia (do pewnego momentu oczywiście, gdyż potem mit staje się niespójny), umiejscawia wydarzenie jakim był wybór Karola Wojtyły na papieża, w mitycznej przestrzeni, przez co przestaje ono być dziełem przypadku. Wydaje się to mieć powiązanie, jak wiele zjawisk z historii najnowszej Polski i polskiej kultury, z romantycznymi wzorcami zachowań, do dziś funkcjonującymi w społeczeństwie (Janion 1978, s. 567). Przecież wiemy dobrze, że wyobraźnia XIX-wieczna wykształciła marzenie o nadejściu męża bożego, który wyzwoli lud: Pośród niesnasek Pan Bóg uderza W ogromny dzwon, Dla słowiańskiego oto papieża Otworzył tron. ( .. .) A trzeba mocy, 4. Kościół św. Andrzeja Boboli w Gorlicach stanowi ,,Wotum Wdzięczności Bogu za Papieża Jana Pawła II" Więc przekazano Ojcu Świętemu obraz przedstawiający obu w okopie podczas ślubowania. (Historia pewnego obrazu... 1997) Wg relacji pani Brzozowskiej z Gorlic, która w tym wręczeniu uczestniczyła:"( ... ) papież zapytał 'A co to?' Więc mu objaśnili, że to szanowny tatuś właśnie ma widzenie, że będzie miał syna, który zostanie papieżem. I papież miał się złapać za głowę i powiedzieć 'Mój Boże, czego to ludzie nie wymyślą!"'2 Dziękując zaś za obraz powiedział: "Ojciec bardzo podobny." (Historia pewnego obrazu ... 1997; Laur dla Wachowskiego ... 1997; Sierżant Wojtyla w okopach... 1997; W okopach nad... 1996) Nasuwa się tu pytanie, dlaczego Jan Paweł II nic o gorlickich ślubowaniach nie wiedział: czy tylko dlatego, że jego ojciec zmarł zanim syn został wyświęco­ ny? Przecież Karol skłaniał się ku sprawom religijnym już wcześniej. Ojciec milczałby więc w tej sprawie i nigdy nawet o niej nie wspomniał, skoro poświęcił się całkowicie wychowaniu dziecka? Trudno oczekiwać odpowiedzi na to pytanie, skoro o Wojtyle-seniorze nawet książka o papieżu mówi dość enigmatycznie: "( ...) jest synem emerytowanego porucznika wojskowego, pracującego w administracji. Człowieka spokojnego, niektórzy mówią: 'mrukliwego', niektórzy dodają: 'odludka', chociażby dlatego, że nie utrzymuje bliskich kontaktów ze swoją rodziną w Czańcu, z sąsiadażołnierzy byśmy ten pański Dźwignęli świat: oto idzie papież słowiański, Ludowy brat.J Być może dlatego ,,Wybór Karola Wojtyły na papiepostrzegany jest nie jako kolejny fakt z historii Kościoła, lecz jako efekt cudownej interwencji opatrzności." (Łozińska 1990, s. 38-39). W tej też kategorii ujmuje mit Leszek Kołakow­ ski; chodzi mianowicie "( ... ) o uniknięcie zgody na świat przypadkowy, wyczerpujący się każdorazowo w swojej nietrwałej sytuacji, która jest tym, czym jest teraz, i do niczego nie odsyła." (Kołakowski 1994, s. 11) Powstaje zatem punkt odniesienia, (jak pisze van Der Leeuw "Żywy mit stanowi (... ) dokładną paralelę do obrzędu, a nawet jest sam obrzędem"), i właśnie ta paralelność nadaje zdarzeniu cechy sacrum. Jednocześnie każdy mit zawiera element, którego nie zawierają inne święte słowa, a który go ostatecznie realizuje, mianowicie 'upostaciowanie' (Leeuw 1997, s. 362-363). Mamy tu wszystko, co w kreowaniu mitu jest potrzebne. Jest wiadomość przywieziona z dalekiego kraju, mitycznej Ameryki, tak postrzeganej w tamtych czasach, szczególnie wśród górali; jest realizacja romantycznych wzorców o nadejściu papieża słowiań­ skiego; wreszcie, jest podwójne upostaciowanie, bo w osobach i Seweryna Koszyka, i Karola Wojtyły. Wszystko to razem tworzy mityczną przestrzeń, historyczny punkt odniesienia, gdzie nie ma miejsca na 224 ża �Mateusz Braun+ PRAWDZIWY MIT, ALBO JAK KAROL WOJTYŁA ZOSTAŁ PAPIEŻEM ... Łozińska przypadek. I byłoby dobrze gdyby nie fakt, że w miarę jak postępowało odsłanianie mitu, stawał się on bardziej niespójny. Nie wiadomo jednak, czy działo się tak bo wszystko zostało wymyślone od początku do końca i teraz wychodzą różne niedociągnięcia, czy też z powodu intensywnego popularyzowania tej nieznanej King a 1990 "Więc oto idzie papież słowiański ..."- romantyczne tło mitycznego wizerunkulana Pawła II, [w:] Zeszyty naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace etnograficzne, z. 27, s. 37-46. dotąd opowieści. Mucha ks. Andrzej 1994a Nic co gorlickie nie jest mi obce część I, ,;fygodnik Gorlicki", nr 32, 16 września. 1994b Nic co gorlickie nie jest mi obce (II) , ,;rygodnik Gorlicki", nr 33, 23 września . 2000 Wotum wdzięczności Bogu za Papieża Jana Pawła II czyli kościół św. Andrzeja Boboli w Gorlicach, Gorlice. Ostatecznie dopełnia wszystkiego obraz, który staje się nośnikiem nie tylko pieniędzy potrzebnych na budowę świątyni,4 ale również samej legendy, której reprodukcję każdy może mieć w domu. Maluje go diecezjalny malarz dzieł sakralnych Michał Wachowski. Przedstawia okopy gorlickie - miejsce ślubowań i proroctwa. Następnie wiezie go do Rzymu pielgrzymka gorlickich nauczycieli. Obraz przedstawia sierżanta Karola Wojtyłę-seniora w mundurze, przy szabli i orderach i żołnierza z plecakiem podnoszącego skrwawiony bandaż, przypominający biało-czerwoną flagę. W tle, pośród mgieł widać postać Jana Pawła oraz zarys kościoła (wtedy jeszcze w budowie): ,;wotum Wdzięczności Bogu za Ojca św. Jana Pawła II". Przedstawienie artystyczne jest bardzo sugestywne i można by je poddać głębszej analizie ikonograficznej. Podpis obrazu: "Jawisz się w wyobraźni Swego Ojca, jako Ten, Który w ziemię rozdartą wojną i nienawiścią niesie Boży pokój", nie precyzuje wyraź­ nie, czy treść odnosi się do Boga Ojca czy do Wojtyły-seniora. W odczuciu lokalnej społeczności wydarzenie nosi znamiona cudu, który pomógł w budowie świątyni. Artykuły w prasie lokalnej powodują, że mieszkańcy są głęboko przekonani o prawdziwości przedstawionych wydarzeń. Potwierdził je przecież sam Jan Paweł II, gdy przyjmując obraz powiedział: "Ojciec bardzo podobny." Podstawą pracy jest wywiad z Antonim Krohem. Również materiały dotyczące sierżanta Wojtyły, mogłem wykorzystać dzięki jego uprzejmości. Bardzo Mu za to dziękuję . Bibliografia 1999 VI Festyn Parafialny w Gorlicach, "Dziennik Polski", 23 czerwca. Broniarek Zygmunt 1989 ]ak Karol Wojtyła został papieżem?, "Dunajec", nr 2. Dąbrowski Stanisław 1988 ]ak Karol Wojtyła został papieżem?, "Nowy Dziennik", 27 paź­ dziernika. 1988 ]ak Karol Wojtyła został papieżem?, "Polish Express", 2 listopada. 1999 Garliczanie też będą, "Dziennik Polski", 12 czerwca. 1997 Historia pewnego obrazu, "Dziennik Polski", nr 132, 9 czerwca. Janion M . , Żmigrodzka M . 1978 Romantyzm i historia, Warszawa. Kolakowski Leszek 1994 Obecność mitu, Wrocław. 1997 Laur dla Wachowskiego, "Dziennik Polski", 11 stycznia. Maliński Mieczysław 1983 Papież spraw ludzkich, Warszawa. 1998 Na Wzgórzu Magdalena, "Dziennik Polski", nr 249, 23 paź­ dziernika. 1997 Sierżant Wojtyła w okopach nad Ropą, "Dziennik Polski", nr 101, 30 kwietnia. Słowacki J. 1930 Pośród niesnasek Pan Bóg uderza ..., [w:] Dzieła, t. 3-4, s. 131132, Warszawa. 2002 Śluby sierżanta Wojtyły. Rozmowa z ks. Franciszkiem Malarzem, kapelanem uzdrowiska Wysowa, "Dziennik Polski", 14 stycznia. van Der Leeuw G . 1997 Mit, [w:} Fenomenologia religii, s. 362-366, Warszawa. 1996 W okopach nad Ropą, "Dziennik Polski", 31 sierpnia. Przypisy [Wywiad autora z Antonim Kroheml [Wywiad autora z Antonim Kroheml Słowacki 1930, s. 131-132. "Ksiądz Mucha, który zamówił ten obraz, zamówił go po to aby wyprodukować pocztówki. Te pocztówki to są cegiełki. To nie jest pocztówka, która kosztuje tyle co każda inna w kiosku, tylko on je sprzedawał za 100 tysięcy ówczesnych złotych czyli za 10 złotych i to były cegiełki na budowę. Po czym opisał, wydał dwa artykuły potem wydał książkę i zrobił kampanię propagandową w prasie, której fragment tylko tutaj jest, podał to jako fakt oczywisty, dowiedziony i dokonany, że sierżant Wojtyła pod Gorlicami przewidział, miał widzenie, że jego syn będzie papieżem. " [Wywiad autora z Antonim Krohem] � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0380bd03e691f6534f811eb10f60ef88.pdf a62258484d154a8630664b0948336f81 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5423 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource pamięć - aspekt antropologiczny dziedzictwo narodowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5041 Title A name given to the resource Zabytki dziedzictwa narodowego a problem stosunku do przeszłosci / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 ; s.206-208 Creator An entity primarily responsible for making the resource Klekot, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text EWA KLEKOT Zabytki dziedzictwa narodowego a problem stosunku do przeszłości "Język dziedzictwa, który zalewa świat, jest przede wszystkim językiem Zachodu. W pierwszym kongresie poświęconym zabytkom historycznym w 1931 roku uczestniczyli wyłącznie Europejczycy. Tunezja, Meksyk i Peru dołączyły w 1964; w 1979 osiemdziesiąt krajów ze wszystkich kontynentów podpisało Światową Konwencję o Ochronie Dziedzictwa. Najodleglejsza wioska na Vanuatu może się pochwalić terminarzem aukcji Sotheby's. Firmy szwedzkie, japońskie i niemieckie budowały replikę wioski Shona i kopię Old Bulawayo w Centrum Dziedzictwa Historycznego w Zimbabwe. Za narodową schedą majaczy cień mię­ dzynarodowego biznesu" [Lowenthal1998, s. 5]. Czyżby więc retoryka dziedzictwa była częścią języ­ ka nowej kolonizacji? Jednoznacznie twierdząca odpowiedź na to pytanie byłaby z pewnością zbyt dużym uproszczeniem; poza tym naraziłaby prawdopodobnie autora na podejrzenia już nie o "antropologiczny relatywizm", lecz wręcz o lewactwo. Trudno jednak zaprzeczyć, że "język dziedzictwa", jeżeli będziemy go rozumieć po foucaultowsku jako przestrzeń, w której rodzą się znaczenia, jest częścią stosunków władzy; odgrywa też istotną rolę w procesie przemocy symbolicznej [Bourdieu 1995]. Z tej perspektywy ciekawe są zarówno jego dzieje, jak i jego współcześni twórcy świadomi swej prawodawczej mocy eksperci (w więk­ szości przekonani o legitymizacji i słuszności posiadanej władzy symbolicznej) oraz "użytkownicy języka", którzy w rzeczywistości są także jego twórcami, choć nieświadomymi faktu tworzenia. Ci pierwsi podają definicje i zakreślają granice, ci drudzy nie tylko weryfikują je w potocznym użyciu, lecz także nadają im nowe znaczenia wynikające z logiki praktycznego działa­ nia [ibid.]. "Język dziedzictwa - język Zachodu" jest w rozumieniu zacytowanego powyżej Davida Lowenthala lokalnym zjawiskiem roszczącym sobie prawo do uniwersalności; zjawiskiem zakorzenionym w zachodnim, nowoczesnym doświadczeniu przeszłości. Doświadcze­ nie to nie jest jednak bynajmniej jednorodne: charak- teryzuje je specyficzna dwutorowość, którą Lowenthal ujmuje w postaci opozycji między "historią" i "dziedzictwem" (history/heritage). Historia jest w tym zestawieniu stosunkiem do przeszłości postulującym jej jak najpełniejsze poznanie, przy świadomości, że możliwe są tylko przybliżenia, gdyż mapa przeszłości w skali jeden do jednego jest utopią: przeszłość zawsze pozostaje dla nas obcym krajem - nie jest niczyim dziedzictwem, lecz ziemią cudzą, zamieszkaną przez Obcego Mieszkańca Przeszłości [Lowenthal 1985]. Uznanie przeszłości za własne dziedzictwo jest natomiast według Lowenthala uroszczeniem i zawłaszczeniem tego obcego kraju; zawłaszczeniem, które podejmuje potrzebująca legitymizacji nowoczesność. Dokładniej rzecz biorąc, chodzi o nowoczesne wspólnoty wyobrażone, budujące swe zakorzenienie w oparciu o wspólnotę dziedzictwa [Anderson 1997]. Przeszłość rozumiana jako dziedzictwo nabiera wymiaru emocjonalnego: dziedziczy się po przodkach, nie po obcych; do dziedzictwa ma się prawo; o odziedziczoną schedę należy dbać. Rozumienie przeszłości jako dziedzictwa jest więc formą myślenia, która przede wszystkim pozwala na opanowanie teraźniejszości za pomocą przeszłości, tworzy emocjonalne więzi między "wtedy" i "teraz", "nimi" i "nami", stwarza zakorzenione w przeszłości motywacje do działań teraźniejszych i przyszłych. Nasza "powinność" wobec odziedziczonej przeszłości jest tak samo prawomocnym i przekonującym wyjaśnie­ niem naszych działań, jak zawarty w Genesis nakaz: "idźcie i czyńcie sobie ziemię poddaną" był w innych czasach dla kolonizatorów obu Ameryk. Rozumienie materialnych pozostałości minionych czasów jako zabytków dziedzictwa, czy też świadectw łączącej wspólnotę przeszłości jest uwarunkowanym kulturowo, nowoczesnym sposobem podejścia. Ponieważ w języku polskim słowo "nowoczesny" nie we wszystkich idiomach humanistyki posiada wymiar historyczno-społeczny odpowiadający angielskiemu modem i nie zawsze rozumiane jest tak, jak chciałabym go tutaj używać (i jak używany on będzie w artykułach autorstwa studentów Instytutu Etnologii 1), pozwolę sobie na krótkie wyjaśnienia. Termin modem konotuje "nowoczesność" nie tylko jako cechę jakościową niezależną od chronologicznego i geograficznego usytuowania przedmiotu, osoby czy czynu - np. można nazwać wprowadzony przez Echnatona system religijny "nowoczesnym", mówić o "nowoczesności" poglądów Avicenny czy nazwać wynalazki Leonarda "nowoczesnymi" - ale także cechy stanowiące konsekwencję przynależności owego przedmiotu czy osoby do ujętej w pewne ramy czasowe i geograficzne formacji kulturowo-społecznej zwanej madernity-w idiomie historii odpowiadającej przeważnie polskiemu terminowi "nowożytność". Polska "nowożytność" nie oznaczała jednak tego, co nowoczesne w sensie jakościo­ wym: więcej - często nowoczesność zaczynała się tam, gdzie się kończyła nowożytność, czyli w tak zwanych 206 �Ewa Klekot • ZABYTKI DZIEDZICTWA NARODOWEGO A PROBLEM STOSUNKU DO PRZESZŁOŚCI "czasach współczesnych". W rzeczywistości natomiast (potoczne) użycie określenia "nowoczesny" także odsyła nas do "nowoczesności" jako epoki: tylko z perspektywy "nowoczesności-nowożytności" i jej monoteistycznych systemów religijnych, rozwoju matematyki czy techniki możemy uznać dzieła Echnatona, Avicenny czy Leonarda za "nowoczesne", co de facto oznacza wyróżniające się na tle własnej epoki, a przypominające epokę "nowoczesną", z perspektywy której wartościujemy. W języku polskim dzięki tłuma­ czeniu terminologii historycznej z języków obcych nowoczesność, nowożytność i współczesność zyskały odrębny byt, ułatwiając z jednej strony uniwersalizację określenia "nowoczesny", odrywając je od konkretnej epoki historycznej, a z drugiej dzieląc tę epokę, czyli modernity, na dwie odrębne: "nowożytność" i "współ­ czesność". Jedną z konsekwencji takiego sposobu myślenia było patrzenie na przeszłość z perspektywy dwóch odrębnych kategorii: niewartościującej "nowożytności" i wartościującej "nowoczesności", co poważ­ nie utrudniało refleksję nad własnym uwikłaniem mówiącego współcześnie w historyczną nowożytność, stanowiącą podstawę jego wartościowań z użyciem terminu "nowoczesny". Inna konsekwencja tego stanu rzeczy to bałagan pojęciowy, który towarzyszył pojawieniu się rozważań o tym, co nastąpić miało ponowoczesności. Doświadczenie świata z perspektywy zakwestionowanych metanarracji i wzorców osobowych, świata, w którym jako jedyną prawdę wskazywano prawdę tekstu - określono pustą znaczeniowo dla Polaka kalką "postmodernizm", która wywoływała jedynie skojarzenia z "modernizmem" rozumianym w Polsce jako prąd artystyczno-literacki. Obecnie "nowoczesność" rozumiana jako formacja kulturowa obejmująca zarówno "nowożytność", jak i "współczesność" jest w języku polskim znacznie wyraźniej i lepiej obecna dzięki przekładom książek Zygmunta Baumana, w których od początku konsekwentnie tłumaczono madernity jako "nowoczesność", ukuwając równocześnie dla terminu postmadernity określenie "ponowoczesności". Niemniej jednak sposób, w jaki posługiwaliśmy się tymi terminami podczas badań i pracy nad materiałem, jest na gruncie polskiej humanistyki ciągle dyskusyjny, dlatego pozwolę sobie przytoczyć dość obszerny cytat z przypisu do autoryzowanego przekładu książki Wieloznaczność nowoczesna, nowoczesność wieloznaczna [Warszawa 1995], w którym sam Bauman wyjaśnia ten problem: Pragnę z miejsca wyjaśnić, że nazywam <<nowoczesnością» okres historyczny, który w Europie Zachodniej rozpoczął się od serii dogłębnych społecznostruk­ turalnych i intelektualnych przemian siedemnastego stulecia i osiągnął dojrzałość w postaci (a) projektu kulturalnego, wraz z Oświeceniem, i (b) specyficznej formy życia społecznego, wraz z rozwojem społeczeń­ stwa przemysłowego (kapitalistycznego, a później także i komunistycznego). Nowoczesność- w sensie, w jajakościowe kim posługuję się tym terminem - nie jest bynajmniej tożsama z modernizmem. Ten drugi termin odnosi się do intelektualnego (filozoficznego, literackiego, artystycznego) prądu, który mimo swych wcześniejszych, rozproszonych przejawów nabrał prawdziwego rozmachu dopiero z końcem dziewiętnastego stulecia; spoglądając wstecz, można dziś ów prąd określić, poprzez analogię z relacją Oświecenia do nowoczesności, jako <<projekt>> ponowoczesności, lub też przedwstępny sygnał nadciągających czasów ponowoczesnych. Oczami modernizmu nowoczesność przyjrzała się sobie bacznie, usiłując dopracować się tej jasności spojrzenia i samoświadomości, które nieco później miały ujawnić niemożliwość realizacji jej programu, otwierając w ten sposób drogę przewartościowaniom ponowoczesnym" [Bauman 1995, s. 15]. Jak pisze Kevin Walsh [Walsh 1992], metanarracje nowoczesności (takie jak teoria ewolucji Darwina czy analiza kapitału Marksa) prowadzą do powstania powiązanych ze sobą "dyskursów dotyczących możli­ wości przedstawiania rzeczywistości [podkreśl. moje] i definiowania prawd wiecznych". Tworzenie przedstawień rzeczywistości jest jedną z najchętniej przez nowoczesność stosowanych strategii wyjaśnia­ jących i zawłaszczających; przedstawienie to porząd­ kowanie rzeczywistości w sposób umożliwiający jej ogarnięcie. Strategie reprezentacji odnoszą się w takim samym stopniu do teraźniejszości i przeszłości, do tego co bliskie i dalekie. Nowoczesność jest epoką wystaw, muzeów, skansenów, ogrodów zoologicznych, gdzie publiczność, oglądając systematycznie uporządkowaną ekspozycję, dokonuje metaforycznego zawłaszczenia przedstawionej - i uprzedmiotowionej - rzeczywistości. Jak pisze Walter Benjamin, wystawy światowe "unowocześniają wszechświat", stwarzają świat, gdzie najważniejszą rolę odgrywa z jednej strony pojęcie atrakcji (jak w lunaparku), a z drugiej specialite- produktu wyjątkowego, a zarazem typowego [Benjamin 1999, s. 18]. Te pojęcia odnajdujemy we wszystkich opisach doświadczenia turystycznego, a sama turystyka uznawana jest powszechnie za jedno ze zjawisk zakorzenionych głęboko właśnie w nowoczesności. Zawłaszczające i uprzedmiotowiające spojrzenie turysty, poszukującego atrakcji i autentyczności lokalnych specialites, które mają być reprezentacją egzotycznej rzeczywistości podróży ma rodowód nowoczesny [Urry 2002]. Współcześnie zarówno turystyka, jak i sposoby reprezentacji muzealnej ulegają zmianie w kierunku zwiększenia uczestnictwa widza/turysty w samym tworzeniu ekspozycji [Welsh 1992]. Czy jest to jednak jedynie oznaka, że metoda kolonizacji obcego kraju Przeszłości idzie z duchem czasów, czy też, że zmienia się rzeczywiście stosunek do Obcego Kraju? David Lowenthal odpowiada, że dopóki uznawać będziemy przeszłość za nasze dziedzictwo, dopóty nie zrozumiemy, czym jest historia. �Dzieje zabytku są oczywiście czymś innym niż historia obiektu, budowli czy przedmiotu. Jak pisze Franc;oise Choay, określenie "zabytek historyczny" pojawia się w języku francuskim prawdopodobnie po raz pierwszy w l 790 roku w wielotomowym dziele LA. Millina Antiquites nationales ou Recueil de monuments historiques, kiedy to "w kontekście Rewolucji Francuskiej wykuwa się zarówno pojęcie zabytku historycznego, jak i służące jego zachowaniu narzędzia i instytucje (muzea, inwentarze, klasyfikacje, sposób użytkowa­ nia)" [Choay 2001, s. 14]. Budowle zamieniają się więc w zabytki wraz z nadejściem nowoczesności, a sam koncept "zabytku" jest jednym z fundamentów jej koncepcji przeszłości jako historii. Zabytek historyczny staje się podstawowym, w znacznym stopniu konstytutywnym elementem nowoczesnego doświadczenia przeszłości. Czy potrafimy doświadczać tego, co nazywamy historią, bez zabytków? "Istota zabytku leży w jego stosunku do czasu przeżywanego i do pamięci, czyli innymi słowy, w jego funkcji antropologicznej" [ibid., s. 7]. Choay porównuje "sposób działania" zabytku do "działania" fotografii w ujęciu Rolanda Barthesa: istotą fotografii nie są ani jej walory artystyczne, ani jej funkcja komunikacyjna, lecz jej nierozerwalny związek z minioną rzeczywistością, jej walor "dowodu", "świadectwa", pozwalający na uobecnienie przeszłości w czasie teraź­ niejszym, na jej doświadczenie. Dopóki jednak zabytek pozostaje "zabytkiem przeszłości" - sprawa jego interpretacji jest nadal otwarta: uobecnia bowiem czas przeszły, daje świadectwo temu, co rozumiemy jako Przeszłość właśnie. Kiedy jednak przeszłość staje się "dziedzictwem naszych dziejów", zaczyna stanowić narzędzie służące legitymizacji współczesności. Oczywiście sposób użycia przez Lowenthala terminów "dziedzictwo" i "historia" jest specyficzny i nie tylko język potoczny nie dokonuje takiego rozróżnienia, ale także eksperci od przeszłości czę­ sto inaczej formułują swą terminologię. Częściowo wynika to z faktu, że wysunięty przez Lowenthala postulat "obcości kraju", jest antropologicznej proweniencji: zachodnia historiografia i historia nie wyrasta wcale z potrzeby opisania obcości, lecz właśnie z potrzeby przekazania potomności dziejów jej wielkich przodków - z potrzeby przekazania dziedzictwa. Stąd trudno oczekiwać, by kwestionowała swe prawo do przeszłości i uznawała ją za obcy kraj. Nowoczesność, formułując wymóg "historycznej prawdy", oczyszcza w swym przekonaniu historię z jej "bękarciego rodzeństwa", jakim są legendy, podania i mity. A jednak to właśnie ta "obiektywna" i "naukowa" historia manipulowała (i manipuluje) przeszłością tak, by mobilizowała ona teraźniejszość. Postulat, by traktować przeszłość jako "obcy kraj" jest z pewnością z ponowoczesnego ducha; zakłada on możliwość istnienia wielu równorzędnych historii jednego miejsca, jednego zabytku, jednego wydarzenia. Jeżeli traktujemy przeszłość jako nasze dziedzictwo, a tak samo kiedyś, jak i dzisiaj, jeśli istnieje208 my "my", są także "oni", to kwestionować będziemy jako uroszczenie każdą próbę "ich" interpretacji "naszego" dziedzictwa. Wspólnotą wyobrażoną, która z pozoru rozwiązywałaby ten problem, jest "ludzkość", ze swą listą UNESCO "zabytków dziedzictwa ludzkości". Jak widać jednak z całkiem niedawnych wydarzeń w Afganistanie, bynajmniej nie wszyscy ludzie czują się członkami tak właśnie rozumianej ludzkości. Z drugiej jednak strony - czy wspólnotę, która człowiekowi jest potrzebna, można zbudować bez odwoływania się do wspólnej przeszłości? Uwikłanym w nowoczesny sposób myślenia, trudno nam to sobie wyobrazić: wszystkie znane nam wspólnoty odwołują się do "wspólnego dziedzictwa" - poczynając od rodziny, a na Wspólnej Europie kończąc. Projekt Lowenthala panowoczesnej historii, która nie zawłaszcza przeszłości, nie próbuje legitymizować żadnych teraź­ niejszych działań, która- podobnie jak antropologiastaje się spotkaniem z obcością - taka historia z perspektywy współcześnie istniejących wspólnot wyobrażonych oraz wspólnot interesów uznać można za politycznie niebezpieczną utopię. Bibliografia Anderson B., 1997 Wspólnoty wyobrażone, przekł. S. Amsterdam- ski, SIW Znak i Fundacja im. S. Batorego. Wieloznaczność nowoczesna, nowoczesność wieloznaczno, PWN. Benjarnin W. 1999 The Arcades Project, trans!. H. Eiland, K. Bauman Z., 1995 McLaughlin, Harvard University Press. Bourdieu P., 1995 Outline of a Theory of Practice, trans!. R. Nice, Cambridge University Press. Choay F., 2001 The lnvention of the Historie Monument, trans!. L M. O'Connell, Cambridge University Press. Lowenthal D. 1985 The Past ls a Foreign Country, Cambridge University Press. 1998 The heritage Crusade and the Spoi/sof History, Cambridge University Press. Urry J. 2002 The Tourist Gaze, second edition, Sage Publications. Walsh K. 1992 The Representation of the Past, Roudedge. * Zamieszczone poniżej skróty artykułów powstały w ramach laboratorium etnograficznego "Zabytki dziedzictwa narodowego: między polityką a turystyką", które prowadziłam ze studentami Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UW w latach 2002-04. Skróty pochodzą od redakcji. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/238cd70d43b937dda84aae08a48bb7ad.pdf ce28439b597f6c6e00db4b7e15193920 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3095 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2899 Title A name given to the resource Pożegnania. Stanisław Cichowicz / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.561 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POŻEGNANIA Pożegnania Stanisław Cichowicz Fot. A r c h i w u m C S W Zamek Ujazdowski Stanisław Cichowicz, ur. 1 I 1939 - zm. 31 X I I 2000 T y m wierszem Stanisław Cichowicz rozpoczynał swój wykład p. t. Moja historwzofia sztuki, wygłoszony w Centrum Sztuki Współczesnej w Zamku Ujazdow­ skim w Warszawie. Tekst tego wykładu był ostatnim tekstem jaki otrzymaliśmy od Niego do publikacji w „Kontekstach". Był naszym autorem, przyjacielem pisma, przyjacielem i filozoficznym przewodnikiem dla naszego warszawskiego środowiska antropologów k u l ­ tury. Było dla nas zaszczytem i przywilejem współpra­ cować z N i m , przebywać w kręgu Jego głębokiej, żywej wiedzy i myśli filozofa, talentu twórczego słowa, zmysłu towarzyskiego, pobłażliwego dla nas i dla siebie poczu­ cia humoru i dystansu. Nieodpowiedni jest tu jedynie czas ptzeszły. Jego tekst i teksty o N i m opublikujemy w najbliższym numerze. Stanisław C i c h o w i c z *** Elizejskie miedze dzielą choć nas wszystkich Śmierć już połączyła nieobytych z Pasją wiekuistej N o c y n a upadłych wyżej niżej ciężej lżej jak dantejskie kręgi infernalne my jednak zerkamy przez ramię k u i n n y m wyglądając od n i c h choć jednego spiżowego słowa z zatkanymi uszy przed Poetą który wraz ze swoją Muzą Zbigniew Benedyktowtcz, Aleksander Jackowski i redaktorzy „Kontekstów" i „Kwartalnika Filmowego" spadł tutaj jak z N i e b a mącąc ład dowieczny c h w i l o w y m językiem umykamy przecież skoro doli naszej zgoła nie poprawi nie odleje oliwy od ognia nie ukoi swymi lamentami nawet własnej córki nie utuli jej cienia a ja cierpię bo nie słyszę koło siebie k r o k u mojej matki o miedze! 29. ix. 99 561 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f3e4d13e8c751f06f7782e4eb5419bbe.pdf fd2b2c325156924ec4ddc4eb1fe48e3d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3094 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2898 Title A name given to the resource Pożegnania. Wspomnienie o Annie Micińskiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.560 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POŻEGNANIA Pożegnania Wspomnienie o Annie Micińskiej Fot. Marek Piasecki (1957) A n n a Micińska, ur. 22 X I I 1939 - zm. 21 I I I 2001 D dziła w Zakopanem. Wychowała się w atmosferze kul­ tu Witkiewicza-ojca i barwnych opowieści o jego nie­ pokornym synu. Poznała jego krewnych, przyjaciół i licznych znajomych. Zaczęła spisywać ich relacje. Ta­ ki był początek fascynacji osobą Witkacego. Poświęci­ ła mu całe swoje twórcze życie. la rodziny, przyjaciół i bliskich znajomych by­ ła po prostu Dumą. Tak właśnie zwracał się do Niej ojciec, Bolesław Miciński - wybitny krytyk i eseista, zmarły w 1943 roku we Francji. Zna­ lazł się tu wraz z brzemienną żoną Haliną po ucieczce z Warszawy we wrześniu 1939. W Paryżu, gdzie Micińscy najpierw się zatrzymali, urodziła im się 22 grudnia 1939 r. córka, dwojga imion Anna Ludwika. Z ową ucieczką łączy się piękna opowieść Pani H a l i ­ ny o ostatnim spotkaniu z Witkacym: „Zatłoczony po­ ciąg wlókł się w kierunku Siedlec i Lublina, przystając po kilkakroć w szczerym polu, aby pasażerowie mogli wyskoczyć i skryć się na poboczach torów przed nisko schodzącymi i ostrzeliwującymi pociąg niemieckimi myśliwcami. Stacja w Łukowie była już spaloną ruiną, niemniej pociąg przystanął i wyległ zeń tłum ludzi w poszukiwaniu pomp z wodą, gdyż upał był nieznośny. W tym tłumie na peronie Bolek dojrzał nagle Witkace­ go, a ponieważ byłam w piątym miesiącu ciąży - rzucił mu się na szyję i wykrzykną!; „Stasiu, nie martw się, wszystko będzie dobrze, ja będę ojcem". Witkacy od­ wrócił się na pięcie i zniknął w wagonie, po chwili jed­ nak ukazał się znowu, ostrożnie ptzeciskając się przez tłum niósł w ręce pól szklanki mleka, które podał mi bez słowa", W tym zdarzeniu upatrywała Dunka swe przezna­ czenie. Tak się bowiem ułożyło Jej życie, że po powro­ cie z Francji znaczną część dzieciństwa i młodość spę­ Janusz Degler, Dunka, „Tygodnik Powszechny" nr 13, 31 marca 2001 Anna Micińska miała wielu przyjaciół w naszym Instytu­ cie. Przede wszystkim Witkacologów, ale również łączyły ją serdeczne więzi ze środowiska zakopiańskiego z naszą nieod­ żałowaną koleżanką i kierowniczką Pracowni Sztuki Ludo­ wej Anną Kunczyńską-Iracką. W swojej bogatej, twórczej biografii zapisała i ten rozdział: była nauczycielką w Liceum Kenara. Mieliśmy przywilej i zaszczyt poznać Panią Annę przy przygotowywaniu wystawy „Malinowski - Witkacy..." i towarzyszącego tej wystawie ostatniego rocznika „Kontek­ stów" (nr 1-4/2000). Mimo choroby zdążyła przygotować i opatrzyć notami wydawniczymi nową, pełną edycję listów Witkacego do Bronisałwa Malinowskiego. Bez tych listów, jej arykułów, bez jej wiedzy, serdecznej pomocy ani ten ka­ talog, ani wystawa nie osiągnęłaby takiego wymiaru nia. Czujemy się Jej dłużnikami. Byliśmy krótko gośćmi w Jej domu wymieniając materiały do autoryzacji. Cechowała Ją młodzieńcza bezpośredniość. Pragnęlibyśmy Jej postaci po­ święcić więcej miejsca w najbliższych „Kontekstach". 560 Zbigniew Benedyktowicz i redaktorzy „Kontekstów" � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/05aa0ce95e97f26949a2027b85b9e4a6.pdf c7edf1964ea90165f87c9847a1b6e34f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3089 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2893 Title A name given to the resource Sąd Ostateczny artystów polskich / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.512-525 Creator An entity primarily responsible for making the resource Melbechowska-Luty, Aleksandra Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksandra h&mhm*ka-Luty * SĄD OSTATECZNY ARTYSTÓW POLSKICH ciwu wobec wszelkich nakazów i norm społecznych (co ma się jakoby tłumaczyć wszechogarniającym d u ­ chem tolerancji). W popularnym obiegu tzw. kultury masowej, w tym co przekazuje prasa, radio i telewizja, narasta fala róż­ nych informacji i opinii dotyczących końca pewnej epoki i Wielkiego Sądu - wiadomości, często sensa­ cyjnych, grających na emocjach szerokiej publiczno­ ści. Jedne z nich są rodem z brukowej prasy, inne, bar­ dziej rozumne, dotykają istotnych problemów. W su­ permarketach sprzedaje się nachalnie reklamowaną Wielką księgę przepowiedni, ale w księgarniach można też znaleźć poważne Rozmowy na koniec wieku ze współczesnymi mędrcami. Przywołuje się pamięć o ekscytujących wizjach Nostradamusa i zapowiedziąnadejściu antychrysta Mabusa, ale pisze się też ALEKSANDRA MELBECHOWSKA-LUTY Sąd Ostateczny artystów polskich Dedykuję Ince Bal - wiernej przyjaciółce O statnie lata XX wieku skłaniają ludzi do spójrżenia wstecz i w przyszłość, niekiedy do filo­ zoficznych refleksji i metafizycznych odczuć; budzą lęki związane z nieuchronnością przemijania i trudnym do wyobrażenia nadejściem Dks irae, kiedy to nie zostanie kamień na kamieniu. Bo, jak mówi Ewangelista, wtedy „powstanie naród przeciw narodo­ wi i królestwo przeciw królestwu, i będą mory i głody, i trzęsienia ziemi po miejscach [...]. I wielu fałszywych proroków powstanie i wielu zwiodą. A iż się rozmnoży nieprawość, oziębnie miłość wielu. A kto wytrwa aż do końca, ten będzie zbawiony" (Mat., 24, 7-12). Katastroficzne nastroje związane z końcem wieku i przeczuwanym końcem świata powtarzają się cyklicz­ nie. Pojawiały się w średniowieczu i w czasach nowo­ żytnych. Znamy dobrze scenariusz podobnych zjawisk występujących u schyłku X I X wieku. Nadawali im ton ówcześni dekadenci, pisarze, artyści, zarażeni epidemią pesymizmu, neurotyczni apologeci cierpienia przeko­ nani o kryzysie wszelkich wartości. Postawą życiową tych zdesperowanych nerwowców była melancholia, ciemne przeczucia, poczucie beznadziejności, ale i wy­ bujały hedonizm. Niepewność celów, udręki tworzenia i egzystencji, kierowały ich k u pragnieniu nicości w postaci nirwany lub śmierci . Dziś świat pędzi jak szalony, nie ma miejsca dla „nerwowców". 1 Koniec drugiego tysiąclecia przynosi nowe utrapie­ nia - lęk przed bronią masowego rażenia i epidemia­ mi ( A I D S ) , przed globalną katastrofą i chaosem jaki wyzwala pogoń za władzą, pieniądzem, konsumpcją, chęcią użycia za wszelką cenę. Człowiek żyje bardziej faktami niż pryncypiami, szamocze się w niewoli do­ czesności i materii, a równocześnie ciągle poszukuje swojego miejsca w świecie i często kontrowersyjnych wartości rozpiętych na dwóch biegunach - nie wie czy zbliżyć się do Boga czy do szatana. Niektórzy sądzą, że dzisiejsza postmodernistyczna postawa, pojmowana jako sposób na życie i twórczość, skłania do relatywi­ zmu moralnego, zaprzeczania pojęciu absolutu i sprze­ 0 niekontrolowanym rozwoju sekt, o praniu mózgów przez wszechwładnych guru i praktykach satanistycz­ nych, o zwrocie do religii Wschodu (buddyzmu, Hare Kriszna, medytacyjnej filozofii Zen). Są tacy, którzy upatrują jakiejś nadziei w nadchodzącej epoce. Ta nowa, promieniująca pozytywną energią Era W o d n i ­ ka, wywodząca się z kontrkultury hippisów, wedle przekonania jej wyznawców ma wyzwolić i ziścić upragnioną harmonię między człowiekiem a ziemią 1 kosmosem. W ostatnich dziesięcioleciach modna stała się też idea neopoganizmu, powrotu do źródeł, do archetypicznych wątków dawnych bóstw, mitów, wierzeń, ma­ gicznych obrzędów. W Szwecji obchodzi się prastare Święto Światła, w Niemczech obserwowany jest na­ wrót do mitologii germańskiej, do Wotana, W a l k i r i i , legendy Nibelungów (co ma już w tym kraju swoją kul­ turową i polityczną tradycję). W krajach Europy Środ­ kowej i Wschodniej odprawia się święto Kupały (zwłaszcza na Ukrainie) i inne ceremonie kultowe ku czci pogańskich bóstw, m.in. Światowida i Perkuna. W Anglii szczególną fascynację budzi położony na Równinie Salisburskiej megalityczny kromlech, potęż­ na, kolista budowla, której przeznaczenia dotąd nie wyjaśniono. Ów kamienny okrąg w Stonehenge daje pole szczególnemu działaniu wyobraźni - czy była to świątynia słońca, czy miejsce kultu innej religii? Czy snują się tam jeszcze cienie nieznanych kapłanów, Cel­ tów, druidów? Tak objawia się m.in. mitologizacja fanomenów współczesnego życia, które są dziedzictwem XX wieku i jego „historii spuszczonej z łańcucha" (Gustaw Herling-Grudziński). Mity są wyobrażeniem zbiorowym, ale przecież każdy z nas nosi je w sobie. Być może to właśnie stanowi odreagowanie i ucieczkę od wspo­ mnienia koszmarów naszego wieku, jego dwóch wojen światowych (i setek pomniejszych trwających do dziś), dwóch totalitaryzmów, łagrów i obozów, ludobójstwa, 512 �513 �Akksandra M&eduwika.Luts * SĄD OSTATECZNY.... Ahkscmfa Jackowski * APOKALIPSA.. A p o k a l i p s a S w . J a n a , rozdz. 2 1. D o anioła zboru w Efezie napisz: T o mówi T e n , który trzyma siedem gwiazd w prawicy swojej, który się przechadza pośród siedmiu złotych świeczników: 2. Z n a m uczynki twoje i t r u d , i wytrwałość twoja, i w i e m , że nie możesz ścierpieć złych, i że doświadczyłeś t y c h , którzy podają się za apostołów, a n i m i nie są, i stwierdziłeś, że są kłamcami. 3. Masz też wytrwałość i cierpiałeś dla imienia mego, a nie 4. Lecz mam ci za złe, że porzuciłeś pierwszą twoją miłość. 5. W s p o m n i j więc, z jakiej wyżyny spadłeś i upamiętaj się, i ustałeś. spełniaj uczynki takie, jak pierwej; a jeżeli nie, to przyjdę do ciebie i ruszę świecznik twój z jego miejsca, jeśli się nie upamiętasz. 6. Na swoją obronę ma,z t o , że nienawidzisz uczynków nikolaitów, których i ja nienawidzę. 7. K t o ma uszy, niechaj otucha, co D u c h mówi do zborów. Zwycięzcy d a m spożywać z drzewa żywota, które jest w raju Bożym. 8. A do anioła zboru w Smyrnie napisz: T o mówi pierwszy i ostatni, któr> hyf umarły, a ożył; 9. znam ucisk twój i ubóstwo, lecz tyś bogaty, i wiem, że bluźnią tobie c i , którzy podają się za. Żydów, a nimi me są, ale są synagogą szatana. 10. N i e lękaj się cierpień, które mają przyjść na cię. O t o diabeł wtrąci niektórych z was do więzienia, abyście byli poddani A p o k a l i p s a S w . J a n a , rozdz. 20 próbie, i hędziecie w udręce ptzez dziesięć d n i . Bądź wierny aż 1. do śmierci, a dam ci koronę żywota. 11. I widziałem anioła zstępującego z nieba, który miał klucz o d otchłani i wielki łańcuch w swojej ręce. K t o ma uszy, niechaj słucha, co D u c h mówi do zborów. Zwycięzca nie dozna szkody o d dtugiej śmierci. 2. I pochwycił smoka, węża statodawnego, którym jest diabeł i szatan, i związał go na tysiąc lat. (Biblia Warszawska) 514 (Biblia Warszawska) �mm %,1l-1? A i - 'i a ]ĘĘĘ f 2, ii -23 af A p o k a l i p s a S w . J a n a , rozdz. 2 A p o k a l i p s a S w . J a n a , rozdz. 2 12. A d o anioła zboru w Pergamie napisz: T o mówi T e n , który ma ostry miecz obosieczny. W i e m , gdzie mieszkasz, tam, gdzie jest t r o n szatana; a jednak trzymasz się mocno mego imienia i nie zaparłeś się wiary we mnie, nawet w dniach, kiedy Antypas, świadek mój wiemy, został zabity u was, gdzie szatan ma swoje mieszkanie. 18. A do anioła zboru w Tiatyrze napisz: T o mówi Syn Boży, który 14. Lecz mam c i nieco za złe, mianowicie, że są tam tacy, którzy trzymają się n a u k i Balaama, który naucza! Balaka, jak uwodzić synów izraelskich, by spożywali rzeczy bałwanom ofiarowane i uprawiali nierząd. 20. Lecz m a m c i za zle, że pozwalasz niewieście Izebel, która się podaje za prorokinię, i naucza, i zwodzi moje sługi, uprawiać wszeteczeństwo i spożywać rzeczy ofiarowane bałwanom. 21. 15. T a k i ty masz u siebie takich, którzy również trzymają się I dałem jej czas, aby się upamiętała, ale nie chce się upamiętać we wszeteczeństwie swoim. nauki nikolaitów. 22. Toteż rzucę j ą na loże, a tych, którzy z nią cudzołożą, wtrącę Upamiętaj się więc; a jeżeli nie, przyjdę do ciebie wkrótce i będę z n i m i walczył mieczem ust m o i c h . 23. w ucisk wielki, jeśli się nie upamiętają w uczynkach swoich. A dzieci jej zabiję; i poznają wszystkie zbory, że Ja jestem T e n , który bada nerki i serca, i oddam każdemu z was według 13. 16. 17. ma oczy jak płomień ognia, a nogi jego podobne są d o mosiądzu. 19. Znam uczynki twoje i miłość, i wiarę, i służbę, i wytrwałość twoją, i wiem, że ostatnich uczynków t w o i c h jest więcej niż pierwszych. K t o m a uszy, niechaj słucha, c o D u c h mówi d o zborów. Zwycięzcy dam nieco z manny ukrytej i kamyk dam m u biały, a n a kamyku rym wypisane nowe imię, którego n i k t nie zna, jak tylko ten, który je otrzymuje. uczynków waszych. 24. szatańskich głębin, powiadani: N i e nakładam na was innego ciężaru; (Biblia Warszawska) J. Chełmowski, J. Chełmowski, A p o k a l i p s a . Ilustracja rozdz. 2,1-29 A p o k a l i p s a . Ilustracja rozdz. 20,1-2 515 W a m zaś, pozostałym, którzyście w Tiatyrze, wszystkim, którzy nie macie tej nauki, którzyście nie poznali, jak mówią, 25. trzymajcie się t y l k o mocno tego, co posiadacie, aż przyjdę. 26. Zwycięzcy i temu, k t o pełni aż do końca uczynki moje, d a m władzę nad poganami, 27. i będzie rządził n i m i laską żelazną, i będą jak skruszone naczynia gliniane; 28. taką władzę i Ja otrzymałem o d Ojca mojego; d a m m u też gwiazdę poranną. 29. K t o ma uszy, niechaj słucha, co D u c h mówi do zborów. (Biblia Warszawska) �AWtwmíra MtUxchowska-Luty • SĄD OSTATECZNY ARTYSTÓW PQLSKKH �Edward D w u r n i k , 138 polskich artystów malarzy, 517 1999 �518 �Au,!>;->•( P i n i f e * • W U L K A N * |. C h . D a h l , Wezuwiusz w i d z i a n y z b r z e g ó w C a p r i , J. P h . H a c k e r r , W e z u w i u s z w r o k u 1774, 519 Kassel 1822 1774 �Andrzej Piiiifeos • WULKANICZNE SPEKTAKLE NATURY W SZTUCE NOWOCZESNEJ �Mámdm mBmimtimJMti * S Ą D bomby atomowej. Wszystko to niby jest wiadome, ra­ cjonalnie badane i poddane ocenie; człowiek mniema, iż jest panem wszelkiego stworzenia, ale jednak nad na­ szym czasem unosi się atmosfera niepokoju, coś, co przyprawia o dreszczyk atawistycznego lęku. W 1999 roku bywalcy warszawskich muzeów i gale­ rii mogli obejrzeć dwa Sądy Ostateczne: ten zrodzony ze średniowiecznej imaginacji, namalowany przez Hansa Memlinga i drugi, wyobrażony w różny sposób przez współczesnych artystów polskich. Dzieło M e m ­ linga - pokazane wiosną w Muzeum Narodowym jest wspaniałą inscenizacją eschatologii chrześcijań­ skiej, zgodną z ikonografią późnego gotyku. Jego pięk­ ne opisanie zawdzięczamy polskiemu jezuicie Marci­ nowi Hinczowi. „[Miasto Gdańsk] ma jeden kleynot kosztowny w kościele Farskim [...]. N a tym obrazie jest Michał Święty trzymający tarczę, w której wyrazi­ ło się z grobu ludzi powstanie, jednych w piekielny ogień wpadanie, drugich k u niebu drogę odprawujące, a zaś od tej tarczy na jabłku, które Bóg Oyciec trzyma w Niebie, refleksem toż się wszystko wyraziło. Piękny zaiste kunszt tego obrazu że tarcza Michała Świętego pokazuje y wyraża jak w zwierciadle, co się na ziemi dzieje y zaś do świata w ręce Boga Oyca będącego, też dzieła odbiciem puszcza" . 2 Dla ludzi średniowiecza wyczulonych na kontempla­ cję rzeczy ostatecznych, dzieło to było wstrząsającym przeżyciem. Wrażenie potężnej wizji ziemskiego i ko­ smicznego dramatu nasilała jeszcze jego rozbudowana narracja i mistrzostwo pędzla Memlinga. Okazały tryp­ tyk przyciągał wzrok precyzją szczegółów, wyważoną kompozycją i świetnością barwnej powierzchni: feerią wyrazistych kolorów stapiających się w lśniącą, jakby emalierską powłokę. W Memlingowym opowiadaniu wszystko odbywa się, jak należy. Bezgrzeszni spokojnie powstają z mogił w swojej czystej nagości i dostąpiwszy zbawienia wchodzą po kryształowych schodach do gmachu Cimas Dei, gdzie witają ich święci, królowie i prorocy Starego Zakonu wraz z tłumem muzykują­ cych aniołów, trzepoczących skrzydłami jak ptaki\ Po lewicy sędziego, osaczeni przez diabły, rozpaczliwie walczący grzesznicy, spadają w ziejące wyziewami pie­ kielne czeluście. Biblijna i tradycyjna wykładnia Sądu Ostatecznego budziła przerażenie przez wiele stuleci. Wszelako l u ­ dzie grzeszyli i grzeszą, bowiem różne paskudne cechy, a zwłaszcza imperatyw agresji, są wpisane w naszą na­ turę. H o m o sapiens szuka jednak usprawiedliwienia. Jak powiada Carl Gustaw Jung, człowiek, kierując się instynktem samozachowawczym, wypiera z siebie świadomość i pamięć występków i złych intencji za­ truwających mu spokój sumienia. Lecz szata archa­ nioła czeka. Zostaje mała furtka nadziei: bądźcie cho­ ciaż dobrzy dla zwierząt - prosi święta Katarzyna Sie­ 521 OSTATECZNY ARTYSTÓW POLSKICH neńska - wtedy one upomną się za wami na Sądzie Ostatecznym. Dziś żyje się w oderwaniu od wielu sprawdzonych za­ sad, przykazań i symboli, którym niegdyś prawdziwie dawano wiarę i które w istotny sposób wpływały na za­ chowanie człowieka. Narastająca laicyzacja, polaryza­ cja postaw, zawrotny rozwój techniki, wyobraźnia zdo­ minowana przez media, wojny, zamęty polityczne, nie­ szczęścia narodów rządzonych przez szaleńców, presja egzystencjalnych potrzeb i konieczności, szum infor­ macyjny, kryzys rodziny i więzi międzyludzkich wszystko to doprowadza do rozpaczy, niszczy ducha, za­ ciera tradycyjne wartości. Paroksyzmy współczesnego życia przekładają się na paroksyzmy sztuki. A jeżeli przedsmak sądnego dnia wisi w powietrzu, to jak go wi­ dzą artyści polscy? Wystawa pod nazwą Sąd Ostateczny miała się odbyć w Zachęcie, ale zabrakło na nią środków. Została zor­ ganizowana w mniejszej skali, w czterech warszawskich galeriach. Prezentowane są na niej prace Magdaleny Abakanowicz (w Kordegardzie), Eugeniusza Geta Stankiewicza (w galerii Pokaz), Edwarda Dwurnika, Izabelli Gustowskiej i Gabtieli Morawetz (w galerii Studio), Zuzanny Janin, Jerzego Kaliny i Jacka Sempolińskiego (w galerii Teatr Akademia) . Eksponowane tam dzieła nie są oczywiście w najmniejszym stopniu ilustracją owego „zdarzenia z przyszłości" i zadanego te­ matu, lecz jego obrazową metaforą, wyrazem doznań eschatologicznych. 4 Magdalena Abakanowicz powołuje do życia figury ludzi, drzew, kamieni i nadaje im duchową, ponadcza­ sową egzystencję. Ustawia je w rytmicznych grupach na ogromnych plenerowych przestrzeniach lub w zam­ kniętych pomieszczeniach sal wystawowych. Te rzeźby poświęcone są kondycji ludzkiej i temu, co człowieka otacza. Powstają w wyobraźni artystki, a urzeczywist­ niają się wytrwałą pracą rąk zmagających się z opor­ nym materiałem. Widzieliśmy wielokrotnie rzędy jej hieratycznych, bezgłowych postaci: stały w bezruchu, były jej „stadami", układami zbiorowymi organizujący­ mi przestrzeń - jak architektura lub wytwory natury, jak silva W Kordegardzie Abakanowicz poszła „o krok" dalej; przyprowadziła tam dwadzieścia podob­ nych istot stworzonych z płótna workowego utwardzo­ nego żywicą, bezrękich i bezgłowych - bo wystarcza i m mowa ciała, a twarze nie muszą kłamać - ale t y m ra­ zem Kroczących, obdarzonych ruchem (ich przeciwwa­ gą była drobna, „bolesna" postać, siedząca w bocznej sali). C i ludzie postępują naprzód z wysuniętą prawą lub lewą nogą; widziani wprost zdają się napierać na widza jak anonimowy tłum na przypadkowego prze­ chodnia. Ich pólplastyczne, puste w środku ciała są na­ gie i nie nagie, bo ubrane we własną, ciasno nawleczo­ ną skórę: zmiętą, pofałdowaną, spękaną. Ta powłoka �Aleksandra Mdbecluwska-Lun * SĄH OSTATECZNY ARTYSTÓW POLSKICH wyraźnie wystrzępia się przy kostkach nóg. Poniżej w i ­ dać już tylko foremne, anatomicznie ukształtowane, a więc „prawdziwe" stopy. T o one kumulują w sobie energię pozwalającą poruszyć się i kroczyć owym nie­ pełnym, niedopowiedzianym figurom, które idą przed siebie, lecz nie wiadomo dokąd - na Sąd Ostateczny, czy ku nam, a może wychodzą naprzeciw swemu prze­ znaczeniu.' Pytania się mnożą, ale nie trzeba na nie da­ wać odpowiedzi. Magdalena Abakanowicz jest artystką od lat dobrze znaną na świecie, uznawaną i podziwianą. Wiele napi­ sano o jej sztuce, co nie znaczy, że wszystko jest wiado­ me. Ona sama broni się przed nadinterpretacją i docie­ kaniem znaczeń swoich dzieł. Mówi więc, że „trzeba zostawić jako tajemnicę pewne sprawy, również w twórczości. Wyjaśniając kaleczymy je albo unice­ stwiamy. Nałóg objaśniania wszystkiego jest katastrofą naszego czasu. Nie należy utożsamiać tajemnicy z pro­ blemem. Problem można podzielić na strefy poddające się analizie, tłumaczeniu, a tajemnica jest całością, która nas ogarnia, choć niechętnie się do tego przyzna­ jemy" . 5 Ściany kameralnej galerii Pokaz wypełnia podłużny szereg drobnych rysunków, rycin, kolaży, obrazów i plakatów Eugeniusza Geta Stankiewicza, zestawia­ nych w najrozmaitszych konfiguracjach - prawdziwy fryz rebusów, groteski, ostrego dowcipu, czarnego h u ­ moru i przewrotnej satyry. Znamy ten repertuar: misty­ fikowane i wietne autoportrety, różne „mordy na łbie", zdefonnowane cielska, ucięte głowy, maski, nosy-marchewki, penisy wyrastające komuś pod pachą, wymiot­ ne odruchy, siusiające krasnale, istoty fantastyczne, myszy i ludzie, śmieszne stworzenia rysowane jak dzie­ cięce obrazki, aluzyjne, metaforyczne plakaty. T ę wstęgę osobliwości - jak zawsze zadziwiającą m i ­ strzostwem warsztatowym - Get Stankiewicz nazwał Korowodami. Przewijają się w nich „szablony" rzeczywi­ stości, obrazoburcze pomysły i prowokacje, choć może nie tak szokujące jak przed laty. Artysta nie oszczędza nikogo i niczego, zaprzecza stereotypom, dogmatom i banałom, narusza tabu i świętości; pamiętamy jego dawne kontrowersyjne przedstawienie krzyża: figury Chrystusa, młotka i trzech gwoździ, z napisem „zrób to sam". Ale te pastisze, paradoksy, „głupstwa", ironia i Rabelais'owski gruby dowcip często bywają podszyte podskórnym smutkiem, goryczą i bólem. Get dotyka sutrealistycznych wątków, ale unika czystej abstrakcji, posługuje się zasobem znanych symboli i znaków przy­ należnych kulturze europejskiej - toposami czytelny­ m i , ale zwykle widzianymi na opak. Ceni nade wszyst­ ko konkret, fachową wiedzę, materiał, dzieło ręki. Pra­ cuje jak mistrz cechowy, na zamówienie, i obraca się głównie w kręgu sztuki użytkowej, łatwo dostępnej (gtafika, plakat). W swoim wnikliwym studium o tym świetnym artyście Mirosław Ratajczak podkreślił, że ignoruje on zupełnie podziały na sztukę wysoką i niską, elitarną i masową, a duch jego nie błąka się na wyży­ nach, szukając sposobu na zbawienie świata. I przywo­ łał słowa artysty o twórcach grafiki użytkowej, którzy żyją ze zleceń: „Mówię o solidnym wykonywaniu zawo­ du. A jeśli w tej profesji pojawi się moment sztuki, to cieszmy się i chwalmy, bo to jest wartość dodatkowa [...] Jesteśmy nauczeni, że nad przedmiotem ma duch ulatać, z góry nastawiamy się na odbiór takich momen­ tów, i ducha sprzedają artyści, a kupują ludzie. Nie można tym handlować, można sprzedać robotę" . 6 W wywiadzie przeprowadzonym z okazji wystawy, autor powiedział, że nie chciałby nadużywać pojęcia Sądu Ostatecznego do swego pokazu, bo znajdą się tam rzeczy dawne, nie wykonane na to zamówienie , ale że Korowody to jednak jego grzechy, a te najcięższe wiszą na metalowych łupkach. Jakie tam grzechy? Należy się spodziewać, że tak pięknie pracujący, przekorny, rze­ telny, uczciwy i prawdomówny Get będzie kiedyś zba­ wiony w pierwszej kolejności. 7 Prace drugiego refleksyjnego prześmiewcy Edwarda Dwurnika można było obejrzeć w galerii Studio. Znala­ zło się tam 14 płócien malowanych przez kronikarza współczesnego życia. Jego sala zaludniła się tłumem postaci, typami i charakterami, była też miejscem róż­ nych dziwnych zdarzeń (kar dla faszystów i komuni­ stów, Prawdziwej histońi z Otwocka). Malowidło zamy­ kające wystawę zawiera rejestr grzechów artysty, m . i n . mniemanie, że wojsko jest najważniejsze, że bijem, bo musiem, pisma kobiece są cudowne (ma je na biurku), a Polska jest krajem ochroniarzy. Wszystkie obrazy po­ dzielił Dwurnik na nieregularne szachownice, nadał im ruchliwe rytmy przesuwających się kwadratów i prosto­ kątów, w które wrysował pędzlem dobroduszne lub zja­ dliwe karykatury osób z różnych środowisk. Bo środo­ wiska i rytmy to dwa ważne elementy sztuki Dwurnika. Rytmy organizują przestrzeń jego płócien: panoramicz­ nych widoków miast, ze skłamaną, poplątaną zabudo­ wą (czasem przypominającą jakiś ornament), portre­ tów zbiorowych i „płaskich" błękitnych obrazów IIU H 1 bez horyzontu, łamanego tylko grzbietami fal. Dwurnik śmieje się z siebie i z nas. N a wystawionych płótnach według własnego klucza, serki fi­ gurek igrających w swoich „klateczkach". Są tam: ko­ biety jego życia, funkcjonariusze mundurowi, malarze, rzeźbiarze, plastyczki polskie, politycy sztuki, 154 mę­ czenników i 22 czarownice oraz 450 kamieni szlachet­ nych, m.in. Jan Kott i Kora, Wiłkomirska i kontestator Liroy, Ficowski, Bryll, Kapuściński i piosenkarka Kay­ ah. Cała ta gromada kręci się, wygina, gra, śpiewa, ma­ luje lub pisze, biega nago i wdzięczy się do widza. Pe­ wien artysta zakrywa sobie newralgiczne miejsce świę­ tym obrazkiem, a inny wygraża mu palcem; znane pi- 522 zgrupował, �Aleksandra imtchewska-Luty * SĄD OSTATECZNY ARTYSTÓW POLSKICH sarki, plastyczki, skrzypaczki paradują nago jak święty turecki. I wreszcie, rozlokowane na osobnym płótnie, mruczą i miauczą wielce urodziwe i sprytne Koty, m.in. Pipka, Ksipek, Boniek, Pieróg, Leon, Kojak, Kiler, Teoś i Wycior. Być może to one łatwiej niz my dosta­ ną się do Raju. Tylko co począć z Behemotem? W drugiej sali galerii Studio znalazło się tylko jedno dzieło - ogromna, podłużna instalacja, sprawiająca oszałamiające wtażenie. T o praca Izabelli Gustowskiej, opatrzona metaforycznym tytułem W podróżyJej kształt i konstrukcja przypomina ramię dźwigu, a zara­ zem szalę Michała Archanioła, chwiejącą się na boki wahadłowym ruchem, ważącą złe i dobre uczynki. Na szczycie owej wagi zainstalowane są tajemnicze Świetli­ k i , błyszczące fioletowo małe ekrany (jakby wideo?), a w ich wnęttzu miarowo poruszają się cienie ludzkich stóp. Idą przed siebie czy drepczą w miejscu? Z boku, przy ścianie można obejrzeć osobliwe urządzenie: ekra­ nik z podłączoną żarówką i zwojem drutów. Jego efekt optyczny i sposób działania jest sekretem artystki. Or­ ganicznymi elementami potężnej, a zarazem powścią­ gliwie czystej kompozycji Izabelli Gustowskiej są świa­ tło i dźwięk. Można ją oglądać w ostrym blasku lamp lub w ciemności, a towarzyszy jej szmer niezrozumia­ łych rozmów, nierozpoznawalnych głosów i słów. T o piękne, tajemnicze, niedopowiedziane dzieło nie pod­ daje się łatwo interpretacji I nie ma potrzeby gruntow­ nie dociekać jego znaczeń, bowiem tłumaczyć „na siłę" cudzą wizję to tak jakby wyrywać sztuce jej język Widz może się tylko poddać własnemu przeżyciu, chwytając tę iskrę, którą nadaje mu artysta, pisarz, po­ eta, muzyk. Bo - jak mowi Janusz Tazbir - nuędzy twórcą a odbiorcą odbywa się nieuchwytny przepływ energii, wznosi się swoiste p r z ę s ł o , które istnieje, czy się to komuś podoba czy nie. Nie trzeba więc upy­ chać wierszy, nut i obrazów po szufladach i schowkach, bo ukryte przestają zyć. W ostatniej sali Studia zawisło siedem wielkich pio¬ nowych płócien Gabrieli Morawetz, na których wid­ nieje zwielokrotniony czlowiek-zjawa. Jego ciało odry­ wa się od ziemi i ulatuje z grobu na Sąd Ostateczny. Podstawowa figura tych kompozycji podlega metamor­ fozie - dzieli się na wiele postaci, z których spadają, osuwają się całuny i pasy płótna, podobne do tych, ja­ kimi owijano mumie. Bezwładni ludzie wymykają się nam, pociągają za sobą, może nawet chcą, by ich ści­ gać? D o tej, jak się zdaje, czytelnej alegorii dołączony jest jeszcze jeden akcent kompozycyjny: rząd czterech postumentów - symbolicznych kamieni nagrobnych. Spod ich szklanej powierzchni prześwitują sylwetki drobnych, delikatnie zarysowanych drzew - znak odra­ dzającego się „życia po życiu". Gabriela Morawetz czerpie inspirację z tradycyjnego repertuaru ikonograficznego, ale w pewnym stopniu 523 przetworzonego przez smak X I X wieku, przez jego za­ miłowanie do czarujących idylli i przez gust salonowy. O d dawna maluje pejzaże do których wprowadza pobu­ dzonych erotycznie ludzi lub postacie mitologiczne i fantastyczne, całe zastępy nagich nimf, boginek, efebów, elfów, duchów. Modeluje ich eteryczne ciała światłocieniowo, na poły realistycznie, na poły umow­ nie, zjawiskowo. Obecnie pokazane obrazy korespondują z hasłem wystawy, są dobrze rozpoznawalne, i owszem, robią wrażenie. Ich efekt jest uderzający. Wszelako ich kształt plastyczny pozostaje kalką XIX-wiecznej figuracji i nośnikiem szczególnego nastroju budzącego nieco staroświeckie sentymenta, jakim poddawali się nasi pradziadowie w salonach paryskich i salonach Zachęty. Gdyby wystawę Gabrieli Morawetz mógł na przykład obejrzeć, przywołany z zaświatów, świetny malatz fan­ tazji i niesamowitych zjawisk W i l h e l m Kotarbiński, byłby na pewno zadowolony. Galeria Teatr Akademia mieści się w starej praskiej kamienicy przy ulicy Targowej. Tam, na podwórzu zniszczonej oficyny, Jerzy Kalina stworzył imponujące rozmachem widowisko. Rzeźbiarz ten jest autorem nie­ konwencjonalnych, często szokujących pomysłów, przystających do nurtu poszukiwań Kantora, Hasiora i Szajny, instalacji wzbogaconych ruchem. T y m razem przy ceglanym m urse oficyny ustawił setki płonących zniczy na przeciwpożarowych schodach, i na tym tle zainscenizował spektakl dtogi na Sąd Ostateczny, w któ­ rym połączył elementy happeningu, performance art i ulicznego teatru jednego aktora. Główną rolę odegrał sam, jako jedyny bohater widowiska, bezimienny Czło­ wiek, Ktoś, Quidam. Posypywał głowę popiołem, po­ tem wspinał się po ognistych schodach do trzech bram (okien): pieklą, czyśćca i nieba. Nigdzie go nie wpusz­ czono, więc zawrócił. Znicze spadły z hukiem, w górę wznosiły się kłęby czerwonego dymu, strzelały race iskier. Na ziemi Człowiek zrzucił nędzne odzienie (jak­ by jego dusza chciała pozbyć się ciała) i spalił je na l u ^ t r " a i Ti y 111 ołtarzu Do tej fantasmagorii Jerzy Kalina dołączył jeszcze efekty dźwiękowe: głuche rytmy muzyki, odgłosy prze­ mówień politycznych z czasów PRL-u i stukot kroków maszerującego wojska. Ten piekielny teatr zapierał dech w piersiach i przykuwał uwagę wizualnym przepy­ chem; można go było nawet odczuć jako parafrazę Mamlingowej wizji. Ale chyba za dużo w n i m było „ilu­ stracyjnych" wątków i zbyt wiele dopowiedzeń, które zakłóciły spoistość i osłabiły symboliczną wymowę dzie­ ła. Kiedy zaproszeni goście zwiedzili już wystawę i opuszczali budynek, na podwórzu unosił się jeszcze za­ wiesisty zapach siarki. Zuzanna Janin tworzy rzeźby i obrazy, które zaciera­ ją granicę między odbiorcą a dziełem, pozwala widzowi �OSTATECZNY ARTYSTÓW POLSKICH Altkwuha Mtłbechowika-Utt) * SĄD wejść w środek kompozycji. Stosuje „nierealne", ulot­ ne materiały, rozpylone mgły, puder, watę cukrową i korzysta z biegu czasu zapisanego w kadrach filmo­ wych. W Teatrze Akademia ustawiła namiot z lekkiej, wiotkiej, ruchliwej materii, na której odbijał się falują­ cy obraz wysyłany z kamery wideo - zwyczajne scenki z mieszkania jakiejś kobiety zajętej błahymi czynno­ ściami, obracającej się w kręgu swojej byle jakiej co­ dzienności. Pokaz ten nazwała Głupią sprawą, ale do­ bry byłby jeszcze inny tytuł: Memento mori, bowiem w środku przezroczystego namiotu wirował cień ledwie rozpoznawalnej czaszki (sterowanej impulsem elektro­ nicznym), który zagarniał i zamykał kolistą obręczą tę iluzję rzeczywistości. Naprzeciw tej instalacji Zuzanna Janin zawiesiła wielki okrąg kwiatów (sporządzony z mieszanych materiałów: fotografii, papieru, folii), wy­ soko spiętrzonych na czyimś grobie, a dołem osuwają­ cych się z owej mogiły. W galerii na Pradze mogliśmy zobaczyć, jak Jacek Sempoliński powraca do czasów młodości - w każdym sensie i w najrozmaitszy sposób. Niedawno odnalazł glinianą rzeźbę swego popiersia z 1953 roku, piękną głowę zamyślonego efeba. I znowu chce mieć 26 lat. Fotografia tego portretu zawisła na wystawie uwiązana na sznurku; kołysała się w powietrzu, i stała się parabo­ licznym punktem odniesienia do autoportretów, aktów i studiów intymnego ciała. Wizerunki Jacka wyznacza­ ją jakąś ważną drogę, bieg jego życia i nowy etap arty­ stycznej biografii. Teraz, po latach melancholicznych nastrojów, zaczerpnął oddechu i nabrał niezwykłej, prawie euforycznej energii. Studia własnej twarzy - wi­ dzianej „po drugiej stronie lustra" - rozwijają się na ścianach galerii w logiczny ciąg, w szereg przedstawień, punktowanych stanami napięcia psychicznego, zawie­ szonych między młodością a dojrzałością, między na­ dzieją a rezygnacją, a także wyrażających wewnętrzne dramaty, skryte pragnienia, „walkę w człowieku". Bli­ sko autoportretów - tych widziadeł duszy - wiszą po­ dobizny innej głowy nie tak ascetycznej ale batdziej okrągłej - krótkim ściętym nosem i dużymi oczami upodobnionej do kulistego kształtu czaszki I jeszcze jedno czy dwa tajemnicze oblicza bez rysów namalo­ wane tylko plamą i konturem Może są to kryptoautoportrety lub wizerunki kogoś innego — zasłoniętego ukrytego nieobecnego? Studia nagiego ciała, fallusa, genitaliów (zestawione z autoportretami), są silnie umotywowane erotycznie. Przypominają o tym źródle życia, radości, rozkoszy, o archetypicznym symbolu płodności, ale wyzwalają też poczucie grzechu. Charakterystyczne środki artystycz­ nego wyrazu znamy z dawniejszej twórczości Sempolińskiego, jego pejzaży, Czaszek, Ukrzyżowań. Ostatnie ry­ sunki są tak samo energiczne, budowane silnie doci­ śniętą kreską i intensywnym kolorem. Ale wnoszą jesz­ cze coś nowego: na realne, uchwycone z dużym podo­ bieństwem autoportrety - które zatrzymują na mo­ ment jedną chwilę życia - nakładają się czasem jakieś maski, o których nic nie wiemy. Są typowym dla Sempolińskiego znakiem niedopowiedzenia, milczenia, ci­ szy. Niektóre twarze stają się pustą przestrzenią, płasz­ czyzną, pod którą drzemią utajone emocje. Plastyczną urodę tych wszystkich studiów podnoszą jeszcze inne niż zwykle środki techniczne - nowa materia i faktura służącej za tło półprzezroczystej, groszkowej folii, lekko wypukłej i migotliwej (czasem naklejanej na papier). Wystawa Jacka Sempolińskiego gromadzi zespół znakomitych prac i jest jedną z najpoważniejszych pre­ zentacji dorobku tego malarza. Szczególne znaczenie dla zrozumienia jej przesłania ma wiodące motto wstrząsający wiersz Janusza Pasierba Przez ogień: nie zbliża mnie do człowieka jego moja krew i ciało tylko ogień Ten, kto przyjrzy się uważnie tym rysunkom, odkry­ je dla siebie ich głęboki wewnętrzny sens - artystyczne objawienie współczesnego mitu Erosa i Psyche zbrata­ nych w jednym ciele, jednorodnych imperatywów ro­ zumu i instynktów, splatanych doświadczeń ducho­ wych i zmysłowych, pozornych sprzeczności, których w ludzkiej naturze nie da się rozdzielić. Sempoliński równocześnie dotyka absolutu i przestrzeni fizjologicz­ nych. Dlatego w ikonosferze jego dzieł widzi się i prze­ czuwa to, co jest istotą rzeczy - prawdziwą pełnię człowieczeństwa. Na koniec tego przeglądu kilka słów o nieobecnym. Należy żałować, że na wystawie zabrakło dziel Leona Tarasewicza. Chciał wziąć w niej udział, ale planował tak ogromną kompozycję związaną z architekturą, że żadna niewielka galeria by temu nie sprostała. Lubię i podziwiam jego sztukę, monumentalną a wyrafinowa­ ną i delikatną zarazem. Cenię ją za wysokie walory ma­ larskie i szczególny stosunek do natury, za wrażliwą wi­ zję rodzimej przyrody która sprawia że Tarasewicz jest - w najlepszym tego słowa znaczeniu — późnym wnu­ kiem Józefa Chełmońskiego spadkobiercą jego twór­ czości z późnego mistycznego okresu Tarasewicz jak mało kto potrafi w naturalnym odruchu powiązać i scalić w swoim malarstwie pierwiastki abstrakcyjne z przenikliwym oglądem rzeczywistego świata Szkoda że go nie było na naszym Sądzie O n mógłby nam po­ kazać jak wielki widnokrąg nieba szybuje ku ziemi i Sta­ n i a cif* 7 nią w dniu ostatecznym. każe myśleć o sensie ziemskieeo bytowania i bieeu żv cia Wybiia sie na niei watek oielerwmek i D li rysowany w Kroczących Koro\od2h P d ńrs wJdri.' 524 �OSTATECZNY ARTYSTÓW POLSKICH Aleksandra Melbeckm-ska-Luty • SĄD jących czaszkach i szeregach przesuwających się posta­ ci i portretów. Tak powstał zbiór eschatologicznych drogowskazów vanitas. T o przesłanie kojarzy się z k i l ­ koma strofami cudownego wiersza Cypriana Norwida Bema pamięci żałobny - rapsod. Tam, w orszaku pogrze­ bowym generała: pokusom pieniądza, mody, kariery, władzy, łatwego sukcesu; że nie czynią tego, przed czym przestrzegał ich Norwid: Nie trzeba kłaniać się Okolicznościom, A Prawdom kazać, by za drzwiami stały; Przedawać laury starym znajomościom, Myśląc, że dziejów-ryrm zgłuszą tymbały! Idą panny żałobne: jedne, podnosząc ramiona Ze snopami wonnymi, które wiatr w górze rozrywa; Drugie, w konchy zbierając Izę, co się z rwarzy odrywa, Inne, drogi szukając, choć p r z e d w i e k a m i zrobiona... Te panny to płaczki, narzekalnice, których rzeźbiar­ ską personifikacją są figury stojące przy pomnikach grobowych, w świątyniach i na cmentarzach. A to, cze­ go szukają, to trakt konduktu, ścieżka cmentarna, szlak żałobny, droga dobrze znana ludzkości od zarania dziejów, najdawniejsza z dawnych. August Strindberg mówił: „malować należy to, co się widzi w sobie". Dziś bardzo trudno wyrazić własne ego, tak by się nie powtarzać. Wydaje się, że wszystko już było. A l e to nieprawda. Artyści uporczywie szuka­ ją nowych rozwiązań. Jedni czerpią z zasobów daw­ nych wyobrażeń, przekształcając je po swojemu, i n n i stosują nowoczesne środki techniczne dla uzyskania przejmujących efektów wizualnych i tworzą własną ikonografię, która czasem wchodzi do trwałych kano­ nów, ale najczęściej trwa moment, chwilę. Obiektem dtastycznej penetracji staje się ludzkie ciało, jego i n ­ tymność, a także choroba, patologia, cierpienie i śmierć. I kult brzydoty. Pewna artystka zagraniczna nagrała na taśmie wideo etapy własnej operacji, nada­ jąc temu zdarzeniu rangę dzieła sztuki; inna (Katarzy­ na Kozyra), podejrzała ukrytą kamerą Łaźnię kobiecą i męską. Na wystawy przynosi się gnijące truchła zwie­ rząt, odchody, śmiecie. T o szokuje, wywołuje skanda­ le (niekiedy na skalę międzynarodową). Nowe, ekscy­ tujące zjawiska rodzą się w zawrotnym tempie, a awangarda goni awangardę. Nie wdając się tu w żad¬ ne oceny i etykietki, warto powiedzieć, że to dobrze, iż ten płomień nie gaśnie Nie trzeba s t y l u nastrajać ulicznie Ni Ewangelii brać przez rękawiczkę; Być zacnym ckliwo, być podłym praktycznie, Zapełniać p r ó ż n i ę - s e n s u przez p o t y c z k ę , ] rejterować... lubo - heroicznie!... Przypisy 1 525 (niski, Kraków 1987, s. 91 1 M . H i n c z , Glos Pański : Ewangelyi Adwentowych /.../, W i l n o 1643, cyt. za: M . W a l i c k i , Hans Mending, Sąd Ostateczny. Nie¬ dokończony rękopis opracował i uzupełnił J. Białostocki, W a r ­ szawa 1981, s. 8-9 1 4 W a l i c k i , j . w . , s. 16, 27 C y k l wystaw p.t. Sąd Ostateczny w galeriach: Kordegarda, Po¬ kaz, Studio i Teatr A k a d e m i a , według koncepcji Elżbiety Dzi­ kowskiej i Wiesławy Wierzchowskiej, Warszawa X I I 1999 - I 2000 Przygotowanie wielkiej wystawy pod hasłem Sąd Ostateczny było pomysłem Pań Elżbiety Dzikowskiej i Wiesławy Wierz­ chowskiej, powziętym już w 1995 r o k u . Miała być ona zorgani­ zowana na przełomie stuleci, w terminie o d 17 grudnia 1999 do 17 lutego 2000 r o k u , w salach Galerii Sztuki Współczesnej „Zachęta". Zaproszono 22 artystów polskich i obcych, którzy wkrótce rozpoczęli pracę inspirowaną zadanym tematem. Za­ mierzenie to nie doszło do skutku : powodu braku funduszy. Poprzestano więc na pokazie prac ośmiu polskich twórców w czterech mniejszych galeriach. Materiały wystawy opublikowane są w piśmie krytyki „Po­ kaz", numer specjalny, I I I kwattal 1999. ' Wypowiedź Magdaleny Abakanowicz z 1983 t o k u [ w: | Magda­ lena Abakanowicz, Kroczący, katalog wystawy, galeria Korde­ garda, z serii wystaw Sad Ósu,tecviy, Warszawa X I I 1999 - I 2000, s. 16 " M . Ratajczak. O mordzie na ibie. Eugeniusz Get Stankiewicz, Ga­ leria Sztuki Współczesnej „Zachęta", Warszawa 1996, s. 5-26; cyt. s. 6 7 Dobrze jest też wierzyć w to, że nasi artyści kierują się czystymi intencjami i nie poddają się nadmiernie K . W y k a , Młodu Polska, t. I : Modernizm Rozmowa W . Wierzchowskie, z E. Getem Stankiewiczem [ w : ] Eugeniusz Get Stankiewicz, Korowody, Galeria Krytyków „Po­ kaz", S B W A , Warszawa, grudzień 1999 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/94e7476c1901257f9691755d4df9cb29.pdf 7e5ae54aa2bea1265aced1ad992fecc3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3088 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2892 Title A name given to the resource "Słońce od strachu nagłego zemdleje... " / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.506-511 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander ALEKSANDER Jackowski • „SLONCŁ U U S I K A L H U NAUŁtuu ztMULtjt... dowiskach miejskich, wśród ludzi wykształconych na¬ dal wielką estymą cieszą się wróżki, horoskopy, medy­ cyna niekonwencjonalna. Kiedy strach zagląda w oczy, pomocy szuka się wszędzie. W bombardowanym Lor, dynie dziesiątki tysięcy ludzi szukało pociechy u wró-1 żek, podobnie w okupowanej Warszawie. Nie inaczej było w Rosji, a także - co dobrze pamiętam - w wojsku Berlinga. Niemal w każdym baraku-ziemiance organi¬ zowano seanse spirytystyczne, ciężkie dtewniane stoły unosiły wysoko nogi i tłukły nimi w podłogę, podając na naszą prośbę datę zakończenia wojny. Zawsze się myliły, choć słusznie wieściły klęskę Hitlera. JACKOWSKI „Słońce od strachu nagłego zemdleje... " Apokalipsa według Józefa Chelmowskiego (...) Słońce od strachu nagiego zemdleje, Księżyc twarz krwawą posoką zaleje, Gwiazdy z przestrachu chorobą szkaradną Z nieba rzucone, na ziemię wpadną. (...) Bartłomiej Zimorowiec, Sielanka piąta c hyba nigdy ostrzeżenia Apokalipsy nie były tak realne jak teraz. Zatrute wody, skażone powie¬ trze, wojny, okrucieństwa, epidemie. Żyjemy jak na krawędzi wulkanu, ale nie chcemy myśleć iak na o tym, że kiedyś wybuchnie. Nie możemy myśleć, bro­ ni nas instynkt samozachowawczy, ratuje przed neuro­ zami, depresją. Pozwala żyć normalnie. Oswajamy lęk na wiele sposobów. Oglądamy horro­ ry, by małym lękiem osłonić się przed dużym. Boimy się na niby, żeby się nie bać naprawdę. Ponieważ trzeba żyć, kochać, wychowywać dzieci, zachować psychiczną odporność. Przed kilkoma laty widziałem w Japonii wieśniaków uprawiających swe poletko tuż obok krate¬ ru wulkanu, który co kilkadziesiąt lat wybuchał. A l e oni nie chcieli, nie mogli o tym myśleć, oswajali więc strach modłami z niezrozumiałym dla mnie rytuałem. Etnologowie to wiedzą: o „Złym" nie mówi się wprost. Między lękiem a wolą życia pojawia się forma: eufemi­ zmy nazywania złego, obrzęd, rytuał, teatr. Psychika jednostek i zbiorowości tworzy różnorodne wentyle bezpieczeństwa. Dzięki n i m możemy strawić okrucień¬ stwa oglądane bez liku w telewizji, nie przejmować się za długo strasznymi infotmacjami w gazecie. Rok dwu­ tysięczny dodał do katalogu lęków dodatkową pozycję - symbolikę daty Może po raz pierwszy w dziejach zo­ stała ona wsparta świadomością zagrożeń totalnej za­ głady totalnego niebezpieczeństwa W każdej szczeli­ nie życia Przypomina się chińskie przekleństwo — bę­ dziesz uciekał a nie będziesz wiedział kto cie eoni lak z sennego KosziiiarLi« Upowszechnienie nauki, podniesienie poziomu wy­ kształcenia nie uwolniły nas od zachowań irracjonal­ nych. Wydawałoby się, żyjemy w stuleciu, które można nazwać stuleciem postępu, rozwoju nauki. I co? W śro­ Groźbę Apokalipsy wykorzystuje się też do celów re­ klamowych. O t o jedno z pism publikuje w związku z 5-majową koniunkcją planet taką „prognozę pogo-1 dy": „Na powierzchnię Ziemi wypłynie magma o tem­ peraturze 1000 stopni, czyniąc nasz świat wulkanicz-! nym. Dojdzie do tego apokaliptyczna, pięciomiesięczna wojna, o której przypomina trzecia przepowiednia fa­ timska. Ogień i płomień uderzą z nieba. Wody oceanu będą parować. Piana wzbije się wysoko w górę, pokry­ wając wszystko śmiercionośną pokrywą. W ciągu kilku godzin zginą miliony ludzi". ' Rok 2000 przywitano ogromną ilością sztucznych ogni. Radością, ale i strachem. Obawiano się „buntu" komputerów i wynikłych z tego komplikacji (syndrom „Ucznia czarnoksiężnika"), szczęśliwie skończyło się na niewielkich kłopotach. Jednak dla wielu ludzi, zwłasz­ cza poddanych dyktatowi sekt, rok ten ma znaczenie szczególne, oczekiwania na koniec świata. W imię Bo­ ga czy proroka dokonano już wielu aktów samozagłady. ' N i e może dziwić, że temat Apokalipsy, Sądu Osta­ tecznego spotkał się z oddźwiękiem środowiska arty­ stycznego. Stał się wyzwaniem prowokującym do określenia stanowiska wobec najważniejszych proble­ mów egzystencjalnych. Stał się pretekstem dla róż­ nych działań plastycznych. Grono znanych krytyków i artystów doświadczonych w organizacji wielkich wy- i staw (np. Jesteśmy, Ars Erotica) zaproponowało pro­ gram tyle kosztowny, co ambitny, intetesujący po­ znawczo. Temat Sądu Ostatecznego potraktowano ja­ ko test pozwalający przekonać się, jak go interpretują wybitni artyści, zarówno polscy, jak i z innych krajów, a nawet kontynentów. Jakie wzbudzi w nich refleksje, skojarzenia? Metaforyczne, symboliczne, w dialogu z tradycją? Jaką? 1 [ Jednak skala kosztów przerosła możliwości sponso­ rów. Państwa.'.. Trzeba było ograniczyć się do kilku wystaw w stołecznych galeriach. Dwie wydały mi się szczególnie interesujące - obie zresztą złożone z prac powstałych niezależnie od hasła organizatorów. Jacek, Sempoliński w galerii Akademii Sztuk Pięknych n a Targowej przedstawił obrazy bardzo osobiste, ekspre­ syjne, niełatwe w odbiorze. W „Kordegardzie" pokaa-1 506 �Aleksander Jackowski * „SŁOŃCE OD STRACHU NAGŁEGO ZEMDLEJE..." Ł c y k l dziel niedawno zmarłego Jana Lebensteina; l i n . ilustracje do Miłoszowych przekładów ApokaŁ y . O ile obrazy Sempolińskiego są jego wyznaniem lary, żarliwe, pozbawione kokieterii, oszczędne w forl i e - Lebenstein nawiązuje do średniowiecznej retoL i , przedstawia własną wizję Aniołów, bestii apoka­ liptycznych. Jest świetny. Jego ryciny wpisują się • krag tradycji wyznaczonej przez Dürera, Altdarfera, Łiinewalda. i Sempoliński zmaga się ze sobą i rozlicza. Lebenstein loponuje widzom wizję postaci z tekstu, który ilustrul i w którym - pełniąc zadanie użytkowe - jest wciąż jiierny sobie. A l e zachowuje wobec tekstu dystans. i Tego dystansu nie ma w twórczości artystów nieproIsjonalnych (ludowych, naiwnych, nawiedzonych), Itórzy Janowe proroctwa pojmują dosłownie, traktują liebie jak narzędzie, którym posłużył się Bóg. O n przez iiich przemawia, ostrzega, grozi, tak jak to czynił, po•ugując się świętym Janem. Ta bliska relacja z Panem logiem wyróżnia ich, pozwala znosić ziemskie upokoŁenia, sytuować się wyżej od innych ludzi. Tak więc pdmund Monsiel, przerażony wojną, okupacją, ukryty Iw pokoiku na strychu rysuje na małych kartkach paIpieru straszliwe wizje. W i e , że wyraża wolę Boga, więc H ostrzega przed karą za zło dziejące się na ziemi. Jest jak prorok wieszczący zagładę, bezbronny, nieszczęsny wö­ lke wojen okrucieństwa łamania praw boskich. W je|»rysunkach tysiące oczu śledzi dolę człowieczą patrz! |-ostrzega Bóg wszystko widzi A b y przesłanie było ja1 rysunek uzupełnia na odwrocie stosownym ko Lntarzem. Drugi przykład - Nikifor. Malując, niemal od po­ czątku realizuje swoisty program terapeutyczny. Stojąc u boku popa w cerkwi czy kościele, wskazuje na złoIczyńców, tych, których poznał w życiu i którzy go najprawdę czy tylko w jego przeświadczeniu skrzywdzili •piekarza, sprzedawczynię wędlin. Atrybuty ich winy 1 umieszcza we wnętrzu świątyni, rozkłada bochenki, •wiesza pęta kiełbasy - by każdy wiedział, kto i za co zoIstaje skazany na piekielne męki. O n sam oskatża, ka¬ Iplan zaś wtrąca złych do loży potępieńców, smażących •się w ogniu piekielnym. Najważniejszym motywem [prac Nikifora jest sprawiedliwość, wiara, że zło zostanie Ipo śmieici ukarane, ciężki los na ziemi wynagrodzony iwniebie. Także jego, ziemskiego biedaka, który w ima*ginowanych obrazach jawi się jako biskup, malarz, męIdrzec czytający święte księgi, grający na skrzypcach, i Trzeci wymieniony przeze mnie twórca to ludowy [naiwny teolog filozof malarz i rzeźbiarz — Józef Cheł jmowski z Brus (Kaszuby) Człowiek nieprzeciętny [o wielkiej ciekawości świata i wyobraźni W swych do|ciekaniach na temat życia nie mógł pominąć ApokaŁsv wg św Jana Zetknięcie się z nią nadało sens •«™rldrn ) dotychczasowym zainteresowaniom. 2 3 Józef Chełmowski przy Maszynie do łapania Żywiołów. Fot. Piotr Cielecki, Tomasz Siemiński Ujrzał w niej najważniejsze przesłanie Boga. Kwinte­ sencję zainteresowań religią, filozofią, astronomią, dziejami świata. Jest bowiem nie tylko, a może i nie ty­ le, „twórcą ludowym", ile człowiekiem o wielkiej wy­ obraźni i ciekawości. W swoim środowisku - fenome­ nem. N i m więc wspomnę o Panoramie Apokalipsy, chciałbym przybliżyć czytelnikowi osobę autora. Oto podstawowe fakty z życiorysu: Urodził się 26 lutego 1934 r. we wsi Brusy w Borach Tucholskich i mieszka tam do dziś. Ojciec gospodarzył na ziemi, był też murarzem, zdunem, cieślą, kowalem i stolarzem. Miał dwie córki i trzech synów. W życio­ rysie napisanym na moją prośbę podaje: „Przy ojcu ro­ biłem sobie różne zabawki w drzewie, niektóre cieka­ we. O d roku 1940 rozpocząłem niemiecką szkołę aż do frontu 1945. Po wojnie w 1948 roku ukończyłem niby siódmą klasę polską. Innego nie mam wykształcenia". Pracował na kolei, w hufcach „Służby Polsce" na Ślą­ sku. W wojsku służył w jednostce łączności. Kontakt z urządzeniami radiotechnicznymi okazał się ważny dla jego zainteresowań i realizacji. Później wykonywał różne prace, prowadził gospodarstwo i nie miał czasu na „prywatne" zainteresowania. Dopiero w 1970 r., pracując jako stróż w miejscowej przetwórni Las" miał wiele wolnego czasu i wtedy zajął się rzeźbieniem, a później i malowaniem W t y m też czasie zbierał w swojej wsi i w okolicy pamiątki i wszystko co pozwa­ lało przywołać obraz przeszłości a więc opowieści wiersze podania Ożenił się z Kaszubką. M a dwie córki, jedna została w Brusach, druga wyszła za Kurda i mieszka w Szwecji. 507 �Aleksander Jackowski • „SŁOŃCE OD STRACHU NAGŁEGO ZEMDLEJE..." szane siłą wiatru i spływającą do naczyń wodą z rynny domu. Jest to Maszynach łapania żywiołów, jak określa to urządzenie jego konstruktor. Koło maszyny o średni­ cy ponad 2 metrów porusza stojącą nieopodal figurę tracza piłującego drewno." N a d wejściem do ptacowni znajduje się zegat słoneczny. W pracowni dziesiątki sprzętów, warsztat tkacki, kołowrotki, cepy, narzędzia, instrumenty muzyczne własnej konstrukcji. Rozpoczęte rzeźby i obrazy. N a ścianach oleodruki, kopia obrazu Salvadore'a Dali. Setki różnych „śmieci" - niemieckie tablice informacyjne, wypchany bocian itp. W ogrodzie wielkie rzeźbione i malowane ule, najczęściej o twa­ rzach diabłów. N a werandzie domu „witraż", zlożny z dziesiątek małych szybek, na których Chełmowski na­ malował scenki rodzajowe i pejzażowe. „Pod dachem zawieszony jest obraz składający się z trzech części, pod tytułem Natura = deum. Obraz pełen symboli, «nadrealny» przesycony fantastyczną roślinnością Jest to wi­ zualna realizacja wyznawanej i podkreślanej przez Chełmowskiego idei o tożsamości Boga i natury (przyrody) Inne obrazy to kilkanaście małych form z wiernie na­ malowanymi starymi chałupami z najbliższej okolicy N a odwrocie każdego obrazu podane imię i nazwisko 4 Apokalipsa Św. Jana, rozdz. 7 1. Potem widziałem czterech aniołów stojących na czterech krańcach ziemi, powstrzymujących cztery wiatry ziemi, aby nie wial wiatr na ziemię ani na morze, ani na żadne drzewo. 2. Widziałem też innego anioła wstępującego o d wschodu słońca, który miał pieczęć Boga żywego i który zawołał głosem donośnym na czterech aniołów, którym zezwolono wyrządzić szkodę ziemi i morzu, mówiąc: 3. N i e wyrządźcie szkody ani ziemi, ani morzu, ani drzewom, dopóki nie opatrzymy pieczęcią sług Boga naszego na czołach ich. (Biblia Warszawska) Sprawiło to, że zainteresował się kurdyjskim językiem i opracowuje słownik polsko-kurdyjski. Posługuje się w tym celu słownikiem kurdyjsko-angielskim i angiel¬ sko-polskim. Opracował już kilkanaście tysięcy haseł. O zainteresowaniach świadczy wygląd jego domu i obejścia. Przed bramą zbudował na kopcu z kamieni kilkumetrową kapliczkę ze scenami z najnowszej histo­ rii Polski. N a szczycie umieścił anioła z rozpostartymi skrzydłami. Pod n i m znajduje się wizerunek słońca w koronie, krążącego nad kulą ziemską. Podpis: Anno 1989 i Deo Gratias, niżej Trzeci upadek i Anno Domini 1981-82, na tle napisu Quo Deus Avertat Chrystus upadający pod krzyżem. N a d n i m „zomowiec" z pałką w ręku. Dolne piętro kapliczki to Matka Boska trzyma­ jąca białego orła. N a d jej głową dwa anioły, po bokach rzeźby przedstawiające papieża i pryma, s a Polski. U do­ łu motyw dekoracyjny: kaszubski tulipan. Przy kaplicz­ ce rzeźby dwóch modlących się aniołów. Dalej znajdujemy w obejściu model wiattaka, wóz, drewnianą kurę na plocie, płaskorzeźby, rzeźby, m.in. fi­ gura mężczyzny dmącego w blaszaną tubę. „Przy naroż­ niku budynku mieszkalnego wznosi się ogromne koło ze skrzydełkami w środku i naczyniami na obwodzie, poru­ właściciela chałuov oraz nazwa wsi z którei ona oocho j - -p , T' ńralir - mówi Chełmowski N a tynku namalował obraz^pod tytułem ' Y\ A wyrazem żywo siecz asze e po \Y/'teAniem, ę ący nego na aszubac m i u, opowia ającego o wa ce aszu DOW u DOJr^iu. KITO la j an.a n r c^oDie s iv te^o1 i onaci LO KO lekcja rzeźb twotcow ludowych z Raszub, gabloty ze zbiorem starych monet i banknotów. Opis ten daje pewne pojęcie o szerokości zaintereso­ wań i pasjach artysty. Zważmy przy tym, iż obok rzeź­ bienia i malowania pisze różne „traktaty", wyrażające poglądy na życie, komentujące zachowania ludzi. Rzeź­ by opatruje napisami, często wierszowanymi komenta­ rzami. Dotyczą filozoficznych przemyśleń autota, istot­ nych dla ztozumienia przesłania kompozycji. Obok polskich umieszcza napisy kaszubskie, a także w języ­ kach niemieckim, łacińskim, arabskim i kurdyjskim (pisane alfabetem łacińskim). Jak podaje w swym ży­ ciorysie „interesuje mnie wszystko, alchemia, astrono­ mia, geografia, technika, wynalazczość, filozofia, pszczelarstwo, ludowe teksty, opowieści, porzekadła". Tomasz Siemiński zauważa iż zainteresowania swe traktuje Chełmowski bardzo poważnie, rzec by można naukowo". Chce rozwiązać wszelkie tajemnice ulepszyć stare i twotzyć nowe wynalazki polemizować z naukowymi poglądami uzupełniać je lub obalać Po­ lemizuje z Kopernikiem Platonem pisze np iż' Nic nie jest dokończone dla mnie sama tablica Mendelejewa nie tą co powinna" 5 Ważne' są dla niego wydarzenia z przeszłości i terazniejszości. Daje temu wyraz w rzeźbach i w towarzyszą- �Aleksander Jackowski • „SŁOŃCE OD STRACHU NAGŁEGO ZEMDLEJE..." tych im tekstach (m.in. takich jak Wrzesień 1939, Kak Solidarność). Przemawia językiem Starego i Nowe| o Testamentu, Apokalipsy, Księgi Daniela i Księgi Ezechiela. Kompiluje czytane teksty, poucza, ostrzega. I Oto napis na rzeźbie Znak Czasu: 8 Synu człowieczy Co widzisz: Widzę zamęt na wschodzie walą się tam starożytne gmachy, stare świątynie w proch się rozsypują. (...) Widzę: Tumany prochu wdali, jako się we wszystkich kierunkach rozchodzą, ścierają, mieszają i zbijają. (...) 6 i Jesteśmy już w kręgu wizji Apokalipsy. Fascynują one szczególnie Chełmowskiego, czemu daje wyraz za­ równo w dziele malarskim, jak też i w pisanych tek­ stach, zwłaszcza w Apokalipsie dzisiaj jutro oraz Teoloocznej Przyszłości Ludzkości Świata, a także w dziele, które traktuje jako sumę swych przemyśleń - Tajemni­ ce świata, światów. (Złożył je w bydgoskim D o m u K u l ­ tury, licząc na to, że zostanie wydane). Apokalipsa Sw. Jana, rozdz. 14 1. I widziałem, a oto Baranek stał na górze Syjon, a z n i m sto czterdzieści cztery tysiące tych, którzy mieli wypisane jego imię na czole i imię jego Ojca. W tzeźbie przedstawia postać lub wydarzenie w taki sposób, jak to się widzi w pomnikach. A więc z czytel­ nym atrybutem (Kopernik - astrolabium). Komentarz pisemny poucza tych, którym sama rzeźba nie daje wy­ li starczającej informacji. „Szukam w niej [rzeźbie] tych 2. I usłyszałem głos z nieba jakby szum wielu wód i jakby łoskot potężnego grzmotu; a glos, który usłyszałem, brzmiał jak dźwięki harfiarzy, grających na swoich harfach. (Biblia Warszawska) ii ludzi świata, co powiedzieli za swojego życia, jak Tere­ sa z Kalkuty, Olaf Palmę, Luis Pastor, Goethe, Scheler dla mnie to jest wydatek bez dochodu, czy mnie to jest potrzebne, przyjdą niby rozkaz jakby od Boga i maluję". | [Schiller?], w ogóle poeci. Ja i c h szukam i odtwarzam tę prawdę, choć jest i c h [prawd] kilka, wybieram jed­ ną...". Rzeźba ujmuje więc temat w jednym ujęciu, jed­ nej syntezie. T a m jednak, gdzie trzeba dodać tok myśli, działań, posługuje się Chełmowski pędzlem. Dodatko­ wo zaś, by efekt wizualizacji, jak w Apokalipsie, nie bu­ dził wątpliwości, pisze na obrazie lakoniczny komen­ tarz oraz swe traktaty. Oglądając dzieło artysty, powin­ niśmy więc zważać nie tylko na jego formę ale i „Apokalipsa" Chełmowskiego jest dziełem wyjątko­ wym. Chełmowski przekłada tekst Św. Jana na język obrazów, opatrując każdą scenę kolejnym numerem wersu i skrótową informacją, co w sobie zawiera. W ciągu trzech lat (1992-1994) namalował 6 zwojów, każdy od 6 do 10 metrów długości. Złożone razem two­ rzą obraz liczący ponad 55 metrów długości, o wysoko­ ści ok. 70 c m . | warte w n i m przesłanie, sposób wizualnego zinterpreto­ wania tekstu Malowanie Apokalipsy rozpoczął w 1992 r. Rok póź­ niej zawiadamiał mnie: „Pyta Pan, co robię, otóż jest zi­ ma, zimno w moim warsztacie więc maluję w domu d u ­ ży obraz, taką panoramę «Apokalips», ściśle wg pisma św. Jana z przełożenia Cz. Miłosza z greckiego, które le­ piej oddaje to widzenie. Jest już tego 15 m długości, szef. 0,70 cm, cała teologia dla ludzkości, chyba dojdzie do 50 m lecz to (...) kosztuje, nie mam na to pieniędzy (...) ile to poszło [na farby] białka, jaj, twarogu (...) zni­ kąd pieniędzy (...) robię domowymi środkami. (...) Jest pytanie dla kogo to maluję: chyba nie dam odpowiedzi, 8 Kluczem do rozumienia tekstu Apokalipsy jest dla Chełmowskiego przeświadczenie o znaczeniu w niej liczb-symboli. Liczby są utajonym językiem, szyfrem. Usiłuje pojąć i c h znaczenie, ale interpretuje je często błędnie, nie wiedząc, że np. w przedstawionym baran­ ku symboliczna jest zarówno liczba oczu ( = wiedza, wi­ dzenie), jak i rogów ( = moc). Aby dać choć niewielkie pojęcie o tym, jak transponuje tekst na obraz malarski, zacytuję (za T . Siemiń­ skim) dwa przykłady: I. Tekst (wg Biblii Tysiąclecia): 16,10-11 A piąty wylał swą czaszę na tron Bestii i w jej królestwie nastały ciemności, 509 J �Aleksander Jackowski • „SŁOŃCE OD STRACHU NAGŁEGO ZEMDLEJE..." a ludzie z bólu gryźli języki i Bogu nieba bluźnili za bóle swoje i wrzody, ale od czynów swoich się nie odwrócili. Komentarz Chelmowskiego na płótnie Panoramy: Piąty anioł wylał czaszę na tron bestii, i bluźnić będą z swych wrzodów cielesnych. w swym zachowaniu, utracą kulturę miłosną. Zacho­ wując się jakby był z teorii Darwina pochodzenia czło­ wieka z gatunku małpy, a jest to teoria nie do przyjęcia (...). Pan Bóg wypuści swój gniew za przebraną miarkę światu. Dzisiaj człowiek czuje się jak nauczyciel tego świata, a nie uczniem. (...) Bóg w apokalipsie mówi: Ci, co nie splamią imienia, szat jego, są gotowi oglądać któlestwo moje, i n n i będą zapieczętowani na tysiąc lat, i n n i pójdą na spalenie, wieczny ogień. (...)" 10 Scena przedstawia unoszącego się anioła, wylewające­ go z dzbana krew na siedzącego na ziemi potwora z łbem byka. Poniżej, obok siedzącej na krześle kobie­ ty, stoi mężczyzna polewający jej ranę na ręku płynem z butelki. II. Tekst: 16,12 A szósty wylał swą czaszę na rzekę wielką, na Eufrat. A wyschła jej woda, by dla królów ze wschodu Słońca droga stanęła otworem. Chełmowski: Szósty anioł wylał czaszę na rzekę Eufrates i wysycha woda, aby przygotować drogę dla królów ze wschodu. Scena przedstawia idących „ze wschodu" trzech królów w koronach. Powyżej wijąca się rzeka, której początek ginie w paszczy „wężosmoka". N a d nimi unosi się anioł z naczyniem (czaszą). 9 Koniec świata nadchodzi, martwi się Chełmowski. Karę poprzedzają znaki opisane w Apokalipsie Św. Ja­ na. Należy je odnaleźć w naszej rzeczywistości i uczynić wszystko, co możliwe, by opóźnić nadejście zapowiada­ nych plag. „Człowiek sam szykuje swoją zgubę - ko­ mentuje dzieło - atmosfera ziemska nie ma dzisiaj swe­ go procentowego składu powietrza, duży ubytek azotu, który ciągle się pobiera z powietrza do produkcji nawo­ zu azotowego, nadmiar jodu, sodu i innych, przez elek­ trolizy dużo wodoru przedostaje się do górnych warstw atmosfery, tworząc ją coraz grubszą, co wpływa n.3. p O ' godę całego globu ziemskiego (...) brak czystego powiettza (...) nie ma przyszłości świata w codzienności, w mylitarii obrony, agresji (...) czy tak Stwórca chciał? za daleko posunął się człowiek, skutki tego są w apoka­ lipsie ( ) świat staje się ponury smutny ten czas ( ) Apokaliptyczna wizja ludzi zboczonych seksualnie obejmuje szersze kręgi Dlaczego tak się dzieje? ( ) Człowiek zaczął używać przeróżne perfumy do styczno­ ści z inną osobą niby na piękny zapach ale jest sztucz­ ny który niweluje moc do przyjaźni dwu stron niby plusa i minusa i brakuje tej eksplozji życia natura człowieka w zmyśle węchu ten niwelowany sztucznie chemicznie otganizm zmusza do rozładunku i gubi się Co nam grozi? „Ziemia w wielu miejscach będzie na­ wiedzona trzęsieniami i pochłonie mnóstwo żywych lu­ dzi. Wiele miast i twierdz warownych zaginie, te bu­ dowle dopełnią spustoszenia (...). Morze huczeć będzie i rozwścieklone uderzy na brzegi, chłonąc ludzi i okrę­ ty. Nastanie głód (...) Pan wypuści swój gniew i nikt nie ostanie się ptzed tak wielkim złem, grzechem wo­ bec natury jej Stwórcy, czeka was bicz żelazny i kielich goryczy gniewu Pańskiego. Bóg zlepiony jest w naturze, tam go szukajcie, jeżeli jej zrobicie krzywdę, jakobyście mnie uczynili (...) Ukażą się liczne i straszliwe znaki na niebie, Słońce się zaciemni i błyszczeć będzie no Liczne gwiazdy zaczną spadać na znak zguby wiel­ kiej liczby ludzi, będzie to kara tej ziemi, lecz nie kara dla wszechświata, gdyż ten jest bez grzechu, on nie jest we władaniu człowieka. Ziemia przez kary Boskie nie zginie kara jest dla ludzi ( ) N a koniec zaistnieje No­ we Niebo i Nowa Ziemia Bóg będzie wśród ludzi 1 OLi" O każdą łzę ( ) " 7 W zamierzeniu Chełmowskiego dostrzec ttzeba nie tylko porażenie treścią Janowych wizji, nie tylko - po­ sługując się określeniem Jacka Olędzkiego - wrażli­ wość mirakulatną i głęboko zakorzenionymi w chłop­ skiej tradycji wyobrażeniami Straszliwej Trąby Sądu Ostatecznego i innych tego rodzaju druków, ale też i za­ mysł człowieka, który nie chce swej wiedzy zattzymać tylko dla siebie, ale wie, że musi ją przekazać innym. Dlatego ostrzega, ukazując prawdy, które wyczytał i pojął. „Objawienie spisania treści apokalipsy dwa ty­ siące lat temu, dzisiaj staje się rzeczywistą Karą Bożą. Do zrozumienia do tej pory było niemożliwe, dzisiaj jest rzeczywistość, tylko wszystkie kąty [które] nienastąpiły będą w miarę czasu następować." 12 Pisze tak, jak mówi, rzeźbi, maluje - gorączkowo, w napięciu. Opuszcza słowa, posługuje się skrótem, spieszy się, tyle ma ptzecież do powiedzenia! Pisze więc o tym, k i m jest człowiek, którego Bóg stworzył. Na nim koncentruje swą uwagę. Opisuje zmysły, dostrzega ich pięć, a w innym miejscu siedem, ważne, że za nadrzęd­ ny uznaje zmysł sumienia. T o w sumieniu, w duszy, za­ pisane zostają dobre i złe uczynki. Sumienie daje czło­ wiekowi busolę w postępowaniu. Wskazuje, co złe, a co dobre, w czym zawinił wobec drugiego człowieka i wo­ bec natury, w której objawia się Bóg. A l e nim dojdzie do sytuacji nieodwracalnej - Bóg osttzega znakami na �Aleksander Jackowski • „SŁOŃCE OD STRACHU NAGŁEGO ZEMDLEJE..." | niebie i ziemi. „Upomina przez zjawy nocne, które poawiają się w czasie snu i dzisiaj się różnią od tych praIjców, przykładowo: mora nocna przychodziła przez itwór klucza w drzwiach, dochodziła i dusiła człowieka •po przestaniu był wymęczony. Dzisiaj n i k t nie narzeiana taką zjawę, natomiast są inne zjawy, ciągle dla puczenia od zła, groźne, z innego świata z ludźmi któ­ rzy odeszli z diabłami spotkania, lecz spotkania z Bo­ jem z aniołami niema, jest jakaś tajemnica, zmysł sumenia ostrzega ciało." 13 Chełmowski zestawia i interpretuje fakty, wiąże je ze •sobą, tworząc swój obraz świata. Jedno „ale" - jego wie¬ Ka jest przypadkowa, fragmentaryczna. Zna wiele fakfcw, liczb (np. odległości Ziemi od planet). WypowiaIda się z pewnością siebie, którą mu daje znajomość Lidu poszczególnych faktów, imponująca otoczeniu •gościom odwiedzającym jego dom. W i e , jak na swą Kondycję wiele, to też nie waha się generalizować, policzać. Nie wie jednak tego, co najważniejsze - tego, iczego nie wie. Nie zdaje sobie sprawy z ułomności po•jadanych informacji. Dyskutuje z naukowymi teoria|ą nie dostrzegając śmieszności sytuacji, nie wyprowa­ dzany z błędu przez usłużnych chwalców podziwiaj ą[cych jego prace (często mierne). A l e to już dotyczy Iszerszego problemu, zmistyfikowanego stosunku do Itzw sztuki ludowej do twórców Utwierdza to ChełLwskiego w poczuciu racji co sprawia iż wypowiada •się autorytatywnie bez wahań T o jest ten typ ludzi aktorzy na wysokich stanowiskach w państwie bywają •szczególnie groźni łącząc dyletantyzm z apodyktycznoIścią Na szczęście Chełmowski tylko rzeźbi i maluje do •tego przede wszystkim dla siebie Jest w n i m rys człoIwieka przekonanego o D o s i a d a n e j orawdzie żyiaceso Łorzeświadczeniu i ż musi nrawde głosić światu 'uytając teksty Uhełmowskiego, odnajduję w nich tę l' li " t tvk •• 1 w k Widzę tu także inny aspekt - patrzymy na wielu tzw. twórców ludowych jak na Janków Muzykantów. Cieszy i bawi nas naiwność ich rzeźb czy obrazków, konwen­ cjonalna koturnowość wierszy. Czy jednak byliby dla nas równie zabawni, mając dostęp do wiedzy, szkół, zwłaszcza ponadpodstawowych? Kiedy myślę o tym, że obecnie mniej niż 1 procent młodzieży wiejskiej dostaje się na wyższe uczelnie, odechciewa m i się cieszyć z ich naiwnych tzeźb czy malunków. Podziwiam Chełmowskiego za jego zainteresowania, za tyle różnych pasji, za trud i inwencję w stworzeniu Panoramy Apokalipsy, ale myślę też o tym, k i m mógł­ by być, mając prawidłowy dostęp do wiedzy. Z naiwno­ ści śmiać się przykro... A jest przecież nie tylko rzeźbia­ rzem, malarzem (w t y m i na szkle), lecz także - jak po­ daje całkiem serio jego biograf - filozofem, wynalazcą, konstruktorem, astronomem. Przy tym „Dużo rozmyśla o otaczającym go świecie. Próbuje zgłębić «odwieczne» tajemnice: życia i śmierci człowieka i wszechświata, przyrody i Boga". u jariwosc, ę poety ę, orą znam z e ury roznyc uam es ow nadsy- anyc o organizacji swia owyc . JNiemal we wszystkich dostrzegało się erudycję, logikę itoku wywodu i wibrację emocjonalną, która kazała aujtorowi dzielić się swoimi ostrzeżeniami ze światem, l e •proroctwa, odezwy manifesty tworzą specyficzny gatur P °g P° ™ e ) człowiek iateprzeciętnie wrażliwy, porażony złem. Człowiek ktoIremu zwalono na barki odpowiedzialność za losy Ziemi i ludzkości. I Rozmawiając z Chełmowskim, zastanawiałem się, I b n mógłby być, otrzymawszy przyzwoite wykształceI takie, które pozwala spojrzeć samokrytycznie na łebie. Czy wrodzona bystrość, ciekawość świata po­ soliłyby mu zrealizować się w konkretnej dziedzinie? fest zdolny, pracowity, żądny wiedzy. Tacy jak on two­ rzą niekiedy fascynujące teorie, odkrywają nowe pertektywy, ale często gubi ich niecierpliwość. e l s t e m o l r a r 1 1 u d l o z a l c n l s t e 511 14 Przypisy Cyt. za „Gazetą Wyborczą", 22-24.04.2000 r., s. 16 Edmund Monsiel. druga, pod red. Zbigniewa C h l e w i ­ Odsłona skiego, Płock 1997. Aleksander Jackowski, Edmund [w:] A. Sztuka zwana naiwną, Jackowski, Nikifor Monsieł Warszawa 1995, s. 130-131 [ w : ] Sztuka zwana naiwną. Warszawa 1995, s. 138-141 Posługuję się t u opisem zawartym w książce Tomasza Siemiń­ skiego, Józef Chełmowski, portret artysty i człowieka. Bytów 1955, s. 3. Co prawda zapamiętałem te same informacje, ale lektura książki sprawiła, że m a m w pamięci tam zawarte sformułowa­ nia, wolę więc przytoczyć je dosłownie. Książka p. Siemińskie­ go z wielką sympatią kreśli portret Chełmowskiego. A u t o r o w i dziękuję za nadesłany do redakcji wybór rozdziałów z najważ­ niejszego tekstu artysty powstałego w latach 1989-1991, pt. Tajemnice świata, światów. Z listu do mnie, 1.02.1993 r. Cyt. za T . Siemiński, op. cit., s. 9 J. Chełmowski, list z 1.02.1993 r. Panoramę kupiło M u z e u m Zachodnio-Kaszubskie w Bytowie. Pokazano ją k i l k a razy, ostatnio w 1996 r. w Bydgoszczy na Ogólnopolskim Konkursie Malarskim i m . Teofila O c i e p k i oraz w Warszawie (Dwie ApokaUpsy, C e n t r u m Sztuki Współczesnej, 1999 r.) oraz w Lublanie (Anioły i demony w sztuce polskich ar­ 1998, Slovenski Etno- tystów ludowych Muchy i Chełmowskiego, grafski M u z e j ) . O Chełmowskim i Panoramie powstały Elmy Bernarda Ziółkowskiego Tajemnice Świata i Jadwigi Nowakow­ skiej To wszystko jest po drodze, TV!, 1998 T . Siemiński, op. cit, s. 15 J. Chełmowski, Apokalipsa dzisiaj jutro, rękopis z listopada 1996 r., ksero. J. Chełmowski, Teologiczna przyszłość ludzkości świata, 1994, broszura powielana z rękopisu, s. 9-11. N a ostatniej strome eg­ zemplarza Chełmowski dodał: Uzupełnienie obrazu: Panoramy Apokalipsy. J. Chełmowski, Apokalipsa dzisiaj jutro, op. cit., pierwsze zdanie. J. Chełmowski, Apokalipsa dzisiaj jutro, op. cit., s. 2 T . Siemiński, op. cit., s. 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e24fd4cdb1c3a95b9d1f11155c8bef7c.pdf a6c48263de38029f5d4e2a8e0c9146a2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3091 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2895 Title A name given to the resource Wulkaniczne spektakle natury w sztuce nowoczesnej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.536-543 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńkos, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Andrzej Pieńkos * WULKANICZNE SPEKTAKLE NATURY W SZTUCE NOWOCZESNE] ANDRZEJ nak stał się specjalnością epoki, w malarstwie pojawia­ jąc się już około 1740 r., najpierw w twórczości Claude-Josepha V e m e t (wersje m . i n . w Luwrze i w kolekcji książąt Northumberland), i coraz częściej po połowie stulecia w dorobku jego uczniów, np. Pierre-Jacquesa Volaire, nazywanego nawet specjalistą od Wezuwiusza, a także Charlesa Lacroix de Marseille, w twórczości Catlo Bonavia i nawet preferującego raczej pożary Hu­ berta Robert . O w i pionierzy obrazowali erupcję lub tylko dymy nad wulkanem przeważnie statycznie, nie wykorzystując jeszcze malarskiej atrakcyjności ogni z krateru, dymów, czerwonej lawy . Wizualnym spekta­ klem stał się wybuch Wezuwiusza dopiero u najwybit­ niejszych pejzażystów następnej generacji: od około 1770 r. podejmować go będą m . i n . Niemiec Jakob Ph. Hackert , A n g l i k Joseph W r i g h t of D e i b y , Szkot Ja­ cob M o r e , Austriak Michael W u t k y . Malują go także szwajcarski wizjoner Abraham-Louis Ducros W pierwszych dekadach X I X wieku motyw podejmą jeszcze m i n Achille-Etna Michallon (Paryż Luwr) W i l l i a m T u r n e r malujący wybuch z wyobraźni '' i przede wszystkim Johann Christian D a h l PIEŃKOS Wulkaniczne spektakle natury w sztuce nowoczesnej 7 8 ajcudowniejszym spektaklem świata" był dla osiemnastowiecznych Europejczyków wybuch Wezuwiusza . Niemal całkowita nieobecność tego obrazu w kulturze wcześniejszej jest zadziwiająca, ale jeszcze bardziej dziwna wydaje się je­ go żywiołowa popularność w epoce Oświecenia . Jakie były tego przyczyny? 1 „N 9 11 2 1 15 Jean Starobinski w sławnej książce o X V I I I wieku, L'invention de la liberté* przypisał kulturze całego stule­ cia „strukturę spektaklową" . Cytując Josepha Addisona z jego podstawowego dla estetyki Oświecenia eseju Dla Josepha W r i g h t a malowanie Wezuwiusza było podobną próbą w zakresie poszukiwania spektakulatnych efektów, jak malowanie rozświetlonych fabryk włókienniczych w A r k w r i g h t nocą, czy dla Philippe-Jacques'a de Loutherbourg w ostatnich latach XVIII wieku obrazowanie pełnych ognia i dymu hut w Coalbrookdale koło Manchesteru (także niemal zawsze no­ cą) . T e n alzacki artysta, interesujący się wszelkimi możliwymi objawieniami (w t y m objawieniem Swedenborga, któremu hołdował we wspólnym z Flaxmanem i Blake'iem stowatzyszeniu), posunął się może najdalej spośród osiemnastowiecznych malarzy wzniosłości w zaspokajaniu pożądliwości wzroku, wymyślając pla­ styczny teatr projekcji Eidophusikon . Wielkie wraże­ nie wywierały jego pokazy w Londynie (1781-1793) i Dublinie, obrazujące m. i n . spektakle natury, pożary, butze morskie, wodospady Niagary Wprawdzie sam Loutherbourg nie pokusił się o projekcję erupcji wul­ kanu ale jego pomysły wyprzedził o rok Hugh P De­ an który wystawił w Londynie transparent représen­ tation" wybuchu Wezuwiusza 5 0 tozkoszach wyobtaźni Starobinski zarysował wizję kultury, dla której wynalezienie wolności jest związane z odkryciem rozkoszy patrzenia albo, inaczej mówiąc, z odkryciem przeżycia estetycznego. Delikatny zmysł wzroku, dostarczający ulotnych wrażeń, jest jednocze­ śnie potężny i zachłanny. Otwiera on przed ówczesną ludzkością nowe, oświeceniowo optymistyczne per¬ spektywy, petspektywy, które nawet kataklizmy odsu­ ną w przestrzeń „sztucznych namiętności", w prze* strzeń sztuki. A l b o - powiedzmy ostrożniej - katakli­ zmy oddane zostaną kompetencjom kultury wizualnej (aż po poetykę pokazywania zjawisk kataklicznych we współczesnych stacjach telewizyjnych). Dodajmy, że samo okteślenie „spektakl" robiło wówczas niezwykłą karierę, odnoszone do rozmaitych fenomenów natury. Posługując się uproszczającą figurą można ową tęsk­ notę za spektaklem katastroficznym rozumieć jako je­ den z symptomów sekularyzacji kultury religijnej 16 11 18 6 1 pożary, ruiny i olbrzymie monumenty - tyleż fenome­ nów pokazujących grozę w X V I I I wieku w zgodzie z ka­ tegorią wzniosłości, najbardziej zasłużoną dla powsta­ nia nowoczesnej estetyki i , dodajmy, kultury masowej naszych czasów. Wśród nich motyw wulkaniczny jed­ 12 13 3 Przeżycie nazwane później estetycznym nie było dla ludzi X V I I I wieku wiązane wyłącznie z dziełami sztuki. Ten specyficznie nowoczesny stan, uwalniający od rze­ czywistości, wywoływały przecież także, a nawet przede wszystkim rozmaite wzniosłe fenomeny natury i histo­ rii. Burze morskie i lawiny, wodospady, rozbicia okrętu 10 Malowanie wulkanów, podobnie jak lodowców, w X V I I I wieku bardzo często było związane z wyprawa­ m i badawczymi: W r i g h t np. towarzyszył w okolicach Neapolu pewnemu badaczowi geologii, któtego zresztą następnie sportretował na tle Wezuwiusza. Popular­ ność tego rodzaju obrazów wzmacniało naukowe pobu­ dzenie teoriami wulkanizmu , ale ich cel jest estetycz­ ny. Nie ma może zresztą sprzeczności między tymi dwiema gałęziami nowej kultury, sztuką „artystyczną" i nauką „naukową", nowej kultury (do tego problemu jeszcze powrócę). 536 19 �Andrzej Pieńkos • WULKANICZNE SPEKTAKLE NATURY W SZTUCE NOWOCZESNEJ Artyści odkrywają czysto estetyczne wartości tzw. „phenomena", pojawiają się one ewidentnie jako war­ tości rekompensujące zanik sacrum. Podobieństwo w obrazowaniu erupcji wulkanu i tzw. Girandoli t j . fa­ jerwerków iluminujących co roku Zamek Św. Anioła w Rzymie ujawnia estetyczny, „spektakularny" charak­ ter fascynacji Wezuwiuszem: przykłady traktowania obu motywów jako pendants znajdujemy w dorobku Louis-Jean Despreza (wspaniałe lawowane rysunki w muzeach Moskwy i Sztokholmu), Hackerta (m. i n . w Kunstsammlungen w Weimarze), Wrighta of Derby, Gregorio Fidanzy (obrazy z ok. 1790 r. w pałacu w Łańcucie), Michallona (szkice z 1819 r. w Luwrze). Rycina ilustrująca w Wielkiej Encyklopedii erupcję Wezuwiusza z 1754 r. w pierwszej chwili może być myl­ nie wzięta za obraz fajerwerków nocnych. Dla większej siły spektaklu erupcje ukazuje się z reguły właśnie w nocy przeważnie wraz z widownią poddającą się czarowi" oglądania Także w epokowym dziele topografiki malowniczej Abbé de Saint-Nona ilustrowana jest na podstawie obrazu Volaire'a nocna erupcja W e ­ zuwiusza z 1771 r —z grupą widzów Phlegraei. Obsewations on the Vokanos of the Two Sieilies... pochodzi z 1776 r. Potem ilustrowane, o co lord bardzo dbał (głównie barwnymi rycinami Piętro Fabrisa) kolejne wydania ukazują okolice Wezuwiusza i Sy­ cylię z topograficzną wiernością, która nie odbiera spektaklowi Pól Flegrejskich, Solfataty, i t d . uroku, ukazują też oglądanie, zadziwienie ludzi erupcją wulka­ nu i dymiącymi kraterami, a jedna z nich ukazuje ry­ sownika . Hamilton uprawiał na pograniczu sztuki, nauki i kolekcjonerstwa tę quasi-dyscyplinę epoki przełomu, której istota leży w dystansie zadziwionego widza wobec zjawisk spektakularnych. 23 20 21 22 Skłonność do wizualizacji spektaklu wulkanicznego w pełni objawiła się w działalności Lorda Williama Ha­ miltona, wieloletniego ambasadora brytyjskiego w Ne­ apolu: pierwsze wydanie jego epokowego dzieła Campi Przeżycie estetyczne wulkanu znajdujemy też w wie­ lu opisach podróży. Żeby ograniczyć się tylko do pol­ skich przykładów, wymieńmy np. wrażenia Juliana Ur­ syna Niemcewicza z Etny, a także wyprawę naukowo-turystyczną Jana Chrystiana Kamsetzera na Etnę i je­ go podziw dla ziejącego ogniem (w nocy!) Stromboli . ' M o t y w Wezuwiusza rozpowszechniał się w Europie i zarazem powszedniał. Wiele ilustrowanych relacji z podróży do Włoch zawiera ryciny z dymiącym Wezu­ wiuszem . Uczniowie Verneta, a także rozliczni Wło­ si, stali się producentami masowych, turystycznych, obrazów efektownego wybuchu albo dymiącego W e ­ zuwiusza . Wymieńmy z tej ogromnej produkcji wido­ ków, przyczyniającej się do inflacji znaczenia wulkanu 537 24 25 26 �1 Andrzej Pieńkos * WULKANICZNE SPEKTAKLE SATURY w SZTUCE NOWOCZESNEJ P.-J. de V o l a i r c , Wybuch Wezuwiusza jako fenomenu tellurycznego, jedynie fresk w klasycystycznym pałacu w Malej Wsi o d Warszawą i innych pałacach X V I I I - i XIX-wiecznyc.il, widoki Johna Ro­ berta Cozensa (akwarela w Btitish Museum), Thoma­ sa Jonesa' i Jean-Pierre Houela (gwasz w Luwrze), liczne panoramy zatoki oraz okolic Caserty Giovan¬ niego Battisty Lusieri (akwarele w zbiorach prywat­ nych), a także portrety rozmaitych europejskich osobi­ stości z Wezuwiuszem w t l e ' . Podobną funkcję ma oddalony wulkan w Widoku Teatru w Pompejach Hackerta z 179.3 r. 1 w podobnym obrazie olejnym Józe­ fa Ignacego Kraszewskiego Widok ruin Pompejów (1859, Kraków, Muzeum Narodowe). Także w znako­ mitych szkicach olejnych Szweda Gustafa Sóderberga z 1820 r. Wezuwiusz, widziany z mostu św. Januarego w Neapolu (Sztokholm, Nationalmuseum) oraz Szwaj­ cara Leopolda Roberta z 1821 r. (kolekcja prywatna). W X I X wieku Wezuwiusz był często jedynie znakiem geograficznym Zatoki Neapolitańskiej, przedstawianej dla piękna kolorytu i malowniczości wybrzeży' , lub też samego Neapolu - przedstawianego dla malowni­ czości jego mieszkańców . Tak bardzo opatrzony, że podobnie jak inne klisze no­ woczesnej kultury, zostanie o n znacznie później prze­ tworzony w krzykliwie kolorową ikonę Andy Warhola - w serii Vesuvius z 1985 r. P 7 3 : 9 0 31 Tradycja ta przetrwała w zbanalizowanej popularnej produkcji wizualnej w X I X wieku. Dość szybki zmierzch atrakcyjności motywu wulkanicznego w sztu­ kach przedstawiających jest równie charakterystyczny dla nowoczesnej kultury, jak jego pojawienie się. Atrakcyjność wizualna motywu wypala się szybko, przechodzi on w sferę kultury masowej, ta eksploatuje go również tylko do czasu, gdy staje się on opatrzony. w ¡771 r., rycina Jest bardzo charakterystyczne, że inne włoskie wul­ kany, Stromboli i Etnę pokazywano rzadko i niemal wyłącznie jako zwyczajne góry a nie jako wulkany. Akwarela Johna R. Cozensa z 1777 r. Etna z Grotta del Capro ukazuje wulkan tak indyferentnie w tle widoku, że ognisko pasterzy na pierwszym planie wydaje się od niego groźniejsze; akwarela Charlesa Gore Widok Etny Z 1777 r. ukazuje z kolei wycieczkę podążającą w kie­ runku odległego, łagodnie dymiącego wulkanu (obie w londyńskim British Museum); rysunek Goethego z 1787 r. dymiącego w oddali Stromboli daje niemal idylliczne wrażenie (Weimar, Kunstsammlungen). Po­ dobnie jawi się Etna w rycinie C.-L. Chateleta z Voy­ age pittoresque de Naples et de Sicille Saint-Nona i w akwaforcie Niemca Franza Horny. D o wyjątków należy pełen dynamicznych efektów olejny szkic Burza nad Etną Pierre-Henri de Valenciennesa (Paryż, Luwr). Bardziej „wulkanicznie" ukazał też górę wspo­ minany już Houel w gwaszu Widok dolnego krateru Et­ ny (tamże), gdzie liczni widzowie podziwiają płomienie i dymy, a wśród nich jest nawet pies. T e n świetny ma­ larz podróżował w latach 1776-1779 po Sycylii, wy­ spach Liparyjskich i półwyspie Apenińskim, zbierając wizualne notatki do wielkiej publikacji Voyage pittore­ sque de Sidle, Malte et Lipari (1782-1787) . Wyróżnia go naukowo-informacyjny sposób przedstawiania wul- 538 32 �1 Andrw; Pieńkos. • W U L K A N I C Z N E S P E K T A K L E N A T U R Y W S Z T U C E NOWOCZESNEJ L . Robert, Zatoka Neapoliwfiska. kanów. Wreszcie, wspomnijmy mało znane dzieło sławnego architekta: Eugene Violler-le-Duc w 1836 r. maluje dymiący kratet Etny, w charakterze notatki ze swojej górskiej wyprawy (kolekcja prywatna). Estetyczny entuzjazm, euforyczny często podziw dla fenomenów wzrokowych oswaja je i udaremnia kata­ strofizm. Oświeceniowy fin-de-siecle zdaje się być za­ chwycony odkryciem estetycznej natury zjawisk, nawet tych, które mogłyby się wydawać oznakami lub zwia­ stunami końca świata". Tworzy pejzaż czysty, widok, tj. dystans estetyczny (a zapewne paralelnie i naukowy) wobec natury, która staje się elementem kultury (ogród angielski!), zawłaszczona przez spojrzenie. Świat staje się dopiero dzięki ludzkiemu poznaniu, któ­ rego spojrzenie jest jedną z najwymowniejszych realiza­ cji i do któtego to poznanie zacznie się coraz częściej ograniczać. T o jeden z najbardziej brzemiennych obja­ wów sekularyzacji kultury i zasadniczy wątek „spekta­ kularnego stulecia" - rozpoczęty u Addisona, dopeł­ niający się u Kanta. Flegrejskie „spektakle" natury nie były wszak jedy­ nym powodem popularności motywów wulkanicznych w malarstwie. Spotykamy bowiem liczne obrazy, w których miłość do potężnego fenomenu przyrody i do historii łączy się. Wydaje się, że spektakl odgrywany przez Wezuwiusz dlatego cieszył się taką popularnością, że - podobnie jak zjawisko r u i n y - zawierał w sobie pierwiastki sztu­ ki, historii i przyrody w symbiozie. Jak pisał z podróży po okolicach Neapolu w 1778 r. holenderski podróż­ 34 1821 nik, Willem Carel Dierkens, „kraj ten jest rajem mala­ rzy, tak dla krajobrazu, jak dla historii"' . 5 W pierwszej polowie XIX wieku symbioza ta zeszła już na poziom zbanalizowanych widoków. Liczni mala­ rze przedstawiali ten sam niemal motyw: daleki widok ośnieżonej Etny (ptzeważnie dymiącej), na pierwszym planie ruiny starożytnego teatru w Taorminie ". Góra służyła tylko jako czysty pejzażowy motyw, ale będąc przy tym częścią całości pewnego standardu widokowe­ go razem z antycznym zabytkiem, z „zapleczem" historyczno-kulturowym. 3 Aktywniejszą funkcję pełni dymiąca Etna w nocnej, dramatycznej scenie Cyceron odkrywający grób Archimedesa, namalowanej przez Benjamina Westa w 1797 r . ' . W u l k a n jest tu elementem spektaklu wzniosłej natury, tworzącego tło dla sceny historycznej. Jest znakiem czasu wzniosłego, czasu wielkich fenomenów i wielkich ludzi - West twotzy w duchu Poussina wielką scenę h i ­ storyczną, ale umieszcza ją, nowocześnie, w konkretnej geograficznie przyrodzie. 7 Temat Wezuwiusza jednak oferował więcej niż mo­ tywy Etny i Stromboli: wulkan będący aktorem kata­ strofy zarazem naturalnej i cywilizacyjnej. Przypomina o t y m obraz Angeliki Kauffmann z 1785 r., Pliniusz młodszy i jego matka w Misenum (Princeton University A r t Muséum), w którym historia starożytna, moralne exemplum i przyrodniczy spektakl są nieodłącznie splecione. 539 Najpełniej tę symbiozę wyraża obraz Valenciennesa Wybuch Wezuwiusza 2Ą sierpnia roku 79 (Tuluza, �AntiRCj Picńkm • W U L K A N I C Z N E S P E K T A K L E N A T U R Y W S Z T U C E NOWOCZESNEJ ku, sztucznej skale zw. „Stein" w parku Wörlitz, po­ wstałej w latach 1791-1795. Według relacji współcze­ snych ten sztuczny wulkan, połączony z amfiteatrem i przycupniętą przy skale tzw. Villa H a m i l t o n , miesz­ czącą artystyczne pamiątki z Kampanii i Sycylii, miał odtwarzać taką właśnie symbiozę '. Nazywane niekie­ dy Pompejanum, miejsce to kojarzyło się z okolicami Neapolu, w których unaoczniła się najpełniej potęga żywiołu w spotkaniu z potęgą cywilizacji. Villa Hamil­ t o n była poza tym pomnikiem wspominanego Lorda Williama Hamiltona, badacza tego żywiołu i zbieracza starożytnych pamiątek, którego prawdziwy dom istot­ nie znajdował się niedaleko od prawdziwego Wezu­ wiusza. Stanowił on dla wielu podróżników materiali­ zację ideału, na który składały się: ekscytujące zagro­ żenie wulkanem, wspaniałe malarskie widoki, kolek­ cja •starożytności wreszcie . W kręgu tego samego mecenatu księcia v o n Anhalt-Dessau, w pobliskim pałacu Luisium, powstał Gabinet Pompejański, sta­ nowiący świadectwo zainteresowań wykopaliskami w Pompejach, przejawiających się jednak nie tylko w dekoracyjnej stylizacji, lecz również w dekoracji malarskiej, ukazującej głównie dymiącego Wezuwiu­ sza. 4 44 Musée des Augustins), który, wystawiony na paryskim Salonie roku 1814 objawi! się ówczesnemu recenzenA . d'Anna, Wybuch Wezuwiusza w ¡779 r , rycina towi „jak epizod albo zapowiedź zagłady świata" , Dzieło czołowego twórcy neoklasycznego „pejzażu h i ­ storycznego" otwiera romantyczną sekwencję popular­ nych obrazów totalnego kataklizmu . Valenciennes, w zgodzie ze swoimi teoriami, obrazował epizod histo­ ryczny, śmierć Pliniusza starszego, uczonego pokona­ nego przez fenomen przyrodniczy, który studiował. Epizod, który w sposób wzorcowy ukazywał związek historii kultury (zagłada Pompejów i antyczne exemplum heroizmu) z historią naturalną. Malarz zresztą podarował obraz sławnemu przyrodoznawcy, Lacepede, w hołdzie dla jego naukowych zasług. Sugestywna wizja „końca starożytnego świata" w istocie była połą­ czeniem uważnej obserwacji spektaklu n a t u r y i moralno-historiozoficznej refleksji. 58 59 40 Valenciennes pisał w swoim wpływowym traktacie z około 1800 r.; „Malarz jest historykiem Natury; ża­ den z owych (strasznych i przerażających) fenome­ nów nie powinien mu być o b c y m " . Wezuwiusz jawi się w jego obrazie jako symbol jedności kultury i na­ tury, symbiozy historii i historii naturalnej, jego erupcje-spektakle są wyjątkowo więc nasycone tteścią przy świetnej atrakcyjności f o r m y . 41 42 Symbiozę taką kreowano nie tylko w malarstwie. W takiej roli spotykamy wulkan również w najbar­ dziej chyba niezwykłej budowli ogrodowej X V I I I wie­ „Stein" w Wörlitz został pomyślany jako wulkan, wybuchający oczywiście w nocy dla pełni efektu. Pa­ lono w n i m jak w piecu, materiałami wywołującymi dużo dymu, a potoki lawy imitowała zabarwiona wo­ da : kaskady, pompowana tam specjalnie pod ciśnie­ n i e m . Można by tu przywoływać liczne inne spekta­ kularne przykłady symbiozy historyczno-estetycznej albo estetycznej historiozofii, wypowiadanej w wizual­ nych metaforach, których substancją były stopione ze sobą twórcza przyroda i historia, w przedstawieniach T i v o l i i przede wszystkim w „ruinowych" ogrodach XVIII wieku . 45 46 Oświeceniowa „kultura spektaklu" zmobilizowała niezwykły wysiłek artystyczny i filozoficzny w celu una­ ocznienia kataklizmu. Obrazowano te z nich, które da­ wały się ująć jako zjawisko estetyczne. Pod tym wzglę­ dem wulkany miały przewagę nad np. trzęsieniami zie­ m i , znacznie rzadziej obrazowanymi. Przyczyniły się do tego niemożność obserwowania tych ostatnich z bezpo­ średniego dystansu, warunkującego widok i przeżycie estetyczne, a także mniejsza atrakcyjność wizualna. Podobnie jak wizualna popularność erupcji Wezu­ wiusza będzie słabnąć w wieku XIX, tak „estetyczna" myśl geognostyczna X V I I I wieku będzie wypierana przez nowoczesny dyskurs naukowy. W 1805 r. przy­ rodnik Alexander v o n Humboldt, bawiący u brata w Rzymie, korzysta z okazji i wraz z Gay-Lussakiem wy­ biera się do Neapolu obserwować wybuch Wezuwiu­ sza. Jego relacja z wycieczki jest rzeczowa, nawet sucha i mówi w telegraficzny sposób o stratach przezeń spo- 540 �Andrzej Wtflkos * WULKANICZNE SPEKTAKLE NATURY W SZTUCE NOWOCZESNE] Teza taka pojawia się w tekście S. Holstena, w: William Turner w o d o w a n y c h . Podobnie rzeczowe i pozbawione „spektakularności" są plansze z wulkanami z edycji V u ­ es des Cordillères von Humboldta z 1814 r. (akwatinty barwne Arnolda i Bogueta). Stwierdzenia Humboldta i wielu innych ówczesnych badaczy dotyczące np. pro­ blemu bazaltu pokazują zaś raczej naukowe zaintereso­ wanie narodzinami nowych lądów niż aspektem kataklicznym zjawisk sejsmicznych . 47 und die Landschaft seiner Zeil, H a m b u r g 1976 (katalog wysta­ wy), s. 304. L . Seyfarth (Das Schauspiel 1789. Aufklärung, Verfall, H a m b u r g 1989, katalog Verklärung, w! Europa der Natur, wystawy, s. 183-186) wskazuje na pojawienie się pojęcia „spek­ taklu natury, podobnego do opery" już w 1686 r. u Fontenelle'a. Określeniem „spektakl n a t u r y " posługiwali się w końcu X V I I I w. np. H . B. de Saussure w odniesieniu do A l p ( A . K o walczykowa, Pejzaż romantyczny. Kraków 1982, s. 17); E. Day- 48 es w odniesieniu do kanionu Gordale Scar w Yorkshire (G. Finley, The Genesis of Turner's „Zeitschrift Landscape Sublime, für Kunstgeschichte", 42, 1979. z. 2-3. s. 162). N a temat w o ­ dospadów zob. H . Frank, Joseph Anton Koch - Der Przypisy 1 Wyrażenie malarza J. W r i g h t a of Derby z listu z W i o c h w listopadzie 1774 r., cyt. an La Peinture anglaise, Paris 1972 uwagi o „spektaklowym" charakterze nowoczesności: L . Bro- romantique (katalog wystawy), poz. 344. gowski, Utopia estetyczna, utopui artystyczna: Podobne Déborda, n p . cytat z dziennika podróży włoskiej z 1776 r. holenderskiego Jego obraz etupcji z 1779 r. był malowany w Paryżu, zapewne bibliofila Johana Meermana, który wraz z towarzyszami m i m o na podstawie obrazów Volaire'a (J- de Cayeux, Le Paysage en ognia, dymów i spadających w czasie erupcji Wezuwiusza ka­ France de 1750 a 1815, Saint-Rémy 1997, s. 60). mieni, stanął „(...) niewzruszony, żeby napawać się najpiękniej­ W Polsce w podobny sposób Jan Bogumił Plersch rysuje scenę szym spektaklem, jaki można sobie wyobrazić" (cyt. w : Herm- U stóp dymiącego Wezuwiusza (Kraków, M u z e u m N a r o d o w e ) , neringtn później zaś profesor warszawskiej Szkoły Sztuk Pięknych, Char­ aan hake. Kunst en toerisme in de I8de eeuw (ed. R. de les S. de Varenne, k o n t y n u a t o r Verneta, maluje samą erupcję 60. Dziękuję dr A n t o n i e m u Ziembie za pomoc w tłumaczeniu (obraz zaginiony). Pot E. Rasrawiecki, Słownik rruuarzów pol­ tej relacji. skich. Ikonografia ta nie ma dotąd wyczerpującego opracowania. Por. Por W W . Kroenig, Venmone del Vesuvh nel 1779 in Hacken, poli 1971, s. 423-442; Visions of Vesuvius Touri­ Landscape m the late 18th Century Depiction, „Walliaf-Richattz-Museum X L V , 1984, s. 131-145; All'ombra duta europea dal Quattrocento I ! fascmo deïïhalia nel X V I I I secvb (oprac. A . W i l t o n , I . Bigna- Wilhelm Ph Hackerts Zeitschrift für Kunstgeschichte" i 66-96* W KnxMiig R Wegner J n r etan s Ph K o l n 1994 der Cioethë^eit 55 Hacken s 158-160 L rdem W związane - iee , wsoóloraca - w u l k a n o l o ' H a m i l t o n e m Sa wśród nich i malownicze Sylliczne w i d o k i ' z a t o k i oraz pałacu Caserta z Wezuwiuszem w Napoli 1990 (kata­ Grand Tour nella grafica di tre secoli, N a p o l i 1993; Grand Tour. für 199? - h !dza'-ok 1770 i European del Vesuvio. Napoli nelia ve- all'Ottocento, Festschrift Naiwc^esnieis^e w i d o k i Wezuwiusza w dorobku Hackerta D O Jahrbuch", log wystawy); L. Fino, Vesuvio e Campi flegrei. Due m i d del et Ambus s 51-60" R Wegnet Pompeji in A n ­ sichten ] Der Landsclwftsmaler Tübingen 1981 (katalog wy­ stawy), s. 47-50; M . Cheetham, The Taste for Phenomena: Mont Vesuvius and Transformatinns Kroenig Vesuv-Ausbrüche von 1774 und 1779 gemalt Katner Düsseldorf 1968 (oprac. A . R. M u r ­ phy), Boston 1978 (katalog wystawy); M i t dem Auge des sten. Zur Geschichte des Reisebädes, Warszawa 1850-1857 t I I I , s 5 von Ph Hacken w- Medkiruie H. Ro­ ben, Desprez e Fr. Piranesi, w : Studi in otvrre di Roberto Parte, N a - ic e i pe ne wznios o s m ' g n i s c e r u p i e ^ g i v j o p p i e n a \ zener-iioer i •)• aeutu U4i \lm m i n i ) , M i l a n o 1997, ss. 46, 149-152. N i e znam niestety pracy 1 od Platona do Guy „Format", 30, 1999, nr 1, s. 3-4 określenia pojawiają się jednak często w tekstach z epoki - por. Leeuw), 's-Hertogenbosch-Haarlem 1984 (katalog wystawy), s. : Schmadri- Frankfurt 1995, s. 16-17. Por. też bachfall. Natur und Freiheit, pisanego t 1774 i ref!'d ™ r w T m croourgycme aera , uner- , *Z ' er h * ' a o K o w wyDucnu Wezuwiusza magisterskiej Suzanne Ackers z 1990 (Freie Universität w Ber- z O K . i i(ą linie) o obrazowaniu wulkanów. doświadczeń ze światłem, zmienia się w men p o r a dnia i n o c y p u n k t w i d z m i a ^ i o D ^ omówienie w k a t a l o g u wystawy^josepn Przedstawienia erupcji w u l k a n u przed X V I I I w. są bardzo rzad­ kie. Ze znaczniejszych obrazów możemy wymienić tytko J L i n ­ gelbachs Port u< Neapolu z dymiącym Wezuwiuszem (Mediolan, kolekcja prywatna). Wrażliwość na tego typu fenomeny rów­ I T' i r. n g n t a ot o e r e y należy d o pierwszycn seria n y c l I l F i t k 7 inaumska Q8 117 l i p ' w i " ' SS ' « wdowa W Z AM™ T n l h t i 1/Bjr. (Lerby A r t M u s e u m ) z kolei nież nie istnieje: wyjątkiem jest przypadek M i l t o n a , który miał ghta znaleźć inspiracje dla wizji piekła w czasie wędrówki w o k o l i ­ wulkaniczny spektakl natury podlega typowo oświeceniowej cach kraterów Pól Flagrejskich w 1638 t. ( M . Hope Nicholson, psychologizacji: staje się figurą stanu l u d z k i e j duszy Mi/ton's Hell and the Phlegrean Fields, „The University o f T o ­ ronto Q u a t t e r l y " , V I I , 1938, s. 500-513). Przypomnijmy topos h T"™? tradycyjnej teorii sztuki, wypowiadany m. i n . przez Pliniusza st., burg, National Uallery o potem przez Erazma z Rottetdamu, wg którego grzmoty, błyska­ „przerażających obrazów wice, ogień nie dają się namalować. Zob. na ten temat V . Sto- cit., s. 6). ichita, Peindre le feu? La ville en flammes dans la peinture N p . Widok Solfatan des i5r ? jL cT i 80 me Scotland A u/öt należy do najbardziej katastrofy (Visions oj Vesuvius, o p . kolo Neapolu (1781) i j e g o pendant Wy­ nocą, typowy widok, z sylwetkami podziwiają­ XV/e et XVUe siècles, w : A k t e n des Kolloquiums Katastrophen, buch Wezuwiusza „Zeitschrift für Schweizerische cych ludzi (Wiedeń, Barockmuseum). Por. Michoei Archäologie u n d Kunstge- (1719-1822) schichte", 52, 1995, nr 1, s. 35-36 « J. Starobinski, L'invention de la liberté, Geneve 1964, s. 209-210 s ..Structure spectaculaire" 0- Starobinski, op. cit., s. 105-106). Por. też uwagi A . Chastela, który cechę tę przypisuje architek­ turze francuskiej końca X V I I I w., w : L'art français. l'éloquence 1775-1825, Le temps de Paris 1996. s. 49; oraz R. M i c h e l a w je­ go katalogu wystawy: La Chimerę de Monsieur Desprez. Paris 1994, s. 31 zur Wiederkehr des 250. Geburtstages Wutky (oprac. H . Kühnel, B. K u h n ) , Krems 1989 (katalog wystawy); Das Capric­ cio als Kunstprinzip: zur Vorgeschichte der Moderne do und CaUot bis Tkpolo und Goya, von Arcimbol- Zurich-Köln-Wien (katalog wystawy), s. 177. W jego Wybuchu w kraterze 1997 Wezu­ wiusza (ok. 1780, H o o r n , kolekcja prywatna; wersja w Bazylei) zadziwia z kolei zanik dystansu wobec w u l k a n u , wrażenie, j a k ­ by się stało „w samym środku wizjonerskiego i n f e r n o " (Herm¬ neringen aan halte..., op. c i t . , s. 225). Jego olejny Wybuch 541 • Wezuwiusza (Lozanna, Musée des Beaux¬ -Arts) jest znacznie słabszy od jego gwaszy (wersja z ok. 1800 �A n d r e j Pieńkos • W U L K A N I C Z N E S P E K T A K L E N A T U R Y W S Z T U C E N O W O C Z E S N E ] tamże), ale za to bardziej od nich „katakliczny". Ducros t o naj­ i rozdzierał unoszącą się nad nią kolumnę dymu i oświetlał po­ bardziej euforyczny wizjoner spektakli natury-, jego wielkie gwa­ mniejsze obłoki pary. (...) Księżyc w pełni wyszedł zza gór, uzu­ sze s;) świadectwem zachłyśnięcia się wizją suma. Por. P. Ches- pełniając ten cudowny i zdumiewający obraz. (...) sex. images of the Grand Tour: Unas Ducros I748-1810, przed oczami tekst, który można komentować przez tysiące Geneve 1985 (katalog wystawy); J. Zutter, Ducros a Naples, w: A . - L . R. łat". A . v o n H u m b o l d t w wydanych w 1828 r. Obrazach Ducros. U n peintre suisse en Italie, Lausanne-Québec 1998 (ka­ ry zwracał talog wystawy), s. 113-117 sy „pierwotnego świata". Natu­ uwagę, że nocne wrażenie pozwala nam dostrzec ry­ Akwarela z 1817 r. (Upperville, kolekcja M e l l o n ) . W szkicow- Zob. P. Lamers, II t-ioggio nel Sud deWAbbe de Saint-Non. nikach z podróży włoskich Turnera znajdujemy tylko jedną age pittoresque" a Naples et en Sicile": la U „voy- gene», i disegni prepara- akwarelę z w i d o k i e m Zatoki Neapolitańskiej z dymiącym W e ­ tori, le incisioni, N a p o l i 1995, s. 41 zuwiuszem w oddali (1819, British M u s e u m ) . W 1815 r. zaś na­ Zob. C. K n i g h t , I I contribuí» di P. Fabris ai Campt Phlegraei di malował o n obraz olejny, także na podstawie obcych relacji Hamilton, „Napoli Nobilísima", X X I I , 3-4. 1983; Fino, op. c i t , i szkiców - Erupqe wulkanu na wyspie Saint Vincent, o poln„cy s. 94 i n . ; Vases and Volcanoes: Sir William Hamilton and his Col­ 3Ü kwietnia ¡812 (Liverpool, University). Ciekawy wiersz towa- lection, L o n d o n 1996 (katalog wystawy); na łączenie w cym cza* rzyszący wystawieniu obrazu zob. M . Butlin i E. Joli, The Pain­ sie opisu naukowego i wizualizacji zwracają uwagę M . Che­ tings o/J. M . W. Turner, N e w Haven-London 1984, t. 1, s. 96. etham (op. c i t . , s.) i W . Busch (Das senitmeniahsche Wersje i ujęcia erupcji przez Dahla są niezliczone. Ukazują ją Knse der Kunst im 18. Jahrhundert Bild. und die Geburt der Die Moderne, z bliska i z daleka, z n o c n y m kontrastem świetlnym, akcentuje München 1993, s. 368). H a m i l t o n odbył ok. 200 wypraw d o on niekiedy szczególnie widokowość spektaklu, pokazując W e ­ Wezuwiusza, z których zdawał sprawozdania Royal Society zuwiusza przez ramę groty nadmorskiej, albo stawiając w L< uidyrwc, 3 prasa, także w Edynburgu, żywo nad nimi dysku- na pierwszym planie człowieka-widza. Niektóre jednak z tych w i ­ mwuia. Osobiście -indu-wal czreiy erupcje WemoMiaN i jego doków, zdaniem O . Bätschmanna (Entfernung der Natur, Land­ n o t a t k i są sucho naukowe, chociaż schaftsmalerei 1750-1920, Köln 1989. s. 65) dowodzą, w porów­ n e m spektaklu (B. M . Stafford, Voyage into Substance. naniu z obrazami z X V I I I w . , przejścia malarza na pozycje rela­ Science, Nature and the Illusirated Travel Account, 1760-1840, cji, obserwacji faktów wizualnych. Cambridge, Mass., s. 254). H a m i l t o n wprowadzał także swoich Obrazy z ok. 1801 r. w londyńskim Science M u s e u m . Por. D . licznych gości w tajniki wulkanoznawstwa, byl ich przewodni­ Fraser, „Fields of Radiance" the scientific and industrial scenes of kiem CZ3SCIXI zachwyca się pięk­ Art, Wezuwiusza. Z takiej wspólnej wyprawy np wielki ar­ Iconography c h i t e k t John Soane przywiózł do swej kolekcji kawałek lawy. of Landscape, Cambridge 1988, s. 119-142. Efektowna, a rozpę­ Wizerunek H a m i l t o n a jako wulkanologa i starożytnika w j e d ­ tana przez człowieka, tworzącego nową historię „walka żywio­ nej osobie u t r w a l i ! się w jego portretach (np D A l l a n a z 1775 J. Wnght of Derby, w: D . Cosgrove, S. Daniels, The łów" natury i przemysłu w nocnym pejzażu Coalbrookdale była Londyn N a t i o n a l Portrait Gallery) i karykaturach (np z 1801 opiewana w angielskich tekstach już ok. 1780 r. Por. J. Gillraya): Wezuwiusz w tle i obiekty kolekcji H a m i l t o n a t o ­ Turner und die Landscliafl wystawy oprać. W . William « m e r Zeit, H a m b u r g 1976 (katalog Hofenann), s. 298. Bätschmann (op. cit., s. warzysza jego osobie Wezuwius " - ł kolei nie odcisnął się silniej w jego dzienniku 64) wzbogaca tę analogię porównaniami przemysłowymi uży­ i twórc ości Por Z Batowski Podnfe artystyczne J . C / l JCiliM- wanymi w odniesieniu do wulkanów przez Lorda H a m i l t o n a . sat^ćTn w hitach 177Ó 77 i 1780 S2 Prace Komisji Historii S-ki" V I Kraków 1935 ss 185 188-189- \ i Z B i t iw x v R. Joppien, op. cit., s. 342-359: nazwa teatru sugeruje „naśla­ dowanie n a t u r y " , jego celem jest całkowite, trójwymiarowe na­ 7 śladowanie fenomenów natury, bez dialogów teatralnych i żad­ i M Kwiatkowski, Jan Chrystian Kamsetzer, nych efektów tradycyjnego dramatu. Por. też Ph.-J. de Louther- Augusta, bourg 1740-1812. K e n w o o d House 1973 (katalog wystawy pod T Visions of Vesuvius, uważa, że L o r d H a m i l t o n i de Fabris (por. niżej) zamierzali wcześniej organizować podobne projekcje w Londynie z ich plonu badawczego we Włoszech. W s p o m n i j m y na marginesie o tzw. kosmoramach, które ok. 1840 r. tworzył w Warszawie znany nasz weducUta W i n c e n t y Kasprzycki: była wśród n i c h Grota Posilippo pod Neapolem {nie wiadomo jednak, czy używa­ jący efektów ruchu, ognia, i t p . malarz odwołał się w tej insce­ nizacji do wulkanicznych zjawisk). N a temat związku sztuki pejzażowej Oświecenia i rozkwitu geognozy oraz i n n y c h teorii naukowych por.: P. Wescher, Die Ro­ mantik in der Schweizer Malerei, Frauenfeld, 1947; T . F. M i t ­ chell, A r t and Science in German Landscape Painting ¡770-1840, O x f o r d 1994, s. 6 i n . ; G . Królikiewicz, Terytorium ruin. Ruina jako obraz i temat romantyczny, Kraków 1993; C h . K l o n k , Science and the Perception of Natur. British Landscape Art in the Late J8th and Early 19th Century, N e w H a v e n - L o n d o n 1996 Joseph Wright'of Derby 1734-1797, op. cit., ss. 98, 112, 119. N a temat tej odpowiedniości :ob. też A . Boime, A r t in the Age of Revolution 1750-1800, Chicago 1987, s. 244-246 J. W . v o n Goethe (Podróż wioska. Warszawa 1980, dum, I L Krzeczkowski, s. 303) szczególnie podziwiał Wezuwiusza m no­ cy: „Luna spływającej lawy złociła towarzyszącą jej chmurę dy­ m u . Góra huczała, a każdy wybuch jak btyskawica przeszywał 542 1 h hhl I op. cit., s. 12. Cheetham (op. cit., s. 135) architekt'Stamslawa Warszawa 1978 s 76 I I red. R.Joppiena). •i Mieliśmy h 1 p kra r h 11 ' l 7 6 6 b' h '^JY yyo N Ik Zd ' i 't k t\ 2>W ... \ I H f •' F ' I7S9 A fkh " V fcfón V (UH ' , urg " . * ' ( , a 3aJOg wys ' awy; ss_ H 4<t 384<t or. n u n . Ulauue to < .oror ne lA>t>elo/>ment 0] umascapt r a m r ""Q-Q/IT^ r " m iT'Ti m m y u' s. « - V 0 L onacja Ueorges d i l e r a Ula Kunstmuseum w Bemie zawiera liczne^gwasze z erupcjami Wezuwiusza i t t n y jeszce z i 1B/2 r. malowane w k o n w e n c j i wzniosłej, nocnej, w czerwieni, z pnerazonymi w i d z a m i For. tez Hermnermgen aan «alie, op. cit., s. erupcje (wachlarze pokazujące różne Wezuwiusza o d X V I I I w . do 1Ö34). Dodajmy, ze W n g h t ot Uerby wielokrotnie po powrocie do A n g i n powtarza! SWOJe przedstawienia wybuchu Wezuwiusza w związku z popy­ tem na le ™tywy_ LOowing IheOnginalttyoj 37-42: około 1777 lhomas Jones L o n d o n 1985. s. ten jeden z najoryginalniejszych twórców pejzażu mekomponowanego spotkał \ o aire a i w jego obra­ zach z tego, czasu widoczny jest wpływ włoskich wedut komer­ cyjnych. W 1780 znalazł mieszkanie w Neapolu, dzięki byc m o ­ że H a m i l t o n o w i . Zapewne dla mego malował panoramiczne w i ­ doki z dymiącym Wezuwiuszem w tle i idyllicznym sztafażem na pierwszym planie (National Museum of Wales w Cardiff). j "K™ " ' Fótmjma mmtima, wu kano oga, 1783 (kolekcja prywatna); Robert Fagan, Portrer Lady Wehster na ile D e r b y �I 1793 (kolekcja prywatna; Fagan był, podobnie jak Graphisch.- Sammlung), M i c h a i l o n a z 182C r. (Luwr) i Söder­ H a m i l t o n , dyplomatą brytyjskim w N e a p o l u ) ; Elizabeth Vigée- berga z 1820 (kolekcja prywatna); Carl R o t t m a n n kilkakrotnie -Lebrun, Portret Earla of Bristol, 1790 ( I c k w o r t h , kolekcja pry­ malował ten motyw w latach 1828-1833 (obrazy olejne z 1828 watna) i Portret Pelagii z Potockich Sapiezyny. 1794 (Warszawa, - M o n a c h i u m , Neue Pinakothek - i 1829 - kolekcja prywat­ Wezuwiusz, 2 9 » Zamek Królewski). na; fresk z Rezydencji monachijskiej z 1833), Ferdinand Georg Gwasz w Stiftung Weimarer Klassik. Waldmüller U Pierre-Athanase C h a u v i n a (Widok okolic Neapolu, 1811, a A m e r y k a n i n Thomas Cole w 1843 ( H a r t f o r d , W a d s w o r t h Wiedeń, Österreichische Galerie), Norwegów D a h l a versity A r t Gallery. O r y m . że temat ten nie wymagał „użycia" i Thomasa Fearnleya (w 1834 r. malował Zatokę Neapolitan- w u l k a n u , świadczy jego ujęcie malarskie z 1787 r., pędzla Pierr e - H e n n de Valenciennesa (Tuluza, Musée des Augustins). * G . Lacambre. L'Eruption du VéSUVC par P . - H . de Valenciennes, , a Analizuje je E. Roters, Jenseits von Arkadien. Ajwazowsktego (obrazy o różnych porach dniach i nocy z 1842, „Revue d u Louvre", 1980, nr 5-6, s. 312 1843, 1845 w jego galerii w Feodosiji). Z Polaków malowali tak Seweryn Mielżyński (ok. 1835, Poznań, M u z e u m Narodowe) mat wybuch Wezuwiusza, raczej totalną zagładę cywilizacyjną: i Chrystian Breslauer (1849, Białystok, M u z e u m Okręgowe). n p . Johna M a r t i n a Z n u ż e n i e Pompejów i Herculanum (po Józef Dębski z kolei rysował Wybuch 1821, University of Manchester); Josepha Franque'a Scenę wulkanu w 1820 r. (War­ Z wybuchu Wezuwiusza malarza i scenografa A d a m a Malinowskiego, już z drugiej polo­ Karla Bnullowa Ostatni wy XIX w i e k u : P. Krakowski, Z zagadnień M u z e u m Rosyjskie); A l b e r t a Bierstadta wielki, dziś zaginiony polskiego malarstwa „Fo­ unbuchu Wezuwiusza w ¡822 r. » Pompejów (1833; Petersburg, Valenciennes byl świadkiem erupcji Wezuwiusza w 1779 r., którą opisywał z chłodną skrupulatnością (Lacambre, op. c i t , (Wersal, s. 313-314). W Voyage pittoresque des isles de Sicile z 1782 r. poświęcił wiele » 1 gwaszów wyspom Liparyjskim i kraterowi Stromboll (B. Straf­ ford, op. cit., s. 254). Por. Houe!, voyage en Skâe (1776-1779), P . - H . de Valenciennes, Eléments de perspective pratique a l'usa­ ge des artistes, suivis de réflexions..., II wyd., Paris 1820, s. 393. « Por. tekst Novalisa cyt. przez Rechta, s. 42 4 1 Por. C h . - L . Cléiisseau 1722-1820. Ruinenmalerei, Wörlitz 1984 Paris 1990 (katalog wystawy w Luwrze). Symptomatyczne jest hasto „Naturę" w wydanym w 1803 r. (katalog), s. 2; G . H a r t m a n n , Die Ruine im w Paryżu Nouveau Ihre bedeutungfiir Dictionnaire d'histoire naturelle..., gdzie re­ den frühen Historismus Landschaftsgarten. und die Landschaftsma­ fleksja nad zjawiskiem natury (tu już wyraźnie pojmowanej ja­ lerei der Romantik, W o r m s 1981, ss. 141, 266-270, 328, ko przyroda) powstaje z podziwu i respektu dla fenomenów na­ H a r t m a n n pisze: „Obserwator nie może t u odróżnić kamieni turalnych. N a ten temat por. m . i n . : J. Ritter, Landschaft. Z u r Funktion des Ästhetischen m der modernen Gesellschaft, Münster 364. w u l k a n u od kamieni antycznej r u i n y " (s. 141). 4 4 Goethe pisał po wizycie u H a m i l t o n a (Podroż wioska, op. cit., s. 1963; R. Recht, La lettre de Humboldt. Du jardin paysager au da- 317): „Trudno wyobrazić sobie wspanialsze miejsce na Bożym guerrorype, bm 1989, s. 40 i n . świecie". Elokwencja r u i n wynika właśnie z faktu, że przechowując h i ­ +' S. G e r n d t , Idealisierte Natur. Die literarische Kontroverse um den storię, zbliżają się jednocześnie do tworów natury. Por. wypo­ Dindscha/tsgarten des 18. und des frühen 19. Jahrhunderts in wiedź Benjamina Constant cyt. w : A . Kowalczykowa, Pejzaż ro­ Deutschland, Stuttgart 1981, s. 90. Por. też podobny, a wcze­ mantyczny, Kraków 1982, w O duchu i źródłach s. 33. Maurycy M o c h n a c k i pisał poezji w Polszczę: śniejszy pomysł w Rozprau-ie o ogrodownictwie „Te tylko rzeczy, które Moszyńskiego z 1774 człowiek sposobi dla własnego użycia są nieme, bo martwe. angielskim A . F. r. (oprać. A . Morawińska, Wrocław 1977, s. 104), oraz późniejszy, przeznaczony dla parku W i l ­ Lecz kiedy czas zniszczy i c h użyteczność, odzyskają mityczne ży­ helmshöhe w Kassel ( H a r t m a n n , op. cit., s. 364). cie. Zniszczenie wskrzesza ich stosunki z przyrodzeniem. Dlate­ * go wspaniałe budowy i gmachy milczą, lecz ruiny mówią" " dzień stach U S A . N p . obraz A n t o i n e J. B. Thomasa Procesja iw. Januarego w Ne­ w czasie (1827. Philadelphia M u s e u m o f A r t ) ; obraz z 1866 r., z którym odbył o n tournee po wielkich mia­ Musée N a t i o n a l d u Chateau). l Köln 1995. s. 131 i n . ; Rzadko już miały one za te­ szawa, Biblioteka N a r o d o w a ) . Por. też przykład z twórczości apolu H romantische Lindschaft. lia Histonae A r t i u m " , XIII, 1977, s. 142 " Die zatokę z dymiącym w u l k a n e m Kanuty Rusiecki (1827, W i l n o ) , krajobrazowego w i polowie wieku XIX fTeoria i twórczość), 8 Liechtenstein), (Widok z Qukùany na zatokę, 1820, Oslo, Nasjonalgalleriet) -Francois Clossona (przed 1834, zaginiony) i wreszcie Iwana >' (kolekcja Kolekcja prywatna; replika z 1804 r. w N e w Häven, Yale Uni¬ , ; ską : dymiącym Wezuwiuszem, dawniej Drezno), Belga Gilles- " 1830-tych Atheneum). M o n t p e l l i e r ) . A u s t r i a k a Josefa Rebella (Port Granatella kolo Portki, w latach N p . w parku H o h e n h e i m koło Stuttgartu stwotzono jakby sce­ nografię spektaklu zniszczenia starożytnej metropolii. Por. N . (Lwów 1910. s. 13). M i l l e r . Die beseelte Natur. Der literarische Garten und die Theorie C y t . za: J. Zutter, op. c i t . . s. 114 der Landschaft nach ¡800, N p . w rysunkach z końca XVIII w. L.-J. Despreza (Sztokholm, (oprać. H . Pfotenhauer), Tübingen 1991, s. 135 Nationalmuseum) i L.-F. Cassasa (Ermitaż); i w pracach z XIX 4 7 w . : Szwajcara Jacoba Sutera z o k . 1835 (kolekcja p r y w a t n a ) . Johanna Georga v o n Dillis (akwarela z 1817 r., M o n a c h i u m , Zob. Auch ich in Arcadten. w : Kunstliteratur und llaUenerfahrung Kunstreisen nach Italien M a r b a c h 1966 (katalog wystawy), s. 159 4 , i 543 B. Stafford, Voyage..., op. cit., s. 255 1600-1900, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/711aeb0b27f8b5b130c6a2460403af79.pdf a3730a48614f32d42f7adb8e3986ee3e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3090 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2894 Title A name given to the resource Apologia zdegradowanej kontemplacji / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.526-535 Creator An entity primarily responsible for making the resource Melbechowska-Luty, Aleksandra Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksandra Udbechowsht-huty • APOLOGIA ZDEGRAPOWANEl nych, literackich, biblijnych, historycznych i współcze­ snych. Wielokrotnie przywoływał Norwid - bardzo dlań ważny - znak krzyża i postać Chrystusa Ukrzyżowanego, wątki opowieści ewangelicznych oraz obrazy ruin i ka­ mieni, a w ich zakresie porównawczym i znaczeniowym, również architekturę, rzeźbę, posągi, płyty nagrobne, mogiły, kurhany i krypty. W repertuarze jego przedsta­ wień pojawiały się też zwierzęta (psy, koty, owce, świnie, lwy, wielbłądy, konie i różne ptaki), a także instrumenty muzyczne, kule, księgi, laury, wieńce, skrzydła, kwiaty, istoty fantastyczne, Lucyfer i Szatan, personifikacje śmierci, anioły, postacie mitologiczne, wyobrażenia sa­ motności, melancholii, skupienia, milczenia, wiecznej wędrówki i drogi, niewoli, więzienia, i - szczególnie przejmująco wyrażone - wątki odrzucenia i opuszczenia. Przenikliwa ironia kierowała go ku satyr ze i karykaturze, bowiem trzeźwo oceniał życie współczesne „ku­ pieckiego i przemysłowego wieku" i jego ludzi. ALEKSANDRA MELBECHO WSK A - L U T Y Apologia zdegradowanej kontemplacji 0 dwóch Melancholiach Cypriana Norwida T 1 T T całej twórczości Cypriana Norwida, słowo \ Y / i obraz - w ich wymiarze intelektualnym W i duchowym - splatają się w jedność, spójną całość, której nie można rozdzielić. T o co kreśliła ręka poety było projekcją jego przeżyć, plastycznym zapisem wiedzy, odczuć i doświadczeń, hieroglifem myśli i słowa. Norwidowa poezja, dramat, proza,a także przesłanie wy­ rażane w listach, organicznie zespalały się z malarstwem, rysunkiem, grafiką, rzeźbą, wyrastały z jednego pnia, miały wspólne źródła, analogie, refleksy - a zatem two­ rzyły osobliwą symbiozę sztuk. „Ja całe życie moje j e d ­ ną r ę k ą p i s a ł e m , d r u g ą zaś k r e ś l i ł e m r z e c z y s z t u k i - i u mnie to żadna koncesja"' {to jest, żadne ustępstwo na korzyść którejś ze sztuk). T u od razu trzeba powiedzieć, że Norwid rzadko zaj­ mował się zwykłą ilustracją, prostym i wiernym przeło­ żeniem obrazów literackich na język plastyki, bowiem był przekonany, że „ilustrator n i c n i g d y sam n i e w y r a ż a " . Dlatego przeważnie tworzył takie prace, które były jego własnymi „wariacjami" na wy­ brany temat. Zazwyczaj malował i rysował wieloznacz­ ne „typy" i „figury", kompozycje symboliczne, znaki 2 1 przedmioty wyrażające jakieś ważne i nierzadko ukry­ te treści, często nawiązujące do tradycyjnych toposów kultury śródziemnomorskiej. W dziele literackim naszego poety zawarte jest nie­ przeliczone bogactwo obrazów i znaczeń; przewijają się w n i m rozliczne wątki, motywy i słowa-klucze, które sil¬ nie, a czasem nawet obsesyjnie zaprzątały jego uwagę, poruszały wyobraźnię i w naturalny sposób przenikały do plastyki. Były to między innymi figury starców, mędr­ ców, kapłanów, proroków, wędrowców, wojowników, wieśniaków, kobiet i dzieci - wiele postaci legendar* Artykuł ten jest fragmentem pracy p.t. Sztukmistrzartystyczna i myśl o sztuce Cypruina Norwida, Twórczość która zostanie opubli­ kowana przez wydawnictwo N e r i t o n w I V kwartale 2001 roku. KONTEMPLACJI Norwid nie opowiadał się nigdy za modnym naówczas hasłem „sztuki dla sztuki" (gorąco propagowanym przez Teofila Gautier), nie zabiegał o bezwarunkowe piękno samo w sobie, nie szukał wrażeń czysto wizualnych i przyjemności wyłącznie zmysłowej (choć często zmagał się z formą poszukując także jej piękna). Tworzenie sztu­ ki było dlań przede wszystkim aktem etycznym, nie este­ tycznym i manifestem jednoznacznej, moralnej postawy wobec świata. Ważne było to, o czym chciał mówić, dla­ czego, po co? Był artystą prawdziwie niezależnym, a to co najbardziej fascynuje w krwioobiegu jego twórczości, to nieustanny przepływ, krążenie idei. W sztuce pla­ stycznej nie osiągał mistrzostwa formy, ale jego prace by­ ły zawsze podszyte poważną (a nieraz nawet obsesyjną) myślą i własną prawdą, jako głównym punktem odnie­ sienia w świecie wartości. Wyłamywał się z zastanych mód i kierunków, bardziej czerpał z własnego mistyczne­ go przeżycia, niż z realiów rzeczywistości, dlatego nie ma potrzeby lokować go w ramach wyraźnie określonych prądów, tendencji czy stylów XIX wieku. Był miłośni­ kiem klasycyzmu, czasem przyswajał sobie wątki roman­ tyczne (zwłaszcza literackie), bliskie mu było obrazowa­ nie symboliczne, i tak twórczość jego, w czasie historycz­ nym, rozpinała się niczym parabola między romanty­ zmem a pozytywizmem, ale zawsze pozostawała „osob­ na". Jeśli Norwid naprawdę pragnął jakiejś inspiracji, to tylko od dawnych, uwielbianych mistrzów; usiłował iść za nimi i chociaż po części im sprostać. Wśród swoich duchowych nauczycieli Norwid wy­ mieniał Leonarda da V i n c i , Rembrandta i Dürera, któ­ rych „dość studiował". W jego twórczości wyraziście odcisnął się wpływ dzieł niemieckiego mistrza, zwłasz­ cza Melancholii I . Miedzioryt ten musiał wywrzeć na poecie wielkie wrażenie, skoro nawiązał doń w litogra­ fii Solo (Melancholia) i poświęcił jej kilka strof w wier­ szu o posągu Lorenza de Medici U Pensieroso. 526 �Aleksandra Mclbectmuska-Luty • APOLOGIA ZDEGRADOWANEJ KONTEMPLACJI Cyprian N o r w i d , Solo (Melancholia I ) , litografia, 1861 i zadumanego geniusza twórczości" . Znieruchomiała w posępnej bezczynności, pozostaje w rozterce, w zamy­ śleniu nad kwestiami, których nie można rozstrzygnąć, ale na głowie ma wieniec z roślin wodnych, które powin­ ny ustrzec ją od melancholicznego „wysychania" i czar¬ nego „humoru". Wokćił niej rozrzucone są bezładnie różne przedmioty, cały Typus Geometrioe - symbole geo­ metrii czystej i stosowanej: księga, kałamarz, cyrkiel, k u ­ la, perspektywicznie wykreślony rombościan, nadto kwadrat magiczny, klepsydra, dzwon i waga, jako wy­ znaczniki czasu i przestrzeni. U góry, w półkolistym wy­ cinku niebios, błyszczy gwiazda i kometa, niżej jest też „gryzmolące putto" jako uosobienie pospolitego działa­ nia, pies (alegoria przygnębienia lub szaleństwa) i nieto­ perz. I wreszcie otwarta sakiewka (bogactwo) i klucze (władza) przypięte do paska sukni Melancholii osuwają się niedbale na ziemię i są potwierdzeniem całkowitego i „niepomnego zaniedbania". W wyniku zestawienia ty­ lu różnych znaków, melancholia „obdarzona została ro­ zumem, a geometria - ludzkim czuciem [...]. Wyobraź­ nia Diirera tworzy istotę obdarzoną władzami umysło­ wymi i technicznymi środkami pr^należnymi Sztuce, a jednak pogrążoną w rozpaczy" 5 A l b r e c h t Dürer, Melancholia, miedzioryt, Brodę na dłoni oparłszy kielichu, By oko suche błyszczało spod wianka, A łzy ukradkiem spływały po cichu: Diirera myśl to... stokroć, nad mogiłą!... Ale to jeszcze germańska kochanka, Jeszcze nie smutek ów, co gada z siłą, Sam na sam, rymem gardzący i prozą, Marmurem wyższy od nich: Pensieroso! 1514 3 Rycina Diirera powstała w 1514 roku, w czasie gdy artysta przeżywał ciężką chwilę odejścia matki. Jakie tre­ ści niosła? Była wyobrażeniem ścisłego związku geome­ trii z melancholią, symbolicznym obrazem jednego z czterech temperamentów, świadectwem antynomii po­ znania teoretycznego i umiejętności ptaktycznych, a także kondycji i nastroju samego artysty. Durer przed­ stawił „Melancholię wyposażoną we wszystko, co impli­ kuje słowo -geometria.. - krótko mówiąc: melancholia artificiciUs, melancholię artysty", który w tej nauce i jej narzędziach widzi zagrożenie dla sztuki i piękna, smutną przewagę działania nad myślą . Sam Durer był współcze­ śnie uważany za melancholika. Stworzył dzieło genialne i oryginalne, chociaż z pewnością korzystał z dawniej­ szych, popularnych wzorów ikonograficznych utrwalo­ nych w grafice. Na jego rycinie, w imaginacyjnym, nie­ określonym wnętrzu siedzi, z głową wspartą na zaciśnię­ tej dłoni, uskrzydlona kobieta, uosobienie „bezsilnego 4 6 Norwid w późnym okresie życia zwrócił się ku nowo­ żytnym pojęciom geometrii w obrazie Saturna z cyr­ klem, ale naprzód, w 1861 roku, poszedł za Dinerem i narysował swoją Melancholię (Solo), inspirowaną wprawdzie dziełem mistrza z Norymbergi, ale zupełnie już inną, wyrosłą z myśli o wymogach czasu, potrzebach kraju i środowiska, będącą dziewiętnastowieczną trans­ formacją dawnego, smutnego „temperamentu". Poeta wywołał wizję kobiety siedzącej samotnie na tle posęp­ nego krajobrazu zwalisk przyrody - osuwających się drzew, wykrotów leśnych, wodnego rozlewiska i wid­ mowej tarczy słońca . Obok niej leżą porzucone w bez­ ładzie krzesła, pulpity, zwitki nut i instrumenty m u ­ zyczne. Po lewej stronie znajdują się: talerz, bęben, 527 7 �A H s i i m l ™ Metbechowska.Luty * A P O L O U A Z P E l i R A U 'W ANEI KONTEMPLACJI biety, okrytej fałdami długiej, zgrzebnej szaty, trzymają­ cej w ręku instrument zbliżony do fletu lub fujarki? Wydaje się być znękana, zamyślona, senna, zatopiona w kontemplacji, ale nie jesteśmy pewni - czy jednak nie czuwa? A o czym rozmyśla? Zarówno ona, jak i nie­ obecna orkiestra mogą odnosić się do żalu nad upad­ kiem twórczych sił narodu, wyrugowanych i zdegrado­ wanych przez rosyjskiego zaborcę, do lamentu nad zniewoloną Polską, niezdolną do podjęcia żadnego istotnego czynu. Cyprian N o r w i d , Saturn z cyrklem (Mełmcholia U), olej, miedzy 1873-1883, wt. Wojciecha Borzobohatego, Paryż smyczek, kontrabas i trójkąt (triangel), po stronie pra­ wej widnieją zatysy kontrabasu (szyjka i ślimak), smyczka, tamburynu oraz jarzmo harfy z umownie za­ znaczonymi strunami. W tej gęstej, precyzyjnie wyko­ nanej litografii, wypełnionej tak licznymi szczegółami, Norwid stworzył symboliczny obraz bezradności, nie­ mocy, opuszczenia i wyraził te stany przez zaprzeczenie, przez zaakceptowanie tego, czego n i e m a , czego za­ brakło, bowiem muzycy odeszli od swego instrumenta­ rium, porzucili je, opuścili, zniknęli. Pozostała tylko pusta rekwizytornia Muzyki, wysypisko, ruina Orkie­ stry. Cała ta kompozycja jest wypełniona ciszą, niedomówiona, „zakryta". Poeta opowiedział w niej o wielu nurtujących go kwestiach, ale uczynił to we właściwy sobie sposób - niedopowiedzeniem, pitagorejskim przemilczeniem, bo „częścią mowy jest przemilczanie [...], które daleko więcej od mówienia wyrazić może i wyraża [...]. Nie należy być o wiele jaśniejszym od przedmiotu, każdy albowiem ma sobie odpowiedni światła stopień, pod którego wpływem się najsłuszniej przedstawuje". Dlatego słuszne jest „mówienie częścią" tylko' . D o muzycznego wątku Solo przylegają wersety, które Norwid zapisał w Weselu s Muzyka duch papieru kilka kart poplami, Nie mogąc zdążyć z g ó r y lecącym natchnieniom Wraz się zbiegają skrzypki, basetle, trombony, Testament martwy gwałtem wykradają cieniom, I spada akord... listki m i r t o w e j k o r o n y Drżeć poczynają niby oazis zwodnicza, Niby płynąca wyspa na stubarwnej fali Trytonów, nimf półszepty - radość tajemnicza Wyspa płynie... i morze dokoła się pali!... 9 W litografii Norwida, której symbolika ułożyła się przez „myśl i przez życie", równie tajemnicza jest postać Melancholii, zastygłej w odrętwieniu, „starganej" ko­ Takie rozumienie Melancholii zdaje się być zasadne, ponieważ Norwid sam przybliżył nam ideę tej sceny dobitnie wyrażoną myślą, która stała się jego charak­ terystyczną, dydaktyczną inwokacją, wzywającą do podniesienia się „bezwładnego" społeczeństwa i do podwyższenia sprawczej mocy narodu w obliczu zagro­ żeń. Wiemy, że dla poety naród to był „człowiek w dziejach", a społeczeństwo to „człowiek zbiorowy", którego powinnością jest twórcza praca, skuteczne działanie, rozważne czyny, bez niepotrzebnej „ofiary k r w i " . O takiej intencji, wyrażonej w Solo, możemy się dowiedzieć z listów Norwida pisanych w 1864 i 1865 roku, kilka lat po wykonaniu owej ryciny. Wcześniej jeszcze, w 1860 roku, poeta donosił Magdalenie Łusz­ czewskiej, że prześle jej „ o b r a z pęzla me­ g o M e l a n c h o l i ę p r z e d s t a w u j ą c y"; praw* dopodobnie chodziło tu o jakieś studium przygotowa wcze do l i t o g r a f i i ' l W korespondencji skierowanej do Augusta Cieszkowskiego i Mariana Sokołowskiego upominał się o przewartościowanie społecznej roli i znaczenia inteligencji Przeżywał wówczas nieszczę­ ście powstania styczniowego i starał się coś naprawić dla przyszłości Skarżył się, że ,energia wyprzedza za­ wsze Inteligencję" i że „Druga jest w tejże Samarii pol­ skiej przepowiednia iż K t o przeżyje 1863 i 64 będzie szczęśliwy — czy dlatego że przeżył' — pytanie [ ] Że­ by przynajmniej mogli ci ludzie żyć albo żeby takowa patriotyczna inteligencja (na kilka­ dziesiąt milionów narodu broniące­ g o s w e g o J ę z y k a i s w o j e j R e l i g i i ) była socjalnie czymś uprawniona! - gdzie tam [ ] Jeżeli przeto Energii jest 100 a Inteligencji 3 i to jeszcze n i czy no fi i e u pr a w 11. it3 ne j spt^ł ec z n. le t etly z a wsze IE ii o r s i a wyskoczy i uniemożliwi wszelki plan, a co lat kilkana­ ście poda pokolenie jedno na r z e z w j a t k a c h , gdzie p r z y p a d k i e m z a b i j a n i będą bez­ i m i e n n i bohaterowie jak horru>L2uidam . Dla zrozumienia treści Sob najważniejsze jest oświad­ czenie Norwida . jego własna interpretacja tej kompozy­ cji wyłożona w liście do Mariana Sokołowskiego. Potrze­ by kraju i emigracji, muszą wspomóc niezbędne srodb i powołane do tego instytucje. „Trzeba 80 drukarni - 20 dzienników rożnej treści - 15 towarzystw uczonych i ptacy w p o c i e c z o ł a natężonej stale i uważnie. Na 528 �Aleksandra Melbeckowska-Lucy * APOLOGIA ZDEGRADOWANEJ KONTEMPLACJI to teraz odpowiedź Melancholii, ale nie tej, którą Albert [sic!] Diirer silną zarysował ręką, jeno Melancholii z fle­ tem w ręku i włosem plugawie nie uczesanym, która C i rzecze (na nutę piosnki Kalinowej l u b A l d o n y ) Gdzież rozwinąć te prace - gdzie? Kiedy my nie mamy piędzi ziemi? etc... etc... Naprzód: w s z ę d z i e ; po wtóre - mój Boże! w A u ­ strii jest większa wolność druku niż we Francji, a w Prusach równa paryskiej [...]. O t o odpowiedź" . 12 Wynędzniała samotnica Norwida tkwiąca w świe­ cie, w którym wszystko jest ruiną i zaprzepaszczeniem, wyraża więc tragiczne „załamanie rąk", depresję, apa­ tię, nostalgię, beznadziejne oczekiwanie „umarłego społeczeństwa" na coś, co może nigdy nie nadejdzie. W porównaniu z nią, renesansowa Melancholia Durera, mimo „własnej rozpaczy" ma jednak w sobie coś kon­ struktywnego, wynikającego choćby z przełamywania się idei, z podniecającego dyskursu toczącego się mię­ dzy racjami myśli i czynu. Jedno przesianie jest wspól­ ne dla tych obu, tak odległych od siebie dzieł; zagubio­ na, pogrążona w bezradnej kontemplacji postać Solo, jest podobnie jak figura Durera personifikacją „melan­ cholii artysty", wykładnią nastrojów i doznań poety. Zagadkowym atrybutem Melancholii Norwida jest ów wspomniany przezeń, a niezbyt wyraźnie narysowa­ ny flet w ręku kobiety, instrument, który w świecie symboli przypisywany bywa cierpieniu i żałobie, wyka­ zuje związek z najgłębszą ekspresją żeńską oraz z trzci­ ną i wodą, co jest zgodne z pejzażowym fragmentem Sob . A l e Norwid porównywał też ów flet z innym, l u ­ dowym instrumentem - aerofonem, będącym znakiem żałoby, żalu i płaczu - z wiejską fujarką, piszczałką uży­ waną przez pasterzy od najdawniejszych czasów. Takie jej znaczenie, jako głosu daremnej rozpaczy, wywiódł z Balladyny, ze sceny opłakiwania przez Filona zmarłej A l i n y (z aluzjami do „antyku" Słowackiego). „To wiem tylko na pewno, że F i 1 o n , pasterz, po zabiciu l u d o ­ w e j A l i n y cały liryzm swój do Greków liryki od­ nieść musi - nie ma on już od kogo się wywiedzieć, co w rodzimej poezji w gajach i polach szumi. Straszny to jest człowiek, który płakać po pęknięciu drogiego sobie serca n a s w ó j sposób nie potrafiłby. Z fletem wierzbowym w ręku jednym, a z mitologicz­ nym słownikiem łacińskim w drugim ręku, zdaje się przechadzać po Sofiówki parku - a to cmentarz!" T y m artystą, który prawdziwie „czarodziejski flet dal w ręce myśli polskiej" - był C h o p i n . u 14 W litografii Norwida, postać niewieścia, cienie nie­ obecnych muzyków - istniejących tylko w wyobraźni i zjawiskowy pejzaż tworzą nierozłączną całość, gdyż „po wszystkie czasy d w i e p i e ś n i na świecie się tym roz­ 529 legały - i ttwają. Jedna jest Natury głosem, druga dziejów człowieka, [a] pojedynczych fletni organy [...] śpiewać muszą" . N a Melancholii odcisnęły się wyraźnie wypadki 1861 roku, rozruchy przedpowstaniowe i pa­ triotyczne manifestacje, które poeta głęboko przeżywał, a także przeczucie nieszczęścia, które dopiero nadejść miało. Dlatego w tym czasie przyjął już „welon żałoby narodowej". W autobiografii określił swoją rycinę jako „zatrzymującą się na granicy poważnej karykatury". Być może do niej odnosi się też wyjątek z listu do Joanny Kuczyńskiej z grudnia 1861 roku. „Jeżeli jakowe posta­ cie sylfidyczne pozostawują po sobie wrażenie snu i nie­ rzeczywistego pobytu, [to] inaczej jest z tym wszystkim, co dyjadem ciężki wyraźnej-rzeczywistości n o s i " . Nor­ widowi bardzo zależało na spopularyzowaniu tej ryciny w kraju, dlatego w listopadzie tegoż roku przesłał eg­ zemplarze Melancholii do Warszawy, na. ręce swe^o bra­ ta Ksawerego Norwida Ale podejrzliwie dopa­ trywała się w niej ukrytego nieprawomyślnego i kategorycznie zakazała jej rozpowszechniania i publi­ kowania. Po otrzymaniu przesyłki, Ksawery napisał do Cypriana- Sztych Twej roboty z napisem Solo nie chcą mi wydać z Cenzury jak chyba za złożeniem deklaracji pod najsurowszą osobistą odpowiedzialnością że dla siebie go zatrzymam i rysunku 1 * ' rozdawać ani sprze­ dawać nie będę [ ] Zostawiam jednak rycinę w Cen­ zurze do dalszego rozpatrzenia, bo nią w ten sposób roz­ porządzać nie mogę, żebym dla siebie wyłącznie zatrzymai, kiedy wola 1 woja nie była taka . Norwid byt roz­ czarowany, ale na swój sposób dumny ze społecznych i patriotycznych treści Sob, czytelnych i dla rosyjskich władz. Na jednym egzemplarzu umieścił notatkę: „Esąuisse réputée comme dangereuse par la Censure de Varsovie lors des manifestations nationale en 1862" Kownoczesnie wspominał o tym zajściu w kilku Ustach do przyjaciół, a później w autobiografii. Znieruchomiała w przygnębieniu Norwidowa Me­ lancholia jest postacią alegoryczną, ale cała ta kompo­ zycja ma wymiar symboliczny, wielce dla poety znaczą­ cy, bo najważniejsze problemy historii i sztuki objawia­ ją się „w s y m b o l u jako p o m n i k u - w s z e c h - p o m n i k ó w , a duch w myśli narodu i epoki, a isto­ ta w natchnieniu jest sztukmistrza" . Również w 1861 roku Norwid napisał wiersz dedy­ kowany Ludwice Kuczyńskiej, którego wymowa splata się z plastyczną wizją Melanclwhi; ale w utworze tym jakby z wahaniem - odstąpił na koniec od filozofii roz­ paczy i odczucia beznadziejności, zachowując cząstkę wian' i nutkę nadziei, że może coś się jednak odmieni? 15 16 18 O Pani!... pieśń jest j e d n a , nieustanna, Co każdą wiosnę lutnię swą strojąca; Ta cicho pada tam i tam... jak manna, Naturę śpiącą w długie rzęsy trąca, �ALksamlra Melh-chauska-Lury Jakub I de Gheyn, Melancholia, * APOLOOIA ZDEGRADOWANE) KONTEMPLACJI W wiek XIX wielką filozofię rozpaczy wniósł Soren Kierkegaard, ale zupełnie już inną, bardziej „nowocze­ sną". Jego teoria o wyjątkowości indywidualnego bytu, jednostkowego doświadczenia, własnego odczuwania rzeczywistości i dominacji osobniczego przeżycia nad wolą zbiorowości i prawami tłumu, silnie wpłynęła na myślenie romantyków. W pojęciu duńskiego filozofa poczucie nieskończoności zawsze towarzyszące prostej egzystencji człowieka budziło grozę i prowadziło do melancholicznych nastrojów, tak więc wieczny, meta­ fizyczny lęk był nieodłącznym elementem autentyczne­ go życia. Kirkegaard uważał melancholię za „histerię ducha", pochodzącą ze „stanu rozproszenia", z którego duch usiłuje się wydostać „aby wyjaśnić samego siebie [...]. W melancholii tkwi coś niewytłumaczalnego. K t o cierpi albo ma zmattwienie, wie, jaka jest tego przyczy­ na. Jeśli się melancholika zapyta, co leży u podstaw je­ go melancholii, co go gnębi, to odpowie, ze nie wie, że nie potrafi tego wyjaśnić. Odpowiedź ta jest ze wszech miar prawdziwa, albowiem z chwilą rozpoznania me­ lancholia mija [...]. Jednakże melancholia jest grze­ chem [...]. Ta choroba, a ściśle ten właśnie grzech jest współcześnie dość powszechny, [ale] chętnie przy­ znam, że w pewnym sensie melancholia wcale nie świadczy źle o danym człowieku; na ogól bowiem ogar­ nia najbardziej uzdolnionych ludzi [...]. Jedynie duch może znieść melancholię bo jej źródła tkwią w życiu duchowym człowieka" . miedzioryt Zielonych włosów jej podejmą sploty 21 Iszepce: „Powstań, P a n i w s z e c h - i t a i ą c a Podnieś się, W i e k Ó w - M a r t o**, do roboty. Ogarnij kibić darnią szmargdową! Dyjadem z ptasząt lata c. nad głową, Lipy wzdychają - i wierzbowe fletnie, Rozmiłowane w rosach, grają z dała - Woty, jak bogi egipskie, szlachetnie Idą - za nimi ziemia się przewala... [,..] Brązy się stopią i bronie się zleją Na instrumenta muzyckie bez miary: - A ludzie rzekną: że n i e b a s z a l e j ą , A nieba rzekną: ż e p r z y s z e d ł d z i e ń Wiary! 1 9 * * Wieków - M a r t o - albowiem M a r t a w Ewangelii jest sym­ bolem realności. Niemal przez całe życie Norwida dręczyły napady obniżnego nastroju, depresji i rozpaczy powodowane dolegliwymi przeciwnościami życia i tym, że poeta, nie­ jako z natury, był melancholikiem. Dołączały się do te­ go desperacje związane z przeświadczeniem o moral­ nym załamaniu polskiego społeczeństwa, o czym lata­ m i , z obsesyjnym uporem, przypomina! rodakom. Jak pisał Józef Tischner, dla Norwida „istotą klęski nie jest rozbicie państwa, lecz rozbicie człowieka [...]. Myślenie Norwida wyrasta z bólu i świadczy o bólu [...], wyrasta z dramatu dziejowego Polaków i pragnie skierować na ten dramat światło ewangelicznej wiary. Nie ucieka od historii, od cierpienia, od męczeństwa, od narodu i je­ go pracy". A l e przyszłość pokazała, że i później, przez długie lata, „figurą" duchowej kondycji Polaków „po­ został chochoł sarmackiej melancholii" . Zjawa przy­ wołana przez Norwida w Solo, a potem przez StanisłaWyspiańskiego w Weselu. 22 W dawnej ikonografii i teorii sztuki Melanc/iolia była pojmowana jako temperament, w którym dominowały „najgorzej wymieszane" cechy, bliskie obłąkaniu. Czło­ wiek o takim charakterze sam jest nieszczęśliwy i niemi­ ły dla otoczenia, „chudy i sczerniały, «nieukładny, ską­ py, złośliwy, zachłanny, podstępny, tchórzliwy, nieufny, hardy i gnuśny, [a także] grubiański, smutny, nie­ wdzięczny, leniwy i ospały... Unika towarzystwa innych i gardzi płcią odmienną. Jedynym jego rysem dodatnim [...] jest pewna skłonność do samotnych studiów" . 20 Zupełnie inną niż Solo była druga Melancholia Nor­ wida, powstała zapewne w ostatnim dziesiątku lat ży­ cia poety, między 1873 a 1883 rokiem. T e n mały, olej­ ny obrazek, sygnowany wiązanym monogramem „CN" (wl. Wojciecha Borzobohatego w Paryżu), przedsta­ wia olbrzyma-demiurga siedzącego w kosmicznej prze­ strzeni nad globem ziemskim, na tle firmamentu, z gwiazdą wbitą w niebiosa „jak gwóźdź błyszczący" 530 �AJeUmJru M c f c f i o u s k j - L u t y * APOLOGIA ZDEGRADOWANEJ KONTEMPLACJI (Cywilizacja). Ta potężna istota, okryta rozwianą, faldzistą szatą, pochyla się w zamyśleniu nad kosmicz­ nym „globusem", podpierając zwieszoną głowę lewą ręką; prawą dłonią mierzy rozwartym cyrklem wyci­ nek globu. Okrąg planety i postać Mierniczego utrzy­ mana w lekkiej gamie zmieszanych brązów, ugrów, żółci i różów, odcina się jasną plamą od spłowiałych i czarnych błękitów nieba. Taka wizja wszechświata przystaje do literackich wątków dzieła Norwida. W je­ go wierszach (a także i prozie) bardzo często pojawia­ ją się gwiazdy, które milionami świecą, „obłęd dróg mlecznych" (Idee i prawda), „szafirowe stropy" (Wtedy Ty, Matko), księżyc, słońce promienie płynące z nie­ bieskich przestworzy i nasza planeta ziemia, która „jest krągła, jest kulista" (Ogólniki). - Jako więc, w świata tego którejkolwiek stronie, Na mchu jeśli w odludnym przylegniesz parowie, Planeta Ci się zaraz pod Twe małe skronie Zbiega, i czujesz globu kulę za wezgłowie 21 Do tego dochodzi znaczenie instrumentu jakim jest cyrkiel, którym demiurg odmierza przestrzeń i czas. K i m jest ta tajemnicza postać? Otóż wszystko przema­ wia za tym, że jest to wyobrażenie Saturna z cyrklem, znane z tradycji ikonograficznej jako personifikacja Cyprian N o r w i d , W i n i e t a na pierwodruku Pn-munhuhtma, pióro, 1851 Melancholii. W kategoriach symbolicznych cyrkiel jest związany z architekturą, matematyką, geometrią i astronomią, a także z żeglarstwem. Wyraża wszech­ świat, siłę sprawczą, ducha i materię, życie i kształt, perspektywę, koło, cykliczność, granicę, i - jako atry­ but Saturna - melancholię. Jest emblematycznym przedstawieniem aktu stwórczego; swoim kształtem przypomina literę A - znak początku wszystkich rze­ czy . Wiemy, że Norwid interesował się tym instru­ mentem wszech-miar i oczywiście po swojemu go i n ­ terpretował i oznaczał. W rozprawie O sztuce (dla Pola­ ków) pisał, że tam gdzie „matematyka astronomii się oddaje i usługi jej pełni, po wielokroć opiera się ona na prawach profetyzmem natchnienia otrzymanych, [...] tak iż nie skłamię, jeśli powiem, że s k r z y d ł e m ow­ dzie c y r k i e l zdąża". W innym miejscu porównywał symboliczne pararele liter, cyfr i figur geometrycznych: „A znaczy trójkąt, czyli 3; E - dwa kwadraty na sobie (to jest elipsę) czyli 2 - U znaczy kwadrat czyli 4;); 24 h czyli Ic o 1 o " t i a c y 5 t)la której co przyczyny rzyni" skie pięć jest jak cyrkiel ku skreśleniu koła rozemknięty ( V ) " ' W 1850 lub 1851 roku poeta zaprojektował winietę na tylną okładkę pierwodruku Prumethidiona obejmującą cały zestaw jego ulubionych symbolicznych znaków Znajdują się na niej różne przedmioty księga zarys kształtu dawnej łodri (statku wikingów?) przy ryczne lemiesz (?) oraz cyrkiel globus i rozb lyskującanad nim gwiazdaciź ni o 2 rywów późniejszej kompozycji olejnej W^obrazie Satur­ na występuje spójność wątków zaczerpniętych z dobrze znanej tradycji ikonograficznej, plasujących się w cią­ gu: Saturn - cyrkiel - geometria - melancholia (co po części było już widoczne w rycinie Diirera). Norwid był doświadczonym szperaczem i z pewnością zetknął się z takimi przedstawieniami upowszechnionymi między innymi przez grafikę. W i l l i a m Blake. Unter», akwaforta, 1827 Saturn był bóstwem staroitalskim, władcą Złotego Wieku, wcześniej utożsamianym z greckim Kronosem 531 �Aleksandra Metbechmuka-Luiy * APOLOGÍA ZPEGRAŁKWANE[ KONTEMPLACJI kiel / i zaczął n i m badać otchłań", między innymi w akwaforcie zamieszczonej jako frontispis do poema­ tu Europa - Proroctwo (1794) i ostatniej wersji wykoń­ czonej akwarelą, czarnym tuszem i złotą farbą, wyko­ nanej dla Fredericka Tathama na krótko przed śmier­ cią w 1827 r o k u . 27 Zawieszony w przestrzeni Saturn Norwida przenosi ziemskie smutki do nieba, pochyla się w posępnej za­ dumie czy kontemplacji, mierząc obszary przynależne człowiekowi, terytorium życia i śmierci, rozpaczy i nadziei. A l e biorąc pod uwagę znaną wieloznacz­ ność myśli Norwida i jego paraboliczne „przeniesie­ nia", w obrazie tym można dopatrzyć się też innego przesłania, a mianowicie alegorii podróży, metafi­ zycznej wędrówki, przemierzania globu, morskiej wy­ prawy, żeglugi, nawigacji (co mogło być śladem pa­ mięci o podróży amerykańskiej). W czasie morskich peregrynacji dobrze jest oddać się obserwacji roz­ gwieżdżonego nieba, bo C y p r i a n N o r w i d , Zadumany, pióro, ok. 1880. Biblioteka Narodowa Cyprian N o r w i d , Studia zamyślonych, kredka, pióro, 1869, Biblioteka Narodowa pożerającym swe dzieci; jego imieniem nazwano szóstą planetę Układu Słonecznego, którą kojarzono ze złymi wpływami i „humorem" melancholicznym. Już w iko­ nografii sztuki średniowiecznej obdarzono go cyrklem, bowiem miał „sprawować nadzór 'miar i liczby rzeczy', szczególnie zaś podziału ziemi", i uważano, że „Saturn planeta śle nam duchy, które nas uczą geometrii", to zaś było pewnym ograniczeniem życia przez „formę", poddaniem go rygorom czasu i przestrzeni. Geometria wchodziła w subtelny związek z melancholią, którą, według zasady Arystotelesa, przypisywano z reguły wielkim ludziom obdarzonym geniuszem, ale łatwo podlegającym szaleństwu (Juror melancholicus) wzniecancmu przci fatalną planetę . 26 W sztuce nowożytnej najbardziej znanym, progra­ mowym wizerunkiem Saturna z cyrklem, była rycina Ja­ kuba I de Gheyna, przedstawiająca go jako Filozofa ze „zmąconą twarzą", siedzącego na ogromnej planecie i mierzącego cyrklem trzymany na kolanach globus. Owa „figura" posępnego boga miała kojarzyć się ze wszystkimi problemami duszy doświadczającej melan­ cholii i szukającej „formy" świata. W i e k X V I I I przy­ niósł jeszcze jedno, zupełnie inne wyobrażenie boskie­ go geometry. Cyrkiel pojawia się w ręku Urizena, po­ staci pochodzącej z mitologicznego Panteonu wielkie­ go wizjonera Williama Blake'a. Urizen Stwórca (iden­ tyfikowany niekiedy z Jahwe) jest uosobieniem funkcji czystego intelektu, racjonalności, rozumu (Reason), oderwanego od uczuć, emocji, wyobraźni i natural­ nych instynktów, a tworzony przez niego świat podle­ ga bezwzględnym nakazom okrutnej tyranii i symboli­ zuje nieubłagane prawa rządzące naturą. Jego cyrkiel nie może objąć nieskończoności, ale narzuca racjonal­ ny porządek w świecie materii. Blake parokrotnie przedstawiał Urizena w chwili gdy „uczynił złoty cyr­ [...] Spokój ducha, tudzież kontemplacja Firmamentu - niejedną leczyły gorączkę . 28 O kontemplacji niebieskich przestworzy mówił Pla­ ton w Timajoste. Jego zdaniem, człowiek patrząc w gwiazdy z pokładu rozkołysanego okrętu doświadcza Absolutu, czerpie wzór z doskonałości Wszechświata, naśladuje wieczny ruch nieba i ziemi i sam uczestniczy w obrotach Kosmosu . Wszelako, wiodącą myślą Norwidowego Saturna wydaje się być wątek „widzenia z gó­ ry" wyobrażonej lub realnej rzeczywistości. Takie obra­ zowanie występuje w autoportrecie Ipse ipsum, gdzie wsparty na ogromnym piórze poeta stoi na rozwiniętej mapie; natomiast Saturn ogląda z wysoka całą, obraca­ jącą się Ziemię, na której widoczne sí| zarysy lądów i mórz. W tym kontekście szczególnie osobiste, a i wy¬ mowne są słowa Norwida zapisane w Vade mecum: 29 [...] M a p ę ż y c i a gdyby kto z wysoka Kreślił jak m a p ę g I o b u?... góry i pustynie Przeniosłyby się w krótkie jedno mgnienie oka, Ocean by zaś przepadł, gdzie łza drobna płynie! 30 Może więc pod maską milczącego Saturna-Geometry kryje się melancholiczna twarz artysty? Norwid kilkakrotnie wymieniał Saturna w swoich tekstach. Pisał o tym, jak „korybantowie starożytni w miedziane uderzają tarcze, aby Saturn, płacz dziecka usłyszawszy całej przyszłości w n i m nie pożarł", że „Noe [to] Saturn, którego symbolem jest okręt, [a znaczył on] Uranię i Niebiosa w ogóle"; wspominał też „Wergi­ lego proroctwo o W i e k u Saturna" oraz „influencje gwiazd" i Saturna s n y . Z malarskim ujęciem zwieszo­ nej głowy bóstwa wiążą się szkice Norwida rysowane M 532 i �Aleksandra Melbeehiwska-Luty * APOLOCilA ZDEGRADOWANE] KONTEMPLACJI W tym kontekście podstawową kwestią dociekań Norwida były powiązania i antynomie idei i realizacji oraz utrzymanie ich właściwych proporcji. Dobrze jest „czytać postęp idei porozstawianych jako równania al­ gebraiczne jedna po drugiej, ale czy kto pomyśli, ile boleści, ile rozdarć każde narodzenie się myśłi potrze­ bowało?'" W kwestii tej odwoływał się też do staro­ żytnych: „Zacny Diogenes przeczuwał zbliżanie się tej epoki wtótej, skoro w księgozbiorze Akademii widząc zapracowanych starców, pytał, kto by to byli? C i co prawdy szukają - odrzeczono. - A c h ! a k i e d y ż oni będą mieli czas ją praktyko­ w a ć ? ! " Poeta łączył narodziny i rozwój wszelkich kunsztów z geometrią, wywodził z niej „pierwokształty" sztuki, które miały mieć podstawowe znaczenie symboliczne odciskające swoje piętno w działach ma­ larstwa, rzeźby, architektury ' . T e n „monolog wiecz­ ny", który tak zajmował Norwida, prowadzi nas do je­ go wiersza Plato i Archita poświęconego wartościom idei i działania, kontemplacji i geometrii jako sztuki stosowanej. 2 1 1 4 ARCHITA Cyprian N o r w i d , Autoportret Ipse ipsum, kredka, pióro, 1857, w l . prywatna w różnych latach - studia zamyślonego mężczyzny z 1869 roku, i dwa inne, przedstawiające ludzi pogrążo­ nych w głębokiej zadumie z około 1880 roku; jeden z nich, rysowany energiczną, skrótową kreską, mógł być nawet przygotowawczym szkicem do olejnej wersji Saturna. I , co charakterystyczne, we wszystkich tych ujęciach, człowiek podpiera ręką głowę w odwiecznym frasobliwym geście. Pod stany bliskie melancholii można po części pod­ łożyć takie pokrewne przeżycia jak desperacja, znuże­ nie, samotność, namysł, medytacja, milczenie, reflek­ sja i kontemplacja. Zwłaszcza to ostatnie - szeroko ro­ zumiane pojęcie - przewijało się często w literackiej i artystycznej biografii Norwida. W trudnym 1852 ro­ ku, kiedy to myślał o wstąpieniu do zgromadzenia Zmartwychwstańców (co nie doszło do skutku), pisał do Augusta Cieszkowskiego, że nawet poza Kościołem w „kontemplacji trwam i jestem". W rozważaniach Norwida o historii i życiu społecznym stale przewijała się myśl o znaczeniu dwóch pierwiastków kietujących życiem, rozróżnianych jako duch i materia, teoria i praktyka, kontemplacja i czynność. Wiadomo, że tóżne dyscypliny powszechnie rozumiane jako nauki, poeta uważał za rzeczy sztuki, między innymi matema­ tykę, astronomię, historię, prawi i wojskowość, inży­ nierię, medycynę (o czy ITI pisał w rozprawie O sztuce). 533 Geometrycznej nieświadom nauki, Widziałem prosty lud, kładący bruki, I, jako kamień jedna się z kamieniem, Baczyłem, stojąc pod filarów cieniem Aż żal mi było b e z w i e d n o ś c i gminu, Mimo że wieczną on jest w a g ą c z y n u ! . . . Więc - geometrii myślane promienie (Rzeknę) gdy z głazem złączę i ożenię, Sferyczność w drzewie wykłuwszy toporem, Silami ramion pchnę brązowe walce, Promienne jeśli kołom natknę palce... To - któż wie... PLATO Boskie zmysłowiąc obrysy, Archito! - koturn rzucisz za kulisy Języka lotność niebieskiego zgrubisz,* Więc filozofię, Grecję może, zgubisz... ARCHITA O! Plato... padam przed p r a w d y b e z - k o ń c e m, I nieraz, myśli z drzewa ciosząc, plączę, Tak wielce wszystko przesiękłe jest s ł o ń c e m , K t ó r e m u n i e ty, n i ja b i e g ó w z n a c z ę ; Dlatego świętych nie zniżę arkanów, A n i ojczyzny krągłą tarcz wyszczerbię, Owszem: z tych, które rażą cię dziś, planów, Z kres tych na Grecji idealnym herbie, Z liczebnych równań w sil zmienionych dźwignie (Lubo promienność uroku w nich stygnie), Któż wie? - powtarzam - czy lud w sobie drobny, �Aleksandra Melbechowska-luty • APOLOGIA ZDEGRADOWANE] KONTEMPLACJI Bezsilny ciałem - jak wyspa osobny, S y k u l ó w , m ó w i ę , na p r z y k ł a d , s i e d z i b ą , * * Tą siły ramion zmnożywszy n a u k ą , Nie zdoła bronić się jak morska ryba?... kresów i mechanicznych konstrukcji. Platon „obutzył się na to i wystąpił przeciw n i m jako gubiącym i psu­ jącym doskonałość matematyki, która w ten sposób odchodzi od abstrakcji rozumowej do konkretności zmysłowej i raz po raz korzysta z pomocy material­ nych, w dużej części nie obywających się bez pospoli­ tego rzemiosła" . W Notatkach z mitologii Norwid sam. odnotował uwagę o zdobyczach starożytnych w zakresie mechaniki, pisząc: „287 przed Chrystu­ sem], Archimedes: środek ciężkości - dźwignia, plan pochyły - śruba bez końca. Dotąd zaś Archity, czyli Architasa - vis et la poulie" czyli śruba i koło pasowe (notatka 227). A l e poeta żył przede wzystkim w świe­ cie idei i jej pryncypiów, często nawiązując do Plato­ na. Znał jego Państwo gdzie mógł wyczytać np., że lu­ dzie różne rzeczy ,rękami wykonują i kreślą, i one po­ trafią rzucać cienie i dawać odbicie w wodach ale oni się n i m i posługują znowu tylko tak jak obtazami a starają się dojrzeć tamte rzeczy same których nikt nie potrafi dojrzeć inaczej jak tylko myślą [ ] Z praktycznego p u n k t u widzenia mówią o kwadratu­ rach i orzedłużeniach i o dokładaniu i wszvstko tak PLATO Przyjdzie - i tobie dzień zwycięstwa - s z t u" k o!... 36 * Idealność Platona była przeciwną rodzącej się właśnie mecha­ nice, uważając ją (w p i e r w o t n y m jej ekstremie) jako z d e g r a ­ dowanie kontemplacji. * * T o się odnosi do przyszłości już wyraźniejszej m e c h a n i k i , której A r c h i m e d na rzecz o j c z y z n y zażył . 35 A r c h i t a czyli Archytas z Tarentu jest dziś mniej znaną osobistością świata greckiego niż Platon. Żył w 1. połowie I V wieku p.n.e., zasłynął współcześnie jako znakomity mąż stanu, strateg, filozof, matema­ tyk, muzyk, twórca naukowej mechaniki; był uważa­ ny za najwybitniejszego matematyka szkoły pitagorejskiej. Stosował swoje odkrycia między innymi do b u ­ dowy machin wojennych. Znał dobrze Platona i jako­ by korespondował z n i m (listy te uważane są dziś za nieautentyczne). N o r w i d dowiedział się o n i m z pism Diogenesa Laertiosa, Plutarcha i neoplatończyka Jamblicha. Laertios przytoczył i c h apokryficzne listy, Jamblich opowiedział o życiu prywatnym i miłych ce­ chach charakteru Archytasa, a Plutarch, w Żywocie Marcellusa podał, że „wysoko cenioną i sławną me­ chaniką" zajęli się Eudoksos i Archytas, „urozmaica­ jąc tę przyjemnością matematykę" j^rzy ^^omc^cy wy* 1 • 7 • . ii y ji .1 - i i .. , w s z kon il- . ' 1e w id'zia • nym, 1 1 1 da e1 ko i m • do wszys ne w ma r ena [ał ej Kicn prawdziwym postaci ruenu L...J. l e rzeczy mozna tylko mysią ując, a wzrokiem nie '. Swój wiersz N o t w i d ujął w formie dialogu dwóch przyjaciół, filozofów o odmiennych poglądach na isto­ tę sztuki i rzeczywistości . W t y m „dwuznacznym" utworze Archita jest rzecznikiem praktycznej, użytecz­ nej wiedzy wyprowadzonej z matematyki, oraz realiza­ cji myśli i sensu działania, zaś Platon nosicielem nadzmysłowych, uniwersalnych idei, wyrazicielem praw „czystej" nauki, wieczystej prawdy i doskonałości, wyż­ szych od realnego „dotknięcia" bytu. T u nasuwa się więc pytanie, do której z tych opcji przychylał się Nor­ wid pisząc wiersz Plato / Archita . Sądzimy, że był dzie z jednym i drugim filozofem, i na równi przemówił ich słowami. Jeśli weźmiemy pod uwagę Norwidową teorię sztuki-pracy zawartą w Promethidionie i innych tekstach, możemy ją skojarzyć z pochwałą postawy Ar­ chytasa, wychwalającego „Geometrii myślane promie­ nie" i ,wagę czynu" prostego ludu kładącego bruki. Z dtugiej zaś strony poeta identyfikował się z filozoficz­ ną doktryną Platona i bronił wysokich idei myśli re­ fleksji kontemplacji poniżanych i odtrącanych przez Dosoolitv materializm i orzvziemna użyteczność" (któ¬ ra w pojęciu Norwida wcale nie była równoznaczna z twórczym wysiłkiem ludzkiej p r a c y ) ri£?iiracie n a m e n i e n o r o sa n r z e c i e z o n r a z k i wvKoiia* 38 1 Dialog Platona i A r c h i t y przenosi także swoje zna­ czenia w inną sferę, bowiem dotyka w pewien sposób treści plastycznego dzieła poety, np. zagadnień związa- Cyprian N o r w i d , ostatni Autoportret, pióro, ok. 1882, M u z e u m Narodowe w Warszawie 534 �* A P O L O G I A Z D E G R A D O W A N E J KONTEMPLACJI Aleksandra Melbechowska-Luty Inych z dwiema omawianymi wyżej pracami: Sob (Me\kncholia I) i Saturnem (Melancholia I I ) . Niezależnie od lich artystycznego kształtu, realnych bądź duchowych I uwarunkowań, bolesnego czy posępnego wyrazu, były one w pierwszym rzędzie alegorycznymi obrazami my­ ślących istot pogrążonych w melancholicznej zadumie li w ten sposób objawiły się jako norwidowa apologia ^„zdegradowanej k o n t e m p l a c j i " , bliska platońskiej myśli o „prawdzie bez-końca", „boskich ob¬ ' rysach" i prymacie idei nad światem zmysłów, o warto­ ści poznania i „lotności niebieskiego języka", który przyniesie dzień zwycięstwa sztuce. ną rocznicę śmierci i twórczości Cypriana poety. Materiały Norwida (27-29. z sesji poświęconej ukowy i wstęp St. Burkot, Kraków 1991, s. 5 1 , 53, 57 2 3 D o Walentego Pomiana Z„ Pwsz., t. 2, s. 157 2 4 W . Kopaliński, Słownik symboli, Warszawa 1991, s. 51-52; Cir­ 2 5 O sztuce (dla Polaków), lot, op. cit., s. 100 Pwsz., t. 6, s. 338; Sztuka w obliczu dzie­ jów, op. cit., s. 279. O znaczeniu figur geometrycznych w twórczośco N o r w i d a pisał M . Inglot w artykule Duch i litera (reflek­ syjny kształt poezji Cypriana Norwida), dę wyrabiający", Górze, [w: j „Dramat życia praw­ Materiały norwidowskiej sesji naukowej w Jeleniej 6-7. V . 1983, pod redakcją M . Inglota, Wrocław 1985, s. 7-25 2 6 Panofsky, op. cit., s. 286, 288; M . Mertens Stienon, bansky, E. Panofsky, F. Saxl, Saturn and Melancholy. 1 List Cypriana N o r w i d a do Teofila Lenartowicza z 16. X. 1868, 2 7 G . W . Digby, Symbol and Image in William Blake, O x f o r d 1957; zebrał, tekst ustalił, M . Davis, William Blake. A new Kind of Man, Berkeley 1977; A . wstępem i uwagami krytycznymi opatrzył Juliusz W . G o m u l i c - Konopacki, William Blake, Warszawa 1987, s. 18; E. Kozubska, ki, t. 9, Warszawa 1971, s. 371-372. Dalej cytuję w skrócie J. T o m k o w s k i , Mistyczny świat Williama Pwsz., t o m , strona. 1993, s. 142 Pwsz., t. 6, s. 538 I Sztuka okolicznościowa, ! II Pensieroso, Pwsz., t. 6, s. 538 ł E. Panofsky, Trzy ryciny Albrechta Milanówek Kleopatra i Cezar. Tragedia historyczna, Pwsz., t. 5, s. 93 2 9 Platon, Timajos, [ w : ] tenże, Timajos. Kritias albo Atlantyk, prze­ [ w : ] tenże, Studia łożył P. Siwek, Warszawa 1986, s. 123. O znaczeniu morskiej Z historii sztuki, wybrał, opracował i opatrzył posłowiem J. Bia­ podróży w twórczości N o r w i d a zob. M . Śliwiński, Szkice o Nor­ łostocki, tłum. P. Ratkowska, Warszawa 1971, s. 282 widzie, Warszawa 1998, Rozdz. I V : Perygrynacja J. Białostocki, O teorii sztuki Albrechta 95 Durera..., Durera, [ w : ] tenże, Pięć wieków myśli o sztuce, Warszawa 1959, s. 6 1 , 77 3 0 Vöde mecum. Kółko, Pwsz, t. 2, s. 84 Panofsky, op. cit., s. 280-284, cytat s. 281, 282 3 1 O Juliuszu Słowackim. ! O litografii Sok pisali: J. W . G o m u l i c k i , Prace artystyczne Nor­ wida, Pwsz., t. 11, s. 363; H . W i d a c k a , Grafika Cypriana " M i e n i e I , Pwsz., t. 6, s. 231-233 ' Wesele. Powieść, Lekcja V I , op. cit., s. 459; Notatki z mito­ ka 134, Pwsz., t. 11, s. 415 Nor­ 169 morska, s. 71¬ logii, Pwsz., t. 7, s. 262, 314, 324; Album Orbis w szkicu, notat­ wida, „Studia N o r w i d i a n a " , t. 3-4, L u b l i n 1985-1986, s. 168¬ 3 2 O Juliuszu Słowackim. 3 3 Milczenie 3 4 Pwsz., t. 3, s. 12 Lekcja V, op. cit., s. 447 I , op. cit., s. 223 Sztuka w obliczu dziejów. Symbol. Pierwoks tałty. Z Sztuki, op. cit., s. 278-281 List do Magdaleny Łuszczewskiej z 18. X . 1860, Pwsz., t. 8, 3 5 s. 433 II Blake'a, 2 8 6 10 Studies of Natural Philosophy Religion and Art, L o n d o n 1964 [w:] Cyprian N o r w i d , Pisma wszystkie, 5 L'Occulti­ sme du Zodiaque, Paris 1939. O ikonografii Saturna zob. R. K l i - Przypisy j życiu X. 1983), redaktor na­ Plato i Archita, wiersz dołączony jako epilog do poematu Nie­ wola w 1863 r o k u , Pwsz., t. 3, s. 393-394 i 757-758 (komentarz J. W . Gomulickiego). Listy do Augusta Cieszkowskiego z końca grudnia 1864 r. i 8. 1.1865, Pwsz., t. 9, s. 150, 152, 153 3 6 Diogenes Laertios, Żywoty i poglądy prze­ słynnych filozofów, 12 List do Mariana Sokołowskiego ze stycznia 1865 r., Pwsz., t. 9, kłady: różni, opracowanie, przypisy, skorowidz I . Krońska, s. 154, 155 wstęp K . Leśniak, Warszawa 1968, 13 J. E. C i r l o t , Słownik symboli, przekład I . Kania, Kraków 2000, O życiu pitagorejskim, s. 131 woty Pitagorasa, przełożyła, wstępem i przypisami opatrzyła J. 14 O Juliuszu Słowackim 0 „Balladynie" w sześciu (Dodatek), wacki, Balladyna, publicznych G a j d a - K r y n i c k a , W r o c ł a w 1993, s. 96 (rozdział X X X I ) ; Plu­ posiedzeniach..., t a r c h z C h e r o n e i , Marek Klaudiusz Pwsz., t. 6, s. 467, 471-472; J. Sło­ [ w : ] tenże, Dzieła, t. 4: Dramaty, Objaśnienia Marcellus, [ w : ] Żywoty sławnych mężów, przełoży! i opracował M . Brożek, w y d . V , Wrocław W r o c ł a w 1979, s. 413 1949, s. 63-66, 100-101 15 s. 506-508; Jamblich, [ w : ] Porflriusz, Jamblich, A n o n i m , Ży­ zadane (Z powodu wiersza „Do L. K."}, Pwsz., t. 6, 3 7 Platona Państwo z dodaniem siedmiu ksiąg „Praw", przełożył oraz wstępem, objaśnieniami i ilustracjami opatrzył W . W i t w i c k i , t. s. 473 16 List do Joanny Kuczyńskiej z 2. X I I . 1861, Pwsz., t. 8, s. 455 1, Warszawa 1958, s. 355 (ustęp 510 E), 281 (ustęp 527 B), " Cyt. za: J. W . G o m u l i c k i , komentarz do listu N o r w i d a do M a ­ 387 (ustęp 529 D ) . 18 Sztuka w obliczu dziejów jako syntetyki księga pierwsza. riana Sokołowskiego z 7. X I I . 1861, Pwsz., t. 8, s. 575-576 3 8 Szczegółowa analiza wiersza N o r w i d a została przeprowadzona przez uczestników X X X Czwartku Naukowego, dnia 20 kwiet- 1850, n i a l 9 6 7 r o k u i opublikowana w : E. Marczewski, J. Łanowski, Pwsz., t. 6, s. 271 " Do L K , Pwsz., t. 1, s. 357, 358 O zdegradowaniu kontemplacji. Wokół wiersza Cypriana !0 Panofsky, op. cit., s. 278 Plato i Archita. | 22 Norwida Głosy w dyskusji: M . Wyszyński, M . Chamców- S. Kierkegaard, Alfeo-Albo, z oryginału duńskiego przełożył na, W . Czapliński, H . Steinhaus, M . Cena, I . Kisiel, M . Inglot, 1 przypisami opatrzył K . Toeplitz, wiersze w tłumaczeniu M . Suski, J. Trzynadlowski, J. Łanowski, E. Marczewski, J. K u - J. Iwaszkiewicza, t. 2, Warszawa 1976, s. 253-255 glin. Francuskie tłumaczenie wiersza F. Longchamps, W r o ­ J. Tischner, Ptakom na wędrówce, [ w : ] Cyprian Norwid. W set­ 535 cławskie Towarzystwo N a u k o w e , Wrocław 1969, s. 5-68 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0335604c1ebb33288e75b58c912e4f10.pdf d82e4961e738df2409f9259fcd6580bf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3093 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2897 Title A name given to the resource Autorzy numeru / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.554-559 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text AUTORZY NUMERU Autorzy numeru (ostra satyra na M . Tatcher; napisana z T o n y m Howardem, Theatre Royal, Stratford East, 1980); The Genius (Royal Court Theater [dalej R C T ] , 1983); Bloody Poetry (Heymarket Theatre, Leicester, 1984); Prat'da; A Fleet Streat Comedy (napisane z Davidem Hare, National Theatre, Londyn 1985); Greenland (RCT, Londyn 1988); H . I . D . (Hess is Dead), (Almeida Theatre, L o n ­ dyn 1989); W a n Nights (wraz z Tariqiem A l i m , R C T , Londyn W a r r e n D . A n d e r s o n - profesor State University o f Massachu­ 1989); Moscow Gold (wraz z Tariqiem A l i m , Barbican Theatre, setts, Amherst- Studiował literaturę klasyczną na Uniwersyte­ Londyn 1989); Berlin Bertie (RCT, Londyn 1992). Polskie tłu­ cie w Haverford (dyplom w 1942 r.) i w Oksfordzie (dyplom maczenie Gra w Churchilla, tłum. J. Anders, „Dialog" I V , 1981. H o n o u r School o f Literae Humaniores w 1949 r . ) . W 1947 r. G i o v a n n i C e r r i - ur. w 1940 r. w Rzymie, profesor zwyczajny lite­ zdobył tytuł d o k t o r a na Uniwersytecie Harvarda, gdzie też w 1954 r. obronił pracę habilitacyjną. Wykłada! m . i n . grekę ratury greckiej na Wydziale Literatury i Filozofii Instituto U n i ­ i łacinę w College of Wooster (1950-67) i na Uniwersytecie versitario Orientale w Neapolu. D o tematów, na których k o n ­ Stanowym M i c h i g a n w A n n A r b o r . W latach 1967-1970 byl centrował się w dotychczasowej pracy badawczej należą: zwią­ profesorem komparatysryki literackiej na Uniwersytecie Stano­ zek między oralnością a pismem w kompozycji i rozprzestrzenia­ w y m Iowa. O d r. 1970 związany z Uniwersytetem Stanowym niu tekstów poetyckich w epoce archaicznej i klasycznej; epos Massachusetts w Amherst (od 1980 r. jest profesorem emery­ homerycki; słownictwo polityczne w liryce i tragedii; teorie an­ t o w a n y m ) . Prowadził wykłady, m . i n . na uniwersytetach w Rzy­ tyczne na temat natury i celów opowiadania historycznego mie, Londynie, Oksfordzie, Palermo i A t e n a c h . Główne zain­ i biograficznego; mechanizmy narracyjno-ekspresywne, za po­ teresowania to literatura i muzyka starożytnej Grecji, literatu­ mocą których m i t jest ustawicznie aktualizowany jako paradyg­ ra wiktoriańska (zwłaszcza twórczość M . A r n o l d a i G . Manleya mat sytuacji indywidualnych i społecznych; rytuały, ideologia Hopkinsa) oraz kompararvstyka literacka. Byl założycielem i kultura dionizyjska; technika dramaturgiczna tragedii attyc- i w latach 1978-1981 dyrektorem Translation Center przy U n i ­ kiej V w . p.n.e.; myśl platońska ze szczególnym uzwględnie- wersytecie Massachusetts o r a : założycielem i wspóldyrektorem niem teorii k o m u n i k a c j i i poetyki; filozofia i poezja Ksenofane- (1980-1981) Five-College Seminar o n Literary Translation. sa z K o l o f o n u i Parmenidesa z Elei. Najważniejsze publikacje: Aeschylus, Prometheus Bound, trans­ lated w i t h an i n t r o d u c t i o n and notes and the Classical Tradition Inicjator, koordynator i redaktor prac zbiorowych, organi­ 1963' Matthew Arnold 1971; Ethos and Education zator międzynarodowych konferencji naukowych. W wydaw­ in Greek Music Cambridge 1966; Music and Musicians m Ancient nictwie A r g o (Lecce) kieruje serią„II vello d o r o " , w której p u ­ Gre­ blikowane są teksty greckie i łacińskie oraz studia o świecie an¬ A u t o r 72 haseł o antycznej muzyce greckiej w The tycznym. Członek K o m i t e t u Naukowego periodyku „Ouademi New Grove Dictionary of Music and Musicians oraz licznych ar­ U r b i n a t i d i C u l t u r a Classica" (od 1995 r ) . Członek K o m i t e t u ece 1995 tykułów i recenzji publikowanych w prasie specjalistycznej. Wydawniczego periodyku ..Mediterráneo A n t i c o : Economie Societa C u l t u r e " . Ostatnio zosta! mianowany redaktorem na­ czelnym periodyku „Annali dell'Instituto Univetsitario O r i e n ­ K r y s t y n a B a r t o l - filolog klasyczny, hellenista, profesor U n i w e r ­ sytetu i m . A d a m a Mickiewicza w Poznaniu; interesuje się po­ tale" (Sezione ezją grecką różnych okresów, zwłaszcza jej aspektami wyko¬ dakcyjnym pracował o d m o m e n t u jego założenia (1979). Studies in Ancient tyczno- di Escfiilo. Saggio di semántica, Iambus. Literary Sources (1993), książki: Studia teore­ i historyczno-literackie nad dialogiem w którego Komitecie Re­ Najważniejsze publikacje: I I Ünguaggio politico nel Prometeo nawczymi; autorka licznych prac teoretycznych i interpretacyj­ n y c h z tej dziedziny, m . i n . monografii Greek Elegy and filologico-letteraria), tragedia greca. Studi sull'Antigone Roma 1975; Legisíarione orale e di Sofocle e sulk Supplia di Eu­ ripide, N a p o l i 1979; Storia e biografia nel pensiero antico, Roma¬ pseudo-Plutarcha „O muzyce" (1995) oraz pierwszego catościowego przekładu na -Bari 1983 (wspólnie z B. G e n t i l i m ) ; Platone sociólogo delia ca- język polski dialogu pseudo-Plutarcha O muzyce (1992). Jej au­ municazione, M i l a n o 1991, wydanie rozszerzone i uaktualnione: torstwa jest też t o m I (Jakub i elegia) dwutomowej publikacji L i ­ Lecce 1996; Parmenule di Elea, Poema sulla natura, Introduzío- ryka grecka. Wybór tekstów i komentarz pod red. lerzego Danie- ne, testo, traduzione e note di G . Cerri, M i l a n o 1999. Jest takze autorem literackiego przekładu i wstępu do Iliady. Omem, Ilia­ lewicza (t. I I Melika w opr. J. D . ) . de, M i l a n o 1986. Przekład ten został wyróżniony pierwszą na­ Obecnie pracuje nad k o m e n t o w a n y m przekładem wybra­ nych pism Filodemosa oraz Mędrców przy uczcie grodą X X V I edycji konkursu „Citta d i Monselice". Atenajosa. Uczestniczy jako współautor w przygotowaniu akademickiego A r k a d i u s z C h o l e w a - mieszkaniec Gardzienic. Studiował ogrod­ podręcznika historii literatury greckiej. n i c t w o . Pracuje w O P T „Gardzienice". Zajmuje się regionali­ zmem i fotografią. Zbigniew B e n e d y k t o w i c z - antropolog kultury, redaktor naczel­ ny miesięcznika „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa". Członek redakcji „Kwartalnika Filmowego". Kierownik Pracowni A n ­ Dariusz Czaja - etnolog, studia UJ. Napisał pracę doktorską tropologii K u l t u r y , F i l m u i Sztuki Audiowizualnej w Instytucie o symbolu w filmie. Pracuje w Instytucie Etnologii UJ i w re­ Sztuki Polskiej A k a d e m i i N a u k . A u t o r prac z zakresu wyobraź­ dakcji „Kontekstów". Redaktor książki Mitologie n i symbolicznej i antropologii wspótczesnej. Współautor książ­ (1994) i Metamorfozy ciała (1999). popularne k i [z Danutą Benedyktowicz] Dom w tradycji ludowej (1993). A u t o r pracy Portrety obcych (2000). J e r r y D a n i e l e w i c z - profesor zwyczajny, wiceprzewodniczący K o ­ m i t e t u N a u k o Kulturze Antycznej P A N . jest kierownikiem H o w a r d B r e n t o n - czołowy dramaturg angielski, poeta, pisarz; dy­ Zakładu Hellenistyki w Instytucie Filologii Klasycznej U n i w e r ­ rektor Royal Shakespeare Company. Napisał wiele ważnych sytetu i m . A d a m a Mickiewicza w Poznaniu. Zajmuje się głów­ (The Roundhouse, L o n ­ nie poezją antyczną, zwłaszcza gtecką. Tej ostatniej dotyczy dyn, 1977); Sore Throats (The Warehouse, London 1979); The szereg jego studiów teoretycznych, historyczno-literackich i i n ­ i głośnych sztuk, m . i n . Epsom Downs (sztuka wywołała obyczajowy skandal i ataki terpretacyjnych, a takze kilka książek, m. i n . : Liryka starożytnej cenzury; National Theatre, London 1980); A Short Sharp Shock! Grecji (najnowsze, uaktualnione wydanie Warszawa-Poznań Romans in Bntains 554 �AUTORZY NUMERI' 1 9 % ) , Miary wierszowe greckiej liryki. Problemy opisu i interpre­ tacji, Poznań 1994 (wersja angielska: Problems of Notation interpretation. B o c h u m 1996), Liryka grecka, t. I I : Melika, and War- Ireneusz G u s z p i t - teatrolog, pracownik naukowy w Zakładzie T e o r i i K u l t u r y i Sztuk W i d o w i s k o w y c h IFP Uniwersytetu Wrocławskiego oraz na Wydziale A k t o r s k i m wrocławskiej szawa-Poznań 1999 (edycja tekstu z komentarzem naukowym; P W S T . Szczególne obszary zainteresowań: herezje teatralne t. I w opracowaniu prof. Krystyny Bartol). Jest współautorem X X wieku (Osterwa, G r o t o w s k i , Gardzienice), zwolennik an­ przygotowywanego do d r u k u podręcznika akademickiego Lite­ tropologicznej refleksji nad teatrem. ratura Grecji starożytne) pod red. prof. Henryka Podbielskiego. Wespół z Krystyna Bartol pracuje obecnie nad k o m e n t o w a n y m przekładem dzieła Atenajosa Mędrcy przy uczcie. A l i s o n H o d g e - jest wykładowcą d t a m a t u w Royol Holloway Col­ lege Uniwersytetu Londyńskiego. Była założycielką i współdyrektorem artystycznym T e a t r u A l i b i , a następnie asystentką re­ Jacek Dobrowolski - poeta, tłumacz. A u t o r esejów poświęco­ nych teatrowi współczesnemu publikowanych przez miesięcz­ nik „Teatr": Tańczący zbawiciel Jerzego Grotowskiego (nr żysera przy Włodzimierzu Staniewskim w G a r d z i e n i c k i m Ośrodku Praktyk Teatralnych. Kierowała wieloma projektami teatralnymi, np. przygotowała Misery Stephena Kinga w Te­ atrze C r i t e r i o n w Londynie, prowadziła półroczny trening ak­ 12/1998 i 1/1999) oraz Złoty osioł, czyli misteria (nr 6/1999). torski we współpracy z Londyńskim Instytutem Sztuki Współ­ V i l i a m D o c o l o m a n s k y - ur. 1975, reżyser teatralny (Słowacja). czesnej (Institute o/Contemporary A n s ) . W latach 1991-94 założył i prowadził własną grupę teatralną (Bodea Theater, Liptowski Mikulasz); realizuje projekt Allen A l e k s a n d e r J a c k o w s k i - antropolog kultury (studia: socjologia and Naomi, oparty na wierszach A . Ginsburga. W latach 1994¬ UW), 99 studiuje reżyserię teatralną (Brno). W 1999 roku przygoto­ nej, zwłaszcza ludowej. Krytyk sztuki. Organizator kilkudziesię­ autor wielu tekstów o współczesnej kulturze artystycz­ wuje lalkarski spektakl Syrenka (Na Razcestf Banska Bystrica; ciu wystaw sztuki ludowej i naiwnej w kraju i za granicą. Ostat­ udział w międzynarodowym festiwalu teatrów lalkarskich na nio wydal Sztukę zwana naiwna, Na skróty, Obrazy ludowe. Re­ Słowacji i w międzynarodowym festiwalu Hradec Kralove daktor „Kontekstów". w Czechach) oraz Tramwaj zwany pożądaniem (Studio M a r t a Brno, oparty na sztuce T . Williamsa a inspirowany obozem dla W i e s ł a w J u s z c z a k - profesor Instytutu H i s t o r i i Sztuki Uniwersy­ uchodźców w Czechach; udział w festiwalach I T S A m s t e r d a m , tetu Warszawskiego i Instytutu Sztuki P A N . Historyk sztuki, Hradec Kralove, Z l o m vaz Praha). W tymże roku powstaje do­ filozof, autor wielu książek i artykułów oraz tłumaczeń (w r y m kumentalny film I . Chauna o pracy I . Kelarovej i V . Doćolo- z litetatury pięknej). W y b i t n y znawca malarstwa polskiego X I X niansky'ego (With Ida Behind a M i r r o r ) . W roku 2000 przygoto­ i X X w. Obecnie jego główne zainteresowania badawcze t o fi­ wuje w M a r t a Brno spektakl Oz (scenariusz P. Michałek i V . lozofia sztuki oraz historia religii. Prowadzi wykłady monogra­ Docolomansky) w kixiperacji z brytyjskim choreografem po­ ficzne poświęcone m . i n . archaicznej greckiej myśli o sztuce, chodzenia nigeryjskiego O l u T a i w o (nominacja za najlepsze koncepcji sztuki u Platona, teorii sztuki u Heideggera oraz przedstawienie i dla najlepszego aktora na festiwalu ITS w A m ­ związkom sztuki i religii. Opublikował m . i n . Wojtkiewicz sterdamie; na międzynarodowej konferencji antropologicznej wa sztuka. Warszawa 1965, i no­ Kraków 2000; Jan Stanisławski, w Brnie wraz z O . T a i w o przedstawiają metody wykorzystane Warszawa 1972; Postimpresjoru.ści, Warszawa 1973; Malarstwo W przedstawieniu). Prowadzi warsztaty (wraz z 1. Kelarova) polskę: modernizm, w Zegg, Belzig - Berlin. Udział w warsztatach prowadzonych 1979; Fakty i wyobraźnia, przez „Gardzienice". Przygotowuje przedstawienie na mory- ki albo „O granicach: wach tekstów A . Strinberga i F. D i i r e n m a t t a The Deathdance menty. Szkice z teorii i filozofii sztuki', Warszawa 1995, oraz prze­ ( H a D i v a d l o B r n o ) . Uczy w I n t e r n a t i o n a l School for H u m a n kłady Coctail Party Eliota oraz dwóch poematów Blake'a: M i l ­ Voice (1995-2001). Obecnie realizuje projekt Lorca. Dark Lo­ ion, Zaślubmy Nieba i Pieklą (\X'vdawnictwo Universitas). Warszawa 1977; Miody Weiss, Warszawa Warszawa 1979; Zasłona w rajskie pta­ okresu powieści". Warszawa 1981; Frag­ ve Sonnets (zakładający m. i n . pobyt wśród andaluzyjskich Cy­ ganów). Studia doktoranckie w D A M U , Praga. Zofia K a ł k u s K r y s t y n a D u n i e c - adiunkt w Zakładzie T e a t r u Instytutu Sztuki PAN. A u t o r k a rozpraw i artykułów z zakresu historii teatru i teatru współczesnego, książki Kaprysy Prospera. inscenizacje Leona Szekspirowskie mieszkanka Gardzienic. L e s z e k K o l a n k i e w i c z - d o k t o r nauk humanistycznych; adiunkt w Instytucie K u l t u r y Polskiej na Uniwersytecie Warszawskim; adiunkt na Wydziale Wiedzy o Teatrze w A k a d e m i i Teatralnej ba. Aleksandra Zelwerowicza w Warszawie. W latach SchiiUra. 70., w okresie tzw. kultury czynnej, uczestnik prac Instytutu Labo­ J a c e k D z i e k a n - absolwent polonistyki K U L (praca magisterska ratorium Jerzego Grotowskiego. Zajmuje się głównie antropo­ o „Gardzienicach"), d o k t o r a n t w I E i A K U A M . Mieszka w Dę­ logią teatru, będąc j e d n y m z najczynmejszych jej propagatorów bicy, gdzie pracuje jako dziennikarz w tygodniku „Obserwator na gruncie polskim. Jest stałym współpracownikiem miesięcz­ nika „Dialog", na którego lamach opublikował wiele esejów, Lokalny". opisów przedstawień (cykl „Notatki po spektaklu"), a także tłu­ M a r i a Fogler - studentka I I roku filozofii na UJ oraz 2. edycji maczeń. Najważniejsze publikacje: Na drodze do kultury czyn­ nej. O działalności Instytutu Grotowskiego. Teatr Laboratorium A k a d e m i i Praktyk Teatralnych w Gardzienicach. u' lalach 1970-1977, Wrocław 1978; Święty Artaud, Warszawa Mariusz Gołaj - ukończył polonistykę we Wrocławiu. W czasie 1988; Samba z bogami. Opowieść studiów mocno zaangażowany we wroctawski n u r t teatru stu­ 1995; Kropelka brandy antropologiczna, Warszawa ze Sionehenge, „Dialog" 1998-1999, denckiego i alternatywnego; praca magisterska o subkulturze Dziady. Teatr Święta Zmańych, Gdańsk 2000. więziennej. O d 1978 roku w Gardziernicach. Brał udział w nie­ mal wszystkich projektach merytorycznych Ośrodka Praktyk D a r i u s z Kosiński - historyk teatru szczególnie zainteresowany Teatralnych. Główne role we wszystkich dotychczasowych sztuką aktorską oraz polską tradycją teatru misteryjnego o d spektaklach. Koordynował większość projektów edukacyjnych Mickiewicza po „Gardzienice", pracownik naukowy UJ; w la­ Ośrodka w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych; o d tach 1999-2000 pracował przy organizacji Festiwalu „Misteria, 4 lat koordynuje Akademię Praktyk Teatralnych. inicjacje". 555 �Al l i 'R/Y NUMERU M o n i k a K u b a t - absolwentk.. polonistyki wroctawskiej, student­ do końca ka piątego r o k u historii sztuki. O d k i l k u lat współpracuje V wieku p.n.e.. Warszawa 1988; Religijność nych Greków, starożyt­ Warszawa 1994. z O P T „Gardzienice", ukończyta Akademię Praktyk Teatral­ nych w Gardzienicach (przy teatrze zajmuje się organizowa­ P i o t r M a c h u l - dziennikarz, muzyk folkowy, absolwent pierwszej niem wystaw, m . i n . w ramach projektu „Ukraina-Polska-Euro- edycji A k a d e m i i Praktyk T e a t r a l n y c h w Gardzienicach. Pu­ pa" wystawy i k o n Jerzego Nowosielskiego). blikowane fragmenty słownika terminów O . P. T . „Gardzieni­ ce" i wywiad z M a c i e j e m Rychłym to część pracy magister¬ skiej Kreacja T o m e k K u b i c k i „ K u b e k " - student A k a d e m i i Praktyk Teatral­ nych przy O P T O.P.T. „Gardzienice", absolwent Nauczycielskiego i funkcja „Gardzienice" muzyki i muzyczności w twórczości przygotowywanej w Instytucie K u l t u r y Kolegium Języka Angielskiego na Uniwersytecie Warszawskim, Polskiej U n i w e r s y t e t u Warszawskiego u d r . hab. Leszka K o - wokalista grupv „Pan Profeska", autor książek: Wndmek i Wd- lankiewicza. gotka (1997), Trzyjemność (2C0O) C a r o l M a r t i n - jest docentem dramaturgii w Tisch School of the T o m a s z K u b i k o w s k i - urodzony w 1962. Studiował wiedzę o te­ A r t s na uniwersytecie nowojorskim ( N e w York University). atrze i filozofię. Wykładowca i prorektor A k a d e m i i Teatralnej Obecnie ptacuje nad książką poświęconą przedstawieniom do­ w Warszawie. Członek redakcji „Dialogu". W 1994 zaproszony k u m e n t a l n y m w U S A . Swą pierwszą podróż do Polski odbyła do prowadzenia wykładów na Uniwersytecie w R i c h m o n d . na jesieni 2000 r. Ważniejsze publikacje: Ateneum 1928-1998, Watszawa B ł a ż e j M a t u s i a k O P - d o m i n i k a n i n , filolog klasyczny, współreda­ 1998; Siafeffl bytów teatralnych, Warszawa 1994. guje pismo „Canor" poświęcone interpretacjom muzyki dawnej L i d i a K u c h t ó w n a - historyk teatru, profesor w Instytucie sztuki (redaktor odpowiedzialny za dział średniowieczny). Obecnie P A N , członek K o m i t e t u N a u k o Sztuce P A N . Prowadzi bada­ przygotowuje pracę na temat teologii muzyki Hildegardy z Bin¬ nia nad historią teatru polskiego i europejskiego X X w . A u t o r ­ gen. Współpracował z M a r c i n e m Bornus-Szczycińskim przy ka prac monograficznych o W i l a m i e Horzycy i Irenie Solskiej. projekcie „Siedem tradycji" (praca nad chorałem dominikań­ Edyrorka pism teatralnych. Przygotowuje biografię artystyczną skim) i przy Festiwalu M u z y k i Dawnej w Jarosławiu. Karola Frycza. A l e k s a n d r a M e l b e c h o w s k a - L u t y - historyk sztuki, studia na M i c h a e l L a m b e r t - profesor Urûversity of N a t a l , jest starszym wy- U W , d o k t o r a t z nauk humanistycznych ( U W 1966). Specjali­ kładowcą filologii klasycznej na Uniwersytecie N a t a l u w Pie- zacja: historyk sztuki polskiej XIX/XX w . A d i u n k t w Instytu¬ termaritzburgu w Republice Południowej A f r y k i . Prowadzi za­ cie Sztuki P A N (gdzie pracowała w latach 1955-1985), Pra­ jęcia poświęcone analizie porównawczej rytuałów antycznych cownia Słownika Artystów Polskich. A u t o r k a 35 artykułów i afrykańskich oraz zagadnieniom płci i seksualności w antyku. i 7 książek, m . i n . Teojii k'u/iatkou>ski (monografia), Ossoli­ Jest promotorem wielu prac doktorskich porównujących po­ n e u m , Wrocław 1966; Widmo. Życie i twórczość szczególne elementy kultury afrykańskiej i antyku. O p u b l i k o ­ Laveaux, wał liczne prace poświęcone literaturze starożytnej Grecji 0 rzeźbie {niskiej XIX w., IS P A N , Warszawa 1993 i Rzvmu oraz szczególnie go interesującym zagadnieniom związ­ z Piotrem Szubertem); M a l i mistrzowie polskiego pejzażu ków między obrzędami antycznej Grecji a tradycyjnymi ryru- w., N e r i t o n , Warszawa 1997; Nokturny. Widoki nocy w malar­ ałami zuluskimi. Interesuje się także muzyką (jest k i e r o w n i ­ stwie polskim, A r k a d y , Warszawa 1999. Wrocław 1988; Ludwika De Posagi i ludzie. Antologia tekstów (wspólnie XIX kiem uniwersyteckiego zespołu madrygalistów), podróżami (byt inicjatorem i przewodnikiem uniwersyteckich wypraw do Gre­ W o j c i e c h M i c h e r a - antropolog kultury (studia U W ) , twórca te­ cji, T u r c j i , W ł o c h i C h i n ) o r a ; teatrem (reżyserował przedsta­ lewizyjny, prowadzi zajęcia na U W i w A k a d e m i i Teatralnej wienie Bachamek w Warszawie. A u t o r książki Anti-Daniken. Eurypidesa). O d niedawna jesr związany z C e n t r u m Etvki Uniwersytetu N a t a l u , gdzie wykłada etykę afrykańską i chińską. A d a m N a w i e r s k i - absolwent etnologii (UJ), d o k t o r a n t przy W y ­ dziale Historycznym UJ. W ł o d z i m i e r c L e n g a u e r - ur. w 1949, profesor w Instytucie H i ­ storycznym Uniwersytetu Warszawskiego. Studiował na U n i ­ Jerzy N o w o s i e l s k i - malarz, rysownik, scenograf, o d 1976 profe­ r.) sor A S P w Krakowie, od 1994 członek P A U ; członek grupy i habilitację (1985 r ) . W 1996 r. mianowany profesorem na­ młodych plasryków i Grupy Krakowskiej. Fascynacja ikoną wersytecie Warszawskim, gdzie uzyskał d o k t o r a t (1975 uk humanistycznych. O d 1971 jest p r a c o w n i k i e m I n s t y t u t u znajduje silne odzwierciedlenie w jego twórczości, kompozy­ Historycznego U n i w e r s y t e t u Watszawskiego. Główny przed­ cjach figuralnych i pejzażach. A u t o r kompozycji m o n u m e n t a l ­ m i o t jego zainteresowań badawczych stanowi historia starożyt­ nych ( m . i n . kościoły w Louvre i T y c h a c h ; cerkwi w Hajnów­ nej Grecji okresu archaicznego i klasycznego, a zwłaszcza pro­ ce). A u t o r prac teoretycznych o ikonie i malarstwie, m . i n . Wo­ blematyka ustroju, świadomości społecznej, k u l t u r y , m e n t a l ­ kół tkany. Rozmowy z Jerzym Nowosielskim, ności oraz religii. Jest członkiem Polskiego Towatzystwa Filo­ sławia, 1985; Inność prawo¬ 1991. logicznego, Polskiego Towarzystwa Historycznego, K o m i t e t u Głównego O l i m p i a d y Historycznej, K o m i t e t u N a u k o K u l t u ­ P a w e ł P a s s i n i - student A k a d e m i i Praktyk Teatralnych przy rze A n t y c z n e j P A N (od 1995 r.) oraz Rady N a u k o w e j Instytu­ O P T „Gardzienice", student filozofii Uniwersytetu Warszaw­ tu Filologii Klasycznej. Pełni funkcję zastępcy przewodniczą­ skiego oraz Wydziału Reżyserii A k a d e m i i Teatralnej w Warsza¬ cego Zarządu Krajowego Funduszu na Rzecz Dzieci. Jest też wie członkiem Rady Redakcyjnej czasopisma „Meander", człon­ kiem redakcji „Ars Regia" i „Przeglądu Historycznego" (od J a c e k J a n P a w l i k S V D - etnolog, werbista, długoletni misjonarz 1998 r. pełni funkcje zastępcy redaktora). Najważniejsze p u ­ w Togo. Studia z antropologii kultury i socjologii porównaw­ blikacje: Greek Commandes in tfie 5th and 4th Centuries B. C. czej na Uniwersytecie Kartezjusza w Paryżu uwieńczone pracą Warszawa 1979; Po­ doktorską na temat obtzędów pogrzebowych. W latach 1994¬ Polittcs and Ideology: A Study ofMilitarism, jecie równości w greckich lumcepcjach politycznych. Od Homera 556 1999 pracownik Instytutu Etnologii i Lingwistyki „Anthropos" �AlTORZY NUMERI w Sankt A u g u s t i n , N i e m c y . Wykładowca etnologii na U n i w e r ­ skiego i Edwarda Stachury, Bydgoszcz 1985; sytecie Warmińsko-Mazurskim śmierć. Zabijanie Mickiewicza w Olsztynie. A u t o r książki Braterstwo albo w Kole Sprawy Bożej, Paryż 1988 (I w y d . ) , Kraków 1990 ( I I w y d . ) , Gdańsk 1999 ( I I I w y d . ) ; Mę­ Łtpenence sociale de la mori. czennice z Saint Denis. Opowiadania, Warszawa 1990; Stos dla A n d r z e j P i e ń k o s - adiunkt w Instytucie Sztuki U W . Wraz z zo­ Adama albo kacerze i kapłani, Warszawa 1994; Paryskie pasaże. ną, Jolantą Chrzanowską-Pieńkos, opublikował Słownik arty­ Opowieść o tajemnych przejściach, styczny Paryża i regionu lle-de-France Mistrz. 1996; 1996, 1999; wieku, kon polskiej sztuki X X w . (Poznań 1997). Prace z zakresu histo­ Gdańsk 1997; Śmierć w wodzie. Proza. Gdańsk 1999, Książę rii sztuki nowoczesnej, k r y t y k i artystycznej i eseistyki dotyczą­ bezdomny, L u b l i n 1999. Widowisko, Gdańsk Gdańsk 1995, Raptularz końca (Warszawa 1996) i Leksy­ cej kultury publikuje m . i n . w czasopismach „Art and Busness", Założył „laboratorium gatunków mowy". Poszukuje sposo­ „Dom i Wnętrze", „Nowy N u r t " , „Znak" oraz periodykach na­ bów wypowiedzi na pograniczu eseju, felietonu, prozy artystycz­ ukowych „Ikonotheka", „Rocznik Historii Sztuki". „Artibus et nej, d r a m a t u , multimediów. Przez dziesięć lat pracował nad Historiae". „pasażami" i „raptularzami". O b y d w a etapy poszukiwań dobie­ gły końca, co nie znaczy, że zrezygnował z dalszej pracy. M a r i a P r u s s a k - pracuje w Instytucie Badań Literackich P A N i równocześnie jest k i e r o w n i k i e m Katedry Badań nad Teatrem M a c i e j R y c h ł y - muzyk, psycholog, absolwent psychologii U A M i Filmem Uniwersytetu i m . Kardynała Stefana Wyszyńskiego. w Poznaniu, były pracownik naukowy na Wydziale N a u k Spo­ Pracuje nad edycją krytyczną dziel A d a m a Mickiewicza - jest łecznych w Instytucie Psychologii, badacz archaicznych f o r m członkiem k o m i t e t u redakcyjnego W y d a n i a Rocznicowego, w k u l t u r a c h tradycyjnych. Współpracował z Teatrem Kana publikuje rozprawy z zakresu edytorstwa tekstów literackich. w Szczecinie, Teatrem „Lalka" w Waszawie, Teatrem Wiersza- Przygotowuje również kolejny t o m studiów poświęconych dra­ lin w Supraślu, Teatrem Witkacego w Zakopanem. Obecnie m a t o m Stanisława Wyspiańskiego i ich realizacjom teatralnym współpracuje z Teatrem „Gardzienice" i Akademią Praktyk Te­ atralnych przy Ośrodku Praktyk Teatralnych „Gardzienice". C z e s ł a w R o b o t y c k i - a n t r o p o l o g kultury, profesor. Kierownik I n ­ Publikował m . i n . w „Kwartalniku H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l ­ stytutu Etnologii UJ. A u t o r licznych artykułów i książek m. i n . nej", „Muzyce", „Kontekstach", „Krasnogrudzie", „Czasie K u l ­ Etnografia wobec kultury współczesnej. Zajmuje się antropologią tury". Lider i współzałożyciel zespołu „Kwartet Jorgi", w którym gra na różnorodnych fletach i piszczałkach, wielu spośród k i l ­ kultury współczesnej. kudziesięciu przez siebie skonstruowanych. Z zespołem nagrał Jadwiga M . R o d o w i c z - doktor, japonistka, studia na japonistyce sześć płyt z muzyką inspirowaną folklorem wielu regionów Eu- Uniwersytetu Warszawskiego oraz na Uniwersytecie Tokijskim. W latach 1977-1979 staż w teatrze nó (Tessenkai) w T o k i o pod LP. 1985 Pronit, Life Kwartet Jorgi kierunkiem Kanze Tetsunojo W latach 1974-1977 współpraca LP. 1986 Pronit, Kwartet Jorgi z Teatrem Laboratorium Jerzego Grotowskiego. W latach 1979 LP. 1988 Polskie Nagrania, Kwartet Jorgi vol. I (an. - 1989 aktorka i współpracownica Włodzimierza Staniewskiego C D . 1991 J A M , Kwanet w Ośrodku C D . 1991 J A M , T o i Tao Praktyk Teatralnych „Gardzienice" W latach Biskupińska) Jorgi 1994_1999 pracownik Ministetstwa Spraw Zagranicznych (rad­ C D . 1992 Polskie Nagrania, Kwartet Jorgi vol. i i 2 (tzw. Bisku­ ca w Ambasadzie RP w T o k i o ) . Specjalizuje się w teorii w i d o w i ­ pińska) ska i dramatu nó. Publikacje: Piec wcieleń kobiety w teatrze no, M C . 1994 K a m a h u k , Gędżbowa Pusty Obłok, Warszawa 1993, Aktor doskonały. M C x 2 . 1994 Quartet - płyty 1 i 2 Traktaty Zeamie- go o sztuce nó, Słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2000. C D . 1995 Polskie Radio, Jorgi - Knieja Chopin C D . 2000 Folk Magazine, Muzyka na trąbkę, gitarę i flet Tomasz Rodowicz - historyk filozofii ( A T K ) , aktor i muzyk, pszczelarz i młynarz. W 1972 założył z przyjaciółmi w Warsza­ R i c h a r d S c h e c h n e r - jeden z najwybitniejszych żyjących twórców wie pierwszy w Polsce ośrodek socjoterapii dla młodzieży uza­ teatru poszukującego, teoretyk i filozof teatru i kultury. Studio­ leżnionej. W latach 1974-76 współpracował z T e a t r e m Labora­ wał anglistykę w C o r n e l l University i w State of Iowa U n i v e r ­ t o r i u m we Wrocławiu przy projektach parateatralnych. Współ­ sity, doktorat w 1962 w T u l a n e University. W 1964 był jednym twórca Ośrodka Praktyk Teatralnych „Gardzienice", gdzie pra­ z współautorów i reżyserów „The Free Southern Theatre", cuje do dziś. W 1985 wyreżyserował w M u n s t e r (Niemcy) Pro­ a rok później „The N e w Orleans G r o u p " (obok malarza Fran­ meteusza wg Ajschylosa. W latach 1992-94 współpracował z te­ ka Adamsa i kompozytora Paula Epsteina). Twórca i kierow­ atrem T a n t o w W i e d n i u , w 1996 w duńskim Oyfri Veg. nik, a także przez wiele lat główny reżyser „The Performance W „Gardzienicach" jest współodpowiedzialny za stronę m u ­ G r o u p " , zespołu założonego w 1967 r o k u . W 1968 zyczną projektów; w 2000 r. wydal płytę z muzyką antyczną spektakl Dionysus in 69, w 1969 Makbet wg Shakespeare'a, ko­ Metamorfozy. W A k a d e m i i Praktyk Teatralnych prowadzi tre­ lejno: kreacja zbiorowa Commune 1970-72, Kly zbrodni ning fizyczny i zajęcia głosowe. Pracuje nad projektem O r k i e ­ parda 1972-74, Matka Courage Brechta 1975, The Marylin stra Antyczna. Opublikował m . i n . : Sacrum wobec mitu Projeci Davida Gaarda 1975, Edyp Seneki w opracowaniu Te­ Eliadego (1974), Charakterystyka i struktura według Kotarbińskiego według nauk historycznych (1975); Dyskusja Stanisława Ignacego [Witkiewicza] ze współczesna m u filozofią [w: „Studia Ftloso- phia Christianae", A T K , 1976). powstał da Hughesa 1977, Cops T h e r r y ' C u r t i s a Foxa 1978. W She- 1980 opuści! „The Performance G r o u p " , przygotowując w t y m sa­ m y m roku collage Króla Leara i Ryszarda Ul Shakespeare'a - Richard's Lear. Prof. R. Schechner poddaje analizie i k o m e n t u ­ je rezultaty artystycznych poszukiwań własnego zespołu i teatru K r z y s z t o f R u t k o w s k i - dr hab. Pisarz. D o k t o r a t na Uniwersyte­ awangardowego w ogóle m . i n . : relacje przestrzenne, i c h zabu­ cie Warszawskim, habilitacja w Instytucie Badań Literackich rzenia a reakcje i współuczestnictwo widzów, teatr a rytuał, P A N . Wykładał m . i n . w Uniwersytecie Warszawskim, na U n i ­ spektakl strukturalistyczny etc. Zajmuje się teatrem w świetle wersytecie Paris V I I I , w paryskim Instytucie K a t o l i c k i m . socjologiii, antropologii, teorii zachowań i teorii k o m u n i k a c j i . Kolejne etapy jego pisania wyznaczają następujące książki: Przeciw H literaturze. Esej o poezji czynnej Mirona Biabszew- 557 Profesor T i s c h School o f A r t s na Uniwersytecie N o w o j o r s k i m . Redaktor awangardowego kwartalnika „The Drama Review: �AUTORZY NUMERU T h e Journal ot Performance Studies" (wcześniej „Tulane Dra­ - Korea Południowa (Rut' - przedliturgiczny obrzęd pojed¬ ma Review") w latach 1962-1969 i ponownie o d 1986 roku. nania - reconciliation; t e c h n i k i śmiechu jako sposób łącze­ Redakror naczelny wydawanej przez wydawnictwo Routledge nia się ze światem ponadzmysłowym; t e c h n i k i zaśpiewu; serii „World o f Performance" oraz kierownik artystyczny zespo­ akty graniczne protagonisty obrzędu - jako perfekcja opa­ łu „East Coast A t t i s t s " . Publikacje: Public Domain, 1969, T/te nowania gry z ryzykiem); Environmental Théâtre 1973, 18 Projecis 1976, wspólnie z Mady Schuman Ritiuii Pltrv and Performance 1976, Essays on Perfor­ mance Theory 1977, Between Theaire and Anthropobgy, ture of Klasztory Góry A t h o s (śpiew jako akt przebóstwienia; ide­ alna przestrzeń liturgiczna - replika groty). The Fu­ Ritual. Jest projektodawcą, autorem założeń i organizatorem mię­ dzynarodowych Sympozjów, gromadzących wybitnych przed­ stawicieli nauk humanistycznych i teatru z całego świata: P r z e m y s ł a w Sieraczyński - student etnologii UJ, student A k a ­ - demii Praktyk Teatralnych w Gardzienicach, fotograf. Włodzimierz Staniewski - Teatr wobec tradycji ludowych, 1980, w ramach Festiwalu T e a t r u Narodów (wspólorganizacja: Tomasz Rodowicz) urodzony w 1950 w Bardo nad rzeką Przyroda słowa w Teatrze, 1987 (współpraca - Jadwiga Ro­ dowicz) Nysą. Uważa, że ukształtowanie ziemi, z której człowiek się wy­ - Ekologia Teatru wodzi, ma wpływ na jego osobowość. - Prowincje wobec centrum, - Misteria. Inicjacje Kraków, 1999, 2000 Studia polonistyczne najpierw na Uniwersytecie Jagielłoń- 1990, 1991 1991 skim w Krakowie, m . i n . konwersatoria u profesora Kazimierza M i a l wykłady na uniwersytetach w M e x i c o City, Dallas W y k i , a później na Uniwersytecie Wrocławskim. W t y m sa­ ( U S A ) , N e w Hempshire ( U S A ) . Bennington College, N Y U , m y m czasie praca w Teatrze S T U Krzysztofa Jasińskiego. T r i n i t y College ( U S A ) , A k a d e m i i Teatralnej w Paryżu. W roku 1971 powołany przez Jerzego Grotowskiego do Te­ Z towarzyszeniem kolegów z Ośrodka Praktyk Teatralnych atru Laboratorium, w którym - jak dziś uważa - najbardziej po¬ ( m . i n . Mariusza Golaja, Tomasza Rodowicza, A n n y Zubrzyc­ żytecznym dla niego doświadczeniem było układanie scenariu­ kiej, Jadwigi Zubrzyckiej, D o r o t y Borowskiej, Grzegorza Brala, szy dla tzw. „special projects". Elżbiety Poleśnej) prowadził zajęcia dla aktorów, m . i n . w T o ­ Według jego scenariuszy realizowane były projekty w Brze­ Od r o n t o , Bostonie, Baltimore (Uniwersytet T e a t r u Narodów), Cardiff, Sztokholmie. zince i Wrocławiu, Stanach Zjednoczonych, A u s t r a l i i . 1975 odbywa etnograficzne wędrówki badawcze na wschodzie Polski, wożąc w plecaku Gargantua i Pantagruel F. W grudniu 1991, 1992, 1994 - zajęcia dla aktorów Royal Shakespeare Company w Stratfordzie. Rabelaiego i M . Bachtina Kultura ludowa średniowiecza i Rene¬ Jest reżyserem przedstawień „Gardzienic": - Gargantua i Pantagruelna p o s t a w i e Francaise'a Rabelaisego W 1977 zakłada teatr, który zaczyna działalność na unikal­ - Gusła na podstawie I I i I V cz. Dziadów Adama Mickiewicza nych w o w y m czasie prawach Stowarzyszenia (zachowano prawa - Żywot protopopa z 1932 r. - dekret prezydenta RP). Pisze Statut Stowarzyszenia, - Ćarmina a teatr nazywa Ośrodkiem Praktyk Teatralnych „Gardzienice". - sansu. Pierwsze lata teatr przeżywa dzięki wkładom finansowym Awwakuma Burana Metamorfozy na podstawie Apulejusza Przedstawienia były prezentowane w wielu krajach świata: członków zespołu, pomocy zaprzyjaźnionych osób i instytucji - Festiwal T e a t r u Narodów - Baltimore, U S A hobbystycznych (np. Towarzystwo K u l t u r y Teatralnej). Pierw­ - T h e First N e w York International Festival of A r t s - U S A szym miejscem pracy teatru jest zrujnowana kaplica innowier­ - Seoul O l i m p i e A r t s Festival - Korea cza (ariańska) we wsi Gardzienice pod L u b l i n e m . - Toga Theater Festival - Japonia Staniewski jest autorem idei W y p r a w i Zgromadzeń, sta­ a także w Sao Paolo, Amsterdamie, Nancy, Londynie, Ber­ nowiących w pierwszych latach podstawę praktyk teatral­ linie, Bostonie, T o r o n t o , Sztokholmie i wielu i n n y c h miej­ nych, a organizowanych w środowiskach tubylczych (wsie, scach. W r o k u 2001 bardzo dobrze przyjęte zostały występy kolonie, rezerwaty). W r a z z Tomaszem Rodowiczem prowa­ w n o w o j o r s k i m „La M a m m a " oraz C e n t r u m Meyerholda dził realizację wszystkich W y p r a w i Zgromadzeń w Moskwie (Światowa O l i m p i a d a T e a t r u ) . Pisał o n i c h m . i n . Ośrodka Praktyk T e a t r a l n y c h . „New York Times", „Izwiestia". Generalna wykładnia tych przedsięwzięć zawarta jest w szki­ Po dwudziestu latach ciągłej i konsekwentnej pracy warszta­ cu Po nowe naturalne środowisko teatru, wygłoszonym przez W . towej i dydaktycznej z młodzieżą w Gardzienicach Staniewski po­ Staniewskiego na konferencji Nowego T e a t r u w ramach Inter­ wołał do istnienia w roku 1997 Akademię Praktyk Teatralnych. national Théâtre Instituto - Helsinki 1978, a potem na K o n ­ gresie I T I w Sofii (1979). Z „Gardzienic" Staniewskiego wyszło wielu ludzi, których działalność, w Polsce i za granicą, rozwija i krzewi wyrosłe t u A u t o r (reżyseria, scenariusz, struktura muzyczna, rozwiąza­ idee pracy w nowych, naturalnych środowiskach kultury, t z n . nia przestrzenne) wszystkich ptzedstawień Ośrodka Praktyk na prowincjach, na wsiach, wśród mniejszości narodowych Teattalnych. w imię wzajemnego zrozumienia i zaufania. Odbył wiele zagranicznych wędrówek badawczych, m . i n . dla porównania oryginalnych, tradycyjnych ceremoniałów oraz W k i l k u krajach pracują grupy teatralne wyrosłe z etosu „Gatdzienic". technik ruchu, głosu, dialogowania, organizowania przestrzeni z t y m i technikami, które wprowadził do pracy Ośrodka z wła­ Niektóte nagrody: - snej i n t u i c j i . Ważniejsze z n i c h to: - - - odznaka „Zasłużonego działacza k u l t u r y " przyznana przez - nagroda Ministra Spraw Zagranicznych za wybitne zasługi Laponia (joifcu - technika zaśpiewu i r y t m o i n k a n t a c j i , po­ ezja melliczna); - Meksyk - Indianie Tarahumara w medal Ministra K u l t u r y i Sztuki Egiptu za wkład w rozwój światowego teatru eksperymentalnego Sierra M a d r e Ministra K u l t u r y i Sztuki Occiden­ dla kultury polskiej za granicą tal (raramurü - wielo- ! wielodziesięciogodzinne biegi; ryt- - medal wojewody lubelskiego za zasługi w rozwój regionu mooddech; źródła energii); - nagroda Ministra K u l t u r y i Sztuki za wybitne osiągnięcia Stany Zjednoczone - Indianie Z u n i (tańce deszczu - ob­ rzęd jako akt sprawczy; inicjacje dzieci); artystyczne i upowszechnianie k u l t u r y teatralnej - 558 nagroda i m . Konrada Swinarskiego �AUTORZY NUMERU O teatrze „Gardzienice" i ideach działalności Włodzimierza „Studio" - wystawy i dzieła. Warszawa 1998; Szajna - Galeria, Rzeszów 1999. Staniewskiego opowiadają m . i n . książki: Zbigniew T a r a n i e n k o , Gardzienice. Praktyki' teatralne Włodzimierza Staniewskiego, W y ­ d a w n i c t w o Test, L u b l i n 1997; Paul A l l a i n , Gardzienice. Polish T/iearre m Transition, H a r w o o d A c a d e m i c Publishers ( W i e l k a Brytania). W książce Twenry Cemury Actors U c h T r z c i o n k o w s k i - asystent w Katedrze Historii Starożytnej 1997 K U L Specjalizuje się w historii religii starożytnej Grecji. A u t o r Training licznych artykułów publikowanych w prasie specjalistycznej. (Routledge 2000) znajduje się rozdział poświęcony metodzie pracy Staniewskiego. Obecnie Staniewski pracuje nad książką J a k o b U l l m a n - niemiecki kompozytor muzyki awangardowej, dla wydawnictwa Routledge w Londynie. który po obejrzeniu Kosmosu w Berlinie przysłał zamieszczony w numerze list i doslal partyturę swojej kompozycji na glos i i n ­ J a n Stęszewski - muzykolog, profesor Uniwersytetu i m . A . M i c ­ strumenty z tekstem greckim. kiewicza w Poznaniu. Główne obszary zainteresowań badaw­ czych: muzyka ludowa polska (również polskich mniejszości na Jerzy S ł a w o m i r W a s i l e w s k i - etnolog, d o k t o r habilitowany, Litwie, Białorusi, R u m u n i i ) , wschodniostowiańska, pozaeuro­ pracuje w Katedrze Etnologii i A n t r o p o l o g i i K u l t u r o w e j U W . pejska; historia muzyki polskiej o d X V I I w . do współczesnej; W latach 1971-80 był uczestnikiem corocznej eksdycji I H K M metodologia muzykologii. Liczne publikacje własne oraz redak­ P A N do M o n g o l i i . Prowadził też penetrację etnograficzną i n ­ cje zwartych publikacji i serii wydawniczych, aktualnie uczest­ n y c h krajów A z j i . A u t o r książek: Podróż do piekieł, rzecz o sza­ niczy w wydaniu Dziel Wszystkich H e n r y k a Wieniawskiego, mańskich „Res Facta N o v a " i serii prac muzykologicznych Zakładu M u ­ W - w a 1989. misteriach, W - w a 1979, Tabu a paradygmaty etnologii, zykologii U A M i Poznańskiego Towarzystwo Przyjaciół N u k . Wykłada na U A M , U ] i w Europejskiej A k a d e m i i Sztuk, wy­ J o a n n a W i c h o w s k a - absolwentka teatrologii Uniwersytetu Ja­ kładał na U W , K U L , na uniwersytetach niemieckich (Freie giellońskiego i A k a d e m i i Praktyk T e a t r a l n y c h „Gardzienice". Universitaet, Berlin, Getynga) i w Hiszpanii ( G i r o n a ) . Byl pre­ Była aktorka T e a t r u „Węgajty" i wieloletnia współpracownicz­ zesem Zarządu Głównego Związku Kompozytorów Polskich, ka i aktorka T e a t r u „Gardzienice". Realizatorka autorskich Polskiej Rady Muzycznej i wiceprzewodniczącym Międzynaro­ projektów m . i n . Noce Mkańskte (Gardzienice 2000). Poetka. dowe) Rady Muzycznej U N E S C O . A n n a W y k a - socjolog kultury, doc. dr. hab., pracuje w IFiS P A N . Zajmuje się nowymi zjawiskami w kulturze i metodologią jako­ L u c j a n Świetlicki - historyk i regionalista z Piask, animator k u l ­ tury, przez kilkadziesiąt lat nauczyciel historii i kierownik miej­ ściową. Napisała m . i n . pracę Badacz społeczny wobec scowej szkoły, o d piętnastu lat intensywnie dokumentuje histo­ czenia, doświad­ 1993. rię okolic Piask, autor wielu publikacji na ten temat. A g a t a Z y g l e w s k a - absolwentka 1 A k a d e m i i Praktyk Teatralnych przy O P T „Gardzienice", studentka Instytutu A n g l i s t y k i oraz Zbigniew T a r a n i e n k o - pracownik I n s t y t u t u Filozofii Uniwersy­ tetu Warszawskiego. Estetyk, teoretyk, krytyk sztuki, teatru Instytutu Stosowanych N a u k Społecznych Uniwersytetu W a r ­ i literatury. Długoletni dyrektor Galerii „Studio" w Warszawie. szawskiego, w latach 1999-2000 pracowniczka i współpracow­ Kurator Kolekcji „Studio". A u t o r koncepcji teatru narracji pla­ niczka O P T „Gardzienice", realizatorka (i wspólrealizatorka) stycznej. A u t o r k i l k u tomów wywiadów z najwybitniejszymi ar­ projektów m . i n . O f f - K o n f r o n t a c j i . tystami polskimi. Ważne miejsce w jego zainteresowaniach zaj­ muje współczesny polski teatr poszukujący własnych środków M i r a Ż e l e c h o w e r - A l e k s i u n - studia i dyplom (1966) w Katedrze wyrazu, zwłaszcza twórczość Józefa Szajny, Leszka Mądzika Malarstwa Architektonicznego PWSSP we Wrocławiu. Upra­ i Włodzimierza wia malarstwo. Ponad 70 wystaw indywidualnych i zbiorowych. Staniewskiego. Najważniejsze p u b l i k a c j e : Śmiech staropolski, Warszawa 1977; Teatr hez dramatu. Warsza­ Obrazy w zbiorach M u z e u m Sztuki Współczesnej W a t y k a n u , wa 1979, Rozmowy o teatrze, Warszawa 1981; Rozmowy z pisa­ Ludwigshaffen, M u z e u m N a r o d o w y m w Warszawie i Wrocła¬ rzami. Warszawa 1986; Rozmowy o malarstwie, Wrocław w i u . w zbiorach prywatnych w Londynie, Jerozolimie, N o w y m Uwagi o sztuce współczesnej, Warszawa 1992; Adam 1987; Warszawa 1988; Szajna - 70 lat, Myjak - rzeźba, Termopiie. Dokumenty terroru 1944-56, Olsztyn 1993; Jorku, Warszawie i i n n y c h miastach. Nasze O d 28 lat jest a k t y w n y m przyjacielem „Gardzienic". T a m Warszawa 1993; Kolek­ z okazji 25-lecia Ośrodka Praktyk Teatralnych „Gardzienice", cja „Studio" - dzieła i twórcy, Warszawa 1997; Gardzienice. Prak­ na zaproszenie jego twórcy odbyło się tam spotkanie Smak Sza­ tyki teatralne Włodzimierza Staniewskiego, Lublin 1997. batu z wystawa M i r y Żelechower-Aleksiun o tej samej nazwie. Galeria 559 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/59426a54affc4128bb9aa793dcb7cfbd.pdf 6188a487f773429ef182fbe3f7ab01df Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3092 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2896 Title A name given to the resource Lalka w obrzędach pogrzebowych / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.544-553 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pawlik, Jacek Jan Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek]an PavbkSVD * JACEK JAN PAWLIK LALKA w OBRZEIHCH rooRZEBOWYCH rakteryzacja jej jest tak udana, że podobieństwo ze zmarłym nie podlega dyskusji, czasem twarz jej stanowi fotografia zmarłej osoby, innym zaś razem ma ona na sobie ubranie noszone przez zmarłego za życia. Sposób wykonania, znany jedynie wtajemniczonym specjali­ stom, świadczy o jej wyjątkowości. Wobec nieobecno­ ści ciała zmarłego jest ona w centrum obrzędów po­ grzebowych. Na niej skupia się uwaga uczestników, do niej kierują się wyrazy uczuć przeznaczone dla zmarłe­ go, do niej adresowane są prośby. SVD Lalka w obrzędach pogrzebowych O brzędy pogrzebowe należą do kulturowo naj­ bogatszych praktyk rytualnych. Wyrażają wierzenia związane ze śmiercią oraz wiarę w nieśmiertelność, jednocześnie zaś łagodzą żal po stra­ cie ukochanej osoby, określając w szczegółach zacho­ wanie żałobników. Obrzędy te odwołują się do różnych form dyskursu, takich jak mity, podania, przysłowia i pieśni, aby nadać sens śmierci, oraz chętnie zapoży­ czają formy dramaturgiczne (suspens, inwersja, naśla­ downictwo), aby ptzynajmniej częściowo zapanować nad tym wyjątkowym wydarzeniem, które w pełni nie daje się wytłumaczyć. Stwierdzenie, że fakt śmierci to główne źródło inspiracji filozoficznej, jest aż nadto oczywiste. Podobnie twierdzenie, że rytuał związany z obrzędami pogrzebowymi jest prekursorem dramatu teatralnego, ma swoich zwolenników . 1 Śmierć stawia żyjących w obliczu martwego ciała i to właśnie obecność ciała niezdolnego do ruchu, milczą­ cego, zmieniającego bezpowrotnie swój wygląd pod wpływem rozkładu, podkreśla nieodwracalność śmierci i pogłębia jej świadomość. Nagłe zerwanie więzi między zmarłym a jego rodziną jest trudne do zaakceptowania. Żyjący pragną tak długo jak to tylko możliwe przeby­ wać w obecności bliskiej osoby, wyrazić po raz ostatni uczucia, którymi darzyli zmarłego i oswoić się z myślą o śmierci. Pomijając zwyczaj balsamowania oraz współcześnie stosowaną tanatopraktykę', krewni zmarłego mają do dyspozycji dość krótki okres, aby po raz ostatni nacie­ szyć się widokiem zmarłego oraz się z n i m pożegnać. Wcześniej czy później, w zależności od klimatu oraz możliwości technicznych, nadchodzi chwila rozstania ze zmarłym i pozostawienia go na miejscu „wiecznego spoczynku". Obrzędy pogrzebowe nie kończą się na od­ daleniu zwłok. Dlatego też pottzebny jest jakiś substy­ tut ciała, aby zapewnić sobie obecność zmarłej osoby podczas dalszych ceremonii. Jedną z najczęściej stosowanych form jest lalka znacznej nieraz wielkości. Nadaje się ona do tego zna­ komicie. Zrobiona jest zwykle z trwałego materiału, a więc nie ogranicza rytuału w czasie. Swym antropomorficznym wyglądem przypomina zmarłego, przy czym wystarczy w zasadzie konwencja lub przekonanie, aby uznać ją za konkretną zmarłą osobę. Czasem cha­ W literaturze antropologicznej rzadko podkreślany jest teatralny charakter lalki. Ukrywa się ona pod taki­ mi określeniami jak wizerunek, obraz, podobizna, fi­ gurka czy manekin'. Autorzy koncentrują swe opisy na chronologicznym przebiegu obrzędów, przedstawiają ich sens, symbolikę oraz znaczenie dla losu zmarłego po śmierci i dla odbudowy zachwianej struktury społecz­ nej. W wielu jednak przypadkach teatralny charakter lalki jest oczywisty, o czym świadczą analizowane w n i ­ niejszym artykule przykłady. Aby właściwie ocenić rolę lalki w obrzędach pogrze­ bowych, trzeba pamiętać o ich złożonej strukturze oraz mieć na uwadze fakt, że odbywają się one w przeciągu przynajmniej jednego roku. Obrzędy te należą do ob­ rzędów przejścia (mes de passage), których strukturę przedstawi! po raz pierwszy A r n o l d van Gennep . O b ­ rzędy przejścia charakteryzują się trójczłonową struk­ turą, w której wyróżnia się następujące fazy: rozstanie, przejście oraz przyjęcie (separation, marge, agregauon). W pierwszej fazie rytuał koncentruje się na martwym ciele. Trzeba je pogrzebać, spalić lub złożyć na specjal­ nie do tego przeznaczonym miejscu . W chwili następuje rozpad komponentów tworzących osobę ludzką , dlatego też rytuał nie tylko koncentruje się na martwym ciele, ale też stara się wpłynąć na niewidzial­ ne komponenty osoby wyzwolone przez śmierć w taki sposób, aby nie zagrażały żyjącym i osiągnęły swe osta­ teczne przeznaczenie. Równolegle do rytów związa­ nych ze zmarłym następuje proces wyłączenia jego bli­ skich z grupy społecznej na okres żałoby. 4 5 6 Druga faza obrzędów to okres przejścia. W tym cza­ sie ciało ulega rozkładowi, niewidzialne komponenty pozostają jak gdyby w zawieszeniu, krewni natomiast przestrzegają zakazów oraz nakazów żałoby nałożonych przez tradycję. Faza przyjęcia, która jest uwieńczeniem obrzędów pogrzebowych, obejmuje włączenie zmarłego do świata niewidzialnego oraz wyznaczenie żałobnikom nowego miejsca w grupie społecznej. W tej fazie odby­ wa się u niektórych ludów tzw. wtórny pogrzeb, który jest dramatutgicznym powtórzeniem rzeczywistego po­ grzebu. Podczas tych ostatnich ceremonii lalka ma szczególne zastosowanie. Ciało zmarłego zostało już pogrzebane lub spalone w pierwszej fazie obrzędów. Po­ zostały po n i m w najlepszym razie prochy lub kości. 544 �Jacek Jan Pawlik SV'D • LALKA W OBRZĘDACH POGRZEBOWYCH Lalka więc staje się materialną podporą osoby zmarłej. Na niej koncentrują się czynności rytualne. Często dzieli ona los ciała zmarłego - jest grzebana, palona lub składana w grobowcu, w pobliżu złożonego tam ciała. Toltcinic - rytuał palenia laik? Indianie Luiseńo z południowej Kalifornii jeszcze w po­ czątkach XX wieku palili Ciała swoich zmarłych . W tym celu kopali półmetrowej głębokości dół. W y ­ pełniali go chrustem, na którym układali stos z kłód drzewa. N a stosie tym składane było ciało zmarłego do kremacji. Całość podpalano od dołu. Spalenie ciała trwało około dwunastu godzin, po czym zwęglone ko­ ści oraz prochy zbierano do kosza. Kości, potłuczone na proszek, zmieszane z wodą i z mąką, spożywał jeden z krewnych zmarłego. Wierzono, że w ten sposób może on przejąć zalety i cnoty zmarłej osoby . 8 9 Kilka tygodni po kremacji, kiedy została zgromadzo­ na wystarczająca ilość pożywienia do zorganizowania wystawnego święta, odbywało się ceremonialne palenie odzieży należącej do zmarłego. Jego krewni budowali na tę okazję ogrodzenie z chrustu wokół wydzielonego miejsca, aby wyznaczyć sakralną przestrzeń. Odzież zmarłego (z wyjątkiem jednego zestawu, potrzebnego do dalszych ceremonii) prano na uboczu, a następnie palono na ognisku na środku sakralnego placu. Dla przybyłych na tę uroczystość gości przygotowywano wy­ stawną ucztę oraz obdarowywano ich prezentami. Mniej więcej rok po śmierci danej osoby miał miej­ sce rytuał palenia lalek. Rytuał ten organizowany był jednocześnie dla wszystkich zmarłych z danego okresu. Stanowił on główną część trzeciej fazy obrzędów po­ grzebowych. Można go zaklasyfikować jako „wtórny pogrzeb". Pamiętajmy, że bezpośrednio po śmierci cia­ ło zmarłego zostało spalone, zaś uwolniona dusza roz­ poczęła „drogę do nieba". Teraz, w tej ostatniej fazie obrzędów pogrzebowych, następowało powtórzenie kremacji, w któtej lalki zastępowały ciało. Wykonanie lalek powierzano członkom klanu, do którego należeli zmarli. C i zaś robili je z sitowia, które wiązali nadając mu kształty ludzkie. Robili to na ubo­ czu, aby ukryć się przed gapiami. Tak uformowane po­ stacie przyodziewano w ubrania zmarłych. Głowy wy­ posażano we włosy, oczy zastępowano muszlami, malo­ wano nos, usta, czasem doczepiano uszy. Starano się, aby lalki jak najbardziej przypominały zmarłych, stąd często używana nazwa „oblicze". Podczas fabrykacji lalek bliscy i dalsi krewni zmarfego oraz zaproszeni goście z innego klanu oczekiwali w sakralnej przestrzeni, w centrum której palił się ogień; śpiewali przewidziane na tę okazję pieśni. Na wieść, że lalki są gotowe, przewodnik ceremonii wy­ chodził przed zebranych i kopał dla lalek w ziemi otwo- 545 Lalka pogrzebowa Luiseńo z Kalifornii. (Źródło: H u b e r t Gundolf, Toienfeuit und Jemeitsgkube. Verlag 1967, Mödhng: Sankt Gabriel 153) ry. N a jego trzykrotne wezwanie zgromadzeni trzykrot­ nie reagowali odzewem, i wówczas wnoszono lalki z za­ słoniętymi głowami. Niosący je mężczyźni - tragarze Śpiewali: „Towish cokya" - „Oto przychodzą dusze". I wchodząc do sakralnej zagrody, wkładali kukły do wykopanych otworów. Po chwili lalki odsłaniano i wte­ dy krewni, rozpoznając w nich swoich zmarłych bli­ skich, wybuchali płaczem. Niektórzy z nich obdarowy­ wali lalki dodatkowymi ozdobami. Krewni zmarłego nie malowali twarzy ani nie śpiewali podczas trwania całego rytuału. Rolę aktywnych aktorów uroczystości przejmowali zawsze zaproszeni goście. Rów­ nież przewodnik ceremonii pochodzi! z obcego klanu. Rozpoczynały się śpiewy na cześć zmarłych. Trwały one dość długą chwilę. W pewnym momencie przewod­ nik ceremonii brał do ręki warkotkę i wirując nią trzy razy dawał znak - śpiewy ustawały. Przenoszono lalki na ubocze, rozbierano je i pozbawiano ozdób. Tragarze przygotowywali się do tańca - malowali ciało i nakłada­ li pióropusze. Na powtórny znak warkotki wracali z lal­ kami przed zgromadzonych i składali je przy ogniu. Znowu podejmowano śpiewy, a oni tańczyli wokół ognia, wtórując sobie grzechotkami z szylkretu. 10 Po serii tańców przewodnik ceremonii podnosił z ziemi lalki, obchodził z nimi trzy razy ognisko i wrzu­ cał je do ognia, mówiąc: „Oto krewni wysyłają duszę na Drogę Mleczną". Wraz z lalkami palono czasami ubrania i ozdoby. Przybyli na uroczystość goście mogli wziąć sobie jakąś część odzieży lalki. Jeśli tak się stało, krewni zmatłego musieli dostarczyć inne ubranie do spalenia. Pomocnicy przewodnika ceremonii obchodzi­ li ognisko dookoła, zatrzymywali się, zaczerpywali trzy razy powietrza, za każdym razem przyzywając niebo, po �Jacek Jan Pawlik SVD * LALKA W OBRZĘDACH POGRZEBOWYCH czym wrzucali sztuki odzieży do ognia. Podczas palenia lalek i odzieży uczestnicy w spódnicach z orlich piór tańczyli wokół ognia, śpiewając pogrzebowe pieśni sunganish. Otaczając ogień, wirowali wokół własnej osi. Taniec przy akompaniamencie śpiewu trwał całą noc i kończył się koło południa następnego dnia. Warto zauważyć, że podczas tej uroczystości funkcje klanu zmarłego, a więc żałobników, oraz klanu gości były zróżnicowane. Klan zmarłego zachowywał powagę żałoby (milczenie, ograniczone ruchy). Goście w jego imieniu prowadzili ceremonię, przyozdabiali twarze, tańczyli oraz śpiewali. Do nich należało palenie lalek. Toltcinic jest typowym przykładem „wtórnego po­ grzebu". Lalka z sitowia służyła jako substytut ciała zmarłego. Dzieliła los martwego ciała: palono ją, aby pomóc duchowi definitywnie wznieść się do nieba (symbolika dymu). Uroczystość ta miała wielkie zna­ czenie dla żałobników. Oddalała bowiem od nich groź­ bę błąkającego się ducha i zwalniała ich od zakazów ża­ łoby. Rola, jaka przypadała klanowi gości, świadczy o ważnym znaczeniu społecznym tej ceremonii, która umacniała wymianę między dwoma klanami. Klan zmarłego hojnie obdarowywał gości prezentami, ci zaś podejmowali się przeprowadzenia rytuału, który był nieodzowny dla samego zmarłego i jego krewnych. A kiedy następował zgon w klanie gości, klan gospoda­ rzy wyświadczał mu podobną przysługę. Bi kunm unii Symboliczny powrót do domu 11 Bassarowie, woltyjski lud patriarchalny z północnego Togo, podobnie jak większość ludów A f r y k i grzebią swoich zmarłych. Przygotowanie ciała, ostatnie poże­ gnania, kopanie grobu i sam pochówek podlegają do­ kładnie określonym normom rytualnym. Błąd lub nie­ dociągnięcie może wpłynąć na los zmarłego po śmier­ ci i uniemożliwić mu przemianę w „przodka". Bassaro­ wie wierzą, że po śmierci duch zmarłego uwolniony z ciała przebywa w pobliżu miejsca zamieszkania przez okres żałoby trwający przynajmniej rok. Po tym okre­ sie zostaje on włączony do grona przodków, pod wa­ runkiem, ze obrzędy pogrzebowe zostaną właściwe przeprowadzone. Trwające cały tydzień uroczystości zakończenia ża­ łoby rozpoczynają się tzw. wtórnym pogrzebem. Wie­ czorem pierwszego dnia następuje rytualne wezwanie zmarłego. Zapewniając sobie w ten sposób jego obec­ ność, zebrani rozpoczynają całonocne czuwanie, śpie­ wając pieśni żałobne i tańcząc ptzy dźwięku bębnów, grzechotek i fletów. Następnego dnia ma miejsce rytu­ ał „Bi kunni unii", który jest dramaturgicznym powtó­ rzeniem pochówku. Przebieg jego zależy od tego, czy osoba zmarła była mężczyzną, czy kobietą. Powodów tego należy szukać w strukturze społecznej. Mężczyzna bowiem urodził się, żył i umarł w tej samej wiosce, na­ tomiast kobieta, wychodząc za mąż, opuściła dom swe¬ go ojca, aby zamieszkać u męża. Żyjąc z dala od swojej rodziny i od swoich przodków, pozostaje ona pozbawio­ na ich opieki. W przypadku choroby lub innego nie­ szczęścia musi udać się do domu swego ojca aby pod¬ dać się koniecznym rytuałom. Umierając, zostaje po­ chowana w domu męża. „Symboliczny powrót do d o m u " oznacza więc w przypadku zmarłego mężczyzny obejście znanych so­ bie kątów, bez konieczności opuszczania wioski. Dla zmarłej kobiety jest to powrót do domu jej ojca. Ptzedstawimy ten drugi przypadek, ponieważ jest on bogat­ szy i bardziej przemawiający do wyobraźni. Bassarowie nie ekshumują kości zmarłej osoby w celu „wtórnego pogrzebu", jak to ma miejsce przy podobnych ceremoniach na przykład na Madagaska­ r z e C i a ł o zmarłej zastępuje dziesięciocentymetrowej długości laleczka, nazywana unii (postać ludzka). Jest ona upleciona ze skręconych włókien rafii, przy czym kształt dolnej części tułowia wyraźnie wskazuje, że chodzi tu o kobietę. Sztuka plecenia laleczki jest ptzekazywana z matki na córkę tylko wśród kilku ro­ dzin, dlatego krewni zmarłej zamawiają ją dzień wcze­ śniej u artystki, która potrzebuje około pięciu godzin na jej wykonanie. 1 O d wczesnego ranka rozpoczynają się przygotowa­ nia do ceremonii. Zięciowie zbierają źdźbła perzu, z którego wspólnie plotą sznurek. Następnie wybierają cztery ' dłuższe i cztery krótsze kawałki bambusa, wią­ żą je na krzyż za pomocą sznurka, tworząc naturalnej wielkości nosze. Tymczasem kobiety udają się do domu 1 546 �iacek hm Pawlik SITJ • LALKA W OBRZĘDACH POGRZEBOWYCH kazów zmarłej. T o ona, reprezentowana przez unii, bę­ dzie nadawać tempo marszu i kierować pochodem . Przy rytmie bębna tragarze oraz wszyscy zebrani goście wychodzą z zagrody. Kobietv wachlują wachlarzami. Inne akompaniują grzechotkami. Pochodowi przywo­ dzi unii. Czasem zwalnia, czasem przyspiesza, tak że to­ warzyszący nie zawsze za nią nadążają. Przed zagroda­ mi, gdzie zmarła spotkała się z życzliwością, tragarze pochylają głowy na znak wdzięczności. Ktoś z domow­ ników wychodzi przed próg, aby ją pozdrowić. Unii chce ominąć miejsca, w których spotkała zmarłą krzywda, więc zmusza niosących do biegu. 14 Opuszczając wioskę, pochód kieruje się do miejsca zamieszkania rodziny ojca zmarłej. T a m zmarła w po­ staci unii wybiera sobie zagrodę, gdzie chce być pocho­ wana. Nie musi być to koniecznie dom ojca. W c h o ­ dząc do zagrody, tragarze kładą nosze na środku we­ wnętrznego podwórka. Starszy rodu ojca zmarłej odwiązuje sznurki i odwija matę, sprawdzając uważnie, czy rodzina męża zmarłej właściwie przygotowała unii do podróży. Po wymianie krytycznych uwag, zgadza się w końcu pogrzebać laleczkę. Procesja Bi feurmi unii artystki po odbiór laleczki. Podczas przenoszenia nie wolno jej nikomu pokazywać. Jest ona umieszczona w tykwie, którą jedna z kobiet przywiązuje sobie na ple­ cach w taki sam sposób, w jaki nosi się dziecko. Unii wpływa na tempo marszu niosącej, przyspiesza, kiedy czuje zagrożenie, czasem nawet zmusza do biegu. Przy­ bywszy na miejsce kobiety składają laleczkę w jednej z chatek domostwa, w ukryciu przed ludźmi. Kiedy nosze są gotowe, jeden ze starszych rodu kła­ dzie na nich matę pogrzebową, przynosi laleczkę, kła­ dzie ją uważnie na macie i przyozdabia naszyjnikiem z muszelek. Następnie zawija matę i przymocowuje ją do noszy sznurkiem z perzu. Na przywiązaną do noszy matę kładzie cztery kawałki materiału w różnych kolo­ rach, pamiętając, aby biały kawałek znajdował się na wierzchu (kolor żałoby), po czym przywiązuje je mocno czterema strzępami materiału w tych samych kolorach. Gotowa do podróży unii zostaje złożona na środku zagrody. Następuje więc ostatnie pożegnanie. Starsi rodu oraz przyjaciółki zmarłej zabierają głos, nawiązu­ jąc dialog ze zmarłą reprezentowaną przez laleczkę. Wspominają chwile spędzone razem, życzą jej szczę­ śliwej podróży. Następnie składają obiatę z piwa oraz potrawy z prosa w czterech miejscach wokół noszy. Wszystkie te czynności rytualne są dokładnym po­ wtórzeniem gestów i rytów, które miały miejsce pod­ czas pochówku. Dwaj zięciowie zmarłej ostrożnie podnoszą nosze i umocowują je na swych głowach. Ważne jest, aby poduszeczki od spodu noszy dokładnie przylegały do głów. Niosący bowiem będą jedynie wykonawcami roz­ Pochówek odbywa się dokładnie w ten sam sposób, jak postępuje się z ciałem zmarłej. Oczywiście otwór grobowy jest dostosowany do wymiarów laleczki. Sama czynność grzebania nie powinna przebiegać na oczach zebranych. Kobiety tworzą więc parawan z płócien wo­ kół miniaturowego grobu, tak jak to miało miejsce podczas prawdziwego pochówku. Po trzech dniach kopczyk nad miejscem pogrzebania unii zostanie utwardzony, podobnie jak grób zmarłej został uformoWciny trzy dni po jej pogrzebie. Rytuał Bi kunni unii ma na celu wprowadzenie zmar­ łej kobiety do świata niewidzialnego, przenosząc ją w miejsce pochodzenia, tam gdzie przebywają jej przodkowie. Laleczka unii ma jak gdyby pozyskać d u ­ cha zmarłej. Obchodzi się więc z nią z wielką ostrożno­ ścią, aby duch się nie wymknął i nie stał się niebez­ pieczny dla żyjących. Podczas całego pochodu laleczka jest główną aktorką rytuału. T o ona wyznacza trasę, nadaje tempo marszu, wybiera miejsce swego ostatnie­ go spoczynku. Zmarła po raz ostatni nawiązuje kontakt z rodziną męża, z sąsiadami oraz z przyjaciółmi. Kon­ takt ten jest animowany ruchami tragarzy. Twierdzą oni, ze siła zmarłej jest tak wielka, ze pod­ dają się bezwolnie jej rozkazom. Zapytani, nie potrafią wytłumaczyć przyczyny. Użyczają oni duchowi zmarłej swych możliwości kinestetycznych. Stają się żywymi marionetkami, wprowadzanymi do akcji przez laleczkę, która jest zarazem przedmiotem otaz aktorem, mario­ netką oraz manipulatorem. 547 Rytuał ten przypomina tzw. przesłuchanie trupa, które ma miejsce u niektórych ludów A f r y k i przed po­ chówkiem, a którego celem jest znalezienie winnego �lacek )an Pawlik SVD • LALKA W OBRZĘDACH POGRZEBOWYCH — - • . •U' FOT T a u - w u w końcowej fazie obrzędów pogrzebowych (źródło: J. K o u b i , Le mdade, Je mort et son „double" vis/Me en pays w : J. G u i a r t (red.), Rituels funéraires d travers Je monde, Pans: Le Sycomore 1979, śmierci . Świadectwa trzymających ciało zmarłego podczas „przesłuchania" są zbieżne z wrażeniami traga­ rzy unii. Według nich to właśnie zmarły powoduje ich konkretne ruchy. Nawet analiza filmu wykonanego podczas „przesłuchania trupa" u Diola z Senegalu nie pozwoliła wyświetlić tego zjawiska. Stwierdzono jedy­ nie, że ruchy tragarzy są tak doskonale zharmonizowa­ ne, że niemożliwe wydaje się ich wyuczenie . 15 16 Gai Jatra - procesja świętych krów Gai Jatra jest jednym z najbardziej spektakularnych świąt w kotlinie Katmandu w Nepalu. Jest ono związa­ ne z tradycją i zwyczajami Newarów, którzy stanowią około połowy ludności w tym regionie . Tradycja ob­ chodzenia Święta Krów ma około 2000 lat i związana jest z wiarą w reinkarnację. Newarowie, zgodnie z tra­ dycją hinduistyczną, wierzą, że dusze zmarłych odra­ dzają się po śmierci w przeróżnych formach. Yama Raj, 17 Toradja, 168) Bóg Śmierci, decyduje, w jakiej postaci dusza odrodzi się na ziemi. Prowadzi on księgę, w której zapisane są narodziny każdego śmiertelnika, jego dobre i złe czyny, a także z góry określona data śmierci. Kiedy ktoś umrze, Yama Raj wysyła posłańca, aby sprawdził, czy uwolniona dusza wyruszyła w drogę do bram zaświa­ tów, które otwierane są tylko raz w roku, w pierwszy dzień miesiąca Bhadra (sierpień-wrzesień) . 1S Droga do zaświatów może być wyjątkowo trudna, prowadzi bowiem przez rzeki ognia. Aby dopomóc d u ­ szy zmarłego bliskiego w tej wędrówce, w tym właśnie dniu rodziny w żałobie modlą się, aby święta krowa prowadziła duszę zmarłego, zezwalając jej na przycze­ pienie się do ogona podczas podróży. Newarowie wie­ rzą, że święte krowy pomagają duszom zmarłych prze­ prawiać się przez rzeki i mogą otworzyć swymi rogami bramy zaświatów . 19 W dzień święta Gai Jatra każda rodzina, w której na­ stąpił zgon w poprzedzającym roku, śpieszy z pomocą 548 �Jacek Jan Pawlik W D • LALKA W OBRZĘDACH PCX iRZEBOWYCH duszy zmarłego bliskiego, organizując w jego intencji procesję świętych krów trasą wyznaczoną od niepa­ miętnych czasów. Niezbędnym elementem procesji są pięknie ozdobione żywe krowy. Aby procesji dodać splendoru, młodzi chłopcy przebierają się za krowy, na­ kładając na głowy maski z rogami i z tyłu przyczepiając ogon. Wiele rodzin stara się również poprzez uczynki miłosierdzia wpłynąć na święte krowy, aby dobrze wy­ pełniły swe zadanie. Choć charakterystyczne dla Gai Jatra jest oprowa­ dzanie krów, centralną figurą procesji jest tahamaca, substytut zmarłej osoby. Jest to wielka kukła zrobiona z czterech długich (ponad pięć metrów) tyczek świeże­ go bambusa, które tworzą stożkowatą konstrukcję. Pią­ ty, krótszy kawałek służy za ramiona. Na tę konstruk­ cję nakłada się ubranie, zgodnie z płcią zmarłego. D o z grubsza uformowanej głowy przyczepia się rogi zrobio­ ne z trawy, twarz zastępuje portret zmarłego, z tyłu gło­ wy przyczepia się dwa wachlatze. Powyżej głowy umieszcza się parasol, aby chronił zmarłego (i krowę, która ma mu otworzyć bramę do zaświatów) przed słońcem. Kukła ta jest konstruowana przed głównym wejściem domu żałoby. Gotowa tahamaca pozostaje z początku w pozycji leżącej, rodzina zmarłego okadza ją i kieruje do niej modły na znak czci i przywiązania. statszy syn wylewa zmarłemu na usta wodę, zaś zebrani krewni wzywają Boga Wisznu. Dodajmy, że pobożnym życzeniem każdego hinduisty jest umtzeć w Benares nad Gangesem lub innym miejscu pielgrzymkowym wysokiej rangi. Newarowie palą swoich zmarłych, po czym przez dwa tygodnie odbywają się ryty oczyszczenia i składane są ofiary. Krewni zmarłego, przede wszystkim zaś naj­ starszy syn, przestrzegają w t y m czasie zakazów żałoby. Uwieńczeniem obrzędów pogrzebowych jest święto Gai Jatra, podczas którego zostają uhonorowani wszyscy zmarli z danego roku. Procesjonalne przenoszenie k u ­ kły przedstawiającej zmarłego w towarzystwie krów oraz przebranych za nie ludzi wyraża pragnienie rodzi­ ny, aby wspomóc zmarłego w niebezpiecznej wędrówce do zaświatów. Poczucie więzi rodzinnych sprawia, że akt ten staje się obowiązkiem. Gai Jatra, obok wątku religijnego związanego z czcią zmarłych, zawiera w sobie również bogatą część ludyczną. Z poważnej procesji w godzinach porannych prze­ kształca się w radosny karnawał uliczny. W Katmandu tłum gromadzi się na centralnym placu, na którym od­ bywa się spektakl o chatakterze satyrycznym. Ośmiesza się instytucje polityczne, armię, obcokrajowców, zwy­ czaje, a czasem nawet samych bogów . Każdy może włączyć się do tej zabawy. Z tej okazji wielu uczestni­ Po dopełnieniu tych czynności rytualnych czterech ków przywdziewa kostiumy przebierańców. Gai Jatra mężczyzn stawia kukłę i rozpoczyna się procesja. Dwa długie sznurki pozwalają na manipulowanie tuhamaka jest ważnym wydarzeniem kulturalnym miejscowych społeczności i może trwać nawet tydzień. Sądząc jedpodczas procesji. Dwóch mężczyzn na zmianę lekko pociąga za jeden ze sznurków i kukła sprawia wrażenie, że żyje. Za nią kroczą synowie zmarłego ubrani na bia­ ło z płonącym kadzidłem w ręku. Przed nią grupa ludzi wykonuje taniec z pałkami Ghinta Ghinse. Kitka par mężczyzn (niektórzy z nich przebrani za kobiety) tań­ czy rytmicznie przy dźwięku bębna i cymbałów, uderza­ jąc pałkę Ghinta Ghinse partneta. Przy akompania­ mencie muzyki i tańca procesja przemieszcza się ulica­ mi miasta. 21 Zdarza się, że grupy ludzi wychodzące z poszczegól­ nych domów gromadzą się na jednym miejscu i wspól­ nie odbywają procesję. Po przejściu wytyczoną trasą każda z nich wraca z kukłą do domu swego zmarłego. Po krótkich inwokacjach modlitewnych togi, portret zmarłego oraz wachlarze wrzucane są do rzeki, nato­ miast ubrania i tyczki bambusa zachowane zostaną do innych celów . 20 Tuhamacd stanowi substytut zmarłego, o czym świadczy nie tylko portret umieszczony zamiast twarzy, ale również los, jaki ją spotyka. Jej istotne części - po­ dobizna zmarłego oraz rogi - zostają wrzucone do rze­ k i . Rzeka jest uważana za odpowiednik świętej rzeki Gangesu. Wyższe kasty Newarów przenoszą umierają­ cych na brzeg rzeki. Według ich ttadycji nie jest bo­ wiem dobrze umrzeć w domu. W momencie zgonu naj- 549 Dekoracja wystawy piekarni w Cuernavaca (S. Brandes, Iconography in Mexico's Day of the Dead. Origins and „Ethnohistory" 45/2: 1998, 203) Meaning, �Jacek Jan Pawlik SVD • LALKA W OBRZĘPACH POGRZEBOWYCH nak po ilości religijnych procesji z krowami, Gai Jatra oznacza dla większości Newarów przede wszystkim wy­ pełnienie obowiązku wobec dusz bliskich zmarłych w ostatnim roku. Tau-tau - podwojenie obecności zmarłego Toradja z południowego Sulawesi (Indonezja) nie grze­ bią ani nie palą swych zmarłych. Ciało, starannie umy­ te i przywdziane, pozostawia się w pozycji siedzącej, oparte o mur i przywiązane do żerdzi, aby się nie zsunę­ ło. Po dwóch dniach owija się je paskami uplecionymi z włókien ananasa i składa na platformie wewnątrz do­ mu na okres dłuższy n i i jeden rok. Podczas tego czasu zmarły uważany jest za chorego, społecznie nie przyj­ muje się do wiadomości faktu śmierci. Po upływie tego okresu rozpoczyna się pierwsza faza obrzędów pogrzebowych, trwająca od czterech do sied­ miu d n i (rozstanie według schematu van Gennepa). Ciało przenosi się do specjalnie wybudowanego domu, owija się kawałkami materiału tak, że w efekcie tworzy długi kształtny cylinder oraz składa się je do trumny wydrążonej w pniu drzewa. Te pierwsze uroczystości pogrzebowe charakteryzują się licznymi ofiarami z ba­ wołów i świń. Równocześnie rozpoczyna się okres zaka­ zów pokarmowych dla żałobników. Zmarły pozostanie w wyżej wspomnianym domu przez cały rok, okres, który odpowiada drugiej fazie obrzędów według sche­ matu van Gennepa. Po tym okresie przenosi się ciało zmarłego w uroczysty sposób do grobowca, żałobnicy zaś zostaną uwolnieni od zakazów . 22 W pierwszym etapie obrzędów wykonuje się prowizo­ ryczną podobiznę zmarłego. Zrobiona jest ona z tyczek bambusa. Bambusowy szkielet owijany jest licznymi ka­ wałkami materiału, po czym ubietany w szaty należące do zmarłego- Głowa zrobiona jest z kawałków białego i czerwonego materiału. Gotowa kukła wkopywana jest do ziemi w pobliżu domu, gdzie złożone są zwłoki. Ptzyozdabia się ją naszyjnikami w przypadku kobiety, przy­ czepia szablę do pasa w przypadku mężczyzny. Następu­ je symboliczne ożywienie podobizny przez ofiarę z kogu­ ta, któtego krwią kukła zostaje pomazana. Wokół mej gromadzą się kobiety, które lamentują, recytują rodowe genealogie i wzywają na pomoc przodków. Po zakończe­ niu tej ceremonii kukła jest rozbierana. Głowę jej skła­ da się na spichlerzu, aby w ten sposób zmarły mógł spo­ tęgować urodzaj , po czym przenosi się ciało zmarłego do specjalnie wybudowanego domu. 23 Przed rozpoczęciem końcowego etapu ceremonii po­ grzebowych wykonuje sie inną lalkę, zwaną tau-tau. W pobliżu domu żałoby zaproszony artysta rzeźbi naj­ pierw głowę w kawałku drzewa. Podczas tej czynności towarzyszy mu jeden z krewnych zmarłego, aby dopil­ nować, by podobieństwo figury ze zmarłym było jak największe. Oddzielnie rzeźbi o n tors, uda, ramiona, ręce i nogi. Zanim przystąpi do zmontowania wyrzeź­ bionych elementów, rodzina zmarłego składa ofiarę ze świni. Kiedy lalka jest gotowa, następuje złożenie da­ rów: upieczone mięso świni, ryż, betel oraz palma are­ ka. Towarzyszy temu długa inwokacja modlitewna. Tau-tau jest martwa i milcząca jak zmarły, ale to wła­ śnie ona stanowi cień (jeden z komponentów osoby ludzkiej) zmarłego, który za życia jest niewidzialny. Następnego dnia artysta przystępuje do ubierania manekina. Nakłada na niego kilka warstw materiału, a na koniec zaś ubranie, które zmarły nosił za życia, aby uwydatnić podobieństwo ze zmarłym. Następnie doda­ je ozdoby: naszyjniki, bransoletki, kolczyki, turban na głowę oraz mieszek na betel. Przystrojona tau-tau otrzymuje następną ofiarę ze świni, której towarzyszą liczne inwokacje. T e n gest rytualny wyraża przekona­ nie, że dokonano wszelkich starań, aby lalka właściwie przedstawiała zmarłego. Jest to również akt jej ożywie­ nia i zaproszenia do uczestnictwa w ceremonii w cha­ rakterze gościa honorowego. Rozpoczyna się główna część ceremonii. Podczas gdy ciało zmarłego owinięte po raz ostatni w nowy całun pozostaje w domu, lalkę, która stanowi jego podwoje­ nie, przenosi się procesjonalnie na pole ofiarnicze, któ­ rego obrzeże stanowią megality przodków, łącznie z megalitem zmarłego, którego obrzędy pogrzebowe są w toku. Procesja zatrzymuje się na krańcu pola i wtedy kobiety w żałobie zbliżają się do tau-tau, by ją opłaki­ wać. Jednak płacz nie trwa długo, ponieważ ludzie zgromadzili się tam dla rozrywki. Następuje parada i walka bawołów, które w dalszej części uroczystości pogrzebowych zostaną złożone w ofierze. Po zakończe­ niu widowiska odnosi się tau-tau w procesji do domu, w którym spoczywa ciało zmarłego. Po kilku dniach powróci ona na pole ofiarnicze, tym razem towarzysząc ciału zmarłego. T u odbędzie się klu­ czowy rytuał tego etapu obtzędów. Ciało zmarłego kła­ dzie się na platformę, a obok niego ustawia się lalkę. Zmarły i jego widzialny „cień" przewodniczą ceremo­ niom, polegającym głównie na ofiarach z bawołów i ze świń. Mięso ofiarnicze składa się zarówno obok zmar­ łego, jak i u stóp tau-tau. N a koniec ciało zmarłego przenosi się do grobowca wydrążonego w skale, przed którym stawia się lalkę. Podczas obrzędów pogrzebowych lalka towarzyszy ciału zmarłego. Toradja wierzą, że zmaterializowany przez lalkę cień zmarłego może ułatwić przyjęcie duszy do świata przodków. Forma lalki ewoluuje w czasie ob­ rzędów pogrzebowych. W pierwszym etapie ma ona charakter prowizoryczny, co przypomina stan przej­ ściowy nieboszczyka. W drugim etapie ma ona formę bardziej trwałą. Ale na tym nie koniec. Po wielu latach czczony zmarły wejdzie do panteonu bóstw rodowych. 550 �Jacek Jan Pawlik SVD • LALKA W OBRZĘDACH POGRZEBOWYCH Z tej okazji zostanie zorganizowane wielkie święto, podczas którego lalkę stojącą u wejścia do grobowca poddaje się czynnościom rytualnym. Zmienia się jej ubranie, przyozdabia na nowo oraz składa się jej ofiary. Jej status uległ zmianie: nie przedstawia już zmarłego, ale ubóstwionego przodka. U Toradja lalka przedstawiająca zmarłego, czy to prowizoryczna, czy trwała, jest czymś więcej niż przed­ miotem rytualnym związanym ze śmiercią członka wielkiego rodu. Jest ona samym zmarłym, jego widzial­ ną repliką. A więc, podobnie jak zmarły, jest ona przedmiotem kultu: ozdabiana, otaczana troską, opła­ kiwana i uroczyście transportowana. Sławi się ją oraz prosi, aby zachowała żyjących w zdrowiu, spotęgowała urodzaj oraz pomogła się wzbogacić . Chociaż ciało aż do końca obrzędów pogrzebowych jest blisko żyjących, nie jest ono widoczne pod licznymi watstwami mate­ riału i włókien. T o lalka przypominająca wyglądem zmarłego podtrzymuje o nim żywe wspomnienie, po­ zwala zapomnieć o tanatomorfozie i wzmacnia nadzie­ ję na nieśmiertelność. 24 Dia de muertos - Święto w Meksyku Zmarłych W Meksyku Święto Zmarłych, obchodzone 1 i 2 listo­ pada, jest nie tylko świętem religijnym ku czci zmar­ łych, ale również ludowym festynem o charakterze l u dycznym. Z końcem października zjeżdżają się tu liczni turyści, aby zobaczyć i przeżyć coś wyjątkowego, rodzaj karnawału, który swą radosną atmosferą i bogactwem artefaktów przesłania powagę święta. N a tę okazję Meksykanie pieką chleby w kształcie kości, wyrabiają z cukru przeróżne łakocie w formie przypominającej motyw śmierci. Stragany przepełnione są rzędami cza­ szek z cukru o złocistym uśmiechu i oczach z folii alu­ miniowej, szkieletów oraz kasetek z cukru, w których czasem zobaczyć można postacie ubrane w poncho z butelką rumu w ręku. Popularne są kasetki, które mają w wieczku małe plastikowe okienko, przez które można zobaczyć cukrowego trupa. Kiedy zaś pociągnie się za sznurek, wieczko podnosi się i leżąca postać nie­ boszczyka z cukru siada, jak gdyby nagle ożyła. Sprze­ daje się również przeróżne zabawki o tematyce śmierci zrobione z materiału, drzewa, gliny, a nawet gumy. Szczególnie intetesujące są plastikowe lalki w formie szkieletów o ruchomych kościach, ubrane lub nagie, trzymające w ręku fajkę, instrument muzyczny lub i n ­ ny przedmiot, który pozwoliłby rozpoznać osobę, którą przedstawia . 25 Z okazji Święta Zmarłych Meksykanie myją i przy­ ozdabiają groby kwiatami i świecami. Obowiązkowe jest czuwanie przy grobach krewnych. Wierzy się, że dusze zmarłych podczas tego święta bacznie obserwują 551 żyjących. C i , którzy zaniedbują groby swych bliskich, mogą zostać ukarani już t u , na ziemi, albo też po śmier­ ci. Najważniejszym elementem Święta Zmarłych jest ofrenda, czyli ofiara w intencji zmarłych, składająca się z chlebów, słodyczy, pomarańczy, bananów, dyni, lo­ kalnych potraw i drobiu. Ofiara ta składana jest na grobach krewnych oraz na odświętnie ozdobionym oł­ tarzyku domowym, który przygotowuje się specjalnie na tę okazję. Pożywienie na grobach i ołtarzykach ma charakter rytualny. N i k t nie może go ruszyć. Wierzy się, że zmar­ ły z przyjemnością odwiedza swój dom i cieszy się, gdy znajdzie do jedzenia to, co lubił. Przy składaniu ofiar na ołtarzyku rodzina bierze pod uwagę gust zmarłego. Nie­ stety, gość ten jest duchem, może tylko zachwycać się zapachem ofrenda i musi mu to wystarczyć. Meksykański zwyczaj zjadania gtów z cukru uważa­ no za pozostałość kanibalizmu praktykowanego przez Azteków. Najnowsze badania zwracają uwagę na fakt, że podobne wyroby cukiernicze znane były w starej Hiszpanii. Dlatego też, przyjmując hipotezę kanibali­ zmu, nie wolno zapominać o wpływie kultury hiszpań­ skiej okresu kolonializmu. Niemniej, fakt zjadania człekokształtnych słodyczy to pewnego rodzaju „komu­ nia" ze zmarłym, a jednocześnie oswajanie się z rzeczy­ wistością śmierci . 26 Podkreślić należy artystyczny i widowiskowy charakter tych materialnych wyobrażeń związanych ze śmiercią. Jest to sztuka efemeryczna. Chleb zmarłych, cukrowe czaszki i ttumny, malowidła czaszek i szkieletów w oknach wystawowych, wszystko to przeznaczone jest do natychmiastowej konsumpcji. Zrobione z nietrwałego materiału, przedmioty te służą do świętowania chwili. Jest to również sztuka sezonowa. Wyroby artystycz­ ne są ściśle związane ze świętowaniem Dnia Zmarłych. Nie mają one nic wspólnego ani z pogrzebem, ani z de­ koracją grobów rodzinnych. Jeśli sprzedawane są one w innym okresie roku, to wyłącznie dla turystów. Czaszki, szkielety, kasetki i inne wyroby o motywie śmierci wywołują bardziej śmiech niż smutek, radość niż ból. Mają one chatakter świecki. Ikonografia ta nie ma w rzeczywistości znaczenia sakralnego ani dla pro­ ducentów, ani dla kupujących. Choć czasem cukrowe kasetki z małymi truposzami w środku udekorowane są kolorowym lukrowym krzyżem, ttudno znaleźć jakikol­ wiek inny znak religijny w ikonografii tego święta. Czaszki i szkielety z cukru lub z ciasta są do jedzenia. Papierowe, słomiane lub gliniane zabawki szybko ule­ gają zniszczeniu. Nie nadaje się tym przedmiotom w za­ sadzie żadnego sakralnego znaczenia, choć sćj one ści* śle związane z obchodzeniem święta religijnego. Wyroby te mają charakter komercyjny. Wykonywa­ ne są przez zdolnych artystów i sprzedawane w czasie poprzedzającym święto na wszystkich targach Meksy- �JacekJa,\ Pawlik S I D • LALKA W OBRZĘDACH POGRZEBOWYCH ku. Przy tej okazji motyw śmierci służy do celów rekla­ mowych. Właściciele sklepów dekorują wystawy malo­ widłami czaszek i szkieletów, aby przyciągnąć klientów. Sztuka Święta Zmarłych przeznaczona jest dla ludzi żyjących, a nie dla zmarłych. Prawdą jest, że podobne przedmioty dekorują czasem groby i domowe ołtarze, ale wyłącznie w dniu Święta Zmarłych. Wyroby arty­ styczne związane z Dniem Zmarłych wymieniane są między żyjącymi. Mogą też być wykorzystane jako saty­ ra polityczna i społeczna. Zabawki i słodycze przezna­ czone są często do zabawy. Większość przedmiotów jest pomyślana w ten sposób, aby można było nimi ma­ nipulować. Szkielety o ruchomych kościach, otwierają­ ce się za pociągnięciem sznurka szkatułki itp. - wyroby te służą bez wątpienia do zabawy. Są one małe, lekkie i łatwe do przenoszenia. Można je trzymać w ręce, pod­ nosić, poruszać. Nawet ołtarze są zrobione z małych segmentów, które mogą być zmontowane i zdemonto­ wane przez jedną osobę . 27 Święto Zmarłych w Meksyku mobilizuje całą lud­ ność miejską. Choć okazją do świętowania jest wspo­ mnienie zmarłych oraz ofrenda składana w ramach każ­ dej z rodzin, charakter ludowy tego święta jest aż nad­ to widoczny. Elementy satyry politycznej i społecznej, które sztuka związana z t y m świętem wplata w wątek religijny, czynią go porównywalnym do karnawału. Podkreślić należy, że lalka jako kategoria teatralna jest podczas tego święta dostępna dla wszystkich. Każdy może stać się aktorem i manipulatorem. Wystarczy za­ kupić odpowiedni przedmiot. Sceną może być dom lub ulica, a nawet cmentarz (spotęgowanie motywów ob­ cowania ze śmiercią). Manipulujący w miejscu „ostat­ niego spoczynku" plastikowym szkieletem, posilając się przy tym cukrową czaszką, obcuje z rzeczywistością śmierci w tak intensywny sposób, że koniec końców świadomość śmierci przeradza się w egzaltację życia, co daje okazję do wyrażenia radości. bieństwu sprzyjają ozdoby, narzędzia i inne atrybuty przywieszane do pasa lub wkładane do ręki lalki. T w o ­ rzenie lalek jest zadaniem poważnym. Poszczególne kultury uciekają się do artystów wyspecjalizowanych w podobnych formach sztuki. Po drugie, nie wystatczy, aby lalka wyglądała jak ży­ wa. Często jest ona manipulowana, poruszana, co spra­ wia wrażenie, że żyje. W pochodzie Bi Jcunni unii nikt z obecnych nie myśli o ruchach tragarzy, ale stara się śledzić i naśladować unii nadającą tempo. Poruszanie kukły z pomocą sznurka podczas procesji u Newarów czy zabawa szkieletami lub kasetkami z nieboszczykiem w Meksyku świadczą o pragnieniu przezwyciężenia bez­ ruchu, jakim charakteryzuje się człowiek zmarły. Tej samej sprawie służyły praktyki animowania zwłok czy to w Europie, czy w Afryce, kiedy to podczas czuwania żałobnego brano truchło do tańca . 28 Po trzecie, lalka to nie tylko przypomnienie zmarłe­ go, podwojenie jego ciała w sposób artystyczny i trwa­ ły. Często utożsamia się ją ze zmarłym, uważa się, ze jest siedliskiem (przybytkiem) jego ducha. Duch (lub inny niewidzialny komponent osoby) uwolniony przez śmierć przechodzi na okres ceremonii do trwałego sub­ stytutu ciała, który stanowi lalka. Jest to błąkający się duch zmarłego u Luiseńo, który przez spalenie lalki zo­ staje definitywnie wyekspediowany do nieba, jest to duch zmarłej kobiety u Bassarów, który pogrzebany pod postacią unii powraca na łono przodków własnej rodziny, jest to dusza zmarłego, której wędrówka do za­ światów zależy od przychylności świętej krowy, jest to cień zmarłego, który za życia niewidzialny, staje się w i ­ dzialny w postaci lalki i w kontrolowany sposób może być złożony wspólnie z ciałem w grobowcu. Zakończenie Analizowane przykłady przedstawiają rolę lalki w ob­ rzędach pogrzebowych w różnych kontekstach kultu­ rowych. Na ich podstawie można wyróżnić pewne wspólne cechy. Po pierwsze, zastosowanie lalki jako trwałego substytutu ciała zmarłego pozwala w pewien umowny sposób zanegować postępującą tanatomorfozę. Przypomnijmy, że lalka w większości przypadków gra istotną rolę w końcowej fazie obrzędów, kiedy to wspomina się zmarłego i podkreśla wiarę w nieśmier­ telność. Wytwórcy lalek starają się więc o to, aby upodobnić swe dzieło do zmarłego czy to poprzez rysy twarzy (Toradja), ubranie zmarłego (Luiseńo), jego portret (Newar), czy po prostu kaligrafując lukrem je­ go imię na cukrowych czaszkach w Meksyku. Podo­ 552 Uroczystości zakończenia żałoby, ostatnia faza ob­ rzędów pogrzebowych, to właściwa chwila dla pojawie­ nia się lalek w centrum rytuału. Żal po śmierci bliskiej osoby został już po części ukojony, dlatego wkraczają­ ca na scenę lalka ożywia wspomnienie o zmarłym. T o właśnie ona staje się główną figurą dramatyczną pod­ czas „wtórnego pogrzebu". Jednak tragizm dramatu śmierci, powtórzony za pomocą rytuału podczas ostat­ niej fazy obrzędów pogrzebowych, nie jest ostatecznym celem uroczystości. Odgrywając śmierć i pogrzeb po raz drugi, dana kultura pragnie przezwyciężyć pełną grozy świadomość śmierci i podkreślić wartość życia. Prawie zawsze na koniec obrzędów pogrzebowych dominuje nastrój radosny. Śmierć została ujarzmiona, rytuał do­ pełniony, zmarły odnalazł swoje miejsce na tamtym świecie. Nie stanowi więc już zagrożenia dla żyjących. Żałobnicy zostają uwolnieni z zakazów, które ich do­ tychczas obowiązywały, i zostaje przywrócona równoW c i ę c i społeczna. Ta ostatnia faza obrzędów ma charakter wspólnoto­ wy. Gromadzi ona całą miejscową społeczność, nie tyl- �Jacek Jan PawUk SVD • LALKA W OBRZĘD At H r o t .RZEBOWYCH ko krewnych, przyjaciół i znajomych. Wiele w niej ele­ mentów gry i zabawy. W a l k i bawołów, tańce, śpiewy, procesje, pochody odbywające się miejscach publicz­ nych, puszczając jak gdyby w niepamięć istnienie do­ mu żałoby, nadają uroczystości charakter ludowego fe­ stynu. Inwersja: mężczyźni przebrani za kobiety (Newar), satyra polityczna i społeczna (Meksyk), cechy charakterystyczne dla karnawału, mają ścisły związek z myślą o śmierci, w obliczu której wszyscy są równi' . kontekście zrozumiale jest, że tradycyjne obrzędy pogrzebowe Luiseńo były piętnowane przez misjonarzy, którzy posądzali i c h 0 kanibalizm. Jest to prymitywny instrument muzyczny z grupy w o l n y c h aerofonów. Deszczulka, płaski kamień łub muszla przyczepione są do sznurka. Wprowadzony w r u c h wirowy wydaje przeciągły n i ­ sk! dźwięk, warkot. ( A n g . bull-roarer, ft. rhombe, n i e m . Schwirrhok). Szczegółowy opis tego rytu znajduje się w J. J. Pawlik, Experien¬ ce sociale de la mort, Fribourg, Editions Universitaires 1990, 9 Lalka to nie jedyna forma artystyczna, jaką spotyka­ my podczas obrzędów pogrzebowych. Wspomnijmy je­ dynie o maskach, które w harmonijny sposób łączą sztukę materialną i ruch, lalkę i taniec. Sam ich wyrób zarezerwowany jest dla osób wtajemniczonych. Każda z części maski ma określone znaczenie sakralne. Ma­ skom składa się ofiary, bowiem uważa się, że są one sie­ dliskiem duchów. Przede wszystkim zaś ich wejście na scenę publiczną, ruch zgodnie z tańcem ich nosicieli, ich nietypowe odgłosy sprawiają, że maski efektywniej niż lalki czy marionetki stwarzają iluzję dramatyczną związaną z tematyką śmierci. s. 114-125. Por. również tenże. Performance of Life after Death. The unii, object-actor of the funeral ceremony, w : Umma Informa­ tions Spécial.: LAfrique noire en marionnettes, Charleville- -Mézières 1988, s. 16-24 Pot. M . Bloch, Placing the Dead. Tombs. Ancestral (unship Organisation in Madagascar, Villages, and L o n d o n , Seminar Press 1971 11 Liczba cztery powtarza się, jeśli chodzi o ryty przeznaczone dla i- Czasem jeden z niosących, biorąc nosze na głowę, stwierdza, że kobiety. O d p o w i e d n i k i e m męskim jest liczba m y . Innemu nic nie czuje. Ustępuje więc miejsca mężczyźnie. N a przykład u Konkombów. Por. D . T a i t , The Konkomba of Northern Ghana, L o n d o n , O x f o r d University Ptess 1961, s. 239 Prof. L o u i s - V i n c e n t Thomas. Komunikacja własna. W całym N e p a l u żyje blisko pól miliona Newarów, większość z nich to wyznawcy hinduizmu. Jeśli ktoś umrze właśnie tego dnia, przechodzi bezpośrednio do świata zmarłych. Przypisy 1 ' ' A Jeśli c h ó d : , o teatr klasyczny por. Ridgeway W . , The Dramas Por. Mary M . A n d e r s o n , The and Dramatic Dances of Ntm-European Referen­ D . M e h r a , Rupa 1975, s. 99 Races in Special Szczegółowy opis procesji zob. m . i n . S.ddhi B. Ranjitkat, Gaija- of Greek Comedy, tra: Festival with a Difference, N e w York, Benjamin Blom 1964 (wyd. 7 plement, 1994.08.19, s. 1 Tanatopraktyką określa się wszelkie współcześnie stosowane Tradycja spektakli satyrycznych łączona jesr z królem Pratap t e c h n i k i konserwacji i wystawiania zwłok, rozwinięte na szero­ Maila ( X V I I I w i e k ) , który wyznaczył nagrodę dla tego, k t o roz­ ką skalę szczególnie w Stanach Zjednoczonych. śmieszy jego żonę, która nie mogła wyzwolić się z żalu po stra­ Należy jednak wyraźnie rozróżnić lalkę jako przedmiot animo­ cie syna. Por. H e m a n t Kumar Jha, Gai Jatra, or the Procession of wany podczas obrzędów pogrzebowych od podobizn zmarłego, Cows, takich jak fotografia czy popiersie. W wyobrażeniach religij­ Szczegółowe studium obrzędów pogrzebowych Toradja prze­ prowadziła Jeannine K o u b i . Tor. Rambu Solo „la fumée de­ tylko odbiciem czy podobizną. scend". Le culte des morts chez les Toradja du Sud, Paris, Editions A. van Gennep, Les rites de passage, Paris, Editions A . & J. Pi- du CNRS card 1981 (wyd. pierwsze 1909). Szczegółowo o „wtórnym po­ Totadja stosują kilka rodzajów przedstawień zmarłego w zależ­ grzebie" porównaj wyśmienity tekst Roberta Hertza Contribu­ ności o d jego rangi społecznej oraz od tradycji regionalnych. collective de la mort z 1907 Paris, Presses 1982 Por. Jeannine K o u b i , Le nudade, le mon et son „double" visible en Pays toradja, Sulawesi (Indonésie), w : „Objets et M o n d e " Universitaires de France 1970, s. 1-83 19.1979. N.S. Les hommes et la mon. Rituels funéraires Skrajnym przypadkiem jest spożywanie ciała (kanibalizm) oraz le monde, s. 160-170 à travers mumifikacja. Por. np. Ursula Thiemer-Sachse, Totenfest m Milpa Alla, M e x i - Liczba niewidzialnych komponentów osoby różni się w zależno­ co. Kleine Beitrage aus dem staatlichen Museum fur ści od k u l t u r y . D o najważniejszych z n i c h należy d u c h i dusza. Dresden 16. 1997, s. 34-41 Völkerkunde, W literaturze tematu używane jest zwykle określenie „image". Por. Stanley Brandes, Sugar, Colonialism, Chodzi t u jednak 0 zrobione : sitowia kukły. Opis ceremonii na Origins of Mexico's Day of the Dead, ..Comparative Studies i n podstawie: W i l l i a m D . Strong, Aboriginal Society in Society and H i s t o r y " 39/2, 1997, s. 270-299 Berkeley, Southern and Death. On the Universiry o f California Press 1929, Por. tenże, Iconography in Mexico's Day of the Dead. Origins and s. 299-309 oraz Constance G . Dubois, The Religion of the Lwse- Meaning, no Indians of Southern California, Berkeley. University of Cali­ „Ethnohistory" 45/2. 1998, s. 181-218 Por. liana Harlow, Crating Situations. Practical Jokes and the Re­ fornia 1908 (..Publications i n A m e r i c a n Archeology and Eth­ vival of the Dead in Irish Tradition, „Journal of A m e r i c a n Folk­ nology", 8,3, s. 69-186). lore" 110 (436), 1997, s. 140-168 oraz André Raponda-Walker Ostatnie świadectwa dotyczące tradycyjnych obrzędów pogrze­ 1 Roger Sillans, Rites et croyances des peuples du Gabon, bowych Luiseńo pochodzą z początku lat czterdziestych. Por. Présence Africane 1983, s. 111-121 Raymond C. W h i t e , Two Surtwing Luiseńo Indian ' „The Rising N e p a l " , M o n d a y , 1994.08.22, s. 4 nych jest ona materialną podporą ducha osoby zmarłej, a nie California, » „The Rising N e p a l " , Friday Sup¬ pierwsze 1915). r o k u , w : R. Hertz, Sociologie religieuse et folklme, " Calcutta, of Nepal, ce to the Origin of Greek Tragedy with an Appendix on the Origin tion à une étude sur la représentation 1 Festivals Ceremonies, Por. Âsa Boholm, Masked Performances in the Carnival of Veni­ Boholm „American A n t h r o p o l o g i s t " 55, 1953, s. 578 ce, w. G o r a n A i j m e r i Âsa W innej wersji najmowany był do tego specjalny człowiek zwa­ ments. Possible Worlds in Dramatic ny „zjadaczem". Por. W i l l i a m D . Strong, j w . s. 300-301. W tym 1ASSA 1994, s. 64-88 553 Paris, (red.), /mages and Performance, Enact­ Gothenburg, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eb32a54066c2fe036cc3d89802f339d8.pdf 82d48f904d5c30d698ab18a84af730a5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2255 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2092 Title A name given to the resource Ruda Dzurko - cygański artysta plastyk / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.44 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.44 z.1, s.59-60 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bartosz, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Adam Bartosz RUDA DZURKO — CYGAŃSKI ARTYSTA PLASTYK W tradycji cygańskiej twórczość plastyczna była nader uboga. Kolorowe wozy — to wytwory stosunkowo późne i nie przez samych Cyganów wykonywane. Do dziś przypadki uprawiania twórczości plastycznej wśród Cyganów nie są częste, a twórców, którzy tematyką nawiązują świadomie do cygańskiej historii i kultury jest bardzo niewielu. Rudolf Dzurko jest jednym z bardziej znanych artystów, który zyskał sobie uznanie nie tylko w Czechosłowacji, gdzie mieszka, ale i poza granicami kraju. Pochodzi z cygańskiej osady ze Słowacji, gdzie urodził się 1 lipca 1941 r. Tutaj, w Pavlovicach koło Preszowa, wychował się jako jeden z siedmiorga rodzeń­ stwa. Matka utrzymywała dom żebrząc po okolicznych wsiach, ojciec wyplatał koszyki, czasem zarabiał muzykując. Rudolf mając szesnaście lat ożenił się z Cyganką, miał z nią d w ó c h synów, po czym opuścił ją i zamieszkał z białą kobietą. Ruda Dzurko, nie mając żadnego wykształcenia, chcąc zarobić na utrzymanie rodziny, zajmował się najprostszymi robotami. Plótł z ojcem koszyki, był murarzem, szewcem, tokarzem, palaczem, rzeźnikiem, pracował przy wykopach ziemnych, zarabiał graniem. W wieku trzydziestu kilku lat zainteresował się rzeźbieniem. Począt­ kowo w kamieniu (piaskowcu), potem w drewnie — rzeźbił głowy i popiersie. Właściwy kierunek w twórczości znalazł nieco później. W okolicy Usteku, gdzie mieszkał przez wiele lat, jest wiele hut szkła, odpady szklane w rozmaitych kolorach można tu bardzo łatwo pozyskać. Właśnie barwne okruchy szkła stały się natchnieniem artystycznym Dzurki. Technikę, jaką wykonuje swoje kompozycje, stworzył sam. Tworzywem jest drobno tłuczone szkło, które dawniej miażdżył w prasie na okruchy różnej wielkości od miału szklanego po drobiny wielkości drobnych koralików. Obecnie udaje mu się pozyskać z hut gotowe kruszywo o różnej gradacji. Używa też większych fragmentów szklanej stłuczki. Te różnej grubości i rozmaitej barwy okruchy komponuje w zarys odpowiedniego obrazu. Podstawę obrazu stanowi gruba płyta szklana (dla wzmocnienia skleja szyby podwójne) pokryta klejem (żywicą). Na nią nanosi się najpierw odpowiedni rysunek ułatwiający potem wypełnianie odłamkami szkła o odpowiedniej wielkości i kolorze. W efekcie obraz nie jest zupełnie płaski, ale ma powierzchnię lekko sfałdowaną, chropowatą, z wypukłościami. Kiedy ma ostre kontury, jest nieco podobny do mozaiki; kiedy indziej kontury rozpływają się na skutek bardzo płynnego przechodzenia jednych kolorów w inne, co uzyskuje się poprzez mieszanie okruszków szkła o różnych kolorach w miejscu styku barw lub nakładanie warstw tworzywa o różnej grubości. Niektóre obrazy wyglądają z daleka jak grubo tkany gobelin. W takiej manierze utrzymane są ostatnie jego prace. Tematyka prac Ruda Dzurki obraca się głównie wokół refleksji nad cygańską kulturą. Nawet jeśli są to tematycznie inne wątki (Ukrzyżowania, Pieta), to bez trudności w rysunku przedstawio­ nych osób dopatrzeć się można postaci Cyganów i Cyganek. Obrazy Dzurki, bardzo ciężkie (gruba szyba, czasem p o d w ó j ­ na), zamknięte są najczęściej białymi, drewnianymi ramami, które 59 �ostro wydzielają z przestrzeni ich intensywnie kolorowe powierz­ chnie. Powierzchnie te, aczkolwiek chropowate, są jednocześnie połyskujące blaskiem szkła, tam zaś gdzie pokryto je najdrobniej­ szymi okruchami są całkiem matowe. Dla urozmaicenia płaszczy­ zny Ruda stosuje w rysunku większe pojedyncze fragmenty szkła, a także gotowe koraliki lub rurki szklane w różnych kolorach. Dzurko zaczynał od obrazów o wielkim formacie. Z czasem, gdy jego twórczość poczęła interesować coraz szersze grono odbiorców, wykonuje też obrazy tańsze, o mniejszym formacie. Z dawniejszych prac w swoim obecnym praskim mieszkaniu ma zaledwie kilka. Niektóre z nich od nowa skomponował kolorysty­ cznie. Na już gotowe powierzchnie obrazów naniósł w odpowie­ dnich miejscach klej i pokrył je od nowa drobniejszą tłuczką szklaną. Przy tym zatarł pierwotną ostrość rysunku, uznając tę nową formę za lepszą. Dzurko powrócił również do rzeźby w drewnie. Jego prace mają ogromny popyt, aczkolwiek ich poziom jest bardzo mizerny. Popyt ten wynika z braku konkurencji na czeskim rynku sztuki nieprofesjonalnej, gdzie tradycje rzeźby w drewnie są znikome. To jednak malowane szklanymi okruchami obrazy sprawiły, że Ruda Dzurko jest najwybitniejszym twórcą plastykiem wśród Cyganów w Czechosłowacji i, obok zmarłego niedawno Janosa Balazsa z Węgier, jednym z najlepszych artystów-samouków, jacy wyrośli w tym środowisku. Jest on postacią bardzo interesującą nie tylko od tej strony. Znany jest także jako narrator zajmujących opowieści, bajek oraz znawca spuścizny ustnej swego narodu. Fot. A. Bartosz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/82c0c75d6a29ddb44ad659f8be9a2930.pdf 3658eeaaebc839094587394fde9b0c06 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2258 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2095 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.44 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.44 z.1, s.63-64 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M A R I E S # P E 3 K ) M E SUMMARY OF ARTICLES J o a n n a T o k a r s k a - B a k i r — INTERPRETATION, THAT IS ON THE ART OF ANTHROPOLOGY The article presents the author's view on the crisis of ethnolo­ gy. The analysis is based on the papers published in the „Current Anthropology" and the editorial discussions presented in this journal in 1976—1985. The recurring themes are emphasized. This also concerns the author's proposals to overcome the crisis through the so-called interpretative trend of American anthropo­ logy derived from the tradition of German hermeneutics on the one hand and related to Michel Foucault's ideas and contempo­ rary studies on literature on the other. In the second part of her article the problems of contemporary ethnology are presented. The author also quotes The Introduction to Cliford Geertz's Local Knowledge as a telling example of good interpretative methods. A n d r z e j H e m k a , J a c e k O l ę d z k i — MIRACULAR SEN­ SIBILITY The authors are interested in the anthropology of miraculous events in a broad meaning of the term, including the events that are not officially recognized by the Church. They focus their attention on contemporary events of the kind in Poland (1945—1975). The presented material concerns, first and fore­ most, three great miracles, that is in Zdziar Wielki (1954 or 1955), Warsaw in Nowolipie street (autumn 1958), and Radziejów (1958 or 1959) with some thousand participants in each. The authors are of the opinion that the studies on miraculous events can be of help in understanding the sensibility and the way of thinking of various contemporary social groups. The fact is that the events of miraculous character are thought to originate in the need of God's intervention in man's worldly existence. They bear testimony to a strong cult of the Virgin in Poland (Her frequent appearances). Initiated often by an indivi­ dual, the events are soon joined by crowds of people. It is stated that miraculous events are recapitulation rather than foreshado­ wing of social tragedies and strifes (1945, 1956, 1 9 6 8 — 7 0 , 1981—85). W a n d a D r a b i k — FOUR SEASONS (ON THE CORRELA­ TION BETWEEN ANNUAL AND FAMILY RITES) Rite practising is related to the model of the Universe in which the order of nature and the social order are interdependent and subject to one supernatural law. Any change, whether in nature or society, disturbs the settled relations, producing chaos. The rite participants recreate a mythic scheme of the creation, enriching it with a current situation and it is through magic techniques that a newly- born order is controlled. Therefore, the moment of change in the presentation of time that is periodically being exhausted and revived is at the same time the end and the beginning of the world. The rites paralleling changes in nature not only controll their right course but also govern social relations. Through family rites new members are accepted in a community, marriages are contracted, the dead excluded from a community and, what is more, the eternal rhythm of nature is maintained. Birth, marriage, and death are events in one's life (they are of definite historical dimension); they are also events in the community's life, which like nature should be constantly revived in new generations. Annual and family rites are complementary to form a rite year of a given community. Practically, their synchronization is not always possible, for only the dates of weddings can be scheduled in advance. Hence the time appropriate for the rite has been set individually in particular European communities. Annua­ lly, by the end of the wedding, all the unmarried are reprimanded and submitted to special procedures; at the same time, the successive age-groups of the young ready for marriage achieve the status of maiden and bachelors. A new annual wedding cycle begins during which rite contacts between the sexes are being intensified to the very moment when signs foreshadowing a future wedding are exchanged. Annual and family rites make a whole in which particular events are defined not only by their form, contents ascribed to them but also by their position among other rites. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i — INTUITION PRAISED In his article the author tackles the problem of amatour art. Its essence is seen in the satisfaction people gain when practising art (e.g. compensation of failures in other spheres of life). If their work is to be called artistic it should propose something new rather than merely copy the repeated models. According to A. Jackowski, new values spring from intuition whose great role is seen in the work of naive and Art Brut artists. However, this art is affected by the crisis caused, for example, by the death of old artists. Therefore, it is high time to think how their work could be protected. The author is against the stimulation of the amatours' unreasonable ambitions, frequently imagined ones, and the need to compete, resulting from the careless cultural policy (e.g. some competitions). He is of the opinion that they should also be presented with new ways of artistic activity (e.g. in the sphere of handicraft) and provided with new forms of protection (in small groups under the instructor's supervision). M a c i e j S z c z y r b u ł a — NIKIFOR ONCE AGAIN. FACTS, SUPPOSITIONS AND LEGENDS A Lemko living in Krinica, Nikifor was one of the greatest naive painters in the world. His life and work, particularly in the interwar period, has grown up in many a legend; all the more, various publications about the artist often present us with contradictory facts. The author has assembled numrous proofs to confirm many suppositions, eg., the artist's name (Epifaniusz Drowniak) and his biography. Nonetheless, many theses presented in the article are still but merely hypotheses. S t a n i s ł a w C i c h o w i c z — WHERE DOES THIS CANON COME FROM? The autor discusses the complex relation between artistic creativity and the external world. When creating the artist subordinates himself to the canons. Who sets the canon? They originate in the artist's atelier. This is true, yet one should remember that the atelier has also windows. The metaphor of the window helps to illustrate the dialectics of privacy and openess, essential in artistic work. A very interesting AUTOBIOGRAPHY of S t a n i s ł a w Ż y w o l e w s k i , a naive artist (painter and sculptor) living in Hajnówka, focuses on his own work and its relation to his fascinating inner life. The artist's great self-consciousness and sincerity of expression ought to be emphasized here. A d a m B a r t o s z — RUDA DZURKO, A GIPSY ARTIST Dzurko, a Gipsy self-taught artist from Slovakia, began his artistic activity with scupting in sandstone and wood. However, it was only pictures made of glass pieces of various size and colour glued on glass that brought him success and fame. His pictures mostly concern various aspects of the Gipsy culture. 63 �РЕЗЮМЕ И о а н н а Т о к а р е к а - Ба к и р — И Н Т Е Р П Р Е Т А Ц И Я И Л И О ИСКУССТВЕ АНТРОПОЛОГИИ Настоящий текст это голос по вопросу кризиса этнологии. Основой д л я представленных здесъ наблюдений являются публикации в „Current Antropology" и дискуссии редакции, помещенные вэтом же журнале в 1976—1985 годах. Особое внимание обращается на возвращающиеся тематические мотивы и те предложения выхода из кризиса, имеющие связь с так называемым интерпретационным течением, раз­ вивающимся главным образом в американской антрополо­ гии, берущим свое начало в традиции с одной стороны в немецкой герменевтике, а с другой стороны родственым мыслям Мишеля ф у к о и современному литературознанию. Самоэкземплификацией проблем современной этнологии, а одновременно удачной попыткой интерпретационных ре­ шений является поступление к Local Knowledge К л и ф ф о р д а Геерца, рассматриваемых во второй части статьи. А н д ж е й Х е м к а , Яцек О л е н д з к и — МИРАКУЛЯРНАЯ ВПЕЧАТЛИТЕЛЬНОСТЬ Авторов интересует антропология событий, имеющих чудотворный характер (это широкое понятие, поскольку ни власти, ни католическая Церковь не приняли их во внима­ ние). В своих исследованиях авторы концентрируются на современных событиях такого рода, происходивших на тер­ ритории П о л ь ш и ( 1 9 4 5 — 1 9 7 5 ) . Авторы считают, что иссле­ дования над миракулярными, чудотворными явлениями это важный источник познания способов восприятия и мышле­ ния разных современных социальных сред. Существование чудотворных явлений берет свое начало в потребности поляков в сильном культе Богоматери (а часто Явления Богоматери). Такого рода события, инициированные едини­ цами, быстро подхватывает толпа. Авторы считают, что чудотворная, миракулярная впечатлительность является скорее рекапитуляцией, чем предвестием трагедий и общес­ твенных конфликтов (1945,1956,1968—1970, 1981—1985). Настоящий материал касается прежде всего трех чудотвор­ ных явлений такого типа: в Здзяже Бельком (1954 или 1955), в Варшаве в квартале Новолипе (осень 1958), а также в Радзееве (1958 или 1959); в них участвовало от нескольких сотен д о сотен тысяч л ю д е й . В а н д а Д р а б и к — ЧЕТЫРЕ В Р Е М Е Н И Г О Д А ( О В З А И ­ МОЗАВИСИМОСТИ ЕЖЕГОДНЫХ И СЕМЕЙНЫХ ОБРЯ­ ДОВ) Практика обрядов восходит к модели Вселенной, где взаимно зависят от себя порядок натуры и общественный порядок. Всяческие изменения, как в природе, так и общест­ ве, нарушают традиционные корреляции, вводят хаос. Участ­ ники обрядов воссоздают мифическую схему создания, включая вэто актуальную ситуацию, а с помощью магичес­ ких техник управляют ново возникшим порядком. Момент изменения в понимании циклически исчерпывающегося и возрождающегося времени является одновременно концом и началом мира. Обряды, совершаемые в условиях измене­ ний, наблюдаемых в природе, не т о л ъ л к о руководят их правильным процессом, но также регулируют обществен­ ные отношения. С помощью семейных обрядов общество принимает новых членов, связывает пары супружескими узами, прощается с умершими, а одновременно следует извечному ритму натуры. Рождение, супружество и смерть это события в жизни личности, а одновременно в жизни общества, которе, как природа, д о л ж н о постоянно возрож­ даться в следующих поколениях. Ежегодные и семейные ритуалы взаимно дополняются и совместно образуют о б ­ рядовый год данного общества. В практике их синхрониза­ ция не всегда возможна, ибо т о л ь к о сроки свадъб можно планировать заранее, и поэтому каждое европейское обще­ ство определило определенное время. В его конце, во время ежегодных обрядов, д е л а л и с ь напоминания незамужним и неженатым, а одновременно м о л о д е ж ь очередных возрас­ тов получала статус девушек и кавалеров. Начинался новый, ежегодный свадебный цикл, во время которого становились более тясными контакты между представителями разного пола вплоть д о обмена знаками, предвещающими свадьбу. Ежегодные и семейные обряды неразделимы, а значение отдельных ритуалов определяет-не т о л ь к о форма и суть, но также их позиция среди остальных ритуалов. А л е к с а н д р Я ц к о в с к и й — ПОХВАЛА ИНТУИЦИИ Автор занимается проблемой любительского творчества. Его суть он усматривает в удовлетворении, какое дает такое творчество людям (например как возмещение неудач в иных жизненных сферах). Если их искусство, кроме того, можно охарактеризовать как художественное, оно д о л ж н о вносить нечто новое, а не только повторять готовые образцы. Базой для этого нового является интуиция художника: ее огромную роль автор статьи открывает в творчестве круга наивных мастеров и А р т Брут. В настоящее время их творчество переживает кризис, связанный с кончиной старых мастеров. Это соответствующий момент, чтобы еще раз подумать о опее над такого рода творчеством. Одновременно автор является противником культивирования среди любителей излищнего, часто мнимого честолюбия, потребности соперичества и т.д., к чему приводит не осмысленная культурная политика, например некоторые конкурсы. Автор подчеркиват, что необходимым было бы также раскрытие этим людям иных возможных творческих путей, например в границах ремесла, а также создание новых форм опеки, в небольших группах, под руководством опытного инструктора. М а ц е й Щ и р б у л а , ЕЩЕ О Н И К И Ф О Р Е . Ф А К Т Ы , Д О М Ы ­ СЛЫ И ЛЕГЕНДЫ Никифор (живший в Крынице лемко) принадлежит кчису наиболее выдающихся польских наивных живописцев. Его жизнь и творчество, особенно довоенного периода, овеяны многими легендами. Автор приводит многочисленные д о ­ воды, подтверждающие, в частности, что настоящей ф а м и ­ лией Никофора была Епифаний Дровняк, атакже ряд фактов его жизни и творчества. Многие положения автора носят, однако, гипотетический характер. С т а н и с л а в Ц и х о в и ц — О Т К У Д А ЭТОТ КАНОН? Автор затрагивает проблему сложных корреляций между художественным творчеством и внутренним миром. Созда­ вая, художник подчиняется канонам. Кто устанавливает ка­ ноны? Ведь они рождаются в мастерской художника. Э т о правда, но следует помнить, что мастерская художника имеет окна. Метафора окна позволяет отобразить диалекти­ ку частности и искренности, необходимых в творчестве. В необычайно интересной А В Т О Б И О Г Р А Ф И И С т а н и с ­ л а в а Ж и в о л е в с к о г о , живущего в Хайнувке художника круга наивного искусства (живопись, скульптура), затраги­ ваются прежде всего темы, связанные с его собственным творчеством и его зависимость от богатой внутренней ж и з и автора. Особого внимания заслуживает факт сильного самосознания художника, а также откровенность высказы­ ваний. А д а м Б а р т о ш — РУДАДЗУРКО — ЦЫГАНСКИЙ Х У Д О ИК Дзурко — цыганский х у д о ж н и к - л ю б и т е л ь начал свою художественную деятельность со скульптуры из песчаника и дерева. Однако успехом и популярностью он обязан карти­ нам, имеющим вид стеклянной плиты, на поверхности кото­ рой уложены осколки стекла разной величины. Тематика его картин свяазана прежде всего с рефлексией о цыганской культуре. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7f1883f7cd84469efe3d578ebef6c48f.pdf 20b76c3a88d2d2c276ff65e9bcc263f2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2261 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2097 Title A name given to the resource Wstęp do teorii kawału / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.2, s.3-9 Creator An entity primarily responsible for making the resource Raszewski, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Raszewski WSTĘP DO TEORII KAWAŁU 1. Jest rzeczą g o d n ą u b o l e w a n i a , że kawał, o d g r y w a j ą c y tak i w ś w i a d o m o ś c i o s ó b bardzo w y b r e d n y c h z a c h o w u j e o d c i e ń w i e l k ą rolę w życiu dzisiejszej Polski, nie doczekał się d o t y c h c z a s grubiański. T y m t ł u m a c z y się p r a w d o p o d o b n i e u ż y w a n i e delikat­ o s o b n e g o o p r a c o w a n i a . Brak t a k i e g o o p r a c o w a n i a jest jednak niej brzmiących s y n o n i m ó w „ k a w a ł u " lub o p a t r y w a n i e g o za­ f a k t e m i nic d z i w n e g o , że s a m o p o c h o d z e n i e k a w a ł u n a s u w a tyle strzeżeniem „ t a k z w a n y " . S z w e y k o w s k i , ścisły jak z w y k l e , obrał w ą t p l i w o ś c i . Z y g m u n t S z w e y k o w s k i uznał g o za g a t u n e k litera­ tę d r u g ą metodę. M ó w i ł o t z w . kawale. Osoby w y ż e j ceniące cki i w s p o m n i a ł g o w z n a k o m i t y m w y k ł a d z i e delikatność niż ścisłość w o l ą m ó w i ć o „ d o w c i p i e " , c o jednak systematyce g a t u n k ó w poświęconym literackich, w y g ł o s z o n y m na Uniwer­ sytecie Poznańskim w 1 . 1 9 4 5 - 4 7 . W w y k ł a d z i e t y m S z w e y k o w ­ w y d a j e się niedopuszczalne w b a d a n i a c h n a u k o w y c h . Pojęcie d o w c i p u ma n i e w ą t p l i w i e i n n y zakres niż pojęcie ski wyraził przypuszczenie, że poprzedniczką dzisiejszego k a w a ł u k a w a ł u . Zakresy t y c h pojęć w p r a w d z i e się przecinają, jednak nie była fraszka. Przypuszczenie t o t r u d n o uzasadnić. W ś r ó d dzisiej­ p o k r y w a j ą się ze sobą, g d y ż d o w c i p n e b y w a j ą także inne u t w o r y , szych k a w a ł ó w przejawia się tyle i tak r ó ż n o r o d n y c h tradycji, że i nie t y l k o u t w o r y ( b o także ludzie b y w a j ą d o w c i p n i ) . Co w i ę c e j , t y l k o bardzo d o k ł a d n e kawał, c h o ć zawsze ma r o z b a w i ć słuchaczy, niekoniecznie musi badania m o g ł y b y s p r a w ę wyświetlić. Słuszne w y d a j e się za t o t w i e r d z e n i e , że m a m y tu d o czynienia z o d r ę b n y m g a t u n k i e m literackim, przynależnym zresztą d o litera­ być d o w c i p n y . (I nie zawsze jest.) Zatem z n a u k o w e g o punktu widzenia „dowcip" nie jest tury, która p o w s t a j e bez p o m o c y pisma, przeznaczona nie tyle dla s y n o n i m e m „ k a w a ł u " . Nie jest n i m r ó w n i e ż „ a n e g d o t a " . Wiele c z y t e l n i k ó w , ile dla słuchaczy. Po f r a n c u s k u t e g o rodzaju t w ó r ­ osób czość n a z y w a się literaturą m ó w i o n ą , litterature orale. Badacze z a u w a ż y ć , że t o w p ł y w rosyjski, g d y ż w języku rosyjskim t o samo zgadzają się na o g ó ł c o d o t e g o , że literatura m ó w i o n a z n a m i o n u ­ zjawisko, które nasz język nazywa k a w a ł e m , oznacza się s ł o w e m je w c z e s n e etapy c y w i l i z a c j i i w y p r z e d z a literaturę pisaną, toteż „ a n e g d o t " . Stąd też w Polsce s ł o w o „ a n e g d o t a " w znaczeniu nazywa wprawdzie kawały anegdotami, ł a t w o jednak c i e k a w y w y d a j e się fakt, że w Polsce, jak zresztą w e w s z y s t k i c h ' k a w a ł ' słyszy się przeważnie z ust starszych o s ó b p o c h o d z ą c y c h krajach socjalistycznych, zaszedł o s t a t n i o o d w r o t n y proces. Kraje z b. zaboru rosyjskiego, zwłaszcza z Kresów. te miały już bogatą literaturę pisaną, g d y nastąpił w p o n o w n y r o z k w i t literatury m ó w i o n e j , d o której nich Czysta polszczyzna naszych c z a s ó w d o k ł a d n i e rozróżnia „ a n e ­ niewątpliwie g d o t ę " i „ k a w a ł " j a k o n a z w y d w ó c h różnych zjawisk. M ó w i się: należy k a w a ł . Nie s p o s ó b t u d o c i e k a ć przyczyn t e g o zjawiska. „ o p o w i e m ci a n e g d o t ę , a p o t e m k a w a ł " , c o znaczy, że o p o w i a d a ­ Wystarczy jący najpierw zamierza przytoczyć p r a w d z i w e zdarzenie, z j a k i c h ś stwierdzić, że idzie o n o w parze z oczywistymi z m i a n a m i , jakie zaszły i nadal z a c h o d z ą w pisanej literaturze k r a j ó w socjalistycznych. W Polsce zmiany te dały się już zaobser­ wować podczas w o j n y , która też z a p o c z ą t k o w a ł a przyczyn g o d n e u w a g i , a p o t e m krótki u t w ó r oparty na w y d a r z e ­ niu f i k c y j n y m . dzisiejszy Należy stwierdzić, że o b a g a t u n k i cieszą się dzisiaj d u ż y m r o z w ó j k a w a ł u . W a r t o j e d n a k zaznaczyć, że prócz w a r u n k ó w , p o w o d z e n i e m . A n e g d o t a ma n a w e t s w o i c h u l u b i o n y c h b o h a t e ­ które zarysowały się w kraju poczynając o d 1 9 3 9 roku, r o z w o j o w i r ó w , czasem żyjących (Tadeusz P r z y p k o w s k i ) , częściej nieżyją­ k a w a ł u m o g ł y r ó w n i e ż sprzyjać dawniejsze tradycje i w ł a ś c i w o ś c i c y c h (Franz Fiszer, Leon Schiller), ale - w o d r ó ż n i e n i u o d k a w a ł u naszej kultury, np. u p r z y w i l e j o w a n e miejsce r o z m o w y . Kawał - z a w s z e p r a w d z i w y c h . Zawsze też t w i e r d z i , że o p i e w a p r a w ­ często, jak się zdaje, p o w s t a j e podczas r o z m o w y i w i e l e zdaje się d z i w e czyny s w y c h b o h a t e r ó w i s ł o w a , które oni zawdzięczać r o z m o w i e , g d y c h o d z i o środki w y r a z u , a na o g ó ł p o w i e d z i e l i , podczas g d y k a w a ł może mieć p r a w d z i w y c h b o h a t e ­ uważa się, i c h y b a słusznie, że w Polsce, p o d o b n i e jak w Rosji, r ó w , jak np. Bierut, Dzierżyński, C y r a n k i e w i c z , ale w y d a r z e n i a naprawdę r o z m o w i e p o ś w i ę c a się w i ę c e j czasu niż w krajach z a c h o d n i c h . i słowa W o g ó l e w i ę c e j się m ó w i . prastarymi m o t y w a m i literackimi w rodzaju historii przyszłości czy 2. S ł o w o „ k a w a ł " j a k o n a z w a g a t u n k u literackiego musiało wejść w użycie nie tak d a w n o t e m u . S ł o w n i k warszawski nie zna jeszcze t a k i e g o znaczenia w haśle K A W A Ł . Rejestruje t y l k o : sam sobie t w o r z y , nieraz posługując się przy tym r o z m o w y umarłych. N a w e t w t e d y , kiedy cały sztafaż jest ściśle realistyczny, k a w a ł chętnie ucieka się d o fantastyki, jak w n a s t ę p u j ą c y m przykładzie. „ K a w a ł e k przen. rub. figiel, psikus, sztuczka, żart, psota, farsa, szpas: w z i ą ć k o g o na K. ( = w y p r o w a d z i ć w pole, zakpić, zadrwić, Lotnik o b s e r w u j e z helikopteru sztuczny zalew na D u ­ w y s t r y c h n ą ć na d u d k a , urządzić psikusa, zażartować, oszukać; najcu. Na falach w i d z i kapelusz góralski, który j e d n a k zażyć z m a ń k i , pokazać gruszki na wierzbie, o t u m a n i ć ) . Stary lis w p e w n y m m o m e n c i e zawraca p o d prąd, p o t e m z n ó w bierze ludzi na kawał. Brać ludzi na K. Zap. Ten c z ł o w i e k ma s w o j e zdaje się płynąć z p r ą d e m i z n ó w zawraca kursując bez kawały ( = w y b i e g i , k o n c e p t y , d o w c i p y ) . " Bruckner w przerwy na t y m s a m y m o d c i n k u . G ł ę b o k o z d u m i o n y , lotnik s ł o w n i k u e t y m o l o g i c z n y m t w i e r d z i , że znaczenie ' f i g i e l ' w tym wypadku p i e r w o t n e . ( S ł o w o ma p o c h o d z i ć swym było zdaniem Brucknera z d o l n o n i e m i e c k i e g o „ k a v e l " ) . pyta m i e j s c o w e g o sołtysa, c o by t o m o g ł o znaczyć. - A t o Cisoń - o d p o w i a d a Sołtys. To t w a r d y c h ł o p . M ó w i , że w d... ma z a l e w i dalej orze s w o j e pole. Otóż t o znaczenie utrzymuje się jeszcze w dzisiejszej polszczyźnie. M ó w i się: zrobić k o m u ś k a w a ł . Często m a się w t e d y na myśli to, c o A n g l i c y nazywają practical jocks. O b o k t e g o znaczenia fest j e d n a k w p o w s z e c h n y m użyciu drugie, tu opisane. O p o w i a d a się k a w a ł y , słucha się k a w a ł ó w . S ł o w n i k D o r o s z e w s k i e g o w i e już o t y m i w haśle K A W A Ł przytacza zdanie: „ S t a ś przyniósł dziś n o w y k a w a ł " . Rzecz z n a m i e n n a , że w t y m s a m y m haśle rejestruje s ł o w o „ d o w c i p " j a k o s y n o n i m „ k a w a ł u " . („Słyszałem dziś parę dobrych d o w c i p ó w politycznych.") P o d o b n i e ujmuje sprawę s ł o w n i k w y r a z ó w b l i s k o z n a c z n y c h S k o r u p k i . Także w y m i e n i a „ d o w c i p " j a k o s y n o n i m „ k a w a ł u " . Otóż w y p a d a stwierdzić, że taka w y m i e n n o ś ć „dowcipu" i „kawału" istotnie występuje w naszym obyczaju j ę z y k o w y m . P o c h o d z i t o c h y b a stąd, że s ł o w o „ k a w a ł " nie ma jeszcze p e ł n y c h p r a w w języku literackim Nie ulega w ą t p l i w o ś c i , że d o m e n ą k a w a ł u jest fikcja literacka, c o m o c n o się już zakorzeniło w ś w i a d o m o ś c i * j ę z y k o w e j o g ó ł u , gdyż zdarza się, że p o w y s ł u c h a n i u jakiejś n i e p r a w d o p o d o b n i e brzmiącej historii, którą o p o w i a d a j ą c y podaje za p r a w d z i w ą , słuchacze m ó w i ą : „ t o n i e p r a w d a , t o k a w a ł " . Ten fakt, o p e r o w a n i e fikcją literacką w celu r o z b a w i e n i a słuchaczy, każe zaliczyć k a w a ł d o dziedziny t w ó r c z o ś c i , a zara­ zem o d r ó ż n i ć g o o d a n e g d o t y . Co d o „ f r a s z k i " , s ł o w e m t y m oznacza się dzisiaj u t w ó r pisany, najczęściej w i e r s z o w a n y , podczas g d y k a w a ł może być najwyżej z a p i s a n y (a p o w s t a j e , jak się rzekło, bez użycia pisma) i przeważnie jest prozaiczny. D o w y j ą t k ó w należą w i e r s z o w a n e k a w a ł y w rodzaju s t w i e r d z e n i a : 3 �Czy się robi, ani na emigracji nie ma d o t y c h c z a s dobrej a n t o l o g i i k a w a ł u , a ze czy się leży, w z g l ę d ó w wyżej wyrażonych tysiąc z ł o t y c h n a w e t taka a n t o l o g i a p o w s t a ł a , n i e w i e l e by się z niej można się należy. d o w i e d z i e ć o naturze k a w a ł u . Kto c h c e zrozumieć, skąd bierze się u nas p o w o d z e n i e A l b o zwięzłe relacje z p r a w d z i w y c h zdarzeń, np. ze śmierci należy się o b a w i a ć , że g d y b y kawałów, ten nie p o w i n i e n ich czytać. P o w i n i e n słuchać. 4. Fakt, że k a w a ł o b y w a się bez pisma, a w i ę c musi być Bieruta w M o s k w i e w 1 9 5 6 : p o w i e d z i a n y z pamięci, d y k t u j e m u małe rozmiary, c h o ć trzeba Pojechał w f u t e r k u . przyznać, że w y t r a w n i kawalarze m i e w a j ą w repertuarze r ó w n i e ż W r ó c i ł w kuferku. długie utwory o zawiłej, szkatułkowej kompozycji, od razu zdradzającej w s c h o d n i e p o c h o d z e n i e . Przykład. U t w o r y te są przeważnie l u d o w e g o p o c h o d z e n i a i z różnych przyczyn (o k t ó r y c h dalej) w i n n y być zaliczone d o pogranicza W d n i u przeznaczonym na p r z y j m o w a n i e skarg i zażaleń p e w i e n Ż y d , d r o b n y w y t w ó r c a , zjawia się w M i n i s t e r s t w i e kawału. W o l n o zatem twierdzić, że k a w a ł jest k r ó t k i m u t w o r e m literac­ kim, w zasadzie o p a r t y m na w y d a r z e n i u f i k c y j n y m ( c o odróżnia g o o d a n e g d o t y ) , m ó w i o n y m , najczęściej prozaicznym ( w o d r ó ż ­ n i e n i u o d fraszki). Handlu Wewnętrznego. Prosi o audiencję u ministra. Szefuncia nie ma - oznajmia w o ź n y . Ż y d z n ó w w y c h o d z i , znów wraca i c i e r p l i w i e czeka. Po g o d z i n i e zaczyna o p o w i a d a ć w o ź n e m u następujące zdarzenie. W W i d z e w i e Na zakończenie d o d a m y , że s p o t y k a się jeszcze inne n a z w y t e g o zjawiska, jak np. „ w i c " (z niem. W i t z ) , z d e c y d o w a n i e jednak ustępujące miejsca „ k a w a ł o w i " , które t o s ł o w o w y d a j e się o b e c n i e najpopularniejszą a zarazem najtrafniejszą n a z w ą o m a ­ w i a n e g o g a t u n k u , c o s p r a w i a , że będziemy się n i m tutaj p o ­ s ł u g i w a l i nie bacząc na j e g o brzmienie. żył przed laty kupiec Majer, k t ó r e m u zrobił się d u ż y w r z ó d S ł o w o „ k a w a ł " rzeczywiście brzmi nieelegancko. Cóż z t e g o , grzebać. Kiedy się g r o b y o t w o r z ą w d n i u Sądu Ostatecz­ skoro sam przedmiot nie jest pachnący. na siedzeniu. Chirurg stwierdził, że trzeba t u wyciąć kawałek ciała, c o Majera bardzo z a k ł o p o t a ł o . Był p o b o ż n y i troszczył się o t o , że w d n i u Sądu O s t a t e c z n e g o m ó g ł b y z m a r t w y c h w s t a ć tak w i d o c z n i e oszpecony. Chirurg p o r a ­ dził m u na t o , by część odciętą podczas operacji po­ nego - t ł u m a c z y ł M a j e r o w i - z j e d n e g o g r o b u w s t a n i e sam 3. Na charakter k a w a ł u duży w p ł y w zdaje się w y w i e r a ć sztuka t z w . kawalarzy, a w i ę c o s ó b o p o w i a d a j ą c y c h kawały, jakby Majer, z d r u g i e g o odcięta część, obie połączą się ze s o b ą i z m a r t w y c h w s t a n i e o d b ę d z i e się w s p o s ó b p r a w i d ł o w y . r a p s o d ó w naszej e p o k i . Osoby te zawsze b a w i ą s w o i c h słuchaczy Majer, c a ł k o w i c i e u s p o k o j o n y p o d w p ł y w e m t y c h per­ w s p o s ó b b e z i n t e r e s o w n y nie pobierając za t o żadnej opłaty, są swazji, zgodził się na operację, pogrzebał o d c i ę t ą część, w i ę c w ł a ś c i w i e a m a t o r a m i , w y r ó ż n i a j ą się j e d n a k jak m u poradził c h i r u r g , i w r ó c i ł d o interesów. W jakiś czas szczególną „ p a m i ę c i ą d o k a w a ł ó w " , m i e w a j ą bogaty, nieraz oszałamiająco później r ó ż n o r o d n y repertuar, a n a d t o odznaczają się w ł a ś c i w o ś c i a m i zatonął, a ciało Majera spoczęło na dnie o c e a n u . Nadszedł naśladowczymi rolę dzień Sądu Ostatecznego. G r o b y się o t w i e r a j ą , w i e r n i w litteratureorale. Z ł a t w o ś c i ą udają jąkanie, m ó w i ą z rosyjska lub z m a r t w y c h w s t a j ą . Pan B ó g liczy ich i pyta: A gdzie jest odgrywającymi zwykle pierwszorzędną musiał p o p ł y n ą ć statkiem d o A m e r y k i . Statek zawołanych Majer z W i d z e w a ? Szukać M a j e r a ! A n i o ł o w i e latają w o b e c działaczy i u r z ę d n i k ó w . Kawał zdaje się liczyć na t o . Wyraźnie daje t e g o , trąbią i w o ł a j ą : Majer z W i d z e w a ! Co jest? Sąd k a w a l a r z o m pole d o p o p i s u w y p e ł n i a j ą c nieraz całe u t w o r y g w a r ą Ostateczny! Nic. Z n ó w latają. Z n ó w trąbią. Aż t u , niech z c h ł o p s k a , trafnie naśladują maniery retoryczne lub j ą k a n i e m . Chętnie stosuje r ó w n i e ż - tak w a ż n e w w y p a d k u pan sobie w y o b r a z i - k o ń c z y Ż y d s w o j ą o p o w i e ś ć z w r a c a - u t w o r ó w w y g ł a s z a n y c h - nagłe zmiany intonacji i natężenia jąc się d o zasłuchanego w o ź n e g o - w y c h o d z i skądś k a w a ł g ł o s u . Przykładem może być j e d n a z o d p o w i e d z i radia Erywań. d... i m ó w i : szefuncia nie ma. Pytanie: Dlaczego w a s o s t a t n i o tak źle słychać? O d p o w i e d ź ( s z e p t e m ) : B o m y już m ó w i m y z Kamczatki. Trzeba jednak stwierdzić, że k a w a ł y tak d u ż y c h rozmiarów słyszy się dzisiaj rzadko. Na o g ó ł dzisiejsze k a w a ł y bywają m i n i a t u r a m i literackimi, c h o ć w k a ż d y m w i e l k ą , c h y b a zasadniczą Zdarza się, że p r a w i d ł o w a interpretacja k a w a ł u w y m a g a w y d a ­ w a n i a d ź w i ę k ó w n i e a r t y k u ł o w a n y c h , np. sapania, w z d y c h a n i a , d m u c h a n i a , jak w n a s t ę p u j ą c y m k a w a l e . rolę o d g r y w a zaskoczenie. Im t r u d n i e j przewidzieć, c z y m się k a w a ł skończy, t y m większe z a d o w o l e n i e słuchaczy. W y b i t n y kawalarz stara się jeszcze p o w i ę k s z y ć t o zaskoczenie. Sam n i g d y się nie śmieje, przy p o m o c y głosu i gestu stara się utrzymać klimat Pewien dyrektor doznaje zadziwiającego uczucia. p r a w d o p o d o b i e ń s t w a , póki nie dojdzie d o szokującej p o i n t y . To S t w i e r d z a , że staje się lżejszy o d p o w i e t r z a i w z n o s i się na także - jak się zdaje - p o b u d z a t w ó r c ó w d o s w o i s t e j w y s o k o ś ć c z w a r t e g o piętra. W ó w c z a s spostrzega piękną konstrukcyjnej, w kobietę, która uśmiecha się d o n i e g o z b a l k o n u i prosi t w ó r c z y polega na o p r a c o w a n i u p o i n t y . o nadęcie d z i e c i n n e g o balonika. Dyrektor spełnia jej której największy, czasem j e d y n y pracy wysiłek Niemałą rolę o d g r y w a j ą w t y m w y p a d k u w y r a z y n i e p r z y z w o i t e , prośbę - a p f u , a p f u , a p f u - lecz w ł a ś n i e w t e d y budzi się z w y k l e p o j a w i a j ą c e się w zakończeniu niespodzianie. p o d s u r o w y m w e j r z e n i e m sekretarza POP. p o j a w i e n i e się t a k i e g o w y r a z u często idzie w parze z operacją, - Cóż t o , t o w a r z y s z u - m ó w i sekretarz - nie dość że śpicie na zebraniu p a r t y j n y m , t o jeszcze się nadymacie? Nagłe która w y d a r z e n i a o p i s y w a n e w gazetach w s p o s ó b w z n i o s ł y i - z d a n i e m kawalarzy - nieścisły s p r o w a d z a na g r u n t rzeczywis­ tości znanej s ł u c h a c z o m z d o ś w i a d c z e n i a . P o d o b n i e ma się Przykłady te pozwalają poznać, d o j a k i e g o s t o p n i a w y m o w a s p r a w a z k o n c e p c j a m i n a u k o w y m i , które uczeni w y k ł a d a j ą z kate­ dobrego dry, a w k t ó r y c h kawalarze d o p a t r u j ą się n a i w n o ś c i . I w t y c h w y k o n a n i a z a p e w n i a p o w o d z e n i e , ale s p r a w i a , że n a w e t najlep­ w y p a d k a c h atakuje się teorię n a u k o w ą przy p o m o c y niespodzia­ k a w a ł u zależna jest o d interpretacji, c o w w y p a d k u szy k a w a ł blednie p o zapisaniu. nej p o i n t y , przedstawiającej s p r a w ę z p u n k t u w i d z e n i a z d r o w e g o Trzeba zresztą zaznaczyć, że n i e w i e l e k a w a ł ó w się zapisuje. Kawalarze z reguły recytują je z pamięci. Czasopisma k r a j o w e d r u k u j ą k a w a ł y , lecz t y l k o te, które puszcza cenzura, a w i ę c z w y k l e najsłabsze. Emigracyjna „ K u l t u r a " d r u k u j e o d p e w n e g o czasu k a w a ł y polityczne. Rozporządza jednak małą częścią krajo­ w e j t w ó r c z o ś c i , u t w o r y dobiera w s p o s ó b n i e w y b r e d n y , a zapisu­ je n i e f a c h o w o zacierając ich m ó w i o n y charakter. A n i w kraju. rozsądku, często operującej w y r a z e m n i e p r z y z w o i t y m . Po s t w i e r d z e n i u tych faktów posuniemy się t r o c h ę dalej w analizie k a w a ł u i s t w i e r d z i m y , że najczęściej jest t o prozaiczna m i n i a t u r a literacka, przeznaczona d o w y g ł o s z e n i a w o b e c n o ś c i słuchaczy, najsilniej oddziałująca przy p o m o c y p o i n t y . 5. P o c h o d z e n i e k a w a ł ó w , jak w s z y s t k o , c o d o t y c z y genezy t y c h u t w o r ó w , jest niejasne. Większość o b e c n i e k o l p o r t o w a n y c h �k a w a ł ó w jest n i e z a w o d n i e p r o d u k c j i k r a j o w e j . I m p o r t w tej Audycje te znajdują w Polsce c h ę t n y c h słuchaczy, choć dziedzinie, przed w o j n ą i podczas w o j n y o d g r y w a j ą c y p o w a ż n ą w i ę k s z e g o w p ł y w u na r o z w ó j p o l s k i e g o k a w a ł u zdaje się nie rolę, dziś jak się zdaje, maleje. Jeszcze podczas w o j n y i m p o r ­ w y w i e r a j ą . Polski k a w a ł rzadko b y w a aż tak zwięzły. Na o g ó ł ma t o w a l i ś m y z Niemiec k a w a ł y o Hitlerze, G o e r i n g u , Goebbelsie. większą r o z l e w n o ś ć , z n a m i e n n ą dla r o z m o w y , która w y d a j e się O b e c n i e nie ma c h y b a k a w a ł ó w i m p o r t o w a n y c h z Niemiec. Tuż p o d s t a w o w ą strukturą j ę z y k o w ą naszego k a w a ł u . p o w o j n i e Polacy b a w i l i się a b s u r d a l n y m i k a w a ł a m i angielskimi, Jeśli jest coś takiego jak klasyczny k a w a ł polski drugiej p o ł o w y p r a w d o p o d o b n i e p r z y w i e z i o n y m i przez z d e m o b i l i z o w a n y c h żoł­ XX w i e k u , t o j e g o strukturę j ę z y k o w ą z p e w n o ś c i ą nierzy p o l s k i c h z Z a c h o d u . W latach czterdziestych napłynęła d o f r a g m e n t r o z m o w y , poprzedzonej k r ó t k i m w s t ę p e m lub t y l k o Polski cała seria czeskich k a w a ł ó w o G o t t w a l d o w e j . A l e t o był informacją, kto d o k o g o m ó w i . stanowi o d o s o b n i o n y w y p a d e k . O s t a t n i o stały i m p o r t m a m y c h y b a t y l k o Obie o d m i a n y zilustrujemy na przykładach, przy czym szcze­ ze W s c h o d u . M o w a o c z y w i ś c i e o o d p o w i e d z i a c h radia Erywań. g ó l n ą u w a g ę czytelnika trzeba z w r ó c i ć na pierwszy z n i c h . Jest t o Są t o , jak z a p e w n i a j ą z n a w c y , autentyczne p r o d u k t y ormiańskie, k a w a ł w rodzaju, który p u b l i c z n o ś ć z w y k ł a określać a docierają d o nas przeważnie z M o s k w y , gdzie d o w c i p ormiański „ z a b ó j c z y " , „ m o r d e r c z y " , „ p i e k i e l n y " . Powstał w jest o d d a w n a c e n i o n y . U t w o r y te mają o d r ę b n y klimat, t e c h n i k ę , i - jak na k a w a ł - odznacza się skrajnym realizmem. C e n y są t u k o m p o z y c j ę . Są bardzo zwięzłe, na o g ó ł mają postać jednej prawdziwe, audycji składającej się z pytania i o d p o w i e d z i . D o (Najniższa pensja w wyjątków należą cykle a u d y c j i . Przykład. wysokość pensji Polsce w najzupełniej mianem roku 1965 prawdopodobna. 1 9 6 5 roku w y n o s i ł a 7 5 0 zł miesięcznie.) O t o treść t e g o u t w o r u , który w p r a w d z i e n i k o g o nie rozbawił, za t o w s z y s t k i c h zastanowił: Audycja 1 Pytanie: J a k i e jest najpiękniejsze miasto świata? O d p o w i e d ź : Erywań. zł miesięcznie. Niestety - o d p o w i a d a k a n d y d a t - muszę Audycja 2 mieć 1 6 2 0 zł miesięcznie. Dlaczego akurat 1 620? - d z i w i Pytanie: Ile potrzeba b o m b a t o m o w y c h Erywania? do zburzenia O d p o w i e d ź : Najpiękniejszym miastem świata jest Tbilisi. O d p o w i e d z i radia Erywań nie są na o g ó ł tak drastyczne, jak polskie k a w a ł y . Przeważnie odznaczają się bardzo r z e c z o w y m t o n e m . O c z y m może zaświadczyć audycja „ n a d a n a " tuż p o z e r w a n i u Chin z Rosją. się referent. - T o bardzo proste. M a m żonę, matkę i d w o j e dzieci. M i e s z k a m y kątem u brata, w i ę c na mieszkanie nic nie w y d a j e m y . Nie liczymy na t o , b y ś m y sobie m o g l i kupić b u t y a l b o ubranie. Wszędzie c h o d z i m y p i e c h o t ą . M o j a matka nie jada śniadań ani kolacji. J a t y l k o o b i a d , o b i a d w s t o ł ó w c e , jak się przekonałem, kosztuje 10 zł. A w i ę c 5 x 10 = 5 0 zł. Tyle c o d z i e n n i e m u s i m y mieć na o b i a d y . Na Pytanie: Czy o b ó z socjalistyczny nadal się rozwija? O d p o w i e d ź : Tak. J u ż są d w a . śniadanie j e m y - żona, dzieci i ja - po suchej bułeczce i p o p i j a m y w o d ą . Bułeczka kosztuje 5 0 gr. A w i ę c 4 x 5 0 gr = 2 zł. Tyleż kosztuje nas kolacja. A w i ę c dziennie na D u ż o w n i c h a u t o i r o n i i , np. z a b a w y z w r o d z o n e j O r m i a n o m dyskrecji. Tuż po o b a l e n i u C h r u s z c z o w a radio Erywań „ n a d a ł o " taką audycję: utrzymanie rodziny muszę mieć: 5 0 zł + 2 zł + 2 zł = 5 4 zł. A w i ę c jeśli się m a m y utrzymać przy życiu - jedząc w p o ł u d n i e o b i a d , zaś rano i w i e c z ó r p o suchej bułeczce - t o p o w i n i e n e m zarabiać 5 4 zł x 3 0 = 1 6 2 0 zł miesięcznie. Pytanie: Czy możecie p o w i e d z i e ć , c o się dzieje z Chruszczowem? O d p o w i e d ź : A kto t o taki? Uderzający jest szacunek radia Erywań dla nauki, która w y ­ stępuje w j e g o o d p o w i e d z i a c h j a k o najwyższy autorytet. Przy­ kład. Pytanie: Czy d w ó c h mężczyzn może mieć z sobą dziecko? O d p o w i e d ź : Nauka nie rozwiązała jeszcze t e g o p r o b l e m u , lecz p r ó b y w c i ą ż są c z y n i o n e . N a u k o w y charakter miała także audycja p o ś w i ę c o n a C z a j k o w ­ skiemu. Pytanie: Czy t o p r a w d a , że C z a j k o w s k i był homoseksualis­ tą? O d p o w i e d ź : P r a w d a , ale c e n i m y g o nie t y l k o za t o . Dużym zainteresowaniem D o H u t y " W a r s z a w a " zgłasza się k a n d y d a t na urzęd­ nika. Referent personalny p r o p o n u j e m u posadę za 1 6 0 0 darzy radio Erywań teoretyczne p r o b l e m y k o m u n i z m u , nie wyłączając najdonioślejszych, a zara­ zem najtrudniejszych zagadnień p o s t a w i o n y c h przed k o m u n i s ­ t a m i przez Lenina. Pytanie: Czy m o ż n a z b u d o w a ć k o m u n i z m w,państwie o t o c z o n y m przez p a ń s t w a kapitalistyczne? O d p o w i e d ź : M o ż n a , ale p o co? N i e o b c y jest r ó w n i e ż t y m a u d y c j o m - nieznany k a w a ł o w i - t o n filozoficznej z a d u m y . Pytanie: Czy jest życie na Marsie? O d p o w i e d ź : Też nie ma. polskiemu A t o przykład d r u g i e g o t y p u : A m e r y k a ń s k i reporter d o p o l s k i e g o dygnitarza: - Ile w y n o s i najniższa pensja p o l s k i e g o robotnika? Odpowiedź: - A w y gnębicie murzynów. 6. Szczególna rola d i a l o g u zdaje się c h w i l a m i u p o d o b n i a ć nasz k a w a ł d o d r a m a t u . Jest t o jednak z p e w n o ś c i ą p o w i e r z ­ c h o w n e p o d o b i e ń s t w o . J a k na dramat, k a w a ł jest s t a n o w c z o zbyt j e d n o s t r o n n y . ( J e d n o s t r o n n o ś ć należy bodajże d o p o d ­ s t a w o w y c h c e c h k a w a ł u , idzie w ślad za j e g o w p ł y w a m i i stąd c h y b a tyle jej w u t w o r a c h d r a m a t y c z n y c h M r o ż k a , które są w g r u n c i e rzeczy m o c n o r o z b u d o w a n y m i kawałami.) D i a l o g k a w a ł u , tyle zawdzięczający r o z m o w i e , nie w y w o d z i się c h y b a z teatru. Raczej z satyry, w której o d n i e p a m i ę t n y c h c z a s ó w o d g r y w a ł zasadniczą rolę. ( D o ś ć zajrzeć d o naszych satyr z X V I I I w., by się o t y m przekonać.) Także g d y c h o d z i o t e c h n i k ę , m o t y w y , k o m p o z y c j ę , kawał, tyle- mający w s p ó l n e g o z satyrą, w y d a j e się g a t u n k i e m z g r u n t u e p i c k i m , i t o n a w e t w t e d y , kiedy brak w n i m relacji z jakiegoś w y d a r z e n i a , g d y ogranicza się d o d i a l o g u . Epickiego p o c h o d z e n i a są w każdym razie t y p o w e m o t y w y k a w a ł u , np. w z m i a n k o w a n e t u t a j obrazy przyszłości czy r o z m o w y umarłych. Należy jeszcze zaznaczyć, że prócz w ł a ś c i w e g o k a w a ł u m a m y dziś d o czynienia z u t w o r a m i , które by można uznać za p o g r a n i c z e k a w a ł u , b o c h o ć pełnią j e g o f u n k c j e nie ma w nich ani zdarzenia, ani n a w e t d i a l o g u ( b o nie ma p o s t a c i ) . Otóż w y d a j e się rzeczą z n a m i e n n ą , że t u także rozpoznajemy tradycje epickie w s t o s o w a ­ niu t a k i c h t e c h n i k jak np. zagadka czy list. Najczęściej na t y m p o g r a n i c z u s p o t y k a się c h y b a zagadki zaczynające się o d s ł ó w „ C o jest szczytem?" ( n p . n i e p r a w ­ d o p o d o b i e ń s t w a , bezczelności, p o d e j r z l i w o ś c i ) . A l b o - jeszcze �częściej - o d p y t a n i a , jaka jest różnica p o m i ę d z y t y m lub o w y m P o d o b n i e ma się s p r a w a szmoncesu, a w i ę c k a w a ł u ż y d o w s ­ z j a w i s k i e m . Przykład. kiego, który przed w o j n ą s t a n o w i ł b u j n ą dziedzinę t w ó r c z o ś c i będącej zresztą dziełem s a m y c h Ż y d ó w . Wraz z zagładą Ż y d ó w - Jaka jest różnica p o m i ę d z y k o m u n i z m e m i kapitaliz­ p o l s k i c h ź r ó d ł o tej t w ó r c z o ś c i w y s c h ł o . W o b i e g u u t r z y m u j ą się stare szmoncesy. mem? - W kapitalizmie m a m y ucisk c z ł o w i e k a przez c z ł o w i e ­ Nowych prawie nie ma. O t o ostatni, jaki o p o w i a d a n o w Warszawie w lutym 1966. ka, a w k o m u n i z m i e jest o d w r o t n i e . D o rabina przychodzi Ż y d w średnim w i e k u . - Rabbi, w s z y s t k o już z r o z u m i a ł e m , t y l k o jednej rzeczy jeszcze nie m o g ę zrozumieć: jaka jest różnica między materializmem h i s t o r y c z n y m a dialektycznym? Elementem, który łączy w ł a ś c i w y k a w a ł z j e g o p o g r a n i c z e m , jest n i e w ą t p l i w i e p o d s t a w o w a rola p o i n t y , też charakterystyczna dla epiki, a ściślej m ó w i ą c dla miniatur e p i c k i c h ( n p . dla bajki zwierzęcej a l b o dla n o w e l i ) . Rabin myśli d ł u g o , coraz bardziej zasępiony. - Wiesz, j a k a k o l w i e k by była, t o stąd lepiej w y j e c h a ć . W s z y s t k o t o każe n a m zaliczyć k a w a ł polski d o m ó w i o n y c h miniatur e p i c k i c h . Często są k a w a ł y o Polakach, z z a b a r w i e n i e m a u t o i r o n i c z n y m . 7. D o k ł a d n a klasyfikacja k a w a ł u nie jest m o ż l i w a , p o prostu d l a t e g o , że n a w e t najlepszy kawalarz nie zna w s z y s t k i c h u t w o ­ Przykład. r ó w z dziedziny s w o j e j specjalności. M o ż n a t y l k o z grubsza podzielić wszystkie kawały na dziełka ściśle r o z r y w k o w e oraz W Ghanie, gdzie p r z e b y w a o b e c n i e w i e l u e k s p e r t ó w przejawy literatury zaangażowanej o charakterze mniej lub w i ę c e j p o l s k i c h , minister s p r a w z e w n ę t r z n y c h kategorycznie za­ p o l i t y c z n y m . W pierwszej g r u p i e zakres t e m a t ó w b y w a na o g ó ł bronił zjadać P o l a k ó w i w y b r a ł się w p o d r ó ż p o kraju, by tradycyjny (dzieci, kobiety, księża, pederaści, żołnierze, jąkały, s p r a w d z i ć czy zarządzenie t o jest przestrzegane. Nie uje­ wariaci). Tradycyjne chał daleko, g d y ujrzał ś p i ą c e g o p o d palmą, w y r a ź n i e bywają również w tej g r u p i e motywy, o b j e d z o n e g o M u r z y n a . Budzi g o tedy i w o ł a : czasem bardzo stare, jak np. r o z m o w y zwierząt. Przykład. - Zjadłeś Polaka, przyznaj się! - Nie zjadłem! D w i e pchły w y c h o d z ą z teatru. towarzyszki - p ó j d z i e m y p i e c h o t ą czy w e ź m i e m y psa? - Taki piękny w i e c z ó r - m ó w i małżonek d o swojej - Znać t o p o t o b i e , zjadłeś, nie w y p i e r a j się! - Nie zjadłem, przysięgam! (Z repertuaru W a c ł a w a Z a w a d z k i e g o , z w a n e g o Puchat­ - Chuchnij! kiem.) Z a w r o t n ą karierę w p o l s k i m kawale p o w o j e n n y m zrobili Ros­ Zwierzęta w y s t ę p u j ą n a d t o w k a w a ł a c h o tematyce erotycznej (kury, k o g u t y ) . Przykład. r o z r y w k o w y c h . W zasadzie wyrażają o n e p o l i t y c z n e nastawienie a u t o r ó w , kawalarzy i p u b l i c z n o ś c i , w i ę c w t y m rozdziale w s p o m i ­ S a m o c h ó d M i k r u s przejechał kurę. Po c h w i l i kura w s t a ­ je i m a m r o c e : - Szatan nie k o g u t . namy je t y l k o dlatego, by nie w r a c a ć w i ę c e j d o kręgu t e m a t y c z ­ nego d o t y c z ą c e g o r ó ż n y c h n a r o d o w o ś c i . Prócz wielkiej ilości uderza t u jeszcze niesłychana d o s a d n o ś ć wyrażająca się m.in. w d o b o r z e t a k i c h m o t y w ó w i s ł ó w , że w i e l u W a r t o w t r ą c i ć , że k a w a ł y na tematy erotyczne s t a n o w i ą o s o b n ą p o d g r u p ę w g r u p i e k a w a ł ó w r o z r y w k o w y c h . Najśmielsze z nich, najmniej dyskretne, noszą w języku p o t o c z n y m n a z w ę „ ś w i ń s ­ kich k a w a ł ó w " . Trzeba także zaznaczyć, że kręgi tematyczne są w p r a w d z i e tradycyjne w tej grupie, ale same tematy ciągle się o d n a w i a j ą , c o zrozumiałe, gdyż charakterystyczną cechą k a w a ł u jest szybka, czasem w r ę c z b ł y s k a w i c z n a reakcja na aktualne janie. Kawały na temat Rosjan t r u d n o jednak zaliczyć d o u t w o r ó w wydarzenia i p r o b l e m y . Stąd np. w u t w o r z e p o ś w i ę c o n y m żołnierzom, którzy z d a w i e n d a w n a b y w a j ą b o h a t e r a m i k a w a ł u , tak aktualne dzisiaj zagadnienie testu i badań t e s t o w y c h . P e w i e n kapral p o s t a n o w i ł zbadać żołnierzy przy p o m o ­ cy testu. W y c i ą g n ą ł w t y m celu c h u s t k ę d o nosa i pytał p o kolei p o d k o m e n d n y c h , z czym się im c h u s t k a kojarzy. - Z matką - o d p o w i e d z i a ł pierwszy. - Dlaczego z matką? - B o kiedy szedłem d o w o j s k a , matka w y s z y ł a na m y c h c h u s t k a c h moje m o n o g r a m y . - A tobie? - Z narzeczoną. - Dlaczego? - B o na peronie p o w i e w a ł a mi chusteczką. - A tobie? - Z d... - Dlaczego z d...? - Bo m n i e się w s z y s t k o z d... kojarzy. Ponadto można zaobserwować znamienną ewolucję, gdy c h o d z i o proporcje, jakie mają dziś poszczególne kręgi tematycz­ ne w g r u p i e k a w a ł ó w r o z r y w k o w y c h . Wyraźnie zanika np. żart z przywar r ó ż n y c h n a r o d ó w . Kawały na temat s k ą p s t w a S z k o t ó w , częste jeszcze w latach czterdziestych, dziś już c h y b a zanikły. u t w o r ó w na t e m a t y rosyjskie w p r o s t nie s p o s ó b n o t o w a ć . M o ż n a t y l k o stwierdzić, że niektóre z nich osiągnęły o g r o m n ą p o p u l a r ­ ność p o z o s t a w i a j ą c n a w e t ślady w języku p o t o c z n y m . (Np. T o n k u j u aluzju poniała, Po w s i e c h , p o w s i e c h ! , Puszkina z n a jesz?, A ty - dzierżiś!) W p i e r w s z y c h latach p o w o j n i e n a j w i ę c e j u w a g i p o ś w i ę c a n o w tych kawałach samym R o s j a n o m , ich charakterystycznym o b y c z a j o m , reakcjom i n a w y k o m . Przykład. W r o k u 1 9 4 5 żołnierz rosyjski pyta p r z y p a d k i e m n a p o t ­ k a n e g o Polaka: - Słuchaj pan. Tyle hałasu z w a s z e g o p o w o d u . Czy w a s n a p r a w d ę tak dużo? - No, d o s y ć d u ż o . - To ilu w a s jest? - Jakieś dwadzieścia pięć m i l i o n ó w . - I t o ma być dużo? U nas tyle w łagrach siedzi! Inny przykład. W roku 1 9 4 6 żołnierze rosyjscy w o p r o w a d z i ć p o Zoo. Polsce każą się - Co t o jest? - pytają p r z e w o d n i k a . - Żyrafa. - U nas też są, t y l k o większe. A to? - Lampart. - U nas też są, t y l k o większe. A to? - Struś. - U nas tez są, t y l k o większe. A to? - pytają wreszcie przed klatką ze s ł o n i e m . - Wesz - o d p o w i a d a z n u d z o n y p r z e w o d n i k . - Popatrz, popatrz - d z i w i ą się żołnierze - u nas w s z y t o nie większe o d pięści, ale za t o m n o g o , m n o g o ! �W późniejszych latach polski k a w a ł interesował się raczej C. ( O k o ł o roku 1 9 5 3 . ) ustrojem i zasadami rządzenia w Rosji niz Rosjanami. Ślad t a k i c h W dużej fabryce p r z o d o w n i c a pracy ma otrzymać n a ­ zainteresowań znać w g ł o ś n y m kiedyś kawale o m u m i i . grodę. Załoga, pełna n i e n a w i ś c i d o koleżanki, która p o d ­ bija normy, śledzi przebieg uroczystości. Kiedy w y c h o d z i W Egipcie znaleziono m u m i ę , której uczeni z a c h o d n i nie umieli z i d e n t y f i k o w a ć . Zwrócono się w o b e c tego na j a w , że n a g r o d ą jest k o m p l e t dzieł Lenina, z sali o d z y w a do się m ś c i w y głos: M o s k w y . M o s k w a zgodziła się zbadać m u m i ę p o d w a r u n ­ Dobrze jej tak! kiem, że otrzyma ją na sześć t y g o d n i d o swojej w y ł ą c z n e j d y s p o z y c j i , c o też nastąpiło. Po sześciu t y g o d n i a c h m u m i a D. w r ó c i ł a na Z a c h ó d z karteczką: T o jest Ramzes X I I I . A l e jak Na j e d n y m z zebrań, o ż y w i o n y c h coraz śmielszą p o ­ s t a w ą l u d n o ś c i , d y s k u t a n t usiłuje w p r a w i ć partyjnego prelegenta w zakłopotanie. d o t e g o doszliście? - zdziwili się uczeni. - Sam się przyznał. - Proszę pana - pyta - a jak t o w ł a ś c i w i e b y ł o z t y m C u d e m nad Wisłą? Jeszcze później weszły na w o k a n d ę zagadnienia p o l s k o - r a ­ dzieckiej w s p ó ł p r a c y gospodarczej. Ten temat o p r a c o w a n y jest w kawale pt. Szczyt n i e u f n o ś c i . Co jest szczytem nieufności - zapytali któregoś dnia kawalarze. - Nie b y ł o ż a d n e g o c u d u - cedzi przez zęby prelegent. Nasi dali Ruskim w d... i tyle. E. - W y w i e r c i ć dziurkę w ( O k o ł o roku 1 9 5 6 . ) ( O k o ł o roku 1 9 6 0 . ) Rurociągu Przyjaźni, aby się - T o w a r z y s z u M a j e w s k i , dlaczego nie byliście na ostat­ przekonać, w którą stronę t o płynie. n i m zebraniu? - O, g d y b y m wiedział, ze t o ostatnie, t o b y m przyszedł. 8. P o w o j e n n y k a w a ł p o l i t y c z n y jest p r o b l e m e m niewyczer­ p a n y m juz t o ze w z g l ę d u na n i e w i a r y g o d n ą o b f i t o ś ć p r o d u k c j i Częste w kręgu realistycznym są r ó w n i e ż scenki r o d z a j o w e , (może o n a w y n o s i ć ok. 1 0 0 0 u t w o r ó w r o c z n i e ) , już ze w z g l ę d u w k t ó r y c h skuteczność p o i n t y polega na jakiejś aluzji albo grze na w i e l k ą d y n a m i k ę tej o d m i a n y . s ł ó w . Te k a w a ł y umierają najszybciej, żyją t y l k o w pewnych Nie ulega w każdym razie najmniejszej w ą t p l i w o ś c i , że k a w a ł o k o l i c z n o ś c i a c h . S t o s u n k i p o m i ę d z y ZSRR i C h R L muszą być np. p o l i t y c z n y przytłumił o b e c n i e wszystkie inne o d m i a n y , osiągnął bardzo napięte, a sytuacja PRL bardzo delikatna, by rozchodził się najwyższy p o z i o m i w y k a z u j e największą ż y w o t n o ś ć p r z y s w a j a ­ k a w a ł o klientce, która prosi w sklepie o herbatę. jąc sobie w s z y s t k i e m o ż l i w e t e c h n i k i i m o t y w y , n a w e t dialogi zwierząt. Przykład. ( K a w a ł p o w s t a ł y ok. 1 9 5 7 . ) - Jakiej pani sobie życzy herbaty, chińskiej czy radziec­ kiej? D w a psy spotykają się na g r a n i c y polsko-czeskiej. Polski - T o ja już poproszę o k a w ę . pies idzie d o Czech, czeski d o Polski. Po c o idziesz? - pyta czeski polskiego. K a w a ł y na temat s t o s u n k ó w p a ń s t w a z Kościołem, tak w a ż ­ - Po buty. A ty? nych w dzisiejszej Polsce, zawierają się, rzecz c i e k a w a , przeważ­ - Poszczekać. nie w kręgu realistycznym. Ś w i a d c z ą o t y m następujące przy­ G d y c h o d z i o p o s t a w ę w o b e c świata i życia, polski k a w a ł jest w zasadzie n e g a t y w n i e n a s t a w i o n y d o o b o w i ą z u j ą c e j filozofii, ideologii, panującego ustroju, zasad rządzenia i w ł a d z y . Do kłady. Pierwszy z nich obrazuje nastawienie l u d n o ś c i d o oficjalnej i d e o l o g i i (ok. r. 1 9 4 9 ) . w y j ą t k ó w należy kawał, w ł a ś c i w i e p r o r z ą d o w y . Dwóch warszawiaków spotyka się na ulicy. Skąd idziesz? - pyta j e d e n . - Z r-r-radia. M ó w c a przybyły na w i e ś d ł u g o o p o w i a d a zebranym o z g u b n y m w p ł y w i e W a t y k a n u na losy Polski, p o czym o t w i e r a dyskusję. Po c h w i l i milczenia zgłasza się najstar­ szy, p o w a ż n y c h ł o p . - Ty z radia? A cóżeś tam robił? - Prosę, cy m o g ę o c o ś zapytać? - Brałem udział w k - k - k o n k u r s i e . - Ależ naturalnie, po t o jest dyskusja. - Bój się B o g a , w jakim? - To ja b y m się chciał d o w i e d z i e ć , dlaczego k r o w y robią - Na s p - p - p i k e r a . p l a c k a m i , kozy b o b k a m i , a kunie p u n c k a m i ? - No i co, przyjęli cię? - A cóż t o ma d o rzeczy? - Nie, t y l k o p - p - p a r t y j n y c h przyjmują. - Jak się pytać, t o się pytać, ja b y m t o chciał w i e d z i e ć . - Ależ ja się na t y m nie z n a m . Inny podział p o w s t a j e , g d y za zasadę rozróżnienia w e ź m i e m y - Słysyta chłopy? mówi na t o starzec z t r i u m f e m rodzaj w y d a r z e ń , o których kawalarz o p o w i a d a . W ten s p o s ó b o d w r a c a j ą c się d o g r o m a d y - na g w y o d r ę b n i a j ą się d w a zasadnicze kręgi: realistyczny i fantastycz­ a o papizu c h c e gadać. to się nie zna, ny. W kręgu realistycznym bardzo często t e m a t e m b y w a zebranie: p r o p a g a n d o w e , partyjne, s z k o l e n i o w e ( t z w . szkolenie i d e o l o g i ­ czne). Przykłady. A. ( O k o ł o roku 1 9 4 6 . ) O b y w a t e l e ! - w o ł a prelegent d o z g r o m a d z o n y c h - ten orzeł t o obraz tej Rzeczypospolitej. Ta g ł o w a t e g o orła t o jest t e n nasz prezydent. T o lewe skrzydło t o jest ta Polska Partia Socjalistyczna. Głos z sali: - A ta pierzato d... t o ty. B. Drugi przykład d o t y c z y nastawienia l u d n o ś c i d o działaczy (ok. r. 1 9 5 3 ) . ( O k o ł o roku 1 9 5 0 . ) Prelegent na w s i przez w i e l e g o d z i n m ó w i o Karolu Marksie i j e g o nauce, p o czym o t w i e r a dyskusję. Proszę pana - pyta pierwszy d y s k u t a n t - a czy t o p r a w d a , że na t y m Marksie żyją ludzie? Stara c h ł o p k a , której zdechła k r o w a , g ł o ś n o m o d l i się przed ołtarzem o 8 0 0 0 zł na k u p n o n o w e j k r o w y . Przed kościołem zatrzymuje ją sekretarz partyjny. - W i d z i c i e m a t k o - m ó w i t o n e m ł a g o d n e j perswazji - ten wasz Pan B ó g to w a m nic nie da. Nasza partia nie może w a m dać całej sumy, ale 4 0 0 0 t o w a m da. I wręcza jej pieniądze. C h ł o p k a natychmiast w r a c a przed ołtarz i m ó w i : - Dziękuję Ci Panie Boże za w y s ł u c h a n i e mojej m o d l i t ­ w y . W p r a w d z i e ten sekretarz zatrzymał sobie p o ł o w ę , ale dobre i to. �W trzecim przykładzie m a m y obraz c o d z i e n n y c h s t o s u n k ó w na - O d w e t za zburzenie S o b o r u na Placu Saskim.* w s i , być może zaskakujący dla k o g o ś , kto w i e d z ę o dzisiejszej Polsce czerpie w y ł ą c z n i e ze źródeł d r u k o w a n y c h (ok. r. 1 9 6 5 ) . Najzłośliwsze, najbardziej sarkastyczne b y w a j ą epitety. Przy­ kład: G r u p a działaczy p a r t y j n y c h p r z y b y w a d o wiejskiego proboszcza i prosi o w y p o ż y c z e n i e sali parafialnej. Pro­ - W a n d a W a s i l e w s k a : M a t k a Boska Katyńska. boszcz nie c h c e się na t o zgodzić. - Nie da ksiądz sali? - pytają działacze z p o s ę p n y m i Inny przykład: m i n a m i . - T o m y nie będziemy nosić b a l d a c h i m u na Boże Ciało. - W i t o l d Filier: Eichman h u m o r u . - A, nie będziecie nosić baldachimu? - w o ł a ksiądz, niesłychanie d o t k n i ę t y - t o ja w a m nie będę pisał s p r a w o ­ zdań p a r t y j n y c h . 9. T r u d n o dociec, kto jest g ł ó w n y m t w ó r c ą p o l s k i c h k a w a ł ó w , p r o d u k o w a n y c h w kraju. W bardzo nielicznych w y p a d k a c h znani - Nie będzie ksiądz pisał sprawozdań? - krzyczą roz­ są autorzy. Np. a u t o r e m d w u w i e r s z a pt. N a g r o b e k Jaszcza na g n i e w a n i działacze - t o my się nie będziemy s p o w i a d a ć p e w n o jest i g... ksiądz będzie wiedział, c o się w partii dzieje! większość k a w a ł ó w p o w s t a j e w Warszawie. S t w i e r d z o n o w każ­ p. Szczepkowski, aktor. Na o g ó ł sądzi się, że d y m razie, że poza W a r s z a w ą n o w e k a w a ł y p o j a w i a j ą się z p e w ­ Kawały na temat polityki zagranicznej i międzynarodowej n y m o p ó ź n i e n i e m . O d o s ó b w y j e ż d ż a j ą c y c h d o stolicy w spra­ obracają się często, c o też c i e k a w e , w kręgu f a n t a s t y c z n y m . Tu w a c h s ł u ż b o w y c h żąda się p o p o w r o c i e także n o w y c h k a w a ł ó w . w ł a ś n i e często s p o t y k a się obrazy przyszłości i r o z m o w y umar­ W W a r s z a w i e za kuźnię n o w y c h k a w a ł ó w u w a ż a się k a w i a r n i e ł y c h . Trzeba j e d n a k przyznać, że także s p r a w y p o l i t y k i w e w n ę t r z ­ uczęszczane przez literatów, u s y t u o w a n e przeważnie w o k o l i c y nej, szczególnie g o s p o d a r c z e j , p o j a w i a j ą się w obrazach przy­ K r a k o w s k i e g o Przedmieścia. Jest t o przypuszczalnie słuszne. szłości. Ś w i a d c z ą o t y m d w a przykłady. Pierwszy. Kawał j a k o g a t u n e k literacki na p e w n o w i e l e zawdzięcza starym t r a d y c j o m l u d o w y m i t o najoczywiściej zwiększa j e g o Dziadek d o w n u c z k a : u n i w e r s a l n e o d d z i a ł y w a n i e , gdyż pasjonują się nim - Widzisz maleńki, t u ludzie zadeptali babcię w kolejce. p r o f e s o r o w i e u n i w e r s y t e t u jak r o b o t n i c y , ale r e d a g o w a n y jest - W jakiej kolejce, dziadziu? z p e w n o ś c i ą przez jakichś pisarzy. - Kolejki p o w s t a w a ł y , g d y ludzie ustawiali się p o mięso. zarówno Z n a w c y p r z e d m i o t u w y m i e n i a j ą w i e l u pisarzy, którzy mają być autorami najlepszych k a w a ł ó w . Rzecz g o d n a u w a g i , że d r u k o w a ­ - A c o t o mięso? ne u t w o r y t y c h pisarzy odznaczają się przeważnie daleko p o s u ­ niętym k o n f o r m i z m e m i uderzającą niedbałością k o n s t r u k c j i , c o I drugi. n a s u w a podejrzenie, że ich t w ó r c z a energia w y ł a d o w u j e się A n d e r s i Mikołajczyk, n o w i w ł a d c y Polski, idą z Bel­ w e d e r u na miasto. W o k o l i c a c h A g r i k o l i zwraca ich u w a g ę stary żebrak w ł a c h m a n a c h . Ależ t o G o m u ł k a ! - w o ł a A n d e r s - no, t e g o nie p o w i n n o być. W p r a w d z i e to k o m u n i s t a , ale zasłużony, p o w i n i e n mieć jakąś rentę. w m ó w i o n e j miniaturze epickiej nie mając siły na w y p e ł n i e n i e - Tak o d p o w i a d a M i k o ł a j c z y k - ja już n a w e t m ó w i ł e m je się w y s o c e p r a w d o p o d o b n e , niestety, s p r a w d z i ć je t r u d n o , o t y m p r e m i e r o w i , ale t e n C y r a n k i e w i c z taki zawzięty, nie intelektualną i artystyczną tkanką t a k i c h k o n s t r u k c j i , które by m o g ł y u d ź w i g n ą ć jakieś bardziej s k o m p l i k o w a n e p r a w d y o ś w i e ­ cie i życiu, a w i ę c z natury rzeczy m u s i a ł y b y być większe i nie m o g ł y b y się z a d o w o l i ć błyskami p o i n t y . Przypuszczenie t o w y d a ­ g d y ż kawał, jak się rzekło, jest z reguły a n o n i m o w y . M a też wszelkie c e c h y s p o n t a n i c z n e j t w ó r c z o ś c i a n o n i m o w e j . chce się zgodzić. W k o l p o r t a ż u n i e w ą t p l i w i e ulega deformacji, często zamierzonej, G o d z i się zaznaczyć, że C y r a n k i e w i c z bardzo często w y s t ę p u j e w dzisiejszych k a w a ł a c h jako premier polski p o d gdyż w y b i t n i kawalarze d o s t o s o w u j ą poszczególne u t w o r y d o wszelkimi s w o i c h u p o d o b a ń i m o ż l i w o ś c i interpretacyjnych. Nikt nie ma m o ż l i w y m i rządami. ( N a w e t p o d p a n o w a n i e m C h i ń c z y k ó w j a k o 0 t o d o n i c h ż a d n y c h pretensji. Kawały z d e z a k t u a l i z o w a n e bez Ju-Tsy-Ran.) ceremonii d o s t o s o w u j e się d o n o w y c h o k o l i c z n o ś c i . Pojęcie o r y g i n a ł u nie ma tutaj z a s t o s o w a n i a , p o d o b n i e jak w innych D o k a w a ł ó w p o l i t y c z n y c h należy wreszcie zaliczyć w s z e l k i e g o rodzaju parodie n a p i s ó w , n a g r o b k i , epitety, zagadki, przekorne g a t u n k a c h literatury m ó w i o n e j . Nikt nie oczekuje o d kawalarza r o z w i ą z y w a n i e s k r ó t ó w , d o b i e r a n i e s ł ó w , które brzmią jak n a z w y w i e r n o ś c i a u t o r o w i , natomiast w s z y s c y żądają o d niego absolut­ cudzoziemskie. w (Przykład: J a p o ń s k a nazwa sklepu Polsce L u d o w e j : Nagie Haki.) Niektóre z t y c h mięsnego nej aktualności utworów, twórczość i nowości. Kult nowości, całego ś w i a t a , najjaskrawiej przenikający przejawia się dziś chyba należących t y l k o d o pogranicza k a w a ł u , ale najoczywiściej peł­ w p o l s k i m kawale. Nie ma większej o b e l g i dla kawalarza, jak niących j e g o funkcje] w y d a j ą się ze w s z e c h miar g o d n e u w a g i , jak posłyszeć z ust słuchaczy w y r z u t : stary k a w a ł ! np. f i k c y j n y napis na transparencie n i e s i o n y m w pochodzie p i e r w s z o m a j o w y m (ok. r. 1 9 6 0 ) : 10. Funkcje dzisiejszego kawału, jakkolwiek doniosłe, nie w y d a j ą się zbyt r ó ż n o r o d n e . J e d n ą z n i c h spełniała d a w n i e j prasa, a p o części także teatr i literatura d r u k o w a n a . O b y w a t e l u ! Żyjąc powiększasz d e f i c y t p a ń s t w a ! Polega o n a na t y m , że kiedy w gazetach p o j a w i się dzisiaj jakaś o p i n i a , która nie przekonuje p u b l i c z n o ś c i , a n a w e t budzi jej Dar Stalina, Pałac Kultury i Nauki w z n i e s i o n y w centrum W a r s z a w y przez a r c h i t e k t ó w rosyjskich, w y w o ł a ł całą serię k a w a ł ó w - k o m e n t a r z y . O t o niektóre z n i c h . sprzeciw, w k r ó t c e na t e n sam t e m a t p o w s t a j e jakiś kawał 1 natychmiast obiega stolicę, a p o t e m cały kraj. Tę f u n k c j ę m o ż n a by nazwać polemiczną. D a w n i e j j e d n a gazeta polemizowała z d r u g ą . Dziś wszystkie gazety piszą t o samo, a p u b l i c z n o ś ć - Koszmarny sen p i j a n e g o cukiernika. Broniewskiemu.) (Przypisywane polemizuje z nimi przy p o m o c y k a w a ł ó w . D r u g ą funkcję, którą dziś pełni kawał, można by nazwać piętnującą: ludzi, s t o s u n k i , kariery. Obie f u n k c j e nadają k a w a ł o w i w i e l k ą d o n i o s ł o ś ć s p o ł e ­ - Mały, ale g u s t o w n y . ( T o - zdaniem kawalarzy - miał powiedzieć Gerard Philippe podczas swego czną i p o l i t y c z n ą i d e c y d u j ą o j e g o p o w o d z e n i u dziś. Publiczność pobytu z w y k ł a o c z e k i w a ć s p r a w i e d l i w o ś c i o d k a w a ł u , toteż n i e p o k o i się, Warszawsko-Wiedeńskiej * Sobór p r a w o s ł a w n y na Placu Saskim z b u d o w a l i Rosjanie w I. 1 8 9 4 - 1 9 1 0 . M i a ł o n nadać ś r ó d m i e ś c i u charakter rosyjski. Rozebrano g o w I. 1 9 2 4 - 2 6 . w Warszawie.) - Dawny dworzec w stanie erekcji. 8 Kolei �g d y jakieś gorszące w y d a r z e n i e d ł u g o nie w y w o ł u j e o c z e k i w a n e j riposty. Cóż, nie ma k a w a ł ó w ? - w y p y t u j ą w t e d y słuchacze. Nie ma - o d p o w i a d a j ą z a w s t y d z e n i artyści. Z j a w i s k o takie b y w a k o m e n t o w a n e na r ó w n i z klęskami ż y w i o ł o w y m i . Kolportaż n o w e g o k a w a ł u w y w o ł u j e w takiej c h w i l i ł a t w o w y c z u w a l n e uczucie ulgi jak p i o r u n p o u p a l n y m d n i u . epickiej, a p u b l i c z n o ś ć przyzwyczaja się zaspokajać przy p o m o c y t e g o g a t u n k u tyle potrzeb d u c h o w y c h , każe się lękać, że m i m o ś w i e t n e g o r o z w o j u k a w a ł nie u d ź w i g n i e j e d n a k w s z y s k i c h zadań, jakie w n o w o c z e s n y c h s p o ł e c z e ń s t w a c h s p o c z y w a j ą z w y k l e na barkach literatury. 1966 Nic d z i w n e g o , że kawalarze, którzy m i e w a j ą najświeższe k a w a ­ ły, zajmują u nas w y s o k i e s t a n o w i s k o w hierarchii społecznej i towarzyskiej. Tak jest zresztą w e w s z y s t k i c h krajach socjalistycz­ nych. W W a r s z a w i e m ó w i się, że na o s t a t n i m zjeździe p r a c o w n i k ó w radiofonii w M o s k w i e p o s ł o w a c h „ p r o s i m y na t r y b u n ę przed­ stawiciela radia E r y w a ń " na sali rozległy się b u r z l i w e b r a w a . Zdaje się jednak, że był t o j e d y n y tak o t w a r c i e w y r a ż o n y h o ł d , z ł o ż o n y t w ó r c o m k a w a ł ó w . Na o g ó ł nie m o g ą oni liczyć i nie liczą na p u b l i c z n e uznanie. S ł a w ę zagarniają za nich z reguły kawalarze kolporterzy, którzy nie b y w a j ą a u t o r a m i . K o l p o r t o w a n i e k a w a ł ó w , p o d w z g l ę d e m materialnym zupełnie bezinteresowne, daje d u ż o z a d o w o l e n i a i, jak się rzekło, w y s o k i e miejsce w hierarchii społecznej i towarzyskiej. Nie zawsze b y w a ł o bezpieczne. Za czasów Stalina groziło za t o aresztowanie, n a w e t obóz koncentracyjny, co upamiętniono w o s o b n y m kawale: - Kto z b u d o w a ł kanał W o ł g a - D o n ? - Anegdotcziki. Dziś kolportaż m ó w i o n y nie natrafia na t r u d n o ś c i . Fakt t e n t ł u m a c z y się bardzo prosto. S t w i e r d z o n o , że d o najwdzięczniejszych słuchaczy k a w a ł u należą c z ł o n k o w i e Biura P o l i t y c z n e g o s t a n o w i ą c y najwyższą w a r s t w ę g r u p rządzących. Wiele k a w a ł ó w p o l i t y c z n y c h p o w s t a j e p o d o b n o w sferach w y s o ­ kich d y g n i t a r z y p a r t y j n y c h . 1 1 . Przegląd w s z y s t k i c h z a g a d n i e ń tutaj p o r u s z o n y c h n a s u w a następujące w n i o s k i . ( 1 ) Kawał, będąc w zasadzie nielegalną dziedziną t w ó r c z o ś c i , najlepiej, jak się zdaje, spełnił wszystkie postulaty, jakie na p r o g u Polski L u d o w e j p o s t a w i o n o naszej literaturze: stał się - j a k o j e d y n y ! - g a t u n k i e m m a s o w y m , pas­ j o n u j ą c y m wszystkie w a r s t w y s p o ł e c z e ń s t w a , a d o t e g o na w s k r o ś w s p ó ł c z e s n y m , b o ściśle w y n i k a j ą c y m z naszego życia i skrajnie z a a n g a ż o w a n y m . U p o d o b a n i e , jakie budzi w sferach rządzących, zdaje się ś w i a d c z y ć , że spełnił s w o j e zadanie w s p o ­ sób c a ł k o w i c i e zaspokajający o c z e k i w a n i a i aspiracje literackie o b e c n y c h m e c e n a s ó w literatury. ( 2 ) J u ż z u w a g i na t o k a w a ł bezspornie p o w i n i e n się stać p r z e d m i o t e m badań n a u k o w y c h . ( 3 ) Potrzeba badań w y n i k a także stąd, że k a w a ł stał się w Polsce L u d o w e j n a j ż y w o t n i e j s z y m g a t u n k i e m literackim p o d w z g l ę d e m a r t y s t y c z n y m . Jest - t o nie ulega najmniejszej w ą t p l i w o ś c i - znacznie bardziej zajmujący o d dzisiejszej n o w e l i czy p o w i e ś c i polskiej, a w c a l e nie jest o d nich bardziej o r d y n a r n y . Dlatego też badacze dobrze by uczynili p o ś w i ę c a j ą c k a w a ł o w i c h o ć część tej i n w e n c j i b a d a w c z e j , którą p o ś w i ę c a j ą współczesnej prozie d r u ­ k o w a n e j . ( 4 ) Znaczenie, jakie k a w a ł zyskał w dzisiejszej Polsce, budzi r ó w n i e ż p e w n e o b a w y . Fakt, że t y l u t w ó r c ó w zdaje się w y c z e r p y w a ć energię t w ó r c z ą w niepisanej, ulotnej miniaturze POST S C R I P T U M O d kiedy istnieje w Polsce Drugi Obieg? Należy sądzić, że o d c h w i l i , w której tekst uchylający się o d k o n t r o l i cenzora był w stanie docierać d o różnych ś r o d o w i s k c z y t e l n i c z y c h . A r c y przykład: Biuletyn K O R u , p r z e p i s y w a n y na z w y k ł e j maszynie d o pisania, za t o w takiej ilości, że m ó g ł spełnić o b a w y l i c z o n e w y ż e j warunki. W i e l k i e przełomy m i e w a j ą s w o i c h s k r o m n y c h p o p r z e d n i k ó w . D r u k o w a n y t u Wstęp do teorii kawału m o ż n a d o t a k i c h poprze­ d n i k ó w zaliczyć. G d y się p o j a w i ł na p r z e d w i o ś n i u 1 9 6 6 , był czytany i d y s k u t o w a n y w j e d n y m t y l k o ś r o d o w i s k u . Za t o napisany był już bez myśli o cenzorze. ( C o zresztą jasno z j e g o treści w y n i k a . ) Liczba o d b i o r c ó w nie zawsze rozstrzyga o d o n i o s ł o ś c i z j a w i s ­ ka. W i d z i m y t o na przykładzie d r u k o w a n e g o t u t e k s t u . W r o k u 1 9 6 6 miał o n n i e w i e l u c z y t e l n i k ó w , za t o - trzeba przyznać - w y j ą t k o w o k o m p e t e n t n y c h . Recenzję j e g o pierwszej wersji napisał dr Jerzy T i m o s z e w i c z ( k t ó r e m u na t y m miejscu w y r a ż a m gorące p o d z i ę k o w a n i e ) . Wersja d e f i n i t y w n a , przepisana na m a ­ szynie i w ł ą c z o n a d o większej całości, została p o p r a w i o n a p o d w p ł y w e m u w a g dr. T i m o s z e w i c z a . O d c h w i l i u k o ń c z e n i a tej wersji u p ł y n ę ł o bez mała ć w i e r ć w i e k u . W t y m czasie k a w a ł literacki żył jeszcze i n a w e t w z b o g a c i ł się o n o w e arcydzieła ( b y w s p o m n i e ć c h o ć b y z n a k o m i t y cykl l e n i n o w s k i ) , nie d o t r w a ł j e d n a k d o k o ń c a ancien r e g i m e ' u , w y p a r t y p o d koniec m i n i o n e j epoki przez żart r y s u n k o w y . ( W tej c h w i l i osiągający przypuszczalnie a p o g e u m s w e g o r o z w o j u . ) Fakt t e n stawia autora w szczególnej sytuacji. H i s t o r y c z n y jest już dziś b o w i e m i temat, i j e g o ujęcie i - m ó w i ą c j ę z y k i e m u r z ę d o w y m - „ s p o s ó b r o z p o w s z e c h n i a n i a " , charakterystyczny dla życia i n t e l e k t u a l n e g o p e w n y c h g r u p inteligencji polskiej lat sześćdziesiątych naszego w i e k u . A t r a k c y j n o ś ć tekstu zmniejszyła się przez t o . N i e może o n już dziś tak b a w i ć , jak czynił t o w c h w i l i s w e g o p o w s t a n i a . N i e p o ­ strzeżenie natomiast stał się z a b y t k i e m , w z b u d z a j ą c zaintereso­ w a n i e czasopisma n a u k o w e g o w y d a w a n e g o przez Polską A k a ­ d e m i ę Nauk. Ten ostatni w z g l ą d z a d e c y d o w a ł o s p o s o b i e j e g o w y d r u k o w a ­ nia. O p u s z c z a m y w n i m dzisiaj j e d e n kawał, z u w a g i na t o , że m ó g ł b y zabrzmieć n i e s p r a w i e d l i w i e . Resztę p o z o s t a w i a m y bez z m i a n , w przekonaniu że najważniejszy dla dzisiejszego c z y t e l ­ nika może się okazać charakter zabytku, d r o b n e g o w p r a w d z i e i p o k r a c z n e g o , ale też przez t o w ł a ś n i e z n a m i e n n e g o dla t a m t y c h czasów. ZR W a r s z a w a , 1 5 listopada 1 9 8 9 „ Ś w i ę t o W i o s n y " , W a r s z a w a 1 9 8 9 . F o l . : Krzysztof S a b a k 9 �Fot.: Erazm C i o ł e k ty 4 1 ...'j. V Fot.: Krzysztof S a b a k -.* ft .v � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e4461ce8f379d0b3e4645c37ff9de682.pdf 887983223cb13298a9fbc6987e642a5c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2260 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2096 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.2, s.2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text polska sztuka ludowa T R A D Y C J A - WSPÓŁCZESNOŚĆ, K U L T U R A Ś R O D O W I S K NIEELITARNYCH PROBLEMY A N T R O P O L O G I I KULTURY POLSKA l AKADEMIA NAUK 0 INSTYTUT SZTUKI * ROK XLIV ф 1990 # Nr 2 �CONTENTS Z b i g n i e w Raszewski I n t r o d u c t i o n t o t h e T h e o r y of J o k e Aleksander J a c k o w s k i The F o l k - l o r e of C o n t e s t a t i o n 10 W o j c i e c h Łysiak The 15 A k o s Engelmayer „ W e D e m a n d D i s t o r t i o n W i t h o u t S o c i a l i s m ! " History of Wojciech Miszczuk Piotr K o w a l s k i Folk-lore „ T h e Orange A l t e r n a t i v e " , i.e. O n t h e Socialism Surrealism 20 " W e ' r e Sorry For B e i n g S o r r y " 27 Scribo Ryszard Ciarka Political 3 et decoro (Cracow, 3 April 1989) ergo sum. S o m e Remarks o n t h e M e a n i n g of t h e T o w n Graffiti 29 Graffiti o n Walls a n d t h e E t h n o g r a p h y of C o n t e m p o r a r y City 33 J a c e k Olędzki Consolation 35 Krzysztof Sabak " T h e Sofas Are Yours, The Walls Are O u r s " 41 44 Czesław R o b o t y c k i The A r t of a Vista. T h e Folk-lore of Strikes Jerzy S z c z e p k o w s k i Initiation in t h e A r m y a n d Jail 50 LETTRES TO THE EDITOR: Czesław R o b o t y c k i t o L u d w i k S t o m m a L u d w i k S t o m m a t o Czesław R o b o t y c k i 60 60 Michał Buchowski: „The Golden G o u g h " on the „Triobrand" 61 S u m m a r y of t h e Articles 63 N u m e r w y d a n y dzięki d o t a c j i M i n i s t e r s t w a Kultury i Sztuki R E D A K C J A : Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z (z-ca red.), Aleksander J a c k o w s k i (red.), Ewa Korulska, A n n a K u n c z y ń s k a - I r a c k a , S ł a w o m i r Sikora (sekretarz redakcji). R A D A R E D A K C Y J N A : Jerzy Bartmiński, Tadeusz C h r z a n o w s k i , M a r c i n C z e r w i ń s k i , Ewa Fryś-Pietraszkowa, Franciszek M i d u r a , Jacek Olędzki, M i e c z y s ł a w Porębski, R o m a n Reinfuss, Czesław R o b o t y c k i , Zofia S o k o l e w i c z , L u d w i k S t o m m a , Roch Sulima. W S P Ó Ł P R A C O W N I C Y R E D A K C J I : Zofia Bisiak, J a n Ś w i d e r s k i . TŁUMACZ: Ludwik Wiewiórkowski R E D A K T O R T E C H N I C Z N Y : Krzysztof N a l e w a j k o Adres Redakcji: Instytut Sztuki P A N , ul. D ł u g a 2 8 , 0 0 - 9 5 0 W a r s z a w a , skr. poczt. 9 9 4 , tel. 3 1 - 3 2 - 7 1 / 4 , w e w n . 227. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/19616ab63d421d137d11b5f533e6b6b5.pdf 523a0f9b44152b5cc0a022b49d8e31dc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2263 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2099 Title A name given to the resource Oblicza folkloru. Folklor polityczny / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.2, s.15-19 Creator An entity primarily responsible for making the resource Łysiak, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wojciech Łysiak OBLICZA FOLKLORU - FOLKLOR POLITYCZNY Wkraczanie z aparatem n a u k o w y m w j a k ą k o l w i e k dziedzinę rzeczywistości społecznej, w k a ż d y m w y p a d k u jest p e w n y m naruszeniem proporcji w niej f u n k c j o n u j ą c y c h i p r a w i d e ł jakimi się rządzi. Ingerencja taka w p e w n y m s t o p n i u p o w o d u j e prze­ kształcenie tej rzeczywistości. T a k j e s t między i n n y m i z f o l k l o r e m . O t o utarła się maniera o m a w i a n i a f o l k l o r ó w „ w ł a ś c i w y c h " r ó ż n y m g r u p o m s p o ł e c z n y m , z a w o d o w y m i w i e k o w y m . M ó w i się przecież o folklorze g r u p przestępczych, o folklorze żołnierskim, marynarskim, g ó r n i c z y m , garncarskim, m ł y n a r s k i m (chociaż t e n z w y k l e d o t y c z y treści o m ł y n a c h i młynarzach, p o m i j a się zaś w o p r a c o w a n i a c h treści realizowane przez s a m y c h m ł y n a r z y ) , m ó w i się też o folklorze dzieci, młodzieży i d o r o s ł y c h . W pracach p o d e j m u j ą c y c h analizy t a k i c h w ł a ś n i e f o l k l o r ó w k u r c z o w o trzy­ m a n o się j e d y n i e t y c h reguł, które w przekonaniu a u t o r ó w „ w ł a ś c i w e " były o d p o w i e d n i e j grupie. P o m i j a n o na o g ó ł fakt p o w s z e c h n e j o b e c n o ś c i niektórych zjawisk f o l k l o r u w e w s z y s t ­ kich w a r s t w a c h p o l s k i e g o s p o ł e c z e ń s t w a . M ó w i ę o t y m d l a t e g o , gdyż nie w y o b r a ż a m sobie sytuacji ( b o w i e m takiej nie m a ) , by np. d z i e c i o m p o s ł u g u j ą c y m się podczas z a b a w y w y l i c z a n k a m i , nie znane były szorstkie niekiedy kawały młodzieży starszej, by garncarze nie znali bajek z n a n y c h w ś r o d o w i s k u c h ł o p s k i m , a m a r y n a r z o m linii o c e a n i c z n y c h o b c e były piosenki r e z e r w i s t ó w W o j s k a Polskiego. Każdy podział p r z e j a w ó w f o l k l o r u ( m o w a t u o c z y w i ś c i e o j e g o w a r s t w i e s ł o w n e j ) d o k o n y w a n y przy z a s t o s o w a n i u kryterium z a w o d o w e g o lub w i e k o w e g o jest p o d z i a ł e m s z t u c z n y m , najczęś­ ciej nie o d d a j ą c y m p r a w d z i w e g o obrazu folklorystycznej rzeczy­ w i s t o ś c i . Spostrzeżenie t o d o t y c z y także kryterium t e m a t y c z n e g o . J e d n a k ż e t u t a j , zdaje się w y ł a n i a ć p e w i e n precedens. M y ś l ę b o w i e m o „ f o l k l o r z e p o l i t y c z n y m " , tj. części f o l k l o r u reagującej i interpretującej bieżące w y d a r z e n i a polityczne, g o s p o d a r c z e i społeczne, której o b e c n o ś c i d o tej pory jakby nie z a u w a ż a n o , p o m i j a n o , a przecież z n a k o m i t a większość naszego społeczeńst­ w a , czy t e g o chce, czy też nie, uczestniczyła i uczestniczy w j e g o o b i e g u . Jest t o w m o i m przekonaniu f o l k l o r interspołeczny, funkcjonujący z r ó w n y m powodzeniem w e wszystkich grupach w i e k o w y c h , z a w o d o w y c h i innych. „ F o l k l o r p o l i t y c z n y " nie jest o c z y w i ś c i e zjawiskiem n o w y m , w y k r e o w a n y m na g r u n c i e w y d a r z e ń zaistniałych p o II w o j n i e ś w i a t o w e j . Z n a n y i u p r a w i a n y był znacznie wcześniej. T a k i m w ł a ś n i e f o l k l o r e m były przecież kąśliwe a n e g d o t y o Francuzach z c z a s ó w kampanii n a p o l e o ń s k i e j , kiedy w o j s k a te dopuszczały się na ludności wiejskiej i miejskiej licznych g w a ł t ó w i n i e p r a w o ­ ści, a sam N a p o l e o n u z n a w a n y był przez ludność w i e j s k ą za antychrysta. Jest przecież folklor k o m e n t a r z e m bieżącego życia \ jest ż y w y m g ł o s e m t e r a ź n i e j s z o ś c i - jak pisali radzieccy uczeni. 2 W t a k i c h w ł a ś n i e kategoriach r o z p a t r y w a ć należy cały ó w folklor s k i e r o w a n y p r z e c i w zaborcy pruskiemu w W i e l k o p o l s c e i na Śląsku. O p o w i a d a n i a o starym Frycu, generałach W r a n g l u i Deoflingerze nosiły p i ę t n o p o l i t y c z n e . P o d o b n i e rzecz się miała z a n e g d o t a m i o hakatystach, o pruskiej Komisji L i k w i d a c y j n e j , o r u g a c h pruskich. P o d o b n i e należy patrzeć na folklor zrodzony na g r u n c i e s t r a j k ó w dzieci wrzesińskich, a wcześniej na w p r o s t n i e p r a w d o p o d o b n y ł a d u n e k ironii, szyderstwa jaki w y m i e r z o n y był w „ Ż e l a z n e g o kanclerza". Odpisy z satyrycznymi u t w o r a m i d o t y c z ą c y m i O t t o Bismarcka krążyły w ś r ó d młodzieży szkolnej, a ze szkół trafiały na wieś. W popularnej w W i e l k o p o l s c e piosence l u d o w e j z lat o s i e m ­ dziesiątych XIX w i e k u w s p o m i n a n o : Bismarck nieboraczek, Za to Wielkopolska Wiwat B n i ń s k a g o nie chciała odpokutowała Polska! w i w a t C o nie c h c i a ł a j u n k r a baba! szwaba! W e d ł u g krążących p o w s i ó w c z e s n e j w i e ś c i , o w e j Bnińskiej (nie w i a d o m o , o której m o w a ) miał się o ś w i a d c z y ć m ł o d y Bismarck, lecz dostał kosza. Z t e g o p o w o d u p o d o b n o mścił się później na całej W i e l k o p o l s c e . G d y zmarł w roku 1 8 9 8 odżył folklor z n i m z w i ą z a n y ( o d roku I 8 9 0 z a p o m n i a n o o Bismarcku w z w i ą z k u ze z d y m i s j o n o w a n i e m kanclerza). O p o w i a d a n o sobie w ó w c z a s , że o n , j a k o znany n i e d o w i a r e k , nie wierząc w istnienie nieba, po. rozstaniu się z ziemią, p o m a s z e r o w a ł w p r o s t d o piekła. Przybywszy d o bramy nie zapukał, lecz o t w o r z y ł ją i w s u n ą ł s w ą łysą g ł o w ę . Z a u w a ż y ł ją d i a b e ł - f u r t i a n , a nie spostrzegłszy na niej trzech sterczących w ł o s ó w , p o m y l i ł ją z o d w r o t n ą częścią ciała i na taki piekłu w y r z ą d z o n y despekt, z a w y ł w r o g o , k o p n ą ł g o i w y r z u c i ł z piekła. Tak Bismarck zamieszkał na przedpieklu, gdzie w czasie c o d z i e n ­ nego zamiatania bacznie rozgląda się za k u p k ą czarciego łajna. Chce nim s m a r o w a ć s w ą łysinę, w m n i e m a n i u , iż t o przyczyni się d o p o n o w n e g o porostu w ł o s ó w , w następstwie czego w p u s z c z ą g o d o piekła i przydzielą należne m u miejsce. Na przedpieklu jest p o d w ł a d n y m s ł y n n e g o k o w a l a Kurzawy z K w i e c i s z e w a na Kuja­ w a c h , a zamiatając bruk, klnie siarczyście Verflucht. O b o k t e k s t ó w p o w s t a ł y c h niejako s a m o r o d n i e , niekiedy w o b i e g społeczny w p r o w a d z a n e były tekstu autorskie, które w w y n i k u szybkiej folkloryzacji ulegały t a k i e m u przekształceniu, by w w i e l u w a r i a n t a c h toczyć s w ó j f o l k l o r y s t y c z n y byt. M y ś l ę t u przede w s z y s t k i m o t w ó r c z o ś c i literackiej księdza W o j c i e c h a K o z ł o w s k i e g o z W i e l k i e g o Sławska na K u j a w a c h , k t ó r e g o satyryczne wiersze w okresie „ K u l t u r k a m p f u " cieszyły się n i e b y w a ł ą p o p u l a r n o ś c i ą , jak w s p o m i n a j ą ś w i a d k o w i e t a m t y c h w y d a r z e ń . Wiersz pt. Sen polityczny, który ukazał się w roku 1 8 9 0 na ł a m a c h strzelińskiego „ N a d g o p l a n i n a " s z y b k o trafił na w i e ś k u j a w s k ą i t a m się rozprzestrzenił w licznych w a r i a n t a c h . J e d e n z n i c h pt. Sen Kujawiaka, czyli przygoda w niebie p r z y p o m n i a ł Jerzy W o j c i e c h Szulczewski w i n o w r o c ł a w s k i m „ P i a ś c i e " , już p o odzyskaniu n i e p o d l e g ł o ś c i . 3 Nie s p o s ó b tu o c z y w i ś c i e o m ó w i ć , czy n a w e t wskazać na wszystkie przejawy ó w c z e s n e g o f o l k l o r u p o l i t y c z n e g o , nie o t o t u zresztą c h o d z i . Jest jednak rzeczą p e w n ą , iż towarzyszył o n s p o ł e c z e ń s t w u p o l s k i e m u na każdej j e g o d z i e j o w e j drodze. Tak b o w i e m b y ł o podczas akcji p l e b i s c y t o w y c h , tak b y ł o podczas p o w s t a ń śląskich i p o w s t a n i a W i e l k o p o l s k i e g o . Treści f o l k l o r y s ­ tyczne zrodziły się na g r u n c i e w o j n y polsko-radzieckiej 1 9 1 9 / 1 9 2 0 roku. Z w i ą z a n e były z w s z y s t k i m i prezydentami D w u d z i e s t o l e c i a , nie oszczędziły też Józefa Piłsudskiego. Szcze­ g ó l n e g o w y r a z u nabrał folklor p o l i t y c z n y w przededniu i podczas II w o j n y ś w i a t o w e j . Nieustannie zmieniająca się rzeczywistość niesie c o d z i e n n i e pakiet w y d a r z e ń , które w w i ę k s z y m czy mniejszym s t o p n i u zahaczają o ś w i a d o m o ś ć j e d n o s t k i , s t o s o w n i e d o jej m o ż l i w o ś c i p e r c e p c y j n y c h . T o w ł a ś n i e o w e w y d a r z e n i a i potrzeba c h w i l i s t y m u l u j ą treści folklorystyczne. Tak b y ł o w przeszłości, tak jest i dzisiaj. M i ę d z y i n n y m i d l a t e g o , by nie g m a t w a ć zagadnienia, s w e refleksje będą przede w s z y s t k i m i l u s t r o w a ł w y b r a n y m i faktami f o l k l o r y s t y c z n y m i jakie p o j a w i ł y się p o roku 1 9 4 4 . Cały ó w folklor, który ze w z g l ę d ó w p r a k t y c z n y c h , jak i p o d e ­ j m o w a n y c h przezeń treści, n a z w a ł e m p o l i t y c z n y m , jest n i e z w y k l e r o z b u d o w a n y i rozległy, wręcz n i e m o ż l i w y d o c a ł o ś c i o w e g o ogarnięcia j a k i m k o l w i e k w a r s z t a t o m b a d a w c z y m . S p o d k o n t r o l i , nie t y l k o folklorystycznej, w y m y k a się s w ą efemerycznością. Ale m i m o t o jest ze w s z e c h miar g o d n y u w a g i . W ł a ś c i w y c h m u t e k s t ó w nie będę p r ó b o w a ł zaszeregować d o z n a n y c h sys­ tematyk, nie będę rozstrzygał o ich przynależności d o różnych gatunków folkloru. M ó w i ą c o foklorze p o l i t y c z n y m m a m na myśli u t w o r y nie t y l k o l u d o w e j p r o w e n i e n c j i , lecz, jak już w s p o m n i a ł e m , całokształt literackiej reakcji na c o d z i e n n ą rzeczywistość, która z założenia z o r i e n t o w a n a jest na ustny o b i e g , b o w i e m towarzyszy jej s w o i s t y przymus a n o n i m o w o ś c i . 15 �Zrozumiałą musi się w y d a ć w ą t p l i w o ś ć , czy cały ó w material literacki mieści się w kategoriach f o l k l o r u . Czy np. piosenka p o w s t a ł a w w i ę z i e n i u w r o n e c k i m spełnia w a r u n k i jakie przy­ s ł u g u j ą u t w o r o m literatury l u d o w e j , czy w p o d o b n y s p o s ó b można m ó w i ć o p o l s k i c h d o w c i p a c h i w y l i c z a n k a c h z w i ą z a n y c h z eksplozją w C z e r n o b y l u . W y d a j e się, ze cały ó w obszar sztuki s ł o w a , o k t ó r y m piszę, f u n k c j o n u j e na zasadach w ł a ś c i w y c h f o l k l o r o w i , d l a t e g o będę o b s t a w a ł przy t a k i m r o z u m i e n i u s p o ł e ­ cznej, nieprofesjonalnej i profesjonalnej t w ó r c z o ś c i literackiej reagującej na bieżące w y d a r z e n i a życia p o l i t y c z n e g o , g o s p o d a r ­ czego i społecznego. O c z y w i ś c i e t r u d n o poprzestać na takich a p r i o r y c z n y c h roz­ strzygnięciach, skoro w i a d o m o , iż granica między f o l k l o r e m a t w ó r c z o ś c i ą literacką profesjonalną w w a r u n k a c h konspiracji, nadanej z g ó r y a n o n i m o w o ś c i , jest n i e m o ż l i w a d o u c h w y c e n i a . Kwestie te n i e z w y k l e rzetelnie o m a w i a ł o n g i ś Jerzy Ś w i ę c h w pracy Twórczość okupacyjna a folklor*. O r t o d o k s y j n a folklorystyka, w i d z ą c tekst w postaci ustnej i a n o n i m o w e j zadawala się w zupełności t a k i m stanem, uznając g o za przedmiot s w o i c h badań. W przypadku badania f o l k l o r u p o l i t y c z n e g o zaistniałego p o roku 1 9 4 4 kwestie w e r b a l n o ś c i i a n o n i m o w o ś c i nie mają w i ę k s z e g o znaczenia. G o d n y m u w a g i jest natomiast społeczna percepcja i aprobata t y c h treści, j a k o j e d y n a p r a w d z i w a , nieprzekłamana, p o z b a w i o n a k o n k u r e n c j i . A n o n i m o w o ś ć podlega tu tym samym ocenom, bowiem „autora nie ma w dziele f o l k l o r y s t y c z n y m nie t y l k o d l a t e g o , że nic o n i m nie w i e m y , ale i d l a t e g o , ze w y c h o d z i o n poza poetykę f o l k l o r u , nie jest p o t r z e b n y z p u n k t u w i d z e n i a struktury d z i e ł a . " Dlatego, ze „ t w ó r c z o ś ć w o l n a o d t w ó r c y p r ó b u j e żyć w ł a s n y m , s a m o d z i e l ­ n y m życiem. T w ó r c z o ś ć l u d o w a j a k b y w i e r z y w m o ż l i w o ś ć p o w t ó r z e n i a się zdarzeń przez samo ich o p o w i a d a n i e . " 5 6 Także w i o s n ą t e g o s a m e g o roku w W i e l k o p o l s c e w rytm znanej kolędy ś p i e w a n o : Dzisiaj w Betlejem, dzisiaj w Betlejem, wesoła nowina, że trzy bombowce, że trzy bombowce lecą d o Berlina. Berlin się Niemcy pali przegrali. Hitler na d a c h u . Pierdzi ze strachu, A Hitlerowa Pierdzi jak krowa. W latach 1 9 4 5 - 1 9 4 7 w o k o l i c a c h L u b l i n a znana była n i e z w y k ­ le r o z b u d o w a n a fabularnie ballada, której przytoczę t u t y l k o fragment: Pójdźcie o dziatki, pójdźcie wszystkie Za Lublin, p o d stup, na T a m przed Stalina klęknijcie obrazem, po rusku z m ó w c i e Folklor p o l i t y c z n y , a raczej j e g o szczególne, z a k o n s p i r o w a n e w a r u n k i egzystencji m i m o o c z y w i s t e j j a w n o ś c i całej masy reper­ t u a r o w e j , w rzeczywistości w y d z i e d z i c z y ł a u t o r ó w t e k s t ó w z ich a u t o r s t w a . W takich to w a r u n k a c h każdy autorski tekst p u s z c z o n y w o b i e g , usamodzielnia się, stając się w ł a s n o ś c i ą p u b l i c z n ą . U t w o r y r y m o w a n e , a t o : wiersze, pieśni, ballady i d r o b n e w i e r s z o w i d ł a , w t y m kontekście zawsze p r z e m a w i a ł y na korzyść w i a r y g o d n e g o ś w i a d k a - w y k o n a w c y , „ k t ó r y relacji o j a k i m ś w y d a r z e n i u n a d a w a ł i n d y w i d u a l n y kształt s ł o w n y , nasycił b a r w ą s w e g o g ł o s u , wyraził s w ó j b ó l , radość, pragnienie zemsty. W sytuacji, g d y autor został ' u b e z w ł a s n o w o l n i o n y ' , czytelnik p r z e j m o w a ł w jakiejś mierze k o m p e t e n c j e a u t o r s k i e . " 7 Po r o k u 1 9 4 4 w z m i e n i o n y c h w a r u n k a c h g e o p o l i t y c z n y c h f o l k l o r , o k t ó r y c h m o w a , trysnął taką l a w i n ą f o r m i treści, iż nikt p r a w d o p o d o b n i e nie u c h w y c i ł całego j e g o obszaru. Folklorys­ tyczne w i d z e n i e „ n o w e j " rzeczywistości zaczęło się jeszcze p o d c z a s działań w o j e n n y c h . Z jednej strony folklor ó w d o t y k a ł działań f r o n t o w y c h i roli A r m i i C z e r w o n e j , z drugiej zaś rodzących się na jej zapleczu przeobrażeń. W t e d y w ł a ś n i e , w i o s n ą 1 9 4 5 r o k u dzieci na z n i s z c z o n y c h w a r s z a w s k i c h ulicach ś p i e w a ł y : i trwodze. W s z ę d z i e na ustach A n d e r s y na drodze. Nic nie p o m a g a i Bory i pełno A k o w c ó w N y s y p r o p a g a n d a ni o d b u d o w a Wszędzie grasuje N S Z - b a n d a Pól Polski tobie niesiemy w G d y tak w Warszawy, plugawy. darze i resztę, g d y z e c h c e s z tego. reakcyjnego! największej wszyscy pokorze noc odprawiają błagalną Pędzi reakcja lądem i m o r z e m z g u b ę im niosąc fatalną. Nagle straszliwy obłok powstaje t a m na g o ś c i ń c u ku I w i d a ć na n i m pędzącą zgraję, reakcja m a h e r s z t ó w miastu dwunastu. Groźne ich miny, straszne nazwiska, d o l a r ó w pełne ich Srebrny im w ę ż y k na czapce błyska i orzeł w królewskiej Nie m o g ą uciec jak pepeery, w s z y s c y jak szczury w dłonie. koronie. potrzasku. Rzucają gwiazdy, sowieckie ordery, pełno tam krzyku i wrzasku. ręku m k n i e jak B ó g zemsty ku D r u g i O s ó b k ę w i e s z a na sęku, a trzeci z W a n d z i ą Roli, swawoli. Bór R z y m o w s k i e m u gardło sznurem dławi, Bieruta topi w strumyku, G o m u ł k a jak wieprz zraniony k r w a w i , pełno t a m wrzasku i krzyku... Pieśni t e g o rodzaju, p o w s z e c h n i e w ó w c z a s z n a n y c h , b y ł o bardzo dużo. W i e l e z niech s k u p i a ł o się w o k ó ł u k r y w a j ą c y c h się po lasach o d d z i a ł ó w A r m i i Krajowej ( n p . pieśń My Akowcy, bandyci..., z roku 1 9 4 5 ) czy też s k i e r o w a n y c h b y ł o w n o w ą socjalistyczną rzeczywistość ( n p . Rota Pepeerowców, z roku 1946). Folklor p o l i t y c z n y przełomu lat czterdziestych i pięćdziesiątych o g n i s k o w a ł się przede w s z y s t k i m w o k ó ł p r z e ś l a d o w a ń społecz­ n y c h , w o k ó ł rodzącego się terroru p o l i t y c z n e g o oraz w o k ó ł o s o b y J ó z e f a Stalina. Trzeba dziś przyznać, że m a ł o kto był w ó w c z a s s k ł o n n y podzielić się d o w c i p e m o generalissimusie, czy też o ó w c z e s n e j sytuacji w Z S R R . Z wielkiej liczby k a w a ł ó w p r z y t o ­ czę t u takie, które p o ś r e d n i o r z u t o w a ł y na sytuację g o s p o d a r c z ą ó w c z e s n e j Polski. O t o z paczki p a p i e r o s ó w „ S p o r t " , a raczej z s a m e g o napisu o d c z y t y w a n o : Stalin prosi o resztę tłuszczu, a znany był także wierszyk: Mięso i słonina pojechały do Stalina, a skóry i flaki jedzą Polaki. F u n k c j o n o w a ł a też w o w y m czasie cała masa d o w c i p ó w o Stalinie, k t ó r y c h sens i p o e t y k a w y r a ż a n e b y ł y w języku rosyjskim. Była t o j e d n a z artystycznych m e t o d w y w o ł y w a n i a śmiechu. Z p o c z ą t k i e m lat pięćdziesiątych, kiedy sytuacja społeczna w kraju z d o m i n o w a n a była przez o d p o w i e d n i e , w y s p e c j a l i z o w a ­ ne o r g a n y k o n t r o l u j ą c e życie niemal każdego o b y w a t e l a , p o ­ wstała piosenka, którą ś p i e w a n o na m e l o d i ę Nie dbam jaka spadnie kara: S o w i e t był 16 i rząd l o n d y ń s k i T y l k o nas ratuj c z e r w o n y carze o d rządu prokuratorem, Volksdojcz w y r o k dał Rozkwitały jabłonie i gruski, Uciekł Niemiec, wpierdolił się ruski... paciorek. N a r ó d nas nie chce, ranki i w i e c z o r y w e Izach t r w a m y W t e m pierwszy A k o w i e c z siekierą w Z a t e m w ł a ś n i e taki folklor w s z e d ł d o w s z y s t k i c h niemal ś r o d o ­ w i s k s p o ł e c z n y c h . J a k o j e d y n y z całego obszaru tematycznie przynależnego folklorystyce, z a g w a r a n t o w a ł sobie p o w s z e c h n ą , a c z k o l w i e k efemeryczną o b e c n o ś ć nie t y l k o na ulicy, p o d strze­ c h ą , ale i w urzędniczych salonach. Z n a m i o n a tej t w ó r c z o ś c i , jak już w s p o m n i a ł e m , a n o n i m o w o ś ć , w a r i a n t o w o ś ć , z u n i f o r m o w a ny styl o p a r t y na stałych s z a b l o n a c h i f o r m u ł a c h , oralność, s ł o w e m w s z y s t k o , c o m i m o iż nie zawsze s p r e c y z o w a n e i mgliste, czasami zaś zupełnie p o z b a w i o n e odniesień d o f o l k l o r u jest dla o d b i o r c ó w przykładem t w ó r c z o ś c i z o r g a n i z o w a n e j p o prostu na p o d s t a w a c h i n n y c h niż literatura „ o f i c j a l n a " . W s p o s o b i e k o n t a k ­ t o w a n i a się ze s ł o w e m „ k o n s p i r a c y j n y m " f o l k l o r u , j e g o p o c h o d n e f u n k c j o n u j ą j a k o m o d e l t w ó r c z o ś c i najbardziej o d p o w i e d n i d o agitacji w w a r u n k a c h g d y literatura n a r o d o w a na skutek w i a d o ­ m y c h o g r a n i c z e ń przestała być s o b ą i nie znajduje społecznej akceptacji. razem. wzgórek. surowy, A Ż y d bronił nas z h u m o r e m , Ot i cały sąd ludowy. �„ W czasie jakiejś k u r s o k o n f e r e n c j i , gdzieś w m a l o w n i c z e j n a d ­ Paradoksy dobrze Są mądrością znacie. To unikaj morskiej o k o l i c y , d w o j e działaczy zapłonęło ku sobie g w a ł t o w n ą społeczeństwa. Jeśli chcesz być bezpieczny, namiętnością. B y ł o t o p r a w d z i w e c o u p d e f o u d r e , w i ę c bez s ł o w a bracie. poszli d o łóżka. W c h w i l i , kiedy akt m i ł o s n y zbliżał się d o zenitu, Bezpieczeństwa... Z tych samych w z g l ę d ó w w wroneckim więzieniu w roku 1 9 5 0 zrodziła się nieco h u m o r y s t y c z n a , nieco dramatycz­ na pieśń, ś p i e w a n a na melodię Więc pijmy zdrowie, podchorążo­ wie: d z i e w c z y n a poczuła, że ma k o c h a n k o w i coś n i e z w y k l e w a ż n e g o d o z a k o m u n i k o w a n i a . W y d u k a ł a tedy: T o w a r z y s z u , możecie nie uważać...". Obszar folklorystycznej rzeczywistości zataczał coraz szersze kręgi. Wkraczał f o l k l o r natychmiast w n o w e dziedziny życia, w p i s y w a ł m o m e n t a l n i e w n o w e dziedziny n a u k i , d o t y c h c z a s Niech nikt nie p o w i e bracia więźniowie, że n a m w e W r o n k a c h tu b y ł o nieznane, kiedy w rok p o w y c z y n i e Łajki, k o s m i c z n y bezkres źle. Lepiej t u m a m y niźli u mamy, Nikt z nas na w o l n o ś ć n i e r w i e się. Bo na w o l n o ś c i same zaczęli p o d b i j a ć r ó w n i e ż ludzie, w Krakowie o p o w i a d a n o taki o t o d o w c i p : „ D w ó c h s t a r u s z k ó w przechadza się p ó ź n y m w i e c z o r e m przykrości, g ł ó w n ą arterią miasta. Patrzą na g w i a z d y i g a w ę d z ą : A jednak, L u d z i e p r a c u j ą , p o t k a p i e z lic. M y tutaj dniami w górę Leżymy, nie r o b i m y Niechaj frajery robią Przodują w panie radco, ten Gagarin, nie ma c o ! Poleciał taki ś w i a t d r o g i brzuchami, nic. i w r ó c i ł ! W i e l k a s ł a w a , w i e l k i e n a z w i s k o : Kapitan Gagarin.... grób. i p o r u c z n i k ó w krąży b e z i m i e n n i e ! " Racja, mecenasie, racja. Ale proszę pomyśleć, iluż t a m s i e r ż a n t ó w kariery. pracy, frajerom N a m bez o b a w y d a d z ą c h l e b , kawy. Przypomnieć t u trzeba także, iż t o w ł a ś n i e p o d koniec Buraki, brukiew, zupę z krup. pyski. pięćdziesiątych zrodziła się seria k a w a ł ó w , której bohaterami byli W l e w a j m y kryształ tych czystych wód. zawsze Polak i Rosjanin, a czasami dla t o w a r z y s t w a p r z y p i s y w a ­ górę miski, w Szumi z daleka nam Warta Więc w o d y tutaj m a m y L e c z p r z y j d ą c z a s y , że te rzeka, n o im Niemca lub A m e r y k a n i n a . W następnej dekadzie d o w c i p y wbród. o s n u t e w o k ó ł t y c h trzech, zawsze przedstawicieli r ó ż n y c h nacji, kutasy. C o dzisiaj strzegą w i ę z i e n n y c h Przyjdą nas zmienią, siądą w w y k p i w a ł y każdą niemal u ł o m n o ś ć s ą s i a d ó w zza miedzy, a t y m wrót, s a m y m s t a n o w i ł y o polskiej m e g a l o m a n i i n a r o d o w e j . więzieniu I będą wtrajać zupę z krup. Kiedy d o b i e g a ł y k o ń c a lata sześćdziesiąte, na fali wzrastają­ A zamiast miski wzniesiem kieliszki, B ę d z i e m y pić w ó d z i ę miast kryształ Szumi z daleka nam Warta Że niedaleki już ten c y c h n i e p o k o j ó w s p o ł e c z n y c h p o j a w i ł o się w i e l e t e k s t ó w interp­ wód. retujących t e n właśnie rzeka. niej m i l u t k ą t w a r z Nie żałuj Radkiewicza. wypowie. A d u s z e w i d z ą c z n a n y ryj, w r z a s ł y z g o d n y m akordem, Piotrusiu w e ź ż e kij, z w a l na zbitą c h w i l i t e j , aż się ze z ł o ś c i I będąc wierna doli swej, poleciała d o A tam poznała w Stanąwszy w A w Zjazdu. Po roku 1 9 7 0 d u ż y m p o w o d z e n i e m cieszyły się w i w a t y na brzmiał: niego. Różańskiego. g ł ą b n a t k n ę ł a się na d y m i ą c e g o drabie tym poznała z n ó w generała R a n o serek, w i e c z ó r draba strasznym p i e c u , to nie sen, z o b a c z y ł a serek. N i e c h n a m żyje Edzio Ochaba. G d y się patrzyła na w i d o k ten, d r g n ę ł a w niej r z e w n a nuta, W Władziu, pojazdu, bardzo d u ż o i nie s p o s ó b t u w s z y s t k i c h przytoczyć. J e d e n z n i c h wściekła, piekła. dym do Jacka Gomułka. cześć t a k i c h czy i n n y c h p o s t a c i życia p o l i t y c z n e g o . Było ich mordę. diable t y m , c o wpuszczał ją d o Żydowski pysk p o d o b n y w oto kółkach, M o ż e dojedziemy d o VI Mokotowie, W s k a z u j ą c d r a n i a p r o s i ł i c h , n i e c h k a ż d y się Krzyknęła dusza w była taka Józek, Ciągnij, ciągnij oblicza, Z a w o ł a ł zaraz d u s z e t y c h , c o byli w Święty z nich wozy. Na g u m o w y c h Ciągnie go O b u d z i ł się Piotr ś w i ę t y s a m i w y j r z a ł przez j u d a s z a . I się ze z g r o z y z a t r z ą s ł aż n a w i d o k jej Jadą, jadą siedzi na n i c h ciemną noc do nieba bram pukała cicho dusza, Bo poznał w stan. J e d n y m piosenka: cud. W t y m s a m y m roku w M o k o t o w i e ś p i e w a n o w nieco innej konwencji: Raz w lat rozśmiane Więc w Bieruta. Gierek. Natomiast w roku 1 9 7 9 na g r u n c i e niepokojącej społeczeńst­ R a d o ś n i e s w ó j w y t ę ż a w z r o k , r a d o ś ć jej pierś rozpiera, w o sytuacji g o s p o d a r c z e j , totalnej beznadziejności oraz e m i t o ­ Bo w w a n e g o w ó w c z a s serialu t e l e w i z y j n e g o Korzenie każdym diable ma co krok z КС T a k się s p o t k a ł o d r a n i ó w s t u w I pijąc smołę tęskni d o L u d o w e j pezetpeera. piekielnej restauracji Demokracji. W i e l k ą p o p u l a r n o ś c i ą f o l k l o r y s t y c z n ą , cieszyli się w przeszłości i cieszą się nadal z niesłabnącą m o c ą liderzy organizacji politycz­ n y c h , m ę ż o w i e s t a n u , czy też s z e f o w i e r e s o r t ó w s t o p n i a central­ nego. Charakterystyczne jest przy t y m , że " m o c " p o j a w i ł się czterowiersz: skupionych w o k ó ł nich t e k s t ó w nie ogranicza się d o r e g i o n u p o s t a c i o m t y m w ł a ś c i w e g o , a znane są niemal wszędzie. S m u t n y jesteś, nos na C z u j e s z się jak K u n t a kwintę, Kinte, Nic się nie m a r t w . Gierek zrobi, Że p o c z u j e s z się jak T o b i . Folklorystyczna p o p u l a r n o ś ć Edwarda Gierka znalazła w y r a z w i n n y c h jeszcze f o r m a c h . Rezerwiści W o j s k a Polskiego o p u s z ­ Po roku 1 9 5 2 p o j a w i ł o się takie o t o h u m o r y s t y c z n e o p o w i a d a ­ nie, przy czym w i e l u t w i e r d z i ł o , że p o l e g a o n o na prawdzie: czający koszary w k w i e t n i u 1 9 7 8 roku na s w y c h c e n t y m e t r o w y c h „ f a l a c h " mieli między i n n y m i taki d w u w i e r s z : „Trzech p a n ó w siedzi w w i ę z i e n i u . J e d e n pyta d r u g i e g o : Za c o pan siedzi? T a m t e n : Za G o m u ł k ę . Bo p o w i e d z i a ł e m , że t o zdrajca Chociaż Gierek człowiek i s o w i e c k i agent. Pierwszy: A kiedy pan t o powiedział? T a m t e n : J u ż nie zmieni n a m W roku 1 9 4 6 . Po c h w i l i t a m t e n pyta pierwszego: A za c o pan siedzi? Pierwszy: Też za G o m u ł k ę . prawdziwy B o p o w i e d z i a ł e m , że t o Polak i d o b r y patriota! T a m t e n : A kiedy pan t o powiedział? Pierwszy: W roku 1 9 5 2 . W o b e c czego obaj zapytali trzeciego: A pan może też siedzi za G o m u ł k ę ? Trzeci: Nie, ja t o właśnie Gomułka". wielki. cyferki. Z c z e r w c a t e g o s a m e g o roku p o c h o d z i p r o g n o s t y c z n y d w u ­ wiersz z o k o l i c M i ł o s ł a w i a w W i e l k o p o l s c e : Nie ma masła, ani serka. Wyrzucimy pana Gierka. O b o k t e g o w y ś m i e w a n e były „ n o w e " sytuacje, „ n o w y " styl O p o w i a d a n o też w ó w c z a s o n i e z w y k ł y c h t a l e n t a c h p o l i g l o t y c z - życia, „ n o w e " w a r t o ś c i , „ n o w e " f o r m y g r z e c z n o ś c i o w e . Któż nie n y c h Pani Stanisławy. O p i n i e te p o w s t a ł y na k a n w i e jej rozlicz­ pamięta o w e j absurdalnej f o r m y „ w y " , którą p o s ł u g i w a l i n y c h , acz k r ó t k o t r w a ł y c h p o d r ó ż y zagranicznych. M ó w i o n o , że przeróżni funkcjonariusze. Jej nieszczęsny byt w się ówczesnej polszczyźnie stał się po 1 9 5 6 roku p r z e d m i o t e m licznych ż a r t ó w : na przykład znała cztery s ł o w a w języku a n g i e l s k i m : „ M e t r o , G o l d w y n , M e y e r [i] aaaaa...". 17 �Szczególnego r o z m a c h u nabrała f o l k l o r y s t y c z n a t w ó r c z o ś ć p o sierpniu 1 9 8 0 roku kiedy odżyły nadzieje s p o ł e c z e ń s t w a p o l ­ skiego na zmianę d o t y c h c z a s o w e j sytuacji. Nie s p o s ó b t u o m ó ­ w i ć f o l k l o r y s t y c z n e j reakcji na o w y c h szesnaście bezpreceden­ A w radiu w ó d z sam. O b w i e ś c i ł , że stan w o j e n n y jest Od tego poranka codzienne Szalała w bezsilnej Na piaskach w wściekłości. Studziankach, s o w y c h miesięcy w dziejach Polski. Próby takie, o w o c n e , a c z k o l ­ Zrobiono w i e k bezskuteczne A l o s ó w p o r z ą d e k w y ł a n i a się podejmował R o b o t y c k i . J e g o Sztuka zebranymi niemal a vista na bieżąco Czesław posługująca się przykładami 6 podczas s i e d e m n a s t o d n i o w e g o strajku w gdańskiej w y r a ż a j ą c y m i a n o n i m o w ą t w ó r c z o ś ć stoczni literacką tymi w y d a r z e n i a m i i n s p i r o w a n ą , b y ł o pierwszą bodaj t e g o t y p u próbą w polskiej e t n o l o g i i . A u t o r d o w o d z i ł , iż t a m , gdzie z a w o d z i logika ciasno p o j m o w a n y c h analiz e k o n o m i c z n y c h i s o c j o l o g i c z n y c h , Nowego wprowadzony. łapanka internat dla c z ł o n k ó w n a m trza Solidarności. nowy. Robezpiera, By obciął te łapy, co władzę brać To hasło n o w e g o chciały, premiera. N i e c h idą na spacerek, w i e c z o r e m A l b i n a zaś d u m a N i e c h siedzi rowerek, rozpiera. ekstrema. P o ż y t k u z niej nie m a . My Polskę z b u d u j e m o d zera. w i n n a w k r o c z y ć analiza e t n o l o g i c z n a . Kolejną w i e l k ą inspiracją f o k l o r y s t y c z n ą b y ł o w p r o w a d z e n i e stanu w o j e n n e g o . J u z 13 g r u d n i a 1 9 8 1 r o k u napisy ze ścian krzyczały: W t y m s a m y m czasie na P o d h a l u Górale na „ s w o j s k ą śpiewali: C h o ć b y ś W o j t u ś sto d e k r e t ó w wyrychtowoł. Gdybyś wszyćkich śwarnych chłopców W r a c a j Eda b ę d z i e m L e p s z y złodziej niż W góralskiej bandyta. dziedzinie, Nie ty będziesz nam góralom harnasiowoł. G i e w o n t o w e obudzone staną wojska. Na chorągwiach Porusenstwe Duje juz o d Panienecka orla WRONa Tater Polski nas D o b r ą radą dej Ojczyźnie zratowanie, Godne Żeby Polska w siłę rosła ślebode Pani Jasnogórskiej królowanie. Z r o z u m i a ł y m się zatem w y d a ć musi, że „ w y d a r z e n i e " i t o Trzeba w o d z a a nie osła. warunkach Polska. Hetmanie, przewodem Ziści n a m lub też: W Z ziemi włoskiej w r ó ć do Za T w o i m Częstochowska wiater Ś l e b o d n a sie z n i e w o l e b u d z i pokona haresztowol. Solidarność nie zginie, kwita. Zdarzały się hasła bardziej o g ó l n e , będące szeroką interpretacją zaistniałego s t a n u , w k t ó r y c h wyrażała się u f n o ś ć w m o c s y m b o l i n a r o d o w y c h , ufność w e w ł a s n e siły: Nie nutę" „ w y d a r z e n i e " niepośledniej miary jest najefektywniejszą f o r m ą „folklor k r e a t y w n ą f o l k l o r u . To w ł a ś n i e w s y t u a c j a c h bezprecedenso­ p o l i t y c z n y " m o ż n a t y l k o odnieść d o zjawisk s t a n o w i ą c y c h jądro naszej rzeczywistości sens pojęcia w y c h , d z i w n y c h i g r o t e s k o w y c h , a czasem p o w o d u j ą c y c h c h w i l e s p o ł e c z n y c h odczuć. C z ł o w i e k czy też g r u p a ludzi czytająca na refleksji rodzą się treści folklorystyczne. Zaprezentuję tu kilka ścianie w y m a l o w a n y tekst: takich w y d a r z e ń , które doczekały się folkloryzacji. Przed w y b o r a ­ mi d o Rad N a r o d o w y c h w 1 9 8 5 roku w Lublinie napisy na murach donosiły: Siekiera, m o t y k a . Smok wawelski, Przegra Głupi wojnę. Kto g ł o s u j e na malarz ten za lub też: Generale, może historia Ci ale ja ci PRON, won, Don. W z w i ą z k u ze strajkami m a j o w y m i 1 9 8 8 p o j a w i ł o się szereg wybaczy, przypierdolę, haseł, w t y m i takie: Gienek w i e d z i a ł a , że jest o n u l o t n y i niestały, że istnieje j a k o j e d y n y , A na d r z e w a c h zamiast a zatem nie zależy o d w o l i w y k o n a w c ó w . O c z y w i ś c i e , c o w c a l e wisieć będą nie jest paradoksalne, w s z e l k i e g o rodzaju napisy na m u r a c h liści komuniści. Podczas s t r a j k ó w s t u d e n c k i c h w 1 9 8 8 r o k u : a d r e s o w a n e były nie d o w i a d o m e j postaci życia p o l i t y c z n e g o , wszak ta nie czytała t y c h t e k s t ó w w miejscu ich nadania. Nie taka Więcej chleba i leków, była intencja a n o n i m o w e g o autora. Napisy t e g o rodzaju z o r i e n ­ mniej Z O M O t o w a n e były na r o z ł a d o w a n i e ponurej atmosfery, na p o p r a w ę s a m o p o c z u c i a i podkreślenia, że d u c h w narodzie jeszcze żyje. Napisy t e g o rodzaju, p o d o b n i e jak np. transparenty kibiców s p o r t o w y c h , przeznaczone są zawsze dla o d b i o r c ó w z tej samej strony barykady. Po w p r o w a d z e n i u stanu w o j e n n e g o , a n o n i m o w a t w ó r c z o ś ć literacka o ż y w i ł a się w s t o p n i u d o t ą d n i e n o t o w a n y m . Jej pełna d o k u m e n t a c j a sięgnęłaby p r a w d o p o d o b n i e setek, a może tysięcy t e k s t ó w . By z o b r a z o w a ć skalę zjawiska, przytoczę kilka. W War­ szawie na melodię z o k u p a c y j n y c h „ z a k a z a n y c h p i o s e n e k " śpie­ wano: Ekstrema już śpi, szczekają gdzieś Ktoś do drzwi g w a ł t o w n i e łów, łomota. ref.: Z i e l o n a w r o n a , d z i u b w Kto nie da drapaka. Kto nie chce Ten będzie Grudniowy wstał Nie wiedział nikt Milczały jak g r ó b 18 zakrakać. internowany. świt. nic, telefony, wężyk dziecka W z w i ą z k u z akcją w y p r z e d a ż y części sprzętu w o j s k o w e g o i n n y m działom gospodarki: Sprzedam czołg, Wojtek. Obrady " o k r ą g ł e g o s t o ł u " poza o g r o m n ą liczbą kawałów p o z o s t a w i ł y p o sobie także taki o t o fakt f o l k l o r y s t y c z n y : Wałęsa - kolaborant - dezodorant, same zaś obrady, n o i mebel w d o b i e izauryzac/i wykreowanej przez serial t e l e w i z y j n y W kamiennym kręgu n a z w a n e zostały "Kamiennym stołem". psy sobota. W y r u s z y ł sznur suk, j a d ą c y c h na dobrotyt Armia Radziecka z Tobą od Miodowicz i k o ń c z y się w o l n a i SBków. Naszą celą jest szamerowany Obok wydarzeń politycznych, gospodarczych i społecznych, w f o l k l o r y s t y c z n e j rzeczywistości w a ż n e miejsce zajmują p o ­ stacie tę rzeczywistość kształtujące. W s p o m n i a ł e m t u już W ł a d y ­ s ł a w a G o m u ł k ę , Józefa Stalina, Edwarda Gierka i i n n y c h . W o s t a ­ t n i c h latach w c e n t r u m folklorystycznej u w a g i znaleźli się: g e n . Jaruzelski, Jerzy U r b a n , A l b i n S i w a k i inni. �Jeszcze w roku 1 9 8 1 o p o w i a d a n o sobie taki d o w c i p : „ B r e ż ­ n i e w , Jaruzelski i W i n n e t o u pojechali na p o l o w a n i e d o S t a n ó w . z p o c z u c i e m wyższości idzie satyra w y m i e r z o n a w t o , c o w y ­ szydzenia g o d n e : Rozbili o b ó z i weszli d o lasu w p o s z u k i w a n i u zwierzyny. J a r u z e l ­ ski c h o d z i cały dzień, ale żadna zwierzyna p o d lufę m u się nie Za t y m w i e l k i m s t e p e m p a ń s t w o jest n a w i n ę ł a . Cały dzień zmarudził po lesie i w k o ń c u p o s t a n o w i ł żółty człowiek t a m nachalnie ostrzy w r ó c i ć d o o b o z u . Przy o g n i s k u zastał W i n n e t o u piekącego na w wojownik zachował milczenie i t y l k o skinął g ł o w ą . bombę, na jej w i d o k ciekły łzy. Nie o d d a m y C h i n o m Związku Głodny Nie o d d a m y C h i ń c z y k o w i i w y c i e ń c z o n y c a ł o d n i o w y m marszem generał, grzejąc d ł o n i e przy o g n i u , zapytał, czy może się p o c z ę s t o w a ć noc bezsenną on ulepi w i e l k ą by czerwonym rożnie m i ę s i w o . Zapytał, czy może się przysiąść. W i n n e t o u j a k o ogromne, kły, Radzieckiego, Kraju Rad. Zdrastwuj Wania, jakby doszło co do pieczystym. my czuwamy, w y możecie W i n n e t o u milcząc się zgodził. Jaruzelski, g d y już zabierał się d o Z Gorbaczowa jedzenia, by zagaić r o z m o w ę p o w i e d z i a ł : Wiesz, W i n e t o u , ja t e g o Tichonowi Breżniewa tak nie lubię! - T o nie j e d z ! " Zdrastwuj nikt nie zrobi już nikt nie będzie w Litwo z wami balona, oczy pluł. przecież jest Korona, C h i ń s k i c h bajek nikt nie będzie w i ę c e j Po p a m i ę t n y m w y s t ą p i e n i u J e r z e g o Urbana na konferencji czego, spać. plótł. p r a s o w e j , kiedy ogłosił akcję p o m o c y p o l s k i e g o s p o ł e c z e ń s t w a Nikt nie zrobi z M o s k w y dla b e z d o m n y c h N o w e g o J o r k u p o j a w i ł y się d o w c i p y o g o t o w o ­ i na Kremlu nikt nie będzie saki ści zmiany p r y w a t n e g o M - 4 na ś p i w ó r w t y m ż e mieście. W i ę c R o s j a n i e już nie uczcie się c h i ń s k i e g o , język polski w Jeśli d o w c i p y tyczące się o b u w s p o m n i a n y c h o s ó b były, j a k b y p o w i e d z i e ć , w w y w a ż o n y m tonie, t o te, k t ó r y c h inspiracją był W tym konkretnym pólka ryżowego zupełności starczy pił. wam. przypadku w a ż n a jest nie t y l k o sama A l b i n Siwak, j e g o o s o b o w o ś ć , rozległość j e g o przemyśleń i za­ t e c h n i k a retoryczna, ale przede w s z y s t k i m treść o w y c h dziwiająca e l o k w e n c j a , atmosfery takiej już nie miały. O p o w i a d a ­ swazyjnych sformułowań ukrytych pod powierzchnią opiekuń­ per­ no b o w i e m , że „ p r z y c h o d z i S i w a k d o lekarza i m ó w i : Panie czego z pozoru tekstu, k i e r o w a n a w rzeczywistości s a m y m sobie. d o k t o r z e m a m migrenę. Panie Siwak, c o mi pan tu o p o w i a d a , na Tak o t o w n a j w i ę k s z y m skrócie przedstawia się f o l k l o r politycz­ migrenę t o przed w o j n ą c h o r o w a ł a arystokracja, a p a n u t o p o ny, czyli ta część folklorystycznej rzeczywistości, która najżywiej prostu g ł o w a n a p i e r d a l a " . reaguje na c o d z i e n n o ś ć . Niebagatelny, t e m a t y c z n i e W s p o m n i e ć t u jeszcze należy o w y d a r z e n i a c h , które w w i d o c z ­ ny s p o s ó b w y z w a l a ł y n o w e treści f o l k l o r y s t y c z n e w niezwykle r o z b u d o w a n y , a jednak i g n o r o w a n y , p o m i j a n y w p u b l i k a c j a c h . dniach Z całą jednak p e w n o ś c i ą zasługuje na p r e z e n t o w a n i e , b o w i e m t o referendum o n w s p ó ł c z e ś n i e m ó w i najszerzej i najczytelniej o s p o ł e c z n y c h p r z e p r o w a d z o n e jesienią 1 9 8 7 roku i reforma gospodarcza z m o ­ o d c z u c i a c h , a i czas najwyższy w y r w a ć się z zaklętego obszaru zołem w p r o w a d z a n a przez Rząd Z b i g n i e w a Messnera, szczegól­ t e m a t ó w t a b u . S k o r o w i ę c m a m y m ó w i ć o rzeczywistości, w t y m o s t a t n i c h miesięcy. Najważniejszymi z nich były: nie zaś jej t z w . II etap. P o d o b n i e b y ł o z o b r a d a m i „ o k r ą g ł e g o o rzeczywistości folklorystycznej, t o trzeba ją brać taką jaka jest. s t o ł u " . Wydarzenia te zasługują na o s o b n e f o l k l o r y s t y c z n e o m ó ­ W y d a j e się, że w ł a ś n i e te teksty s ł o w n e w wienie. o b i e g u mają n i e z w y k ł ą m o c k s z t a ł t o w a n i a n a s t r o j ó w . D l a t e g o tak J a w i się też w folklorze p o l i t y c z n y m s w o i s t a megalomania n a r o d o w a , ta sama, o której o n g i ś tak zajmująca pisał S t a n i s ł a w Bystroń, a c z k o l w i e k dzisiaj w zmienionej Jan zupełnie sytuacji społecznej, inne są nieco p u n k t y odniesienia, a i w parze nieskrępowanym pilną potrzebą staje się dziś badanie nie t y l k o o g ó l n e j retoryki k u l t u r y m a s o w e j , ale r ó w n i e ż s z c z e g ó ł o w e j retoryki folkloru w s p ó ł c z e s n e g o , który w m a s o w y m o b i e g u posiada olbrzymie, w c i ą ż jeszcze nie rozszyfrowane d o k o ń c a m o ż l i w o ś c i . PRZYPISY. M . A z a d o w s k i j , Besedy sobiratelja. O sobiranii i zapisywani/ pamiatnikow ustnogo tworczestwa, Irkuck 1 9 2 4 , s. 3 5 . J . S o k o ł ó w , Czto takoje folklor, M o s k w a 1 9 3 5 . J . W . S z u l c z e w s k i , Sen Kujawiaka, czyli przygoda w niebie, „Piast. Dodatek Niedzielny O ś w i a t o w o - s p o ł e c z n y Dziennika K u j a w s k i e g o " , 9 l u t e g o 1 9 3 6 , R.VI, nr 6, s. 6. J . Ś w i ę c h , Twórczość okupacyjna a folklor, ( w : ) Literatura 1 2 3 4 ludowa i literatura chłopska. Materiały z ogólnopolskiej sesji folklorystycznej 16-18.11.1973, Lublin 1 9 7 7 , s. 1 2 9 - 1 3 7 . D.S. L i c h a c z o w , Czas artystyczny w folklorze, „Literatura L u d o w a " , 1 9 7 2 , R. X V I , nr 2, s. 4 0 . Tamże, s. 4 0 . J . Ś w i ę c h , op. cit., s. 1 3 3 - 1 3 4 . Tekst ten p u b l i k u j e m y w niniejszym numerze. 5 6 7 8 19 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4dfc284856185d5218611c3c8d422c20.pdf fdb287938f99181b3c0bc2d41c2e8f2f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2872 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2677 Title A name given to the resource Meksyk. Współczesna świadomość mirakularna / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.164-171 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Olędzki • MEKSYK. WSPÓŁCZESNA Ś W I A D O M O Ś Ć M I R A K U L A R N A młodzieńczym o nakazie drążenia prawdy naukowej. Podobne JACEK odczucia rodzą się w czasie myszkowania w szczelinach k a m i e n n y c h suburganów Buriacji, M o n ­ OLĘDZKI golii, Tybetu, N e p a l u . W szczelinach tych ukryto thanki... Szperanie w archiwach kościelnych, w których są nieraz notowane intencje składanych wotów, również ociera się o grzech naruszania czyjejś prywatności. Jed­ Meksyk* Współczesna świadomość mirakulama nakże władze kościelne nie bronią przed t a k i m postępo­ w a n i e m . Najważniejsze, że przeważająca część ogrom­ nej ilości wotów w k a t o l i c k i c h sanktuariach świata jaw­ nie głosi treść swych próśb czy dziękczynień. Retablosy z M e k s y k u należą do t a k i c h właśnie wotów. Retablos P ośród różnorodnych, chrześcijańskich obrząd­ Współczesne retablos meksykańskie, tak jak europej- ków i p r a k t y k religijnych oryginalną własnościąi skie malarstwo z X V I I - X V I I I i z początków X I X w i e k u , katolicyzmu na świecie, niedzieloną z prawosła­ ukazują i d o d a t k o w o opisują k o n k r e t n e zdarzenie m i - w i e m , kościołami autokefalicznymi oraz z w y z n a n i a mi i rakularne, nie sprawdzane przez jakąkolwiek światłą, p r o t e s t a n c k i m i , są w o t a . ex vota, w M e k s y k u nazywa­ oficjalną komisję kościelną, lecz jedynie uznane przez ne retablos, l . p . retablo. Tablo, w hiszpańskim oznaczai określoną osobę czy osoby za cudowne. A inaczej mó­ ołtarz. Retablo, w w o l n y m tłumaczeniu określa o b i e k t wiąc - za interwencje o znamionach cudowności w sy­ sakralny, znajdujący się w kościele za ołtarzem. tuacjach zagrożenia życia, wolności, zdrowia jednej W o t a stanowią niezwykle sugestywny element wy­ z czczonych osób boskich w środkowo-zachodniej czę­ stroju miejsca w kościele, cieszącego się wśród wier­ ści M e k s y k u . Najpopularniejszymi postaciami są Prze­ n y c h szczególnym rodzajem adoracji: miejsca opro­ najświętsza Panna M a r i a z San Juan de los Lagos, Pan­ mienionego cudownymi łaskami. C u d a m i słynące na M a r i a z Talpa, Panna M a r i a z Zapopan oraz Jezus sanktuaria maryjne i jezusowe, czy też związane z k u l ­ Ukrzyżowany - Pan Miłosierdzia w Jalisco, Pan z Sau- t e m świętych, w M e k s y k u - świętych Michała i M a r ­ cito w San Luis Potosi, Pan K o n k w i s t y D u c h o w e j cina, to skarbnice wotów. W i n n y c h religiach świato­ w Guanajuato czy Dzieciątko Jezus ( N i n o ) z A t o c h a w y c h jakiś zbliżony do wotów o d p o w i e d n i k znaleźć w Zacatecas. można w judaistycznych kwitlechach, karteczkach z za­ W niektórych krajach europejskich obszaru śród­ pisywanymi prośbami i dziękczynieniami, albo - i chy­ ziemnomorskiego, szczególnie we Włoszech, obrazy w o ­ ba w najszerszym zakresie - w b u d d y j s k i c h tkankach, tywne zastąpiono w najnowszych czasach fotografiami. obrazkach czczonych postaci, i treści, w szarfach i c h u ­ Dotyczy to przede wszystkim odbieranych przez wier­ stach z w y d r u k o w a n y m i m o d l i t w a m i oraz w listach, n y c h jako cudowne zdarzenia tych tragicznych kolizji głównie k o m e m o r a t y w n y c h n a k l e j a n y c h na b ę b n a c hL samochodowych, które nie skończyły się o f i a r a m i m o d l i t e w n y c h . Buddyjskie klasztory, święte góry, szla­ śmiertelnymi podróżnych. Przykładem tej par excellence k i pielgrzymek buddystów obfitują w owe świadectwa[ wiary. Wszelako, pod względem jawności, nieskrępo­ niego w j e d n y m z kościołów M e d i o l a n u . Niezliczone fo- wanej otwartości, na koniec - zobrazowania środkamiL malarskimi czy rzeźbiarskimi k o m u n i k a t u - tylko ka­ wyszli żywi, otaczają na ołtarzu obraz świętego. Podob- tolickie w o t a należą do praktyk religijnych w całymL tego słowa znaczeniu, j e d y n y c h , wyjątkowych. D l a ba­ w M e k s y k u . A l e w t y m drugim przypadku fakty jak naj­ dacza interesującego się postawami w i e r n y c h , i c h tro­ bardziej aktualnej codzienności wciąż znajdują swoją skami, pragnieniami czy w pełni zindywidualizowany­ dokumentacje w malarskich przekazach. U nas wypar­ m i zdarzeniami, jakie spotkały w życiu fundatorów, te zostały przez teksty na k a r t k a c h składanych do spe­ ofiarodawców sakralnych wyznań, w o t a są prawdzi­ cjalnych schowków w kościele względnie przez tabliczki w y m rarytasem poznawczym. Postrzegł to już przed b l i ­ metalowe z wygrawerowanymi napisami. sko stuleciem w i e l k i V a n Gennep. Kwitlechy czy than- ki spowija jeśli nie pełna tajemnica samych i n t e n c j i , to i tajemnica częściowa, związana z tabu przeglądania zło­ żonych przekazów w miejscach k u l t u . tografie roztrzaskanych samochodów, z których ludzie n y c h f o r m k u l t u nie notujemy a n i w Polsce, ani też W sanktuariach m a r y j n y c h i jezusowych w Meksyk u królują, jak przed w i e k a m i , dosyć n a i w n e , wzrusza­ jące m a l u n k i na blasze, zawsze opatrzone napisem adoracyjnym i objaśniającym zdarzenie. Z reguły każde retablo posiada wyobrażenie czczonej postaci, do której Przeglądając, a następnie publikując treść chasydz­ k i c h kwitlechów, współczesności wotywnej jest sanktuarium św. A n t o ­ skierowane zostało dziękczynienie czy prośba. adresowanych do sławnego cadyka E l i - melecha z Leżajska, miałem świadomość świętokradz­ Może ktoś powiedzieć - po jakie licho (brak m i lep­ twa, chociaż usprawiedliwionego w m y m m n i e m a n i u szego określenia) zawracać sobie głowę o w y m i naiwny- 164 �lacek Olędzki • MEKSYK. WSPÓŁCZESNA Ś W I A D O M O Ś Ć M I R A K U L A R N A m i m a l u n k a m i , jakimiś niezbyt „dojrzałymi" wyznania­ surowiej pottaktowaliby owe cuda, dodając przymiotnik m i wiary w kraju słynącym z zapierających dech świą­ wątpliwe, albo domniemane czy niesprawdzone! Zatem tyń, czyli twórczych prze tworzeń wzorców sam już tytuł pięknie wydanej książki, papier kredowy, hiszpańskiego renesansu i baroku. Mało tego, obecno­ barwne ilustracje, mapka, tabele, budzi zdecydowanie ści jedynych na świecie m o n u m e n t a l n y c h murale na pogodne uznanie. I dodać należy, że ów tytuł nie m a rodzimych gmachach publicznych, mających najszczytniejsze prze- ani na płóciennej okładce, a n i w stylistyce obwoluty nic słanie kteowania tożsamości narodowej. N a to i podob­ z chwytliwych, ne zasttzeżenie odpowiadam o d razu i z prawdziwą przy­ pierwszy tzut oka widać, że praca dwóch autorów, zwią­ jemnością. Otóż nie murale, ale owe skromne, naiwne zanych z I n s t y t u t e m Studiów Socjologicznych U n i w e r - retabhs kryją w sobie głębokie i - co jest batdzo ważne sytetu w Guadalajara, to ptaca solidna, naukowa. Książ­ t a n i c h sensacji. Ptzeciwnie, już na - powszechne stany ducha, życiowe ttoski, społeczne kę rekomenduje w słowie wstępnym dyrektot I n s t y t u t u aspiracje czy, już na koniec, szczere wyobrażenia religij­ dr M a n u e l Rodriguez Lapuente. ne, jak również towatzyszące i m emocje. Wydaje się, że pewien rodzaj wotów, w t y m również meksykańskich re­ • tabhs, p o d względem zawattych w n i c h treści porównać można do strzeżonych tajemnicą wyznań n a spowiedzi świętej, któte są znane tylko kapłanowi. Ponieważ owa tajemnica spowiedzi uniemożliwia poznanie stanów d u ­ cha umysłu reprezentantów Pogranicze w każdym rejonie współczesnego i daw­ nego świata było jest spotkaniem się odtębnych syste­ mów wartościowania. O w e odtębności, służące u t r w a ­ określonych społeczności l a n i u i pielęgnowaniu zbiorowej tożsamości, obejmo­ wiernych, pozostają i c h wyznania ujawniane oficjalnie wać mogą zachowania czy upodobania całkiem błahe, w ptzekazach w o t y w n y c h . jak tównież zasadnicze, odnoszące się do kardynal­ n y c h pragnień, t a k i c h j a k poczucie bezpieczeństwa, umiłowanie wolności, wiara i ufność w stosunku do • czczonych z n a m i o n Boga. U nas jakimś o d p o w i e d n i ­ k i e m Miracles N i e b a w e m , jak Pan Bóg pozwoli i zgodzą się Wszy­ on the Border, było na wschodniej rubie- scy Święci, upłynie pełne półwiecze, odkąd zajmuję się ży s a n k t u a t i u m wileńskie Osttej B t a m y czy problematyką wotywną w Europie, a w Polsce przede maryjne w K o d n i u , a na południowym zachodzie, ślą­ również wszystkim. Ponieważ nie jestem amerykanistą, będę skie Wambierzyce. To ostatnie do dzisiaj wiąże Pola­ korzystał z pomocy z n a k o m i t y c h znawców A m e r y k i ków z Czechami i N i e m c a m i . W ptzypadku s a n k t u ­ Łacińskiej, przede wszystkim p a n i d i Bogumiły Lisoc- ariów meksykańskich więzi — zgodnie z miarą odległo­ kiej-Jaegermann otaz pana ptof. Jerzego Makowskiego. ści amerykańskich - sięgają odległego stanu Ilinois, A l e nie ttzeba znać odległego k o n t y n e n t u z autopsji, samego Chicago albo bliżej, takiego kolosa, j a k i m jest mają swoje Los Angeles. Mówiąc krótko, pogtanicza sptzyjają c u ­ swoiste osadzenie społeczno-kultutowe, któremu t o ­ d o m , wyosttzają i c h sens w życiu ludzi, nadają i m swo­ warzyszy dramat, nieznany z Europy i chyba również isty k o l o r y t . Z reguły nie jest o n łagodny, lecz często aby wiedzieć, że meksykańskie retablos z i n n y c h stron świata. C h o d z i oczywiście o graniczenie drapieżny, b t u t a l n y bezwzględny. Można się o t y m M e k s y k u z j e d y n y m rzeczywistym supetmocatstwem, ptzekonać pattząc na niektóre wyobrażenia zdarzeń z U S A . Fakt t e n pojawia się bodaj w każdym z meksy­ c u d o w n y c h , przedstawionych n a retablos ( I I . 1-3). kańskich retablos, jakie powstały w m i n i o n y m stuleciu, Sanktuaria a które dalej postaram się szerzej przedstawić. Cuda Stosunkowo obszerną część swej pracy (s. 45-66) autotzy poświęcili omówieniu dziejów miejsc k u l t u wotywnego w Podstawą źródłową mego szkicu są obszerne dane, pochodzące z dzieła Miracles Mexican Migrants rejonach M e k s y k u . Najstarsze on the Border. Retablos of środkowego i zarazem zachodniego najpopularniejsze ośrodki pojawiają się już w drugiej połowie X V I w i e k u . to die United States. A u t o t z y - Jotge D u r a n d , Douglas S. Massey. Wydawcą tego i m p o n u ­ Rozkwit t y c h miejsc k u l t u , podobnie jak w Europie, j ą c e g o o p t a c o w a n i a , jakiego pozazdrościć przypada na w i e k X V I I I , czasy k o n t n e f o r m a c j i . K u l t y M e k s y k o w i niejeden kraj europejski, mający starsze w o t y w n e są b o w i e m nieodłącznym elementem o c h r o ­ mógłby i rozleglejsze k u l t y w o t y w n e , jest T h e U n i v e t s i t y o f ny kościoła rzymskokatolickiego przed wpływami r u ­ A r i z o n a Press, Tucson a n d L o n d o n , 1995, ss. 216. chów reformatorskich. Stanowią szczególnie m o c n ą gwarancję zjednywania sobie szerokich rzeszy wier­ Tytuł omawianego dzieła to Cuda pogranicza. Takie­ kraju n y c h . Odnoszą się zawsze do żywych w każdym m i e j ­ żadne z szanujących się wydawnictw nie mogłoby zaak­ scu stałych trosk i pragnień, p o d o b n y c h kwestii zwią­ ceptować. Świeccy recenzenci dodaliby łagodzące dwa zanych z losem ziemskim człowieka. go tytułu w naszym wybitnie katolickim słowa, zdarzenia o charakterze ( c u d o w n y m ) . Natomiast N a podstawie szczególowego rozpoznania k i l k u ty­ recenzenci konfesyjni, a więc z tytułem księdza, jeszcze sięcy retablos mogli autotzy ustalić hierarchię ośrodków 165 �Jacek Olędzki • MEKSYK. WSPÓŁCZESNA Ś W I A D O M O Ś Ć M I R A K U L A R N A k u l t o w y c h w M e k s y k u . Przyjęli podział na sanktuaria grantów. Należą d o n i c h napady r a b u n k o w e , wciele­ maryjne, jezusowe i związane z postaciami czczonych nie d o wojska wysianie na wojnę w K o r e i i W i e t n a m i e . świętych. W zamieszczonej tabeli ( 5 . 1 . s. 69) poznaje­ D o grupy t y c h nieszczęść zaliczyć również m y ujęte w procentach ustalone przez autorów rozmia­ szczególne w y p a d k i przy pracy i oczywiście kłopoty ry popularności poszczególnych ośrodków. Różnice są związane z nielegalnym przekraczaniem granicy. nieraz bardzo znaczne. N a pierwszym miejscu znajduje Zwraca uwagę przewaga retablos się k u l t Przenajświętszej Panny M a r i i z San Juan de los można dziękczynnych. Doliczyłem się t y l k o jednego retablo proszalnego. D o ­ Lagos (49,6 % ) . Zamyka ową tabelę piętnastu ośrod­ tyczy o n o prośby o u w o l n i e n i e z więzienia. W a r t o za­ ków k u l t św. Tadeusza Judy (0,8 % ) . Wydaje się, że ze­ znaczyć, że w o t a proszalne są zazwyczaj obecne głów­ stawienie w Polsce popularności sanktuariów również nie w n i e w i e l k i c h ośrodkach wiejskich. Stanowią w y ­ dostarczyłoby p o d o b n y c h wyników. Zapewne na pierw­ różnik postaw religijnych środowiska chłopskiego. D o ­ szym miejscu plasowałyby się k u l t y maryjne, a czczony tyczą p o d s t a w o w y c h spraw związanych z gospodarką w kościele Świętego Krzyża w Warszawie św. Tadeusz rolną czy hodowlaną. W o m a w i a n y m zbiorze retablos Juda, prawie nieznany w i n n y c h częściach k r a j u , znala­ emigrantów t a k i c h tteści nie odnajdujemy. Podobnie złby się na końcu l u b przy końcu zestawienia. W k o n ­ nie natrafiamy na jakieś przykłady k u l t u w o t y w n e g o tekście podobieństw między k i e r u n k a m i wykorzystującego ustalone powtarzające się symbole, religijności ukształtowanej w M e k s y k u i Polsce w a r t o nadmienić, takie na przykład jak serca gorejące, dłonie czy oczy. że w j e d n y m i d r u g i m obszarze p a t r o n e m spraw ucho­ Jawność i n t e n c j i retablos, nieraz wprost demonstra­ dzących za nierokujące nadziei, szczególnie ciężkie jest cyjna otwartość podziękowań to niezwykle charaktery­ właśnie św. Tadeusz Juda, a nie jak w Bawarii i niektó­ styczna cecha meksykańskich kultów w o t y w n y c h . A u ­ r y c h rejonach Francji - św. Leonard. torzy Miracles on the Border, wyliczyli zaledwie 3,2 % re­ W k o l e j n y m zestawieniu (5.2, s. 71) autorzy ustali­ tablos, niemających ustalonych ( w i a d o m y c h czy całko­ l i w p r o c e n t a c h rodzaje i n t e n c j i zawartych w retablos wicie jawnych) podziękowań. W o m a w i a n y m opraco­ emigrantów meksykańskich d o Stanów w a n i u nie mówi się o t y m fakcie. Wszelako dla znają­ Zjednoczo­ n y c h . Podobnie jak w poprzedniej tabeli uszczegóło­ cego charakter wioną analizą objętych zostało 124 retablos. O t o sie­ w Europie jest t o niezwykle ważny szczegół. Prawdopo­ d e m grup p r o b l e m o w y c h , jakie wyróżnione zostały dobnie ma o n związek z jednej strony z samą niezwykłą w tej analizie: wyprawianie się w podróż (14,5 % ) , dramaturgią emigracji Meksykanów do U S A , a z d r u ­ w t y m przekraczanie granicy (8,9 % ) ; znalezienie wła­ giej - jak się wydaje - cechami osobowymi samych ściwej drogi (4,0 % ) ; w t y m , znalezienie zatrudnienia emigrantów, i c h nieskrępowaną szczerością. (1,6 (14,6 (6,5 %) i zbłądzenie (2,4 kultów w o t y w n y c h występujących % ) , p r o b l e m y prawne % ) , w t y m nieuporządkowane % ) ; sprawy z d r o w o t n e (24,2 Oblicza emigracji dokumenty %), choroba (17,7 % ) , operacje w szpitalu (6,5 % ) ; pobyt w U S A Emigranci tak w Europie, jak i w A m e r y c e , nie na­ (21,8 % ) , w t y m w o j n a , wcielenie do a r m i i amerykań­ leżą do przeciętnych statystycznie reprezentantów da­ skiej (5,7 % ) ; w y p a d k i przy pracy (4,0 % ) , w y p a d k i nej zbiorowości. Chociaż zdarza się, że ubóstwo, cięż­ drogowe (9,7 % ) , zbrodnia (0,8 % ) ; sukces (1,6 % ) , kie w a r u n k i bytowe mogą wpływać na masową wę­ powrót d o d o m u (17,7 % ) , wdzięczność emigrantów drówkę w i e l k i c h grup emigrantów, podejmujących ry­ (5,6 % ) , wdzięczność k r e w n y c h (12,1 % ) , cuda nie­ zyko opuszczenia s t r o n r o d z i n n y c h „za chlebem". Ta­ określone (3,2 % ) . kie zjawisko można było obserwować p o d koniec X I X W świetle d a n y c h zawartych w przedstawionej ta­ i na początku X X w i e k u w masowej emigracji najuboż­ beli nabiera nowego blasku stare łacińskie powiedze­ szej ludności chłopskiej z Polski do N i e m i e c (Saksonii, nie: afflicatio facit religiosos (utrapienia czynią ludzi re­ wyjazd „na saksy"), Francji, a także do Stanów Zjed­ l i g i j n y m i ) . U t r a p i e n i a zaś każdej emigracji to nagro­ noczonych. E m i g r a n c i polscy na Zachód w okresie madzenie n i e p r z e w i d y w a l n y c h często niepowodzeń. międzywojennym to już i n n a reprezentacja społeczna. Najliczniejsze w przypadku meksykańskim łączą się ze Uległa ona dalszej zmianie z m o m e n t e m w y b u c h u zdrowiem 24,2 % . N a d r u g i m miejscu znajdują się roz­ wojny, a po w o j n i e w k o l e j n y c h falach, między i n n y m i maite kłopoty związane z p o b y t e m w U S A 21,8 %. do U S A można było obserwować wyraźny proces se­ Osobne całkiem miejsce zajmują problemy prawne, lekcji, prowadzącej d o pojawienia się osób z wyższym 14,6 %. Powrót do d o m u to przerwanie łańcucha nie­ wykształceniem, a nawet wyjątkowych, pisarzy, arty­ szczęść... Zadowolenie z tego p o w o d u wyraża dosyć stów (Kosiński, T y r m a n d , Głowacki, Sawka, Olbiński pokaźna liczba retablos 17,7 % ! i w i e l u i n n y c h ) . Znalezienie się na stałe p o 1939 r o k u w A r g e n t y n i e W i t o l d a Gombrowicza można uznać za Zamieszczonych w książce 40 b a r w n y c h fotografii rodzaj signum temporis emigracji Polaków do A m e r y k i . retablos pozwala dokonać prostszego podziału utrapień emigrantów. Połowa z n i c h dotyczy nieszczęść związa­ Z pracy J. D u r a n d a i D . S. Masseya nie dowiaduje­ n y c h ze zdrowiem!, druga połowa wiąże się ściśle my się więcej, niż może wynikać na temat emigracji z osobliwymi w y p a d k a m i , jakie spotkały w U S A e m i ­ z analizy retablos. W y p a d a m n i e m a ć , że uwiecznieni 166 �Jacek Olędzki * MEKSYK. WSPÓŁCZESNA Ś W I A D O M O Ś Ć M I R A K U L A R N A I I . 3. R e t a b l o dziękczynne za ujście z życiem z n a p a d u z bronią złożone Panu de la M i c e r i c o r d i a przez Jesusa Gomeza w 1961 I I . 4. R e t a b l o dziękczynne złożone Przenajświętszemu Panu de la M i l a g r o s przez Francisca T r u j i l i o w 1976. W y m i a r y 19,5 x 25 c m . 11. 5. M i l a g r i t o , c u d e ń k a , u góry la V i r g e n de C o p a c a b a n a w kręgu o t a c z a j ą c y m na którym można wyróżnić rozliczne sym­ boliczne wyobrażenia, z l e w e j : 6 l a m , gwiazda, k o n d o r , księżyc, k o g u t , k l u c z , k o b i e t a i mężczyzna trzymający się za ręce w d a w n y c h s t r o j a c h i i n n e , Peru. W y m . 5 x 8 c m . Wyobrażenie osła oraz k o b i e t y klęczącej w długiej s u k n i . О а х а с а M e k s y k . W y m . 1,8 x 2 x 2 c m . 1,2 x 2,2 c m . Ze zbiorów Bogumiły L i s o c k i e j Jaegermann 167 �Jacek Olędzki • MEKSYK. WSPÓŁCZESNA Ś W I A D O M O Ś Ć M I R A K U L A R N A И. 1 . Retablo dziękczynne za szczęśliwe przekroczenie granicy złożone Pannie z San Juan przez M . Esther Tapia P i c o n I I . 2. R e t a b l o proszalne o u w o l n i e n i e z więzienia w U S A złożone Panu de la C o n q u i s t a przez Juan Jose Sanchez 168 �Jacek Olędzki • MEKSYK. WSPÓŁCZESNA Ś W I A D O M O Ś Ć M I R A K U L A R N A w meksykańskich w o t a c h emigranci to przedstawicie­ wania do U S A , krainy o d m i a n y swego życia, to głów­ le reprezentacji plebejskiej, chociaż niekoniecznie - ne podłoże pojawiania się retablos, wyróżniających się jak w przypadku pierwszych p o l s k i c h emigrantów do wotów spośród ogromnej i c h ilości i o d m i a n w rozma­ A m e r y k i - cierpiący niedostatek chłopi. Wydaje się, i t y c h ośrodkach k u l t o w y c h na świecie. że w i e l u z emigrantów z M e k s y k u do Teksasu, Ilinois N i m poznamy zamieszczane w retablos teksty, przy­ czy K a l i f o r n i i to szczególny rodzaj osób ważących się pomnijmy, że w o t a są probierzem prawdy. Podobnie - na podjęcie ryzyka opuszczenia ojczyzny nie tyle z p o ­ 0 czym mówiłem na wstępie - j a k spowiedź święta d o ­ wodów wyłącznie m a t e r i a l n y c h , co losowych. Mówiąc starczają wiadomości niezwykłych. Teksty w o t y w n e szerzej, t a k i c h losowych, w których zrodziło się m o c n e stanowią źródło wiadomości, których nie zastąpi n a j ­ pragnienie zmiany warunków się lepsza ankieta, a n i też zapis treści najdojrzalszej roz­ z szarej codzienności czy też pospolitych kłopotów mowy. W o t u m jest też trwałym d o k u m e n t e m , j e d y n y m z nią związanych. swego rodzaju. U j a w n i a fakty w akcie wiary w c u d , A u t o r z y przedstawiają życia, w y r w a n i a n a m kolejną tabelę we wzniosłym wyznaniu dziękczynienia czy prośby. 5,3 w której sumiennie zestawione zostały dla okresów W i a r a w c u d , niezwykłą interwencję osoby boskiej, to 1900-39. 1940-64, 1965-79, 1980-93 dane dotyczące przedmiot w o t y w n y c h wyznań. Wyznawca, najszcze- płci emigrantów, rejonów emigracji oraz n a p o t k a n y c h rzej j a k potrafi, wiarę tę podaje d o publicznej wiado­ na obczyźnie kłopotów. W pierwszym okresie emigra­ mości. C y b o r i u m ołtarza, część za mensą, b l a t e m c j i nie występują owe zasadnicze problemy związane ze ofiarnym, to miejsce dla retablos. Poprzedzały je w h i ­ z d r o w i e m ! . W największym nasileniu (41,2%) poja­ storii rozwijających się f o r m k u l t u obrazy świętych, wiają się w l a t a c h 1940-64- W następnych d w u okre­ santos, f u n d o w a n e dla kościoła przez zamożnych para­ sach maleją. N a t o m i a s t w pierwszym okresie emigracji fian. Retablos m a j ą swoich fundatorów w reprezentacji największe problemy (36,3%) wiązały się z samym ak­ zasadniczo o d m i e n n e j osób niezamożnych, najczęściej t e m przekroczenia granicy! Problemy te zwiększyły się ciężko w swym losie doświadczonych. I c h f o r m a ma­ (39,1%) w latach 1965-79, a w o s t a t n i m p o z n a n y m larska bywa niezdarna, rozbrajająco szczera, aż naiw­ na. A l e nie ma w niej śladów wpływów wzorców ko­ okresie zmalały do 8,3%(?). m i k s o w y c h czy zaczerpniętych Poza o s t a t n i m okresem, kiedy wśród emigrantów z reklam. Ujmując rzecz ogólnie, mają retablos swoją autonomiczną for­ przeważają mężczyźni (stosunek 66,7%:33,3%), w po­ mułę przekazu. Przypomina ona sposób obrazowania zostałych latach proporcje między płcią emigrujących spotykany w w o t a c h malarskich pochodzących z Euro­ są wyrównane. py, Bawarii, Węgier czy Słowacji. I nie w y n i k a t o za­ Z r u b r y k i dotyczącej kierunków emigracji do Sta­ pewne z jakichś zapożyczeń, lecz podobieństwa postaw nów oraz z następnej tabeli poszerzonej o dane na te­ w p o j m o w a n i u c u d u jako bezpośredniej i n t e r w e n c j i m a t pochodzenia emigrantów dowiadujemy się, że osób czczonych w ziemskie sprawy wierzących. przeważająca i c h liczba (29,0%) pochodziła z górzyste­ go obszaru centralnie położonego Guanajuato. N a t o ­ Inskrypcje zamieszczane na płytkach blaszanych re­ miast k i e r u n k i emigracji zmieniały się. W latach 1940- tablos mówią często więcej niż uczone wywody k o m e n ­ 64 preferowano Kalifornię (26,5%) i t e r y t o r i u m przy­ tatorów tej szczególnej postaci k u l t u religijnego. A u t o ­ graniczne (20,6%), które w o s t a t n i m okresie 1980-93 rzy Miracles... było nawiedzane najsłabiej. Podobnie, znacznie zmala­ stów umieścili w swej książce przy każdej reprodukcji re­ ło zainteresowanie Kalifornią. D o Teksasu emigrowano tablo angielską i poprawną hiszpańską wersję odczyta­ najliczniej (21,7%) tylko w latach 1965-79. świadomi w pełni znaczenia o w y c h tek­ nego napisu. Rozpocznę prezentację wybranych t u tek­ stów o d wspomnianej jedynej prośby. W i d n i e j e ona p o d Ostatnia tabela 5.5 uszczegóławia terytorialne roz­ proszenie w Stanach w y m i e n i o n y c h już wcześniej pro­ malowidłem ukazującym na czarnym tle (!) mężczyznę blemów nękających emigrantów, które ujawniają z całą z rozłożonymi rękami, którego przesłaniają pręty odkry­ ostrością zmieszczone w pracy reprodukcje 40 retablos. tej celi więziennej, tak charakterystycznej dla aresztów U S A . O b o k tego przedstawienia na błękitnym tle w ob­ Teksty łokach ukazany został krucyfiks. A oto sama prośba: Tym retablo proszę uwolniono C u d a towarzyszą zazwyczaj odmianie życia, w n a j ­ Guanajuato. częstszych przypadkach rozważanych w Miracles on the Pana od Conąuista mnie w Stanach aby sprawił, Zjednoczonych. San by Felipe, Juan Jose Sancht'z O. 10 października 1990. znalezienia się poza „zaklętym kręgiem co­ Prezentację czterdziestu r e p r o d u k c j i retablos otwie­ dzienności". A więc w nowej emocjonalnie i również ra j e d n o z najstarszych, z 1917 r o k u . Przed wyobraże­ d u c h o w o rzeczywistości. Pospolite wówczas zagrożenia n i e m Najświętszej Panny z San Juan w koronie i cha­ i niepowodzenia, jeśli się kończą pomyślnie, uzyskują rakterystycznej sukience, jak n p . u naszej M a t k i Bo­ Border, w świadomości poznawanych z książki Meksykanów skiej Skępskiej, klęczą ze złożonymi dłońmi chłopiec m i a n o c u d u . A l e nie mówię o t y m , aby wejść n a ścież­ 1 kobieta. kę jakiejś psychologizującej próby określenia i n t r y g u ­ 24 stycznia w miasteczku Darginfilio jącego zjawiska religijnego. Przeciwnie, f a k t emigro­ Tivurci 169 w Teksasie. Galego przydarzyło się nieszczęście, idąc Pani torami �Jacek Olędzki • MEKSYK. WSPÓŁCZESNA Ś W I A D O M O Ś Ć M I R A K U L A R N A kolejowymi, przechodziłam przez most trzymając pamiątkę za ręką spełnienia mej prośby dedykuję to retablo. Matias drezyna, nie mogłam usunąć Lara. San Luis Potosi. Odręczny napis widnieje w dolnej się, ani na jedną, ani na druga stronę, wezwałam na po­ części przedstawienia, na którym ukazany został wizeru­ moc Najświętszą Pannę z San Juan. Skończyło się to nie­ nek Najświętszej Panny, a przed n i m z długą świecą klę­ Chłopca, wtedy nadjechała groźnymi potłuczeniami. Chłopiec również wyszedł, padku lekko uderzony, uniknąwszy dzięce za Wszystko dedykuję cząca postać zwrócona tyłem do w i d o k u miasta (wyso­ z wy­ nieszczęścia. W kie domy, a przed n i m i dwa autobusy). po­ to retablo. Dziękuję W zamieszczonym zbiorze zwracają uwagę dwa po­ cudowną Świętej Pannie z San Juan de Los Lagos za opiekę przy drugiej operacji, jaką dziękowania za szczęśliwe przekroczenie granicy. Jed­ w szpitalu w Los Angeles 9 dnia października n o z n i c h , ze szczególnej urody malowidłem znalazło ra zawiodła mnie do bram śmierci, przeszłam 1960, ale ufając któ­ cudownej się na obwolucie książki. Podpis nie jest w t y m retablo Pannie z San Juan odzyskałam wyodrębniony na oddzielnej powierzchni. W i d n i e j e na niam w tym retablo. Składam podziękowanie tle ukazanego krajobrazu dosyć abstrakcyjnego. Klę­ nie z San Juan. Los Angeles, California. czą, trzymając przed sobą świece, dwie postacie - mło­ Maria de la luz Casilłas dzieńca i kobiety. Ponad n i m i w obłokach ukazany zo­ pisane na szarym tle to podziękowanie znajduje się stał wizerunek Naszej Pani z San Juan de los Lagos. u samej góry retablo, o b o k w i z e r u n k u Przenajświętszej Ponad głową M a t k i Boskiej dwa aniołki unoszą szarfę. z San Juan p o d złocistymi p r o m i e n i a m i aureoli klęczy O t o dziękczynienie: z uniesionymi d o góry rękami kobieta, a przed nią stoi Nieskończone gos, że pomogła i wrócić w co też uwiecz­ Świętej Pan­ Sierpień 1961. Bardzo starannie na­ z dziećmi. (to ważny szczegół) trzech chłopców różnego wzrostu. dzięki naszej Pani z San Juan de los La­ przejść przez granicę zdrowie, Za plecami klęczącej ukazany został stół operacyjny zdrowiu. 2 lu­ z chorą na n i m . Przed stołem w białych k i t l a c h lekarz Drugie wyznanie dziękczynne za udane przekrocze­ gicznymi i białe krzesło. Przenika z całości niezwykła Jose Cruz Soria. San Miguel de Alende, Guanjuato. tego i dwie pielęgniarki. Z b o k u stolik z narzędziami c h i r u r ­ I960. dokładność i staranność wykonania tego retablo. nie granicy jest jeszcze bardziej zwięzłe. Skierowane jest również do Przenajświętszej Panny z San Juan. D o ­ 15 stycznia 1942, kiedy pokłóciłem tyczy dotarcia do Los Angeles, a pochodzi o d M a r i i Es­ z którymi udawałem ther Tapia Picon z L e o n w Guanajuato. Natomiast szedłem od nich i zagłębiłem się z przyjaciółmi, się do pracy w stanie Tamaulipas, z malarskiego przedstawienia, które w l e w y m rogu i poprosiłem wieńczy znany już wizerunek Przenajświętszej Panny siątej w nocy właściciel się w las. Natrafiłem na o pozwolenie pozostania w nim. Około zawołał od­ dom dzie­ mnie, odnosząc się do że zabije mnie. Znajdu­ z San Juan, poznajemy szczegóły przygody emigrantów. mnie jak do bandyty. Powiedział, N a pierwszym planie ukazane zostały trzy osoby: męż­ jąc się w tak ogromnym zagrożeniu, czyzna i dwie kobiety, klęczący za jakimiś zaroślami. Panienki z San Juan de los Digos i Świętemu Przed n i m i piaszczysta przestrzeń granicząca z błękitną, z Terreros. Juan Luna. Tekst t e n jest na powierzchni re­ poleciłem się opiece Marcinowi zapewne oceanu. Przy krawędzi lądu zaznaczony w i d o k tablo, i w górnej p a r t i i , i dolnej. Rozdzielają go wyobra­ wieżowców. A l e ponad n i m i widać jeszcze helikopter żenie P a n i e n k i z San Juan na obłoku, św. M a r c i n a na kierujący snop światła w stronę u k r y t y c h za krzakiem k o n i u oraz scenka, na której ukazany został mężczyzna ludzi. Ponadto, aby już wszystko stanowiło przekaz stojący przed d r z w i a m i chaty ze strzelbą skierowaną k o m p l e t n y z ryzyka dotarcia do Los Angeles, na brzegu w stronę postaci w kapeluszu i z tobołkiem na plecach, oceanu stoi samochód policyjny, a obok niego dwóch postaci stojącej p o d drzewem. Całość ujęta w ciem­ policjantów zajętych ożywioną gwałtownymi gestami n y c h zieleniach, brązach i czerni. rozmową. Retablo to osobliwe nie jest datowane jak i n ­ 28 maja 1929 przydarzyło ne. Może więc stanowić w swoim przekazie malarskim mi się nieszczęście. Porwany przez wodę rzeki Rio Vravo rodzaj zawsze aktualnego dla meksykańskich emigran­ Znajdując tów przypomnienia kłopotów związanych z ryzykiem się w tak wielkim niebezpieczeństwie, łem z głębi serca Najświętszą opuszczania ojczyzny w drodze do U S A . miast przyszedł mi z pomocą cząc ze straszliwymi I n n e retablo złożone 29 stycznia 1932 r o k u Przenaj­ Panią z San Juan. Texas. wezwa­ Natych­ kolega, który bohatersko wodami, zdołał mnie wyciągnąć świętszej Pannie z San Juan dotyczy zdarzenia z 28 ma­ wego na brzeg rzeki. W Podzięce ja 1929 r o k u . Zdarzeniem t y m było dla D o m i n g o Se- wystawiam to retablo na widok publiczny. San gura szczęśliwe przepłynięcie Rio Grande w długiej del Rincon. 29 stycznia 1932. Domingo drodze do San Francisco. Zostałem w El Paso, za ten ewidentny wal­ ży­ cud Francisco Ssgura. Obrazuje to zdarzenie ujęty w jasnych, słonecznych Nieszczęścia spotykające emigrantów w U S A d o k u ­ barwach w i d o k rzeki i m o s t u z pięcioma półkolistymi m e n t u j e wiele retablos. O t o i c h - jak się zdaje - dosyć przęsłami. Ponad całością wizerunek Przenajświętszej wyrazisty latynoski k o l o r y t , jeśli nie w samym pisanym z San Juan. W o d m ę t a c h rzeki widać dwie postacie wyznaniu, to w m a l a r s k i m zobrazowaniu: mężczyzn - jedna wynurza się do pasa i wznosi ramio­ J 8 listopada 1919 zgubiłam się w Chicago i poleciłam Najświętszej Pannie z San Juan de los Lagos, prosząc, oświetliła mi drogę, i dziękuję za to, że wysłuchała na. A druga w jej stronę płynie. Podpis D o m i n g o Ssgu­ się ra, dekoracyjny, w y k o n a n y żółtą farbą, litery obwie­ aby dzione d o d a t k o w o czerwoną kreską. mnie. Na 170 �Jacek Olędzki • MEKSYK. WSPÓŁCZESNA ŚWIADOMOŚĆ M 1 R A K U L A R N A Syn mój trafił do szpitala w Stanach go syna zwróciliśmy się o pomoc do Panny z San i Panny z Guadalupy w Meksyku. dykuję to retabło. Matka, de Leon, samotnego me­ w odkrytym samochodzie. Rzecz się wydarzyła w K a l i f o r n i i w l i p c u 1981 r o k u . de­ Dziękczynienie za cudowną pomoc skierowane zosta­ ło do Pana Jezusa ukrzyżowanego, El Senor de la Mise- siostra 1988. Juanita de Leon. Maj 13, mężczyznę Juan I na tę Okoliczność Pani Consueło nie! D w ó c h czarnych kieruje pistolety maszynowe na Zjednoczonych, Tam przykuli go do łóżka, związali mu ręce. Z siostrą ricordia z Jalisco. To bardzo piękne retablo. Podzielone zostało czer­ Wspomniałem już wcześniej, że niektóre retablo w o n y m i r a m k a m i na dwa pola. W pierwszym, na ja­ przypominają malarskie w o t a z Europy. Istnieją jednak snym tle wypisane zostały kaligraficznie czarnymi lite­ drobne szczegóły, które wyraziście zdradzają p o c h o ­ r a m i i m i o n a . W d r u g i m ukazano dużych rozmiarów dzenie retablos. I nie są to k o n k r e t n e w i z e r u n k i czczo­ wizerunek Panny z San j u a n adorowanej przez d w a n y c h postaci w M e k s y k u , ale sposób adoracji i c h przez aniołki. N a t o m i a s t p o d płaszczem M a d o n n y w samym kobiety i mężczyzn. Kobiety zawsze klęczą, a mężczyź­ d o l n y m rogu znalazło się przedstawienie łóżka, na któ­ n i t y l k o niekiedy. Przeważnie stoją dostojnie, trzyma­ r y m leży mężczyzna z rękami p r z y k u t y m i ł a ń c u c h a m i jąc za sobą kapelusz. ( I I . 4) Ta manifestacja męskiej do krawędzi wezgłówka. godności kieruje uwagę badacza do zachowań dziś anachronicznych, występujących w w i e l u różnych k u l ­ W jakimś filmie d o k u m e n t a l n y m oglądanym w te­ lewizji zapamiętałem scenę c h r o n i e n i a granicy U S A t u r a c h świata, nie wyłączając naszej chłopskiej (niepo- przed nielegalnymi e m i g r a n t a m i z M e k s y k u za p o m o ­ dawanie k o b i e t o m ręki przez mężczyzn przy powita­ cą wysokiej ściany betonowej oraz czuwających przy niach zbiorowych). niej strażników. W przekazach z retablos nie znajduje­ A l e w retablos ukrywają się ważniejsze dane o mek­ my potwierdzenia podobnej o c h r o n y granicy. Poprosi­ sykańskim systemie wartościowania. Wydaje się, że łem znanego amerykanistę prof. Jerzego M a k o w s k i e g o dla 0 wyjaśnienie m o i c h spostrzeżeń. Dowiedziałem się, że Wskazują na to częste, m o c n o akcentowane podzięko­ emigrantów U S A nie staje się drugą ojczyzną. zabezpieczenia są naturalne, R i o Bravo, o której była wania z tytułu szczęśliwego p o w r o t u do d o m u , już mowa, oraz pustynia, a z nią związany brak wody. C Z Y Z N Y . S k r o m n e tobołki na plecach, skromna w a l i ­ 1 o tej przeszkodzie donosi dosyć szczegółowo jedno zeczka w ręce powracającego wskazują, że o w a emigra­ z zamieszczonych w Miracles... cja to jedynie okazja do szybkiego zarobku, uzupełnie­ retablo: Ranczo Palencia, San Diego de la Union, 1986. Tą datą dedykuję cud, jakiego dokonała to retabło 5 stycznia ze Stanów Zjednoczonych nia domowego budżetu. i 1 stycznia Pannie z San Juan 1986. Kiedy OJ­ za Charakterystyczne, że w meksykańskich f o r m a c h wracałem k u l t u w o t y w n e g o nie spotykamy tak częstych w Euro­ skoń­ pie, głównie w kręgach mieszczańskich, wotów symbo­ z trzema towarzyszami, czyła się n a m woda. W drodze było strasznie gorąco i bar­ licznych związanych z anatomią człowieka, wotów dzo chciało się nam pić. Nie mieliśmy w swych i n t e n c j a c h z d r o w o t n y c h . N i e m a m y więc na znalezienie wody. Wezwaliśmy żadnej nadziei szego celu i wrócić W wiecznej podzięce do naszej ojcowizny Pannie Najświętszą meksykańskich ołtarzach bogatych k o l e k c j i serc, dło­ dotrzeć do na­ n i , nóg, rąk, oczu, nosów, piersi i i n n y c h jeszcze atry­ na pomoc Pannę z San Juan de łos Lagos i zdołaliśmy z San Juan Z miejsca gdzie, znajduje się Braulio na w butów troszczenia się o swą kondycję. Fakt t e n wska­ zdrowiu. de los zuje na szlachetną powściągliwość w kulcie w o t y w ­ Lagos n y m , a także na rodzaj twardości charakterów ofiaro­ Barientos. dawców. Dzięki p a n i dr Bogumile Lisockiej-Jaeger- Podziękę tę wypisano w retablo na tle słońca roz­ świetlonego do białości o b o k w i z e r u n k u Panny z San m a n n mogłem poznać jakiś o d p o w i e d n i k w M e k s y k u Juan. Poniżej w krajobrazie z saguaro czterech męż­ i w Peru o w y c h europejskich fascynacji własną anato­ czyzn. D w ó c h na stojąco wznosi głowy i r a m i o n a do mią. Pani d o k t o r zgromadziła sprzedawane w m i e j ­ Przenajświętszej. A pozostali przeglądają kanistry. Je­ scach k u l t u drobne, głównie cynowe i srebrne f i g u r k i , den, chyba omdlały f u n d a t o r retablo, nie stoi, lecz sie­ zwierzęce i niezwierzęce ( I I . 5 ) . dzi w bezruchu. W Na koniec w a r t o powiedzieć, że słowo retablo, re­ rejestrze zamieszczonych w książce r e p r o d u k c j i tablos w M e k s y k u i chyba w niektórych i n n y c h krajach retablo odnajdujemy i n n e zdarzenia, których pomyślne A m e r y k i Łacińskiej, nie oznacza t y l k o w o t u m , niepo- zakończenie religijni ofiarodawcy łączą z c u d e m . D o kaźnej płytki blaszanej z inskrypcją i stosownym malo­ t a k i c h zdarzeń włączyć należy r a t u n e k przed bandyta­ widłem. Otóż retablo, retablos, to również efektowne m i w czasie podróży pociągiem, uniknięcie śmierci c y b o r i u m , renesansowy czy barokowy wystrój poza w czołowym zderzeniu samochodów, czy ujście z ży­ mensą głównego ołtarza. W tej semantyce może się c i e m w czasie niespodziewanego runięcia słupów t r a k ­ ukrywać nieznana Europejczykom postawa niedziele- cji elektrycznej. Jedno z t y c h retablo zasługuje na osob­ nia sacrum na jego wzniosły i jakiś drugorzędny prze­ n ą uwagę. O t o ofiarodawca dziękuje za wyjście cało jaw, na oficjalne i nieoficjalne. z napadu na niego w samochodzie. Uważam t o w o t u m za interesujące, albowiem ukazani zostali napastnicy j a k o k o l o r o w i , tylko inaczej zabarwieni niż Meksyka­ 171 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/93f1de3fa5222671e24315426831eb97.pdf e00741bcdc517b0b6d930207ebd4a08a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2871 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2676 Title A name given to the resource Sanktuarium maryjne w Bardzie Śląskim / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.159-163 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Olędzki * S A N K T U A R I U M MARYJNE W BARDZIE Ś L Ą S K I M W ydaje się, że spośród w i e l u najsławniejszych, JACEK ośrodków k u l t o w y c h w Polsce, t a k i c h jak Jasna G o t a czy Skępe, Bardo stanowi m i e j ­ OLĘDZKI sce szczególne, a może wprost wyjątkowe, jedyne. D o ­ k o n a n o w Bardzie rzeczy niezwykłej, a zarazem jakże oczywistej w kategoriach współczesnej świadomości, Sanktuarium maryjne w Bardzie Śląskim rozumienia boskiej opiekuńczości, cudów, pobożnych obyczajów i t p . Otóż w k a t o l i c k i c h p r a k t y k a c h religij­ n y c h wszelkie świadectwa chwały czczonych wizerun­ ków (głównie w o t a , ale również rekwizyty, takie jak chociażby kule, kajdany, zegarki) przetrzymywane są w samej świątyni w pobliżu o p r o m i e n i o n y c h c u d a m i postaci. Tylko najcenniejsze ofiary czy dary wyłączane są z t y c h ekspozycji i c h r o n i o n e w odrębnych m i e j ­ scach, skarbcach, skrytkach, jakichś schowkach. N a ­ tomiast w Bardzie, w przylegającym do kościoła b u ­ d y n k u klasztornym, znajduje się m u z e u m . Dominują zrozumiałym, własnym zaintetesowaniem. O obrazach w n i m obrazy wotywne, które wcześniej znajdowały się nie próbuje mówić, zbyt zawiłe kryją one treści. Po­ w kościele, w sąsiedztwie ołtarza głównego. n a d t o opisy przedstawianych zdatzeń c u d o w n y c h zapi­ W k r ó t c e po fascynacjach meksykańskimi sane zostały po n i e m i e c k u . Obecny jest przy zwiedza­ retablos, r o k u znalazłem się p o n o w n i e , po n i u ksiądz w starszym w i e k u , ale nie k w a p i się służyć ćwierćwieczu, w tymże muzeum, aby odświeżyć sobie jakąś informacją. Przez niedomknięte d t z w i obserwuje pod koniec 2001 wcześniejsze wrażenia, a najważniejsze, spojrzeć na zwiedzających, ale jest nas tylko dwóch. Kradną czy n o w o , z perspektywy odległej, bo aż amerykańskiej, na nie kradną, bo fotografować mogą. ów jedyny w kraju zbiór m i r a k u l a r n y c h dokumentów. Figura M a t k i Boskiej z Barda z drewna bukowego, p o l i c h r o m o w a n a na podkładzie k r e d o w y m z początku Szatki X I I I w. ma zaledwie 43 c m wysokości. M a d o n n a ze Skępego jest o o k . 10 c m niższa. Z a t e m są to f i g u r k i . K u l t świętych figur, a właściwie - jak za chwilę po­ D o d a ć należy, przeznaczone p i e r w o t n i e dla k u l t u pry­ w i e m - figurek, między odległymi światami, Polską, watnego, a nie publicznego. Płaszcze królewskie, j a k i ­ M e k s y k i e m czy E k w a d o t e m l u b Peru, łączy pewien po­ m i są okryte, owe szatki albo s u k i e n k i , kształtują o d ­ wtarzający się obyczaj. S t a n o w i go zakrywanie rzeźby, czucia w i e r n y c h i zarazem utrwalają w wyobraźni w i ­ z reguły niezwykłej wartości artystycznej i zarazem h i ­ zerunek czczonej postaci. Rzeźba z Barda to bezcenny, unikatowy, tylko jeden z dwóch w kraju zabytków storycznej, specjalnym o k r y c i e m . Może się o n kojarzyć ' z płaszczem królewskim albo uroczystą kapą. O w e sztuki i okrycia w y k o n a n e z c e n n y c h materii w rodzaju atłasu, padku Skępego niewielka rzeźbka jest gotycka. O k r y ­ romańskiej; rzeźby pełnej w d r e w n i e ! W przy­ b r o k a t u , altembasu, nieraz specjalnie haftowane, bat- cia, sposób ekspozycji, w znacznym o d d a l e n i u i sto­ ; dzo często mają charakterystyczny kształt, a m i a n o w i ­ sownym oświetleniu, w Batdzie za wspaniałą kratą o d ­ cie - stożkowy. D o l n a część tego okrycia jest nader dzielającą prezbiterium o d nawy, kształtują nastrój, szeroka, w górze zaś zwężona do rozmiarów samej gło­ uczucia, pomagają w rodzeniu się wspaniałych przeko­ wy l u b szyi. Ten wzór powtatza się z nieprawdopodob­ nań. W interesującym nas przypadku - przekonań m i ­ ną konsekwencją przez wszystkie dawne kraje k a t o l i c ­ rakularnych. kie na świecie i spotykamy go w ikonografii miejsc k u l ­ N i m przedstawię obrazy z k o l e k c j i w Bardzie, jedy­ t u maryjnego, zarówno Polski, i n n y c h krajów europej­ nej tego rodzaju w kraju i zarazem najdosadniej k o m u ­ skich, jak też w s p o m n i a n y c h miejsc w A m e r y c e Ła­ nikującej o charakterze m i r a k u l a r n y c h uniesień, ko­ cińskiej. nieczne są uszczegółowienia dotyczące samej tzeźby M a t k i Boskiej trzymającej Jezusa przed sobą, a nie W Bardzie owe okrycia, zmieniane na większe świę­ ta, nazywane są szatkami M a t k i Boskiej. W z b o k u na ręce. Ten archaiczny wzorzec ikonograficz­ innych ny ma swoją nazwę oraz teologiczną interpretację. częściach Polski mówi się o sukienkach. Tylko w Batdzie, w o w y m przykościelnym muzeum, pobożny piel­ M a t k a Boska trzymająca przed sobą, na swym łonie, grzym czy tylko zwykły przybysz, dowiedzieć się może Jezusa jest dlań t r o n e m , thronus Dei, będąc zarazem o uroczym obyczaju „ubierania" czczonej postaci. N a „stolicą mądrości", sedes sapientiae, dwóch lub trzech oszklonych tabliczkach pokazane są m a n d o r l i , aureoli. a także rodzajem dawne, dosyć już zetlałe i zszarzałe szatki M a t k i Bo­ M a d o n n a Tronująca jako Królowa z Jezusem błogo­ skiej Bardzkiej Strażniczki W i a r y . D w a razy w r o k u , na sławiącym umieszczonym centralnie, to typ grecko-bi- święta, zmieniano szatki. Są więc dosyć różne. Prze­ zantyjski N i k o p o j i , obdarzającej zwycięstwem. Oprócz wodniczka, miła nastolatka, zwraca na nie uwagę ze Barda, na N i k o p o j i natrafiamy w kraju w t y m p a n o n i e 159 �Jacek Olędzki • S A N K T U A R I U M MARYJNE W BARDZIE Ś L Ą S K I M zarówno symbol władzy, jabłko królewskie, jak też wła­ dania światem, kulą ziemską. N a t o m i a s t Jezus wznosi prawą rękę w geście Pantokratora, mając wyraziście ukazane trzy pierwsze palce dłoni, która udziela błogo­ sławieństwa światu. Istnieją jednak pewne drobne, ale jakże istotne róż­ nice. Stopki Jezusa w rzeźbie z Monserrat są ukazane w po­ ziomie z palcami lekko wzniesionymi do góry, co może oznaczać wznoszenie się do nieba. Natomiast stopki Je­ zusa w rzeźbach z Barda oraz Ołoboku są opuszczone. Zdaje się to świadczyć o zamyśle ukazania Dzieciątka schodzącego ze swego sedes sapiendae i t y m samym włą­ czającego się w rzeczywistość ziemską. To chyba szale­ nie ważna cecha polskich rzeźb romańskich. Bardo znaczy w staropolskim „góra", „warownia". To pospolite zjawisko wznoszenia wczesnych świątyń na wyniesieniu. Pierwszymi byli j o a n n i c i , kanonicy re­ gularni, następnie cystersi. Obecnie gospodarzami są redemptoryści. Sam obiekt był w i e l o k r o t n i e przebudo­ wywany, obecny należy do jednej z największych w kraju b u d o w l i późnobarokowych. Występuje pod wezwaniem Najświętszej M a r i i Panny. Korzysta jednak z dodatkowego, wiele mówiącego tytułu, N . M . Panny Strażniczki Wiary. To tytuł wyjątkowy. Częstsze są ta­ kie nazwy, jak M a t k a Boska Bolesna, Płacząca, Łaska­ wa czy Miłosierna. Zaskakujące, ale M a d o n n a z Barda, słynąca c u d a m i , mająca od początku wyraźnie okre­ ślone, najwznioślejsze miejsce w kulcie i p r a k t y k a c h religijnych, nie była przez papieży k o r o n o w a n a . D r e w ­ niana k o r o n a na jej głowie to zamysł samego rzeźbia­ rza, wynikający z całości ideowej wyobrażenia. Fakt nieuzyskania p a p i e s k i c h wyróżnień może j e d y n i e świadczyć o cystersach, różniących się o d bernardy­ nów, szczególnie dbałych o koronację. Jednakże w 1966 r o k u , w czasie obchodów tysiącle­ cia państwa polskiego, ks. kardynał Bolesław K o m i n e k dokonał a k t u k o t o n a c j i bezcennej i zarazem wspania­ łej rzeźby. Posłuchajmy Tadeusza Chrzanowskiego, historyka sztuki, autota m o n o g r a f i i o Bardzie Śląskim (Ossoli­ n e u m , Wrocław 1980): (...) Do czasu kasaty zakonu w 1810 r. mieszkali tu zakon­ Obraz wotywny, 1796, olej na płótnie, Bardo nicy cysterscy pełniący funkcję proboszczów (superiorów) i wika­ rych. Później większą część budynku przekształcono Obraz wotywny, polowa XIX wieku, olej na płótnie, Bardo na szkołę, świeckiemu proboszczowi pozostawiając w użytkowaniu jedynie część przyległą do kościoła. Bardzo ważny dla dziejów zespołu romańskiego kościoła św. Stanisława w Starym Z a m ­ był rok 1900, kiedy to biskup wrocławski, kardynał Jerzy Kopp k u , Dolnośląskie oraz w romańskiej świątyni Panny uzyskał zezwołenie na osadzenie tu redemptorystów (był to jeden M a r i i w Goźlicach, Świętokrzyskie. Z zakonów szczególnie zwalczanych w okresie „Kulturkampfu". T e n wzorzec odnajdujemy w słynnej M a d o n n i e Dopiero jednak w 1923 r. zakonnicy przejęli cały budynek z katalońskiego M o n t s e r r a t (Przepiłowana G ó r a ) , do i wkrótce potem dokonali remontu oraz wbudowania w kondy­ której przybywają m i l i o n y pielgrzymów. M o r e n a M a ­ gnację dachową skrzydła poprzecznego piętra mansardowego. donna, albo M o n e r e t a (Czarnulka), czyli Neustra Senora. W p o l s k i m i hiszpańskim zabytku M a t k a Boska Najważniejszy jednak dla naszych rozważań jest dzierży w wysuniętej prawej dłoni kulę, może to być opis kaplicy w o t y w n e j , głównej części m u z e u m . 160 �Jacek Olędzki • S A N K T U A R I U M MARYJNE W BARDZIE Ś L Ą S K I M Wnętrze kaplicy ma specyficzny, niepowtarzalny nastrój je się skomponowana w 7 „linijkach" statannie wykona­ wnęki na inskrypcja opisująca zdarzenie i wyrażająca wdzięcz­ nie dzięki ołtarzowi, ale przez to, że ściany, a nawet okienne obwieszone są gęsto obrazami wotywnymi. tu 54, a w całym klasztorze ilość tych malowanych czynień przekracza Obraz w o t y w n y n r 344 wisi p o n a d 343, pochodzi dzięk­ ob­ z 1776 r o k u . Przed obrazem w r a m a c h (!) M a t k i Bo­ biegłych skiej z Barda klęczy kobieta w czepcu, trzymając przed liczbę stu. Są w tym zbiorze i duże maleńkie, jedne malowane przez razy, i całkiem ność za c u d ocalenia. 1736 rok, eksponat n t 343. Jest ich Ten sobą dziecko w p o w i j a k u położone na czymś w rodza­ dzielić się zwykło na vota i eks-vota, czy­ j u łóżeczka. To szlachcianka, w p r a w y m d o l n y m rogu li dary składane jako prośba o laskę, oraz na te, które są już znajduje się, starannie namalowany, kartusz herbowy. dziękczynieniem Zamiast godła widnieje na n i m lapidarna notacja o da­ malarzy cechowych, typ przedstawień inne przez naiwnych za spełnienie przytłaczająca większość zów wotywnych Najstarsze próśb. amatorów. Wedle tego zgromadzonych Z po­ m i herbowymi bogatej rodziny, oddającej się p o d opiekę w 1650 r. M a t k i Boskiej z Barda. Świecznik z płonącą świecą na W sąsiedztwie tych obrazów okazałe płótno ze znaka­ kilka: l) fundowany Vilhabera, cesarskiego rządcę Nysy, przedstawia na tle perspektywicznie dworzanina wieloosobową ku); 2) fundowany ra w podzięce nie, inaczej aniżeli poznane w odległych stronach. Z o ­ Głogów­ stały oprawione w czarne, kunsztowne ramy. Czuje się r. przez Waleriana Darthe- tu ślad bardzo dbałej ręki. A l e jest jeden obraz skom­ syna z wy­ ponowany w poziomie. T r u d n o się dziwić, b o w i e m fundowany przedstawia płonące miasto. Płonie kościół, ratusz kościoła niewidomego pod krzyżem; w 1667 r. przez Annę Katarzynę czącą na tle starego kościoła 3) Klink z fundatorką duje się inskrypcja, osiem kobiet. Jedna stoi i rozkłada w." niż sążniste wątki narracyjne: ratującą nastowiecznych. N r eksponatu 333. krajobrazowe. zostali chorzy leżący w w typowych dla tej epoki pomieszczeniach, sto lepszą ilustracją ręce, i n n e siedzą, a jedna leży. Panie w strojach osiem­ interesują szczegółnie te, w sobie pewne elementy Np. w kilku wyobrażeni i wysokie b u d y n k i . N a dole obrazu, gdzie zwykle znaj­ klę­ bardzkiego. Pośród tego zbioru obrazów ktdre zawierają Obrazy, które oglądamy, są k o m p o n o w a n e w pio­ (schemat za uzdrowienie obu klęczących klęczącą w ujętego wnętrza w 165[.]/ t y m obrazie może oznaczać niegasnącą wiarę. i za­ rodzinę, częsty w tej epoce, np. obrazy Oppersdorfów łóżkach, To niebywała kolekcja i zarazem przykład mało czę­ w kraju znanej dbałości, nie mówiąc już o trosce będących „życia codziennego na Słasku w X V I I opisy. Zdarzają się też dość tu przedstawiono się z pożaru, o o c h r o n ę dóbr k u l t u r a l n y c h . W i e l e poznałem w k r a ­ j u klasztorów, w niektórych sypiałem, w Skępem m i a ­ niespodziane łem okazję zmieniać sukienkę tamtejszej M a t c e Bo­ osobę tonącą w rzece, a Elżbietę no w momencie gdy, przechodząc kołkiem cie zdarzenia. To również w o t u m dziękczynne. należy do tej drugiej grupy. łowy X V I I w. Wyliczmy ówdzie obra­ w Bardzie zachowane obrazy wotywne pochodzą przez Urbana obrażeniem podziału Furman skiej, ale spotkanie z t y m , na co się natrafia w Bardzie, pokaza­ przez plot, przebiła przyćmiewa wszelkie i n n e doświadczenia, z Rzeszowa, się O p a t o w a , M i e d n i e w i c , Radomia, Łowicza i z samej Ja­ /1736/. snej Góry. Kolek z płotu W Bardzie po sąsiedzku i zawsze elegancko, z peł­ n y m uszanowaniem występują świadectwa wiary ubo­ gich i bardzo, bardzo bogatych. Salkę M u z e u m z obrazami w o t y w n y m i otwiera tuż za d r z w i a m i szczególnego rodzaju płótno. Jest to obraz Ufność z poł. X V I I I w., już pociemniały, w k o n w e n c j i naiw­ n y c h wyobrażeń, podobnie j a k sąsiadujące dzieła. K o ­ bieta przechodząc przez płot chruściany się przewróci­ Intrygujące wszelako jest podobieństwo w postawach ła. D o obrazu dołączony jest na górze, poziomo przy­ fundatorów obrazów w o t y w n y c h . Chodzi przede wszyst­ wiązany, kołek długości blisko jednego metra. Jest to k i m o fundatorów indywidualnych, prywatnych. Otóż kołek z płotu, który spowodował zdarzenie. N i e trzeba to podobieństwo wyraża się głównie w ufności do posta­ wielkiej dociekliwości, aby domyślić się, że jest to i n ­ ci czczonej i zarazem m o c n e m u przekonaniu, że się pod­ dywidualne w o t u m dziękczynne z tytułu szczęśliwego lega jej opiece. Towarzyszy temu żarliwa wiara w udzie­ pokonania przeszkody. Ofiarodawczyni składa podzię­ laną, natychmiastową pomoc w sytuacji zagrożenia, kę, że oczywiście c u d o w n i e została o b t o n i o n a . Przed niebezpieczeństwa i t d . W y m o g i e m jest tylko przywoła­ czym? Ciężkim zranieniem. Jej suknia długa do kostek, nie nazwy czy imienia postaci opiekuńczej i czczonej. pewnie wplątała się w k o ń c e sterczących kołków pło­ O w o przywołanie - jak można się domyślać - bliskie t u . I pewnie tylko westchnienie do M a t k i Boskiej przy­ jest spazmu, graniczy bądź jest prawdziwą rozpaczą. wróciło nieszczęsnej rozwagę, jak znaleźć się na ziemi Można się jednak zastanawiać, że skoro występuje zdrową będąc. tak wyraźne podobieństwo w postawie fundatorów N a d całością przedstawienia - jak w meksykańskich z naszych stron i tak odległych, jak M e k s y k , dlaczego retablos - znajduje się stereotypowy wizerunek M a t k i w j e d n y m i d r u g i m przypadku pojawia się potrzeba w i ­ Boskiej z Barda. Natomiast na dole obtazu - jak w zna­ zualizacji zdarzenia, nieraz drobiazgowej, uzupełnianej n y c h n a m z odległego świata przedstawieniach - znajdu­ często 161 szczegółowym jej opisem. Wydaje się, że �Jacek Olędzki * S A N K T U A R I U M MARYJNE W BARDZIE ŚLĄSKIM w o w y c h postawach, jak je ogólnie nazywam, ufności' Odmienności i żarliwej wiary występuje jeszcze element przeżyciaL emocjonalnego, z reguły niezwykle silnego, nieraz Dziwnie rzecz by się miała, gdyby i c h nie było. : obezwładniającego czy może zdecydowanie głębokie­ W go. Współcześni i oświeceni, doświadczający poprzez Polsce o d sanktuariów w części północnej, jak C h e ł m n o , przez środek Czerwińsk oraz dalej na połu­ : przekazy środków masowych przeżyć o skali przerasta­ jącej własne nieszczęścia i jakieś dramaty, zapewne je' tłumią albo osłabiają i c h możliwą o b e c n o ś ć . Retablos ; meksykańskie dowodzą, że wciąż jest żywa postawa,> której poświęcam uwagę. dnie, Kraków i samo Bardo, odnajdujemy wota, wyjątk o w o okazałe, związane z historycznymi dla tych miejsc pożarami. Każdorazowo przyczyną pożaru był, jak się pospolicie mówi, p i o r u n . W Czerwińsku d o k u m e n t e m zdarzenia jest dużych rozmiarów trybowana i repuso- Czy w Polsce jest inaczej? Niezupełnie. Władze ko­ wana blacha srebrna. O b i e k t z Barda już znamy. A l e ścielne, w szczególności sławnych sanktuariów słyną­ jest wart uwagi, trochę podobny, bo też malowidło, c y c h c u d a m i mają nie lada p r o b l e m z wielością d o k u ­ a nie plakietka srebrna. Posiada go Kraków. O t ó ż jest m e n t o w a n y c h świadectw uzyskania przez swych wier­ to w o t u m dziękczynne, za co? Za to, że udało się pożar n y c h bożej laski. N a Jasnej Górze już w latach sześć­ ugasić, albo że dzięki m o d l i t w o m sam wygasł? N i e ! dziesiątych nadmiar srebrnych czy srebrnopodobnych,> współczesnych wotów gromadzono w parcianych w o r ­ traktaty o naszej słabości narodowej do tolerancji. kach, aby ostatecznie uległy przetopieniu, a z uzyska­ Uprzedzam, to w o t u m nieszczęsne, mówiące więcej niż Otóż, dzięki g r o m a d n y m m o d l i t w o m parafian kościoła nego surowca można było wykonać efektowne naczy­ św. Katarzyny i drugiego, sąsiedniego, udało się uprosić n i a na k w i a t y dekorujące ołtarze. Pana, aby pożar zmienił swe miejsce i przeniósł się Powstanie M u z e u m malarstwa w o t y w n e g o przy' s a n k t u a r i u m w Bardzie jest niewątpliwie świadectwem w i n n e . D o pobliskiej dzielnicy żydowskiej. nie tyle wygasłych postaw ufności i m o c n y c h przeżyć jących jakąś zbiorową potrzebę, był fundowany przez 1 ; e m o c j o n a l n y c h w i e r n y c h , ile kłopotu z n a d m i a r e m i c h Ten rodzaj wotów, nie indywidualnych, ale wyrażalicznych zainteresowanych. Wspomagały realizację ta­ 1 potrzeby „dania świadectwa". kiej potrzeby i władze kościelne, i miejskie. Z t y m rodza­ To świadectwo w s a n k t u a r i u m bł. Rafała z Proszo­ j e m zbiorowych wotów w M e k s y k u nie miałem możno­ wic w Warcie mogą w i e r n i wyrażać na k a r t k a c h papie­ ści się spotkać. Również nie ma świadectw na występo- r u (często są to niewielkie karteluszki) i składać do wanie wotów zbiorowych w t y m kraju, dotyczących i n - specjalnej skrzynki w kościele. C o jakiś czas treść t y c h n y c h klęsk żywiołowych. A jak wiadomo, jest to rejon zapisków jest odczytywana przez ojca bernardyna huraganów oraz erupcji wulkanów. Okazuje się więc, że z ambony. Polacy już w przeszłości potrafili być solidarni. 1 1 1 W Warszawie, w kościele Świętego Krzyża, a więc A l e - jak się wydaje - to nie tyle polskie dziedzic - w sercu stolicy, o d okresu międzywojennego rozwija t w o k u l t u r o w e , co zdecydowanie zachodnioeuropej- się i wciąż jest żywy k u l t św. Tadeusza Judy, p a t r o n a skie, stworzone w długich dziejach działalności insty­ spraw beznadziejnych. W ł a d z e kościoła rozstrzygnęły tucji p r o b l e m obecności świadectw tego k u l t u w tablicz­ a z czasem R A T U S Z (na dobrą sprawę u nas o d rene­ 1 1 kościelnych i świeckich. Kościół, kościoły, k a c h niedużych, m e t a l o w y c h , na których intencje zo­ sansu) , to symbole europejskiego pejzażu semiotyczne- stały wygrawerowane. A l e kiedyś, również i dla n i c h go miast. W pejzażu meksykańskim, t y m d a w n y m , zabraknie miejsca na ścianie w keściele. oczywiście kościół odnajdziemy, lecz ratusza nie. C h y ­ 1 Zatem, m i m o wielkiej odległości w przestrzeni, ba że za jego e k w i w a l e n t uzna się w n i e p o z o r n y m d o ­ dzielących katolików różnic w tradycji k u l t u r o w e j , h i ­ m u , j a k i c h w mieście wiele, areszt, albo - też z czasem storii najnowszej, osobliwie i c h świat doznań, przeżyć - w miarę przyzwoite budowle więzienia. religijnych może być bardzo podobny, chociaż wyraża­ ny n i e j e d n a k o w o . I można na koniec tych uwag' stwierdzić, m i m o n i e p r a w d o p o d o b n y c h przeobrażeń o d X V I I I w i e k u na wszelkich p o z i o m a c h życia ludz­ Dziękczynne w o t a z p o w o d u wyładowań atmosferycznych i skutków, jakie mogą one powodować, to iście europejska specjalność. I n n y m n a c j o m raczej nie­ znana i pewnie niedostępna. kiego, t u i t a m , że w duszach katolików i chyba nie t y l k o , t r w a stała ufność, wiara. W Bardzie p o n a d sto • lat t e m u ktoś przez płot przechodził i . . . szczęśliwie. Istota przeżyć m i r a k u l a r n y c h się nie zmieniła. Przez W W a r c i e już w naszych czasach pewna starsza n i e ­ ponad 300 lat powtarza się t e n sam rodzaj ufności, m o ­ wiasta jadła kaczkę. Mogła się udławić c i e n k ą k o ­ że już nie tak powszechny jak niegdyś. Zmieniły się je­ steczką tego ptaka, lecz wezwany n a p o m o c bł. Rafał dynie realia. Pojawiły się nowe choroby i zagrożenia. z Proszowic interweniował, do udławienia „nie d o ­ W Polsce problemy alkoholizmu, w M e k s y k u , a raczej szło". W t y m s a m y m czasie pewnej zacnej M e k s y k a n - w U S A bandytyzmu. Pewnie i one są już obecne w kra­ ce z s y n k i e m udało się przejść szczęśliwie przez tory j u , w skrytych - jak w Warcie - wyznaniach w i e r n y c h . kolejowe, zdążyła wezwać na p o m o c swoją Panienkę U nas sztuka malarstwa w o t y w n e g o wygasła już przy z Jose de los Lagos. końcu X I X w i e k u . W M e k s y k u rozwija się do tej pory. 162 �Jacek Olędzki • S A N K T U A R I U M MARYJNE W BARDZIE ŚLĄSKIM Dlatego w porównaniach stylu, fotmy, wystąpią różni­ kanonika oznaczone również analogicznym jak na obrazie ce. Nasze d o k u m e n t y uniesień m i t a k u l a t n y c h są ro­ herbem i monogramem, na którym ukryta była data jego dzajem naśladownictwa dzieł epoki. A więc są w y m u ­ śmierci: sądzić, wyznacza skane, olejne, statannie malowane lasetunkowo. C h o ­ termin a quo powstania owego ciaż nie we wszystkich ośrodkach. Meksykańskie reta- 1508. Cornelius Należałoby Mueller, że data ta malowidła. który opublikował blos z lat sześćdziesiątych-dziewięćdziesiątych X X wie­ stwa XVI wieku na Śląsku, k u , powstały ptzy użyciu nowej fatby, akrylu, farby oddziaływania w o d n e j , ale krzepnącej jak olejna i ttwałej. Najważ­ czym mianem: „Mistrz kręgu Cranacha niejsze, nie ma w n i c h śladu jakichś prób naśladownic­ Pewne cechy stylu weimarskiego t w a w i e l k i c h dzieł, są spontaniczne, zamaszyste, p r o ­ zwłaszcza stota i szczerość z nią związana tzuca się w oczy, jak pokutującym Łukasza w głównej krucyfiksu, esowatym udrapowaniem do którego a także przewiązanego go za nim św. Jana Ewangelistę, klęczącym, z typowym, na węzeł polecany przez a całość zamykają reliefowo opracowane pozłacane zwieńczeń cji d a l e k i c h o d sztuki n a i w n e j , bliskiej l u d o w e j . C h o ­ ślinną pucołowaty tryptykowych. aniołek miastem i górami, do tradycji orna­ masu/erkourych Pod tą ornamentalną dmie w klę­ stojące­ w tle roztacza się rozle­ pejzaż, Z kościołem, włącza kultutę religijną Polski do europejskich trady­ periso- wiarygodnością gły, „romantyczny" menty roślinne nawiązujące W Bardzie przekonuje nas o t y m jeden obraz, który r." znaleźć, przedstawieniu modli się anachoreta, czy w prawym dolnym narożniku, podboju. w w robo­ 1508 mistrza można nium. Kanonik oddany z portretową n y m znacznie wcześniej i nie w w y n i k u z około postaci kompozycji: św. Hieronimie, w tęcznie pisanych na karteluszkach papietu relacjach U nas chrześcijaństwo stało się f a k t e m historycz­ kręgiem Cranacha starszego i określa o cudzie. Dzieje wszelako zasadniczo odmienne katalog malar­ łączy ów zabytek z wicią ro­ trąbę. dzi o obraz również wotywny, jednakże związany nie • z m a l a t s t w e m domorosłym czy nawet c e c h o w y m . Tak oto o t y m obrazie pisze Tadeusz C h r z a n o w s k i , w przy­ taczanej już pracy (s. 108-113): Muzeum. Oczywiście w naszym przeglądzie niezbędne znajdujących jest zasygnalizowanie tym scharakteryzowanie Bardo to miejsce pogranicza między Śląskiem, Cze­ nie sposób omówić się tu eksponatów, najcenniejszych, pewnych z XVIII zabytek to bardzo piękny obraz oznaczonego ten znajdował się przed wojną lifornię. Skala t y c h pogranicznych związków jest oczy­ wiście i n n a . Takie pogranicza sprzyjają więziom mię­ obrazy w. (około dwudziestu). JO] kanonika tuaria M e k s y k u , które łączą obszary o d Teksasu po Ka­ ale a poza zespołów. W dziedzinie malarstwa przeważają zwłaszcza c h a m i , M o r a w a m i , ziemią lubuską, podobnie jak sank­ szczegółowo Jedyny wotywny monogramem starszy mienności religijnej. Poprzez owe więzi kształtuje się [podkr. bogactwo i rozmaitość oryginalnych faktów k u l t u r o ­ Obraz w y c h . Przestrzeń ludzkiego bytowania była i pozosta­ Głogowie, nie do końca c z y n n i k i e m przyjaznym, chociaż nie za­ „LG". w kolegiacie w dzyludzkim, szczególnie jeśli nie dzielą i c h bariery o d ­ barokowe, każ­ wsze zbawiennym. N a t o m i a s t , czy praktyka kompara- dym razie dobrze się stało, że nie pozostał w kościele, dla tystyczna wspierana p r a w e m k o n w e r g e n c j i jest dzisiaj a kiedy przeniesiono go do Barda, trudno ustalić. W którego był przeznaczony, wypaleniu w czasie działań bowiem ten uległ wojennych, metodologicznie w poznawaniu i całkowitemu więc ocalony Datowanie kultur dacz statej daty - ptzywiązalem się do niej dosyć ser­ bytek tym bardziej raduje oczy. decznie. owej kompozycji jest o tyle łatwe, że inwen­ tarz Lutscha wymienia w kolegiacie w Głogowie rozumieniu słuszna, t t u d n o jest powiedzieć, poza t y m że - jako ba­ za­ epitafium 163 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/daff6cfe8ba6d4924309f9758bd65e3d.pdf 3fbe3e5bfcb97baa287203e8ed6143e1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2866 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2671 Title A name given to the resource Matka Boska Częstochowska jako polski symbol narodowy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.120-125 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sokół, Grzegorz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Grzegorz Sokół * M A T K A BOSKA CZĘSTOCHOWSKA JAKO POLSKI SYMBOL N A R O D O W Y mamy do czynienia, gdy bezpośrednio wykorzystywane GRZEGORZ są symbole państwowe l u b różne elementy o zasadni­ SOKÓŁ czo nie religijnym, ale „etnicznym" l u b historycznym charakterze (flaga, godło państwowe i t p . ) . D r u g i rodzaj symboliki - nazywam go t u „ukrytym" - jest zjawiskiem 0 wiele bardziej złożonym i interesującym. Opinie m o i c h rozmówców Matka Boska Częstochowska jako polski symbol narodowy 1 uporządkować można w trzy główne grupy, odzwierciedlające trzy typy postaw. Pierwsza z n i c h , zdecydowanie pozytywna, nie ogra­ niczała się d o aprobowania obrazka - tutaj popierane były jego dydaktyczne walory, wartości przezeń propa­ gowane: „szczególnie M B kojarzy m i się z godłem na­ r o d o w y m . . . Jedno z d r u g i m jest związane. (...) Bardzo ładny obrazek.(...) To wyraża, tak jak mówi się: Bóg, P H o n o r i Ojczyzna - patriotyzm, miłość do Ojczyzny, miłość do M a t k i Bożej Królowej Polski..." [ G . S. 12]. u n k t e m wyjścia dla sformułowania t e m a t u tej D r u g i typ wypowiedzi charakteryzowała względna pracy były zagadnienia z dwóch różnych dzie­ sakralną, obojętność. D o niej zaliczyć trzeba stwierdzenia dekla­ a przede wszystkim obrazki dewocyjne i malarstwo, rujące brak istotnej różnicy między obrazkiem M B dzin. Pierwsza obejmuje sztukę druga dotyczy symboliki narodowej i jej r o l i w kształ­ „z flagami i godłem" a zwyczajnej M B C z . Różnicy tej nie t o w a n i u i u t r w a l a n i u tożsamości n a r o d o w e j . M o j e roz­ ma, bo: „Ona jest zawsze cudowna, święta, wielka, roz­ ważania dotyczyć będą zatem obszaru ikonograficzne­ dająca łaski...", „ten obrazek akurat przypomina, że to go i symbolicznego, gdzie to, co religijne/katolickie, jest typowa M B polska, Królowa Polski, ale właściwie splata się z t y m , co narodowe/polskie. dla m n i e jest to wszystko j e d n o " [ G . S. 10]. Często pod­ łożem tolerancyjnego czy obojętnego stosunku do ob­ Prowadząc badania, zdecydowałem się zająć obra­ razka przykładowego była postawa zawarta w słowach: zem M a t k i Boskiej Częstochowskiej (dalej: M B C z ) , a mówiąc dokładniej, p o t o c z n y m jej wizerunkiem. Oznacza to zarówno sam obraz znajdujący się w sank­ t u a r i u m , jak i szeroko wykorzystywany wątek i k o n o ­ graficzny, który często ulega personifikacji i utożsamia­ ny jest z biblijno-apokryficzną postacią M a r y i . „każdy ma swoje sumienie i każdy to może odbierać, jak chce, prawda? Może to poświęcić i to może być święte dla niego" [ G . S. 7 ] . A l e wtedy, za deklarowaną tolerancyjnością, pozostaje miejsce na własne preferencje. D o trzeciej, zdecydowanie najliczniejszej grupy zali­ czają się wszystkie sądy negatywne i u m i a r k o w a n i e ne­ Matka Boska Częstochowska jako symbol - jawna i ukryta symbolika narodowa gatywne. Niektórzy respondenci zdawali się wyczuwać w pokazywanym i m przeze m n i e obrazku manipulację 1 mówili o n i e p o t r z e b n y m zawłaszczaniu M B C z lub N a podstawie materiałów t e r e n o w y c h można przy­ przytaczali argumenty pragmatyczne: „ktoś by t a m j ą ć ogólne założenie, że w odbiorze p o t o c z n y m , zwłasz­ mógł n p . koło tego obrazu Świętej M a t k i . . . powiedzmy cza wśród pielgrzymów na Jasnej Górze, sformułowa­ godło hitlerowskie, i też by to t a m było..." [ G . S. 6 ] . nie „[dewocyjny] obrazek n a r o d o w o - p a t r i o t y c z n y " ro­ Przeważało jednak podejście u m i a r k o w a n e , dające się zumiane jest jako określenie obrazka z M B C z , a mó­ sprowadzić do słów: „No, może by nawet być bez wienie o symbolice narodowej bardzo łatwo kojarzone t y c h . . . bez godła. Bo m y wiemy, że to jest naród polski, jest z C u d o w n y m O b r a z e m oraz z postacią M a t k i Bo­ t o jest, że M a r y j a t o jest razem, nie da się tego odłą­ skiej. N i e k i e d y utożsamienie to przybiera f o r m y wręcz czyć. (...) ludzie p o w i n n i to rozumieć i p o w i n n i raczej ekstremalne, tak jak gdy na pytanie o „jakieś przedsta­ w sercu mieć, a nie tak wszędzie uzewnętrzniać" [ G . S. 3 ] . wienia świętych albo obrazki święte, na których były­ Te wypowiedzi najlepiej świadczą o narodowej w y m o ­ by polskie symbole n a r o d o w e " , pada wie samego w i z e r u n k u M B C z . odpowiedź: „Symbole narodowe... Ja na przykład, bo ja mieszkam W i d a ć zatem, że przeważa raczej negatywny stosu­ w Zabrzu, ostatnio się objawiła M a t k a Boska na szybie - nek do symboliki j a w n e j . C h o ć idee religijne i narodo­ i do dziś dnia zjeżdżają się z całej Polski i z zagranicy piel­ we pozostają dla respondentów w ścisłym związku, to grzymki..." [Grzegorz Sokół (dalej: G. S.) wywiad n r 6 ] . w wymiarze w i z u a l n y m opowiadają się o n i za oddziele­ Przypisywanie wizerunkowi M B w y m o w y narodowej n i e m symboli explicite p o l s k i c h o d świętego w i z e r u n k u . łączyło się najczęściej ze stwierdzeniem, że dodawanie N a fakt t e n wpływa, według m n i e , cały zespół czynni­ d o obrazu/obrazka flag czy godła jest niepotrzebne, bo­ ków, które chciałbym tutaj rozpatrzyć. w i e m jego symboliczne znaczenie i bez tego p o w i n n o Przede wszystkim, badając oddziaływanie symboliki być wystarczająco zrozumiałe. W t a k i m podejściu w y ­ jawnej i ukrytej na odbiorców, trzeba pamiętać, że raźnie uwidocznia się podział symboliki narodowej na ważne jest nie tylko to, co się dodaje, lecz również do „jawną" i „ukrytą". Z pierwszym typem przedstawień czego się dodaje. Jak podkreśla M a r i a Sieradzka [Sie- 120 �Grzegorz Sokół • M A T K A B O S K A CZĘSTOCHOWSKA J A K O P O L S K I S Y M B O L N A R O D O W Y radzka 1994], nowe przedstawienia M B C z podlegają n y m . Funkcjonowanie symbolu wizualnego jest zjawi­ skrupulatnej ocenie dogmatycznej i moralno-etycznej, skiem bardzo s k o m p l i k o w a n y m i t r u d n o pokusić się a ze względu na specjalną rolę tego wizerunku, polski 0 próbę całościowej jego analizy. C h c ę t u tylko wyka­ odbiorca jest uczulony na świętokradzką czy gorszącą zać, jak różnorodne mogą być źródła treści symbolu. wymowę t a k i c h ujęć plastycznych. Kiedy, prowadząc badania, starałem się dowiedzieć, Charakterystycznym powodem negatywnego stosun­ w j a k i sposób odczytana zostaje ukryta treść symbolu, k u do zamieszczania symboli narodowych w wizerun­ byłem za każdym razem świadkiem jego swoistej r e k o n ­ kach M B jest też powszechny mechanizm nieakcepto­ strukcji. Czasem wydawała się ona bardziej spontanicz­ wania wszystkiego, co nowe, inne, obce, nie na swoim na, czasem ugruntowana i schematyczna, często dość miejscu. Tak więc, obok właściwej treści przedstawienia, nieudolna, jednak zawsze w mniejszym l u b większym sama jego tradycyjność czy „normalność" ma wpływ na stopniu odwoływała się do p e w n y c h stałych funda­ odbiór: „Tutaj to po prostu jakiś artysta fotografik sobie mentów i źródeł. Przeprowadzenie takiej r e k o n s t r u k c j i to dorobił (...) M n i e się nie podoba" [ G . S. 2 ] . wymaga o d odbiorcy wspomnianej powyżej k o m p e t e n ­ Z materiału terenowego wynika, że w stosunku do c j i k u l t u r o w e j oraz swoistego wyczucia, a w praktyce obrazka, na którym widnieją symbole narodowe nieja­ również pewnej wprawy w myśleniu potocznym. Także k o dodane do samego w i z e r u n k u M B , negatywne sądy 1 szeroko pojmowane okoliczności, w których odczytu­ wypowiada się bez większych zahamowań. Zakładając, je się symbol, pełnią istotną funkcję „aktywnego" tła. że prawdziwie święty obrazek nie podlega osądowi es­ Kształtowanie się „ukrytego" znaczenia symbolu m o ­ tetycznemu, można fakt t e n przypisać osłabieniu ele­ że być „naturalne", stanowiąc sumę wydarzeń z „życia m e n t u sacrum przez dołączenie obcych, niesakralnych symbolu" (wypadkową jego znaczeń jednostkowych), składników. Rozumowanie takie wydaje się słuszne, albo świadome, gdy jest efektem celowych działań. M o ­ szczególnie gdy na ogólny schemat: sacrum profa- że mieć charakter wizualny i niewizualny. „Prawdziwe", пит, nałożymy i n n y : sfera religijna - sfera narodowa - pierwotne fakty, które w rzeczywisty sposób przyczyniły - sfera polityczna. Symbolika religijna będzie na przed­ się do powstania symbolu, nie zawsze stają się składni­ stawieniu M B z definicji na miejscu, narodowa u t w o ­ k a m i jego zaplecza znaczeniowego. Zaliczyć do niego rzy sferę pośrednią, podczas gdy sprawy polityczne zo­ należy wyłącznie te, które istnieją w świadomości inter­ stałyby już uznane za element niepożądany. Materiał pretatorów. Zatem wiele autentycznych i doniosłych terenowy zdaje się poświadczać takie ujęcie. wydarzeń historycznych znajdzie się poza zasięgiem m o ­ i c h zainteresowań, a szereg i c h zmitologizowanych wer­ N a podstawie wypowiedzi informatorów, a także sji czy legend będę uznawał za istotne, ponieważ to one własnych obserwacji, mogę stwierdzić, że M B C z łączy mają wpływ na społeczne wyobrażenia. w sobie elementy religijne z p a t r i o t y c z n y m i w sposób „ukryty" i dyskretny, ale zarazem - dla uczestnika sil­ Źródła treści symbolu M B C z , c h o ć są ze sobą wza­ nie katolickiej k u l t u r y polskiej - bardzo sugestywny. jemnie powiązane, dadzą się podzielić na cztery pod­ Dzięki t e m u może też doskonale pełnić funkcję nośni­ stawowe grupy: (1) k u l t o w o - r e l i g i j n e , (2) mirakular- ka idei n a r o d o w y c h . Te wersje w i z e r u n k u , które wypo­ no-legendarne, sażone zostały w „jawną" symbolikę narodową i po­ polityczno-propagandowe. dobne składniki pochodzące ze sfery profanum, ulega­ (3) artystyczno-ikonograficzne i (4) Wierzenia, kult, obrzęd ją stopniowej desakralizacji. M a j ą one na ogół charak­ ter bardziej doraźny, a i c h symboliczność jest g a t u n k o ­ w o lżejsza. Mogą wzbudzać szacunek, ale raczej nie są Kultowo-religijne źródła narodowej wymowy M B C z uważane za święte. silnie wiążą się z zasadniczym, religijnym aspektem jej istnienia. To tutaj przywołuje się biblijną lub apokryficz­ Skąd się bierze ukryta treść symbolu? ną postać M a r y i , m a t k i Chrystusa, a zarazem m a t k i na­ rodu polskiego, a szukając głębiej, natrafić można nawet P u n k t e m wyjścia dla zawartych w t y m rozdziale na pozostałości dawnych kultów macierzyństwa czy wniosków jest stwierdzenie, że symbol wizualny, płodności, cechy mitycznych rodzicielek. D o tej katego­ zwłaszcza „dyskretny", nie f u n k c j o n u j e w izolacji, lecz r i i źródeł desygnacyjnych zalicza się także wiara, że M B w k o n k r e t n y m otoczeniu, na które składa się jego specjalnie nas wybrała: „MB jest Królową Polski, więc utrwalone już znaczenie oraz potencjalne nowe inter­ Matką Polaków, i jest również Królową Wszechświata, pretacje. się i Matką i n n y c h państw, można powiedzieć. Z t y m że z jednej strony w jego historii, z drugiej - w „pragma­ szczególnie M B umiłowała sobie naród polski i t u sobie Pole znaczeniowe symbolu kształtuje symbolu s t a n o w i znalazła miejsce, prawda, t u się znajduje na Jasnej G ó ­ zbiór możliwych odniesień oraz suma r o z m a i t y c h sytu­ rze. Więcej na ziemiach polskich, prawda, bo szczególnie acji, w których dany symbol odegrał konkretną rolę, naród polski umiłowała..." [ G . S. 3] oraz że jest orędow­ w wymiarze pragmatycznym zaś dochodzi do faktycz­ niczką naszych spraw u Boga (pomoc w w o j n a c h i t p . ) . tycznej" rzeczywistości. Historię nego zetknięcia z odbiorcą o określonych k o m p e t e n ­ Częstochowa cjach k u l t u r o w y c h , w określonym momencie społecz­ w oczach większości rodaków to przede wszystkim c e n t r u m pątnicze i narodowe sank- 121 �Grzegorz Sokół * M A T K A BOSKA CZĘSTOCHOWSKA JAKO POLSKI SYMBOL N A R O D O W Y t u a r i u m : „to s a n k t u a r i u m według m n i e jest w Często­ zwycięsko. A jeszcze — słyszałem t o - podczas I I w o j n y c h o w i e , s a n k t u a r i u m n a r o d o w e . Ja b y m powiedział, światowej też były naloty n a Częstochowę i wszystkie że jest najważniejsze w Polsce (...) najważniejsze m i e j ­ samoloty, które przelatywały n a d Częstochową, jakoś sce święte" [ G . S. 3 ] . Pielgrzymka jako a k t społeczno- nie mogły wycelować w t e n o b i e k t " [ G . S. 1 2 ] . - k u l t u r o w y s t a n o w i odrębny i szeroki temat. Jest o n a , W ł a d c y Polski z czasów jej świetności też szukali w m o i m t u t a j ujęciu, swoistym obrzędem, którego nie wsparcia u Czarnej M a d o n n y - i skutecznie: „Polacy, mogę pominąć, ze względu na jego ogromną rolę dla królowie szli na wojny, klękali, m o d l i l i się i M B i c h w y ­ w y m o w y C u d o w n e g o O b r a z u - wizerunek i miejsce, słuchiwała i wracali, i te wszystkie swoje, proszę pana, w którym się znajduje, są w p o t o c z n y m odbiorze nie­ tryumfy, wszystko d o jej s t ó p ! " [ G . S. 1 ] . rozerwalnie związane. M B C z nabiera symbolicznego c h a r a k t e r u także j a k o odwieczny o b i e k t pielgrzymek Polaków. V i c t o r Turner, analizując k u l t św. Patryka w I r l a n d i i , pisze: Pilgrimage shaft Bez wątpienia można mówić o maryjnej specyfice driven into the past, disclosing deep strata of ancient sym- polskiego katolicyzmu, która rozwijała się już o d cza­ bols, potent signifiers (sacred (...) is like a vertical Ikonografia symbol-vehicles such images, paintings, proper names, and places) which as sów „Bogurodzicy" i Jagiellonów, a tradycja przedsta­ rein­ wień M B C z jest w Polsce długa i bogata. M i m o że (Turner 1978, s. 106). w całym kraju czci się wiele obrazów M B , a niektóre Współczesny pątnik może w p e w n y m sensie połączyć z n i c h uzyskują szeroki, p o n a d l o k a l n y zasięg, wyraźnie się z trwającą w „czasie m i t y c z n y m " pielgrzymką, p o ­ daje się t u zauważyć ciągłość i stabilność, związaną czuć się spadkobiercą najbardziej doniosłego n a r o d o ­ właśnie z Obrazem Częstochowskim. forces nationalistic sentiments wego dziedzictwa. Trzeba też zwrócić uwagę na fakt, Przez artystyczno-ikonograficzne źródła symbolicz­ że k u l t ulega i n t e n s y f i k a c j i w m o m e n t a c h zagrożenia, nej treści M B C z r o z u m i e m zagadnienia związane z po­ a więc wtedy, gdy „polskość" wymaga wzmożonej pie­ wszechnością tego wątku ikonograficznego, z f a k t e m , lęgnacji. że identyfikują się z n i m szerokie rzesze Polaków i że był o n wyjątkowo p o p u l a r n y n a długo przed „umaso- Historia cudowna w i e n i e m " k u l t u r y wizualnej. Wszystkie wydarzenia historyczne związane z Jasną W odpowiedzi n a pytanie, z czego słynie M B C z , G ó r ą wpływały na wzrost liczby jej przedstawień. często pada stwierdzenie: „Z cudów", a w dalszych Wśród najstarszych, t y p o w o n a r o d o w y m było ukaza­ opowieściach o niej przewijają się nawiązania d o roz­ nie Naszej P a t r o n k i w otoczeniu p o l s k i c h świętych. m a i t y c h niezwykłych dowodów jej specjalnej miłości A l e t o nie bezpośrednio sztuka wyższa rozpowszech­ d o Polski. C h o d z i t u w dużej mierze o niezliczone ak­ niła wizerunek M B C z wśród l u d u . Główną rolę ode­ ty i n d y w i d u a l n y c h uzdrowień: „[kobieta p o pęknięciu grał t u częstochowski ośrodek malarstwa obrazków tętniaka mózgu] Tak, ja pamięć straciłam zupełnie dewocyjnych. Działał o n o d początków X V I I stulecia, [płacze] (...) t o był c u d . Tylko c u d " [ A . K . 6/2]. A l e podlegając - p o d względem wzorów - k o n t r o l i klaszto­ potęga i dobroć Królowej Polski przejawiała się też r u . Wraz ze wzrostem zapotrzebowania p r o d u k c j a osią­ w sprawach ogólnonarodowych. Powtarzają się legen­ gać zaczęła ogromną skalę, przyczyniając się w znacz­ dy, oparte na wątkach b i b l i j n y c h i apokryficznych l u b n y m stopniu d o popularyzacji ikonografii M B C z , c h o ć wydarzeniach historycznych, w różnym stopniu „zmi- stało się t o częściowo kosztem jakości obrazów. N a j ­ tologizowanych" w l u d o w y m i p o t o c z n y m obiegu. ważniejszymi o d b i o r c a m i dla częstochowskich malarzy stali się chłopi, zarówno pielgrzymi, j a k k l i e n c i wę­ C u d o w n a moc jasnogórskiego obrazu znajduje uza­ sadnienie nie tylko w samym przedstawieniu, ale i w h i ­ d r o w n y c h sprzedawców. storii jego pochodzenia. Wciąż żywe pozostają przekazy D l a procesu „unarodowiania" omawianego wątku o rzekomym namalowaniu go przez św. Łukasza na desce ikonograficznego bardzo ważny okazał się w i e k X I X . ze stołu Ostatniej Wieczerzy lub z warsztatu św. Józefa O b o k powolnego kształtowania się g r u n t u p o d powsta­ [ A . K . 3 ] , czasem nawet wzmocnione współczesnym, nie szerokiej świadomości narodowej sytuacja społecz­ scjentystycznym argumentem: „ten obraz był namalowa­ no-polityczna na ziemiach p o l s k i c h p o d zaborami ny na stole z Wieczernika, także o n sobą reprezentuje sprzyjała ukształtowaniu się typu religijności patrio­ promieniowanie odpowiednie, o d początku miał t o tycznej silnie akcentującej k u l t maryjny oraz integra­ w sobie" [ A . K . 7/3]. Istotna jest też jego archaiczność. cyjną i mobilizującą funkcję obrzędu, szukającą religij­ N a r o d o w a treść symbolu M B C z opiera się na o d ­ nej sankcji dla poczynań niepodległościowych (Jabłoń- wołaniach do jej r o l i w historii Polski i Częstochowy. ska-Deptuła 1990). Znalazło t o wyraz w przedstawie­ Wśród w y m i e n i a n y c h wydarzeń n a pierwszy p l a n w y ­ n i a c h plastycznych (Kunczyńska-Iracka 1988). Patron­ suwa się obrona klasztoru przed Szwedami oraz ocale­ ka N a r o d u zostaje patronką także jego w a l k i i przywód­ nie w czasie I I w o j n y światowej: „moim zdaniem ców - o d Jagiełły i Sobieskiego po Piłsudskiego i Wałę­ [ M B C z ] słynie z obrony Częstochowy przed Szweda­ sę. Ważnym m o m e n t e m w k o n s t r u o w a n i u samodziel­ m i . [...] Bo w t e d y właśnie z tej b i t w y Polska wyszła nej w y m o w y narodowo-symbolicznej obrazu często- 122 �Grzegorz Sokół • M A T K A B O S K A CZĘSTOCHOWSKA J A K O P O L S K I S Y M B O L N A R O D O W Y chowskiego wydaje m i się również fakt wykorzystywa­ i Kościołem k a t o l i c k i m w Polsce stanowi naturalne za­ nia go w malarstwie rodzajowym, szczególnie w nurcie plecze znaczeniowe dla symbolu, j a k i m jest wizerunek historyczno-patriotycznym (Matejko, Grottger). M B C z . W powyższym rozdziale starałem się pokazać, M B C z staje się ideogramem polskości i wiary. jak bardzo kompleksowy i złożony jest zbiór rozma­ tego procesu jest malarstwo i t y c h czynników, które biorą lub mogą brać udział współczesne oraz grafika polityczna okresu okupacji w r e k o n s t r u k c j i desygnatu symboliki u k r y t e j . Wielość hitlerowskiej i stanu wojennego. Konspiracyjne wize­ punktów odniesienia i różnych wymiarów, w których K o l e j n y m etapem r u n k i „Madonn Polski W a l c z ą c e j " utorują drogę dla się one znajdują, a także świadomość, że zaprezento­ t y c h późniejszych, z lat osiemdziesiątych, które całko­ wane tutaj w n i o s k i i rozważania są tylko uproszcze­ wicie zatracą religijną wymowę na rzecz f u n k c j i pro­ n i e m badanego przeze m n i e zagadnienia - wszystko to stego „oznaczania" - odwoływania się do określonych sprawia, że kwestia, która na początku wydawała się poglądów i postaw, pośrednio raczej związanych z p o l ­ jasna, prosta i naturalna, a m i a n o w i c i e względna ła­ skim katolicyzmem. M B C z patronująca niezależnym twość, z jaką m o i rozmówcy w terenie ustosunkowy­ związkom tak z ołtarza, j a k z klapy Wałęsy, staje się w a l i się do symbolu M B C z , teraz stała się zagadką. Ro­ j e d n y m z najważniejszych symboli - mówi się o „ M B dzi się pytanie, jak głęboko sięgali do jego znaczenio­ Solidarności". Jednocześnie, częstochowski wątek iko­ wego zaplecza, a ile g o t o w y c h „szablonów" do odczy­ tywania symboliki m i e l i zawsze w zanadrzu. C h o ć w y ­ nograficzny zostaje podjęty przez sztukę współczesną. n i k a o n o niejako z poruszonych t u przeze mnie p r o ­ Trzeba pamiętać, że upolitycznione przedstawienia blemów, udzielenie jednoznacznej na nie odpowiedzi, powstają o b o k głównego n u r t u ikonograficznego, któ­ ry pozostaje zdecydowanie religijny. I c h wykracza poza ramy tej pracy. obecność wzbogaca jednak zbiór p o t e n c j a l n y c h znaczeń symbo­ Matka Boska Częstochowska w myśleniu potocznym - narodowa czy uniwersalna? l u , kształtuje, przynajmniej na pewien czas, świado­ mość i postawę jego odbiorców. „Postawiłem wszystko na Maryję" Największa trudność, jaką napotkałem w mojej próbie analizy odbioru symboliki narodowej w wize­ Pisząc o polityczno-propagandowych źródłach treści r u n k u M B C z , brała się ze struktury samych wypowie­ symbolu, spróbuję zająć się już nie tradycją, lecz wyda­ dzi informatorów. Zauważyłem b o w i e m , że zdania w y ­ rzeniami, które m o i respondenci znają z osobistych do­ głaszane przez jedną i tę samą osobę potrafiły wyrażać świadczeń, określić co, obok spraw już opisanych, bez­ różne, często nawet wzajemnie sprzeczne, treści. C o pośrednio kształtowało i c h stosunek do polskości C u ­ więcej, tendencja ta okazała się dość powszechna downego Obrazu. Okoliczności, w j a k i c h stykali się powracała regularnie i , jak na złość, akurat w m o m e n ­ - z n i m , były b o w i e m często w y n i k i e m obliczonych na t a c h dotyczących badanego przeze m n i e zagadnienia. osiągnięcie k o n k r e t n y c h celów i skutecznych działań. O t o k i l k a przykładów, ilustrujących t e n p r o b l e m : W c h o d z i m y t u w zakres świadomego konstruowania O : M n i e się wydaje, że to jest jak gdyby zawłaszcze­ „ukrytych" znaczeń symboli wizualnych. nie M B do Polski, prawda? Przez t e n obrazek. Tak jak Polityka synodów w powojennej Polsce polegała m . i n . gdyby chciało się, żeby ona była tylko nasza, prawda. na podtrzymywaniu istniejących już tradycji i wartości, P: N o , akurat o M B C z mówi się, że... a zwłaszcza k u l t u maryjnego. Podłożem polityki kardy­ O : N o , ale jest, ale jest u nas właśnie ten w Często­ nała Wyszyńskiego w niezwykle t r u d n y m dla Kościoła chowie, n o i po prostu nie ma wyjścia, prawda? Przyjeż­ w Polsce okresie stalinizmu i komunizmu było założenie, dżają pielgrzymki z całego świata, ale o n jest... wyjątkowo że może o n przetrwać tylko w oparciu o katolicyzm ludo­ jak gdyby błogosławi nam. N o bo po prostu właśnie t u wy z rozbudowaną stroną kultowo-obrzędową, w t y m jest, i t u czuwa, tak? N i e jest gdzie indziej, tylko akurat również symboliką wizualną. Sam Wyszyński pisał: „Ta­ w t y m miejscu. (...) sądzę właśnie, że to jest odpowiedni ka jest wola Boga w Polsce, że chce działać w naszym na­ wizerunek M B C z , tak że opiekuje się Polską, prawda, bo rodzie przez Panią Jasnogórską. Doświadczenie mnie na­ tak jak mówiłam, dowody były na to, prawda? uczyło, że tylko przez Maryję można czegoś w Polsce do­ [ G . S. 8 ] . konać" [cyt. za: Przewodniczka Sama n a t u r a t e m a t u determinowała w p e w n y m 1994, s. 13]. stopniu podobne sytuacje. S ą one też w y n i k i e m prze­ Kontynuatorem dzieła umacniania narodowego k u l t u biegu rozmowy - podczas jej trwania postawa i n f o r m a ­ był o d początku swego pontyfikatu papież Jan Paweł I I . Bardzo i s t o t n y m świadectwem, a zarazem wtórnym tora nie jest niezmienna, lecz podlega pewnej e w o l u ­ źródłem narodowego znaczenia M B C z , są także niezli­ cji, co znajduje wyraz w wygłaszanych zdaniach. Szcze­ czone pieśni i wiersze k u jej chwale lub o niej mówią­ gólnie, gdy zmuszamy kogoś do „odczytania" głęboko nasyconego znaczeniem obrazu, i to do uczynienia te­ ce oraz m o d l i t w y . go „na głos", stajemy się świadkami stopniowej r e k o n ­ Historyczne, mityczne, ikonograficzne i polityczne strukcji w y m o w y symbolu, odbiorca k o n f r o n t u j e swo­ połączenie uczuć n a r o d o w y c h i patriotyzmu z religią je myśli z już wygłoszonymi, przywołuje odpowiednie 123 �Grzegorz Sokół * M A T K A BOSKA CZĘSTOCHOWSKA JAKO POLSKI SYMBOL N A R O D O W Y odniesienia - stąd wspomniana zmienność. Podłożem ków określających stosunek do niej nie została w tej niespójnych lub wręcz wewnętrznie sprzecznych po­ ptacy opisana, gdyż nie dotyczyły one tematu symboli­ staw są też bez wątpienia mechanizmy rządzące myśle­ k i narodowej. Wspomnieć muszę t u jednak o wyjątko­ n i e m p o t o c z n y m [Hołówka 1986]. wo osobistej, wręcz i n t y m n e j postawie emocjonalnej Różne były też odpowiedzi infotmatotów dotyczące Polaków wobec i c h p a t r o n k i , o wątku macietzyństwa, sptawy specjalnego dla Polski znaczenia M B C z . C h o ć powszechnej wierze w indywidualny charakter relacji wszyscy przyznawali, że Maryja jest Królową Polski, to z nią i idącymi za t y m uzdrowieniami - M B odbieta się z reguły zwracano również uwagę na fakt, że nie należy często jako kochającą matkę, dobtą Królową i pocie- ona tylko do nas, ale jest też „Królową świata całego" szycielkę cierpiących, jest ona nie tyle wzorem do na­ [G. S. 11] i „wszystkich ludzi na ziemi" [ G . S. 1]. Czasem śladowania, co raczej wcieleniem miłości i troskliwości. silniej podkteślana była jej „ojczyźniana" strona, kiedy Sądzę, że podział na uniwersalne i narodowe byłby indziej raczej jej religijna uniwersalność. W t y m właśnie tutaj zbytnim uproszczeniem. Bezkrytycznie podążając miejscu wyłania się inny problem, według m n i e zasadni­ za t u r n e r o w s k i m m o d e l e m , musielibyśmy uznać, że w o ­ czy dla mojego tematu. Otóż M B C z ptzejawia się kół pola normatywnego skupią się wszystkie elementy w dwóch głównych wcieleniach. Z jednej strony jest pol­ „ogólnokatolickie", tola M B dla całego świata jako ską patronką, której wizerunek pełni rolę symbolu naro­ m a t k i Chrystusa, zaś biegun orektyczny „ptzyciągałby" dowego, z drugiej - Matką Chrystusa i Panią Kościoła, pozostałe jej cechy. Przypomnijmy, jak brzmi k r y t e r i u m a jej postać ma jak najbardziej uniwersalny wydźwięk. podziału: on one hand, theological doctrines and ethical Tę charakterystyczną „dwoistość" n a t u r y M B C z , imperatives of a general kind, of the Great Tradition - and, w a r t o rozpatrzyć w świetle k o n c e p c j i zaptoponowanej on the other, highly localized, culturally specific objects and przez V i c t o r a Turnera, do której zresztą odnieść moż­ ideas (...) always being more closely related to the outward, na szerzej rozumianą problematykę r o l i k u l t u i symbo­ sensorily perceptible form of die symbol than is the norma­ lu religijnego w pielęgnowaniu tożsamości narodowej. tive pole (Turner 1978: A u t o r ten analizuje r u c h pielgrzymkowy w Irlandii, ciążyć k u „górnemu", n o r m a t y w n e m u biegunowi, c h o ć operując pojęciem communitas, które dzieli na trzy typy: nie osiągają go w pełni - „polskość" Częstochowskiej egzystencjalny, normatywny i ideologiczny (Turner 1978, Królowej łączy się z jej oficjalnymi, k u l t o w y m i własno­ s. 135). D w a pierwsze realizują się w wymiarze społecz­ ściami. Po ptzeciwnej, „orektycznej" stronie m o d e l u , nym, przybierając bądź to spontaniczną i raczej jednora­ odnajdujemy nie lokalność, lecz boleść, smutek i mat­ zową formę {communitas egzystencjalna), bądź też zorga­ czyną troskę, które czynią Maryję bliską naszemu ser­ nizowaną w ramach szerszych sttuktur (normatywna). c u , a przeciwstawiane są jej narodowej „królewskości", Communitas ideologiczna istnieje w batdziej abstrakcyj­ strojności i h o n o r o m oraz, jawnej czy ukrytej, patrio­ n y m wymiarze k u l t u r o w y m i stanowi w n i m odpowiednik communitas normatywnej; jest zapleczem idei i wzorców dla rzeczywistych wspólnot ludzkich. Według Turnera dziej. Bo tutaj jest ukoronowana przez tą miłość, n o to rodacy ufundowali, i tę koronę, i te szaty, i tak dalej, ale wersalne, a tym, co szczegółowe i lokalne. Przeciwległe jednak... (...) [wyjmując z portfela obrazek przedstawia­ bieguny nazywa o n normatywnym {normative) i orektycz- jący zbliżenie twarzy M B C z bez „sukienki"] O , ta M B n y m {orectic). Symbole odnoszą się do ideałów, wartości, m i najbatdziej odpowiada, właśnie, to jest taka widać: n o r m społecznych, doktryn teologicznych itp. (biegun taka cierpiąca, taka swojska (...) te k o r o n y to stwatza- normatywny), a jednocześnie wyobrażają przedmioty, ją, tak m i się zdaje, wewnęttzny t a k i trochę dystans. czynności oraz idee pożądane i nacechowane emocjonal­ A już właśnie bez k o r o n y to już jest taka swoja, matka, nie w ramach danej kultury (biegun orektyczny). taka bolesna, taka zrozpaczona, taka... taka kochana" Nawiązując do tej t e o t i i , można w naszkicowanym [G. S. 2 ] . przez Turnera schemacie umieścić także zjawisko pa­ triotycznej w y m o w y M B C z - bez wątpienia jest ona symbolicznym. Za tycznej symbolice wizerunku: „Ja m a m w d o m u obraz M B C z , ale bez korony, bez szat i t e n obtaz, ta ikona, b y m powiedziała, najbardziej m i odpowiada. Najbar­ nośniki symboliczne, należące do communitas ideologicz­ nej, podlegają polaryzacji między t y m , co ogólne i u n i ­ przecież nośnikiem 135). Odnoszę wrażenie, iż w przypadku M B C z , jej „narodowe" cechy wydają się D w u b i e g u n o w y m o d e l T u t n e t a odpowiada zatem communitas, f e n o m e n o w i M B C z wtedy, gdy zamiast prostej polary­ skupiające się wokół C u d o w n e g o Obrazu, uznajmy zacji przyjmiemy istnienie układu ciągłego, rozpiętego społeczeństwo polskie, a ściślej mówiąc, wspólnotę ka­ pomiędzy d w o m a p o l a m i . Takie ptzedstawienie, zakła­ tolików identyfikujących się z jasnogórskim sanktu­ dające obecność pary przeciwieństw, dobrze ilustruje a r i u m i uznających, że podobnie czynią lub czynić po­ pewną postawę wobec p r o b l e m u „dwoistości" M B . Po­ w i n n i wszyscy „prawdziwi Polacy". W t a k i m ujęciu lega ona, jak sądzę, na podświadomym przyjęciu przez dwa aspekty M B C z uznać można za efekt procesu se­ i n f o r m a t o r a ukrytego założenia, iż M B Królowa Polski mantycznej polaryzacji symbolu. Jak wyglądałby t a k i i M B Pani wszystkich ludzi to wyobtażenia stojące do układ znaczeń. siebie w opozycji i nie dające się pogodzić. Prowadzi to Pamiętać 7 trzeba o złożoności treści do sytuacji, gdzie o t w a t t e sformułowanie wizerunku jednego z n i c h wydaje się negacją drugiego — w k o n s e k w e n c j i M B C z i o jej specyficznej r o l i . O g r o m n a ilość czynni­ 124 �Grzegorz Sokół • M A T K A BOSKA CZĘSTOCHOWSKA JAKO POLSKI SYMBOL N A R O D O W Y padają wypowiedzi wewnętrznie Bibliografia: bardzo niespójne, sprzeczne, domagające się „zatuszowania". 1983 Jest jednak także i inne podejście do p r o b l e m u d w o ­ Bogurodzico-Dziewico. Polski almanach maryjny, Warszawa Hołówka istej natury M B C z . Reprezentujący je respondenci nie T. widzieli większych niezgodności pomiędzy jej uniwer­ 1986 salnością a polskością: „No, M B jest naszą, Polski kró­ Jabłońska-Deptuła lową, ale też jest M a t k ą wszystkich ludzi, M a t k ą Boga, 1990 M a t k ą wszystkich ludzi. M B jest Królową Polski, więc Myślenie potoczne, Warszawa E. Religijność' i patriotyzm doby powstań [w:] Swoistość' i uni­ wersalizm kultury polskiej, Lublin Kunczyńsка-1racka M a t k ą Polaków i jest również Królową Wszechświata, i M a t k ą i n n y c h państw, można powiedzieć" [ G . S. 3 ] . W tych wypowiedziach zdania popierające obydwa po­ A. 1978 Malarstwo ludowe kręgu Częstochowskiego, 1998 Matka Boska w polskiej szluce ludowej X I X wieku [w:] Nie­ Wroclaw pokalana. Kult Matki Bożej na ziemiach polskich w X I X wie­ glądy nie kolidują ze sobą, a często przytaczanym argu­ ku, Lublin m e n t e m jest podkreślanie jedności M B . Sieradzka 1994 A. Przedstawienia maryjne w malarstwie polskim lat osiemdzie­ Problematyka stosunku współczesnych Polaków do siątych X X wieku [w:] Przewodniczka. Kult Matki Boskiej narodowego lub też uniwersalnego znaczenia M B C z m o ­ w Polsce od Lumen Gentium do Redemptoris Mater i 964 — 1987, że wydawać się teraz dość jasna - nawet jaśniejsza niż jest Częstochowa w rzeczywistości. A b y zbliżyć względnie uporządkowany T u r n e r V., T u r n e r zapis m o i c h spostrzeżeń do stanu faktycznego, muszę do­ 1978 E. Image and Pilgrimage in Christian culture, New York dać, że wprowadzone tu rozróżnienie na dwa zasadnicze typy postaw ma tylko najbardziej ogólny charakter. Zagadnienie to, a ściślej o b y d w a jego L I S T A WYKORZYSTANYCH W Y W I A D Ó W : (wszystkie w y w i a d y przeprowadzone zostały w Częstochowie aspekty w d n i a c h 21-27 września z osobna, może jednak zostać ujęte w sposób usyste­ matyzowany, a jednocześnie czytelny, za pomocą za­ Grzegorz Sokół: prezentowanych powyżej m o d e l i . C h o ć nie są one cał­ 1. dwie kobiety z Zabrza, obydwie w wieku ok. 75 lat kowicie bezbłędne, o b a w i a m się, że gdybym dążył do dalszych udoskonaleń, ryzykowałbym zbyt 1998) 2. małżeństwo zamieszkałe w Warszawie, oboje w wieku ok. 65 lat; duże mężczyzna - wykształcenie średnie, pochodzi z Wilna; kobieta - uproszczenia. Myślę, że trzeba t u odstąpić o d ambicji wykształcenie wyższe, z Warszawy znalezienia j e d n o l i t y c h i jednoznacznych rozwiązań 3. mężczyzna, lat 45, mieszkaniec małego miasteczka, wykształce­ dla problemów, które jednolite i jednoznaczne nie są. nie nie wyższe niż średnie 4. mężczyzna, lat ok. 50, pilot Prowadząc rozmowy z pielgrzymami w Częstocho­ 5. mężczyzna, lat 75, uczestnik Ogólnopolskiego Zjazdu Synów wie, a zwłaszcza analizując p o t e m i c h wypowiedzi, sta­ Pułku wałem twarzą w twarz z „potocznym" światem i „potocz­ 6. mężczyzna, lat ok. 50, z Zabrza, wykształcenie zawodowe n ą " mentalnością. Wiedziałem jednak, że nie mogę bez 7. dziewczyna, lat 18, z Częstochowy, uczy się końca pytać: „co się za t y m kryje?" - w poszukiwaniu ja­ 8. kobieta, zamieszkała w Piaskach k. Sosnowca, wykształcenie snych i logicznych odpowiedzi. Musiałem zgodzić się średnie 9. kobieta, lat 74, wykształcenie podstawowe, zamieszkała w Kiel­ z faktem, że zagadnienie, które badam, m a „nienauko­ cach wą" naturę - i w którymś momencie przestać sięgać głę­ 10. dwie kobiety - matka i córka, wiek: matka ok. 55, córka ok. 20, biej i zadowolić się zbiorem wieloznacznych sformuło­ z Katowic wań. Wymagało to ode m n i e przyjęcia kategorii podob­ 11. dwie starsze kobiety (wywiad niepełny) n y c h do tych, j a k i m i posługiwali się m o i rozmówcy, 12. mężczyzna (wywiad niepełny) i uznania, że gdy bada się kwestię tak złożoną i dyna­ Anna Kalina: miczną jak „społeczny" odbiór „ukrytej" symboliki, trze­ (numeracja według porządku w zestawach wywiadów autorki) ba czasem zdobyć się na pewną elastyczność i otwar­ tość, odrzucając ściśle naukowe myślenie. Dlatego też 1. kobieta, 1. 65, wykształcenie średnie, księgowa nie staram się tutaj zamknąć mechanizmów symbolicz­ 3. kobieta, 1. 57, wykształcenie zawodowe, pracownica poczty 4- mężczyzna, 1. 62, ślusarz nego funkcjonowania M B C z w j e d n y m m o d e l u . Myślę, 6. dwie kobiety: 1. 53, wykształcenie średnie, sprzedawczyni 1. 64, że jestem najbliżej prawdy, kiedy zakładam, że obydwa gospodyni zaproponowane ujęcia dopełniają się i razem oddają 7. dwie kobiety: nauczycielka w podstawówce, 1. 42 przedszkolanka, właściwy obraz postawy badanej grupy wobec polskości 1. 45 wizerunku M a t k i Boskiej Częstochowskiej. Antonina Bereza: 2. kobieta, zamieszkała we wsi na Kielecczyźnie, 1. 83, wykształcenie ' Wypowiedzi dotyczyły w większości wypadków podstawowe. konkretnego przedstawienia - pokazywanego przeze mnie obrazka przykładowe­ go, ukazującego MBCz w otoczeniu biało-czerwonych flag i Orła w koronie — i , chociaż w tym sensie mają charaktet szczegółowy, można je odnosić również do ogólnego poziomu 125 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7c3f84f0abc89cf22395e2a1d0dade8a.pdf de9459182e9c072897e39a5bcd50c832 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2865 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2670 Title A name given to the resource Święte obrazki, Licheń i sąd smaku / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.117-119 Creator An entity primarily responsible for making the resource Klekot, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa Klekot * ŚWIĘTE OBRAZKI, LICHEŃ I SĄD S M A K U II III * -• o u r '"i;. P r o j e k t Bazyliki Najświętszej M a r y i Panny w L i c h e n i u M a t k a Boska C z ę s t o c h o w s k a . Pocztówka 116 �Ewa Klekot * ŚWIĘTE OBRAZKI, LICHEŃ I SĄD S M A K U P ewien znajomy historyk sztuki obiecał postawić m i piwo, jeśli zorganizuję pielgrzymkę Stowarzy­ LICHEŃ I WSPÓŁCZESNA szenia Historyków S z t u k i do L i c h e n i a . N i e po­ WRAŻLIWOŚĆ RELIGIJNA wątpiewał o n przy t y m o pobożności członków tej sza­ cownej i n s t y t u c j i , która co r o k u świętuje uroczystą mszą dzień błogosławionego Fra A n g e l i c o — p a t r o n a EWA historyków sztuki; chodziło m u o estetykę miejsca, do KLEKOT którego grono miałoby się udać; estetykę, która owe­ m u h i s t o r y k o w i sztuki jest wręcz nienawistnie obca i którą określa o n t e r m i n e m „kicz" - kategorią t y m Święte obrazki, Licheń i sąd smaku chętniej używaną, i m bardziej nieostrą. D o Lichenia 1 pojechałam jednak nie z członkami SHS, ale ze stu­ d e n t a m i etnografii; i bynajmniej nie dlatego, że obie­ cane p i w o wydawało m i się propozycją mało kuszącą. Jednym z podstawowych zabiegów metodologicznych h i s t o r i i sztuki jest rekonstrukcja kanonów estetycz­ n y c h i sposobu o d b i o r u dzieła właściwych epoce, w której o n o powstało. L i c h e ń powstał w latach terenowe wie, jak wielką pomocą i u t r u d n i e n i e m po­ osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych X X w i e k u , czy­ trafią być emocje, które budzi w nas badana rzeczywi­ li na naszych oczach - cóż więc t u rekonstruować? stość. N i e m a l identycznie zareagowali pierwsi studen­ M ó j sąd smaku nie różnił się o d o p i n i i znajomego; po­ ci, którzy pojechali ze m n ą do Lichenia w 1996 r o k u . dobne były odczucia studentów Katedry E t n o l o g i i S t a n ę ł a m nie tyle przed p r o b l e m e m „nieprzezroczysto- i A n t r o p o l o g i i K u l t u r o w e j U W : Licheń budził nasz es­ tetyczny sprzeciw. N a t o m i a s t nasi rozmówcy, zarówno na terenie s a n k t u a r i u m , jak i w miejscowościach o d niego o d d a l o n y c h , byli n i e m a l bez wyjątku zachwyce­ 2 n i licheńską G o l g o t ą . Uznałam, że licheński kicz to 3 „zła sztuka naszego czasu" i prace naszej grupy labo­ 4 ratoryjnej 5 f e m " (co wymagało zawieszenia sądu smaku l u b zrelatywizowania go w sposób przekonujący) l u b „bycia so­ b ą " (okazało się, że przynajmniej w m o i m w y p a d k u sąd smaku, jako w dużej mierze oparty bezpośrednio na doświadczeniu zmysłowym, jest najsłabiej uzasad­ zaczęliśmy o d badania rozbieżności este­ n i o n y dyskursywnie, a przez to najmniej podatny na tycznych standardów w obrębie sztuki religijnej, zakła­ relatywizację ). Okazało się, że mój odbiór rzeczywi­ 7 dając, że „złej sztuce" musi towarzyszyć „dobra". Teren stości jest w dużym s t o p n i u zdeterminowany estetycz­ do badań wybrany był po pierwsze w t a k i sposób, by nie i że bardzo utożsamiam się z własnym sądem sma­ pozwolił przyjrzeć się recepcji o b i e k t u współczesnej sztuki sakralnej ocenionego przez nas pozytywnie pod względem estetyki - kościół p.w. Opatrzności Bożej k u . Jak już wspomniałam, historia sztuki z i n t e r p r e t a ­ cyjnych narzędzi podsuwała t y l k o negatywnie nace­ chowaną kategorię kiczu, która jedynie potęgowała w Wesołej z wnętrzem zrealizowanym przez Jerzego estetyczną obcość L i c h e n i a ; natomiast rozwiązaniem, Nowosielskiego - oraz takiego, który z powodów este­ które podpowiadał antropologiczny relatywizm, było tycznych budził nasz sprzeciw ( L i c h e ń ) . Po drugie założenie, że istnieją rozbieżne k a n o n y estetyczne, de­ chodziło też o szersze przyjrzenie się współczesnej sztu­ terminujące sądy członków SHS i studentów etnogra­ ce religijnej oczyma jej użytkowników, stąd nasze po­ f i i z jednej strony oraz w i e r n y c h odwiedzających L i ­ byty w Częstochowie i K a l w a r i i Zebrzydowskiej oraz c h e ń i zaopatrujących się w dewocyjne obrazki z d r u ­ badania r y n k u sztuki dewocyjnej. O d p o w i e d z i na na­ giej. (Co jednak, jeśli ktoś należałby do o b y d w u t y c h sze pytania szukaliśmy przede wszystkim w material- kategorii? M i m o że nie udało n a m się kogoś takiego ności przedmiotów, które nasz system klasyfikacji na­ spotkać, nie można przecież wykluczyć sytuacji, że kazywał nazywać „sztuką religijną", ponieważ uznali­ członkowie S H S pojadą jednak d o Lichenia.) śmy, że sztuka nie istnieje bez swej materialności, i to Badania do pewnego stopnia przekonały nas, że właśnie materialność przedmiotu (wizerunku) jest n o ­ także w dziedzinie sztuki religijnej prawdą jest stwier­ śnikiem jego znaczeń, które z jednej strony d e t e r m i ­ dzenie Pierre'a B o u r d i e u , stanowiące przewodnią myśl nują takie czy i n n e wartościowanie, a z drugiej stano­ jego książki La Distinction: wią materializację określonego rodzaju doświadcze­ nia. ści etnografa", ile przed alternatywą „bycia etnogra­ ment, s 6 Critique sociale du juge- o t y m , że smak nie tylko klasyfikuje przedmio­ ty, o których orzeka, ale także klasyfikuje społecznie Dlaczego zagadnienia wartości współczesnej sztuki tego, k t o sąd smaku formułuje. Różnica polegała na religijnej stały się c e n t r a l n y m t e m a t e m laboratorium? nieco o d m i e n n y c h w y b o r a c h przy zakupie obrazków Po pierwszym pobycie w L i c h e n i u zaskoczyła m n i e i dewocjonaliów oraz na t y m , że rozmówcy z dużych moja bezradność wobec własnej niechęci. N e g a t y w n y miast i lepiej wykształceni byli bardziej skłonni do ne­ sąd smaku zdeterminował moje nastawienie emocjo­ gatywnych wartościowań w obrębie sztuki religijnej. nalne do całości zjawiska, a każdy prowadzący badania Społeczne zróżnicowanie gustów w zakresie sztuki re- 117 �Ewa Klekot * ŚWIĘTE OBRAZKI, LICHEŃ I SĄD S M A K U ligijnej zauważali także sami badani, przede wszystkim sprzedawcy dewocjonaliów, którzy z racji swego zajęcia musieli dzielić klientów w zależności o d upodobań, pokrywających się w i c h przekonaniu ze stereotypowo r o z u m i a n y m pochodzeniem społecznym, wyrażającym się w podstawowym rozróżnieniu na wieś i miasto albo „ludzi ze w s i " i „ludzi bardziej wykształconych". Stra­ 9 tyfikacja społeczna nie tłumaczyła jednak, dlaczego m y sami na telenowele reagujemy o wiele mniej emo­ cjonalnie niż na Licheń. Wydaje n a m się, że w dużej mierze jest tak dlatego, że w dziedzinie sztuki religijnej klasyfikacja polityczna sprzed 1990 r o k u zacierała spo­ łeczne zróżnicowanie smaku, które tak m o c n o odczu­ liśmy w L i c h e n i u i na straganach z d e w o c j o n a l i a m i . W trakcie rozmów zdaliśmy sobie jednak sprawę, że nasze własne kategorie „sztuki religijnej" czy „sztuki Tablica informacyjna w Licheniu dewocyjnej" nie batdzo nadają się do opisu zjawiska, któte chcieliśmy n i m i określać, czy była to licheńska świadczące o i s t n i e n i u k a n o n u piękna przedstawień Golgota czy mały obtazek z „Bozią". Klasyfikacje, k t ó ­ dewocyjnych, który był nieco o d m i e n n y o d n o r m r y m i posługiwali się nasi rozmówcy, były i n n e i zupeł­ „piękna świeckiego". nie inaczej biegły podziały, na których opierali o n i lerancję; pochodną f u n k c j i było jej piękno; o wattości o pięknie poszczególnych wizerunków czy religijnych przedstawienia stanowiło to, czy dobrze spełniało swoją przedstawień w ogóle, ale nasz sąd smaku nie do koń­ funkcję wizerunku religijnego. W ocenie sztuki religij­ 12 ca i m odpowiadał. N a s i rozmówcy, podobnie jak tak nej, czy była to licheńska Golgota, czy papierowy obra­ zwane ludy p i e r w o t n e , o których pisał Geertz, „nie zek z Matką Boską, sąd o pięknie nie był sądem smaku, mówią o sztuce w sposób, w j a k i to robi - albo chciał­ c h o ć także odwoływał się do zmysłów by robić - [ i c h ] obserwatot, to znaczy nie rozważają jej w y m czynnikiem był emocjonalny związek z przedsta­ e m o c j o n a l n y c h czy chatakterystyki stylu [...] mówią wianymi osobami świętymi, o sposobie, w j a k i się jej używa, o właścicielu, o t y m , w znaczeniu nowoczesnym (i współczesnym). Ptzyjmując perspektywę na­ N i e chodziło więc o różne k a n o n y estetycznych szych rozmówców, przestaliśmy badać sztukę religijną, analizować materialne wynikający z teligijności n y m rozumieniem piękna uniemożliwiał sąd smaku czynności, o t y m , na co się ją wymienia, jak się nazy­ zaczęliśmy 14 naszych rozmówców, który w połączeniu z funkcjonal­ jak się ją uprawia i k t o t o r o b i , o jej r o l i w tej czy i n n e j a - by n i m był, 13 brakowało a u t o n o m i i wartości estetycznych. D o d a t k o ­ cech f o r m a l n y c h , zawartości symbolicznej, wartości wa, skąd się wzięła...". Jednak to funkcja sztuki religij­ nej detetminowała jej styl, a raczej jej stylistyczną to- swoje wartościowania. Formułowali o n i pewne sądy 10 11 wartości, zmieniające się w zależności o d pozycji spo­ przedmioty, w większości w i z e r u n k i , które mają wskazywać na to, łecznej badanego. Różnica, la distinction, co nieobecne, transcendentne albo rze także zdetetminowana społecznie, leżała znacznie wręcz to nieobecne zastępować; rzeczy, któte były w a t - głębiej w strukturze doświadczenia sztuki: autono­ tościowane estetycznie w zależności o d tego, jak speł­ miczne wartości estetyczne, czyli to, co sttukturowało niały tę funkcję. Ptzy ocenie współczesnej sztuki reli­ nasz sąd smaku, okazały się prawdą lokalną, nieobo- gijnej przez przytłaczającą większość naszych rozmów­ wiązującą w L i c h e n i u . Oczywiście wiedzieliśmy, że nie ców, piękno okazywało się kategorią funkcjonalną, po­ było i c h w dawnej sztuce l u d o w e j , c h o d n ą wartości przypisywanej przedstawionej osobie w ikonie. (niezależnie o d tego, czy wizetunek był bardziej reali­ n y c h obrazków w Polsce p o d koniec X X wieku było styczny czy symboliczny). Z wywiadów prowadzonych także s t r u k t u t a l n i e i n n e niż nasze. Czy mieliśmy pra­ przy użyciu r e p r o d u k c j i obrazów religijnych wynikało, wo stosować sąd smaku, zakładający autonomię war­ czy oddalone, 16 15 w dużej mie- że nie ma i c h Doświadczenie sztuki odbiorców dewocyj­ że f u n k c j o n a l n a estetyka dość obojętnie podchodzi do tości sztuki do zjawisk, które w swej sprawy stylu ptzedstawienia, jeżeli tylko nie przeszka­ sttukturze takiej a u t o n o m i i nie zakładają? wewnętrznej dza o n w i z e r u n k o w i w pełnieniu jego religijnych f u n k ­ Estetyka L i c h e n i a i obrazków d e w o c y j n y c h doma­ cji. Równie wysoko wartościowane były pokazywane gała się o d nas dodatkowej refleksji n a d t y m , czy te po­ przez nas bizantyński Pantoktator i dziewiętnasto­ wstające współcześnie przedmioty materialne, które wieczne przedstawienie Najświętszego Serca, n a t o ­ t t a k t u j e m y jak sztukę, można poddawać p r o c e d u r o m miast realistyczne przedstawienie Jezusa jako chłopca wattościującym w kategoriach nowoczesnych wattości było umieszczane na końcu ze względu trudną identy­ estetycznych? O d m i e n n a s t r u k t u t a fikację. M i m o wszystko jednak widoczne były pewne sztuki religijnej sugerowała, że nie; w naszym w y p a d k u preferencje, które moglibyśmy uznać za stylistyczne, nie chodziło jednak o całą sztukę religijną, lecz o tę jej 118 doświadczenia �Ewa Klekot • ŚWIĘTE OBRAZKI, LICHEŃ I SĄD S M A K U część (wyróżnianą przede wszystkim na podstawie k r y ­ teriów formalnych i stylistycznych, którymi, jak w i ­ dzieliśmy, jej odbiorcy się nie posługują), którą na ła­ m a c h katolickiego pisma nazwano swego czasu „świę­ tą szmirą". 17 Kategoria kiczu powróciła, a wraz z nią p r o b l e m estetycznego wartościowania sztuki. Tomas K u l k a w artykule A r t appreciation and kitsch* , 8 po sfor­ wanie. M o w a o n i c h będzie w zamieszczonych artyku­ łach s t u d e n c k i c h , których zróżnicowanie odzwiercie­ dla, m a m nadzieję, c h o ć po części rozmaitość perspek­ tyw, z których uczestnicy l a b o r a t o r i u m starali się spoj­ rzeć na przedmiot swoich badań. Przypisy 1 O kategorii kiczu i ocenie tego zjawiska na podstawie dyskusji w literaturze por. praca Kamili Dąbrowskiej; archiwum K E i A K . mułowaniu i przetestowaniu warunków klasyfikacyj­ 2 nej d e f i n i c j i kiczu, stawia pytania n a t u r y n o r m a t y w ­ Po raz pierwszy byłam w Licheniu z grupą studentów podczas letnich badań na Kujawach w 1996 roku. nej, dotyczące przyczyn atrakcyjności kiczu oraz przy­ I pisywanych m u negatywnych wartości estetycznych. Książka Katarzyny Marciniak Licheń i jego świat (Poznań 1999) - jedyna jak dotąd poświęcona Licheniowi publikacja o charak­ Z odpowiedzi w y n i k a jasno, że kicz wcale nie odwołu­ terze etnograficznym - także nie omawia estetyki sanktuarium. je się do wartości estetycznych, a w związku z t y m nie 4 należy go oceniać negatywnie z powodu i c h braku. Kicz Książka Marii Poprzęckiej O zlej sztuce (Warszawa 1998, W A i F ) , z której pochodzi cytat będący tytułem przedostatniego rozdzia­ łu dostarczyła nam dużo materiału do przemyśleń i dyskusji. według K u l k i nie jest złą sztuką; kicz po prostu „nie działa" estetycznie, tworząc własny system wartości. 5 Nasza grupa była bardzo liczna i chociaż drukiem ukazują się je­ dynie artykuły pięciorga jej uczestników, to nie da się przecenić O d m i e n n a s t r u k t u r a doświadczenia sztuki oraz i n ­ wkładu wszystkich, wniesionego podczas dyskusji i dzięki prze­ ny system wartości wskazują, że nie p o w i n n o się oce­ prowadzonym wywiadom, z których korzystaliśmy wspólnie. niać Lichenia estetycznie. Problem polegał jednak na W pracach grupy w latach 1997-99 wzięli udział: Antonina Be- t y m , że w nowoczesny sąd smaku, oparty na ocenie reza, Anetta Czarnecka, Kamila Dąbrowska, A n n a Duńczyk, Izabela Dzienisiewicz, Olga Hoffman, A n n a Igalson, Magdale­ wartości estetycznych oraz przekonaniu o i c h a u t o n o ­ na Jagiełło, Anna Kalina, Andrzej Kowalski, Agnieszka Kula, m i i , jesteśmy wyposażeni przez naszą własną tradycję Joanna Lewandowska, Anna Morzykowska, Zuzanna Patej, kulturową - na materialne efekty plastycznej (a także Kinga Perykasza, Agnieszka Piotrowska, Marta Skwirowska muzycznej) działalności człowieka po prostu „reaguje­ i Grzegorz Sokół. m y sądem smaku". W sąd estetyczny wpisany jest bar­ " dzo mocny związek z doświadczeniem ciała, o czym Por. Geertz, O , A r t as a cultural system, [w:] Local knowledge, Basic Books, Harper&Collins, 1983 mówi nawet sama jego nazwa: sąd smaku. Doświad­ 7 Nie roszczę sobie pretensji do wyjątkowości w tej dziedzinie; czenie zmysłów, choćbyśmy nawet wiedzieli o jego za­ przeciwnie, z mojej kilkuletniej ptaktyki krytyka sztuki wynika, wodności, nadal pozostaje j e d n y m z najbardziej wła­ że jest to zjawisko dość rozpowszechnione: współczesne uzasad­ snych i i n t y m n y c h sposobów k o n t a k t u ze światem; nienia fachowców od sądu smaku odwołują się do własnego do­ dlatego wyjść poza sąd smaku oznacza świadczenia i tak zwanych wartości artystycznych (forma, ory­ przekroczyć ginalność k u l t u r o w e ograniczenia własnego doświadczenia. podejścia); niefachowcy reprezentują najczęściej skrajny subiektywizm, który często jest dodatkowo afirmacją Pozwoliłam sobie w t y m wstępnym artykule używać własnej odrębności i niezależności od sądów fachowca: „nie liczby mnogiej, pisząc w i m i e n i u całej grupy, bo do wiem, co krytycy w tym widzą; dla mnie to nic niewarte" albo przeciwnie: „krytycy mówią, że to kicz, a mnie się podoba". w i e l u wniosków dochodziliśmy wspólnie i z w i e l o m a p r o b l e m a m i wspólnie próbowaliśmy sobie radzić, a au­ torefleksja bywała prowadzona na głos i często miała 8 Paryż, 1979, Les Editions de Minuit. 4 Por. prace Joanny Lewandowskiej i Zuzanny Patej w archiwum 1 0 Geertz, C , op. cit. s. 120 KEiAK. charakter zbiorowy. M a m więc nadzieję, że ta skróco­ na wizja naszych wspólnych przemyśleń będzie i m I I wszystkim bliska, zwłaszcza t y m , których prace nie tra­ Por. badania Andrzeja Kowalskiego; archiwum K E i A K . 1 2 fiły na łamy „Kontekstów". Zdaję sobie jednak sprawę, Por. prace Olgi Hoffman i Kingi Perykaszy; archiwum K E i A K . 1 3 że każdy widział l a b o r a t o r i u m przede wszystkim przez Ibidem; także publikowana tutaj praca Agnieszki Kuli o licheńskiej Golgocie. pryzmat t e m a t u własnej pracy; ja także patrzyłam na 14 nie z perspektywy p r o b l e m u , j a k i m była ocena este­ 1 3 Por. praca A n n y Kaliny; archiwum K E i A K . Por. np. Kunczyńska-Iracka A . Wprowadzenie do zagadnień rzeźby, malarstwa i grafiki w: Fryś-Piettaszkowa E., Kunczyńska- tyczna L i c h e n i a i tak zwanej sztuki dewocyjnej, dlate­ -Itacka A . , Pokropek M . , Sztuka ludowa w Polsce, Warszawa go m i m o wszystko mój tekst wstępny trochę sztucznie 1988, Arkady, s. 172-76 wypreparował to zagadnienie z całości naszych rozwa­ 1 6 żań o współczesnej sztuce religijnej i tak zwanej sztuce Awierincew S, Badania nad estetyką wstępne, dewocyjnej. Zupełnie pominęłam w n i m ideologiczny [w:] N a skrzyżowaniu średniowieczną — uwagi tradycji: szkice o literaturze i kul­ turze wczesnobizuntyjskiej, Warszawa 1988, PIW, s. 293-353 i polityczny wymiar sztuki religijnej i L i c h e n i a w szcze­ 17 gólności; nie wspomniałam też o jej i n n y c h pozareligij- „Znak", nr 353 (4/1984); s. 458-496 - dyskusja o kiczu religij­ nym. n y c h f u n k c j a c h , które również wpływają na wartościo­ 1 8 119 Kulka Т., A r t appreciation and kitsch, referat w maszynopisie. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0cab1a4c630506e52b21f53601be1cbd.pdf ae7c91883f5b9f621e71f60db5170998 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2873 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2678 Title A name given to the resource Woda cudowna i woda zwyczajna / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.172-187 Creator An entity primarily responsible for making the resource Siemion, Karolina Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Karolina Siemion • W O D A C U D O W N A I W O D A ZWYCZAJNA tość wody z głębokością s t u d n i - i m głębsza studnia, KAROLINA tym SIEMION lepsza w o d a : U nas ale tam jak Dzierąźnia, (rozm. l . l ) . Woda cudowna i woda zwyczajna* takie płytkie studnie tam majo piękne studni, (...) głębokie... 1 Noszenie wody, ciężka, fizyczna praca, była zazwy­ czaj obowiązkiem kobiety- żony, cofki, sługi, c h o ć nie­ kiedy po wodę do studni chodził również mężczyzna: Ciężkie byli czasy, dwie studni na cały wieś byli i z wiadra­ mi szli ludzie. Trzeba było w kolejce godzinę i dwie stać, za­ nim sie wiadro wody nabrało. głęboko Tam wysoko na Antonówce woda, jak sie chciało pić, to mleko dawali, bo wo­ da była u nas tylko dwa razy dziennie - rano i wieczorem. Schodzili sie ludzie po kilka, bo to trzeba było mocno pompować. żyjecie w nowotnym Woda zwyczajna strasznie Tera jest łatwo żyć. Wy teraz świecie, młodzież a my w starożytności tak! zacofane. Na kark sie brało i tak sie nosiło byli, wiadra z wodo, a teraz ludzie majo, pstryk i woda leci. Wszyscy wodę nosili, kto byl w domu i baby, i chłopy, i male dziew­ Zagadka czynki. Byli duże rodziny po dwanaścioro, ludowa: Jedno mówi: Bieżmy! Drugie mówi: dużo wody. A zimą, jak się przyniosło Leżmy! nęły i znów trzeba było iść..." (rozm. 1.13). Trzecie mówi: Hitu, hitu dobrze mi tu! Kiedyś, to się nosiło wodę %z źródła, ale w rękach Co to takiego? Odpowiedź'- woda stojąca, płynąca i człowiekowi wirująca Idzie woda, idzie, nie nocuje wojnie, to złożyliśmy studnie. wędrować brać na kark. A potem, zrobiła po się w czterech gospodarzy, żeby nie Ona nas dużo kosztowała, sobie a słabo pompowe pompowała, no to nasze chłopy się złożyły i własnym kosztem cała D W O K , t. 45, s. 272 było (...) nie dałby rady, to trzeba było te trzeba było tak daleko nosić i zrobiliśmy nigdzie, kiej musi ciężko nosze, tak je pani nazywali, SSiSL, s. 187 da, jakże ma nocować, to trzeba było krowom to raz łyk­ sobie hydrofornię wieś i od tamtej pory mamy wodę w domu. A jak prąd wyłączą, to hydrofor nie działa i wte­ woda jest w ciągłym r u c h u i zachowuje się jak istota dy pompę - żartuje sołtys Szuru — ... żywa. Jest zarówno siłą dobroczynną, jak również nisz­ sanepid przyjeżdżał czącą: podtrzymuje życie i jest do niego niezbędna, dy z Zamościa, oczyszcza, uświęca, leczy, ptacuje na człowieka, ale też po wodę przyjeżdżają, t o p i , ptzenosi złą m o c na ludzi (SSiSL 1999, ta się nie nadaje, (rozm. Tak, jak ilustruje powyższe przysłowie góralskie, s. 155). trzeba przeprosić... i mówił, takiej wody to szukać! Sąsia- dom sobie pobudowali, to specjalnie do nas brać na herbatę, bo mówią, że tam­ 1.9). W o d a jest wykorzystywana do picia, mycia, kąpieli, prania, gotowania. Jest niezbędna w uprawie roślin Dziś już mało k t o używa wody ze studni, ptawie i h o d o w l i zwierząt, także w pracy młynów czy t a t t a - wszystkie wsie w okolicach Krasnobrodu mają w o d o ­ ków. Wyróżnia się różne rodzaje wód, w zależności o d ciąg. Tu my teraz mamy wodociąg, tego, gdzie występują i jak płyną, mówi się o wodzie by mi kury nie potopili się, ale jak mnie stara wkurzy to za ta studnia zakryta, że­ źródlanej, tzecznej, jeziornej, morskiej, bądź też o po- łeb i w studnie! — żartuje p a n Władysław, uśmiechając wierzchniowej i gruntowej l u b podskórnej. Najwyżej się do swojej żony. Woda z tej studni niedobra, bo wodę to ceniona jest woda czysta „jak łza". Ludzie wiążą war- trza przebierać, bierze się ją, a ona znów podchodzi, to tak Praca laboratoryjna napisana pod kierunkiem mgr. Andrzeja stadium badań nie ograniczałam się tylko i wyłącznie do wody cu­ Różyckiego i mgr. Krzysztofa Brauna w Instytucie Etnologii i A n t r o ­ downej, ale zajmowałam się również tą wodą całkiem zwyczajną, tak * ściśle przecież powiązaną z cudowną. Interesował mnie stosunek l u ­ pologii Kulturowej UW. Materiały, w oparciu o które powstała niniejsza praca, zostały ze­ dzi do wody. Jak zmieniał się przez lata - jaki był kiedyś, a jaki jest brane przeze mnie w okolicznych wsiach Krasnobrodu, Rzeszowa, dziś, jaki ludzi miejscowych, a jaki ładzi z większych miast, dla któ­ Krosna oraz w Gietrzwałdzie, od kwietnia do listopada 1999 roku. rych to po prostu „dobra woda", natomiast miejscowi uważają ją za Rozmawiałam przede wszystkim z ludźmi starszymi - w wieku od 60 „wodę cudowną". Po wstępnym opracowaniu materiałów z Krasno­ brodu postanowiłam poświęcić swoje badania wyłącznie „wodzie cu­ do 80 lat, głównie z kobietami. Pierwsze badania terenowe naszej grupy laboratoryjnej odbyły downej". Poszukując cudownych źródełek, poszerzyłam pole badaw­ się w Krasnobrodzie, który jest jednym z ważniejszych centrów piel­ cze, obejmując zasięgiem badań okolice Rzeszowa (Borek Stary, grzymkowych Roztocza. Miasteczko słynie z kaplicy „Objawień Mat­ Hyżne, Przylasek) i Krosna (Dębowiec, Dukla, Wola Komborska, ki Boskiej na Wodzie" oraz z cudownego źródełka. W początkowym Klimkówka, Wrocanka) oraz Gietrzwałd. 172 �Karolina Siemion • W O D A C U D O W N A I W O D A ZWYCZAJNA jak się krew bierze z czhwieka muje i ona potem się sama nor­ W lesie jest taki zaskórniak, - porównuje, próbując wytłumaczyć m i obrazo­ bra woda, czyściutka, w o . N a s u w a się tutaj analogia z karpackimi wierzenia­ czuć korzeniami, ale to do­ płynie spod góry. Tam chodzili my po wode, wiadrem sie czerpało, z całego Grabnika brali, m i , iż „woda w ziemi płynie żyłami j a k krew w ciele beczkami wozili i nigdy wody nie zabrakło, człowieka" (SSiSL 1999, s. 154). Teraz to my krany ma­ pory jeżdżą my, ale u sąsiadki jest dobra woda, ze studni, jówki. zaprowadzę... Milczuki do tej tam koniem po wode. Ałbo braliśmy Rano żeś poszoł, to wziąłeś spod ga­ wode, a potem gajowy (rozm. 1.4). Bo, jak się wody ze studni nie używa, to taka nie dawał, woda niedobra..., tłumaczy m i pani Zofia, sąsiadka pana było, ale on miał dwa konie i cztery krowy, a jak ludzie po­ Władysława, ... bo nie podchodzi deszli, wzięłi wode, to on ni mioł (rozm. 1.17). świeża z powrotem. U mnie dobra woda, jak we wsi wody ni ma, zamkną wo­ bo było mało. Taka bajora, jak napłynęło, Jeszcze i n n i z przyzwyczajenia n a d a l czerpią wodę ze dociąg, to wszyscy do mnie po wode przychodzo — podkre­ s t u d n i : Matka śla z dumą. D o picia czy do zupy to tylko ta woda ze stud­ iła, bo ta z kranu to chlorowana. ni, bo ta z kranu, to nieraz taka bajora, taki żur sie rzuci, wołi te wode z.e studni, tak sie przyzwycza­ Może jakby ją to so jakieś zarazki... a to już człowiek pani, że nawet krowy nie chco pić!!!, ona tylko do zmywa­ taki ny, na razie zatruć nie ma. Woda jest czysta, jak so wia­ try, to sie z lekka z wierzchu niec Niemirówka - Ta woda z kranu to nie to... aj pani!, płytkie studnie, pare razy sie łobróci i wiadro na gotowało, zbadać, przyzwyczajo­ nia dobra (rozm. 1.5). Podobnie twierdzi i n n y mieszka­ jak się kiedyś wyszło, wody zaczerpnęło, to jak się herbatę za­ ale tam, jak Dzierążnia, to to była pani łza! A teraz to takie menty na «zakurzy». U nas to takie wierzchu, tam majo piękne studnie, głębo­ kie. Na tamtej stronie starodawne studnie, to ja mówię ta­ spodzie! Widać, że to Icamień. (rozm. 1.1). kie so głębokie, że coś okropnego! Tam so fajne studnie! (rozm. 1.1). N i e wszyscy jednak tęsknią za starymi d o b r y m i cza­ sami, dużo ludzi z dumą podkreśla, że cała wieś ma już Woda cudowna wodociąg, że teraz to już nie trzeba nosić wody z p o b l i ­ skiej „bajóry". A ni pani! Jest już kran w domu! Wody ze studni już się nie bierze, mleko się tam teraz wychładza Tam, gdzie rzeka Gaw płynie, w świętej boskiej krojinie (rozm. 1.3). We wsi Szur, położonej w środku lasu, objawiła się Maryja Bemardecie dziewczynie. wszyscy mamy wodę i łączność, W Lurd lekarka stanęła... tu wszystko jest wane, choć taka mała wioseczka. chowna, U nas woda ale dobra. Studni na podwórku wywodopowierz­ Twoja woda na ból, rany jako balsam spłynęła. nigdy nie było, ... Krynice otworzyła, w tym robotę wznowiła, była taka bajora dla całej wsi, ale tam liści byli i robaki... Ludzi ji aniołów razem w tej pracy zatrudniła. (rozm. 1.7). ... Pireneje obrała, lazaret zbudowała, źródb wody dla ochło­ dy dla cierpiących wylała. W zależności o d tego, czy w okolicy są wody p o d ­ skórne i buduje się płytkie studnie, czy tryskają źródła, czy też wieś ma wodociąg, czy ludzie sami kopali każdy „Etnolingwistyka" 8, 1996, s. 247 na s w o i m podwórku studnie głębinowe, kształtuje się stosunek ludzi do wody. Jedni wspominają dawne cza­ Gdy z wierzy gietrzwałdzkiej odezwał się dzwon, sy - A ta ze studni woda najlepsza! Nią umyć głowę to nie Maryja na klonie obrała swój tron. trza szamponów, Zdrowaś, zdrowaś, zdrowaś Maryja! nie trza nic! taka mientka ta woda. Na- birajo jo i wiozo do domu, do Zamościa. nie to, bo to w czajniku kamień A ta z kranu to 0 Gietrzwałdzka usiada (rozm. 1.8). I n n i Panno M a r y j o ! ... Otworzę wam źródło obfite wśród łąk są wdzięczni, że nie muszą już taszczyć na swoich ple­ Ta woda ulecz, wybawi was z mąk. cach wiader z wodą z pobliskiego źródła czy s t u d n i o d Zdrowaś... sąsiada - Zimą. śnieg topiłam na wodę, a jak się nieraz po­ szło pamiętam zimową porą, już wracałam nagle nogi się poślizgnęły A chorzy na oczy niech schylą tu skroń do domu a tu i woda fiu! poszła, i znowu 1 płótna kawałki zawieszą na klon. trze­ Zdrowaś... ba było iść, a do wody był kilometr... (rozm. 1.14). We wsiach: Grabnik, H u t k i i Kaczórki do dziś nie ma Pieśń k u czci M a t k i Boskiej Gietrzwałdzkiej wodociągu, składano się na wspólną studnię, ale teraz ( Z d P t K , s. 3 9 6 ) każdy ma już na swoim podwórku studnię głębinową u nas teraz studnia głębinowa, wiercona taka, robią też na betony, ale to kosztuje. Przyjeżdżają ci takie studniarze, W o d a o d pradawnych, pogańskich czasów uznana co za świętość, stała się o b i e k t e m k u l t u . Spośród wszyst­ wiercą świdrem, potem taką bekę wmurowali i kranik mam k i c h rodzajów wód największą czcią otaczano źródło w domu. Ale ta woda ze źródła była dobra! Jak wiosną by­ i wodę źródlaną - czystą, zimną, orzeźwiającą, smacz­ ła czymś zaciągnięta, tam są ną. Podstawową forma k u l t u źródła było składanie tę wodę z rzeki, ofiar. B y ć może dzisiaj d a l e k i m echem t y c h p r a k t y k chyba, że mocna woda po śniegu, a tak to z rzeki osobno jest rzucanie d r o b n y c h pieniędzy d o źródeł i f o n t a n n idzie, a czysta z góry odbija. Tu okolice źródeł, a tam pod la­ z intencją p o w r o t u do t y c h miejsc (Majer-Baranowska sem już nie, tam mają studnie (rozm. 1.11). 1991, s. 18). czyste źródełka, to się za most dalej chodziło, one nie bardzo dopuszczą 173 �Karolina Siemion * W O D A C U D O W N A I W O D A ZWYCZAJNA Bardzo często obok świętych miejsc, zwłaszcza tych bowości, jeśli nie głęboko wierzących, to głęboko uza­ słynących łaskami, znajdują się źródełka, których woda, leżnionych o d mniemań, zachowań, wreszcie obyczaju według wierzeń, ma właściwości uzdrawiające. D o naj­ ukształtowanego w m o d e l u religijności, akcentującego bardziej znanych należy źródło w Lourdes, z którego k o ­ znaczenie autentycznych stanów łask i doświadczania rzysta prawie każdy pątnik. N i e brak i c h także w Polsce, objawień" ( H e m k a , Olędzki 1990, s. 12). n p . w D u k l i , Gietrzwałdzie, Dębowcu czy B o r k u Starym Cudowność w o d y należy rozumieć nie tylko przez (por. mapka na końcu tekstu). C u d o w n a woda jest jej moc uzdrawiającą i przywracającą zdrowie. W o d a istotnym elementem przestrzeni sakralnej uświęconym jest podstawą wszelkiego życia na ziemi i sama w sobie przez miejsce święte, w którym objawia się osoba świę­ jest c u d o w n a i cudotwórcza. N i e należy zapominać ta, zazwyczaj jest to M a t k a Boska. Ludzie jeżdżąc na 0 rozbudowanej i wielowartościowej symbolice wody. pielgrzymki przywożą z n i c h pamiątki - dewocjonalia, W kosmologii, w micie, w rytuale woda spełnia tę sa­ ale oprócz świętych obrazków czy różańców, równie czę­ mą funkcję, niezależnie o d kontekstów k u l t u r o w y c h . sto zabierają ze sobą do domów wodę ze źródełek przy­ W o d a poprzedza każdą formę i znajduje się u podłoża klasztornych. W o d a ta, jak wierzą pątnicy, posiada moc każdego stworzenia. K o n t a k t z wodą pociąga za soba leczniczą. D l a wierzących w uzdrawiające właściwości regenerację. W o d a udziela nowego narodzenia - dzię­ wody nie ma wątpliwości, że stał się c u d i chory odzy­ k i rytuałowi inicjacji, leczy - dzięki rytuałowi magicz­ skał wzrok czy czucie w nogach właśnie dzięki cudow­ n e m u , zapewnia odrodzenie po śmierci - dzięki r y t u ­ nej wodzie. Racjonalne przyczyny poprawy zdrowia są ałowi żałobnemu (por. Eliade 1997). B ę d ą c więc wcie­ nieistotne w k o n f r o n t a c j i z użyciem cudownej wody; leniem wszystkich możliwości, staje się symbolem ży­ obmyciem się w niej, napiciem się, pokropieniem nią cia - chorych miejsc czy brodzeniem po niej. W zachowa­ z b i o r n i k i e m wszystkich zarodków. Staje się więc sub­ n i a c h tych ujawnia się tradycja k u l t o w o - magiczna, stancją magiczną i leczniczą - woda leczy, odmładza, której przejawem jest wiara w przejmowanie mocy za­ zapewnia życie wieczne. wartej w wodzie z „miejsc uświęconych". wodą żywą. Jest symbolem kosmogonicznym, Jako pierwiastek kosmogoniczny woda przedstawia Należałoby się chwilę zastanowić n a d znaczeniem wartość nie tylko sakralną. Dołącza sie do tego lokalna słowa c u d o w n a w o d a . D l a kogo i w j a k i sposób jest epifania - ujawnienia się sakralnej obecności w rzece ona cudowna. W jej moc wierzą przede wszystkim l u ­ czy jeziorze (por. Eliade 1997). Płynącą wodę, rzekę, dzie, którzy doznali c u d o w n y c h uzdrowień, doświad­ stłumienie, a zwłaszcza źródło wytryskujące z wnęttza czyli c u d u na własnej skórze lub tacy, którzy potrzebu­ ziemi lub ze skały czczono powszechnie już w starożyt­ ją pomocy, znajdują się w krytycznej sytuacji, ludzie ności jako istotę żywą i w naturze swej boską (Kopaliń- nieuleczalnie czy przewlekle chorzy. ski 1991, s. 475). Żadne rewolucje religijne i prześlado­ 7 C u d jest to zjawisko, którego nie da się wyjaśnić wania w średniowieczu nie potrafiły znieść k u l t u wód, przez odwołanie do przyczyn n a t u r a l n y c h . A l e z p u n k ­ który zasilany przez ludową pobożność zaczęło w końcu t u widzenia religii prawdziwy c u d nie jest zjawiskiem tolerować chrześcijaństwo. W o d a żywa, woda żywota, zewnęttznym, lecz dokonującym się wewnątrz człowie­ zdroje młodości są to wszystko według Eliadego f o r m u ­ ka c u d e m łaski, żalu za grzechy, czy nawrócenia (Gor­ ły mityczne, jednej i tej samej religijnej i metafizycznej d o n 1998, s. 10). Według teorii Ellisa Petersa: „Cuda rzeczywistości. W o d a zawiera życie, przepływ, upływ. przeczą rozsądkowi, obalają go, drwią z niego. Trafiają „Woda życia" dla człowieka pierwotnego przynosi ży­ bezbłędnie w pustkę ludzkiej duszy, przynoszą jej wy­ zność pól i pomyślność, ale również daje wieczne życie, zwolenie i zbawienie, gdziekolwiek zechcą. Gdyby cuda jest sprawczynią cudów, a także symbolem wspólnoty miały sens, nie byłyby c u d a m i " ( G o r d o n 1998, s. 8 ) . z bóstwem. D l a niepierwotnej wrażliwości religijnej D o c h o d z i t u do k o n f r o n t a c j i wiary i rozumu, sceptycy święty charakter mają tylko pewne określone wody, jak uważają cuda za kompletną fikcję. K t o nie chce w coś np. święte strumienie w Indiach, czy źródło Demetet uwierzyć, nie uwierzy. A jeśli ktoś nie chce wyzbyć się w Grecji. M o c , którą obdarzone są „wody święte" jest świadczących uznawana za coś cudownego. Mówią o t y m niezliczone o t y m , że cuda się nie zdarzają, nie zdoła go przekonać. baśnie, gdzie jednych bohaterów ratuje cenna woda życia, Wszystko sprowadza się więc do wiary: (...) To nie tylko a i n n y c h do życia ptzywraca (SSiSL 1990, s. 240-246). swojej wiary, żadna liczba dowodów woda, bo to jednak trzeba się udać... Ja nie liczę na to, że Droga do źródła i otrzymanie żywej wody pociąga za so­ bez wiary można być uzdrowionym, bą szereg konsekracji i prób, podobnie jak droga do uzdrowiony żeby się nawrócił ale może ktoś zostanie drzewa żywota. O b a te wymienione symbole łączą się (w. 2 . 1 , s. 3 ) . w Apokalipsie św. Jana i występują jednocześnie obok H e m k a i Olędzki w swojej pracy stawiając sobie siebie - pytanie: „Czy zdarzają się dziś cuda. ", przyjmują, że 7 I ukazał mi wypływającą w stronę Baranka wody żywot, która jaśniała jak kryształ... „...każde zdarzenie (...) może uchodzić za c u d o w n e , je­ i po obu rzekę stronach (por. Eliade 1997). Ten, jak śli w świadomości jednostkowej czy zbiorowej uzyska­ rzeki stało drzewo żywota, ło m i a n o niezwykłego" ( H e m k a , Olędzki 1990, s. 9 ) . 1 wiele i n n y c h fragmentów N o w e g o Testamentu o d w o ­ Wprowadzają o n i pojęcie wrażliwości m i r a k u l a r n e j - łujących się do symboliki wody świadczy o głębokim za­ mistycznej, która jest c e c h ą „... pewnego rodzaju oso­ korzenieniu pierwotnych wyobrażeń dotyczących wody. 174 �Karaima Siemion • WODA CUDOWNA I WODA ZWYCZAJNA W symbolice wierzeń i obrzędów l u d o w y c h wodzie przypisywane są dwie podstawowe funkcje - oczysz­ rzył laską w kamień znajdujący czania oraz sprowadzania płodności (Moszyński 1967, odtąd s. 509). Woda uchodzi zawsze za symbol 19). N i e k i e d y święci działają w inny sposób, np. św. Ja­ oczyszczający, stąd też nawet ogień, który jest samą czystością, przez zetknięcie ze światem, zbrukany musi się oczyścić nie brakuje w Szycach dwiga zrobiła piętą zagłębienie wody (Ciszewski 1894, s. w piasku i wtedy wytrysb w wodzie: Źródło („Wisła" V I I , s. 738). Cudowną moc wielu źródeł wywraca wiąże ttadycja ludowa również z objawieniami świę­ takie koziołki. (Gawełek 1911, s. 39). O b i e cechy wody t y c h . W t a k i c h sytuacjach świętość o w y c h źródeł po­ łączą się ze sobą. N i e można mieć b o w i e m pewności, chodzi o d osoby świętej „patronującej" źródłu, co pod­ j a k i cel ma rytualne obmywanie się czy kąpiel. W y p o ­ kreślają nazwy, n p . źródło św. Rocha p o d Krasnobro­ gdy woda wre, to on właśnie kąpiąc się w niej, wiadane przy t y c h okazjach formuły świadczą, że nie d e m w przysiółku Zagóra. Początki k u l t u św. Rocha się­ chodzi tylko o obmycie gtzechów i b t u d u , ale o oczysz­ gają X V I I w. i łączone są z osobą królowej M a r i i Kazi­ czenie będące w a r u n k i e m odrodzenia człowieka, za­ miery. Podczas morowej zarazy Marysieńka ufundowa­ pewnienia sobie zdrowia i mocy życiowej. Odmładznie ła n a d źródłem kapliczkę św. Rocha. W czasie szaleją­ i wskrzeszanie są t y m i właściwościami wody, które o d ­ cego „powietrza morowego" c h o r y m podawano stąd grywały pierwszoplanową rolę przy p r a k t y k o w a n y c h wypływającą wodę. Obecna kapliczka jest g t u n t o w n i e na wiosnę kąpielach obrzędowych: przebudowana W Wielki Czwartek dzie, gdyż jest przesąd, rok czerwona orzech, ponętna dziewczęta że która się wykąpie, jak krew, biała jak śmietana, jak jabłuszko... będzie cały zdrowa jak Kazimietza Fudakowskiego została kompletnie zniszczona przez upadające drzewo. Miejscowi opowiadają, że św. R o c h z Montpelliet mieszkał przez pewien czas w lesie p o d Krasnobrodem: (Zaleski 1989, s. 200). są niezbędnymi elementami miejsc świętych (Moszyń­ ... święty Roch to był człowiek chory, okryty cały on mieszkał między religią pogańskich Prapolaków a religią chrze­ ranami, miał on psa co chodził na Podzamek i prosił o jedzenie, pies karmił Rocha i lizał jego rany, i ten Roch ski 1967, s. 248). Gdybyśmy przeprowadzili paralelę ten wyzdrowiał, w lesie, miał domek pustelniczy i studzienkę; teraz tam jest kaplica, a po środku w niej jest studnia a na ścijańską, szukając elementów zbieżnych, to obok k u l t u zewnątrz dtzewa - drzewo krzyża i k u l t u kamienia, woda mogła kran przeprowadzony. Na odpust kaplica otwar­ ta, to ludzie butelkami i garnkami nabierali i podłoga być elementem najistotniej wiążącym obie wiary ( K o t u ­ la 1974, s. 82). D o odwiecznego k u l t u źródeł w p e w n y m momencie doszedł k u l t chtześcijańskiego świętego ptzez w 1935 г., b o w i e m dwa lata wcześniej stara kapliczka kąpią się w zimnej wo­ W ttadycji ludowej woda (źródło), drzewo i kamień - czeskiego Jana N e p o m u c e n a . Figury jego stawiano n a d zalana, to się księdzu nie podobało, zrobił kran na była zewnątrz i teraz łudzie biorą wodę kiedy chcą. Ludzie uważają, że to jest święte miejsce (rozm. 1.10). brzegami kapryśnych wód, aby męczennik hamował i c h I n n y przykład, to źródełko św. Rozalii we W r o c a n - niszczące zapędy. Również dla spotęgowania mocy lecz­ ce p o d K r o s n e m . Święta Rozalia, podobnie jak św. niczych wód źródlanych obok zaczęto stawiać figury R o c h , była również pustelnicą, patronką o d m o r o w e ­ i kapliczki z podobizną tego świętego (fot. 7, 8 ) . Wresz­ go powietrza i c h o r ó b zakaźnych. Według opowiadań cie jakby zatracono poczucie, k t o leczy — woda czy świę­ miejscowej ludności ty Jan N e p o m u c e n (Kotula 1974, s. 83). i św. Rozałia stuszkowi, M o c c u d o w n y c h źródeł podnosiło sąsiedztwo k o ­ ukazała Pastuszki paśłi się na dębie[...] tu owieczki[...] i powiedziała pa­ żeby się modlił do niej to zaraza ustanie, bo tu ściołów, kaplic, a szczególnie klasztorów. Pojawia się masowa zaraza, chołera tutaj intrygujące pytanie: czy woda stawała się cudow­ stawili^..] na po w y b u d o w a n i u kościoła, czy też w t y m miejscu dębem budowano kaplicę, gdzie było źródło cieszące się sławą dła powstają za sprawą M a t k i Boskiej. Tak jak n p . kapliczkę panowała. I na tym miejscu i wytrysło źródełko, zaraz pod cudowności? Ileż to legend snuje się wokół studni i źró­ „Studzionka" w Przylasku p o d Rzeszowem. Pasł deł, których woda przywraca zdrowie, a nawet wzrok. stuch krowy we dworze i bydło zgubił, szukałi[...] Wieczorem[...} zaleciał kłęka[...] źródełko i był szła procesja[...] zwykle w miejscu i c h objawienia lub w miejscu ptzez nie otworzyła, n i c h wskazanym. C u d o w n e źródła pojawiają się nagle, pastuch wzioł ten obraz i za­ moja mama tak śpiewała wielka jasność źle u ciebie, masz kościelną „wytryskują". Święci, przyczyniając się do powstania ja­ się na prawdopodob­ niósł do dworu. Pan ukrył ten obraz w skrzyni[...j wstają za sprawą M a t k i Boskiej, Jezusa l u b świętych, sie objawiła. rzecz u siebie» i przy­ « Jak te skrzy­ Gospodarzu (w. 2 . 1 , s. 1). W i d a ć , j a k podobne są do siebie powyższe opisy obja­ kiegoś zbiornika wody, z reguły wykonują charaktery­ wień, w obu w y p a d k a c h osoba święta objawia się pa­ styczne gesty. Najczęściej, jak Mojżesz, uderzają laską stuszkom, a więc b i e d n y m , natomiast p a n ze d w o r u w skałę, n p . gdy św. W o j c i e c h podczas wielkiej suszy za­ wędrował do Szyc, „ulitował się nad mieszkańcami, Wytrysło nie obraz Matki Boskiejl...] Według licznych podań i legend cudowne źródła po­ On goni, a bydło od drugiej strony, M a t k a Boska objawiła wielkiej górze[...] pa­ i nikt zszed gdzie teraz jest ta kapli- ca i to bydło tam chodziło[...] Historie powstania źródeł i objawienia po­ tym (w 2.2., s. 1) Jednak najczęściej c u d o w n e źró­ nie znałazl. przedstawiony jest j a k o postać negatywna, bo jak ude­ 175 i się w polu i wytrysnęła wo­ da [...]. Później w tern miejscu wybito studnię i nigdy już �Karolina Siemion • WODA CUDOWNA I WODA ZWYCZAJNA twierdzi jedna z m o i c h rozmówczyń: ... każdy wie Mat­ zbadała świadków objawień ka Boska kocha ubóstwo[...J i więc prawdę sobie mówmy W 1680 r. w Krasnobrodzie została uleczona M a r i a Ka­ objawia się ubogiem, dzieciom, taka zimiera Sobieska. Jako w o t u m dziękczynne za cudowne (rozm. 1.20). Podobnie jak w Gietrzwał­ uzdrowienie wystawiła kościół, do dziś zresztą istnieją­ je prawda... wdowom, sierotom, i spisała i c h historię. dzie, M a t k a Boska objawia się dwóm dziewczynkom - cy. Pani Janina próbuje sobie przypomnieć - ... taka Justynie Szafrańskiej i Barbarze Samulowskiej. O b i e królowa przygotowywały się d o pierwszej k o m u n i i świętej i po telnie zachorowała, o s t a t n i m egzaminie, wracały do d o m u , gdy ... raptem i na intencje kościół postawiła zadzwoniły barwinkiem było obrośnięte dzwony. Tu był taki zwyczaj, Pański, to każdy robotę na Anioł w kierunku kościoła i odmawiał. Anioł Pański się skończył, się[...] że jak przerywał dzwonili i zwrócił 1 oni się też W r a c a j ą c jednak do pytania, co było pierwsze - źró­ [...] dziłyl-..] przecież ło w czerwcu, N o potem to już razem Źródelko[...] ka jakby stała wystawiona w podzięce za odnalezienie bydła, w i n n e j wersji za przywrócenia w z r o k u . cho- właściwie mówiła, wskazała, mleczna Podobnie w Krasnobrodzie, źródło istniało t a m , zanim w y b u d o ­ tu cała komisja była, tu cuda były, to w a n o kościół. N i e jest to jednak regułą, coraz częściej to się zaczę­ jest tak, że przy istniejących już sanktuariach wykopy­ do ósmego wane są studnie, co wcale nie umniejsza mocy wody że przyjdzie N o i pod koniec ona wskazała wrześnial-..] znacznie. W Przylasku, według legendy, kapliczka zo­ 1 za dzień, przez stołicę apostolską[...J (...) na tym miejscu, gdzie - dodaje. dło czy kościół, nie można na nie odpowiedzieć jedno­ stać jest zatwierdzone śmier­ wyzdrowiała, się matka idzie, a ona została czy dwa ta jej koleżanka... że tego, że po połogu to historia opisuje i że odwrócili, i mówi, ja widzę na klonie jakąś piękną panią ks. Weichsel wziął ją za rękę i ona powiedziała. była, toć to pamiętam, właśnie to z n i c h zaczerpniętej. Taka sytuacje ma miejsce w D ę ­ że mają iść, to na niebie była ta­ b o w c u - „polskim La Salette". Początkowo przywożo­ tylko n o do D ę b o w c a wodę z La Salette, ponieważ na droga, tam kazała szpadlem i to wytrysło i powiedziała wodę na wzystki dolegliwości kopać. Oni im, że mają pić tę miejscu nie było jeszcze źródła, dopiero później w y k o ­ (w. 3 . 1 , s. 3 ) . pano je, To źródełko nie jest naturalne (...) przeprowa­ dzone od źródła, jest tu takie źródło naturalne kawałek za zebrałam w Krasnobrodzie. Już w X V I w i e k u źródło kościołem tę krasnobrodzkie uznano za c u d o w n e . Według miejsco­ niewiarę, wej legendy miała je wskazać M a t k a Boska Jakubowi się wydawało, Ruszczykowi, mieszkańcowi Szarowoli. W r o k u stóp Matki Boskiej (w. 4-1). Najwięcej i n f o r m a c j i dotyczących powstania źródła 1640 objawiła się modlącemu się o zdrowie i nakazała: „Po­ (...) początkowo u miejscowych było widać ale ci przybysze obcy szli. Nabierali że to źródełko wypływa tam, bo im rzeczywiście spod Właściwości cudownej wody staw t u figurę, albowiem t u będzie się chwała Syna mego odprawiała. A na znak tego wiedz, że jesteś o d choroby zwolniony." Cudowną moc wody ze źródeł tradycja ludowa wiąże Miejsce objawienia się M a t k i Bożej mieszkańcy K r a ­ z objawieniami świętych. Przejmuje ona moc o d sacrum, snobrodu otoczyli czcią. W i e l u z przybywających t a m moc ta jest niezbywalna, chyba że ktoś wodę zbezcześci. pielgrzymów doświadczyło w t y m miejscu łask, które Woda przejmuje także moc o d miejsc objawienia, prze­ upamiętniali, wieszając na postawionej przez Ruszczy- bywania świętych: Jak w każdym ka figurze w o t a i obrazki. Jedna z m o i c h respondentek ma swoje właściwości. tak przedstawiła ową historię:... Szur i Szarowola to naj­ dziej Bóg daje znać, szczególnie przez wodę, która ma wła­ starsze wioski w okolicy. Kiedyś' to wszystko należało ściwości dynata Zamoyskiego Dostał on te wioski od or­ (...) tu był las głęboki, ten las i tam gdzie teraz ta kapłiczka i odpoczywał i mówi, Tymczasem że były obiektem k u l t u , spełniały także fukcję świątyń. stanął Były tzw. miejscem świętym, gdzie w szczególny sposób i usłyszał głos: Postaw w tym miejscu kaplicz­ dala się odczuć obecność sił i istot naprzyrodzonych. kę, a będziesz uzdrowion. mek Poszedł do dziedzica na Podza- że miał objawienie, żeby postawić kaplicę. postawili krzyż, a na nim powiesili cudowny obrazek, ten co to teraz w naszym kościele dziać się cuda, on został uzdrowiony Zwykle na świętym miejscu winna znajdować się w niej. Przywieźli ją chorą kamienny krzyż albo leży sam tylko kamień... (...) i zaczęły pocałowania - (Moszyński 1967, s. 248). W toku chrystianizacji ziem polskich te i wiele ludzi i Maria tutaj, do Krasnobrodu, się woda Źródło, powinien je otaczać gaj (...) Pośród drzew wznosi się stare Sobieska była akurat w ciąży i była bardzo chora, płód psuł dowiedziełi (rozmowa z mężczyzną spotkanym W religijnych praktykach Słowian źródła oprócz tego, on szedł przez wodna, tam lecznicze... woda przy źródełku św. Jana na górze Zaśpit). (...) miał on swoje wojsko, a w nim był oficer - Szura się nazywał. dynata na własność do or­ świętym miejscu, Im bardziej święte miejsce, tym bar­ wierzenia pogańskie ulegały przekształceniu i wchłonięciu przez nowy system religijny. N a pogańską bo świętość źródeł nałożyła się chrześcijańska wizja święto­ sie, że tu się cuda dzieją i dałi ten obrazek do ści. D l a ochrzczonego l u d u ta świętość nadal jednak ob­ i od razu poczuła się zdrowa (...) w podzięko­ jawia się jako tajemnicza siła ukryta w źródle i wodzie (rozm. 1.10). źródlanej, powodująca jej cudowne działanie. Zmianie D l a mojej rozmówczyni nie są istotne daty, mylone są jednak uległo wytłumaczenie pochodzenia tejże siły. też nazwiska, c h o ć sama historia jest prawdziwa. O b o k przekonania, że jest to siła „sama z siebie", siła ży­ W 1674 r. Komisja Teologiczna A k a d e m i i Zamojskiej wiołu, utrwaliła się w świadomości ludzi wiara, iż owa waniu Panu Bogu postawiła ten kościół... 176 �Karolom Siemion • WODA CUDOWNA I WODA ZWYCZAJNA �Karolina Siemion • W O D A C U D O W N A I W O D A ZWYCZAJNA Szur, kobieta przy s t u d n i , „Tera jest łatwo żyć. Wy teraz mło­ dzież żyjecie w nowotnym świecie, a my w starożytności byli, tak! zacofane. Na kark sie brało i tak sie nosiło wiadra z wodo a teraz ludzie majo, pstryk i woda leci." Klocówka - „...z tej studni się wody już nie bierze, inleko się tam teraz wychładza..." Kaczórki - studnia po sąsiedzku „...jak mnie woda potrzebna to ja kręcę korba, a jak sąsiadce, to ona, korba jest po obu stronach..." Fot. K a r o l i n a S i e m i o n 178 �Karolina Siemion • W O D A C U D O W N A I W O D A ZWYCZAJNA �W O D A C U D O W N A I W O D A ZWYCZAJNA K a p l i c a O b j a w i e ń na W o d z i e , c u d o w n e źródełko w Krasnobrodzie Św. Jan N e p o m u c e n , p a t r o n wody, K r a s n o b r ó d D ę b o w i e c - „polskie L a S a l e t t e " Gietrzwałd, b u t e l k a z c u d o w n ą wodą 180 �Karolina Siemion • WODA CUDOWNA I WODA ZWYCZAJNA cudowna moc pochodzi o d istot boskich lub osób świę­ 1.3). Teorię tę potwierdza również wypowiedź pani Te­ tych, błogosławionych (Majer-Baranowska 1991, s. 18): resy: ... był taki człowiek ... ta woda cudouma ma moc św. Rozalii (w. 2.2, s. 2). mieszkał chory, miał wrzody po gębie, na wschodzie. Trzy razy tu od niego on przyjeżdżali O wodzie z giettzwałdzkiego źródełka usłyszałam:... wo­ i za każdym razem zapominali zabrać mu tej wody. W koń­ da ze źródełka jest uzdrowiskowa, cu powiedzieli, weź nabir mu tej wody z naszej studni i po­ Matka bbgosławiona Boża specjalnie ją poświęciła straci, bo jeżeli jest błogosławiona, jakaś taka, (...) swojej mocy nie to zawsze jest wiedz, że to jest woda cudowna z Krasnobrodu. cudowna śli mu tej wody, on się gorąco modlił, I przynie­ umył się tą (w. 3 . 1 , s. 4 ) . Źródło cudownej wody posiada nietypowe i wszystko zeszło. Wiara go uzdrowiła!!! wodą G d y pytałam właściwości — nie wysycha: naród całe lato bierze i nikomu o w a r u n k i , jakie muszą być spełnione, aby zaistniał nie braknie! (w. 2.1, s. 1) i nie zamarza: to woda cudow­ cud, najczęściej podkreślano, że najważniejsza jest wia­ na, w zimie nie zamarza! A w domu stać może długo i nie ra, następnie m o d l i t w a i c u d o w n a woda ze źródła. O d (rozm. 1.3). Cudowną wodę można długo prze­ starszych osób można usłyszeć, że przede wszystkim p i ­ chowywać w d o m u i zawsze będzie czysta jako same pe­ cie wody, a dopiero p o t e m msza i m o d l i t w a . Jednak rełki, niezmącona, a co najważniejsze - Ta woda ze Stu­ równie często spotykałam się z nieufnością i powątpie- mętnieje dzionki ma takie właściwości, nie ześmierdnie waniami, słyszałam: ... uzdrowienia... że będzie stać dziesięć lat i się (w. 2.3, s. 1). Jak się święconą stoi cały rok i nie zmąci się czyściuteńka. oświeci, to że byli, ksiądz z ambony mówił... Można trzymać ją (rozm. 1.6). No chyba były jakieś uzdro­ wienia, musiały być cudy, żeby św. Jan wyszedł na święte­ mówię, Według ludzi moc wody polega na jej właściwo­ żenię... (rozmowa z D u k l i ) . go, bo do tej pory byl błogosławiony ściach leczniczych, pomaga na oczy, leczy paraliż, jed­ n a k większość twierdzi, że pomaga na wszystko, chodzą, ale ja nie wiem, czy to prawda, tam można wierzyć, ja nie rok i więcej i nie zmieni smaku! (w. 2.1, s. 2). na oczyl---] na wszystko, prawdopodobnie, Różne pogłoski głównie ale nie wszystkim pomaga, bo to Uzdrowienia już sprawa wiary! (w. 2.3, s. 1). Za dowód cudowności źródła uważa się nadzwyczaj­ Wiara w uzdrawiającą moc wody ne działanie uzdrawiające wody zeń wypływającej. D u ­ żo jest cudów, musiałabym Dużo jest uzdrowionych. W o d a ze źródełka bijącego p o d Kaplicą Objawień pani dwa tygodnie opowiadać! Ludzie piją wode na serce, na na Wodzie w Krasnobrodzie uznana jest za cudowną, wrzody jak majo, na gardło jak boli (w. 2.1, s. 2). C u d o w ­ uzdrawiającą. Tysiące ludzi przyjeżdża t u prosić o łaskę na woda źródlana przede wszystki leczy. Jak twierdzi M a t k ę Boską Krasnobrodzką, ... pani! tu u nas Częstochowa.' co t u jest pielgrzymek, autokarów, łam po 7, 9 dziennie! Ludu przyjeżdża, Moszyński, źródłom na całej Słowiańszczyźnie przypisu­ druga je się moc leczenia chorób oczu, co znajduje naliczy­ myją się, wienie, w pospolitem kojarzeniu modłą, się oka usprawiedli­ otworu - jako w Wielki Czwartek to bywa do tysiąca ludzi... (rozm. 1.3). w ziemi ze źródłem, D l a ludzi niewierzących jest to po prostu dobra woda, (Moszyński 1967, s. 5 1 2 ) . . . . hampłynie przyjeżdżają po nią z okolicznych miejscowości, jestem czy ludzi na oczy... (w. 4.4, s. 2). Podobnie powszechnie Z okolic, biorę tę wodę do domu, normalnie u mnie jest do­ ptzypisuje sie wodzie źródlanej moc leczenia chorób bra woda, ale ostatnio podniósł wych i się popsuła, się poziom wód a ta bardzo smaczna... por. w nazwach typu Morskie źródełko, Oko... które le­ skóry: M ó j brat mial plamy, łuszczyła mu sie skóra i woda grunto­ ze źródełka krasnobrodzkiegopomogła... N a t o m i a s t dla (rozm. 1.2). Prze­ wierzących jest wodą cudowną, wodą, która ma moc, konanie to opiera się na wierze w oczyszczającą moc ... oczywiście która wody. Niektóte źtódta mają też wpływ na płodność ko­ rzeczy, biet, co z kolei wiąże się z wiarą w zapładniającą moc graniczące z cudem, czy łaską bożą, jak kto wołi. Ja 17 łat wody. Koło Łysicy jest cudowne źródło św. Franciszka. tu pracuję i jestem świadkiem towarzyszy nie jest to jakaś magia, ale modłitwa, tej wodzie. Tu się działy niesamowite uwierzył- •• - Pewna kobieta, jak mówi sama skutków cudowności tych łask, tak bym może nie przyznaje miejscowy proboszcz dy z tego źródła na sobie doświadczyła, (rozm. sowanej modlitwie, napiła się wody z tej krynicy, tyle razy 1.21). Ran Bóg obdarzył ja synem, a ma ich sześciu (Kolberg, Ra­ N a moje pytania dotyczące uzdrowień ludzie nie­ domskie 18, s. 276). Są też źródła, n p . źródło św. A n t o ­ chętnie odpowiadali, bo tak jak twierdzi ksiądz ... to coś tkwi w ludziach, że nie chcą się z tym afiszować, li uzdrowieni... niego z Radecznicy że zosta­ wode pije, taki długo żyje (Kolberg, Lubelskie 16, s. 15). chorego, głęboka wiara i m o d l i t w a - ... kobieta z jednej wsi chora była, chciała, żeby jej przynieść wodę i ozdrowiała. downego uzdrowienia małej dziewczynki: ... ona miała wody z jej że to z kapłicy. Ona uwierzyła Trzeba wierzyć!!! Pani A n n a ze wsi Szur opowiedziała m i historię cu­ wody z kaplicy Nie chciało mi się iść, nabrałam studni i powiedziałam, We wszystko z którego lud czerpie świętej wodę na wszelkie niemoce, а n a d źródłem widnieje napis Kto tę (rozm. 1.21). Zazwyczaj podkreślali, że najważniejsza jest wiara, bo tylko ona może uzdrowić Z Krasnobrodu. wo­ gdyż ilekroć, po sto­ pięć lat, nie mogła chodzić, przyjechała do Krasnobrodu z ro­ w tę dzicami, wstąpili do kościoła, pomodlili się, dali na mszę i po­ trzeba jechali do Kaplicy na Wodzie. Umyli dziecku nogi, napili się wierzyć, bo tak nic by z tego nie było, wierzcie mi... (rozm. tej wody i wracają już do samochodu, a dziewczynka 181 mówi �Karolina Siemion • WODA CUDOWNA I WODA ZWYCZAJNA «Mamusiu, ja pójdę sama!» kościoła (...) i rzeczywiście od kaplicy do przeszła już sama! Ta matka sama mi to opowie­ działa ze łzami w oczach. Przyjechali potem poświadczyć i ksiądz na ambonie ogłosił. Kto godny, to Pan Bóg w lesie, nad wodą (...) mama przywiozła ki Boskiej z Kaplicy Objawień. to, Dwukrotnie gę w przywiezionej wodzie i pomodliłam pomoże i daje cuda i jak się jeszcze wierzy w to (rozm. 1.10). mi wody od Mat­ obmywałam no­ się. Po tygodniu po­ czułam się lepiej, zaczęłam chodzić, zniknęła opuchlizna, no­ ga przestała normalnie". C o typo­ boleć i odtąd chodziłam Podczas m o i c h rozmów w Krasnobrodzie wiele razy we dla tego typu relacji, respondenci całkowicie pomija­ powtarzało się, c h o ć za każdym razem w innej wersji, ją istnienie i n n y c h , racjonalnych przyczyn poprawy opowiadanie o żebraku, któremu ... oko z orbit wyszło, tak zdrowia, są one po prostu nieistotne w obliczu k o n t a k t u całkiem staruszek z cudowną wodą. To woda jest głównym sprawcą uzdro­ tak po proszonym, po domach, wszyscy go znali. On i wód­ wień. Jest ona pita, obmywa się nią chore miejsca na cie­ na wierzch, byl jak okaleczony. Chodził kę pil i denature i tak mu to oko wyszło... To tak brzydko wy- le, brodzi się w niej. Kobieta, ze wsi H u t k i opowiadała m i głądało i lekarze chcieli mu to usunąć, ale on się bal. Córka ze łzami w oczach: ... miałam żylaki, nogi bolały, mu powiedziała, nie mogłam, żeby poszedł do Wodnej Kaplicy i umyl się móc znowu zacząć chodzić w tej wodzie. Poszedł i wie pani co, i to nie tylko ja, bo prze­ schowała ścioła, pomodliłam - zarzeka się pani A l i c j a - ... cie cała okolica go znała... a ono samo schowało chcieli co wierzyłam, usunąć, żeby (...), zaprowadzili mnie do ko­ się, potem nogi obmyłam w wodzie i... ży­ modliłam się do Matki Bożej, na własnej rze doświadczyłam się! (rozm. 1.10). N i e c o inną wersję Łaski Bożej... skó­ (rozm. 1.12). Parę do­ mów dalej w tej samej wsi poznaję panią Anielę, patrzy tego opowiadania usłyszałam o d pani Janiny - To byk) ja­ kieś pięć, sześć lat temu. Byl taki starszy dziadek, nie miał m i głęboko w oczy i pyta - pani wierząca?, Z czego żyć, chodził po domach i żebrał. Lubiał sobie wypić opowiem. Moja przyjaciółka i mu oko wysadziło. Chciał, żeby mu ksiądz dał na chodzić mieć operację, laki same wciągnęły się (kobieta zaczyna płakać). Ja gorą­ mu się ta gałka oczna, zagoiło się i miał już nor­ malne oko! To byl naoczny cud! Lekarze leżałam w łóżku, miałam talu, była umierająca operację, to ja pani coś była ciężko chora, leżała w szpi­ (...) a ja miałam taką małą buteleczkę a ksiądz mówi, nie! Idźcie dziadku lepiej pomodlijcie się i ob­ ze świętą wodą z Lourdes, przywiezioną z piełgrzymki, myjcie się w wodzie ze św. Kaplicy. I on ozdrowial, nie trza było tej wody, dałam jej taką małą łyżeczkę, mówię, że to cu­ mało (rozm. 1.11). Z kolei parę gospo­ downa woda, że uzdrawia i pani ona ozdrowiala, a była już darstw dalej utrzymywano, że chodził żebrak, co miał gułę przy śmierci! wyszła ze szpitala, żyje do dziś... (rozm. 1.14). było operacji! Cud! za uchem. Umyl się pare razy w tej świętej wodzie i guła zniknęła. Sama widziałam, Analizując łaski z ksiąg kościelnych zauważyć moż­ pani... (rozm. 1.6). Mieszka­ na pewną specyfikę c u d o w n y c h uzdrowień. Najczę­ niec Szuru, mężczyzna około pięćdziesiątki wspomina,... pamiętam go, przecie ja do szkoły wtedy chdziłem, już całkowicie wychodziło, oko ściej są to uleczenia z różnych chorób oczu, paraliżu mu lub niedowładu nóg l u b rąk. Pozostałe to uzdrowienia a potem co się stab nic nie wia­ z ciężkich chorób zakaźnych, wewnętrznych n o w o ­ domo, normalnie oko jak oko. jego się pytali, mówił, że cho­ tworów, urazów mechanicznych. Zgłaszane są też łaski dził do Kapłicy na Wodzie myć się, pić tę wodę, no i jednak cud! Widać więc, jak niespójne są te informacje, często wręcz przeczą sobie wzajemnie. szczególnej pomocy bożej za pośrednictwem patronów źródeł - św. Jana, M a t k i Boskiej Krasnobrodzkiej, św. Rocha, Chrystusa Ukrzyżowanego z Klimkówki, M a t ­ k i Boskiej Saletyńskiej z D ę b o w c a . N i e m a l w każdym Jest jadnak wiele uzdrowień potwierdzonych w „Księ­ gach łask i uzdrowień", zakładanych przez księży pro­ z opisywanych przypadków uleczenie związane jest boszczów, choćby z Krasnobrodu, z Klimkówki, z Giettz- z użyciem wody z cudownego źródła. Wszystkie te ze­ wałdu i wielu innych. Praktycznie w każdej parafii, gdzie znania cechuje autentyczna wiara w możliwość odzy­ znajduje się źródło z cudowną wodą, istnieją takie księ­ skania tą drogą utraconego zdrowia, zwłaszcza w przy­ gi. Pełne są one opisów doznanych łask, potwierdzonych padkach określonych przez medycynę za beznadziejne. przez księży, lekarzy, świadków. Można w n i c h znaleźć W jednej z m o i c h rozmów starsza p a n i opowiedziała wiele niesamowitych opisów, przytoczę jedynie dwa m i historię uzdrowienia 40-letniej kobiety. N a moje z n i c h : W1977 pytanie, na co była chora, zniecierpliwionym głosem r. zachorowałem ki ocznej. Po wielu naświetlaniach należy usunąć oko. Na operację chałem do Krasnobrodu. na Wodzie, tam przemyłem Udałem na nowotwór zbśłiwy gał­ lekarze zadecydowali, odpowiedziała: że nie zgodziłem się i przyje­ No właśnie była chora, że ją lekarze wypisali. Udała się do się do Kapłicy Objawień oczy wodą, zabrałem też trochę W Przylasku 70-letnia kobieta opowiedziała m i histo­ nią oczy. Od tej pory na­ rię uzdrowienia młodego mężczyzny: Przyszła do mnie ko­ do domu, codziennie przemywałem kościółka, modliła się, pila wodę i cudu doznała (w. 2.3, s. 3). stała poprawa, oko przestało boleć, powrócił wzrok. Niniej­ bieta, prowadziła sze zeznania potwierdzam własnoręcznym bo jej się w nocy przyśniło, że jest takie źródełko, Zamość, 22.09.83. podpisem - ]. S., Pani H a l i n i e z Hrubieszowa tworzyły syna (...) Chodziła z nim po całym lesie, że jej syna uzdrowi. Przyszła i pyta, czy tu jest jakieś źródełko. Mówię, się w nodze zakrzepy żylne, dostała więc skierowanie na Że jest (...) Poprowadziłam operację. W t e d y jej matka pojechała na uroczystości o d ­ go niesla, taki był słaby (...) A co temu synowi jest? (...) tak pustowe do Krasnobrodu, aby modlić się w intencji cór­ jakby umarł, taki wysuszony! A ona mówi, pomacaj go pa­ ki, ... kiedy moja mama była w Krasnobrodzie, ni po szyji А to było takie podniesione do góry, twarde jak się obraz Matki Boskiej Krasnobrodzkiej, przyśnił mi w białej sukni, ich, ten syn tak szedł, ałe więcej blacha! Mówi, że z nim tak źle, Że go szpital do domu wydo- 182 �Karolina Siemion • WODA CUDOWNA I WODA ZWYCZAJNA Ul. No i idę do Matki Boskiej błagać o zdrowie dla niego (...) szło rozczesać! Upłynęło to pewnie ze dwa miesiące na głowie. Ludzie przyśłi tu (do źródełka - K.S.), wymyłi (...) puka do ganku (...) pytam, co z synem? Ona mówi, że syn zdrowy, jak A co wyście robili? Najprzód przyszłam, ryba! (...) Był straszny bół głowy i zwijało te głowę tom wodom, ściełi to. Urosły śłiczne wbsy! włosy Więcej To kołtun nazywali, to ja parmętom, tego to płakałam i prosi­ trąd nie wracał. łam na głos Matki Boskiej. Ulałam ja wody (...) ja popiłam, było dużo wysypane w takich torkach, jak ścioł, to rzucił i ja ale jemu nie puściło tej wody (...) Przyjechali my do domu, pamiętam, wszystkim nalała ja tej wody. Syn wrócił i łap za półlitrowy mama mówiła, garczek tej wody i te wode puściło i wypił wszystko te wode! Żeby was nie złapało! (...) i mówi, dajcie mi jeść, bo głodny jestem. No to dali my skiego Henryka Biegeleisena wydanego w 1929 roku, pół bułki i pół jajka usmażonego, jak my chodziły na poziomki, to zawsze mi moja nie chodźcie w te torki, bo tam wyrzucają, (w. 2.1, s. 4 ) . Z Lecznictwa ludu pol­ możemy się dowiedzieć, że kołtun był do niedawna bo sześć tygodni nic nie jadł. jedną A on mówi, czy to tyłko tyłe za sześć tygodni? My ze stra­ Z najpospolitszych chem jeszcze mu dały, pół łitry wody wypił, najadł się do sy­ gwoźdźcem ta i poszedł spać. No to jest juz poprawa w imieniu oka! To 1929, s. 256). Nazwę tę tłumaczono rodzajem bólu gło­ nie stab się w tygodniu, ale w 24 godzinach!(...) wy. J. Oczapowski w Praktycznym Nagle ona słyszy turkot, szelest, wystraszyła sie, że umorł, pojod i pew­ chorób (gośćcem) trapiących albo ogólnie nasz lud, zwany też bólem wykładzie mocne bóle głowy, łamania i świdrowania, Mamuś nie mam guza! N o to jest jawny cud! I do przebitej czaszki... żeby potwierdzić księdza (w. 2.1, s. 4). chce wywrzeć «Placebo» to taka substancja (w t y m wypadku woda) Niezależnie od rejonu Polski starsi ludzie p y t a n i pamię­ takie różne kije, łaski, takie różne. Później to wiadomo, robi swoje, to zaczęło się kruszyć, niszczyć małe dziecko, a pamiętam kułe, okułory, że tu przynieśli opowiadały, jakiegoś Wodniku, piłem do ciebie, by szarpiące bóle gośćca ustały mi. Zamawiam Cię w imię Ojca, Syna i Ducha siu. A m e n (Biegeleisen 1929, s. 270) i oni to gdzieś tam przy sparaliżowanego, Pytałam m o i c h rozmówców, czy ludzie innej wiary byłam mogą doznać c u d u , zostać uzdrowieni. W odpowiedzi źródeł­ słyszałam zazwyczaj, tak jak w Gietrzwałdzie, że nie, że ku. Tak co ze starych ludzi słyszę, to podobnie tak być, Wodniku skarżę się tobie, dręczą mnie szarpiące bóle gośćca. natura (w. 3 . 1 , s. 1). Z Przylasku: Ja skory, splata mu odmówić następujący wiersz przez trzy kolejne piątki, zostawiali wisiały obsiada człowieka, pijąc nieco wody czerpanej z prądem: d o b n i e . N a dowód tego przytoczę trzy fragmanty z róż­ gi czas, jeszcze za Niemca, Woła na nad bieżącą wodą i podczas trzykrotnego żegnania się przeze mnie o otoczenie źródła, opisywali je bardzo po­ dłu­ swą zemstę za to na śmiertelniku. ma to ... kołtuna. Między i n n y m i należy przed wschodem słońca, w stanie uleczyć, pokonać nawet śmiertelną chorobę... toprzez nie zaspokoił... geleisen 1929, s. 258). Przeróżne są sposoby pozbycia się ją więc rację ci, którzy twierdzą, że wiara czyni cuda, jest (w. 2.3, s. 2). Z Gietrzwałdu: Przy źródełku, gośćca. Jeżeli gościec człowiek włosy w basiory lub strączki i łamie po całym ciele... (Bie­ i w pewnej liczbie przypadków schorzenie ustępuje. M a ­ były swego posłannika wymyka się ze swej kryjówki, dane schorzenie. Chory wierzy jednak, w jej skuteczność chyba przechowują gwoździem pomoc kołtuna który do usług swemu przyjacielowi czy metoda terapii, o której wiadomo, że nie wpływa na to przy źródełku jakby (Biegeleisen 1929, s. 256). Jak pisze pewne pragnienie, którego ny przez amerykańskiego psychiatrę Bruno Klopfera. n y c h miejsc, z Klimkówki: T u przy źródełku koł- Biegeleisen: demon kołtuna nie działa samodzielnie, lecz za pośrednictwem Opisy te idealnie ilustrują tzw. «efekt placebo», opisa­ tam lipy i po tych lipach kule były, co ludzie chorób tunowatych z 1839 powiada, że objawiać się zwykł przez nie umorł. A on co dał rady skakał, mamuś nie mam guza! potem chodziłam, (Biegeleisen miało do tego potrzebna jest wiara, a o n i przecież w to nie sąsiadki wierzą. M o j a rozmówczyni miała t u na myśli ewangeli­ i on plakal i prosił o uzdrowienie i poszedł, ku­ ków, którzy odrzucają dogmat istnienia M a t k i Bożej, to tak słyszę od starych ludzi - kobie­ a patronką źródełka w Gietrzwałdzie jest przecież M a t ­ ta ta ma dziś 76 lat (w. 2 . 1 , s. 3 ) . We w s p o m n i e n i a c h ka Boska. Poza t y m ewangelicy nie stosują, a także nie łe zostawił i poszedł, starszych już dzisiaj ludzi świat był kiedyś lepszy, ludzie aprobują przy pewnych praktykach magicznych wody bogobojni, szczerze wierzący w łaski boże: Dawniej święconej, nie święcą jej b o w i e m i w związku z t y m nie jak ludzie do św. Rozalii przychodzili, jak ja miałam 15 lat, co uznają jej specyficznych walorów, które tak m o c n o pamiętam, na kolanach chodzili i modli­ podkreślane są przez katolicką część mieszkańców Gie­ (w. trzwałdu (Tylkowa 1983, s. 84). N a t o m i a s t pewna star­ 2.2, s. 2). Jak byłam małym dzieckiem, wziena mnie tako sza pani z Klimkówki tak uzasadniła swoje przekonanie to wkoło kościoła li się i płakali. A dzisiaj nie chce się klęknąć cicio, bo chodziła przyniesły tam nogi moczyć. dziecko, w takiej koszułinie było w kościele! To widziałam, bardzo owrzodziałe, (...) i ona przy ludziach nareszcie włożyła na temat korzystania z cudownej wody przez Żydów: ... chłopczyk włożyła dziecko do wody. A woda była zimna! (...) włożyła raz i popatrzyła, jak mówili, że jak się Żydzi dowiedzieli, że to cudowna to Zyd, to mi się zdaje, jak to się mówi „Boi się jak Zyd święco­ trzeci, wyjena, to cał­ nej wody"(w. 2.3, s. 1). Nastąpiło tu znamienne przekrę­ cenie przysłowia, b o w i e m w oryginalnej wersji to prze­ (w. 2 . 1 , s. 2 ) . cież diabeł b o i się święconej wody, a nie Z y d . Poza t y m akurat w judaizmie woda ma bardzo istotne znaczenie 76-letnia kobieta z Przylasku wspomina: Było to takie, to się kołtun nazywało, bo drugi kowicie te wszystkie strupy zeszły do czystej skóry i poka­ zała łudziom woda, to chodzili się myć. Ale mi to tam się nie chce wierzyć, symboliczne i k u l t u r o w e , jest więc wielce prawdopo- to się uwiło na pół głowy, to tego nie 183 �Karolina Siemion » WODA CUDOWNA I WODA ZWYCZAJNA dobne, że Żydzi przyjeżdżali do źródła w Klimkówce. pomyśleć, że przyjdzie ktoś' drugi i będzie to pil (...) i po- N a t o m i a s t w Przylasku, na to samo pytanie, uzyskałami zgoła inną odpowiedź: Zaraz opowiem pani o Żydach, jak myślała, to M a t k a Boska objawiła pan, a połowę Połowę łasu miał! się na pańskim. Zyd. M a t k a Boska objawiła a nie na żydowskim. dówka została uzdrowiono! (w. 2.2, s. 1). Symbolika kropli wody się na pańskim, Nareszcie jeździł Zyd z Żydówką, ła chora, nie widziała na oczy, dowiedział że zrobi drugie źródełko by­ Szczególnego kulturowego znaczenia nabrały okre­ się o źródle i Ży­ ślenia bardzo małych ilości wody - kropla, k a p k a . . . . jak Tak Zyd chciał budować klasz­ zabraknie wody święconej w domu, to zawsze można tor, tak klasztor! Bo doznał cudu. A pan ani mu ziemi nie sąsiada bo to jest symboliczne sprzedał, s. 3 ) . W W i e l k i Piątek rano dolewano do kąpieli tro­ ani budować nie pozwolił. 1 tak zostało zbudowa­ li kaplicę i tak zostało do dziś (w. 2 . 1 , s. 3 ) . kropelkę pożyczyć, od (w. 2.3, chę wody zaczerpniętej przed świtem, żeby ... zdrowym być, żeby bulaków nie było (rozm. 1.19). Jeden tu jeździł wody ze źródełka łączy sie z jego zniknięciem, wyschnię­ beczką po cudowną wodę i dziecko kąpali. My to się nawet ciem lub przeniesieniem się źródła w inne miejsce śmiali, bo przecież to nawet kropelkę wody wiać i już jest. Często jednak korzystanie przez Żydów z cudowneji A on jeździł beczką, Zniknięcia źródeł miało i wyzdrowiało bo to dziecko strupy po sobie jakieś (w. 2.3, s. 1). Objawienia na wodzie Zdarza się, że woda w źródełku ginie, studnia z po­ mocną wodą wysycha. Tłumaczenie, że żyła wodnai zmieniła swój bieg, nie przekonuje ludzi, doszukują się: o n i głębszych przyczyn. Najczęściej znajdują je w czyjejśi winie, przestępstwie. W o d a przejawia zachowania ludz­ brzmi - kaplica „Objawień M a t k i Boskiej na Wodzie". kie - gniewa się tak, jak to robi obrażony człowiek. Czę­ Opisy tychże objawień można odnaleźć w kościelnej Potocznie ludzie mówią - kaplica „Na Wodzie", czy w skrócie - Kaplica W o d n a , natomiast pełna nazwa sto okazywało się, że ktoś użył wody do wyleczenia zwie­ „Księdze łask i uzdrowień". Pan Ryszard z Łodzi po trzy­ rzęcia, tymczasem woda tylko dla ludzi była przeznaczo­ dziestu latach postanowił opisać to, czego doświadczył na. Częste są też opowiadania o Żydach, którzy zbezcze­ w dzieciństwie, będąc na wakacjach w Krasnobrodzie: ścili cudowną wodę kąpiąc się w niej (Kotula 1974, s. „... w lipcu 1956 r. pojechałem 84). Tak n p . jak w legendzie o cudownej „Studzionce" Krasnobrodu jako 14-letni chłopak do (...) wokół kaplicy było zebranych dużo ludzi, we Wrześni, przejeżdżał tędy handlarz, niechrześcijanin, zaciekawiony zbliżyłem się do źródła (...) usłyszałem, jak lu­ i zapragnął cudownej wody uzdrowić swego śle­ dzie mówili o widzeniu na wodzie, więc i ja zacząłem mu oczy i wówczas trzeć (...) oczom moim ukazał za pomocą pego konia. Przemył koń wzrok, ale woda w studzience straciła cudowne odzyskał\ właściwo­ Pana Jezusa Frasobłiwego się na kamieniu (...) była to postać wyraźna, ści. ( M a l a k 1987, s. 90). Podobne historie można usły­ koniecznego domy słania się kogo przedstawia szeć dziś na U k r a i n i e : Koło nas je kiemica, to dawno, to' 1 jak ona szia do tej kiemicy, toi dziewczynkę, tak ślady robili się na kamieniu (...) 1 ta woda była pomoc­ dy kamień na, kto byl chory pil, obmywał Zniknął. Po ponownym się Matka Boska objawiła. ludzie zaczęli chudobę... sprzeciwiła się i ona pomagała. A potem Ślepych koni wiść, napawać. ta woda, wysechła. 1 się• 1 wtedy nawet wlewali w te пек przypominał pa- wizerunek grafikę (...) (...) ktoś z patrzących bez wizerupoprosił aby weszła do wody i uniosła ten kamyk, kie­ znalazł się nad powierzchnią wody, wizerunek zanurzeniu go w wodzie, znów się pojawiła postać. W innym miejscu mówiono, że widać M a t ­ kę Boską Częstochowską. W podłodze kaplicy byl otwór, ślady, gdzie Matka Boska szła, ak nie pomagało (w. 4-6, s. spojrzałem przez niego i ujrzałem wizerunek Jasnogórskiej 2). W kronice kościółka św. Krzyża w Klimkówce moż­ Pani na kamieniu... Natomiast pan Władysław twierdzi: na przeczytać podania, które do dziś są żywe w pamięci ... Matka Boska miała się ponoć objawić, mieszkańców wsi. Jedna ze staruszek opowiedziała m i widział (...) ja miałem wtedy osiem czy dziewięć łat, chodzi­ historię, jak to ... Żydzi dowiedzieli się, że to cudowna wo­ li, baby krzyczeli: da i chodziłi sie nawet myć (...) no i ta woda wyschła, tak­ (rozm. aleja tam nic nie Oj! Tam, jest! Tam na kamieniu! 1.4). Podobnego zdania jest pani A n n a : ..." Ja że jak teraz jest uliwa i pełno wody najdzie, to za parę mi­ wiem... ludzie to tak mówili, że cud był, że Matka Boska się nut nie ma nic. 1 ukazała się tam wyżej. No więc tam ludzie objawiło, zaczęli chodzić obserwował, (...) i ten sąsiad zaniechał to źródełko, na jego polu było, deptali mu zasiewy (...) 1 on Śniło mu się, że jak to źródełko bo toi ociemniał. oczyści, że wzrok dostanie, oblepiona strasznie samymi zginęło i na krzyżu! Ooo! różaniec!", strupai objawiło się tam na dole (...) no bo wie pani, jak ona już tam szła i była taka obstrupiala, krzyczeli: „O babciu! chodził, chodziłam, Matka mają kształty i takie zardze­ wiałe różne żyłki (...) „Ooo! Matka Boska! Oj! Pan Jezus Inaczej argumentuje zniknięcie źródełka kobieta ze Żydówka ale nic... Ludzie myki w wodzie to różnorodne wsi W r o c a n k a . W s p o m i n a opowiadanie swojej m a t k i : ... przyszła Ksiądz ale nic tam nie widział (•••) Ja tam Boska, Matka Boska, tam na wodzie!" ale wie pani, te ka­ no i tak sie stało. (w. 2.3, s. 1). mi[...J weszła do tego źródła i źródełko patrzyłam, że to, ale księża nie potwierdzili. we­ Eee! ludzie! - myślę, czasem dzieją się cuda naoczne, ale po co tak zmyślać! Przecie mamy mszę codziennie mamy i codziennie Pana Jezusa w chle­ bie i winie, to po co tu szukać nie wiadomo czego? (rozm. 1.10). Natomiast pani Teresa zgoła inaczej zapatruje się to św. Rozalia mogła sobie tak 184 �Karolina Siemion * WODA CUDOWNA I WODA ZWYCZAJNA wie, było idealne, ciągłe, niczym nie zmącone, np. budowa Matka Boska kocha ubóstwo, a w tej chwili, to tego ubó­ na ten temat, mówi scenicznym szeptem: ... każdy cetkwi wotywnej w jedną noc, czy tzeźbienie figur przed- stwa nasze księża nie majo i więc prawdę sobie mówmy, że: stawiających świętych z jednego kawałka drewna, i t p . Boskai O t o jeden z opisów tej cetemonii: ... w Wielgi Piątek do dzie­ dziś czerpiemy wodę (...) kiedyś to było ważne, kto pierwszy, tego ubóstwa nie та! I nie wiem, czy księżom Matka objawia (...) Matka Boska się objawia się ubogkm, ciom, sierotom, wdowom, taka je prawda (...) kiedy byli te: dziś, to byle do świtu (...) to się nazywało objawienia, ja miałam szesnaście woda". Stało się kołem tuż przed dwunastą objawienia (...) Codziennie ślę, może co zobaczę lat, cały miesiąc były takie: do kaplicy wstępowałam, (...) Jeden mężczyzna Matkę Boske Niepokalaną z piasku usypaną my­ czasy stalinowskie, domu zaniesie, bo to woda od wrzodów. Moje wnuki, to mó­ (...) koleżan­ wią na to woda święcona innej' objawienie „Rozstrzelajcie! żywą Matkę Boske.'", po trzech dniach Jai i bioro do Lublina (...) dziś trochę się bierze i dolewa rano w Wielki Piątek do kąpieli, do wan­ ny, przed kościołem. za to aresztowali, to bylii a ona powiedziała: wodę i do pokazał, święty Antoni. Cuda te potem minęli i nastąpiło widziałam by kto pierwszy zaczerpnie jednym czerpnięciem mi ce to objawił się duży czarny krzyż na takich głazach, główne Matki Bożej, ale Zubową „nienadpoczęta wkoło wody, że­ Kiedyś to myło się tą wodą, rodzice budzili i kazali się myć lodowatą pamiętam, wodą - twarz, ręce, (rozm. szyję, nogi, żeby zdrowym być, żeby nie było bulaków 1.19). W i a r a w szczegć>lne działanie „wody nienapoczę- wypuści­ li ją z aresztu... (rozm. 1.20). tej" było szeroko rozpowszechnione głównie we wschod­ niej Polsce. Była to woda, któtej n i k t jeszcze tego dnia Woda nienadpoczęta z krynicy nie czerpał (SSiSL 1999, s. 277), dlatego waż­ ne było, aby nabtać jej zaraz po północy. O wodzie nienapoczętej pisał także Eliade, ptzypisując jej znaczącą Sakralne, lecznicze i magiczne działanie wody źródla­ nej zwiększa się w określonym czasie, tzn. w okresie wiel­ kanocnym, Bożego Narodzenia, w N o w y Rok, w d n i ui rolę w większości czarów i zabiegów znachorskich. N i e - podlegał określonemu w p e w n y m sensie odtwatza akt stwotzenia. Woda napoczęta, niesprofanowana, koncentruje w sobie za- św. Jana, a także w d n i u Trzech Króli. Czas bowiemL Podstawowe podziałowi i wartościowaniu. cyklu rocznegoi wchłania w siebie chorobę dzięki swojej zdolności asymi- znaczenie dla zróżnicowania mial kalendarz solarny, a więc wszelkie przełomowe ty pozornego ruchu Słońca i związanej rodkowe i twórcze wartości wody pierwotnej, lecząc, lowania i rozkładania f o r m istnienia (por. Eliade 1997). momen­ z nim długości dnia Woda święcona i nocy (Tomicki 1981, s. 139). Najważniejsza była W i e l ­ kanoc, związana z wiosennym zrównaniem dnia i nocy, a także z początkiem cyklu wegetacyjnego w przyrodzie, Powszechnie uttwaliło się przekonanie, że woda ze następnie Boże Narodzenie - przesilenie zimowe i N o w y świętych, c u d o w n y c h źródeł ma taką samą moc sakra- Rok. Zwyczaje i praktyki, w których istotną rolę odgry­ lizującą jak woda święcona w kościele ptzez księdza wała woda, często wiązały się z d n i e m św. Jana, 24 V I , (Majet-Batanowska 1991, s. 19). Ptzechowuje się ją d n i e m ptzesilenia letniego i jednocześnie d n i e m prasta­ w specjalnych buteleczkach, aby w razie potrzeby po­ rego k u l t u wody i ognia - Sobótki. Ważnym dniem, kropić nią chorego, umierającego, czy też d o m , zagro- a tak naptawdę nocą, jest noc z Wielkiego Czwartku nai W i e l k i Piątek. Woda tego dnia ma wymiat symboliczny, dę, pole. Zabieg ten chronił przed wpływami złego, wy­ znaczał granicę, poza którą złe nie miało dostępu. Kie­ a to za sptawą Ostatniej Wieczetzy, kiedy to Jezus umy­ dy pytałam się o różnice pomiędzy wodą cudowną wa nogi apostołom, aby przekroczyli bramy nieba. Ger­ a święconą, odpowiadano m i , że to jest chyba lich, opisując obyczaje na Słąsku, przytacza wierzenia l u ­ inaczej, woda święcona dzi, iż przekroczenie Cedronu przez Pana Jezusa powo­ Wielką dowało, że woda w rzekach nabierała niezwykłej siły. czas oni napełniają, W efekcie chodzono do wody, aby tę moc pozyskać. O t oi wychodziło fragment relacji z K a t o w i c : . . . A wszystko bez to, że przecz[ jak Jezusa wiedli na sąd to przez rzeka przechodził, i dez to, świętego wodą święconą. wypędzali, Że to sie dziolo w Wielki Czwartek to tyz ta woda ino w tym skowa. .. Matka Boska specjalnie ją poświęciła czasie jest dobro na niekere choróbska (Gerłich 1995, 170). Sobotę, troszeczkę to jest poprostu ta, którą święcą to jest normalna woda z kranu, co na jakiś można wziąć z zakrystii. Kiedyś to nie się z domu zanim się nie zrobiło znaku krzyża Bydło jak pierwszy raz na to też kropili. A woda ze źródełka jest wiosnę uzdrowi­ (w. 3 . 1 , s. 9 ) . Czy ma pani u siebie w d o m u wodę święconą? Woda W Krasnobrodzie ludzie zbierają się w nocy nad źródeł­ święcona kiem, kiedyś było w zwyczaju, że ustawiano się w kręgu, czy trzeba coś poświęcić. wokół wody i każdy trzymał swój garnuszek w ręku. umrze (...) Na wsi takie z dawna przyzwyczajenia, że jak Z niecierpliwością wyczekiwano północy, wodę należałoi zaczerpnąć dokładnie o dwunastej, ważne też było, k t oi się na strych coś tam woziło, sianem jako pierwszy w d a n y m roku nabrał wody, bowiem to za­ ra, że woda daje ci bezpieczeństwo, pewniało m u powodzenie na cały rok. N i e mniej istotne wszyscy byli zgodni co do tego, że wodę cudowną moż­ było przeświadczenie, aby nabrać wody za jednym razem na stosować zamiennie ze święconą. Można nią święcić i jednym zaczerpnięciem donieść do d o m u . Jest to typo­ mieszkanie czy chotego. N i e trzeba wody cudownej we dla wierzeń ludowych, aby to, co związane z sacrum, święcić, b o w i e m sama w sobie jest ona święta. w domu zawsze powinna być, bo czy kto chory, Bo to jest wieś, to jak ktoś nagle to ja zawsze przed kropiła strych, żeby się siano nie zapaliło. Ta woda, ta wia­ 185 (w. 2.3, s. 4 ) . Jednak �Karolina Sienuon • WODA CUDOWNA I WODA ZWYCZAJNA 1.6. 1.7. 1.8. 1.9. 1.10. 1.11. 1.12. 1.13. 1.14. 1.15. 1.16. 1.17. 1.18. 1.19. 1.20. 1.21. Podczas prowadzenia badań udało m i się zauważyć i w miarę możliwości opisać wiele interesujących zja­ wisk k u l t u r y l u d o w e j . Reasumując, należy raz jeszcze podkreślić, iż we­ dług wierzeń c u d o w n e źródło pojawia się nagle, w y tryskuje z ziemi za sprawą osoby świętej. Bardzo czę­ sto łączy się to z o b j a w i e n i e m M a t k i Boskiej czy też i n n e g o świętego, który później staje się p a t r o n e m źró­ dła. To o d niego woda czerpie swoją moc uzdrawiają­ cą, a także o d samego miejsca objawienia i przebywa­ nia świętych czy błogosławionych. M o c ta jest trwała, chyba że ktoś zbezcześci wodę. Źródlana w o d a oprócz tego, że leczy, m a c u d o w n e właściwości: zawsze jest świeża, czysta, k l a r o w n a bez względu na to, jak długo К, 1. ok. 45, Szur, 11.04.99, K. S. К, 1. 87, Szur, 11.04.99, K. S. M , 1. ok. 45, Szur, 11.04.99, K. S. M , 1. ok. 50, Szur, 11.04.99, K. S. K, 1.85, Szur, 11.04.99, K . S . К, 1. ok. 50, H u t k i , 12.04.99, K. S. К, 1. 52, H u t k i , 12.04.99, K . S . К, 1. ok. 80, H u t k i , 12.04.99, K. S. К, 1. ok. 55, H u t k i , 12.04.99, K . S . M , 1. 80, Kaczórki, 12.04.99, K. S. К, 1. ok. 50, Grabnik, 13.04.99, K. S. M , 1. ok. 60, Grabnik, 13.04.99, K. S. M , 1. ok. 45, Zagóra, 13.04.99, K. S. К, 1. ok. 80, Majdan Wielki, 13.04.99, K. S. К, 1. ok. 65, Krasnobród, 13.04-99, K. S. M , I. ok. 60, Krasnobród, 13.04-99, K. S. Wywiady: 2.1 К, 1. 76, Przylasek, 28.09.99, K. S. 2.2 К, 1. 63, Wrocanka, 30.09.99, K. S. 2.3 К, 1. 81, Klimkówka, 30.09.99, K. S. 3.1 К, 1. 66, Gietrzwałd, 12.11.99, K. S. К, 1. 65, Dębowiec, 04-11.99, wywiad Marty Swierczewskiej 4.1 К, 1. 70, Hyżne, 15.06.99, wywiad Marty Swierczewskiej 4.2 К, 1. 60, Hyżne, 15.06.99, wywiad Marty Swierczewskiej 4.3 К, 1. 87, Niwiska, 12.11.99, wywiad Joanny Flasińskiej 4.4 К, 1. 8 1 , Oleszkowcc, Ukraina, 07.11.99, wywiad Karola 4.5 Kurowskiego 4.6 К, 1. 81, Oleszkowcc, Ukraina, 10.11.99, wywiad Karola Kurowskiego się j ą przechowuje. Jeśli człowiek chce zostać uzdro­ wiony, musi w to bardzo gorąco wierzyć, jest to w a r u ­ n e k konieczny, podkreślany przez wszystkich m o i c h respondentów. N i e sama w o d a leczy, ale właśnie w i a ­ ra w jej uzdrawiającą m o c . Sakralne, lecznicze i ma­ giczne działanie w o d y źródlanej zwiększa się w o k r e ­ ślonym czasie, przede wszystkim w okresie w i e l k a n o c ­ n y m - ważnym d n i e m jest W i e l k i Piątek. D o dziś w niektórych rejonach Polski p r a k t y k o w a n y jest zwy­ czaj czerpania wody ze źródła o północy lub przed świ­ t e m . Jest to tzw. w o d a nienapoczęta, czyli taka, której n i k t tego d n i a nie czerpał, przez co m a ona szczegól­ Cudowne źródełka ne właściwości. w Polsce południowo-wschodniej. Temat dotyczący cudownej wody jest bardzo szero­ k i , przez co t r u d n o jest zbadać, w tak krótkim czasie (pół r o k u ) , wszystkie jego aspekty. Dlatego wybrałam te, któte wydawały m i się najistotniejsze i najciekaw­ Radecznica® sze, chociaż zdaję sobie sprawę, że można opracować t e n temat na wiele różnych sposobów. Najlepszym do­ w o d e m na to, jest praca mojej koleżanki - Zamość Л • Krasnobród / Marty Świerczewskiej, z grupy laboratoryjnej „Współczesne wydarzenia c u d o w n e " . Wszystkich zainteresowanych Rzeszów • odsyłam d o jej pracy o cudownej wodzie. Myślę, iż na­ sze prace, ukazując nieco o d m i e n n e podejście d o te­ Przylasek* m a t u i i n n y sposób opracowania, wzajemnie bardzo "Borek Stary ©Hyżne Krosno тDębowice* ^, u ^ ^ ® Wola Komborska // • Wrocanka / •Dukla m Klimówka dobrze się uzupełniają. Przypisy 1 W zapisie 1.1. pierwsza jedynka oznacza, że jest to wywiad z pierwszego wyjazdu terenowgo, a np. 2.1. będzie oznaczało drugi wyjazd i t d . Natomiast druga cyfra to kolejny numer wy­ wiadu. Spis wywiadów i rozmów Rozmowy: (wszystkie poniższe rozmowy zarcjstrowalam w okolicach Krasnohrobu), [K = kobieta, M=mężczyzna] 1.1. 1.2. 1.3. 1.4. 1.5. К, 1. ok. 60, К, 1. ok. 50, К, 1. ok. 70, M , 1. ok. 60, К, 1. ok. 60, Bibliografia B a r d a F. 1949 Domikanówka, 10.04.99, Karolina Siemion Domikanówka, 10.04.99, K. S. Klocowka, 10.04.99, K. S. Niemirówek, 10.04.99, K. S. Niemirówek, 10.04.99, K. S. Święta Rozalia. Panna pustelnica, Wrocanka. Belch M . 1995 Z dziejów sanktuarium w Borku Starym, Tyczyn. Biegeleisen H . 1929 Lecznictwo ludu polskiego, Kraków. 186 \ • �Karolina Siemion • WODA CUDOWNA I WODA ZWYCZAJNA C h e l i n i J., B r a n t h o m m e H . ks. M a l a k F. 1996 1987 Boże drogi, Warszawa. C r u z J. 1995 MśR Cudowne wizerunki N. M. E, Gdańsk. 1998 Czapliński K. 1999 1967 1977 Sacrum, mit, historia, Warszawa. 1994 Sanktuarium Matki Bożej w Gietrzwałdzie, 1994 hosiery do Gietrzwładu, „Studia Warmińskie", t. 14, s. 98-113 ks. R u s e c k i M . Encyklopedia kościelna, c. 32, Ptock. Forstner D. 1996 1990 ks. S a t n a W. Świat symboliki chrześcijańskiej, Warszawa. Cud w chrześcijaństwie, G a w e l e k F. 1995 1911 S o s z y ń s k a J. Palma, jajko i śmigus w praktykach wielkanocnych ludu polskiego, „Lud", t. 17, s. 15-39 Gerlichowie H . i M . G. 1999 1995 SSiSL Sacrum, rodzina, tradycja. Świętowanie roku kościelnego w tra­ dycyjnej kulturze plebejsko-miejskiej Górnego Shfska, Katowice. G o r d o n S. 1998 1999 Maryjnym szlakiem, Tarnów. H e m k a A . , O l ę d z k i J. 1990 1975 Wrażliwość mirakulama, „Polska Sztuka Ludowa", R. 44, Opis powiatu jasielskiego, Jasio. Do Ciebie Matko idziemy. Sanktuaria maryjne w Polsce, Gdańsk. Słownik stereotypów i symbołi ludowych, ted. J. Bartmiński, Drzewo życiii. Ludowa wizja świata i człowieka, Warszawa. T o m i c k i R. nr 1, s. 8-14 Jackowski A . 1998 1981 Religijność ludowa, [w: ] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, Wrocław, t. 2, s. 29-70 Pielgrzymowanie, Warszawa. Tylkowa D. K o p a l i ń s k i W. 1978 1985 Kraków. Tylkowa D. Słownik mitów i tradycji kultury, Warszawa. 1983 K o p a l i ń s k i W. 1991 Słownik symboli, Warszawa. Po Rzeszowskim Podgórzu błądząc, Kraków, 1998 Lecznicze źródełku w miejscach sakralnych, Kraków. Wiśniewski M . 1912 Lecznicze kąpiele i wody mineralne, Kraków. W o ź n y J. 1996 Symbolika wody w pradziejach Polski, Bydgoszcz. ks. Z a l e s k i W. 1989 Majer-Baranowska U. Rok kościelny, Warszawa. ZdPtK Dualizm religijny w ludowych wierzeniach o pochodzeniu wody, 1984 [w: ] Folklor, sacrum, religia, Wroclaw, s. 115-127 M a j e r - B a r a n o w s k a L). 191 1 Rola wody w wierzeniach i praktykach magicznych, „Rocznik Wiśniewski M . ks. Kulczycki W. 1932-1960 Kronika Kościółka św. Krzyża, Klimkówka. v a n der Lee u w G . 1978 Fenomenologia religii, Warszawa. 1995 Zdobywanie i użytkowanie wody na wsiach Beskidu Śląskiego, Muzeum Etnograficznego w Krakowie", s. 84-89 K o t u l a F. 1974 Lublin, t. 1, Lublin. S t e w a t d J. 1993 Woda życia i śmierci, Warszawa. S w i e y k o w s k i E. 1997 Monografia Dukli, Rzeszów. T o m i c c y J. i R. Księga cudów, Watszawa. ks. Góral K . 1996 Olsztyn, ks. P i w o w a r s k i W. Traktat o historii religii. Warszawa. EK 1913 Ofojuu-ietuu Matki Boskiej UJ Gietrzwałdzie, „Studia Warmińskie", t. 14, s. 3-35. ks. R o s l a n J. Eliade M . 1997 Kultura ludowa Słowian, t. 2 bp O b l ą k J. Dukla. Sanktuarium św. Jana, Wrocław. Eliade M . 1995 Miejsca święte Rzeczypospolitej, red. A . Jackowski, Kraków. Moszyński K. Sanktuaria w Polsce, Warszawa. Dukla... 1999 Radiestezja i zdrowie, Tyczyn. Z dawna Polski tyś Królową. Przewodnik po sanktuariach ma­ ryjnych, Szymanów. Świętość źródła w polskiej kulturze ludowej, „Twórczość Ludo­ wa", Lublin, t. 2, s. 17-20 187 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/80d6d5790ce82adc07cf9cea49955cd7.pdf c6faa86a81ac4f91878fc634bb941c19 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6292 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource Gurdżijew, Georgij I. (1870-1949) mistycyzm Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5869 Title A name given to the resource Co zrobić z Gurdżijewem? / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006 t.60 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.60 z.2, s.163-164 Creator An entity primarily responsible for making the resource Prokopiuk, Jerzy Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 163-164 Prokopiuk.ps - 8/31/2006 11:21 AM JERZY P R O K O P I U K W edług Rudolfa Steinem (1861-1925), chrze­ ścijańskiego ezoteryka, różokrzyżowca i twór­ cy antropozofii, około roku 1840 doszło w Świecie Duchowym do kolejnej walki między mocami Chrystusowymi - z Archaniołem Michaelem na czele a siłami demonicznymi, zarówno lucyferycznymi, jak arymanicznymi, czyli jednostronnie „idealistycznymi” i równie jednostronnie „materialistycznymi”. W niedługi czas potem następuje w Europie praw­ dziwy „wysyp” narodzin wybitnych (i mniej wybit­ nych) ezoteryków, którzy w swej duchowej misji - jak rozumiał to polski inicjowany, antropozof Robert Walter (1908-31) - zerwali po raz kolejny owoc z Drzewa Poznania. Mniej więcej w tym samym czasie wśród dawnych i nowych ezoteryków europejskich od­ była się brzemienna w skutki dysputa: „konserwatyści” spośród nich głosili dalszą konieczność zachowania za­ sady arcanum (tajemnicy) i niepopularyzowania wie­ dzy duchowej, ciągle jeszcze zwanej tajemną, podczas gdy ich „liberalni” polemiści uważali, że z zasady tej należy zrezygnować i wiedzę tę udostępnić wszystkim, którzy po nią zechcą sięgnąć; „liberałowie” ci argu­ menty swe uzasadniali nadciągającym w XX i XXI wieku okresem dramatycznych prób, jakie oczekują ludzkość, a zatem koniecznością oddania jej do dyspo­ zycji wiedzy duchowej jako instrumentu zarówno sa­ moobrony człowieka, jak i jego nieodzownej przemia­ ny. W dyspucie tej, jak już wiemy, zwyciężyli „liberało­ wie” - i wiedza duchowa weszła pod strzechy i do blo­ kowisk, stając się wszakże - jak to ujął C.G. Jung - ra­ tunkiem dla jednych, ale też zgubą dla innych. Grunt pod tę nową ucztę, na której spożywamy owoc z Drzewa Poznania, przygotowała niewątpliwie masoneria okultystyczna już w XVIII wieku (Sweden­ borg, Martinez de Pasqually, Pernety, Willermoz, St. Martin), później zaś przede wszystkim okultyzm francuski (Elifas Lévi, Fabre d’Olivet, Saint Yves d’Alveydre, Mâitre Philippe, Papus) w wieku XIX i na przełomie XX. Ale niewątpliwie czołową rolę odegrała tu twórczy­ ni teozofii nowoczesnej Helena Bławacka (1831-91) wraz ze swymi współpracownikami i następcami (H.S. Olcott, Annie Besant, W.Q. Judge, William Lead­ beater, Alice Bailey); grono to otworzyło szeroko bra­ my inwazji ezoteryki orientalnej, zwłaszcza indyjskiej, jaka runęła na Europę i Amerykę, począwszy od koń­ ca XIX wieku. Postacią drugą w kolejności, ale - mo­ im zdaniem - najwybitniejszą, był wspomniany Rudolf Steiner, który choć przez kilkanaście lat działał w ru­ chu teozoficznym (1902-1912/13), stał się czołowym reprezentantem ezoteryki chrześcijańskiej. Teraz nad­ chodzi kolej na Georgija Iwanowicza Gurdżijewa (1873-1949), ezoteryka przybyłego z Kaukazu, inspi­ rującego się m.in. gnozą suficką, czwartym w tym kon­ tekście jest Juliusz Evola (1898-1974), ezoteryk wło­ ski, mistyk faszystowski, głoszący zarówno idee orien- Co zrobić z Gurdzijewem? talnej „metafizyki seksu”, jak i tradycji gibelińskiej. Ostatnim z nich był Aleister Crowley (1875-1947), mag „lewej ręki”, prorok eonu Horusa, uważany za sa­ tanistę, wreszcie last but not least, C.G. Jung (1875­ -1961), wielki psycholog głębi, neognostyk i interpre­ tator alchemii; wymieniam go tu poza pierwszą piątką, gdyż lokuje się on tylko na pograniczu ezoteryki, choć walnie przyczynił się do jej odrodzenia. Jakże zróżnicowany to „wachlarz” ezoteryków!1 Hinduizująca Bławacka, chrześcijanin Steiner, późnosuficki Gurdżijew, orientalizujący Evola, neopogański satanista Crowley, przyznający się do chrześcijaństwa neognostyk Jung... Spośród nich tylko Steiner pozo­ stał w ramach europejskiej tradycji ezoterycznej (różokrzyżowej), Evola i Jung znaleźli się na jej obrzeżach, Bławacka opowiedziała się po stronie orientalnych Mahatmów, Crowley zajął stanowisko zdecydowanie antychrześcijańskie. Kim zatem, w tym kontekście, jest Gurdżijew? Ezoterykiem pierwszej rangi - niewątpliwie. Gnostykiem? Jeśli przez „gnozę” będziemy rozumieli „po­ znawczą penetrację świata duchowego metodami transracjonalnymi”, niewątpliwie tak. W dużym jed­ nak stopniu był także - gnostycystą, tzn. gnostykiem, którego światopogląd podzielał szereg wątków z gnostycyzmem antycznym. Gnozę swą (i gnostycyzm) prezentował wszakże - jeśli chodzi o źródła, na które się powoływał - odwołując się już to do tajemnego wywodzącego się jeszcze z Babilonu, bractwa Sarmung, być może kontynuującego arymaniczne trady­ cje ośrodków Gundiszajna (?), już to do tradycji gno­ zy i mistyki islamskiej, sufizmu. (Swych najbardziej zaawansowanych uczniów miał - jak twierdzi jeden z proponentów idei i praktyki Gurdżijewa, J.G. Ben­ nett - posyłać do klasztorów sufickich na pograniczu Iranu i Afganistanu). Gurdżijew z pewnością nie był ezoterykiem chrześcijańskim, to nie ulega wątpliwo­ ści. (Ut fama fert, był jedynym człowiekiem, którego Steiner wyrzucił ze swego Goetheanum, siedziby T o ­ warzystwa Antropozoficznego w Szwajcarii). Niewąt­ pliwie był zarówno gnostykiem, jak i - przynajmniej w pewnej mierze - gnostycystą. Czy jednak można uznać go za sufiego? Nie - jeśli wierzyć takim sufic- 163 �163-164 Prokopiuk.ps - 8/31/2006 11:21 AM Jerzy Prokopiuk • CO ZROBIĆ Z GURDŻIJEWEM? kim mistrzom, jak Hazrat Azad Rasool z tradycji Nakszbandi (urning Toward the Heart), czy Idries Shah, którzy zdecydowanie odmawiają nu autentycznej „sufickości”. Gurdżijew, jak wiadomo, dał początek zróżnicowa­ nemu ezoterycznemu ruchowi, którego czołowymi po­ staciami byli - lub są - tacy ludzie, jak P.D. Uspiensky (choć tylko do pewnego czasu), Thomas de Hart­ mann, małżeństwo de Salzmannów, Fritz Peters, A.E. Orage, Kenneth Walker, wspomniany J.G. Bennet, Louis Pauwels, Henri Tracol, Helen Palmer, by wy­ mienić najważniejszych. (Organizacją czuwającą obok innych nad spuścizną Gurdżijewa jest np. Gurdjieff So­ ciety z siedzibą w Londynie.) Gurdżijew wywarł wpływ na takich pisarzy, jak Katherine Mansfield czy J.B. Priestly, oraz takich ludzi teatru, jak Peter Brook czy Jerzy Grotowski. Dzięki Grotowskiemu - choć za ży­ cia, jak się zdaje, nie ujawniał swych progurdżijewowskich sympatii - i aktualnemu kierownictwu Ośrodka Badania Twórczości Jerzego Grotowskiego we Wro­ cławiu, Grzegorzowi Źiółkowskiemi i Jarosławowi Fre­ towi, jak również tłumaczce dzieł Gurdżijewa i Uspienskiego Magdzie Złotowskiej, nauczanie kau­ kaskiego ezoteryka znalazło przyjęcie także w Polsce. (Tyle, dla przypomnienia, znanych skądinąd informa­ cji o Gurdżijewie i jego ruchu). Co jednak z zrobić z Gurdżijewem? Oto dobry moment - i sposobność - bym mógł wyra­ zić mój własny pogląd na Gurdżijewa i jego nauczanie. Otóż w moim przekonaniu - powróćmy do począt­ ku moich wywodów - ów akt i proces „ponownego spożycia owocu z Drzewa Poznania” miał i ma, jak każdy akt i proces duchowego życia człowieka, dwa aspekty: jasny i ciemny. Za jasny jego aspekt uważam - w analogii do pra­ dziejowego, archetypowego Wydarzenia z Raju - po­ znawcze i doświadczalne otwarcie przed Człowiekiem nowych horyzontów rozwoju. Wydarzenie to - i każ­ de jego powtórzenie - to beata culpa, „błogosławiona wina”, do której (świadomie) doprowadzili Człowieka Jahwe i Wąż (Lucyfer); to oni ją spowodowali, tyle że obarczali nią Człowieka. A błogosławiony charakter tego wydarzenia polega na wytrąceniu Człowieka z pozaczasowej stagnacji Raju i „wrzuceniu” go w świat czasu i przestrzeni, to znaczy daniu mu możli­ wości rozwoju przez nieustanną przemianę. Człowiek musiał uwolnić się od Boga, by stać się bytem samo­ dzielnym - i w sposób wolny powrócić doń u kresu czasu. (Dlatego nie ma powrotu do Raju - przed na­ mi jest tylko droga do Nowego Jeruzalem.) A każde kolejne spożycie owocu z Drzewa Poznania oznacza zarazem wygnanie z Raju i szansę na rozwój w drodze do Nowego Jeruzalem. Takie samo - pozytywne znaczenie ma trwający od przeszło stu lat renesans ezoteryki od najwyższych jej szczytów po popularną kulturę ruchu Nowej Ery. A aspekt ciemny? W odrodzeniu ezoteryki widzę zarówno nurt progresywny - chrześcijański, taki jak antropozofia, jak i nurt zdecydowanie regresywny, który proponuje nam „cofnięcie się do Raju”, a jego przejawami są wszelkiego rodzaju tendencje nawrotu, czy to do szamanizmu, do ezoteryki orientalnej (taoizmu, hinduizmu czy buddyzmu), czy też do - bliż­ szych Europie - kabały, chasydyzmu czy sufizmu. Wszystko to są propozycje nie tylko cofnięcia się do starych form ezoteryki, ale także do form „importo­ wanych” z innych kręgów kulturowo-religijnych. Przenoszenie tych form na grunt euroaramerykański spełnia ogólną funkcjonalną definicję zła znaną w ezoteryce chrześcijańskiej (także w antropozofii): „Zło - to dobro przeniesione w niewłaściwy czas i miejsce”. Z tych racji wszystkie te duchowe „towary importowane” uważam za złe, bo regresywne, prze­ szczepiane tam, gdzie sami ich twórcy ich nie zaini­ cjowali. Oczywiście, ta diagnoza i konstatacja odnosi się także do nauczania Gurdżijewa. Wszakże ten ciemny aspekt renesansu ezoteryki w XX i XXI wieku ma także znaczenie pozytywne. W skali ogólnej może wywołać wzrost zainteresowania życiem duchowym en general, w szczególności zaś wzrost zainteresowania chrześcijańską i europejską tradycją i praktyką życia duchowego. W skali indywi­ dualnej zaś może wprawdzie cofnąć człowieka do prze­ starzałych form życia duchowego, ale także - w przy­ padku doświadczeń nieudanych - otworzyć mu oczy na ezoterykę jego własnego obszaru kulturowo-religijnego. (Przypomnijmy tu raz jeszcze cytowane słowa Junga: „Co jest ratunkiem dla jednych, może być zgu­ bą dla innych”.) Tak też jest z Gurdżijewem, jego nauczaniem i praktyką. Któż może - w każdym poszczególnym przypadku - powiedzieć, dla kogo są ratunkiem, a dla kogo zgubą? N a to pytanie odpowiedzieć może tylko sam los danego człowieka. (On sam - nie od razu.) „Po owocach poznacie ich”. Gurdżijew zatem - i jemu podobne propozycje - to malum necessarium? Tak. Pamiętajmy jednak tao­ istyczny obraz taj-aitu; także w ciemnym jin znajduje się jasna kropka jang. Wszakże ze złem nie należy walczyć. Zło trzeba przemieniać. Aby je przemienić, trzeba najpierw uznać sens i rację jego istnienia. Po­ tem je poznać. (To kościelna mentalność średnio­ wieczna zachowała po dziś dzień animalną reakcję na zło - fight or flight - zwalcza je lub przed nim ucieka.) Zło to nie tylko malum, lecz także coś koniecznego necessarium. (Bóg je zaplanował - bo przecież nie wy­ mknęło się spod Jego kontroli? - i ma ono swe miejsce w ekonomii naszego kosmosu.) Nie walczmy więc z Gurdżijewem i przed nim nie uciekajmy. Poznajmy go. Welcome, Mr. Gurdjieff. 164 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/07053045ec9e5c95a56ad9b1aee678a2.pdf beff369b0e1a31c6ec6cc3a5a1315333 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6291 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource recenzje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5868 Title A name given to the resource Listy Panka i Gielniaka / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006 t.60 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.60 z.2, s.162 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 162 Jackowski2.ps - 8/31/2006 11:17 AM ALEKSANDER JACKOWSKI Piękno, świat w którym człowiek jest drugiemu bratem. Taka oaza. Ewa Garztecka pisze śliczny list do Panka, zachęcając go do wizyty w Bukowcu. Panek jedzie i zaczyna się przyjaźń, niezwykła, męska. Gielniak ma obok żonę, rodzinę. O tym się nie mówi, ale dla niego to strasznie ważne. Cicha dobroć. Gielniak, z całą naiwnością francuskiego członka Partii Komunistycznej, pisze do naszego Ministerstwa Kultury z prośbą o pomoc. Nie ma ukończonych stu­ diów plastycznych. I co? Urzędnik prosi prof. Dawskiego, rektora Akademii we Wrocławiu o zajęcie się chłopcem. Ten sprawy nie lekceważy, jedzie do Bukow­ ca - i zaczyna się przyjaźń starego mistrza z młodym o jest moja ukochana książka. Gruba, ciężka, człowiekiem, który już wkrótce zafascynuje go swymi ale kiedy tylko mogę zaglądam do niej. Jest nie­ pracami. Nietypowy urzędnik, nietypowy rektor. Każda zwykła, jakby ponad brudem życia, w którym strona tej księgi jest piękna, ważna. Biblioteka Naro­ tkwimy. Samo dobro, piękno. Już jej bohaterowie, dowa nie dołożyła starań, by wydano ją ze szczególną sta­ rannością. Trudna i ważna architektura książki jest wiem czy najlepsi w Polsce czy Europie, ale dla mnie dziełem Michała Piekarskiego. Niestety, nie zawsze od lat najważniejsi. Ich sztuka jest ponadczasowa, u Panka zredukowana do tego, co najważniejsze, do udanym. Męczy zderzanie kilków krojów czcionek na sedna, do konturu, jakże wyrazistego; u Gielniaka do jednej stronie. Opracowanie, to żmudna, troskliwa praca Elżbiety Dzikowskiej i, jak zawsze znakomitej opowieści o życiu, śmierci, ale wyrażonej w jego tylko języku, ponad czasem i przestrzenią. Wiesławy Wierzchowskiej. Celne są komentarze, ma­ Linoryty Gielniaka, cierpliwie dłubane, stają się teriał uzupełniający, przypisy i nawet szczegółowy opis kosmosem, niebem i ziemią. Każdy tworzony tak, jak­ listów (łącznie z kolorem koperty, pisma), co już jest by był ostatnim. Świat Gielniaka, sanatorium w Bu­ wydawniczym ewenementem. kowcu, gdzie lekarze dokonywali cudów, by żył, on, Nie umiem pisać o tej książce inaczej jak z podzi­ już tak przeżarty gruźlicą, że zdawało się, że nie ma wem i... miłością. Jest tak piękna i mądra, że już nie mięśni i kości. Cudowna przyjaźń dwóch artystów, ze­ wiem gdzie ją postawić w bibliotece. Obok dzieł z hi­ wnętrznie całkowicie różnych od siebie. storii sztuki, Vasariego? Irvinga Stone'a?... ale też bli­ Panek, o grubych rysach, chłopskiej twarzy, po­ sko Ewangelii. godny i Gielniak, skóra i kości, subtelna twarz o nie­ zwykłym uroku. Jeden z kultury wódki, drugi połu­ Panek, Gielniak. Zycie, przyjaźń, sztuka. Korespondencja 1962-1972; opracowały Elżbieta Dzikowska, Wiesława Wierzchowska, Bibliote­ dniowego wina. ka Narodowa, Warszawa 2005. Ich listy są mądre, przejmujące, więcej w nich prawdy Architektura książki - Michał Piekarski o sztuce niż w wielu naukowych traktatach. Co jest tam niezwykłego - dobroć. Naturalna, nigdzie nie nazwana. I sztuka, niezależna, daleka od jakiejkolwiek kwalifikacji. Listy Panka i Gielniaka T 162 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/32010d7ad6457dfec349372292aafec1.pdf c0f0b2a4573e15bce4b5eed4a39734b8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6284 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource teatr Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5861 Title A name given to the resource "Ożywianie" obrazu jako metoda tworzenia dzieła teatralnego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006 t.60 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.60 z.2, s.136-140 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rożalski, Maciej Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 136-140 Rozalski.ps 8/31/2006 10:22 AM MACIEJ RÓŻALS KI „Ożywianie” obrazu jako metoda tworzenia dzieła teatralnego* T ekst porusza problem użycia niektórych wąt­ ków ikonograficznych kultury starogreckiej ja­ ko materiału inspirującego proces tworzenia widowiska teatralnego. Jest próbą odpowiedzi na pyta­ nie, czy i na jakiej zasadzie możliwy jest proces „oży­ wiania” dzieła sztuki za pomocą przenoszenia jego we­ wnętrznych sensów jako środków inspirujących nowy akt twórczy. N a podstawie wybranych przykładów starogreckiej sztuki wazowej oraz wybranych tekstów ba­ daczy greckiej kultury mam zamiar ukazać proces hermeneutycznej interpretacji, który posłużył jako wyj­ ściowy materiał do pracy w ramach działań artystycz­ nych Akademii Praktyk Teatralnych „Gardzienice”. N a ile takie typowe dla „Gardzienic” działanie jest twórcze artystycznie i w jak dużym stopniu stanowi nadużycie interpretacyjne, chcę rozważyć na przykła­ dzie jednego z przedmiotów znajdujących się w Museo Archeologico we Florencji, starogreckiej wazy François. Eksponat ten ma 66 cm wysokości i 57 cm średnicy. Został stworzony prawdopodobnie przez ma­ larza wazowego Kleitiasa pomiędzy 570 a 560 r. p.n.e. jako mieszalnik do wina używanego podczas greckich sympozjonów. Nazwę zawdzięcza natomiast nazwisku swojego współczesnego znalazcy, Alessandro François, który odkrył ją ponownie dla świata w połowie XIX wieku. N a wazie przedstawiono większość scen mi­ tycznych składających się na zespół wyobrażeń religij­ nych starożytnych Greków. Dzięki olbrzymiej ilości informacji dostarczanych współczesnym badaczom jest ona jednym z najbardziej cenionych znalezisk sztuki starogreckiej. * Założony i kierowany przez Włodzimierza Staniewskiego zespół Ośrodka Praktyk Teatralnych „Gardzienice” w zasadzie od początków swojego ist­ nienia ukierunkowany był i jest w swojej pracy arty­ stycznej na łączenie współczesnego teatru z elementa­ mi dawnej kultury i sztuki. Od pewnego czasu także waza François stała się obiektem zainteresowań arty­ stycznych zespołu Gardzienice. Ze względu na różno­ rodność oraz wielość przedstawionych na niej scen mitycznych mogących stanowić potencjalny materiał do pracy scenicznej jest w tej chwili jednym z głów­ nych motywów, jak by to można nazwać, „artystyczno-hermeneutycznych” poszukiwań zespołu i studen­ tów funkcjonującej w Gardzienicach Akademii Prak­ tyk Teatralnych. Taka charakterystyczna dla Gardzienic metoda pracy artystycznej opiera się w dużej mierze na poszukiwaniu inspiracji twórczych w trady­ cyjnych obrzędach, które dyrektor Ośrodka Praktyk Teatralnych „Gardzienice” Włodzimierz Staniewski nazywa kulturą żywą, oraz zabytkowych reliktach mi­ nionych kultur. W zasadzie każdy z przygotowywa­ nych w ciągu 25 lat istnienia zespołu spektakli bazo­ wał na takim materiale osadzonym w kulturze, sztuce oraz obrzędowości zarówno społeczności dawnych, jak i współczesnych, w których kultura minionych epok miała szansę przetrwać. W tym tekście skupimy się głównie na materiale wizualnym, gdyż centralnym dla mnie tematem jest proces, który nazwałem już wcześniej „ożywieniem” obrazu, czyli przełożeniem sensów zawartych we frag­ mencie malowidła lub rzeźby starogreckiej na scenę teatralną w formie żywej i dynamicznej. Poza tym na­ leży także podkreślić, że działalność zespołu gardzienickiego skupia się ostatnio w dużej mierze na pracy z zabytkowymi obiektami kultur starożytnych. Mniej uwagi poświęca się na dzień dzisiejszy żywym rytuałom kultury ludowej, poszukując inspiracji bardziej w ob­ szarze przedmiotów, malowideł i tekstów antyku. Gro­ madzony materiał muzyczny, tekstowy i graficzny słu­ ży za punkt wyjścia, jako swoisty tekst kultury, służy Tekst powstał podczas przygotowywania przez Akademię Prak­ tyk Teatralnych „Gardzienice” pokazu teatralnego inspirowa­ nego starogrecką ikonografią wazową. W 2005 roku aktorzy te­ atru „Gardzienice” Mariusz Gołaj i Joanna Holcgreber zapropo­ nowali studentom Akademii pracę nad ikonografią wazową, która miała zostać przeniesiona na scenę dzięki użyciu warszta­ tu teatralnego wypracowanego przez gardzienicki zespół. Jed­ nym z początkowych elementów pracy był cykl spotkań teore­ tycznych, podczas, których analizowano treści poszczególnych malowidłach wazowych. Tekst „Ożywianie” obrazu... jest pod­ sumowaniem niektórych problemów i przemyśleń, które poja­ wiły się w ramach spotkań seminaryjnych w Gardzienicach. Waza François - archiwum Ośrodka Praktyk Teatralnych „Gardzienice” 136 �136-140 Rozalski.ps - 8/31/2006 10:22 AM M a a e j Różalski • „OŻYWIANIE” OBRAZU jako inspiracja twórcza, na podstawie której możliwe jest już działanie teatralne. Proces artystycznej inter­ pretacji polega głównie na próbie możliwie wiernego wychwycenia i oddania za pomocą teatralnych środ­ ków artystycznego wyrazu sensu antycznego malowi­ dła, rzeźby lub utworu muzycznego. Dokładne odwzorowanie nie jest oczywiście moż­ liwe i zarzut o pewne nadużycia interpretacyjne jest często podnoszony. Tadeusz Kornaś pisze o ekspery­ mentach muzycznych Staniewskiego: „Sięgnięcie do muzyki antyku wymagało od Staniewskiego i jego ze­ społu nie lada... tupetu. Ocalały bowiem tylko skraw­ ki zapisów na papirusach czy stelach, zaś ich odczyta­ nie i wykonywanie każdorazowo wzbudzało w świecie naukowym gorące dyskusje”.1 Wydaje się jednak, że nie dokładne odwzorowanie jest celem Włodzimierza Staniewskiego i jego współ­ pracowników. Możliwie dokładna i możliwie jak naj­ bardziej uprawomocniona interpretacja dzieła, które­ go przecież część sensów została bezpowrotnie utraco­ na i uniemożliwia odtworzenie pełni znaczeń zawar­ tych w konkretnym malowidle wazowym lub fragmen­ cie muzycznym, jest tylko warunkiem koniecznym dla szerzej pojętego zamierzenia, jakim jest włączenie do współczesnej kultury i swoiste ożywienie porozbija­ nych fragmentów przeszłości na warunkach autono­ micznie funkcjonujących środków artystycznego wy­ razu: „Stare pieśni stwarzały ruch, ekspresję aktorską, określoną artykulację, wręcz całe sceny, ale i odwrot­ nie - wymogi dramaturgiczne oddziaływały na sposób wykonywania pieśni. Staniewski nie jest purystą. Za­ mierzał stworzyć spektakl, a nie muzeum pieśni”.2 Należy także pamiętać, że włączenie w proces hermeneutycznych poszukiwań zabiegów artystycznych pozwala na stworzenie nowego kontekstu odczytywa­ nia dawnej sztuki. Rodzaj skupienia związany z działa­ niem artystycznym musi doprowadzić do innych efek­ tów niż tylko sama sucha ocena przeprowadzana za pomocą narzędzi naukowych. Działanie tego typu po­ zwala na powtórne włączenie zamkniętego w gablocie fragmentu przeszłości w proces twórczy, dziejący się tu i teraz. Metoda stosowana przez Gardzienice pozwala na osiągnięcie jedynej w swoim rodzaju jakości proce­ su twórczego, daje niesłychany efekt, jakim jest obco­ wanie z tylko częściowo, ale jednak odtworzoną prze­ szłością. W ten sposób powstaje owa szczególna mo­ zaika poskładana z fragmentów, porozbijanych kawał­ ków przeszłości służących jako budulec dla jak najbar­ dziej współczesnego dzieła artystycznego. Nie chodzi przy tym o stworzenie tak modnego dzisiaj utworu po­ sługującego się cytatem, czy może wręcz używającego samodystansujacego się zespołu cytatów jako głównej zasady wypowiedzi artystycznej. Wręcz odwrotnie, za­ mierzenie „Gardzienic” jest fenomenologiczne tak jak fenomenologię rozumiał Gerardus Van Der Leeuw, w sensie poszukiwania tego, co żywe i znaczące, tego, co daje się wyrwać przeszłości jako wspólne fragmenty kultury3. Tak budowany „wehikuł teatralny” ma po­ zwolić już nie na zdystansowane ślizganie się po po­ wierzchniach znaczeń i samonapędzającą się grę inte­ lektualną, ale na pełną zaangażowania i wymagającą odwagi podróż w głąb symboli określających ontologiczny i kulturowy sens istoty ludzkiej. Gardzienice od początku istnienia budowały swoją pracę artystyczną na fundamentach muzyki i muzycz­ ności. To muzyka była głównym elementem urucha­ miającym przestrzeń teatralną. Od jakiegoś czasu twórca i reżyser gardzienickiego teatru Włodzimierz Staniewski próbuje jednak przekształcać swoje począt­ kowe założenie. Zaczynając pracę nad spektaklem Elektra, zaczął poszukiwać nowego środka artystyczne­ go wyrazu. Odwołując się do jednej ze starogreckich technik konstruowania dzieła scenicznego nazywane­ go cheironomią, postanowił integralnie złączyć wypo­ wiadane na scenie słowo komentującym je i podkre­ ślającym jego sens gestem. Tadeusz Kornaś podkreśla, że „już w Metamorfozach praca nad gestem wziętym z przekazów na antycznych wazach i innych świadec­ twach ikonicznych miała duże znaczenie”.4 Staniewski twierdzi, iż greccy aktorzy wypowiadając na scenie sło­ wa dramatu, posługiwali się także sformalizowanym zespołem gestów, który ściśle był sprzęgnięty ze struk­ turą języka: „Uważam, że dopiero wtedy, gdy słowo jest organicznie związane z przekazem gestu, tonu, muzyki - w pełni jawi swoją treść. Myślę, że nadcho­ dzi czas, by słowu dramatu klasycznego został przywró­ cony cały jego organiczny kształt, łącznie z warstwą brzmieniową, muzyczną i gestem”.5 Tym samym, jak to ujął w rozmowie prof. Leszek Kolankiewicz, dochodzi w najnowszym spektaklu Gar- Waza François, dolny fragment - archiwum Ośrodka Praktyk Teatralnych „Gardzienice” Waza François, dolny fragment- archiwum Ośrodka Praktyk Teatralnych „Gardzienice” 137 �136-140 Rozalski.ps - 8/31/2006 10:22 AM M a a e j Różalski • „OŻYWIANIE” OBRAZU dzienic Elektra do głębokiej semiotycznej pracy nad strukturą znaku. Uważam, jak Kolankiewicz, że rozwa­ żając strukturę spektaklu, dochodzi się do pytań 0 istotę znaku. Wypadałoby się więc zastanowić, czy istotna jest tylko jego część graficzna, wizualna oraz to, co zostaje przez znak oznaczone. Czy ten proces deskrypcji, przynajmniej w przypadku dzieła sceniczne­ go, nie jest integralnie związany z tym, w jakiej tonacji 1 rytmie zostanie przekazany jego wizualna forma sądzę, że jest nierozdzielnie związana z cielesnością ak­ tora, jego oddechem, kształtem rąk, przeżywanym wzruszeniem. Znaczyłoby to, że znaki ożywają tylko dzięki ciału przekazującej je postaci scenicznej, a pro­ ces deskrypcji nie jest do końca możliwy bez swojego cielesnego, „przeżyciowego” rozwinięcia. Kontynuacją idei scenicznego „ożywiania” znaków była praca nad pokazem teatralnym studentów A ka­ demii Praktyk Teatralnych „Gardzienice”. Inspiracją do prowadzonej pod kierownictwem aktorów Gardzienic Joanny Holcgreber i Mariusza Gołaja pracy stu­ dentów była wspomniana już waza François. Przygoto­ wanie przez Akademię pokazu teatralnego związanego z kulturą antyczną poprzedził cykl wykładów i dysku­ sji poświęconych malarstwu wazowemu. W ramach tych wstępnych spotkań grupa skupiała się głównie na interpretacji malowideł wazowych i szukaniu możli­ wości jej scenicznego rozwinięcia. Kluczem dla tych działań była przede wszystkim zaproponowana przez Gołaja i Holcgreber metoda pracy, którą ci aktorzy wypracowywali przez lata swojej działalności w Gardzienicach. Mając szczęście uczestniczyć w tych dzia­ łaniach, skupiłem się na jednej z przedstawionych na wazie sytuacji. Chodzi tutaj o dolną część wazy z przedstawioną na niej mityczną sceną walki Pigme­ jów z żurawiami. Dotychczas scena ta była traktowana jako forma ozdobnika dla przedstawianych powyżej istotnych wydarzeń z mitologii greckiej, nawiązujące­ go do fragmentu Homerowej Iliady, w którym walka Greków z Trojanami ukazywana jest jako starcie żura­ wi i Pigmejów. Homer komentuje tę scenę, stwierdza­ jąc, że istoty zwane Pigmejami naprawdę żyją w pół­ nocnej Afryce. Ich naturalnym wrogiem są właśnie żu­ rawie, które «uciekając przed zimą» nadlatują nad osady Pigmejów i dokonują swoistej ptasiej inwazji na terytorium tych niewielkich istot. Odpowiedź pozor­ nie łatwa i klarowna. Niepokojąca jest jednak ta ła­ twość interpretacji, rodzajowość sceny nieprzystająca do tematyki powyżej niej na wazie rozgrywających się, centralnych przecież dla wierzeń greckich scen mi­ tycznych, takich jak zaślubiny Peleusa i Tetydy, polo­ wanie na dzika kaledońskiego, życia i śmierci Achille­ sa, czy w końcu przypowieści o wygnaniu i powrocie Hefajstosa na Olimp. W świetle powyższego niewy­ starczająca wydaje się opinia, że scena u dołu wazy jest tylko rodzajem ozdoby, ornamentu, zdobiącego to dzieło wazowej sztuki starogreckiej, nazywanej prze­ cież przez niektórych badaczy mitologiczną biblią an­ tycznej Grecji.6 Dlaczego autor wazy, zamiast rozbudować ikono­ graficznie już przedstawione wydarzenia, albo też za­ mieścić jakieś nowe wątki powiązane z historią mitycz­ ną, poświęcił duży fragment dzieła na nic nieznaczący ozdobnik związany właśnie z walką Pigmejów i żurawi? Oczywiście można odpowiedzieć, że w obrębie starogreckich malowideł wazowych typowe były motywy ozdobne.7 Pojawia się jednak kilka wątpliwości, za­ równo przy dokładniejszej analizie scen z wazy, jak i w świetle badań nad starogreckimi misteriami, łączą­ cymi wprost przedstawienia Pigmejów z postaciami misteryjnych bóstw Kabirów.8 Wydaje się, że możliwa jest interpretacja, według której scena przedstawiona na dolnej części wazy nawiązuje do starogreckich mi­ steriów Kabirów. Żeby rozwinąć taką hipotezę, nie­ zbędnych jest jednak kilka słów o samych misteriach. O misteriach Kabirów jako pierwszy wspomina w swoich Dziejach Herodot.9 Występowały one głównie w rejonach północnej Grecji wraz z centralną dla tego kultu wyspą Samotraką. Dużym ośrodkiem misteryjnym były także Teby. Niestety, o części kultu rozwijają­ cego się na Samotrace niewiele wiadomo, dlatego też Karl Kerenyi w swoim niewielkim opracowaniu o mi­ steriach Kabirów10 skupia się głównie na tebańskiej czę­ ści kultu. Dla naszych rozważań istotnych będzie kilka poruszanych przez Kerenyiego kwestii odnośnie do sa­ mego przypuszczalnego sensu misteriów. W moich roz­ ważaniach będę także posiłkował się wywodami Alber­ ta Schachtera poświęconymi tebańskim misteriom. Nie będę próbował odtworzyć całości rozważań obydwu au­ torów. Mam zamiar opisać tylko kilka najważniejszych dla naszego tematu motywów, w razie wątpliwości od­ syłając do wymienianych tekstów. Zdaniem Kerenyiego wysoce prawdopodobny jest integralny związek bogini Demeter z misteriami Kabirów. Autor pisze: „Demeter, występującą tu w powią­ zaniu z Kabirami i zwaną Kabeiria albo po prostu «Matka», należy uważać za fundatorkę misteriów Ka­ birów”.11 Autor wyprowadza powyższy wniosek zarów­ no na podstawie tekstu greckiego podróżnika Pauzaniasza: „Tylko ktoś wtajemniczony może do niego wejść [gaju poświęconego Demeter i Kore - przyp. au­ tora]. Około siedmiu stadiów od tego gaju znajduje się sanktuarium Kabirów. O tym, kim byli Kabirowie i ja­ kiej natury były poświęcone im oraz matce obrzędy, zamilczę”,12 jak i analizy imion wymienianych przez Pauzaniasza w ramach mitycznej historii odtworzenia sanktuarium w Tebach. O greckich misteriach nie można było pisać wprost, toteż autorzy bardzo często zmieniali imiona i fakty, ukrywając rzeczywistość mi­ steriów w odnoszących się do mitów wymyślonych hi­ storiach. Wydaje się, że tak właśnie jest w przypadku opisywanej przez Pauzaniasza historii odtworzenia mi­ steriów tebańskich przez kobietę imieniem Pelarge. 138 �136-140 Rozalski.ps 8/31/2006 10:22 AM M aciej Rożalski • „OŻYWIANIE” OBRAZU Kerényi analizując to imię, wiąże je z postacią bogini Demeter dzięki pochodzeniu kobiety z miasta poświę­ conego Demeter, ale przede wszystkim przez znaczenie słowa pelarge - bocianica. Kerényi dowodzi związków „bocianicy” z Demeter: „Opowieść o Pelarge i sceny z ptakami błotnymi na wazach z kabirionu sytuują się na jednej płaszczyźnie”.13 Co dla nas bardzo istotne, w poczet ptaków powią­ zanych z żywiołem Demeter zostaje zaliczony także żu­ raw: „...jest całkiem chyba jasne dla wtajemniczonych określenie tejże boskiej matki, założycielki misterium Kabirów koło Teb, mianem «Bocianicy», wskazujące na grupę ptaków długonogich obok wzmiankowanej wyżej grupy krótkonogiej. Bocian, czapla i żuraw wy­ stępują więc razem tak samo jak łabędź, gęś i kaczka, i na malowidłach wazowych rzadko bywają odróżnia­ ne od siebie dokładniejszym rysunkiem”.14 W świetle powyższych rozważań i związków Kabirów ze sceną z Wazy François kluczowe zdają się wypowiedzi Schachtera co do tematyki odnalezionych w tebańskim sanktuarium malowideł wazowych. Autor pisze: „Obok scen bezpośrednio związanych z kultem daje się zidentyfikować szereg innych tematów: symposia, sceny konwencjonalnych historii (jak np. Odyseja, bi­ twa żurawi i Pigmejów, Kadmos), atletyka, łowiectwo. Wiele osób na tych malowidłach zostaje przedstawio­ nych groteskowo, albo jako Pigmeje...” i dalej: „To, co wyróżnia się w przedstawieniach Kabirionu, to częste użycie aspektu pigmeidalnego, który musi być odbi­ ciem Kultu Kabirów”.15 Pojawia się tu więc bezpośredni związek pomiędzy grupą określaną jako Pigmeje i żurawiami. Mało tego - autor wspomina o bezpośrednich odniesieniach do tematów przedstawianych w Odysei. Jeszcze dalej idzie w swoich rozważaniach Kerényi, kiedy pisze: „Do dru­ giej, baśniowo rodzajowej grupy malowideł należą przede wszystkim przedstawienia bajecznego ludu Pig­ mejów z żurawiami. W wizerunkach śmiesznych, fallicznych karzełków, Pigmejów, oraz majestatycznych, Waza François - archiwum Ośrodka Praktyk Teatralnych „Gardzienice” potężnych ptaków niebieskich - żurawi, ukazane jest tutaj aluzyjnie przeciwieństwo między podlegającą ini­ cjacji męskością i udzielającą tej inicjacji żeńskością, przeciwieństwo, które w tych misteriach zdaje się grać zasadniczą rolę”.16 Zostaje tu więc zarysowana opozycja pomiędzy do­ stojnymi ptakami Demeter i groteskowymi Pigmejami Kabiroi. Żeby jasne jednak były powody takiej opozy­ cji, wypadałoby jeszcze wspomnieć kilka słów o tożsa­ mości owych Kabiroi. Kłopot w tym, że niewiele o nich wiadomo. W swoich rozważaniach Kerényi analizuje kilka mitów z rejonu Samotraki odnośnie do Kabirów. Z pewnością byli oni „bóstwami misteryjnymi par exellance, i jest to jedyne bardziej ogólne określenie, jakie dopuszcza tradycyjny przekaz”.17 Wedle analiz Kerényiego były to także bóstwa, w których etos wpisana była pierwotna zbrodnia, poza tym ich domeną była chtoniczność i częściowo także aspekt tytaniczny. „Cechą prawdziwie upiorną istot boskich, takich jak Kabirowie, jest, gdy - by użyć wyrażenia z Upaniszad - jawią się one jako ‘mniejsze od najmniejszych i większe od największych’. W tak właśnie brzmiącej inskrypcji z Imbros, pośród Kabirów wymieniającej imiona wielkich tytanów - Kojosa, Kriosa, Hyperiona, Japetosa, Kronosa - wspomina się także o Patajkach, czyli karłach (...) już wcześniej Kabirowie uchodzili za­ równo za tytanów, jak i za karłów. Wiemy już, że byli również winnymi występku: ich bratobójstwo ma cha­ rakter nie mniej tytaniczny niż zamordowanie przez tytanów Dionizosa”.18 Kerényi tłumaczy także powód przedstawiania Kabirów jako istot pigmejowatych przez ich komiczną sprośność i zarazem bezbronność, dzikość i groteskowość, która może mimo swej śmiesz­ ności stawać się śmiercionośna. Właśnie w tej dwo­ istości pierwiastka męskiego autor doszukuje się głę­ bokiego sensu misteriów. „Kabirowie, pierwowzory podlegających inicjacji mężczyzn, mieli w sobie rów­ nież - jak wszyscy wojownicy - coś morderczego, co należało odpokutować. Ale byli też zarazem duchami życia, które (...) dmuchały wiatrami odżywiającymi duszę”.19 Poruszając temat związków Pigmejów z tytanami, wypadałoby jeszcze wspomnieć o wątku pobocznym, który jednak otwiera pole fascynujących rozważań o samej wazie François, a który zarazem dodatkowo uprawomocnia związki przedstawionych na niej scen z mitycznymi Kabirami. Cytując bowiem jeszcze raz Kerényiego, dowiadujemy się, że: „Aitnajos, ‘Etnejczyk’ to bardzo przejrzysty kryptonim Hefajstosa, bo­ ga ognia i kowalstwa, którego przynależność do bo­ skich Kabirów tym się również wyraża, że ongiś zwa­ no ich właśnie ‘Hefajstosami’”.20 Biorąc pod uwagę także inne źródła stwierdzające, że Kabirowie byli uważani za podwładnych Hefajstosa, odpowiedzialny­ mi za bardziej poślednie domeny jego rzemiosła, jak metalurgia i właśnie sztuka wazowa, rodzi się ciekawy 139 �136-140 Rozalski.ps - 8/31/2006 10:22 AM M a a e j Rożalski • „OŻYWIANIE” OBRAZU kontekst interpretacyjny samej historii powrotu He­ fajstosa na Olimp, która jest jednym z głównych te­ matów ikonicznej narracji przedstawionej na wazie. Po pierwsze, Hefajstos i Kabirowie przedstawieni na tej samej wazie przywodzą na myśl swoisty autotematyzm, który mógł być ukrytym celem twórcy wazy, Klejtiasa. Zdawałoby się to przypuszczenie potwier­ dzać dyskretne rozmieszczenie niewielkich waz w róż­ nych częściach przedstawionej historii. Poza tym na­ leży pamiętać, że pozostający w relacji z Kabirami z dolnej części malowidła Hefajstos bierze znaczący udział w rozgrywającej się na wazie historii. Ukazuje ona wybawianego ze swojej mrocznej egzystencji i wy­ noszonego ku życiu niebiańskiemu boga. Być może także tutaj dałoby się odnaleźć ślady misteryjnego mi­ tu związanego z kultem Kabirów, w którym mężczy­ zna doznaje jakościowej zmiany swojej egzystencji. Ciekawy jest w tym świetle fakt, że za „uwznioślenie” Hefajstosa odpowiedzialny jest Dionizos, który zdaje się pełnić znaczącą funkcję w samej strukturze miste­ riów Kabirów, oraz to, że sama waza była stworzona jako czara do mieszania wina podczas sympozjonów. Wina, które było przecież domeną Dionizosa. Kerényi kończy swoje rozważania bardzo poetyc­ kim tekstem: „Przemiana mężczyzny w prawdziwe źró­ dło życia, w służebnika najdelikatniejszej, zalążkowej formy ludzkiego życia, być może też skonfrontowanie go z najwcześniejszą, a już na pewno z najprostszą for­ mą człowieczeństwa - oto na czym w świetle przeana­ lizowanej opowieści założycielskiej, mógł bodaj pole­ gać sens misteriów Kabirów”.21 Pozostawiając na boku kwestię o prawomocności tej ostatecznej tezy Kerényieg,o sądzę, że z dużym prawdopodobieństwem można przypuszczać, że dolny fragment malowidła z wazy François nie jest li tylko ozdobą, ale przede wszystkim jest bezpośrednim nawiązaniem do problematyki mi­ steriów Kabiroi. Podsumowując rozważania, wypadałoby nawiązać znowu do twórczości teatralnej Gardzienic. W niniej­ szym tekście chodziło głównie o ukazanie pracy hermeneutycznej, która miała posłużyć za materiał wyj­ ściowy, przydatny do późniejszej pracy artystycznej. Mimo że interesujący sam w sobie wydaje się problem potencjalnych związków wazy François z misteriami Kabirów, to odrębną kwestią jest to, jak materiał teo­ retyczny przeistoczył się w dziedzinę inspiracji twór­ czej. Trzeba powiedzieć, że tematyka samotrackiego kultu jako taka nie została włączona do pokazu pracy gardzienickich studentów. Interesujące okazały się na­ tomiast same efekty, które osiąga Kerényi, wyprowa­ dzając własne wnioski i interpretacje z wcześniej ana­ lizowanego materiału historycznego. One właśnie otworzyły ciekawe pole interpretacyjne dla późniejszej pracy na scenie. Jak mogliśmy przeczytać w przytoczo­ nym powyżej cytacie kończącym książkę Kerényiego, stawia on hipotezę badawczą, która określa wewnętrz­ ny sens misteriów Kabirów jako starcie opozycji - bru­ talnej męskości i ostatecznie pokonującej ją kobiecej, „lotnej” delikatności. Efektem takiego spotkania jest głęboka duchowa przemiana mężczyzny-wojownika w mężczyznę-dawcę życia. Właśnie ten konflikt opo­ zycji, nadający dramatyczny kontekst scenom azy François (mimo że pozbawiony swojego rysu misteryj­ nego), posłużył za inspirację dla budowania poszcze­ gólnych scen pokazu Wazy. Wewnętrzna opozycja dwóch sił, które odwiecznie ścierają się w walce 0 ludzką egzystencję, stała się jednym z motywów przewodnich kształtujących prowadzoną przez Mariusza Gołaja i Joannę Holcgreber pracę studentów Akademii gardzienickiej. Przypisy 1 2 3 Tadeusz Kornaś Gardzienice, wyd. Homini, Kraków 2004, s. 209 Ibidem. s. 210 Gerardus Van Der Leeuw, Fenomenologia religii, przełożył Jerzy Prokopiuk, wyd. Książka i wiedza, Warszawa 1997, s.587: Po­ winniśmy (...) wiedzieć, co robimy, kiedy zaczynamy mówić o tym, co się nam ukazało, i nadawać temu nazwy. W tym celu musimy uzmysłowić sobie, że wszystko, co się nam ukazuje, jest nam dane nie bezpośrednio, lecz jedynie jako znak jakiegoś sensu, który mamy wyjaśnić, jako coś, co powinno być przez nas wyjaśnione. A wyja­ śnienie to jest niemożliwe, jeśli nie przeżywamy tego, co się nam uka­ zuje, jeśli tego nie mimowolnie i na pół świadomie, lecz umyślnie i metodycznie nie przeżywamy (er-leben). 4 5 6 7 8 9 Teatr gestu. Rozmowa z Włodzimierzem Staniewskim, rozmawiał J.R. Kowalczyk, „Rzeczpospolita” 2002 r, nr. 233, s. A12, cyto­ wane za Tadeuszem Kornasiem Wypowiedź doktora Lecha Trzcionkowskiego z wykładu doty­ czącego Wazy François. François Lisarague Malarstwo Greków, czy Grecja malarzy ?, przeł. Wojciech Michera, Konteksty nr 1/06, s. 3 Por. Karl Kerényi Misteria Kabirów oraz Albert Schachter The Theban Kabiroi w: Greek Mysteries Herodot Dzieje, przełożył Seweryn Hammer, wyd. Czytelnik, Warszawa 2004 r., s. 120 Karl Kerényi Misteria Kabirów, Prometeusz, przełożył Ireneusz Kania, wydawnictwo Czytelnik, Warszawa 2000r. 10 Misteria Kabirów, Prometeusz, dz. cyt. s. 28 11 Pauzaniasz U stóp boga Apollona ks. IX, rozdz.25, przełożyła Janina Niemirska-Pliszczyńska i Henryk Podbielski; oprac. Henryk Podbielski, wyd. Wrocław 1989. 12 Misteria Kabirów, Prometeusz, dz. cyt., s. 34 13 Ibidem, s. 33 14 Albert Schachter The Theban Kabiroi w Greek Mysteries, pod redakcją Michaela B. Cosmopoulosa, fragment tłumaczony przez autora, wyd. Routledge, Londyn i Nowy Jork 2003, s. 130 15 Misteria Kabirów, Prometeusz, dz. cyt. s. 35 16 Ibidem, s. 26 17 18 19 20 140 Misteria Kabirów, Prometeusz, dz. cyt. s. 27 Ibidem, s. 37 Ibidem, s. 28 Ibidem, s. 37 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3bf0873447dfc32cda0df7560ec63196.pdf 7ac24c82eec3b05cd0463aaf037eba1f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6288 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource Hasior, Władysław (1928-1999) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5865 Title A name given to the resource Opowieść o Hasiorze / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006 t.60 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.60 z.2, s.156-157 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wróblewska, Danuta Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 156-157 Wroblewska.ps - 9/7/2006 4:46 PM DANUTA WRÓBLEWSKA Opowieść o Hasiorze R zeźbiarze mają życie częściej gwałtowne aniże­ li spokojne. Są mniej pokorni, więcej samotni i porywczy. Są odmieńcami. Czy to borykanie się z kamieniem, odlewami, ciężarem warsztatu, czy też większa niż u innych zależność od zamawiającego powodują, że są oni wojownikami. Stwarzają byty przestrzenne sąsiadujące z człowiekiem lub go przera­ stające, mają więc poczucie wpływania na świat fi­ zyczny. Nieodwołalność decyzji w realizacjach i zwią­ zany z tym stopień napięcia kończą się podobnie, jak to bywa w przyrodzie: rozładowaniem-burzą. Opowia­ da się o nich, jak o Dunikowskim, całe legendy, z któ­ rych jednak sporo jest prawdą. Nie wiemy, jak było pierwotnie, w dawnych czasach tworzenia katedr, jednak warsztat, jego uwikłania i dynamika zawsze były te same. Uwaga dla inności rzeźbiarskiego tem­ peramentu zaczęła się na dobre od Michała Anioła. Toteż o rzeźbie, życiu i mozole jej twórców chętnie czyta się monografie czy powieści. W polskiej biografistyce, stosunkowo zresztą ubo­ giej, jeśli chodzi o sztuki piękne, ten temat jest jednak na dalekim planie. Rzeźba jako przegląd form jest nie­ często podejmowana i nie budzi szczególnych emocji. Podobnie twórczość rzeźbiarska pojedynczych arty­ stów. Dzieje się tak może i dlatego, że u nas raczej uświęca ona zamówienie, aniżeli podrażnia oko, jest solenna i mniej prowokuje przestrzeń. Toteż za praw­ dziwą niespodziankę trzeba przyjąć rzecz o Hasiorze pióra Hanny Kirchner, skądinąd znawczyni i anality­ ka słowa literackiego. To jest książka dla każdego czy­ telnika zainteresowanego człowiekiem-twórcą. Bar­ dzo dobrze, że portret (głównie psychologiczny) tego rzeźbiarza naszkicowała osoba stojąca z boku, nie za­ rażona ścisłym profesjonalizmem, za to wrażliwa i współczulna życiu z bagażem talentu. Choć książka została przez autorkę nazwana opo­ wieścią na dwa głosy, to jej zawartość jest w pewien sposób polifoniczna. Hanna Kirchner pisze o zawiłych dziejach swojej przyjaźni z Hasiorem od pierwszej wi­ zyty w zakopiańskiej pracowni po jego czas ostatni. Są to wspominania niewolne od sentymentu, swobodne i szczere, czasem - dla porównania lub wyjaśnień skokowo mieszające lata. Skrupulatnie wyliczają zda­ rzenia, ale i czyta się w nich także o szaleństwie wy­ obraźni, śledzi wzloty i upadki artysty, podlicza jego triumfy i jego sprawy przegrane. Czuje się żar samospalania w sztuce, ale obok dostrzega również wódkę, przestrzeń banału i fałszu, a także niełatwy charakter artysty, który był tłem wielu powikłań. Tę przejmują­ cą relację rytmicznie przerywa głos samego Hasiora z jego listów do Kirchner, kiedy, jak w dzienniku, do- 156 �156-157 Wroblewska.ps - 9/7/2006 4:46 PM D anuta Wróblewska • OPOWIEŚĆ O HASIORZE nosił o wszystkim, co uznawał za ważne. Pisał krótko, raczej dawał sygnały, niż opisał zdarzenia, i owe wol­ ne od gadulstwa kartki były - obok rozmów tych dwojga - wglądem w jego życie. Ciekawy jest ton tych zapisków. Wobec autorki Hasior zachowywał zawsze pełen atencji dystans, równocześnie mając ją za cel zwierzeń i zawierzeń. Nawet te najzwięźlejsze mają swoją dramaturgię i kierunek. Odgaduje się, że „Wielka Miła Wspaniała Pani” była mu oparciem w ciemnych chwilach, ale też i to, że wiedział, iż to ona poniesie jego sławę dalej. W jakiś sposób na to li­ czył. Poza czcią dla adresatki za dobrodziejstwo uwa­ gi dla jego osoby Hasior, sam słowotwórczy i bystry, przez tę korespondencję jak gdyby wspinał się powy­ żej wszystkiego, co go otaczało. Przyjaźń z badaczką, przypieczętowana ciepłą korespondencją, wyraźnie go wyróżniała, może nawet dopingowała. Są w książce jeszcze teksty drukowane przez Kirchner w czasopismach artystycznych i literackich. Pisane w zachwycie, trochę ponadczasowo, dla po­ tomnych, dawały szeroką i bardzo literacką egzegezę tej sztuki i jej korzeni. W opinii piszącej spotykały się tutaj wczesny nadrealizm, gest ekspresjonisty, cząstki cywilizacyjnego śmietnika, ale przede wszystkim - duch sztuki sakral­ nej, elementarz dewocyjny, chłopska wyobraźnia lu­ dowa. Był przecież Jankiem Muzykantem spod Nowe­ go Sącza (jak siebie nazywał), z tą strefą rodzinnie po­ łączonym. Zanim na taką swobodną heterogeniczność przyszła w świecie moda, on już taki był. Wobec jej częstego niezrozumienia, teksty Hanny Kirchner sta­ wały mu się tarczą obronną. Wzięte z progu obrzędo­ wości, teatru i magii kolaże Hasiora, wzbogacane 0 dźwięk, ogień i wodę, były - jak pisała autorka tych tekstów - zmierzeniem się ze sztuką totalną. Ich me­ taforyczna rzeczywistość przyjmowała do swego leksy­ konu strzępy dzisiejszego i przeszłego świata, kulturę 1 naturę, żart i patetykę formy, nadając temu zazębia­ niu ślad filozoficznej refleksji. Trzeba było sporej wraż­ liwości, by tę zawartość oddać. Kirchner to zrobiła. Te teksty są operacją monumentalizowania arty­ sty, jest więc tak, jakby szkła, chorągwie, metafizycz­ ne pejzaże i ironiczne kukły Hasiora znalazły sąsiedz­ two spiżu słowa. Zestawienie bliskiego planu przyjaź­ ni ze skalą wielkiej sceny to ciekawy zabieg. Trzy wątki splatają się jak w warkoczu, warunkują siebie i siebie uzupełniają. Każdy z nich zamyka inną emocję. Najważniejszy jest pierwszy. Wspominanie przyjaciela, który odszedł, jest wspominaniem gorącz­ ki młodości, powrotem do historii jakby wyjętej z kart dawnej powieści, przeżywanej do tego w świetle sztuki-kapryśnicy, przemiennie poetyckiej, ironicznej i tra­ gicznej. Świadomość tragiczna, ona chyba była u H a­ siora najsilniejsza. I ją tropiła Kirchner pod kamufla­ żem formy, pod płaszczem ironii, groteską, zabawnymi połączeniami rekwizytów. I to ona do uważnego widza, jakim była biografistka, przemawiała najsilniej. W swojej książce Hanna Kirchner na nowo wpa­ truje się w osobę, której inność ją interesuje. A może pod jej pociągającym pretekstem wpatruje się przede wszystkim w tajemnicę sztuki - czegoś nie do końca zrozumiałego, nieprzydatnego i jednocześnie olśniewa­ jącego. Widzi, jak burzy ona życie i w pewnej mierze je wynagradza, jak zagarnia w nim wszystkie siły. Jak, po­ pychając człowieka w górę, w tym życiu jest naczelna. Wniebowzięcie 157 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/de84e447f7fec6569c33de775b5d4377.pdf 060df4717907ace031b999fa45012d5a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6290 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource Hasior, Władysław (1928-1999) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5867 Title A name given to the resource Hasior przypomniany/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006 t.60 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.60 z.2, s.160-161 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 160-161 Jackowski.ps - 8/31/2006 11:06 AM ALEKSANDER JACKOWSKI Hasior przypomniany D awniej czas wydawało się biegł wolniej, wydarze­ nia rysowały się ostrzej, pamięć trwała dłużej. A teraz? Ledwie ktoś umrze, zapominamy o nim, chyba, że utrwali jego nazwiska podręcznik szkolny. Ilość faktów, o których się ciągle dowiadujemy jest taka, że wydarzenia nowe natychmiast spychają daw­ ne w niepamięć. Hasior odszedł niedawno, ale pamięć o nim gaśnie. W zbiorach muzeów trudno znaleźć je­ go prace. Dlatego tak ważna jest książka Hasior. Opo­ wieść na dwa glosy Hanny Kirchner. Ukazała się w 2005 r. równocześnie z wystawą, jaką zorganizowa­ ło warszawskie Muzeum Narodowe. Piękna to książka. Autorka wzruszająco pisze, że Hasior był dla niej waż­ ną postacią przez trzydzieści lat. Dla niej, znakomitej wydawczyni Zofii Nałkowskiej, zafascynowanej Janu­ szem Korczakiem, Leopoldem Buczkowskim. Hasioro­ wi imponowała ta przyjaźń, w listach utrzymuje wymy­ śloną żartobliwie figurę dialogów prostaczka (ale ge­ nialnego!) z pełną uroku Damą, ważną postacią naszej nauki. Listy Hasiora świadczą o stanie emocjonalnym artysty i o czasie, w którym działał. O konfliktach z władzą i problemach związanych z niezrozumieniem jego prac przez publiczność. To niezrozumienie wiąże się z nowatorstwem artysty, z niechęcią odbiorcy zro­ zumienia innych racji, niż te do których przywykł. W istocie, jak z piosenkami, ogółowi podoba się to, co przypomina rzeczy już znane. Piękne jest to, co się po­ wszechnie podoba. A Hasior był inny. Osobny, jakby powiedział Miron Białoszewski. Wiedział co chce osią­ gnąć, a słowa Hanny Kirchner potwierdzały słuszność jego wyborów. To ważne mieć obok siebie krytyka przyjaciela, któremu można ufać, który towarzyszy ar­ tyście w jego poszukiwaniach. Książka jest osobliwą formą dialogu, interesującego dla każdego kto się in­ teresuje sztuką Hasiora, ale i piękna jako opowieść o przyjaźni, emocjach. Dziś, gdy możemy już spojrzeć na twórczość Hasiora z pewnej perspektywy wyraźnie się rysuje jego odrębność, zakorzenienie w estetyce prowincji, gra z elementami kiczu, światem tradycji lu­ dowych. Hasior jest romantyczny, ironiczny, polski, jak mało kto z współczesnych artystów. Tylko on umiał dostrzec i pokazać w klimacie prowincjonalnej sztuki potrzebę piękna, autentycznych przeżyć. Wyra­ zić je w sposób twórczy, dojrzały i zawsze w jakimś stopniu szkicowy. N a granicy happeningu. Hasiora poznałem w 1961 roku, zachwycił mnie i moich kolegów w Instytucie Sztuki PAN wystawą w Teatrze Żydowskim, śmiałym nawiązaniem do folk­ loru przedmieścia, poezją najczystszej wody, pozwala­ jącej kojarzyć ze sobą przedmioty najbardziej trywial­ ne. To była rewelacja i to w tym samym czasie, kiedy zaczynał swą karierę na Zachodzie Rauschenberg i Lichtenstein. Poszliśmy do Antoniego Łyżwańskiego, który w KC zajmował się sztuką (był malarzem, profe­ sorem A SP i przyzwoitym człowiekiem), z propozycją, by wysłać Hasiora na Biennale do Wenecji. Co wy? zdziwił się. Nie! co by powiedzieli towarzysze radziec­ cy? Pojechał więc śmiertelnie nudny Eibisch, a szansa na sukces przepadła. Hasior miał wyobraźnię, chciał stworzyć w Czorsz­ tynie pierwszy na świecie pomnik grający. Wiatr miał poruszać żelazne organy, wydobywać dźwięki. Przyjął więc chętnie propozycję władzy pomnika „ku czci wiernych synów ojczyzny poległych w walce o utrwa­ lenie władzy ludowej na Podhalu”. Dla mnie, mówił, to pomnik tych, którzy ginęli zaplątani w tryby histo­ rii, ale Podhale tego wyjaśnienia nie przyjęło, pomnik jest niszczony, organy nie grają, z karabinów wyrwano bagnety, mur upstrzono obrzydliwymi napisami. O dzi­ wo, także źle przyjęto pomnik w Koszalinie „tym, któ­ rzy walczyli o polskość i wolność Pomorza”. Padały za­ rzuty koniunkturalizmu itp. Bolało to artystę, los rzeź- 160 Wnętrze galerii Hasiora �160-161 Jackowski.ps - 8/31/2006 11:06 AM Aleksander Jackowski • HASIOR PRZYPOMNIANY biarza w PRL był trudny. Poza portretami komunisty bohatera, jedynym tematem akceptowanym było uczczenie ofiar wojny, ale ile takich pomników dało się postawić? Pomnik ku czci AK-owców (czwórkami szli do nieba) Hasior wykonał niemal w szkicu, jak za­ bawkę, żołnierzyki w szklanym stożku. Oburzenie bu­ dziły rzeźby, ale też i sztandary, jednych, że parodiują kościelne feretrony, drugich, że do nich nawiązują. Do tego, po latach starań, otrzymał od władz w Zakopa­ nem budynek na galerię. On, bezsprzecznie najcie­ kawszy, najwybitniejszy artysta w tamtym środowisku. Rozległy się protesty, dlaczego on? N a domiar złego na wernisaż przybył Jerzy Urban, rzecznik rządu. Hasior nic nie miał do tego, przyjść mógł każdy - ale gorzko zapłacił za tego Urbana, i za otrzymaną galerię. A jest to miejsce doprawdy niezwykłe, porażające - lustra, sztandary, rzeźby, projekty pomników. No, i wówczas na pięterku urzędował sam Hasior. Mag, czarownik, twórca tej galerii dzieł, które tworzył ze wszystkiego, z kosy, tkaniny, zegarków, lalek, śrubek, goździków, ozdób metalowych z trumny. Trzy razy obwoziłem po kraju grupy artystów z Francji, Niemiec, Związku Ra­ dzieckiego. Pokazywałem Treblinkę, najbardziej przej­ mujące mauzoleum, jakie znam, rzeźby Stanisława Za­ gajewskiego w Muzeum Okręgowym we Włocławku (ołtarze niezwykłe, każące myśleć o Gandhim) i Gale­ rię Hasiora w Zakopanem. Widziałem wrażenie, jakie wywoływały te miejsca. W Zakopanem nie góry, bo goście widzieli większe, ale Hasior. W niepodobnej do niczego drewnianej szopie, z bileterkami szepcącymi ze czcią: mistrz odpoczywa!, mistrz na państwa czeka! Była tam niezwykła atmosfera. Płonące świece, lustra, projekty pomników, portrety w szklanych bańkach, niezwykle podobne (Tadzio Brzozowski!), kicze przy­ wrócone sztuce. Jakie znaczenie ma inscenizacja można się było przekonać teraz, na wystawie. To już nie było widowi­ sko olśniewające widzów. Obrazy grzecznie wisiały, już bez emocji odkrywania nowych wrażeń, nawet sztan­ dary, spowite dymem w pewnym momencie wydały się szare, nieprawdziwe. Zniknęła magia para teatralnych działań Hasiora, która podobnie jak u Kantora w jego przedstawie­ niach tworzyła nastrój, temperaturę odbioru. Bez ognia, płomieni trawiących eksponaty, bez dymu, eks­ plozji żywiołów, bez Twórcy, który nimi dyrygował, wi­ dowiska te straciły wiele ze swej energii. Zresztą nie tylko one. Pamiętam odsłonięcie Rydwanów, w szwedzkiej Sódertalje, kiedy potężne kadłuby koni rzucały się w przestrzeń spowite ogniem i dymem. Te­ raz, gdy je widziałem, były już tylko figurami w pejza­ żu, szare, pozbawione energii. Nawet nie wiem, czy potrzebne. Wielka jest magia teatru, widowisk, bez niej dzieła Hasiora tracą wiele ze swej wartości. Fantastyczna zdolność postrzegania rzeczy, łatwość tworzenia coraz Hanna Kirchner, fot z lat 60. to nowych kombinacji, układów, spięć, a także dow­ cip, obecny w niemal wszystkich dziełach sytuuje je bliżej świata zabawy niż artystycznego dyskursu. Nietrwałość, jednorazowość, szkicowość wszędzie są wi­ doczne, nie skrywane przez autora. „Wszystko, co ro­ bię w skali kameralnej jest trenowaniem wyobraźni, podtrzymywaniem odwagi, aby kiedyś odpowiedzieć na społeczne zamówienie” - pisał. Stąd te rewelacyjne szkice pomników - których nie mógł postawić w tam­ tych latach. Ale nie tylko te czynniki ważyły na decy­ zji, nazwijmy to - szkiców. Jego wyobraźnia gorejąca, twórcza kazała mu ciągle myśleć, działać, nie dbając o precyzję wypowiedzi, o trwałość dzieła. Napisał: „W twórczości najważniejszy jest pomysł. Najważniej­ szą rzeczą we wszystkich pracach jest ich wewnętrzna treść. Nie dbam o ich trwałość. To są formy laborato­ ryjne i nie muszę do nich przykładać zbyt wielkiej wa­ gi. Ale - dodał - chciałbym także tworzyć rzeczy trwa­ łe: pomniki”. Wiemy jednak, jak wiele się z tym wiązało kompli­ kacji, dwuznacznych sytuacji. Wiele dzieł, pomysłów, pozostało w stanie szkicu. Tylko fotografie mogą je ocalić, zasugerować wygląd pomnika w przestrzeni, pokazać, jak mógłby wyglądać, gdyby Hasiorowi dano go zrealizować. Dlatego nie za­ chwyca mnie strona wizualna książki Hanny Kirch­ ner. Wydawnictwo Rosner i Wspólnicy miało niezwy­ kłą szansę wydania pięknej książki, prezentującej arty­ stę, miało świetny, kompetentny tekst i ilustracje. Ale ich realizacja w druku martwi, ilustracje niewyraźne, byle jak zestawione, tandetnie uzupełnione "plastycz­ ną inwencją”. Szkoda... Zachęcam do przeczytania i uważnego przejrzenia książki. Warta jest tego. 161 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/efc20cebbc0d37a9dcbf24da38dc59c3.pdf cd0c4aea3c25b7961b48966fb92eb980 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4950 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Subject The topic of the resource kultura ludowa kultura duchowa wota dewocjonalia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4589 Title A name given to the resource Wota srebrne/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.2; s.67-92 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek W Olędzki O T A S R Popularne w pięćdziesiątych latach próby zawężonych oznaczeń zakresu sztuki ludowej w Polsce ustąpiły, j a k wiadomo, w latach późniejszych poszukiwaniom nowych j e j dziedzin i określeniom w materiale zabytkowym (m.in. archeologicznym) n u r t u , który można by nazywać l u d o w y m . Prawdopodobnie na tej drodze w n i k l i w s z y c h i poszerzonych badań konkretyzuje się pojęcie sztuki ludowej w Polsce. Niemniej do dziś jeszcze zjawiska artystyczne spoza głównego n u r t u rozwojowego sztuki nie zostały dostatecznie odkryte 2 3 U. 1. Współczesne oftar-y; naszyjniki, skiej, Jasna Córa. łańcuchy В R N E zwala to sądzić, że wota stanowią wykształconą w dłu­ gim procesie przeobrażeń idei ofiary jej postać w y ­ bitnie symboliczną. Zawiera ona, j a k każda ofiara, moment poświęcenia istocie czczonej pewnej wartości materialnej. N i e m n i e j jest to najczęściej wartość drugo­ rzędna — symboliczna, ustępująca istotniejszej f u n k c j i , jaką jest plastyczny przekaz ze strony człowieka do istoty czczonej prośby l u b dziękczynienia, ślubowania, wyrzeczenia. Przykładem może być prawie całkowicie zaniedbana dziedzina sztuki dewocyjnej, pątniezej: wota. Poza nie­ l i c z n y m i opracowaniami malarstwa wotywnego z jednej strony i z drugiej — w o t modelowanych w w o s k u , nie m a m y właściwie i n n y c h prac na ten t e m a t . Natomiast w literaturze obcej znajdują się i obszerne studia mono­ graficzne, i omówienia w opracowaniach ogólnych. W nauce zachodnioeuropejskiej dziedzina ta włączona została do badań sztuki ludowej już na początku X X w . Pod nazwą wota, ex wota a u nas dodatkowo ofiary *, występują rozmaite w y t w o r y o niejednakowych funkcjach k u l t o w y c h czy w ogóle r e l i g i j n y c h . Z w s z e l k i m i w o t a m i wiążą się jednak pewne momenty w i a r y , które jeśli nie są zawsze te same, to przynajmniej podobne. Po- E : Rozmaite wota wiąże też podobna zasada i n f o r m o w a ­ nia istoty czczonej przez człowieka. Wypływa ona z ogól­ nego rozumienia właściwości ontologicznych tej istoty, jako przybliżonych t y m , które przysługują człowiekowi. Istota czczona charakteryzuje się m.in. wyższą pojem­ nością. Stąd i umowność przekazu zawartego w określo­ n y m w o t u m znajduje pełne uzasadnienie wierzeniowe. Pewne przedstawienia, które mogą wydawać się mało znaczące, będą zawierały u k r y t e treści, nieraz o złożonej wymowie. Treści te nie zawsze możliwe są do odkrycia. Często pozostają tajemnicą, która znana była t y l k o ofiarodawcy. W różnych przejawach tej umowności za­ w i e r a się mniej l u b bardziej i n t y m n y i bojaźliwy sto­ sunek człowieka do istoty czczonej. Zdaje się, że miarą owej intymności i bojażnt była umowność określonych przedstawień . z cukierków 5 ofiarowane przez dzieci na ołtarzu M,B. Częstochow­ �11, 2. Wyobrażenie gromu, element okucia obrazu Sąd Ostateczny, XVIII w., blacha srebrna, dl. 16 cm. Sieradz, kość, ss. Urszulanek. II. 3. Wyobrażenie M.B. Chełmińskiej, blacha srebrna, 13,5 X IG cm. Na dole data 1757. Brak znaków zlotn. Chełmno Pomorskie, fara Wniebowzięcia N.M.P., ołtarz Cudownej M.B. Chełmińskiej. Formułowanie i u t r w a l a n i e określonych i n t e n c j i umożliwia zjawisku natury wierzeniowej, j a k i m są wota, przyjmowanie postaci artystycznej. Rozmaite też rodzaje sztuk plastycznych wiążą się z odpowiednimi odmianami wot. Wola, o jakich chciałbym mówić, to twórczość z p o ­ granicza drobnej rzeźby niepełnej oraz g r a f i k i (rytównic twa na płytkach metalowych). Wykonywane one były rozmaitymi technikami metaloplastycznymi. Zależ­ nie od zasadniczego kształtu można nazywać je płytkami m e t a l o w y m i , p l a k i e t k a m i albo f i g u r a m i z blachy. Może i m również przysługiwać określenie: wota metalowe. Nie będą t u jednak omawiane wota żelazne — w formie rzeźby pełnej. Ze względu na tworzywo posługiwać się będziemy określeniem: wota srebrne. Należy jednak pamiętać, że do w y r o b u tych w o t używano i n n y c h jeszcze metali. Bywały wota złote, pozłacane, a także mosiężne posrebrzane i ze stopów imitujących srebro. Wota srebrne, j a k każde inne, określa funkcja za­ wartego w nich przekazu, który przede wszystkim k i e ­ rowany jest przez ofiarodawcę do istoty czczonej. Prze­ kaz ten w przypadku w o t srebrnych jest stosunkowo „najnośniejszy". Nie osłabiają go tak j a k w i n n y c h rodzajach w o l silnie rozbudowane dodatkowe funkcje informacyjne i kultowe. Z w o t a m i lepionymi w wosku wiążą się momenty magii i l i t u r g i i kościelnej. Zdarzało się, że w ramach rytuału obrzędowo-wotywnego złożone na ofiarę woskowe figury przetapiano na świece do ołtarza. W przypadku w o t nawiązujących do sztuki hafciarskiej, tkackiej czy umiejętności krawieckich (sukienki na figurach i obrazach, nakrycia ołtarzy) na intencje przekazu nadbudowywują się momenty adoracji. Dążenie to przesłania właściwą funkcję wota, przybie­ rając postać f a k t u z zakresu obyczaju l u b ceremonii k u l t o w e j . Z kolei w malarstwie (wotywnym) kierunek przekazu podstawowego bywa równoważony k i e r u n k a m i dodatkowymi. Może np. występować silnie rozbudzona potrzeba dotarcia treściami r e l i g i j n y m i do szerokiego kręgu wiernych albo też manifestacji zdolności twór­ czych . Podkreślić zatem należy, żo wota, o j a k i c h będziemy mówić, wyróżniają się spośród i n n y c h nie t y l k o określo­ n y m i właściwościami m a t e r i a l n y m i , technicznymi, lecz również stosunkowo najwyrażniejszym ujednokierunkowaniem zawartego w nich przekazu. Jak już w s p o m i ­ nałem, jest to kierunek podstawowy: ofiarodawca — istota czczona. e �Г!. 4. Sw. Józef i Jezus, fragm. wotum — wyobrażenia ŚŁC- Rodziny, blacha srebrz., usym. caloici: 21 < 18 cm. Brak znaków slotu. Ofiarowane 1800 r, przez kowską. Miedniewice, kośc. iw. Rodziny. Jeśli zaś chodzi n pobudki społeczne, chęć wyrażenia stosunku ofiarodawcy do najbliższego otoczenia, to każde na ogół wota mogły służyć (emu celowi w jednakowej mierze, niezależnie od właściwości m a t e r i a l n y c h i s t r u k ­ t u r a l n y c h '. Fakt ujednokierunkow ania przekazu zawartego w określonych wotach ułatwia niezmiernie wszelkie próby śledzenia przemian światopoglądowych of iarodowców, pozwala na przyjęcie stwierdzeń uogólniających te prze­ miany. Nie trzeba zaś dowodzić, że mogły one wpływać, i to w sposób zasadniczy. na artystyczny charakter w y ­ tworów. 4 mosiężna, poMarię ('homad- zakresie miały jedynie klasztory. Stad też ws/.ti^.,. .... ogół dawniejsze sanktuaria i zarazem miejsca ku!'.'.: wotywnego lokalizują się tam, gdzie ważniejszo zgro­ madzenia zakonne . N a terenie Polski przejawy k u l t u wotywnego należy wiązać z późniejszą fazą rozwojową życia r e l i _ i ' . , e - . Wydawałoby się wiec. że ustalenie czasu, w K l o r v m zaczął występować zwyczaj składania w o t . nie n o w i n m napotykać większych trudności. Ale w świetle poprzed­ nich uwag o źródłach i ogólnym z a a w a n s o w a n i u p i w badawczych uściślenie genezy tych zwyczajów n i p i«»«t na razie możliwe. Na.jdoslępniejszym i najpelniei.siMu nagromadzeniem wiadomości pozostają nadal s a i r i r 1поr y wot. Z oględzin tych zbiorów w y n i k a , że największa popularność zwyczajów' w o t y w n y c h na terenie k r a j u przypada na pierwszą połowę X V I I I w . Najwcześniej syp z odnalezionych wot pochodzi z pierwszej polowy X V I I w . " Poza t y m istnieją dane archiwalne i relacje ówczesnych pisarzy o powszechnym o f i a r o w y w a n i u wot srebrnych i woskowych w drugiej połowie X V I w.' :a л Na obszarze Europy zachodniej rozmaite ceremonie w o t y w n e znane są we wczesnym średniowieczu . P r a w ­ dopodobnie z tych tez stron głównie wywodzą sio z w y ­ czaje, które poznajemy u nas. Istnieje duże p r a w d o ­ podobieństwo, żo przywędrowały one wraz z niektórymi z a k o n a m i . U podstaw zwyczaju jest pojawianie sio i rozwój popularności cudownych wydarzeń związanych z określonym obiektem k u l t u . Nie trzeba podkreślać, j a k w i e l k i e znaczenie w tej popularności odgrywała dzia­ łalność kościoła. Wymne.ain ona znacznego personalnie udziału duchowieństwa. Pełne zaś możliwości w t y m 11 9 11 :l Oprawą zwyczajów w o t y w n y c h bywają najczęściej doroczne odpusty związano z k u l t e m świętych i świętami osób boskich. Stwierdzenie to opieram o zgromadznne obserwacje głównie w parafiach wiejskich, w mniejszym �stopniu w ośrodkach pątniczych, Cudowne sanktuaria wiążą się bardzo często, a być może najczęściej, z p o ­ stacią M a t k i B o s k i e j . Nie można jeszcze ustalić w sposób ostateczny, jakie postacie świętych i jakie święta były osnową różnych l o k a l n y c h uroczystości odpustowych i związanych z n i m i zwyczajów w o t y w n y c h . Nie ulega jedynie wątpliwości, że większość świętych najpopular­ niejszych w środowiskach ludowych należy do rodziny opiekunów, przede wszystkim żywego inwentarza . Poza t y m wydaje się, że w rozwoju zwyczajów w o t y w ­ nych ważną rolę odegrał k u l t opiekunów zdrowia l u d z ­ kiego. A l e o r o l i tej można mówić głównie w stosunku do ośrodków miejskich i rejonów bliskich i c h wpły­ wom 4 H 1S Zwraca uwagę fakt, że zwyczaje wotywne nie wiążą się u nas prawie zupełnie z głównymi świętami dorocz­ n y m i kościoła. Występują one natomiast wespół z u r o ­ czystościami święcenia t a k i c h np. d n i , j a k Przemienienie Pańskie, św. Trójca oraz d n i M a r y j n y c h — Zwiastowa­ nia i Wniebowstąpienia. Być może, że związki te w y ­ pływały ze stopnia nasycenia i n n y c h świąt, przede wszystkim właśnie głównych, wcześniejszymi f o r m a m i k u l t u . Wiązanie się zwyczajów w o t y w n y c h z p e w n y m i tylko świętami (nie pierwszego znaczenia) następowało pod wpływem splotu okoliczności. Wchodziły w grę takie okoliczności, które wzmacniały i urealniały akty prośby, dziękczynienia, ślubowania, wyrzeczenia . ,IT i i i :s Wota: II. 5. Wyobrażenie dziecka w powijaku na poduszce. Napis na powijaku: „Ex voto V.G.AB Haickclct LB. De Doners Marek O.Maji 1753. Blacha srebrna, 38 X 32 cm. Brak znaków złotn. Jasna Góra, skarbiec. I I . 6. Dziecko w powijaku przed kaplicą. W głębi — kościół w Czerwińsku (prawdop. 1. pol XVIII w.), blacha srebrna, 25 X 40 cm. Brak znaków zlotn. Czerwińsk, kośc. Przemienienia Pańskiego, �II. 7. Sw. Wincenty, wyryta data 1758 г., blacha srebrna, pod Okiem Opatrzności (prawdop. 2, pol. XVIII w.), blacha 1Я X 12 cm. Sieradz, kośc. fis. Urszulanek. 11. 8. Mies-r.nimi srebrna, 15 X 14 cm. Chełmno, fara Wniebowzięcia Х.М l'. W omawianej kategorii w o t nieczęsto spotyka się na ogół obiekty wykonane przez samego ofiarodawcę . Jest to twórczość ścisłe zrośnięta z cechowym rzemiosłem miejskim. Wskazuje na to przede w s z y s t k i m rodzaj stosowanego surowca, sposób wykonania obiektów, wreszcie ich strona ideowo-formalna. Poza t y m w w i e j ­ skich ośrodkach k u l t o w y c h wota srebrne występują n a ­ der sporadycznie i niewątpliwie nie były t a m wyrabiane. Ofiarodawcy musieli zdobywać wota w miastach, w któ­ rych znajdowały się warsztaty złotnicze. listycznie aniżeli w Czerwińsku l u b Miednicvi-i. - -«-ь i Kodniu. Już od pierwszej połowy X V I I w. występują w u m a ­ wianych ośrodkach ustalone f o r m y wot. Nahv.a <)' nich: 1) samoistne przedstawienia osób świętych . >>••-kich właściwych dla określonego miejsca k u l t u ( i l - 'i. i , 2) samoistne wyobrażenia intencji pod postacią zwierząt, organów ciała ludzkiego (il. 5), 3) p:.!..> л przedstawienia osób świętych i boskich z intcnc.tanu (il. 7). Wydaje sic. że dwa pierwsze rodzaje wr>t т » м - я uznać jako wzory podstawowe. Który z nich jesl niejszy — t r u d n o powiedzieć. W X V I w . r o z p " " " " niony zdaje się już być zwyczaj pokrywania \"-" ' p a r t i i obrazów odpowiednio modelowanymi w srebrnej l u b złotej f i g u r a l n y m i przedstawieniem• » - ч . - . . zarówno koncepcyjnie, jak i technicznie pod:; -:::' o w y m wotom symbolizującym konkretne intencje •;! : ' i Nie można jednak zapominać, że w t y m samym x v i v; leciu i znacznie wcześniej szeroko rozpowszechni'!"-' grafika dewocyjna. Miedziorytnicze płytki z pi... .: -ło­ wieniami obrazów słynących łaskami były prawusame j a k wota ukazujące w sposób samoistny | . > - - . . • święte i boskie. Dlatego też nie można - w y k l i n . . obydwa z t y c h najprostszych wzorów pojawiły - i . . :i< • zależnie, w t y m samym m n i e j więcej czasie. >!:••••••'-• wota, w których nastąpiło powiązanie w i z e r u n k u -иni-, czczonej z właściwym wyobrażeniem intencji, -.ą n i e wątpliwie późniejsze Na osobną uwagę zasługują zasady dekoracji które w^ykonane zostały w formie prostokątnych jjUU-k Na blisko 1000 przejrzanych obiektów zaledwie naście nie miało dekoracyjnie wykonanego obrzeżema. Pośród tych „dekorowanych" w o t można wyróżnić urupy 1) równorzędnego t r a k t o w a n i a obrzeżenia z włascuw m tematem wota i 2) podrzędnego, kiedy w całości к.мпуzycji obrzeżenie spełnia wyraźnie uzupełniając; i n;t\ (il. 4, (i). 1й Trudno obecnie dostarczyć bliższych danych o twór­ cach wot. W materiałach a r c h i w a l n y c h można odnaleźć z jednej strony wiadomości o samych wotach i z drugiej 0 złotnikach (srebrnikach). Nic udało się jednak natrafić na zestawienie t y c h wiadomości razem tak, aby z nich wynikało, że określone wota wykonane były przez ściśle oznaczonego rzemieślnika . Brak jest dotychczas podpisu twórcy pełnym imieniem i nazwiskiem. Być może nie było w zwyczaju pozostawianie tego rodzaju śladu przynależności warsztatowej. W większych ośrod­ kach pątniczych, takich np. jak Chełmno Pomorskie l9 1 Częstochowa, występują niekiedy na wotach ślady cech i prób złotniczych. W mniejszych natomiast ośrod­ kach, j a k Czerwińsk, Miedniewice, Prostyń, Sieradz, w podobny sposób znakowane wota występują bardzo r z a d k o . Jeśli przyjąć, że ślady znaków złotniczych są świadectwem znaczenia i sprawności określonych orga­ nizacji rzemiosła cechowego, wówczas zróżnicowanie to jest zrozumiałe. Dowodziłoby ono zarazem, że w m n i e j ­ szych ośrodkach istniały większe swobody prawne dla warsztatów parających się wytwórczością wot. Prawdo­ podobnie w tych też ośrodkach mogły prosperować nie rejestrowane warsztaty osławionych „partaczy". Przy­ puszczenie to potwierdzałby charakter samych wot. W takich ośrodkach j a k Chełmno łub Częstochowa są one w mniejszym stopniu zróżnicowane technicznie i sty­ 20 Ł 1 , b �Spoza tych podstawowych ustaleń wyłaniają sic pew­ ne spostrzeżenia określające sposoby realizowania przez warsztaty złotnicze zamówień, które, j a k można się domyślać, były silnie zróżnicowano nie t y l k o określo­ n y m i intencjami ofiarodawców, ale także przecież ich możliwościami m a t e r i a l n y m i . Obok wot w y r a b i a n y c h masowo według jednego wzoru realizowano wota po­ jedyncze, takie, j a k i c h żądał ofiarodawca (ił. 4, 10, 6) . Są to dwie skrajności, które najprawdopodobniej w y ­ łoniły się w większych Ośrodkach pątniczych na tle prostych ekonomicznych dążności. Chodziło o sprostanie licznym i podobnym zamówieniom nie najwyżej w y ­ nagradzanym oraz zamówieniom zbiorowym, określonych kompanii pielgrzymów, a także i n d y w i d u a l n y m tych jednostek, których zamożność l u b szczególne intencje nie krępowały w decyzjach. Są to, jak powiedziałem, skrajności, które dochodziły do głosu przede wszystkim w większych ośrodkach pątniczych . Bez porównania bowiem częściej, aniżeli wota wykonane w całości zgod­ nie z zamówieniem ofiarodawcy, spotyka się rozwiązania, w których płytka na obrzeżeniu i w miejscu w i z e r u n k u istoty czczonej powtarza pewien obiegowy wzór, nato­ miast jest ona uzupełniona k o n k r e t n y m przedstawieniem intencji ofiarodawcy (il. 8, 9). M 24 W t y c h „kombinowanych" wotach sposób wykonania obrzeżenia i niekiedy również właściwego w i z e r u n k u istoty czczonej jest inny zupełnie niż samej intencji. Różni j e rodzaj konwencji formalnej. M a m y nieraz wyraźne przykłady wykorzystania wzorów ikonograficz­ nych i ornamentacyjnych z i n n y c h wyrobów złotniczych, renesansowych, barokowych, a także późniejszych. Związki te występują prawie wyłącznie w w a r s t w i e motywów stałych: dekoracji na obrzeżeniu i przedsta­ wień postaci świętych i boskich. Najprawdopodobniej posługiwano się przy t y m kopią (ił. 4, 5, 10—12). Jest to widoczne w samej technice wykonania, zazwyczaj bar­ dziej rozwiniętego tłoczenia czy nawet odlewu. Natomiast własnym rozwiązaniem twórców są na ogół niektóre wyobrażenia intencji. Realizowane są one najczęściej w skromniejszej technice repusowania l u b r y t u i p u n k ­ towania. Owo swoiste aktualizowanie półfabrykatów wot do określonych zamówień nie było całkowite. T y l k o niektóre, najprawdopodobniej więcej wynagradzane za­ mówienia, znajdowały pełniejsze rozwinięcie zleconego tematu. W podstawowej większości przypadków sprowa­ dzano temat intencji do pewnych konwencjonalnych motywów wyrażających najważniejsze momenty ofiary. A więc takie пр., j a k gesty pokłonu i uniesienia r e l i ­ gijnego, stan społeczny i płeć postaci, zakres prośby �czy dziękczynienia (liczba przedstawionych postaci) ( i l . 12—16). Stad też poszczególne rozwiązania mogły być wykorzystywane do zasadniczo różnych intencji, jeśli t y l k o owe intencje miały pewne cechy wspólne. Można przypuszczać, że twórcom w o t towarzyszyła w pracy stała troska, aby zbytnią aktualizacją treści zamówienia nie przysporzyć nadmiernych czy nawet dodatkowych trudności. Dążenie to można prześledzić na przykładach w i e l u obiektów z t y c h wszystkich ośrodków rzemiosła, które nastawione były na masową realizację zamówień. Pod t y m względem wota złotników i r y t o w ­ ników różnią się dosyć wyraźnie od analogicznych p r z y ­ kładów twórczości malarskiej. W tej ostatniej istniały niewątpliwie pełniejsze i zarazem swobodniejsze możli­ wości wypowiedzenia się, nie były bowiem krępowane tak silnie właściwościami technicznymi przedmiotu. Pochodzenie, pozycja społeczna ofiarodawców w o t srebrnych, przedmiotów niekiedy dużej wartości, aby nie powiedzieć drogocennych, pozornie t y l k o wydaje się oczywista. Okazało się пр., że niektóre, nawet najcen­ niejsze, wota (dużych rozmiarów, wykonane ze znacznych p o r c j i srebra) mogą mieć fundatorów zbiorowych. I s t n i e ­ ją dowody składania takich właśnie w o t przez uczest­ ników kompanii-pielgrzymek do miejsc c u d o w n y c h (il. 15, 17). Dotychczas udało się ustalić, iż pielgrzymi ci pochodzili z miast, miasteczek. Nie jest jednak w y ­ kluczone, że zbiorowo fundowane wota pochodziły także z niektórych rejonów wiejskich, t y c h пр., gdzie nie obowiązywały surowe uzależnienia pańszczyźniane. I d l a ­ tego też nie wydaje się całkowicie pewne, że wota srebrne, w odróżnieniu od woskowych, związane były p r a w i e głównie z warstwą „bogatą" dawnego społeczeń­ stwa polskiego . Na w o t u m o f i a r o w a n y m przez k o m p a ­ nię z Pleszewa do Częstochowy przedstawieni są ludzie 25 M 10 I I . 9. Wotum — M.B. Chełmińska i postać klęcząca, wy­ ryta data 1741, płytka srebrna, 14 X 10 cm. Brak znaków zloin, Chełmno, jara. II. 10. Wotum — s~w. Rodzina, 1800 г., blacha mosiężna posrebrz. Brak znaków złotn. Miedniewice, kośc. Św. Rodziny. II, 11. Drzeworyt z 1671 г., wierna kopia obrazu iw. Rodziny w Miedniewicach. w strojach, w j a k i c h z w y k l i występować przedstawiciele plebsu miejskiego ( i l . 17). Na i n n y m w o t u m pochodzącym z Zakroczymia, o f i a r o w a n y m z powodu klęski pożaru tego miasta, pośród wizerunków prawdopodobnie k u p ­ ców, którzy ratują z płomieni ciężkie k u f r y , przed­ stawiono również ludzi dźwigających na głowach nie­ w i e l k i e tobołki (okładka). Od połowy X I X w . uczestnictwo ludności wiejskiej i niezamożnych w a r s t w m i e j s k i c h w omawianych z w y ­ czajach stało się zjawiskiem powszechnym. W t y m j e d ­ nak czasie, dzięki wytwórczości fabrycznej, wota p r z y ­ jęły postać równorzędną z wieloma łatwo dostępnymi dewocjonaliami . гт Byłoby więc uproszczeniem przyjmowanie ogółu ofia­ rodawców wot srebrnych z X V I — X V I I w. j a k o t y c h najbogatszych reprezentantów ówczesnego społeczeństwa. Istnieją obok dużych rozmiarów płyt, w y k o n a n y c h ze znacznym nakładem środków i pracy, cienkie blaszki mosiężne, posrebrzone t y l k o jednostronnie. We wszystkich poznanych zbiorach wot natrafiamy na przedstawienia postaci w żupanach z w i e l k i m i szabla­ m i u pasa. Mają one wysoko pod golone głowy. To nie­ wątpliwie w i z e r u n k i ówczesnej szlachty ( i l . 18—20). Nie wydaje się jednak, aby wśród nich nie było przedsta­ w i c i e l i szlachty szaraczkowej. Poza t y m na pewno zda­ rzali się ofiarodawcy z kręgu ludności chłopskiej, j e j najbogatszego odłamu. Na to wskazują przede wszystkim tematy gospodarcze. Wiadomo zaś, że właśnie te tematy ii �13 •л są najbardziej reprezentatywne dla chłopskich w o t wos­ kowych . 2Я Tematy gospodarcze w wotach metalowych, w t y m ich zasobie, j a k i udało się poznać, należą do stosunkowo najrzadszych . Jak dotąd nie udało sio odnaleźć miejsc k u l t u wotywnego wykraczających swoim znaczeniem poza kręgi l o k a l n y c h parafii wiejskich, w których spra­ wy gospodarcze byłyby podstawowe. Warto przy t y m zaznaczyć, że w krajach zachodnich i południowych Europy miejsca takie występują często. Przedstawienia koni, krów, owiec i innych zwierząt w wotach metalo­ w y c h należą tam do najpopularniejszych ( i l . 21—25). W Polsce wota srebrne znajdowały się pod oddziaływa­ niem przede wszystkim zainteresowań zdrowiem czło­ wieka i jego sprawami osobistymi. Mogą to być sprawy serdeczne, rodzinne, to znów bytowe, losow'e. W cza­ sach u t r z y m y w a n i a się zasadniczych różnic społecznych te ogólnoludzkie problemy nie wyrażały prawdopodob­ nie w pełni najbliższych postulatów życiowych społecz­ ności nazywanych l u d o w y m i . Zawierały one momenty uczuć, zainteresowań, które dla tych społeczności mogły być niedostępne, aby nie powiedzieć obojętne. 29 Nie znaczy jednak, że swoisty utylitaryzrn magii w tematach gospodarczych w o t znajdował w yznawców tylko w kręgu ludności chłopskiej. Oto znamienne w y ­ znanie na w o t u m z 2. połowy X V I I I w. Pochodzi ono od pana wiosek Tylicza i w i n n i c w ziemi chełmińskiej: „Winnyc i Tylic Matko ukłon daią Tcze kłosy ciesąe pomoci zadaią Oddal wzniesioną Twą Ręką zarazy Wroc plon wyniszcz nią wszelkie w zbożach skazy Niech złość Czartowska i z Ludzką ustąpi Tak zebrze Miłosierdzia Twoiego Najniższy Ponóżek Bogusław K i l n o w s k i " . Można domyślać się, że na podobnych przesłankach w i a r y w gotowość istoty czczonej do pozytywnej inge­ rencji w sprawy f o l w a r k u opierają się wota — w y ­ obrażenia popiersi fundatorów, możnych panów, obok przedstawień pełnych figur k o n i i krów (il. 27). Dla badacza k u l t u r y ludowej ta naiwna postawa świato­ poglądowa przedstawicieli w a r s t w u p r z y w i l e j o w a n y c h ma duże znaczenie poznawcze. Jak wiadomo, jej pełne rozwinięcie czy też rozpowszechnienie poznajemy' w czasach współczesnych, w w i e l u zwyczajach ludności chłopskiej. Przekonanie więc o wyłącznie środowiskowej genezie tej postawy może być m y l n e : �II. 12. Wotum — wyobra­ żenie M, Boskiej i postaci kobiecej (prawdop. 2. pol. XVIII w.), blacha mosięż­ na, 19 X 14 cm. Brak zna­ ków zlotn. Sieradz, kośc. ss. Urszulanek. II. 13. Wo­ tum, woskowe — w y o b r a ­ żenie postaci ludzkiej ze złożonymi rękami, brak dolnej części, 2. poł. XVIII w. Grodzisko k/Ojcowa, kaplica Bł. Salomei. Ob. PME Warszawa. II. 14. M. Boska oraz postacie ko­ biety i mężczyzny, pol. XVIII w., blacha srebrna, 17 X 17 cm. Brak znaków zlotn. Chełmno, jara. 14 Wota odnoszące się do spraw budowlanych i r-A\A\czych nie wyczerpują w całości zainteresowań tiospodarczych, materialnobytowych, jakie dochodzą do głosu w suplikacjach i dziękczynieniach ofiarodawców. .Na obecnym etapie badań nie można jeszcze ustalić polne­ go zakresu tych zainteresowań. Niemniej nasuwają spostrzeżenia pozwalające mówi'', że w twórczości wo t y w n e j znajdowały odzwierciedlenie niektóre lokalne odrębności gospodarcze k r a j u . Do takich przypuszczeń upoważniają między i n n y m i przedstawienia łodzi i stat­ ków. Natrafiono na nie w zbiorach wot Czerwińska i Chełmna, ośrodkach położonych na ważnym szlaku h a n d l o w y m Wisły. Szczególnie piękne i sugestywne jest w o t u m z Czerwińska. Na stosunkowo niewielkiej pb-toe o szerokim dekoracyjnym obrzeżeniu przedstawiona za­ stała łódź na sfalowanej powierzchni wody. Wyraźne skierowanie uwagi na tę właśnie wode sugeruje okreś­ loną intencję — prawodopodobnie prośbę o ochronę przed niebezpieczeństwami pracy na rzece (il. 26). W i n n y m ośrodku w o t y w n y m , w .Miedniewicach, zwraca uwagę swoiste przetworzenie tematu 'znanego w ikonografii kościelnej, j a k i m jest św. Rodzina przy stole. Sam cudowny obraz w m i e d n i e w i c k i m kościele MIw-- .' ' w i . i '• • : i .. i {>.•.;.-.-• . w nastroju mistycznego p rzęży •i • Taki zamysł widoczny jest . J ' . ': Логика, w dostojeństwie M a r i i • •, Ń4- Józefa. Przedmioty na stole - j .lawet nie najbardziej czytelne. . . <,x-,nssści określonych elementów jest zupelnio inaczej. Nicwątp!. - '• • ' : , e i \i . r r ^ v a n e na przedstawieniu endowr.i'i, : !>'.•!, - j >,'ier.m:e? dostrzega się, że nie chodziło o ukri/.;in:e mistycznemu przewidywania Chrystusowej ofiary. Wlaśi i w * «*-sty i jednoznaczność wyrazów twarzy zostaly zagubione. Natomiast nabrały głównego znacze­ nia ..dary boże", które występowały na stole. O tenden­ cji r y w i n I i ' o w a r ^ n rrt^yfrr.-eh prawd wiarv r.aizvwir przekonutą wota. na kiórych (pod przedstawieniem stołu) pojawia sio postać ofiarodawcy albo t y l k o nogi. Mogło w tych wotach chodzić o najprostsze wyrażenie prośby o pełen stół względnie o ukazanie związku między do­ statkiem a zdrowiem proszącego — zdrowiem jego nóg (il. 4, 9, ID—11, 29). 4 • ł ' 5 31 Motywy swoistej poufałości przy jednoczesnym uzna­ niu wszeehclobroci i wszechmożnośei istoty, której zło­ żono zosfnlo w o t u m , nie jest odbiciem jedynie obowiozu- �Wota: П. 15. M.B. Częstochowska i przewodnicy pielgrzymki, na dole napis: „Ofiara Campanj Kempisky" (prawdop. 2. pol. XVIII w.), blacha srebrna, 23 X 10 cm. Brak znaków zlotn. Jasna Góra, ołtarz M.B.Cz. II. 16. Wyobrażenie rodzi­ ny pod Okiem Opatrzności, blacha srebrna. Na odwrocie napis: „Ofiara J . Naymav 1823". W dolnym prawym rogu znak złotnika z Warsza­ wy T. Klimaszewskiego, jego godła (owca) oraz próba 12-lutowego srebra* 23 X 19 cm. Jasna Góra, ołtarz M.B.Cz. U. 17. Fragm. przedstawie­ nia pielgrzymki. Jasna Góra, ołtarz M.B.Cz. jącej postawy światopoglądowej w X V I I I w. Zdarzają sio również wota, w których wizerunek cudownego obiektu zastąpiony został okiem opatrzności — symbo­ lem Trójcy Świętej — jedynego Boga. Pojawiają się zarazem, np. na ołtarzach Najświętszej Panny M a r i i , wota z przedstawieniem samego Zbawiciela l u b po­ p u l a r n y c h postaci świętych (il. 29—33). Znamienne jest w o t u m złożone w Częstochowie przez pielgrzymów z Pleszewa. Na płytce dużych rozmiarów, w górnej części na środku, znajduje się wizerunek M a t k i Boskiej Częstochowskiej. Przez całą szerokość p a r t i i dolnej roz­ ciąga się przedstawienie p i e l g r z y m k i . Natomiast po­ między jednym i d r u g i m znajdują się wyobrażenia Św. Jana Nepomucena i św. Floriana. Jak wiadomo, są to opiekunowie od żywiołu ognia i wody (il. 17, 32). 22 W przedstawionych przykładach rysuje się postawa uczuć w jakiś sposób abiwalentnych wobec głównej po­ staci k u l t u wotywnego. Naiwne rozumienie wszechmocy istoty czczonej, z poprzednio omawianej postawy, ustę­ puje jak gdyby poczuciu istnienia h i e r a r c h i i w świecie niebiańskim, hierarchii znaczenia i powiności istot świę­ tych i boskich. Wydaje się, że postawa ta jest stosunko­ wo najbardziej reprezentatywna dla w o t z końca X V I I I i z X I X w. Nie jest wykluczone, że została ona w y ­ kształcona na tle rodzącego się k r y t y c y z m u i ogólnej refleksji nad założeniami w i a r y . W wotach z 2. poł. X I X w. śledzić można rozwój, najprawdopodobniej, momentów pokory, podporządko­ wania się w y r o k o m boskim. W dawnych intencjach przeważała nad dziękczynieniem prośba, np. oczekiwania i n t e r w e n c j i w sprawy doczesne. Samo zaś dziękczynie­ nie przyjmowało charakter p r e w e n c y j n y . Jeśli dobrze rozumieć sens przedstawień, to w najpóźniejszych w o ­ tach prawdopodobnie zanika częściowo formuła otwar* 33 tej i prostej w i a r y w całkowitą stosowność czy może nawet znaczenie prośby o rzeczy realne. Pojawiają sic w t y m czasie np. prośby o przyjęcie do niebios najbliż­ szych zmarłych. Popularne stało się w o t u m z przedsta­ w i e n i e m dziecka w trumience. Wcześniej, w X V I I I w., dzieci ukazywane były w p o w i j a k u . Warto przytoczyć napisy z tych wot nowej postaci: „Andrzej Szymański Urodził się d:za Mca:T ist:Ro:182f) J Umarł d : 15 M c u : Czerw: Ro: Ш 5 " " 3 „Przed w y r o k i e m T w o i m korne schylamy Panie czoła 1882" . 35 Jednocześnie zyskuje w t y m czasie znaczenie najpo­ pularniejsze w o t u m — przedstawienie serca gorejące­ go. W zbiorach częstochowskich często można spotkać wota — wiele serc złączonych w całość (il. 35). Mogą one symbolizować' członków rodziny i sprawy, wobec których zachodzi potrzeba dziękczynienia. I w t y m w y ­ padku odzywa się m o t y w ofiary rozumianej w najsu­ rowszy sposób. Siedem serc połączonych na jednej płytce oznaczonych zostało inicjałami i dopiskiem: sieroty. W w i e l u tych wotach wyobrażających serca gorejące w y ­ czuwa się postawę ofiarodawców pokornych, podporząd­ kowujących się wszelkim w y r o k o m boskim. Na osobną uwagę zasługują wota — ręce i dłonie. Nie p o t r a f i m y dokładnie powiedzieć, j a k i e każdorazowo treści kryją się pod t y m i symbolami. Na pewno wota te, podobnie j a k wyobrażenia innych jeszcze części ciała (nóg, uszu, oczu, nosa, języka), wiązały się ze sprawa­ m i zdrowia (il. 34). Niektóre z nich (oczy, nogi) znane były we wczesnych okresach zwyczajów w o t y w n y c h . Pojawiały się one z okazji nadzwyczajnych uzdrowień, jak również w intencji oczekiwanego uzdrowienia. Nie­ mniej zwraca uwagę fakt, że spośród pozostałych s y m ­ boli ęiala ludzkiego właśnie ręce należą do szczególnie �popularnych wot. W X I X w. występują one prawie t a k często j a k wota serca. Być może, że w pewnych okolicz­ nościach nic były one ofiarowywane w związku z do­ legliwościami rąk. W zbiorach częstochowskich istnieje spora ilość wot-dłoni w y k o n a n y c h z cienkich blach mosiężnych, przy t y m niedbale uformowanych. Obok nich zdarzają się dłonie i całe ramiona — obiekty w y ­ sokiego kunsztu rzemieślniczego. Są to wota nieraz dużych rozmiarów, wykonane ze znacznych ilości srebra (il. 34). Prawdopodobnie więc w w y p a d k u jednych i d r u ­ gich intencje wykraczały poza zwykłe zainteresowanie zdrowiem. Można dopuszczać możliwość rozumienia dło-,ni, ramienia, jako symbolu przymierza, bliskiego s y m ­ bolowi serca. Pod koniec X I X w. rozwiązany został problem t r u d ­ ności technicznych przystosowania masowej wytwór­ czości wot do rozmaitych sytuacji i treści ofiarowania. W sposobie przedstawienia ofiarodawcy zachowana zo­ staje postawa na klęczkach, ale zanika gest rąk unie­ sionych wysoko do góry i rozpostartych ramion. Figury mają dłonie złożone przy sobie, j a k do pacierza i różań­ ca. Poszczególne postacie oddzielone zostały od tła, w y ­ stępują pojedynczo. Umożliwiło to produkowanie wot nie t y l k o na potrzeby określonego ośrodka k u l t u , lecz wszelkie ich odmiany. Poza t y m z tych pojedynczych postaci łatwiej było montować układy wyrażające właś­ ciwe intencje ofiary. Oczywiście innowacja ta możliwa była dzięki zmianie dawnych rzemieślniczych f o r m w y ­ 17 twórczości na fabryczne. Dzisiaj te uproszczenia poszły jeszcze dalej. Zakłady A r s Christiana wyrabiają t y l k o jeden gatunek w o t : serca gorejące. Mają one k i l k a usta­ lonych wielkości i zależnie od tego są tańsze l u b droższe. Warto powiedzieć, że w i n n y c h krajach europejskich, np. we Włoszech, a szczególnie w Grecji, nie obserwuje się j a k u nas procesu stopniowego zanikania w i e l u t r a ­ dycyjnych symboli w o t y w n y c h . Przeciwnie, w krajach tych nastąpiło w najnowszych czasach, w okresie k i l k u ­ dziesięciu lat, wzbogacenie t r a d y c y j n y c h wyobrażeń z u ­ pełnie n o w y m i . Nie do rzadkości należą np, w o t a samochody, motocykle i rowery. Pojawiły się wota ofia­ rodawców we współczesnych strojach, m.in. mężczyzn w mundurach wojskowych, z k a r a b i n a m i , wreszcie wota symbolizujące mieszkanie — klucze . W tej odmienności rozwoju symboli w o t y w n y c h znajdują niewątpliwie od­ bicie ogólne przemiany światopoglądowe społeczeństwa. Gdyby nie rozwijające się u nas w najnowszych cza­ sach rozmaite f o r m y k u l t u , przypominające pewne m o ­ menty obyczajów w o t y w n y c h , można by powiedzieć, że społeczność katolicka Polski reprezentuje dziś głębsze i pełniejsze rozumienie w i a r y aniżeli wymienione w y ­ żej analogiczne społeczności Grecji l u b Włoch . ,e 37 Pojawienie się w 2. poł. X I X w. fabrycznych f o r m w y ­ twórczości w o t było bezpośrednią przyczyną zubożenia ich wartości artystycznych. W miarę j a k następowała stopniowe ograniczanie rodzajów określonych przedsta­ wień wota utraciły te wartości. Brak dotąd materiałów �dotyczących początków występowania tej dziedziny sztu­ k i w Polsce zakreśla granice prowadzonych rozważań do stosunkowo wąskiego okresu (od 2, pol. X V I I w. do polowy X I X w.). 18 19 It. 18. Fragra. Wotum —- przedstawienia szlachciców, prubo blacha srebrna, wym. całości 24,5X23 cm. Brak znaków zlotn. Na odwrocie napis: „Jry Mość Pani Ka­ tarzyna Rzechowska Podczaszyna Różańska Ofiarowała to Volvm do tego Kościoła Za pierwszego Małżonka Swego I Mć i Pana Jana Górskiego у Stanisława Syna stolnika Zakroczymskiego Roku Pa 1721". Czerwińsk, kośc. Przemienienia Pańskiego. 11. 19. Wotum — szlachcic pod. koroną, symbolizującą Cudowną (Koronowaną) M.B. Chełmińska, pol. XVIII w., blacha srebrna, IG X 14 cm. Brak znaków zlotn. Chełmno, fara. 78 Przystępując do rozpatrzenia wartości artystycznych wot, należy stwierdzić na wstępie, że w okresie u t r z y ­ m y w a n i a się rzemieślniczych f o r m wytwórczości, t j . do polowy X I X w., jest to twórczość niejednolita. Zróżnico­ wanie charakteru pracy złotników, które uwidocznia się w samych w y t w o r a c h , możemy zaobserwować nawet na przykładzie zbiorów pochodzących z jednego ośrodka. Poza t y m zwraca uwagę fakt, że to zróżnicowanie, o którym już wcześniej wspominałem, rysuje się szcze­ gólnie jaskrawo w ośrodkach niepierwszoplanowej waż­ ności czy popularności. Uwidacznia się ono nie tyle w w a r s t w i e ideowej, tematycznej, ile w formalnej. P r z y j ­ rzyjmy się dla przykładu wotom z Czerwińska. W y b r a ­ ne do porównań egzemplarze reprezentują dwa odrębne warsztaty. Do warsztatu pierwszego, j a k się wydaje, można zaliczyć kilkanaście w o t spośród przeszło stu sztuk, znajdujących się w zbiorach kościoła. Wybrane egzemplarze wyróżniają się t a k i m i podstawowymi cecha­ m i , j a k wielkość, grubość i rodzaj użytego surowca. Można o nich powiedzieć, że są to niewątpliwie „cen­ niejsze" wota. I c h ofiarodawcy to przedstawiciele w a r ­ stwy szlacheckiej, a w j e d n y m w y p a d k u fundatorzy w o t u m zbiorowego — mieszkańcy Zakroczymia. Przed­ stawienia we wszystkich t y c h wotach wykonane są techniką repusowania, odlewu (obrzeżenie) oraz r y t o w nictwa (partie centralne). Przy pomocy r y t u oznaczone zostały intencje w o t : wyobrażenia postaci ludzkich, a w j e d n y m w y p a d k u płonącego miasta. Obrys p r o ­ wadzony jest linią zamaszystą, płynną, która przy pewnych detalach, t a k i c h n p . j a k smugi d y m u albo obrys torsu szlachcica, daje efekt arabeski czy zamie­ rzenia dekoracyjnego (il. 18, 37). Uzupełnieniem ob­ rysu są cieniowania, dokonywane poprzez z w i e l o k r o t ­ nienie krótkich zdecydowanych cięć. I c h k i e r u n k i i n a ­ pięcie jest bogato zróżnicowane. Twórcy, a może twórca tego warsztatu ukazując określono postacie poświęcał uwagę przede w s z y s t k i m i c h strojom, nie pomijając delali k r o j u i przybrania. Starał się jednak również u k a ­ zać w y r a z twarzy f i g u r y i właściwy gest błagania l u b dziękczynienia, a w przedstawieniu płonącego Zakroczy­ mia także gesty lamentacji. Wśród f i g u r ratujących m i e ­ nie można dostrzec łatwość ukazywania człowieka w ruchu. B r a k jest też „błędów" w zachowywaniu p r o ­ porcji i układu anatomicznego figur. Kompozycja ca­ łości jest swobodna, ze znajomością ujęć perspektywicz­ nych. Warsztat d r u g i reprezentuje k i l k a prostokątnych pły­ tek i jedna figura serca. Wszystkie egzemplarze są m a ­ łych rozmiarów, z cienkiej blachy srebrnej l u b g r u b ­ szej mosiężnej i t y l k o jednostronnie posrebrzanej. K r a ­ wędzie poszczególnych w o t ozdabia skromny, wąski szlak półkolistych tłoczeń l u b zygzakowatych płytkich nacięć. Właściwe przedstawienia, podobnie jak w po­ przednich wotach, są rytowane. Obrys nosi ślady n i e ­ równości, j a k b y został wykonany rylcem o tępym ostrzu. Przedstawienia dotyczą ludzi oraz zwierząt gospodar­ czych ( i l . 25, 38, 39). W j e d n y m w y p a d k u mamy ozna­ czoną t y l k o t w a r z człowieka. Oszczędność przedsta­ wienia jest aż t a k znaczna, że wzbudza zastanowienie nad b r a k i e m wymagań ofiarodawcy. W i n n y c h wotach przedstawione zostały całe postacie, ale również w spo­ sób daleko posuniętej umowności, z „błędami" w zacho­ waniu proporcji i właściwego układu anatomicznego. J �M i m o np. profilowego ujęcia f i g u r y t w a r z j e j , t a k j a k w poprzednim w o t u m , ukazana jest na wprost. T y l k o w przedstawieniach zwierząt zajęły autora bliższe szcze­ góły (rogi, sierść, wymiona). Kompozycje nie p r z e k r a ­ czają dwóch przedstawień i zawsze skrępowane pozostają symetrycznym układem lub zwielokrotnieniem określo­ nego elementu plastycznego ( i l . 25). Można zatem powiedzieć, że w małym ośrodku, t a ­ k i m j a k Czerwińsk, działały w X V I I — X V I I I w . warszta­ t y złotnicze o zasadniczo różnych możliwościach tech­ nicznych i artystycznych. Z jednej strony był warsztat nieskrępowany większymi trudnościami technicznymi, nie uchylający się przed epickimi ujęciami, z drugiej zaś warsztat przejawiający umiejętności mniejszej skali, oparte na uproszczeniach prowadzących do syntetyzują­ cych skrótów i niezwykle l a p i d a r n y c h ujęć. Podobne zróżnicowanie, chociaż nie tak samo wyraź­ ne, obserwujemy na przykładzie w o t z pozostałych ośrodków: Sieradza, Nieszawy, Chełmna, Miedniewic oraz Częstochowy. W każdym z t y c h ośrodków n a t r a f i a ­ m y na dowody koegzystencji w X V I I — X V I I I w. warszta­ tów o krańcowo różnych możliwościach technicznych i artystycznych. W większych zaś ośrodkach, t a k i c h np. j a k Częstochowa i Chełmno, występują ponadto wota. których w a l o r y ideowo-formalne nakazują zdecydowa­ nie zaliczać je do n u r t u twórczości elitarnej. Fakt, że twórczość w o t srebrnych rozwijała się w mniejszym stopniu pod wpływem zamówień środowisk l u d o w y c h aniżeli środowisk społecznie i ekonomicznie uprzywilejowanych, nie powinien przesłaniać i n n y c h m o ­ mentów istotnych dla jej charakteru. W X V I I I w., a t y m bardziej w okresie wcześniejszym X V I I w., rozbieżności wyobrażeń religijnych między społecznościami l u d o w y m i a różnymi odłamami w a r s t w uprzywilejowanych nie były zasadnicze czy wyraźniejsze. W epoce t e j , j a k mówiłem, prymitywność pojęć i postaw r e l i g i j n y c h pew­ nych odłamów w a r s t w u p r z y w i l e j o w a n y c h dopełniał swoisty u t y l i t a r y z m myślenia, j a k i bywa właściwy g r u ­ pom społecznie upośledzonym. Stąd też w obrębie treści religijnych trudno jest nieraz przeprowadzić wyraźniej­ sze rozgraniczenie na ludowe i nieludowe przykłady omawianej twórczości. Należy jedynie dopuszczać moż­ liwość, że w zakresie m n i e j l u b bardziej żywego zain­ teresowania zdrowiem i własną biografią dochodziło do różnic między ofiarodawcami ze środowisk ludowych i innych kręgów ówczesnego społeczeństwa. Być może również, że do t y c h ostatnich kręgów dotarły w X I X w . dodatkowe pobudki aktów w o t y w n y c h . M a m na myśli II. 20. Wotum — wyobrażenie szlachcica. W górnym rogu M . Boska, (prawdop. pol. XVIII w.), blacha mosiężna posrebrz. 28 X 20 cm. Brak znaków zlotn. Jasna Góra, ołtarz M.B.Cz. �II, 21. Wotum — wyobrażenie krowy, 2. poi. XVIII w., grubsza blocho mosiężna posrebrz., 7 X 14 cm. Jasna Góra, ob. źb. prywatne. II. 22. Wotum — symbol bydła rogatego, XIX w., u>ys. 16,3 cm. Wg R. Kriss, Eisenopfer... s. 23. Górna Bawaria. II. 23. Wotum — wyobrażenie krowy, kute żelazo, wys. 9 cm. Muz. Jelenia Góra. II. 24. Srebrne wota z XVII—XIX w. Wg Lenz Kriss. Reienbcck, Bilder und zeichen... s. 126. Dolna i Górna Bawaria. sprawy losów już nie samej jednostki, j e j rodziny, ile społeczności w i e r n y c h czy losów religii. Natomiast w p r z y p a d k u środowisk l u d o w y c h nastąpiło w t y m czasie ogólne zwiększenie się popularności w o t srebrnych. Nio pozostawało to bez związku z ostatecznym zanikiem w większości miejsc k u l t o w y c h dawnych w o t wosko­ wych. W przemianach t y c h odegrała pewną rolę po­ prawa ogólnych warunków życiowych najliczniejszych reprezentantów tego środowiska — ludności chłopskiej. W t y m czasie między poszczególnymi odłamami spo­ łeczeństwa zarysowały się znacznie wyraźniejsze róż­ nice w wyobrażeniach r e l i g i j n y c h . W świetle przedstawionych uwag nasuwa się zasad­ nicze pytanie, czy omawianą dziedzinę sztuki można ujmować jako przedmiot k u l t u r y ludowej, czy t y l k o jako problem badawczy, mający pewne znaczenie dla poznania jej historii. Otóż j a k i e k o l w i e k byłyby w n i o s k i badaczy o rozwoju osiągnięć określonych ośrodków złotniczych w Polsce X V I I — X V I I I w., nie podlega dyskusji, że w porównaniu z osiągnięciami i n n y c h gałęzi dawnych sztuk omawiana dziedzina nie zajmowała pierwszoplanowej pozycji, Dziwne byłoby zresztą, gdyby rzecz przedstawiała się inaczej. Jeśli chodzi o rozmaite pokrewne umiejętności obróbki metali (płatnerstwo, ludwisarstwo, brązownictwo, f i l i g r a n itp.), to wiadomo, że nie mają one w Polsce a n i trwalszych tradycji, ani głębszych powiązań z głów­ n y m i n u r t a m i r o z w o j o w y m i k u l t u r y . Umiejętności te na ogromnych połaciach przyśródziemnomorskich uzy­ skały postać wszechstronną i powszechną, o w y b i t n i e l u d o w y m charakterze. Rozwój twórczości w o t y w n e j w Polsce ma wszelkie konsekwencje przeobrażeń zdecy­ dowanie żywiołowych, o krótkim stosunkowo przebiegu. 80 �1 dlatego też t r u d n o wskazywać w tej dziedzinie zde­ cydowanie odrębne n u r t y rozwojowe. Nie znaczy to j e d ­ nak, aby nie można było odnaleźć zarówno przykładów s t y l i s t y k i odpowiadającej określonym etapom rozwojo­ w y m sztuki n u r t u głównego, j a k i przykładów k o n w e n ­ cji formalnych, pojawiających się niezależnie od miejsca i czasu. A l e t e n właśnie moment rozróżnienia f o r m a l ­ nego nie jest najbardziej istotny, wiele bowiem z roz­ wiązań dalekich od ustalonych f o r m sztuki „historycz­ nej", a z s i l n y m i nieraz znamionami cwych konwencji uniwersalistycznych, łączyło się z w o t a m i ofiarodawców spoza kręgu ludowego. Zasady wytwórczości w o t , które j a k wiadomo nie podniesione zostały do f o r m poszukiwania własnej w y ­ powiedzi artystycznej, zasady oparte przede wszystkim o dążenie do uproszczeń, ułatwienia realizacji maso­ w y c h zamówień, rzutowały silnie na charakter dzieł. Wyławiane były przez twórców najistotniejsze momenty określonych intencji. W ogromnej większości w o t p o t r a k ­ towane zostały w sposób syntetyzujący. Prowadziło to do kształtowania przekazu o dużej sile wyrazu. Emocjonalność określonych przedstawień podbudowywała o d ­ waga twórców ukazywania własnych możliwości t e c h ­ nicznych. A możliwości tych na ogół nie obciążała surowa poprawność, r u t y n a zawadowa . зя Znaczna część złotników i rytowników, zajmujących się twórczością wot, najprawdopodobniej nie r e k r u t o ­ wała się spośród rzemieślników najwyższych umiejęt­ ności, aby nie powiedzieć małych czy niedostatecznych. Możliwe, że b y l i o n i przedstawicielami tej rzeszy p r o ­ wincjonalnych majstrów, których procesy rozwojowe w miejskich cechach rzemieślniczych okresu X V I — 24 X V I I w . odsunęły od pełniejszych możliwości zawodo­ w y c h i sprzyjających warunków doskonalenia warszta­ tu . 3S Starając się zamknąć dotychczasowe rozważania, moż­ na scharakteryzować omawianą twórczość w następu­ jący sposób: 1) twórczość w o t srebrnych czerpie swój rodowód z treści nierodzimego n u r t u k u l t u r y . Niemniej znajduje ona oparcie nie t y l k o w treściach ideowych oficjalnej ideologii kościoła, ale również w miejscowych wyobrażeniach i wierzeniach o charakterze l u d o w y m . 2) Twórczość ta ukształtowana została ostatecznie w póź­ n y m stosunkowo okresie X V I I — X V I I I w . — okresie nie­ bywałego rozwoju cudownych miejsc k u l t u , cudownych objawień, szerzenia się idei bezpośrednich ingerencji istot boskich i świętych we wszelkie przejawy życia człowieka. Twórczość w o t y w n a jest j e d n y m z najpełniej­ szych i trwalszych śladów t y c h idei. Zbieżność z k l i ­ matem tradycyjnych wierzeń i wyobrażeń ludowych nie pozostawała bez wpływu na przyjęcie się zwyczajów w o t y w n y c h i ich artystycznych dokumentów do n u r t u rozwojowego k u l t u r y o szerszym zasięgu aniżeli okreś­ lona warstwa l u b odłam społeczeństwa. 3) O zasięgu i sile oddziaływania omawianych obyczajów w o t y w n y c h decydowały swoistości t r a d y c j i rzemiosła p r o w i n c j o n a l ­ nego w Polsce. W X V I I — X V I I I w . rzemiosła obróbki m e t a l i nie były, j a k sądzę, na tyle rozwinięte, aby mogła zaistnieć powszechnie dostępna wytwórczość w o t m e ­ talowych, nawet nie srebrnych, ale żelaznych, t a k j a k miało to miejsce w i n n y c h k r a j a c h (głównie w niektó­ r y c h częściach Niemiec i Czech, a następnie A u s t r i i i Węgier). 4) Możliwości techniczne i artystyczne rze­ miosł, zajmujących się wytwórczością w o t srebrnych. �były w t y m okresie na tyle ograniczone w w i e l u ośrod­ kach, głównie jednak prowincjonalnych, że zamówienia w a r s t w uprzywilejowanych realizowano często w k o n ­ wencjach bliższych doświadczeniom artystycznym n u r t u ludowego aniżeli a k t u a l n y m tendencjom w sztuce. 5) Twórczość w o t srebrnych nie zajmuje zdecydowanie określonego miejsca wśród głównych nurtów rozwojo­ wych. Znajduje ona w porównaniu do innych gałęzi twórczości stosunkowo najsilniejsze i różnokierunkDwe powiązania między t y m i n u r t a m i . • Pojawienie się i rozwój, nawet bogatych i r o z m a i ­ tych, f o r m w o t srebrnych — wyrobów o znamionach przedmiotów niezwykłych, przeznaczonych na szczegól­ ne okazuje życiowe — nic świadczy bynajmniej o wyso­ k i m standarcie ówczesnej k u l t u r y materialnej. Może n a ­ tomiast, j a k się wydaje, wyrażać pewne, t r u d n e do okreś­ lenia właściwości psycho-społeczne danej zbiorowości narodowej. We właściwościach t y c h jest swego rodzaju niezrównoważenic potrzeb realności z pragnieniami i aspiracjami życiowymi. Nie ulega wątpliwości, że w obliczu istoty czczonej, w atmosferze ceremonii k u l t o ­ wej ujawnienie owych właściwości psycho-społocznyeh jednostki i całych grup ludnościowych dokonywało się w sposób szczególnie wyrazisty. I dlatego nie będzie przesadą twierdzenie, że dla czasów powszechnego f i deizmu wota są wyjątkowo czułym wskaźnikiem t r w a l ­ szych cech grupowych, składających się na wartości pod­ stawowe, unifikujące życie duchowe zbiorowości. Twórczość w o t srebrnych rozwijała się w Polsce na przestrzeni k i l k u s e t l a t . Dziś należy ona do jednej z w i e l u wymarłych dziedzin sztuki r e l i g i j n e j . Proces zaniku tej twórczości w X I X w . był równie gwałtow­ ny j a k pojawienie się nowych, mechanicznych f o r m obróbki m e t a l i . Związane z tą twórczością umiejętności i doświadczenia artystyczne nic znalazły k o n t y n u a c j i w i n n y c h rodzajach dzieł sztuki. A l e k i l k u s e t l e t n i okres w i e l k i e j żywotności w o t był dostatecznie długi, aby umiejętności i doświadczenia tej twórczości uzyskały postać ustaloną. Niemniej ścisłe powiązania ich ze szczególnymi f u n k c j a m i r e l i g i j n y m i , masowy charakter 26 �£7 II. - j . Fraym, wotum — wyobrażenie krów (prawdop. 2. pol. XVIII w.), blacha mosiężna, 0,5 X I I cm. Brak znaków zioin. Czerwińsk. II. 26. Fragrn. wotum — łódź na rzece (prawdop, 2. pol. XVIII u\h blacha srebrna, culosć 12 л 15,5 cm. Czerwińsk. II. 21, Wotum — wyobrażenie krowy, blacha srebrna, i) X 11,5 cm, Znaki zlotu, w górnym rogu, w owalach — Шагу МИ, w owalu narożnym — D. Chełmno, jara. zamówień, a także ograniczone możliwości rzemiosł prowincjonalnych ośrodków nie pozwalały, aby twór­ czość w o t y w n a moe,U przyjąć znamiona zindywidualizo­ wania wypowiedzi artystycznej i t y m samym wyrażać w sposób pełniejszy postawy i k i e r u n k i przeobrażeń w sztuce. Stąd też można mówić o .swoistej stagnacji rozwiązań plastycznych. Zmieniają się w nich stroje i gesty przedstawianych osób czy nawet w sposób zasad­ niczy m o t y w y d e k o r a c y j n e . \ i e zmieniają .''K natornin-' główne zasady samych rny.wia.zan plastycznych. Wielość elementów kompozycyjnych pozostaje niezwykle ogranic/ona Organizacja określonych przedstawień spro­ wadza s; ' w najlepszym razie d o zachowania relacji między dwoma podstawowymi k i e r u n k a m i : poziomym, który wyznacza miejsce wyobrażenia intencji, a piono­ wym, który określa miejsce w i z e r u n k u istoty czczonej Wiązanie elektów rytowani„ i wypukłego modelunku kontrastuje partię centralna, w stosunku do obrzeżenia. Zależnie zaś o d warsztatu służy tr.iiic-j l u b baruzii-j wyraźnemu u k i e r u n k o w a n i u uwa«i na określone przed­ stawieniu. .Sprowadzają sic ono do oderwanych figur, traktowanych najczęściej w ayosub oymboliczny. U l u ­ dzi właściwie l y l k o odpowiednie gesty rąk i pożycia hu klvczniu-h określa zakres ujęć. Mają ono jednak odnosić .się do rozmaitych sianów i uczuć, szczególny cli zupełnie wydarzeń, a nawe! nап'ргууyiн)у/<пу ch cudów Усп zjawisk. W umowności tej możliwość podkła­ daniu pod przedstawienia odpowiednich treści jest n i t g r a n i c z o n a . Taką też, nieograniczoną (czy toż maksy mamą), wydaje się przedstawiać umowność rozwiązań plastycznych ogromnej większości wot. Jeśli umowności tej towarzyszy oszczędność i zarazem surowość środków realizacji, zyskuje nna na szczerości i śmiałości. Jeśli natomiast konwencja ta znajduje wsparcie w swobod­ S п niejszej i sprawniejszej technice r y t u l u b tłoczenia, po­ tęguje się jedynie wrażenie niedoskonałości, braku współbrzmienia. Umowność rozwiązań plastycznych jest dobrze znaną stroną w i e l u dziedzin sztuki ludowej (przede wszystkim dziedzin zaliczanych do tzw. sztuki zdobniczej). W dzie­ dzinach tych jednak o umowności f o r m d w y d u j e w d u ­ żej mierze 'zespół czynników m a t e r i a l n y c h — właści­ wości -mrowia, zasady jogu obrób)::, u * . . , ! . : „ ; _ . . . . . . . . . J . „ tu Up. Umowność, z jaką spotykamy się w wolach srebr­ nych, znajduje swoje podłoże głównie w czynnikach pozamatenalnych. W y n i k a ona między inn* m i л •••л .::-wierzeń, z przekonań o właściwościach istoty r / c / . o n e j oraz postaw zajmowanych wobec niej piie/. t/Juvtiuka Pod t y m względem stosunkowo najbliższe analogie m a ­ ją wota ^rębnie w swych odpowiednikach w y k o n a n y c h z wosku. W tych ostatnich jednak u u u i w i i - i i r Pizw.yiw pla>tyi'ziiych i n i a i a węższy zakres. Wo.-kowe l i ^ u i y zwierząt, ludzi, organów ciała ludzkiego wwnbrażab' określone ubiektj i /wiązane z m m i k o n k - e l n o poUv.eby. M e odnosiły się natuitiia.^t to figury <K> vi> dai y.cn, 4 a nów ducha, nie mówiąc o zjawiskai n cudownych. Wula w u u k u w t i arebrne udzw ioi ciedlają d w a у . а к а и т г / и т у ­ н е sposoby „kontaktowania >ię" z bóslweni. y.asatię /.wiązaną z w o t a m i w o s k o w y m i można n r / v i Y i w n a e i l e K o m u n i k o w a n i a się opartego o zaklęcia i »e«ly. nato­ miast zasada związana z w o t a m i s r e b r n y m i Ulż-,z,i mowie artykułowanej czy nawet m o d l i t w i e S/fr'ei-ie rozpowszechniony od kilkudziesięciu lat w nkktórych ośrodkach k u l t u zwyczaj pisania do osób świętych i boskich listów, a od k i l к u lat '/Ыогыли opracowywa­ nych ksiąg jest niewątpliwie dalszym rozwinięciem с1ал nvch artvstvcznvch zasad k o n t a k t o w a n i u się z bóstwem. 1 4 1 �I L 2&. Fraam. -wotum — „£w. Rodzina", por. il. 4, 11. II. 2d. Wotum — postacie z różańcami pod Okiem Opatrzności, blacha mosiężna posrebrz, 9 X 17 cm. Brak znaków zlotn. Klasztor oo. Paulinów, Częstochowa. II. 30. Wotum — postać kobiety pod Okiem Opatrzności, blacha srebrna, 14 X 18 cm. Znak złotnika KM oraz С (prawdop. znak zlotn. chełmińskich). Chełmno, fara. �PRZYPISY Jest to k o m u n i k a t o k i e r u n k a c h prowadzonych poszukiwań oraz o zarysowujących się problemach na obecnym etapie badań — etapie d a l e k i m od ostatecz­ nych ustaleń i wniosków. Podstawą do t a k formułowa­ nego celu stały się w y n i k i prowadzonych przeze m n i e w ramach stałej pracy w Zakładzie E t n o g r a f i i I n s t y t u t u H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j P A N na przestrzeni ostat­ nich 2 l a t rozpoznawczych badań terenowych oraz wstęp­ nych prób zapoznania się ze źródłami a r c h i w a l n y m i . Badania terenowe, stosunkowo najwszechstronniejsze i szczegółowe, prowadziłem na terenie północno-wschod­ niej Polski (Kurpiowszczyzna, Mazury, Warmia). W i n ­ nych częściach k r a j u objęte zostały badaniami wybrane ośrodki k u l t o w e . Oto one: Grodzisko koło Ojcowa, Sie­ radz, Prostyń, Miedniewice, Czerwińsk, Warszawa, Nie­ szawa, Chełmno Pomorskie, K a l w a r i a Zebrzydowska i Piekary Śląskie. Ponadto zapoznałem się ogólnie z sytuacją w południowo-wschodnich rejonach k r a j u (Przemyśl, Zamość, Rzeszów i okolice) wreszcie z tere­ n a m i północno-zachodnimi ziem odzyskanych. W każ­ dym z badanych ośrodków przedmiotem głównych prac była dokumentacja zbiorów wot, próby dotarcia do m i e j ­ scowych źródeł a r c h i w a l n y c h oraz w y w i a d y na temat współczesnych f o r m k u l t u wotywnego. 1 W poszukiwaniu źródeł do badań okazało się zawod­ ne branie pod uwagę wyłącznie popularności ośrod­ ków k u l t o w y c h . Jak wiadomo, wota należą do t r a d y c j i k u l t o w y c h kościoła grecko- i rzymsko-katolickiego. Nie sa one respektowane przez wyznania protestanckie. W Polsce, gdzie wyznania te nie mają trwalszego opar­ cia, należy oczekiwać występowania bogatych i rozmai­ tych przejawów twórczości w o t y w n e j . I t a k i też nasuwa się wniosek z pobieżnych nawet porównań materiału krajowego z obcym. Niemniej w n i o s k u tego n i e można dziś odnosić do całego obszaru k r a j u . Na obszarach byłego zaboru austriackiego wiele najsławniejszych t a m ośrodków k u l t o w y c h nie ma p r a w i e zupełnie d a w n i e j ­ szych w o t (Rzeszów, K a l w a r i a Zebrzydowska). Tereny te objęte były w X I X w . ogłoszoną przez władze za­ borcze rekwizycją przedmiotów wartościowych, głównie kościelnych. Najprawdopodobniej podobne losy spotkały między i n n y m i zbiory w o t w niektórych w y b i t n i e p o l ­ 30 skich centrach na obszarze zaboru pruskiego (Sw. L i p k a , Gietrzwałd, Piekary Śląskie). Brak jest całkowicie w o t w ogromnej większości muzeów państwowych i nie m a i c h też w większości muzeów diecezjalnych. Natomiast można oczekiwać n i e ­ bywałych, j a k sądzę, materiałów w niektórych p u n k t a c h skupu złomu srebrnego A r s Christiana oraz w p r y w a t ­ nych i spółdzielczych warsztatach j u b i l e r s k i c h . Wiado­ me jest, że w warsztatach takich na terenie K r a k o w a stopiono w ostatnich latach (w związku z uroczystościa­ m i Tysiąclecia) dużą ilość zabytkowych w o t srebrnych na blachę, m . i n . do w y r o b u wazonów na k w i a t y do ołtarzy. Jeśli chodzi o źródła archiwalne, to należy zaliczyć do nich na pierwszym miejscu inwentarze kościelne i rejestry łask uzyskiwanych przez w i e r n y c h w m i e j ­ scach słynących cudami. Rejestry t a k i e sporządzano wszędzie t a m , gdzie zabiegano o koronację papieską określonego obiektu k u l t u . Na terenie k r a j u k o r o n o w a ­ nych w X V I I I w . miejsc k u l t o w y c h jest ogromna liczba, Ale na same rejestry łask nie zawsze można natrafić v tych miejscach. Niezależnie zaś od występowania źródeł udostępnia się je na ogół niechętnie. O wotach woskowych opublikowałem następujące ргьсе: Wota woskowe ze wsi Brodowe Łąki i Krzynow'or/n Wielka, „Pol. Szt. L u d . " , R. 14, 1960, n r 1, s. 3— 22; Symboliczne ofiary woskowe ze wsi Kadzidło, tamże, R. 16, 1962, n r 2, s. 92—96 oraz P i e r w i a s t k i tradycyjne we współczesnym Światopoglądzie ludu wiejskiego za­ mieszkującego tereny popuszczańskie i sąsiednie na Ma­ zowszu [ w : ] „1962 Rok Z i e m i Mazowieckiej", Płock 1962, s. 289—295. O malarstwie w o t y w n y m patrz: J . i A. Czerepińscy, Xfc III-wieczny ludowy strój biłgorajski na ob­ razach wotyw.tych z Puszczy Solskiej, „Pol. Szt. L u d . " , R. 15, 1961, n r 2, s. 84—93; A . Kunezyńska-Iracka, Ma­ larze ludowi z Oidel, „Pol. Szt. L u d . " , R. 19, 1965, n r 2, s. 79—100; tejże, Obrazy częstochowskie, tamże, R. 20, 1966, n r 2, s. 75—100. г Por. R. Andree, Votive und Weihegaben des katholischen Volkes in Siid-Deutschland, Brunswick 1904; A*. Gennep, Religions Moeurs et Legendes, rozdz.: Ex-Votos Bavarois et Tyroliens, Paris 1908; St. L. Kostov, Votivi, „Izvestja na Narodnija E t n o g r a f s k i j Muzej w Sofija". Sofija 1922, R. I I . t. 1—2, s. 15—22; M . S. F i l i 3 �powieź, Mietalni Votivi prawosławnich Srba, „Głasnik skopskog naucznog druzstva" X V — X V I , Skoplie 1936, s. 241—253; R, Kriss. Eisenopjer, Munchen 1957; R. Kriss, H. K r i s s - H e i t i r i c h , Peregrinatio neohellenika. Waiifahrtswanderungen im heutigen Griechenland und in Unteritalien, Wien 1955, а z wcześniejszych prac: FUhrcr durch die Sammlung fiir deutsche religiose Volkskunde, Wien 1936; R. Violant Simorra, F.l arte popular cspanol, Barcelona 1953; P. Toschi, Arte populare italiana, Ro­ ma 1960. Nazwa ofiara jest do dziś żywa w w i e l u środo­ wiskach wiejskich. W niektórych z nich jest nazwą używaną wyłącznie w t a k i c h np. odmianach gwarowych j a k „ofsiara", „osiara" (Kurpie). B y w a w y p i s y w a n a na samych płytkach. Natomiast w źródłach archiwalnych występuje prawie wyłącznie nazwa w o t u m . Należy t u również wspomnieć o u t r z y m y w a n i u się do dziś z w y ­ czajów obnoszenia, składania i zawieszania w o t . Obrzą­ dek dokonywany jest zawsze w sąsiedztwie l u b bezpo­ średniej łączności z ołtarzem (il. 1). Takie też u k i e r u n ­ kowanie k u l t u wotywnego wyraża pojęcie przedmiotowe ofiary i czynnościowe ofiarowania. Występowanie obok t y c h przedstawień tekstowych objaśnień l u b też odrębnych sformułowań nasuwa p y ­ tanie, czy wyrażały one zasadniczo różną postawę czło­ w i e k a do istoty czczonej, czy stanowiły jedynie odbicie określonych możliwości technicznych formułowania prze­ kazu. Za pierwszym przypuszczeniem przemawiałby fakt występowania szczególnie rozbudowanych tekstów, nie­ kiedy przeradzających się w odrębny utwór na wotach możniejszych fundatorów. I c h pozycja społeczna i m a ­ terialna mogła rzutować na swobodniejszą postawę w o ­ bec istoty czczonej. Natomiast za d r u g i m przypuszcze­ niem przemawiałby' f a k t niepiśmienności niektórych rzemieślników. Warto jednak dodać, że znane są w y ­ padki w y k o n y w a n i a przez rzemieślników analfabetów poprawnych i znakomitych kaligraficznie k o p i i określo­ nych tekstów. Do uwag tych upoważnia przede wszystkim n a r r a cyjność przedstawień malarskich w obrazach w o t y w ­ nych jak też analiza tekstów często występujących pod t y m i obrazami. Oto wybrane podpisy z obrazów w o ­ t y w n y c h w kaplicy M.B. Rzeszowskiej w kościele oo. Bernardynów w Rzeszowie: pod datą 1631 „Elżbieta Zakrzewska z miasta Krosna Srogi K a d u k cierpiąc tu (podkreślenie moje) Przyszedłszy Wolną Została". Pod datą 1664 „I.M.P. K u l k o w s k i zeznał (podkreślenie moje) iż córka lego T a k i Boi Głowy Y Oczu Miała że L e w e oko na wierzch wylazło. Skoro oddał Ią w opiekę N.P. го tym punkcie (podkreślenie moje) Zdrową Obaczyl". Pod datą 1635 „Córeczka P. Jana Curzyńskiego Maiąc lat cztery Gdy się w Rzece kompała Cale się zalała skoro smutni Rodzice w o t u m uczynili zdrow a została". Sformułowania i sens t y c h podpisów ujawniają, że o d ­ noszą się one w większej mierze do w i e r n y c h aniżeli do samej istoty czczonej. Najprawdopodobniej teksty te j a k też obrazy (zajmujące dwie pełne ściany w k a p l i ­ cy) namalowane zostały w jednym czasie i przez tego samego malarza. Całość stanowiła niewątpliwie swoistą reklamę zaaranżowaną przez zakon. Odmienne są zupeł­ nie teksty wot srebrnych. Mówię o nich w dalszej części pracy. Np, okazalszy obraz w o t y w n y albo nawet obrus złożony jako w o t u m na mensę mógł być sugestywniejszym dla społeczności w i e r n y c h wyznaniem przez ofiaro­ dawcę żarliwości religijnej aniżeli niewielka płytka ze srebra. ' Por. A. Gennep, op. cit., s. 102—3. Reguły zakonne niektórych zgromadzeń dawały szeroki przystęp kształceniu umiejętności rzemieślniczych i artystycznych. Jest wielce prawdopodobne, że w okresie przyswajania się zwyczajów w o t y w n y c h zakonnicy b y l i twórcami wot. Ok. 1743 r. w klasztorze jasnogórskim istniała pracownia złotnicza kierowana przez o. Daniela Katrzyńskiego. Por. L. Lepszy, Przemyśl złotniczy w Polsce, Kraków 1933. Zwraca uwagę, że w wiejskich parafiach nie spo­ t y k a się na ogół słynących z cudownych łask obiektów k u l t u . Oczywiście można powiedzieć, że niektóre ośrodki mirakularnogo k u l t u reprezentowały takie właśnie para­ fie, a z czasem dopiero stały się miejscem zgromadzeń zakonnych. Niemniej jednak, wydaje się, że również w t y c h wypadkach swoją żywotność i popularność za­ wdzięczały organizacjom zakonnym. W zbiorach w o t nie zdekompletowanych w sposób zasadniczy (takimi zbiorami wydają się być wota w Chełmnie Pomorskim, Czerwińsku i Miedniewicach) do 4 5 B T 7 9 10 11 86 Wota: II. 31. Sw. Jan Nepomucen, łan zboża i postać kobiety (prawdop. kon. XVIII w.), blacha srebrna, 10 X 10 ст., brak znaków złotn. Nieszawa, pow .Włoc­ ławek. II. 32. Przedstawienie pielgrzymki, św. Jana Nepomucena, św. Floriana i M.B. Częstochowskiej, blacha mosiężna posrebrz., 25 X 23 cm. Brak znaków złotn. Jas­ na Góra, ołtarz M.B.Cz. II. 33. Wyobrażenie chorej w łożu oraz św. Antoniego i M.B. Częstochowskiej. Napis na wstędze: „Sanda. Maria. Ora Pronobisz" (prawdop. 2. pol. XVIII w.), blacha mosiężna posrebrz., 35 X 28 cm. Brak znaków złotn. Jasna Góra, ołtarz M.B.Cz. ��П. Н. Wota — reka i dłonie, XIX w. Jasna Córa, Ba­ zylika. II. 35. Wolo. — serca, XIX w. Warszawa, kośc. oo. Franciszkanów. II. 36. Wotum — осгу, blacha srebrna, 5 X 5,5 cm. Miedniewice. A.D. 1591, A r c h i w u m Jasnogórskie, rkps n r 2098 s.k. 40—51. Z kościoła N.M. Panny ss. Urszulanek w Sie­ radzu pochodzi niezwykle cenny dokument, prowadzony od 1633 г., p t : Regestr rzeczy do Bractwa albo do ołtarza Naś. Panny Maryey należących, iako apparaty, vota, złoto, srebro — inwentarze, rewizje, dary do 1767, A r c h i w u m Diecezjalne we Włocławku sygn. 299. W do­ kumencie t y m podane jest, że kościół posiadał w 1668 r. taką ilość w o t srebrnych, że można było wykorzystać je jako surowiec. Oto w z m i a n k a na ten temat: „R.P. 1668 za Panowania Jana Kazimierza Króla Polskiego... za staraniem osobliwem PP. starszych y... Oica Promo­ tora zrobiona jest sukienka P. Naswietszey z srebra у wotów (podkreślenie moje), które były spobożności Dobrodzieiów ofiarowane na t e n ze obraz. Którego Srebra było i n pondere grzwien trzydzieści у Osm. jednak tego srebra upaliło się przy szmelcowaniu grzy­ wien 2. Ta tedy Panny nas sukienka która iest m i o tanomi k w i a t a m i złocista także korony dwie у Aniołowie wazy i n toto grzywien trzydzieści у sześć. Na który szaty pozłocenie dało się czerwonych zł 36. Które złoto także w rożnych pierścieniach у kawałkach od Dobro­ dziejów dane były za wota (podkreślenie m o j o f Pannie Nasw: od Roboty zaś teyze suk. у wszytkiey blachy dało się Panu Tom. Dołegowiczowi zp. 200 у 50 — Ita est Fr. Stephanus Zatorski S.T.L.mpp. 1668, Augusti 15". I n n y dokument t o : O cudownym г bardzo starym obrazie Najświętszej Maryi Matki Bożej 1720, z którego podaje obszerne wyciągi ks. Franciszek Żynda, Historia cudow­ nego obrazu Matki Boskiej Bolesnej w Chełmnie z go­ dzinkami, nowenną i pieśniami, Chełmno 1938, rkps w a r c h i w u m p a r a f i a l n y m w Chełmnie. Księga Cudów w Prostyni od 1511 do 154? [w:] B. T u r s k i , Pamiątka z Prostyni, Siedlce 1932. I n n y wreszcie dokument z głoś­ nego na W a r m i i ośrodka pątniczego w Gietrzwałdzie . podaje, że w 1798 r. zbiory w o t w s a n k t u a r i u m M . B o ­ skiej liczyły zaledwie 11 sztuk („w kształcie nogi i serca, okrągłe i kwadratowe"), Liber Proccssitm Ecclesie dittrichswaldensis in 1796 die m.cnsis 16-to Maji incipit, s. 33, A r c h i w u m Parafialne w Gietrzwałdzie. Na koniec wspomnieć można dokument innego zupełnie rodzaju, j a k i m jest Wacława z Potoka Potockiego, Ogród fraszek, wydanie zupełne A. Brucknera, L w ó w 1907, t. I I , s. 375. Por. Alojzy F r i d r i c h , Historye cudownych obrazów najświętszej Maryi Panny w Polsce, Kraków 1908. Po­ nadto prace na ten temat ks. Wacława z Sulgostowa i ks, Sadoka Barącza. u �3(1 Na terenie północno - wschodniej Pulski niezwykle popularnym patronom żywego inwentarza jest św. Roch; w Sieradzkiem i Opoczyńskiem św. Benon i św. Bogumił; w Kieleckiem i Sandomierskiem, a także na Podkarpa­ ciu św. -Mikołaj; na Śląsku św. Wendelin. n Należy wymienić takich znanych patronów zdro­ wia ludzkiego j a k : św Walenty, św. Agata, św. Rozalia oraz sw. Roch. Ważna rolę odgrywała np. zbieżność daty święta z poru głównych przemian w reku i odpowiadających im prac gospodarczych. Zwyczaje w o t y w n e w dniu Przemienienia Pańskiego znajdywały w t y m d m u opar­ cie w swoiście p o j m o w a n y m pojęciu Przemienienia jako zmiany na lepsze. Asumptem do takich skojarzeń była pora samego święta, przypadająca na zakończenie uprzątania /. pól zbiorów dorocznych. Podobnie u j m o ­ wane było pojęcie Zwiastowania. W popularnych tłuma­ czeniach, z j a k i m i mogłem się zetknąć w w i e l u wsiach Podla>ia, .święto to w niczym nie wiązało się z o f i e i a i nym jego rozumieniem Chodzi o niepokalane poczęcie Maryi. Zwiastowanie, tak j a k Przemienienie Pańskie, Uznawano za zapowiedź nnweco. lonszcen życia W jed­ nym i drugim w y p a d k u wychwycone zostały o p t y m i ­ styczne momenty nadziei opartej o zbieżność słownych sformułowań aktów mistycznych z prawidłowościami cyklicznych przemian w zvciu naturv i pracach gospo­ darczych. : " 17 " W ogromnej ilości wot, jaką miałem możność przejrzeć, wydaje się, że t y l k o jedno zostało wykonane Przez samego ofiarodawcę. W o t u m to znajduje się na ołtarzu .Matki Boskiej Chełmińskiej. Wyobrażenie nogi, obok niej nieznany znak k r a t y z zaczepem, wreszcie M - — w y k o n a n e zostały zdecydowanie niewprawnie. Możliwe, że autorem tegu w o t u m był, tak j a k głosi P 1 S napis, j e j c u /, w i e . d i i ; . u u i t n \ i , u . ^ i . , L - i i i . i > . i . . . t . o u ^ . ,,i ..'i szuka Г Ч \ e y 1 ulijucy B y л •i b i e i u i a L.is. \\ e . 1111 e j.u\ w nocy o matko endow (sic') polna w t y m ..brajle Pr: .;, bądź na piiritiie v\ цч1ц)и-«.\ m ,</i,-" - i* Niektóre zrudl.i Hlcniwaiiie. т а к I . I K : i | > . i > i m w t m sieradzki licacstr r:fc:u rin Пггнчнч!. i h i-.: : i •<--/•„ ia p o - . e nych dans e h o złulnikach. 1 т и л е , a , < v i u \ s l a i - i i . . ix. ów złotnik Tomasz Dołęgowie/. • • • Ф ' " ! Г Ч p >•<•••'!< м-/..;'." W ltiLiti l', przetopienie dawniejszych S\ol ; I - I \ S \ i % w i ; a i m sukienki do i.brn/.u M a t k i Buskiei, I » l '«ń\->-., шч* .-h wot, możliwo, /с wbiśnie U ••li. I - " ' '•• •!>> dziś w slcradzk ! ii i k o ś c i e l e 1 Na obecnym etapie badan udało mi чо roz­ szyfrować 1yll«i) njrlirxnP funk! '.'h'! ••-:•!;::•:; Korzystałem, przede wszystkim. z opracm\a;ii;i /jiakuw złotniczych, które podaie I . Lepszy, up »И .1ак Wia­ domo, autor omawia znaki t y l k o ważniejszych s-środków złotniczych. Dla Częstochowę podaje n r a w M u i bodn i 3 złotników. Z żadnym /. nich nie i den ty f i k u ią :;:c znaki odnalezione na wolach. Znacznie- lepiej p; zeusli-is\ ia -ie sytuacja w odniesieniu do zbiorów chełmińskich Odliujdujciu., ..„.i . . - - . L ^ . . , ...... ... ,, , złotnika Jana Leteńskieyu w г - ' и 1 •> U i m - i 1742—1771. Złotnik ten zajmował sic Uowulo v.-vrohcrn monstrancji. Por. L. Lepszy, op. c i i . , s. 285. W tymże zbiorze chełmińskim ione w n i i m i n..si мийу /лык u srebrnika z Gdańska (lata 1783--1789k Wilhelma F r y ­ deryku Sponholtza. Jego znak: H O L T Z SPON. Por. L. Lepszy, op. cii., s. 92. Wota warszawsK н-h srebrników: Klimaszewskiego (lata 1838—1851). Wernera (1. pol. X I X w.), Malcza (lala 1847 -1352). odn:!;d:t;«Tny koś­ ciołach nie t y l k o samej Warszawy, lecz również takich ośrodków j a k : Miedniewice, Prostyń, Kodeń. Por. L. Lep­ szy, op. cii., s. 31 Ii, 320, 32.5, л en �U 37 Franm wotum , t ragm. wmum ? ™ 5 „ S m Ь Ł C ~ Piotr r Ł Rusinowi (całość wyobraża rodzinę), blacha srebrna, całość ^ X 25 cm Brafe zrjąfcńw ,„ tum — wyobrażenie człowieka, blaszka srebrna, 8 , 5 X 9 cm. Czerwińsk. S ^ b ™ 4 e » i T c » t o « № . blacha mosiężna posrebrz., całość 19 X 10,5 cm. Czerwińsk. n T 38 �Z takiego uzupełnianego blaszanymi o k u c i a m i obrazu (Sąd Ostateczny) pochodzi wyobrażenie gromu (il. 3). Początkowo wyobrażenie to nabite było na jeden z 3 grotów namalowanych na obrazie. Dziś znajduje się ono obok właściwych wot na specjalnie zmontowanym ekranie. Wywodzenie w o t srebrnych ze zwyczaju obija­ nia elementami blaszanymi obrazów przedstawił M.S. Filipowicz, op. cit., s. 242—243. Wskazuje na to, przede wszystkim, dający sie łatwo zaobserwować na przestrzeni omawianego okresu X V I I — X V I I I w. postępujący proces rozbudowywania plastycznych wyobrażeń na wotach oraz i c h tekstowych objaśnień. T a k i m w o t u m jest niewątpliwie znajdujące się w zbiorach chełmińskich przedstawienie na dużych rozmiarów srebrnej płytce ( w y m i a r y 1? X 28 cm) B o ­ gusława Kilnowskiego przed 2-piętrowym budynkiem, prawdopodobnie d w o r u włości W i n n i c i Tylicza. Tekst intencji podaje na s. 12. W Częstochowie i Chełmnie Pomorskim bardzo często występują samoistne przedstawienia osławionych w tych ośrodkach obrazów M a t k i Boskiej. Sposób w y ­ konania t y c h wot, najczęściej „wybijanych", wskazuje wyraźnie, że wyrabiano j e w znacznych ilościach. Dziś nie spotykamy wprawdzie identycznych egzemplarzy, wiadomo jednak, że niektóre wota po upływie jakiegoś czasu zdejmowano z ołtarza do przetopienia na suro­ wiec. Najprawdopodobniej przeznaczano na ten cel przede wszystkim powtarzające się egzemplarze. Por. „Wotum małe srebrne z Przesowa kampania oddała 20 maja 1711"; „die 30 M a i i anno 1711 Kompania z Bochni i n n r o 600 osób przyniosła vota sua Matce Najświętszej"; „Z Warszawy od miasta całego w o t u m w i e l k i e bez łańcuszka, samo, które ma ważyć grzywien 10 14 J u l i i " ; Regestr wotów danych na Obraz Matki Najświętsze, 1695—1719, A r c h i w u m Jasnogórskie; rkps nr 753, s. 51, 53, 58. Przedstawione wyżej wyciągi otrzy­ małem od O. Dra Sykstusa Szafrańca, za co też składam najserdeczniejsze podziękowanie. I n n e źródło: Historia Calvarie serdu diiigenset Accuraia Descriptio situs Fondationis Privileghrum Dcvotissimi... Anno D o m i n i 1613, w y m i e n i a pod datą 1743, s. 180, w o t u m sztychowane z wizerunkiem M a t k i Boskiej i kościoła w Żywcu. Rkps a r c h i w u m oo. Bernardynów w K a l w a r i i Zebrzy­ dowskiej, obecnie w a r c h i w u m klasztoru oo. B e r n a r d y ­ nów w K r a k o w i e . Niniejszy wyciąg zawdzięczam p. mgr Annie Kunczyńskiej-Irackiej. 51 u 21 84 15 & Por. Wacław z Potoka Potocki, op. cit., s. 376. Warszawski f a b r y k a n t W e r n e r produkował w 1. poł. X I X w . w skali masowej sztancowane w cienkiej blasze małych rozmiarów ( 6 X 8 cm) wyobrażenie klęczą­ cego chłopca z t a k i m podpisem: „Boże nie opuszczaj go nigdy". I n n y f a b r y k a n t sreber A d a m N o r b l i n specjali­ zował się w t y m czasie w wyobrażeniach niemowląt. Były one także sztancowane w cienkich blaszkach mosiężnych, posrebrzonych. Wota z t y c h warsztatów zachowały się m i n . przed ołtarzem św. Antoniego w kościele oo. Franciszkanów w Warszawie, 2 ł » Szersze omówienie tego zagadnienia przedstawiłem w pracy o wotach woskowych, por. przypis 2. W zbiorach zabytkowych w o t chełmińskich, liczą­ cych około 150 sztuk, występują 4 w o t a z wyobrażeniami zwierząt. W zbiorach Czerwińska znajduje sie. taka sama liczba t y c h wyobrażeń na ogólną ilość 67 wot. W Krzynowłodze W i e l k i e j w pow. Przasnysz w miejsco­ w y m kościele znajduje się k i l k a w o t srebrnych, a wśród nich jedno wyobrażające krowę. Natomiast w t a k i m g i ­ gantycznym zbiorze w o t , j a k i m jest klasztor oo. P a u l i ­ nów na Jasnej Górze, odnalazłem również t y l k o jedno wyobrażenie tego zwierzęcia. Warto dodać, że było ono przechowywane nie w kaplicy, j a k inne wota, lecz w magazynie. W Czerwińsku, gdzie występuje stosunko­ wo największy procent w o t z wyobrażeniami zwierząt, także niełatwo jest je odnaleźć. Zawieszono te wota wszakże na ołtarzu, ale wysoka pod stropem kościoła. Szczególnie jaskrawe przykłady tej postawy świa­ topoglądowej dostarczają rozmaite doroczne zwyczaje, związane z w y p i e k a n i e m specjalnych f i g u r z ciasta chlebowego. Tę trywializującą postawę odnaleźć można nie t y l k o w interpretacjach mówionych środowiska ludowego, lecz również w e współcześnie ogłaszanych i p o p u l a r y ­ zowanych publikacjach pod patronatem władz kościel­ nych. T a k np. gest lamentacji M . Boskiej w Piecie z Chełmna uzyskał następujące objaśnienie: „Powiadają, że w czasie oblężenia miasta przez najeźdźców chciwych k r w i i łupów M a t k a Boska własną ręką osłaniała gród i jego mieszkańców. Widywano ją podczas najcięższych c h w i l , gdy żołnierze z sił już opadali, j a k w otoczeniu aniołów chodziła po m u r a c h i wznosiła ręce do góry, a pociski nieprzyjacielskie odbijały się o nie i wracając do nieprzyjaciół wyrządzały i m szkody". Franciszek Żynda, op. cit., s. 9. n ы 31 за �П. 40. Współczesne wota fabryczne. Zebrzydowska. Na sercu napis: „Za doznane Niniejsze uwagi opieram głównie na oględzinach wot w zbiorach klasztoru oo. Paulinów na Jasnej Górze w Częstochowie, Oto znamienne sformułowania ofiar i dziękczynień. Wotum ze zbioru chełmińskiego: „Antoni Siennicki w Twoje opiekę 1752. Paraliżem zarażony sie oddawszy iestem Pocieszony". Wotum z Czerwińska: „Te w o t u m ofiarowane Panu Bogu Naswies Pannie Czewienskiei Do f a r i premniena pańskiego Te racz uchowacz ynwentara miast Czerwiński". Alba napis z Miedniewic: ,,Na p a ­ miątko uzdrowienia od E m i l i j Kobylińskiej O M A R I O ! bez zmazy poczęta przyczyń się za nami..." Wotum w kościele oo. Franciszkanów w W a r ­ szawie. Wotum w Bazylice na Jasnej Górze. Na podstawie własnych badań w Atenach. Por. Rudolf Kriss Hubert Kriss-Heinrich, Peregrinatia neohelłenika. Wallfahrtswandcrungen im heutigen Griechenland un.d in Unteritalien, Wien 1955. P. Toschi, op. cit. " Napisy wygrawerowane na tabliczkach w kościele „garnizonowym" w Warszawie: „Do św. Tadeusza Judy, t u się modliłam i t u zostałam wysłuchana. Bardzo proszę o szczęśliwą jazdę samochodem dn. 27.IV.1965 J.W." z i 33 34 M 36 Fot.: autor; łaski i opiekę Parafia Stopnica 1951". Kalwaria ,.Św. Tadeuszowi Judzie w podzięce za zdanie egza­ m i n u i proszę o dalszą Dpiekę." W K r a k o w i e szczególnie popularnym miejscem składania „listów" jest ołtarz św. Z o f i i w kruchcie kościoła pod wezwaniem św. M a r k a . Na ołtarzu t y m w 1965 r. widziałem kilkadziesiąt k a r t e k oprawionych w rozmaite r a m k i . Oto jeden z listów: „Dziękuję za doprowadzenie do ślubu kochającej osoby i dom j a k i m i dałeś Jezu". Srebrne wota pod względem wartości artystycz­ nych dają się porównywać z p o k r e w n y m i od strony technicznej w y t w o r a m i sztuki w metalu X V I — X V I I I w. Można wymienić t u dla przykładu takie dziedziny, jak bogato zróżnicowane znaki cechowe, tłoki pieczętne, nie­ które rodzaje ludowej biżuterii, wreszcie pokrewne i od strony funkcjonalnej opłatki. Por. T. Seweryn, Krakow­ skie klejnoty ludowe, Kraków 1935, tegoż, Arcydzieła żelazorytu ludowego. (Formy do w y r o b u opłatków), „Pol. Szt. L u d . " . R. 9, 1955, n r 6, s. 335—361; A. Chmiel, Rzeźnicy krakowscy, Kraków 1930; Fr. K o t u l a , Cechowa znaki i tłoki pieczętne w Muzeum w Rzeszowie, War­ szawa 1951. Por. K. Piwocki, O historycznej genezie polskiej sztuki ludowej, Wrocław 1953. M J9 Jan Swiderski — il. 23. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3aca7a578628f1dbcdd7bac25cd205c5.pdf 90073d71e260dcb1480ab191ae160306 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4949 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4588 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.2; pierwsze strony Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text polska sztuka ludowa N S T Y T U T S Z T U K I P O L S K I E J A K A D E M I I N A U K ROK XXI 1967 NR 2 �T R Е S С 67 Jacek Olędzki Wota Zofia Gródecka Babimojsko-dabrowiecki haft przewlekany . srebrne Kareł Kreuzcr Świeckie ludowe obrazy na szkle Ewa Snieżyńska-Slolot Ludowe rzeźby Adama Słowińskiego . Izabella Galicka _ . , . , Hanna Sygictynska . , Chrvstus Frasobliwy z Anielowa . 93 103 . . . 105 ń ń 109 z ARCHIWUM HTKTOKYCZNEGO Tadeusz Sławski I n w e n t a r z rzeczy Wojciecha garncarza i obywatela bieckiego Bartoszowicza, 111 SPRAWOZDANIA Ewa Śnieżyńska-Stolot Drogi rozwoju szopki k r a k o w s k i e j na podsta­ w i e dwóch ostatnich konkursów: X X I I I i X X I V 113 Ksawery P i w o c k i Roman Reinfuss: Ludowe kafle malowane . . 117 Jerzy Czajkowski Tóth Janos: Nepiteszetiink Hagyomanyi dycje naszej ludowej a r c h i t e k t u r y ) . . (Tra­ . . 118 RECENZJE KRONtKA 119 SUMMARY OF ARTICLES 121 РЕЗЮМЕ , 123 , Na okładce: Fragment wotum — pożar miasta Zakroczymia, wyryta data 164S, napis, blacha srebrna, wym. całości 14 X 21 cm. Brak znaków złotnika. Czerwińsk. Fot. Jacek Olędzki. Na stronie tytułowej: Figurki z szopki: dziad i Szymek na kozie. Wyk. Jan Bielski. Pólrzeczki, pow. Limanowa. Fot. Jan Swiderski. ć u. ''OSZ �KWARTALNIK INSTYTUTU SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII N A U К ROK XXI 1967 polska sztuka ludowa NR �KOMITET REDAKCYJNY Mgr Aleksander Jackowski, dr Kazimierz Pietkiewicz, prof, dr Ksawery Piwocki, prof, dr Roman Reinfuss, prof, dr Tadeusz Seweryn. ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny: mgr Aleksander Jackowski, za­ stępca redaktora naczelne­ go: prof, d r Roman Rein­ fuss, sekratarz redakcji i redaktor działu: mgr J a d ­ wiga Jarnuszkiewiczowa, współpracownicy: m g r A n ­ na Kunczyńska — Iracka, mgr K r y s t y n a Chojnacka, redaktor techn.: Maria Kluko'wska, układ graf.: Jadwiga Jarnuszkiewiczo­ wa. Tłumacze: D. Ronowicz tang), N. Stasińska (ros.). Red.: Instyitut Sztuki P A N , Warszawa, u l . Długa 2G. Wyd. i administr.: P.P. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, u l . Puławska 61, teł. 44-50-19. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5a0e0507b72af4862f4124fe21b98c57.pdf 5a721e194b1eb929f1d3cec40e4e8a1c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4946 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - konkursy zabawka ludowa Rabka Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4585 Title A name given to the resource Konkurs na zabawki ludowe w Rabce/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.1; s.57-61 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś-Pietraszkowa, Ewa Language A language of the resource pol. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text twa Fryś-Pietraszek K O N K U R S NA Z A B A W K I L U D O W E W R A B C E i Kierownictwo Muzem i m . Orkana w Rabce, znane z pomysłowych i cennych a k c j i (m. i n . k o n k u r s y na p a l ­ m y w i e l k a n o c n e , podłaźniki, g w i a z d y i turonie, jarmark w y r o b ó w l u d o w y c h ) , urządziło n a p r z e ł o m i e l a t 1965/1966 konkurs na ludowe z a b a w k i . Można że w k o n k u r s i e udział karze wezmą ze s t a r y c h , dużych g r a n i c z u p o w . suskiego nickim, którzy znaną d o b r z e ośrodków przypuszczać, ze swą produkcją, O d pewnego o b s e r w u j e się b o w i e m n a w s i z n a c z n y upadek nej wytwórczości z a b a w k a r s k i e j s p o w o d o w a n y nasyceniem sklepów i kiosków na po­ i w p o w . myśle­ seryjną i z Cepelii. zabaw- położonych i żywieckiego wystąpią z targów było tylko zawodowi tanimi czasu samorod­ znacznym zabawkami pro­ d u k c j i p r z e m y s ł o w e j . C o r a z r z a d z i e j w rękach w i e j s k i c h d z i e c i spotkać m o ż n a z a b a w k i w y k o n a n e przez starsze tyka rodzeństwo, rodziców się co n a j w y ż e j drewniane konie albo Tymczasem się duża prymitywne drewnianych, lalki z Spo­ gałganków, wózki. na wystawie ilość własnoręcznie, czy dziadków. pokonkursowej interesujących, zaprezentowana nieseryjnych przez grupę wyróżniła zabawek nie znanych dotychczas twórców z Poręby W i e l k i e j w powiecie l i m a ­ n o w s k i m . S z c z e g ó l n i e interesującą spół z a b a w e k pozycję stanowił ze­ dostarczonych przez Jana R a p c i a k a (Ina­ groda), m i m o p e w n y c h usterek f o r m a l n y c h czy t e c h n i c z ­ nych. Jan Rapciak, Poręba Wielka, pow. Limanowa: Wózek z konikami, wys. 11 cm, dł. 41 cm. 3 Pokazał on wózek II. 1. Bąk, dl. 20 ст. II. 2. Lalki z dwukonnym z wiatraczkiem, zaprzęgiem wys. 26 ст. II. 3. �zaznaczyć, że n a j l e p s i z n i c h b r a l i już udział w konkursach poprzednio urządzanych w innych Rabce. T e n n o ­ w y , interesujący zespół r o z w i n ą ł się p o d w p ł y w e m m u ­ z e u m rabczańskiego, a l e j e g o k r y s t a l i z a c j a i d a l s z y wój zależy o d i n n y c h czynników, nego nadzoru artystycznego zwłaszcza oraz od możliwości Poza n i e l i c z n y m i w y j ą t k a m i , n i e powstał t u w typ do zabawki, nadającej się W y d a j e się j e d n a k , ż e w masowego naszych czasach nym powielania. z indywidualnie, utrzymana charakterze. Nie każda z nich zaintereso­ niebanal­ w tradycyj­ może liczyć r ó w n e p o w o d z e n i e u d z i e c i . Z a w s z e chętnie n e będą p r z e z n i e f i g u r k i zbytu. zasadzie w a n i e m spotkać się p o w i n n a w ł a ś n i e z a b a w k a na, opracowana zabawki narzędzi i ruchome. sprzętów zwierzęce, niezależnie o d Natomiast miniatury gospodarskich, nie są prostu k t ó r e naśladują natomiast znane n i e potrafią t y p u drobiazgów w Z karetki Jednak zapewnione zabawki jako powodzenie mają k o n i k a m i , wózki przedstawionej zabawkarzy (10 uczestników i Tarnawy kać m o ż n a w powiecie było nego. Uwagę Anny Kwaśny także zwracał z stać się ludowej. natomiast konkursu), na konkur­ ze w s i Koszarawy, Lacho­ Pewelki Sucha obok w y m i e n i o n y c h zabawki typu wdzięczny Pewelki, seria Ijak: karuzelki, ko­ nie, k o l e b k i , p t a s z k i i t p . W zawodowych po tego lokalna, sztuki sie wice które wiele z drewna, barwnie malowane, z czerwonymi twórczości dorosłych, pamiątka, ą n a w e t zbieraczy już przez dzieci miasta, m o ż e znaleźć n a b y w c ó w zainteresowania dawna jarmarczne wiejskich zajęcia z się n i m i . a t r a k c y j n a , bo niecodzienna przedmiotem zabawie dzieciom bawić spo­ wszel­ wychodzących p o w o l i z użycia, b y w a j ą j e s z c z e p r z y j m o w a n e wiejskie, na przyjmowa­ s o b u w y k o n a n i a , r ó w n i e ż l a l k i , w ó z k i , a zwłaszcza kie roz­ rozsąd­ mniej samochodzik pastelowych spot­ powszech­ ( i l . 5) koników 5 4 ( i l . 3) o r a z b a r d z o p r o s t e , p r y m i t y w n e z a b a w k i jak: mężczyzna drewniane no — żarnach wiatraczku poruszane silą ( i l . 2). O w a chałup Rapciaka, przedstawiająca kategorie Rapciak i i odziane wiatru, szczytach poza a także d z i a d lalki podmalowane przy ozdoby przy w lniane para czasem wykonali Ten także sam małe kołatki twórca toczone oraz zestaw w białym to figurki postacie odmiennych bączki (il. karłów i 1) drewniane. w typie l u b lekkoróżowym dzikich już Józef Pierwszą nagrodę otrzymał również Stanisław za na kompozycja orkę wołami, wykraczała zabawki. — płót­ przypomina umieszczane wiejskich. Wielofiguralna różnego r o d z a j u ruchome i baba zabawek, surowym domowych Stożek rzeźbionych drewnie. zwierząt, Były groteskowe ( i l . 8) i s m u k ł e b i a ł e p t a s z k i . Podobną c z ę ś c i o w o t e m a t y k ę obrał Józef Stożek ( I I n a g r . ) , z k t ó ­ rego wyrobów towaniem także zwracały bryły cały figurki komplet oraz — tych drobno stosując Z zabawek tradycyjny ogonem Jana sposób i czerpaki, szufelki się r z e ź b y tego rozsuwania klocka — nacię­ ptaszka (II drewnie nagroda) miniatur wyróżniała sprzętów do­ różnego r o d z a j u , k o r y t ­ ( i l . 6). M n i e j ciekawie przedsta­ twórcy. Ośrodek w P o r ę b i e W i e l k i e j reprezentowało — n i e z w y m i e n i o n y m i p o w y ż e j — ośmiu t w ó r c ó w . 58 on rolniczych skrzydłami. Misiury m o w y c h , j a k masielnica, skopce wiały ukształ­ ( i l . 7). W y k o n a ł drewnianego się g r u p a d ł u b a n y c h w ka, interesującym m i n i a t u r o w y c h narzędzi końców z wachlarzowatym uwagę zwierzęce łącz­ Trzeba �П. 4. Tracz przy pracy, wys. 33 cm. Wyk. Józef Faculak, Lipnica Mała, pow. Nowy Targ. II. 5. chód, wys. 14 cm. Wyk. Anna Kwaśny, Pewelka, pow. Sucha. II. 6. Miniatury naczyń domowych. Jan Misiura, Poręba Wielka, pow. Limanowa. II. 7. Świnka, wys. 13 cm, dł. 21 cm. Wyk. Józef Poręba Wielka. II. 8. Kapela, wys. 26 cm. Wyk. Stanisław Stożek, Poręba Wielka. Samo­ Wyk. Stożek, �II. 9. Wózek z karuzelą, wys. 17 cm, dl. 29 cm. Wyk. Józef Rumiak, Lachowice, pow. Sucha. 11. 10. Gwizdki gliniane. Wyk. Adam Kościelniak, Rabka, pow. Nowy Targ. 11. 11. Pociąg (fragm.), wys. 20 ст.. Wyk. Władysła­ wa Sikora, L a c f i o w i c e . I I . 12. Konie, wys. 19 cm. Wyk. Stanisław Biegun, Lachowice. 60 �12 ( i l . 12) S t a n i s ł a w a Bieguna (il. przez z 11) zrobiony Lachowic. mniejsze stylu ona zabawki Nie i Rumiaka włączyli innego się a do wypalania). zentatywnym w Wysokim wyróżniały się wyroby ośrodka nieco w Osieczanach wykonuje cechuje zbli­ (II z Lipnicy pokazał skich, nieco koło Myślenic. zwierzaki, Małej na konkursie Wypracował sylwetki on koni­ na wystawie, n p . osiołka klepek, a dobierając zabawne swej zwierzęta w czeniu — niektóre do Białej rzeźb a po­ czy Niektórzy konkursu, z pokazał chego w powiecie urządzania skromnie wykonał za Prillowej, syn figurki a także glinie i tera­ (13), l i m a n o w s k i e ­ nie spełnili nego t u również w s t o s u n k u do z różnobarwnych zakopiańskiego J u r y k o n k u r s o w e , które obradowało w d n i u 4 lutego po 450 zł nisław Józef Kościelniak (Józef Biegun Stożek pierwsze p o 800 zł Rumiak, Władysława Anna mielnej się k u r s u była m g r M a r i a L e c h o w s k a - B u j a k o w a , formie i Stanisława wykoń­ (III nagroda) Obrochty nadadzą się z Ci­ doskonale grupy n i a n y c h w y r ó ż n i a ł y się m a l o w a n e wyrobów i glazurowane kształtach muzeum konkursu gli­ gwizd­ ( i l . 10), w y ­ Fot. Jan Gacek Józef Sko­ nagród. K o m i s a r z e m kon­ kierownik Rabce. pokazano p o n a t y — n a wernisażu w na czasowej — wystawie najcenniejsze krakowskiej Piwnicy działu zabawkarskiego, właśnie w uzdrowisk i zabawki. Lokalizacja R a b c e , która dla dzieci, godną n a j w i ę k s z e g o Swiderski. a z czasem stanowi wydaje poparcia. jedno się być takiego z w eks­ Pałacu p o d B a r a n a m i . P r z e c h o d z ą o n e n a własność m u z e m zaczątek Sta­ ze rabczańskim, a p o n a d t o osobnego m u z e u m dla lalek. reprezentowanej Plon drewniane starannym Górnisiewicz Muzeum i m . Orkana w i Pewelki, Wielkiej, Na i 10 t r z e c i c h Edward z też Białej) oraz Sikora Kwaśny i J a n M i s i u r a z Poręby Małej Wiel­ z R a b k i ) , 8 nagród d r u g i c h z Lachowic, z Lipnicy (otrzy­ i S t a n i s ł a w Stożek z P o r ę b y drewna. proste tandet­ pamiątkarstwa. wykonał ( i l . 4); a p o n a d t o skó­ c h a r a k t e r u za­ przykłady gatunki kiwające i tradycyjnych produkdji malowane, zwierzęcych czy m o d e l e klasyczne warunków metalową przyrządów i sprzętów, które n i e miały b a w k i . Trafiły wiel­ Ozdobił j e t e c h ­ jednak m . i n . galanterię Faculak nowotarskim o fantazyjnych twór­ Gacek, Rabki, Klary rzaną, i n s t r u m e n t y m u z y c z n e kiej oraz A d a m typu zabawki — Józef pokoików koło (17), s u s k i e g o nich nadsyłając bednar­ formacie dużego w a h a d ł a realistycznej dalszej Ł ą c z n i e d o k o n k u r s u zgłosiło się 40 uczestników z p o ­ wiatów: nowotarskiego serię w y r o b ó w domowym. ludzików, k a r a b i n k i . Innego o do Edward kocie. mali je Jan Rapciak odpowiednie z R a b k i . Góralskie m e b e l k i ki nieco Faculak rzemieślniczej figurki pomocy dziecinne Ze nawiązujące Józef na Orawie, doskonałą zmniejszonych wypalania, marginesie do 14-letni ze S k o m i e l n e j Rabki, zabaw- tów. używanych w gospodarstwie przy garncarza uzyskał 1966 г., p r z y z n a ł o 3 n a g r o d y nagroda) niką i p a m i ą t k a r s k i e . D l a zachęty nagrodę z repre­ był błąda. Bednarz Kościelniaka na ich walory J e d y n y m , chociaż m a ł o o d ogólnie przyjętych inne Adama ze w z g l ę d u go (8) i m y ś l e n i c k i e g o (2), dostarczając o g ó ł e m 291 o b i e k ­ ków, których k i l k a zademonstrował nadto czości garncarza oceniane (m.in. sposoby i c h przedstawicielem odbiegające karskie w A n t o n i B u r k a t ( I I I n a g r o d a ) , o d przeszło 20 l a t z a m i e s z ­ kujący przez a wysoko za p o p i e r s i a i m a s k i w y k o n a n e w s u r o w e j zabawkarze znanego, konane zdobienia t e m a t y k a , ale odmienne zastosowanie połowę krowę, ( i l . 9). konkursu mniej o oraz technicznym niestety tradycyjnego, pociąg również koniki. z Lachowic Porębie, p o w . Myślenice, którego żona karetki lachowickie artystycznym Józefa także j a k też Sikora, tu produkowanych przypominającym poziomem z Wykonała od z w y k l e z Lachowic, Władysławę jako może muzem największych i n i c j a t y w ą ' słuszną � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/61d24b8a3ea4dcd1785de4b63b58c3a8.pdf ae2d6ba968fa3f55704ca959305989b4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4948 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4587 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.1/ s.62 Language A language of the resource pol. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I za okres X - XII. Konferencje, działalność muzeów W d n i a c h 14—16 października, w r a m a c h obchodów 10-lecia skanse­ n u w Z u b r z y c y G ó r n e j , odbyła się ogólnopolska konferencja konser­ w a t o r s k a i z j a z d społecznych o p i e ­ kunów zabytków. Organizatorami konferencji byli: Ministerstwo K u l ­ t u r y i Sztuki, wojewódzki konser­ w a t o r zabytków i Zarząd Okręgu P T T K w K r a k o w i e . Uczestnicy k o n ­ ferencji obradowali w Zubrzycy Górnej, Chochołowie i L a n c k o r o n i e . T e m a t e m k o n f e r e n c j i były: o r g a n i ­ z a c j a skansenów, r o l a m u z e ó w r e ­ g i o n a l n y c h oraz p r o b l e m y o c h r o n y zabytków drewnianego b u d o w n i c t w a wiejskiego i małomiasteczkowego. W ostatnim dniu obrad, w L a n c k o ­ r o n i e został w y g ł o s z o n y p u b l i c z n y odczyt p n . „Ochrona zabytków b u ­ d o w n i c t w a d r e w n i a n e g o w aspekcie międzynarodowym". * W listopadzie, w M u z e u m B u ­ downictwa Ludowego w Sanoku zorganizowano dwudniowe sympo­ z j u m poświęcone m a l a r s t w u i k o n o ­ w e m u . Profesorowie U J i k r a k o w ­ skiej Akademii Sztuk Pięknych omówili dzieje bizantyjskiego m a ­ l a r s t w a i k o n o w e g o oraz jego r e m i ­ niscencje w p l a s t y c e współczesnej. Pracownia Badania Sztuki Ludowej ISPAN w Krakowie przedstawiła zespół p r a c z m a r ł e j d r M . P r z e ź dzieckiej na temat X V I I I - i X I X -wiecznych ikon ludowych w M u ­ zeum w Sanoku. * 26 l i s t o p a d a otwarto Muzeum Regionalne w N o w y m Targu. Jed­ n y m z d z i a ł ó w m u z e u m j e s t dział etnograficzny, który prezentuje wnętrze chaty n o w o t a r s k i e j . O b o k sprzętów i strojów l u d o w y c h z g r o ­ madzono również stare narzędzia stolarskie, bednarskie i kowalskie. * W Wiśle o t w a r t o M u z e u m Bes­ kidzkie. Zgromadzono p o n a d 500 e k s p o n a t ó w . Są t o z a b y t k i z z a ­ kresu k u l t u r y materialnej i sztuki l u d o w e j . O b o k rzeźb i s t a r y c h g ó r a l ­ skich instrumentów muzycznych, pokazano beskidzkie stroje ludowe i koniakowskie koronki. Warsztat g a r n c a r s k i , narzędzia d o czesania l n u o r a z s t a r e narzędzia rolnicze prezentują dział k u l t u r y m a t e r i a l ­ n e j . O s o b n y m działem j e s t zbiór w y d a w n i c t w i pamiątek po B o g u ­ mile Hoffie. * W r a m a c h i n a u g u r a c j i sezonu k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w e g o 1966/67 n a Lubelszczyźnie o t w a r t o 2 3 . X I . M u ­ zeum Regionalne w Kazimierzu. M u z e u m m i e ś c i się w Kamienicy Celejowskiej. Na otwarcie przygo­ t o w a n o ekspozycję s z t u k i l u d o w e j A 1966 P o w i ś l a , n a którą składają się m . i n . w y c i n a n k i Ignacego Dobrzyńskiego, wyroby kowalskie, ceramika z Ba­ ranowa, wyroby plecionkarskie i stroje ludowe. Wystawy, K konkursy 3.X. o t w a r t o w P a ń s t w o w y m M u ­ zeum Etnograficznym wystawę p n . „Polskie stroje l u d o w e " , zorganizo­ waną z o k a z j i K o n g r e s u Kultury P o l s k i e j . Jest t o p i e r w s z a w y s t a w a otwarta w odremontowanej części nowego gmachu muzeum. Poka­ zano o k . 40 o b i e k t ó w zgromadzo­ n y c h w 10 zespołach r e p r e z e n t u j ą ­ c y c h różne r e g i o n y , g ł ó w n i e p o ł u d ­ niowej Polski. Komisarzem wysta­ w y , a u t o r e m scenariusza i k a t a l o g u -składanki b y ł d r K . Pietkiewicz. * W czasie t r w a n i a f e s t i w a l u W a r ­ s z a w s k a Jesień (wrzesień, p a ź d z i e r ­ n i k ) C e n t r a l a H a n d l o w a Przemysłu Muzycznego zorganizowała wystawę p.n. „Polskie i n s t r u m e n t y muzycz­ n e " . W y s t a w a c z y n n a była w g m a ­ chu PWSM. Dział instrumentów l u d o w y c h p r z y g o t o w a ł doc. d r M . S o b i e s k i . P o k a z a n o o k . 50 i n s t r u ­ m e n t ó w l u d o w y c h ze z b i o r ó w m u ­ zealnych, I S P A N oraz p r y w a t n y c h doc. d r M . S o b i e s k i e g o . Katalog w y s t a w y p n . „Polskie i n s t r u m e n t y m u z y c z n e " , s. 72, z a w i e r a m . i n . a r t y ­ kuł M . S o b i e s k i e g o o m a w i a j ą c y r o ­ dzaje p o l s k i c h instrumentów l u d o ­ wych. W październiku, w M u z e u m R e ­ g i o n a l n y m w Łowiczu, o t w a r t a była w y s t a w a s z t u k i i rękodzieła l u d o ­ wego zorganizowana z okazji 15-lecia i s t n i e n i a Spółdzielni „Sztuka Łowicka". Eksponaty zgromadzone na wystawie zostały wykonane przez artystów l u d o w y c h zrzeszo­ n y c h w spółdzielni. P o k a z a n o t k a ­ n i n y odzieżowe, d e k o r a c y j n e , w y ­ c i n a n k i , l a l k i w s t r o j a c h łowickich, p i s a n k i i w y d m u s z k i oraz w y r o b y ceramiczne. * 7.X. w M u z e u m w Rzeszowie o t w a r t o galerię d a w n e j rzeszow­ skiej rzeźby ludowej. Eksponaty n a w y s t a w ę w y b r a n o ze z b i o r ó w muzeum. * W Muzeum L u b e l s k i m na Z a m ­ k u o t w a r t o 16.X. w y s t a w ę l u d o w e ­ go p l e c i o n k a r s t w a . W y s t a w ę zor­ ganizowało m u z e u m p r z y współ­ udziale Wydz. K u l t . Prez. WRN w L u b l i n i e . W y s t a w a zostanie omó­ w i o n a w j e d n y m z najbliższych n u ­ m e r ó w „ P o l . Szt. L u d . " . * 23.XI. otwarto w Powiatowym D o m u K u l t u r y w Sierpcu wystawę l u d o w e j rzeźby s i e r p e c k i e j . K o m i s j a z ramienia M i n . Kultury i Sztuki z a k w a l i f i k o w a ł a n a w y s t a w ę o k . 70 rzeźb; 4 r z e ź b i a r z o m — M . R u s z k o w ­ skiemu, H . Wierzchowskiemu, W. 1 J . K r a j e w s k i m przyznano nagro­ d y pieniężne. N a w y s t a w i e p r e z e n ­ towało swoje r z e ź b y 11 t w ó r c ó w l u d o w y c h regionu sierpeckiego, n a j ­ liczniej r e p r e z e n t o w a n i b y l i czterej n a g r o d z e n i rzeźbiarze. * W listopadzie w M u z e u m w R a ­ c i b o r z u została z o r g a n i z o w a n a w y ­ stawa p n . „Zabytki drewnianego b u d o w n i c t w a ludowego na terenie p o w i a t u raciborskiego". Były to f o ­ togramy obiektów budownictwa drewnianego, pokazano m.in. 3 drewniane XVII-wieczne kościółki, b u d y n k i m i e s z k a l n e , spichrze, szopy. * 3 . X I I . nastąpiło rozstrzygnięcie XXIV konkursu szopek krakow­ skich. N a tegoroczny k o n k u r s zgło­ szono r e k o r d o w ą ilość 106 szopek. J u r y k o n k u r s o w e wprowadziło w t y m r o k u innowację, szopki podzie­ l o n o n a t r z y g r u p y w zależności o d wielkości. W k a t e g o r i i szopek „ d u ­ żych" pierwsze nagrody o t r z y m a l i : Witold Głuch, Zdzisław Dudzik, Wacław Morys, Kazimierz Pietrzyk; w k a t e g o r i i szopek „średnich": S t a ­ nisław Fijał, M i c h a ł Przeworski, Eugenia Szklarska i Franciszek T a r n o w s k i — najstarszy z k r a k o w ­ s k i c h szopkarzy. W g r u p i e szopek „najmniejszych" nie przyznano pierwszej nagrody, drugie nagrody otrzymali: Janusz Kaczorowski i Stanisław M a j c h r z a k . 6 . X I I . w P a ­ łacu S z t u k i o t w a r t o w y s t a w ę s z o ­ pek konkursowych. W t y m roku udostępniono o b e j r z e n i e s z o p e k r ó w ­ nież W a r s z a w i e . W Kordegardzie Łazienkowskiej TPSP zorganizo­ w a ł o w d n i a c h 2 5 . X I I — 10.1.67 w y ­ s t a w ę 29 najpiękniejszych, nagro­ d z o n y c h szopek k r a k o w s k i c h . W y ­ s t a w a cieszyła isię o g r o m n y m p o ­ wodzeniem. * W g r u d n i u nastąpiło r o z s t r z y g ­ nięcie konkursu zorganizowanego przez Cepelię n a pamiątkę r e g i o ­ nalną i artystyczną. Z n a d e s ł a n y c h 2 t y s . w z o r ó w o d r z u c o n o t y l k o 16. Przegląd konkursowych ekspona­ tów zaprezentował w y s o k i poziom naszego p a m i ą t k a r s t w a . R e g i o n b i a ­ łostocki pokazał p i ę k n e w y r o b y z drewna, charakterystyczne dywany d w u o s n o w o w e , zakopiańscy t w ó r c y w y r o b y z d r e w n a , skóry i k o w a l ­ skie. Obok regionów z tradycją p a m i ą t k a r s k ą p o j a w i a j ą się n o w e . Piękną kolekcję przysłali n a k o n ­ k u r s t w ó r c y z D o l n e g o Śląska. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/debf66fa10225ecb3b22c1fffc89d8a6.pdf cd6d9b59b2e8c2d56e4ded120249c5ae Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4947 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4586 Title A name given to the resource Summary of articles/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.1; s.63-64 Language A language of the resource ang. ros. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L QUARTERLY No. 1 I S PUBLISHED H F O B Y T H EA R T INSTITUTE YEAR BOOK L OF THE K POLISH XXI A ACADEMY R T O F SCIENCES 1967 SUMMARY OF ARTICLES A l e k s a n d e r J a c k o w s k i — PROBLEMS OF AMATEUR ART. T h e a u t h o r p o i n t s t o t h e m a n y meanings of t h e word "amateur", showing h o w its content changes i n various fields o f creative a r t (literature, t h e theatre, art). There a r e fields i n w h i c h t h e t e r m " a m a t e u r " i s not used, f o r instance, i n m u s i c a n d a r c h i t e c t u r e , w h i c h call f o r serious studies i n o r d e r t o m a s t e r t h e p r o ­ fessional w o r k m a n s h i p . D i f f e r e n t i s t h e role p l a y e d b y a m a t e u r dance o r d r a m a groups, w h i c h have a n i n f l u e n ­ ce i n r a i s i n g t h e c u l t u r a l l e v e l , a n d d i f f e r e n t i s t h a t of a m a t e u r a r t , t h e m a i n v a l u e o f w h i c h c o n s i s t s i n i t s solving the psychical problems of t h e artist himself. B y t h e w o r d " a m a t e u r " w e understand a person e n ­ gaged i n a r t n o n - p r o f e s s i o n a l l y , w i t h o u t s e l f - k n o w l e d g e and disinterestedly. B u t here a d i s t i n c t i o n m u s t b e made between t h e a r t o f amateurs a n d t h e a r t o f children and folk art. A t t h e s a m e t i m e — as t h e a u t h o r p o i n t s o u t — the borderline between professional and non-professional art i s becoming ever more fluid i n view of t h e n e w trends i n modern art, w h i c h reject r i g i d rules i n favour of f r e s h c r e a t i v e i n v e n t i v e n e s s . O n t h e o n e h a n d , m a n y professional artists deliberately follow t h e line o f t h e " n a i v e " artists a n d m a n y a m a t e u r s t r y t o copy the p r o ­ fessional a r t they are h a v i n g m o r e and m o r e o p p o r t u n i t y of seeing a t e x h i b i t i o n s , b y l o o k i n g a t r e p r o d u c t i o n s a n d w a t c h i n g television, etc. O f course, t h e r e i s a v e r y essential difference i n t h e a m o u n t o f (knowledge o f t h e amateur-autodidact a n d t h e graduate f r o m a n a r t aca­ demy. T h e r e a l m of amateur a r t embraces very varied p h e n o m e n a : i n t h e r u r a l areas w e f i n d w o r k s o n t h e borderline of folk art, i n t h e towns — w o r k s produced i n v a r i o u s m i l i e u s o n t h e basis o f v a r i o u s cultural patterns. T h e author examines different vocational groups, p o i n t i n g o u t h o w different vocations influence t h e a r t i s t i c w o r k done b y people b e l o n g i n g to these groups. B u t the decisive role i n d i f f e r e n t i a t i n g between the w o r k s done b y amateur artists i s plaved b y t h e versatility of their outlook and the motives behind their w o r k . F o rsome i t is a f o r m of p a r t i c i p a t i o n i n c u l t u r a l life, f o r others a n escape f r o m t h e i r s u r r o u n d i n g s , a n e n r i c h m e n t o r t h e o n l y m e a n i n g o f t h e i r l i v e s , a -com­ pensation; sometimes f o r people w h o a r e " m i s f i t s " , f o r p e o p l e w i t h obsessions, ilt i s a w a y o f f r e e i n g t h e m s e l ­ ves o f t h e i r f e a r s . the custom o f founders p r e s e n t i n g pictures, t h a t is, i n t h e b r o a d e s t sense o f t h i s n o t i o n . T h e m o s t v o t i v e pictures are t o be f o u n d i n G e r m a n y , I t a l y , S w i t z e r l a n d , France, Spain and Portugal. I n Poland, the largest n u m ­ ber of such p i c t u r e s is t o b e f o u n d i n Silesia. T h e oldest set o f p i c t u r e s i n P o l a n d a r e t h o s e f r o m P i o t r a w i n (17th c e n t u r y ) , w h i l e t h e g r o u p o f f o l k v o t i v e p i c t u r e s f r o m the Chapel of t h e V i r g i n M a r y i n t h e D o m i n i c a n C h u r c h a t G i d l e (85 p i c t u r e s ) a n d t h e g r o u p o f p i c t u r e s f r o m K a l w a r i a P a c l a w s k a (27) d a t e b a c k t o t h e 1 9 t h century. T h e a u t h o r s d i s c u s s t h e g r o u p o f 22 v o t i v e p i c t u r e s from t h e Corpus Christi C h u r c h i n Cracow, connected w i t h t h e c u l t o f Stanisław f r o m K a z i m i e r z . T h e y w e r e p a i n t e d i n the 17th a n d 18th c e n t u r y . D e p e n d i n g o n t h e reasons f o r t h e p r e s e n t a t i o n o f t h e p i c t u r e s , t h e a u t h o r s have divided t h e m into three groups. T h e first group, c o m p r i s i n g t h e l a r g e s t n u m b e r o f p i c t u r e s (12) h a v e as their subject t h e miraculous healing of ailments of the b o d y a n d s o u l ; t h e second g r o u p h a s m o t h e r h o o d as t h e s u b j e c t a n d t h e t h i r d g r o u p a r e v o t i v e p i c t u r e s presented i n t h a n k s g i v i n g f o r salvation f r o m cataclysms (war, fire, t h e plague). A s regards style, t h e pictures f r o m t h e C o r p u s C h r i s t i C h u r c h also f o r m t h r e e g r o u p s . The first of them a r e pictures of t h e most p r i m i t i v e type, flat paintings of very simple composition. S t a n i ­ sław K a z i m i e r c z y k is seen a t t h e side o f t h e V i r g i n M a r y as a n i n t e r c e s s o r , n o t o n e w h o i n t e r v e n e s d i r e c t l y . T h e second g r o u p consists of seven p i c t u r e s w h i c h w e r e p r o b a b l y n o t v o t i v e ones b u t p a r t o f a l a r g e c o m p o s i t i o n showing t h e life and t h e miracles performed b y Stani­ sław o f K a z i m i e r z . T h i s k i n d o f p i c t u r e w a s f o u n d at t h e end of the 16th c e n t u r y a n d i n t h e 17th c e n t u r y . T h e y w e r e a sort o f " r e a d y - m a d e p a t t e r n " t o b e copied b y t h e less t a l e n t e d g u i l d p a i n t e r s . T h e r e p e t i t i o n o f certain compositional f o r m s i n the seven pictures allows of t h e a s s u m p t i o n t h a t t h e y f o r m e d a s u r r o u n d i n g set o f p i c t u r e s f o r t h e m a i n scene w i t h t h e f i g u r e of S t a n i s ł a w o f K a z i m i e r z . T h e t h i r d g r o u p o f p i c t u r e s a r e l a r g e scenes w i t h a large n u m b e r of figures i n them, t h e interiors i n w h i c h t h e y a r e s h o w n b e i n g f u l l o f f u r n i t u r e , etc. T h e presentation of t h e perspective and architecture of t h e i n t e r i o r s i s p r i m i t i v e , f l a t , a n d t h e f i g u r e s a r e also a p r i ­ mitive attempt at conveying reality. This group of pic­ t u r e s h a s t h e c o m m o n f e a t u r e of s h o w i n g Stanisław f r o m K a z i m i e r z i n a w r e a t h of clouds. T h e characteristic T h e w o r k of lamateurs calls f o r v a r i e d f o r m s o f care. General discussions o f t h e k i n d : t o t r a i n t h e m o r n o t c o m m o n features i n d i c a t e that the pictures w e r e p a i n t e d by one artist. They were probably" ordered f o rt h e to t r a i n t h e m a r e of n o use. T h e r e a r e people w i t h p u r p o s e o f p o p u l a r i z i n g t h e c u l t o f Stanisław o f K a z i ­ t h e t r a i t s o f p r i m i t i v e s , t h e n a i v e , etc. a n d t h e r e w o u l d mierz. b e n o sense i n t r a i n i n g t h e m . (But t h e r e ane also p e o p l e w h o s h o u l d b e giiven a m e a s u r e o f k n o w l e d g e . I n t h e The pictures f r o m the Corpus Christi Church do not author's opinion, t h e organization o f circles w i t h a r e ­ differ f r o m t h e votive pictures t o be f o u n d a l l over g u l a r p r o g r a m m e o f s t u d y idoes n o t a n s w e r t h e p u r p o s e , E u r o p e as r e g a r d s c o m p o s i t i o n o f t h e scenes. T h o s e tor they are a sort of substitute f o r t r a i n i n g at a n aca­ w h i c h h a v e a i l m e n t s as t h e i r s u b j e c t u s u a l l y s h o w d e m y a n d arouse false a m b i t i o n s a n d pretensions. a p e r s o n i n b e d ( f i g 4) o r t h e f i g u r e o f a p e r s o n w h o s e health has been restored p r a y i n g i n t h a n k s g i v i n g f o r Exhibitions of t h e w o r k o f amateurs a r e desirable his m i r a c u l o u s recovery. T h e t h a n k s g i v i n g p i c t u r e s w i t h b o t h as r e g a r d s t h e i r s o c i a l a s p e c t ( e v e n p o p u l a r i z a t i o n ) m o t h e r h o o d as t h e i r s u b j e c t s h o w a w o m a n i n b e d and f o r t h e artists themselves. T h e most interesting for h e r confinement or a n e w born baby surrounded are t h e e x h i b i t i o n s arranged i n t h e artists' o w n m i l i e u b y i t s f a m i l y p r a y i n g f o r i t s h e a l t h ( f i g . 5). A s r e g a r d s (for i n s t a n c e , r a i l w a y - m e n , office w o r k e r s i n s o m e i n ­ p i c t u r e s w i t h t h e p l a g u e as t h e i r s u b j e c t , t h e r e a r e t w o s t i t u t i o n , m i n e r s , etc.). P u b l i c e x h i b i t i o n s m u s t b e v e r y carefully selected so as n o t t o p o p u l a r i z e b a d a r t . t y p e s : a v i e w o f a t o w n w i t h b o d i e s i n t h e b a c k g r o u n d ( f i g . 9) o r r o w s b e d s w i t h p a t i e n t s i n t h e m ( f i g . 8). The a u t h o r is o f the opinion that a w a r d i n g prizes i s not a good t h i n g , f o r t h i s a l w a y s arouses b i t t e r n e s s 'among I n conclusion t h e authors say that i n Poland t h e others, t h e criteria of e v a l u a t i o n a r e n o t understood m a j o r i t y of genuine votive pictures were lost d u r i n g and give rise t o protests. Professional artists prefer the w a r o r perished b y t h e n a t u r a l process o f age. "fresh", p r i m i t i v e w o r k s and most lamateurs value t h e Most of t h e pictures that have been preserved i n P o ­ a m o u n t o f w o r k p u t onto t h e a r t a n d s k i l l e d w o r k m a n ­ l a n d a r e n e w ones t h a t a r e c o p i e s o f t h e o l d ones o r ship. are pictures i l l u s t r a t i n g t h e miracles performed b y saints. E w a Snieźyńska-Stolot, S t e f a n i a K r z y s z t o f o w i c z — VOTIVE PICTURES FROM T H E B e r n a d e t t ę T u r n o — JAN NIKIEL — PAIN­ CORPUS C H R I S T I C H U R C H I N C R A C O W . T h e custom T E R O F B I E L S K O B I A Ł A . N i k i e l is one o f t h e most authentic primitives i n Polish naive painting. H e w a s of h a n g i n g v o t i v e p i c t u r e s o n w a l l s i s q u i t e g e n e r a l . T h i s c u s t o m i s k n o w n i n E u r o p e f r o m t h e 1 4 t h c e n t u r y , b o r n i n 190'8. N i k i e l w a s a s h o e m a k e r a n d t r a v e l l e d a n d i t s most f l o u r i s h i n g p e r i o d of d e v e l o p m e n t w a s a t a l o t i n v a r i o u s c o u n t r i e s o n foot. H e p a i n t s f r o m the t u r n o f the 17th a n d 18th centuries. I t s o r i g i n is i n m e m o r y , his preference b e i n g f o r a r c h i t e c t u r e a n d t o w n s . �П О Л Ь С К О Е КВАРТАЛЬНЫЙ № Н А Р О Д Н О Е ЖУРНАЛ, ИЗДАВАЕМЫЙ 1 ИНСТИТУТОМ ИСКУССТВА ГОД И З Д А Н И Я XXI И С К У С С Т В О ПОЛЬСКОЙ АКАДЕМИИ НАУК 1967 РЕЗЮМЕ А л е к с а н д р ь Я ц к о в с к и й — ПРОБЛЕМЫ ЛЮ­ БИТЕЛЬСКОГО ИЗОБРАЗИТЕЛЬНОГО ИССКУОСТВА А в т о р обращает внимание на м н о г о з н а ч н о с т ь п о ­ нятия „ л ю б и т е л ь " , у к а з ы в а я на р а з л и ч н о е с о д е р ж а ­ н и е этого п о н я т и я в зависимости от вида творчества (литература, театр, и з о б р а з и т е л ь н о е и с к у с с т в о ) . Е с т ь т а к и е о б л а с т и искусства, п о о т н о ш е н и ю к к о т о р ы м п о н я т и е „ л ю б и т е л ь " неприменимо, как, например, м у ­ зыка и архитектура, требующие серьезной подготов­ к и ; и н а ч е о в л а д е т ь этим у м е н и е м н е л ь з я . О д н у р о л ь исполняют самодеятельные танцевальные или теа­ т р а л ь н ы е ансамбли, к о т о р ы е с п о с о б с т в у ю т п о в ы ш е н и ю к у л ь т у р н о г о у р о в н я , а и н у ю творчество л ю б и т е л е й ; его о б щ е с т в е н н о е значение з а к л ю ч а е т с я г л а в н ы м о б ­ разом в том, что оно у д о в л е т в о р я е т п с и х и к у творца. п р и н я т о говорить по п о л ь с к и — довольно широко распространен. В Е в р о п е этот о б ы ч а й и з в е с т е н с X I V века, причем с а м о й б о л ь ш о й п о п у л я р н о с т ь ю о н п о л ь ­ з о в а л с я на п е р е л о м е X V I I — X V I I I вв. Свое н а ч а л о о б ы ч а й этот берет от ш и р о к о г о п о н я т и я п о ж е р т в о в а н ­ н ы х образов (портрета основателя данного х р а м а ) . С а м ы м и б о л ь ш и м и средоточиями этого рода образков б ы л и Германия, И т а л и я , Ш в е й ц а р и я , Ф р а н ц и я , И с п а ­ ния и Португалия. В П о л ь ш е наиболее многочислен­ н ы е г р у п п ы встречаются в С и л е з и и . С т а р е й ш и м с о б ­ ранием в П о л ь ш е я в л я ю т с я о б р а з к и в П и о т р а в и н е ( X V I I в.), а с о б р а н и е н а р о д н ы х п р и н о ш е н и й ( „ в о т " ) из часовни Богоматери п р и Доминик анак ом к о с т е л е в Гидлях (85 образков) и с о б р а н и е и з П а ц л а в о к о й К а л ь в а р и и (27) д а т и р у ю т с я X I X в. П о н я т и е „ л ю б и т е л ь " обозначает к о г о - т о , к т о б е с ­ к о р ы с т н о занимается искусством н е б у д у ч и п р о ф е с с и о ­ н а л о м , н е и м е я д о с т а т о ч н о й с п е ц и а л ь н о й подготовки. Н о с л е д у е т о т л и ч и т ь л ю б и т е л ь с т в о от творчества д е ­ тей и народного (искусства. Одновременно •— к а к у т в е р ж д а е т автор — граница между профессиональным и непрофессиональным искусством все б о л е е с т у ш е в ы в а е т с я в в и д у н о в ы х т е н д е н ц и й с о в р е м е н н о г о искусства, к о т о р о е о т б р а с ы ­ вает з а с т ы в ш и е п р а в и л а в п о л ь з у н о в ы х т в о р ч е с к и х поисков. С одной с т о р о н ы м н о г и е п р о ф е с с и о н а л ь н ы е художники сознательно приобщаются к искусству „ н а и в н ы х " , в то время к а к многие л ю б и т е л и о б р а ­ щ а ю т с я к п р о ф е с с и о н а л ь н о м у искусству, с к о т о р ы м они з н а к о м я т с я б л а г о д а р я выставкам, р е п р о д у к ц и я м , т е л е в и д е н и ю и т.д. Р а з у м е е т с я м е ж д у с а м о у ч к о й и в ы ­ пускником высшей художественной ш к о л ы существует разница в с м ы с л е н а к о п л е н н ы х знаний. А в т о р ы статьи о п и с ы в а ю т собрание 22 „ в о т " и з костела „ Б о ж е т е л о " в Кракове, связанных с культом Станислава и з К а з и м е ж а . Они п р о и с х о д я т с XVII и X V I I I вв. У ч и т ы в а я п р и ч и н ы , в ы з в а в ш и е в о г и в н ы е п р и н о ш е н и я , а в т о р ы д е л я т и х на три г р у п п ы . П е р ­ вая, самая м н о г о ч и с л е н н а я , состоит и з 12 образков, связанных с чудесным исцелением д у ш и и тела; вто­ р а я группа п о с в я щ е н а тематике материнства, а т р е т ь я —• это п р и н о ш е н и я в б л а г о д а р н о с т ь за опасение от бедствий (война, п о ж а р , э п и д е м и я ) . Ч т о касается с т и л я и характера „вот" описываемого костела, то они т а к ж е д е л я т с я на три г р у п п ы . К первой п р и н а д л е ж а т три с а м ы х п р и м и т и в н ы х с п л о с к и м р и с у н к о м и очень у п р о щ е н н о й композицией. С т а н и с л а в К а з и м е р ч и к в ы ­ с т у п а е т здесь р я д о м с Д е в о й М а р и е й , к а к ее з а с т у п ­ ник. К о второй г р у п п е п р и н а д л е ж и т с е м ь образков, к о т о р ы е п о всей вероятности не я в л я ю т с я п р и н о ш е ­ ниями, а с о с т а в л я ю т часть к р у п н о й композиции, от­ о б р а ж а ю щ е й ж и з н ь и чудеса, т в о р и м ы е С т а н и с л а в о м К а з и м е р ч и к о м . Э т о г о р о д а р и с у н к и относятся к концу X V I и X V I I вв.; они б ы л и в своем р о д е „ г о т о в ы м и о б р а з ц а м и " д л я м е н е е с п о с о б н ы х ц е х о в ы х мастеров. П о с к о л ь к у во всех о б р а з к а х этой г р у п п ы п о в т о р я ю т ­ ся о д н и и т е ж е к о м п о з и ц и о н н ы е с х е м ы , то надо д у ­ мать, что они с о с т а в л я л и о б щ и й ф о н г л а в н о й с ц е н ы с ф и г у р о й С т а н и с л а в а К а з и м е р ч и к а в центре. Д и а п а з о н л ю б и т е л ь с к о г о искусства в к л ю ч а е т р а з ­ н о р о д н е й ш и е я в л е н и я : в д е р е в н е оно граничит с н а ­ р о д н ы м творчеством, в городе, — в зависимости от среды, — опирается на р а з л и ч н ы е к у л ь т у р н ы е о б ­ р а з ц ы . А в т о р с т а т ь и расматривает о т д е л ь н ы е п р о ­ фессиональные группы, отмечая влияние профессии на л ю б и т е л ь с к о е творчество. О д н а к о р е ш а ю щ у ю р о л ь в р а з н о о б р а з и и иакусетва л ю б и т е л е й и г р а ю т и х п о ­ буждения, и х отношение к творчеству. Д л я одних — это ф о р м а у ч а с т и я в к у л ь т у р н о й ж и з н и , д л я д р у г и х — опасение от о к р у ж а ю щ е й обстановки, о б о г а щ е н и е с у т и своей ж и з н и , и л и е д и н с т в е н н ы й ее с м ы с л , в о з м е щ е н и е д р у г и х ц е н н о с т е й ; иногда у л ю д е й , не и м е ю щ и х о б ­ щего языка с окружающими, у людей травмирован­ н ы х , — это е д и н с т в е н н ы й способ избавиться от ч у в ­ ства неуверенности, н е п о л н о ц е н н о с т и . Творчество любителей требует р а з л и ч н ы х форм п о м о щ и и з а б о т ы . О б щ и е д и с к у с с и и на т е м у : у ч и т ь и л и не у ч и т ь — б е с п о л е з н ы . Есть л ю д и п р и м и т и в н ы е , н а и в н ы е и т.п., к о т о р ы х не и м е е т с м ы с л а у ч и т ь . Н о есть т а к ж е л ю д и , к о т о р ы е д о л ж н ы п р и о б р е т а т ь и з ­ в е с т н у ю юумму знаний. П о м н е н и ю автора н е с л е д у е т у с т р а и в а т ь ц е н т р ы подготовки с о п р е д е л е н н о й п р о ­ граммой о б у ч е н и я , я в л я ю щ и е с я п а р о д и е й академий, п р о б у ж д а ю щ и е н е о б о с н о в а н н ы е претензии. В ы с т а в к и л ю б и т е л ь с к и х работ и г р а ю т о б щ е с т в е н ­ н у ю р о л ь (хотя б ы в с м ы с л е п о п у л я р и з а ц и и ) , и имеют т а к ж е б о л ь ш о е з н а ч е н и е д л я с а м и х творцов. С а м ы м и интересными являются выставки в собственной среде л ю б и т е л е й ( ж е л е з н о д о р о ж н и к о в , горняков, р а б о т н и ­ к о в к а к о г о - н и б у д ь у ч р е ж д е н и я и т.д.). Публичные в ы с т а в к и надо готовить о ч е н ь с т а р а т е л ь н о , у д е л я я б о л ь ш о е внимание п о д б о р к е экспонатов во и з б е ж а н и е распространения п л о х о г о искусства. П р е м и й автор н е одобряет считая, что они в ы з ы в а ю т л и ш ь н е д о в о л ь ­ ство и р а з д р а ж е н и е д р у г и х , к р и т е р и и оценок н е п о н я т ­ н ы и являются причиной возмущения. Х у д о ж н и к и •— пластики отдают п р е д п о ч т е н и е „свежим" работам, Примитивам, в то в р е м я к а к б о л ь ш и н с т в о л ю б и т е л е й ценит в к л а д у с и л и й в работу, у м е н и е работать. 5 Эва С н е ж и н ь е к а - С т о л о т , Стефания К ж и ш т о ф о в и ч — ДАРСТВЕННЫЕ ОБРАЗКИ ( „ v o t a " ) из к о с т е л а „ Б о ж е т е л о " (Boże C i a ł o ) в К р а к о в е . О б ы ч а й в е ш а т ь д а р с т в е н н ы е образки „ в о т а " — как 64 Т р е т ь я группа — это р а з в е р н у т ы е с ц е н ы с о м н о ­ гими л и ц а м и и интерьерами, з а п о л н е н н ы м и п р е д м е ­ тами. П е р с п е к т и в ы и н т е р ь е р о в и а р х и т е к т у р а п л о с к и е , примитивные, п о п ы т к и с д е л а т ь ф и г у р ы б о л е е р е л ь е ф ­ н ы м и т а к ж е п р и м и т и в н ы . Эту г р у п п у х а р а к т е р и з у е т о д и н а к о в ы й способ о т о б р а ж е н и я С т а н и с л а в а и з К а з и ­ м е ж а в в е н ч и к е и з о б л а к о в . П р и с у щ и е им всем х а р а к ­ т е р н ы е ч е р т ы с в и д е т е л ь с т в у ю т о том, ч т о они п р и ­ н а д л е ж а т одному автору и ч т о в с е эти о б р а з к и б ы л и , вероятно, в ы п о л н е н ы по з а к а з у ш т а т н ы х к а н о н и к о в в целях популяризации культа Станислава Кази­ мерчика. П о к о м п о з и ц и и сцен о б р а з к и и з к о с т е л а „ Б о ж е т е л о " не о т л и ч а ю т с я от р а с п р о с т р а н е н н ы х в Е в р о п е типов в о т и в н ы х п р и н о ш е н и й . „ В о т а " с т е м а т и к о й болезней показывают б о л ь н ы х в постели (илл. 4) л и б о в ы з д о р а в л и в а ю щ е г о , к о т о р ы й м о л и т с я , б л а г о д а р я за ч у д е с н о е и с ц е л е н и е . О б р а з к и с т е м а т и к о й материнства и з о б р а ж а ю т р о ж е н и ц у в п о с т е л и л и б о 'новорожденного м л а д е н ц а в о к р у ж е н и и семьи, м о л я щ е й с я за его з д р о р о в ь е ( и л л . 5). В с л у ч а я х эпидемии в ы с т у п а ю т два вида и з о б р а ж е н и й : ф р а г м е н т города с останками у м е р ­ ш и х на втором п л а н е ( и л л . 9) и л и р я д ы кроватей с б о л ь н ы м и ( и л л . 8). В з а к л ю ч е н и е а в т о р ы статьи у т в е р ж д а ю т , ч т о в П о л ь ш е большинство подлинных „вот" погибло во время войн и л и ж е п о д в е р г л о с ь естественной п о р ч е . Б о л ь ш и н с т в о с о х р а н и в ш и х с я в П о л ь ш е собраний — это новые, в о о е с т а н о в л е н н ы е о б р а з к и и л и ж е о б р а з ­ к и - и л л ю с т р а ц и и с о в е р ш е н н ы х святыми ч у д е с . Б е р н а д е т т а Т у р н о — ЯН НИКЕЛЬ — Ж И В О ­ П И С Е Ц И З Б Е Л Ь С К А - Б Я Л А . Никель принадлежит к с а м ы м п о д л и н н ы м примитивам в п о л ь с к о й „ н а и в ­ ной" живописи. 1908 года р о ж д е н и я , с а п о ж н и к п о п р о ф е с с и и , Н и к е л ь странствовал п е ш к о м п о р а з л и ч ­ н ы м странам. Он р и с у е т п о п а м я т и о х о т н е е всего г о ­ рода и г о р о д с к у ю а р х и т е к т у р у . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ce663bbb7ed66dfe74f1e318efa2a2cc.pdf 70c02c02cc6ea5971110ccf34609dd0d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4942 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4581 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.1; pierwsze strony Language A language of the resource pol. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ka luka umowa �TREŚĆ Aleksander Jackowski Problemy plastyki amatorskiej . Stefania Krzysztofowicz Ewa S n i e ż y ń s k a - S t o l o t Obrazki w o t y w n e z kościoła Bożego C i a ł a w Krakowie Bernadetta Turno Jan N i k i e l — malarz l u d o w y -Białej Ewa F r y ś - P i e t r a s z k o w a Konkurs na K R O N I K A S U MM A R Y . . . 3 33 z Bielska- zabawki ludowe w Rabce . 53 57. 62 O F A R T I C L E S P E 3 I O M E Na okładce: Wnętrze pracowni rzeźbiarza Fot. Jan Swiderski. Na stronie tytułowej: 12 cm, 1966. Fot. Jan Swiderski. 63 G4 Henryka Zegadły, Krzyżka, pow. Kielce. Henryk Zegadlo, Józef i bracia, drewno, wys. �KWARTALNIK INSTYTUTU SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK ROK polska sztuka ludowa XXI 1 9 6 7 NR 1 �KOMITET REDAKCYJNY M g r Aleksander Jackowski, dir K a z i m i e r z Pietkiewicz, p n o f . idr K s a w e r y P i w o c k i , priof. d r R o m a n Reinfuss, p r o f , idr T a d e u s z S e w e r y n . ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny: mgr Aleksander J a c k o w s k i , za­ stępca redaktora naczelne­ go: p r o f , d r R o m a n R e i n fuss, sekretarz redakcji i r e d a k t o r działu: m g r J a d ­ wiga Jannuszkiewicaowa, współpracownicy: m g r A n ­ na Kunczyńska — I r a c k a , mgr Krystyna Chojnacka, redaktor techn.: Maria Klukowska, układ graf.: Jadwiga Jarnuszkiewiczow a . Tłumacze: D . R o n o w i c z (aing.), N . Stasińska (ras.). Red.: I n s t y t u t S z t u k i P A N , Warszawa, u l . Długa 26. Wyd. i a d m i n i s t r . : P.P. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, u l . P u ł a w s k a 6 1 , t e l . 44-50-19. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8f761adb6eb7c2eeb61a7e05a22cff33.pdf 7dd1331c0624b893f10969b1657a839f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4941 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4580 Title A name given to the resource Summary of articles/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.3-4; s.231-236 Language A language of the resource ang. ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A za okres IV - IX. 1966 Konferencje, zjazdy 14 m a j a o d b y ł a się w W a r s z a w i e narada p o ś w i ę c o n a s z t u c e l u d o w e j i folklorowi Mazowsza, Kurpiów i Podlasia, zorganizowana przez Wydz. K u l t . P W R N . Uczestniczyli w niej n a u k o w c y , przedstawiciele Cepelii i t e r e n o w y c h w ł a d z k u l t u ­ ralnych. Radzono n a d p r o b l e m a m i inwentaryzacji i konserwacji zabyt­ ków a r c h i t e k t u r y d r e w n i a n e j ( s p r a ­ wa skansenów), p o t r z e b ą u t w o r z e n i a w terenie e t n o g r a f i c z n y c h punktów m u z e a l n y c h ( w Pułtusku, S i e r p c u i Węgrowie), m e t o d a m i o p i e k i jaką należy o t o c z y ć t w ó r c ó w l u d o w y c h . Zwrócono u w a g ę C e p e l i i n a k o n i e c z ­ ność p o p r a w y i z a o p a t r z e n i a w s u ­ rowce pracujących d l a n i e j t w ó r ­ ców l u d o w y c h o r a z u a k t y w n i e n i e podległych C e p e l i i z e s p o ł ó w r e g i o ­ nalnych. D y s k u t o w a n o p r o j e k t y roz­ woju dorocznych imprez regional­ nych. * W L u b l i n i e obradował w czerw­ cu Z j a z d M i ę d z y w o j e w ó d z k i e g o K l u ­ b u P i s a r z y L u d o w y c h , zrzeszającego p o n a d 100 t w ó r c ó w z całego k r a j u . Z e b r a n i wysłuchali r e f e r a t ó w d o t y ­ czących z n a c z e n i a ludowej twór­ czości p i s a r s k i e j d l a k u l t u r y n a r o ­ d o w e j (St. C z e r n i k a ) o r a z j e j m i e j s c a w l i t e r a t u r z e współczesnej ( d r R. R o s i a k a ) . O d b y ł się w i e c z ó r a u t o r s k i uczestników o r a z ogłoszenie w y n i ­ k ó w k o n k u r s u n a poezję l u d o w ą , n a k t ó r y w p ł y n ę ł o 65 p r a c . P i e r w s z y m i n a g r o d a m i wyróżniono u t w o r y H a n ­ n y N o w o b i l s k i e j z Białki Tatrzań­ skiej (woj.' k r a k o w s k i e ) oraz Jana Pocka z K a l e n i a (woj. lubelskie). Z okazji zjazdu o t w a r t o n a Z a m k u w Lublinie dwie wystawy: dorobku pisarstwa ludowego oraz malarzy „prymitywów". kulturalno-oświatowej organizacji społeczno-kulturalnych) w y g ł o s i ł d y r . dep.,, m g r Cz. K a ł u ż n y . Wszyscy u c z e s t n i c y sesji o t r z y m a l i p o w i e l o n e t e k s t y referatów. O r g a n i z a t o r z y p l a ­ nują też ogłoszenie m a t e r i a ł ó w sesyjnych drukiem. Zorganizowano w czasie sesji objazd terenowy muzeów regional­ n y c h oraz ośrodków etnograficznych K o c i e w i a , Powiśla i K a s z u b , odbyły się w y s t ę p y z e s p o ł ó w r e g i o n a l n y c h z K w i d z y n i e i K o ś c i e r z y n y . Szcze­ gólnie interesujące d l a uczestników o b j a z d u było poznanie zbiorów k u l ­ tury materialnej i sztuki ludowej, zgromadzonych przez miejscowe społeczeństwo w S t a r o g a r d z i e , S z t u ­ mie oraz Kartuzach (Muzeum K a ­ szubskie). Działalność muzeów W Łowiczu n a zapleczu g m a c h u M u z e u m p o w s t a j e skansen łowicki. Przeniesiono już dwie chałupy z końca X V I I I i początku X I X w . * W K a t o w i c a c h n a obszarze 20- h e k t a r o w e g o t e r e n u wchodzącego w skład P a r k u K u l t u r y p o w s t a j e s k a n ­ sen, n a j w i ę k s z y w k r a j u . N a p o d ­ s t a w i e badań t e r e n o w y c h wytypo­ wano i wykonano inwentaryzację 80 z a b y t k ó w a r c h i t e k t u r y l u d o w e j , k t ó r e znajdą się w s k a n s e n i e . - » W B i e r k o w i c a c h p o d Opolem roz­ poczęto budowę skansenowskiego Muzeum Wsi Opolskiej. Zaplano­ w a n o , że d o 1970 r . w muzeum z n a j d o w a ć się b ę d z i e 60 o b i e k t ó w . Przeniesiono już 15 z a b y t k o w y c h b u d y n k ó w , które p o d d a w a n e są k o n ­ serwacji i montowane. * W Gdańsku o d b y ł a się w d n i a c h 26—28 w r z e ś n i a „Sesja p o p u l a r n o - n a u k o w a dotycząca F o l k l o r u i S z t u ­ ki Ludowej Pomorza Gdańskiego". Organizatorami jej b y l i : Wydz. K u l t . PWRN, Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie, muzea woj. gdańskiego i i n n i . Uczestniczyli w sesji p r z e d ­ stawiciele instytucji naukowych, m u z e ó w , t e r e n o w i działacze k u l t u r y i p r z e d s t a w i c i e l e stowarzyszeń r e ­ gionalnych. Referaty podstawowe wygłosili: doc. d r J . Ligęza (Folklor j a k o c z y n n i k w z b o g a c a j ą c y kulturę narodową) oraz prof, d r M . Z n a m i e rowska-Prüft'erowa ( P o t r z e b y i moż­ l i w o ś c i w z a k r e s i e badań f o l k l o r y ­ stycznych na Pomorzu Gdańskim w o p a r c i u o placówki muzealne). Pięć referatów r e g i o n a l n y c h d o t y ­ c z y ł o poszczególnych d z i e d z i n fol­ kloru ludowego Pomorza. Referat końcowy (Popularyzacja folkloru i sztuki ludowej w działalności W Toruniu, na terenie przylega­ jącym d o M u z e u m Etnograficznego, o r g a n i z u j e się P a r k E t n o g r a f i c z n y , w k t ó r y m znajdą się z a g r o d y c h ł o p ­ skie z K u j a w , Pałuk i Kaszub. U r z ą d z e n i e i c h w n ę t r z , ilustrujące kulturę l u d o w ą t y c h r e g i o n ó w n a p r z e ł o m i e X I X i X X w . , uzupełni ekspozycję muzealną. P r z e n o s i się też n a t e r e n P a r k u w i e l k i s p i c h r z k u j a w s k i (dworski), w którym znaj­ dą p o m i e s z c z e n i e w y s t a w y c z a s o w e . W o r g a n i z a c j i P a r k u w i e l k i e zasługi położyło istniejące o d r o k u Towa­ r z y s t w o Przyjaciół M u z e u m E t n o ­ graficznego. W Ustce powstało, j a k o filia Muzeum Pomorza Środkowego w Słupsku, skansenowskie muzeum rybackie. Ekspozycja jego i l u s t r u j e w a r u n k i życia i p r a c y r y b a k ó w . * W Rawie Mazowieckiej, w gma­ chu dawnego k o l e g i u m jezuickiego, otwarto M u z e u m Regionalne Z i e m i Rawskiej. Zgromadzono przede wszystkim zabytki sztuki i kultury materialnej l u d o w e j , , j a k rzeźby, s t r o j e , m e b l e i sprzęty g o s p o d a r s k i e . * Koło Miłośników Ciechanowca z o r g a n i z o w a ł o w s w y m mieście M u ­ z e u m R o l n i c z e , dysponujące p o n a d 700 e k s p o n a t a m i . * W Zwierzyńcu, p o w . Zamość, o r g a n i z u j e się M u z e u m Regionalne Roztocza. Z g r o m a d z o n o już wiele eksponatów, n i . i n . z z a k r e s u rzeźby ludowej. * M u z e u m Z i e m i Pasymskiej po­ w s t a j e z i n i c j a t y w y społecznej w Pasymiu. W lokalu miejscowej mle­ c z a r n i z g r o m a d z o n o już w i e l e z a ­ bytków k u l t u r y l u d o w e j , głównie mebli, sprzętów gospodarskich i tkanin. * I n i c j a t y w a t w o r z e n i a Izb Regio­ n a l n y c h i I z b P a m i ą t e k r o z w i j a się n a d a l ( p o r . k r o n i k a n r 2/66). W o m a ­ w i a n y m półroczu u t w o r z o n o nowe izby: w Boguszowie, pow. Wał­ b r z y c h ( m a o n a być z a l ą ż k i e m p r z y ­ szłego M u z e u m Z i e m i W a ł b r z y s k i e j ) . Na terenie w o j . olsztyńskiego u t w o r z o n o t r z y leśne i z b y r e g i o n a l ­ n e : w Jaśkowie koło W i a r t l a , Spy­ c h o w i e i w leśniczówce N i d a . W i e j ­ s k i e i z b y r e g i o n a l n e powstały w Parlezie Wielkiej, pow. Morąg, i Wrzesinie, pow. Olsztyn. W K r a k o w s k i e m i z b y powstały w Dobrej, pow. Limanowa i w Si­ dzinie, p o w . N o w y T a r g . W P c i m i u w Szkole Podstawowej i m . M . Radockiego powstał szkolny „kącik pamiątek r e g i o n a l n y c h " . Szkolną izbę pamiątek o t w a r t o też w Liceum Ogólnokształcącym w Tyszowcach, p o w . Tomaszów L u ­ belski. K l a s z t o r cystersów w S z c z y r z y c u , p o w . L i m a n o w a , z o r g a n i z o w a ł stałą ekspozycję muzealną z b i o r ó w w ł a s ­ n y c h w salach d a w n e j b u r s y klasz­ t o r n e j . Szczególnie interesująca j e s t k o l e k c j a z a b y t k o w e j rzeźby l u d o w e j , gromadząca kilkadziesiąt eksponatów z terenu p o w . L i m a n o w a oraz k o ­ l e k c j a r z e ź b J . J a n a s a z Dębna Podhalańskiego. 227 �Konkursy, folkloru wystawy, dni i festiwale Wystawę p.n. „Kultura l u d o w a P o d h a l a " zorganizowało Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warsza­ w i e o r a z M i n i s t . K u l t . i Szt. n a barce pływającej Notecią, Wartą i Odrą o d m a j a d o września. P o k a ­ z a n o o k . 150 eksponatów z d z i e d z i n y snycerki, m e b l a r s t w a , s t r o j u , narzę­ dzi gospodarskich, c e r a m i k i , m a l a r ­ s t w a i rzeźby. B a r k a z a t r z y m y w a ł a się w w i ę k s z y c h o s i e d l a c h i m i a ­ stach. W s i e r p n i u b a r k a zawinęła n a 10 d n i d o F r a n k f u r t u n a d Odrą, gdzie wystawa była centralnym p u n k t e m uroczystości k u czci M i l l e ­ n i u m Państwa Polskiego. Wystawę n a b a r c e z w i e d z i ł o w t y m sezonie p o n a d 30 tysięcy osób. * O d 2 d o 16 m a j a o t w a r t a b y ł a < w Szczecinie, w s a l a c h W D K n a Z a m k u , w y s t a w a m a l a r s t w a n a szkle H. Roj-Ciaptakowej z Zakopanego. D n i f o l k l o r u pałuckiego zorga­ nizowali w d r u g i e j połowie m a j a Wydz. K u l t . P W R N w Bydgoszczy i P P R N w Żninie, P D K i M u z e u m R e g i o n a l n i e w Żninie. Z t e j o k a z j i odbył się z j a z d t w ó r c ó w l u d o w y c h , urządzony w d n i u o t w a r c i a w y s t a w y s z t u k i l u d o w e j Pałuk. P o k a z a n o n a w y s t a w i e przede w s z y s t k i m ekspo­ n a t y współczesne. Reprezentowane b y ł y : rzeźba w d r e w n i e , p t a s z k a r stwo, p i e m i k a r s t w o oraz h a f c i a r s t w o . wystawa „Tkanina-haft-koronka" reprezentująca pracę u c z e n n i c T e c h ­ n i k u m Tkactwa Artystycznego i Za­ sadniczej Szkoły Zawodowej im. Heleny Modrzejewskiej w Zako­ panem. W y s t a w a pokazywała d o r o ­ b e k o s t a t n i c h 20 l a t p r a c y szkoły. Wychowując przede wszystkim d z i e w c z ę t a góralskie, z a t r u d n i o n e p o skończeniu szkoły g ł ó w n i e w Z a k o ­ piańskich W a r s z t a t a c h W z o r c o w y c h , szkoła dąży d o p o w i ą z a n i a a r t y s t y c z ­ n e g o rękodzieła w s p ó ł c z e s n e g o z b a ­ zą s u r o w c o w ą i t r a d y c j a m i a r t y ­ stycznymi regionu. * Wystawę sztuki ludowej pow. lubaczowskiego zogranizował w m a j u w Lubaczowie Wydz. K u l t . W E N . P o k a z a n o rzeźbę, m a l a r s t w o , tkaninę i haft. * Doroczny konkurs malowania c h a t w Z a l i p i u o d b y ł się 30 m a j a . Jednocześnie z o r g a n i z o w a n o o d d z i e l ­ n y k o n k u r s d l a dzieci w miejsco­ w e j szkole i przedszkolu. Ogółem uczestniczyło w k o n k u r s i e 32 m a ­ larki i 2 malarzy ludowych. * W m a j u o t w a r t a b y ł a w Często­ c h o w i e „ W y s t a w a twórczości l u d o ­ w e j , a m a t o r s k i e j i rękodzielniczej", z o r g a n i z o w a n a p r z e z oddział C e p e l i a z K a t o w i c . P o k a z a n o snycerkę w drewnie, tkactwo i koronki, kowal­ s t w o a r t y s t y c z n e , biżuterię cieszyń­ ską F. H o r a k a , r z e ź b y w d r e w n i e . * * Wystawę sztuki ludowej pow. o l k u s k i e g o urządzono w s a l i T e c h n i ­ k u m Ekonomicznego w Olkuszu, w czerwcu, z okazji obchodów D n i ziemi olkuskiej. Organizowali w y ­ stawę Muzeum Etnograficzne w Krakowie i Wydz. Kult. PPRN. Pokazano eksponaty zabytkowe i współczesne z z a k r e s u m e b l a r s t w a , z d o b n i c t w a wnętrza, s t r o j u , t k a n i n y , ceramikę, plastykę o b r z ę d o w ą (pięk­ ne l a l k i j a s e ł k o w e ) , rzeźbę i m a ­ larstwo. * W czasie d n i K r a k o w a o b c h o d z o ­ n y c h corocznie w c z e r w c u Cepelia zorganizowała n a R y n k u M a r i a c k i m wielki kiermasz wyrobów ludowych. W czasie k i e r m a s z u urządzono p o ­ kazy w y k o n y w a n i a m a l o w a n e k z a l i piańskich, h a f t u i k o r o n k a r s t w a . * Wystawę sztuki l u d o w e j z okolic Strzyżowa z o r g a n i z o w a n o w S t r z y ­ ż o w i e w czasie c z e r w c o w y c h o b c h o ­ dów „Dni z i e m i strzyżewskiej". W y ­ s t a w i o n e e k s p o n a t y pochodziły ze z b i o r ó w p r y w a t n y c h Z . Leśniaka. Pokazano w y r o b y z drewna, cera­ mikę, t k a n i n y , r z e ź b y * w W m a j u i c z e r w c u c z y n n a była pałacyku T P S P w Warszawie 228 D n i Sieradza, szczególnie uro­ czyste w związku z obchodami m i l e n i j n y m i , o d b y ł y się o d 28 m a j a do 5 c z e r w c a . Z o r g a n i z o w a n o m . i n . wystawę sztuki l u d o w e j w miejsco­ w y m muzeum, kiermasz wyrobów l u d o w y c h i występy zespołów f o l ­ klorystycznych. * W czasie t r w a n i a D n i Ł o w i c z a — 4 1 5 czerwca, otwarto w M u z e u m retrospektywną w y s t a w ę p r a c K a t a ­ r z y n y Guzek i Z o f i i Wiechno obcho­ dzących 65-lecie i 40-lecie twórczości artystycznej. Pokazano w y c i n a n k i , tkaniny i hafty. Obie twórczynie otrzymały n a g r o d y M i n i s t r a K u l t u r y i S z t u k i . Z o k a z j i „ D n i " urządzono kiermasz wyrobów ludowych, kon­ k u r s n a przyśpiewki łowickie, k o ­ r o w ó d r e g i o n a l n y , o d b y ł y się w y ­ stępy z e s p o ł ó w pieśni i tańca — miejscowych oraz zaproszonych — k u r p i o w s k i e g o z Łomży i „Podhala". D n i f o l k l o r u z i e m i łódzkiej o b ­ c h o d z o n o o d 15 d o 19 c z e r w c a . O r g a ­ nizatorami byli Wydz. Kult. P W R N , M u z e u m Archeologiczne i Etnogra­ ficzne oraz t e r e n o w e placówki k u l ­ t u r a l n e . Urządzono wystawę współ­ czesnej s z t u k i l u d o w e j p o w . łódz­ k i e g o , poprzedzoną k o n k u r s e m n a którym p i e r w s z y m i n a g r o d a m i w y ­ różniono: Walentynę Stożkową z K u ­ r o w i c za w y c i n a n k i , K a t a r z y n ę Zię­ t e k z C z a r n o c i n a za strój, Marię Białowąs z Tychowa za wózek dyngusowy, H e n r y k a Wlazło z Ty­ c h o w a za k o w a l s t w o . W zorganizo­ w a n y m w dniu otwarcia wystawy Z j e ź d z i e t w ó r c ó w l u d o w y c h wzięło udział 45 osób. P o n a d 50 zespołów regionalnych i kapel ludowych wzięło udział w 20 imprezach. W M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m wygło­ szono s z e r e g o d c z y t ó w poświęconych sztuce l u d o w e j i f o l k l o r o w i , w k i ­ nach wyświetlano f i l m y etnograficz­ n e . N a zakończenie D n i odbył się korowód zespołów głównymi ulica­ m i m i a s t a o r a z k i e r m a s z z udziałem twórców ludowych. * Centralne uroczystości „Mazo­ w i e c k i e j W i o s n y K u l t u r a l n e j " od­ b y ł y się w P ł o c k u w d n i a c h 23—26 czerwca. Organizatorami Wiosny byli Wydz. K u l t . P W R N i PPRN w o j . warszawskiego. Imprezę przy­ g o t o w y w a n o n a terenie wojewódz­ t w a w ciągu całego r o k u . P o p r z e ­ d z i ł y ją p o w i a t o w e s e j m i k i k u l t u ­ r a l n e i e l i m i n a c j e zespołów arty­ stycznych l u d o w y c h i amatorskich (działa i c h p o n a d 150), z których najlepsze wystąpiły n a estradach płockich. Z z e s p o ł ó w f o l k l o r y s t y c z ­ n y c h w y r ó ż n i ł y się „ K a d z i d ł o " — zespół spółdzielni K u r p i a n k a , San­ n i k i — z Sannik i Opocznianka — z Opoczna. Z o r g a n i z o w a n o też w y s t a w ę „Ma­ zowiecka Wiosna Kulturalna", w salach P r e z y d i u m P R N . Pokazano w y c i n a n k i czołowych w y c i n a n k a r e k o b u p u s z c z k u r p i o w s k i c h , pająki, b u k i e t y sztucznych kwiatów, palmy w i e l k a n o c n e i w y c i n a n k i , a także p l e c i o n k i ze słomy i k o r z e n i , rzeźbę w d r e w n i e , tkaninę, strój i c e r a m i ­ k ę . P o z i o m e k s p o n a t ó w b y ł n a ogół b. dobry. Z wyjątkiem t k a n i n i stro­ j u e k s p o n o w a n o w y r o b y współczes­ ne, lub rekonstrukcje wykonane przez twórczynie ludowe (wózek dyngusowy, gaik). Komisarzem wy­ s t a w y był A n t o n i Sledziewski, pro­ j e k t i r e a l i z a c j ę plastyczną o p r a c o ­ wali Janina i Wiktor Stankiewiczowie. Katalog wystawy „Mazowiecka W i o s n a K u l t u r a l n a " , W a r s z a w a I960, s. 14, i l . 9, z a w i e r a a r t y k u ł A . Sled z i e w s k i e g o , w p r o w a d z a j ą c y d o te­ m a t u w y s t a w y oraz fotografie typo­ w y c h eksponatów. * Wystawa haftu i stroju kujaw­ s k i e g o c z y n n a b y ł a w S z k o l e Pod­ stawowej w Sławsku W i e l k i m w m a j u i czerwcu. Organizowała w y ­ stawę n a u c z y c i e l k a M . Patykówna pod n a d z o r e m M u z . Etnograficznego w Toruniu. Eksponaty wykonane zostały p r z e z o k . 40 uczestniczek zimowego k u r s u u n i w e r s y t e t u pow­ szechnego, n a k t ó r y m prowadzono m . i n . (naukę t r a d y c y j n e g o kujaw­ skiego h a f t u i k r o j u . * W l o k a l u k l u b u „ R u c h u " w Ja­ worzynce odbyła się w czerwcu, * �¡sorganizowana p r z e z k l u b , w y s t a ­ wa k o r o n e k cieszyńskich, w y k o n a ­ nych p r z e z c z ł o n k i n i e istniejącego przy k l u b i e 3 0 - o s o b o w e g o zespołu haftu l u d o w e g o . * W y s t a w ę współczesnej twórczości ludowej O p o l s z c z y z n y z o r g a n i z o w a ł o w czerwcu M u z e u m Opolskie p r z y współudziale M i n i s t . K u l t . i Szt. Pokazano k r a s z o n k i , pająki, k w i a t y sztuczne, h a f t y , r e k o n s t r u k c j e s t r o ­ ju, s z m a c i a k i o r a z r z e ź b ę i m a l a r ­ stwo o c h a r a k t e r z e twórczości a m a ­ torskiej. W y s t a w a m a być e k s p o n o ­ wana także w Czechosłowacji. * Z o k a z j i M i l l e n i u m chrześcijań­ stwa w P o l s c e urządzono w w i e l u diecezjach w y s t a w y s z t u k i religij­ nej, mające działy sztuki ludo­ wej. W y s t a w a t a k a o t w a r t a była w czerwcu w L u b l i n i e w b u d y n k u p r z y k a t e d r a l n y m . Pokazano rzeźby w d r e w n i e , ceramikę z Urzędowa, krzyże k o w a l s k i e . Podobna wystawa, zorganizowana przez P A X i V e r i t a s c z y n n a b y ł a w c z e r w c u i l i p c u w Częstochowie w jednym z pawilonów wystawo­ wych przy I I I A l e i . Wśród ekspona­ tów s z t u k i l u d o w e j z w r a c a ł a u w a g ę rzeźba w d r z e w i e , z a r ó w n o z a b y t ­ k o w a (ze z b i o r ó w p r y w a t n y c h T . Se­ weryna i J . W i k t o r a ) , j a k współ­ czesna, o r a z m a l a r s t w o n a s z k l e . * Z okazji obchodzonych w czerw­ cu D n i F o l k l o r u W i e l k o p o l s k i M u ­ zeum Z i e m i Szamotulskiej w Szamo­ tułach o p r a c o w a ł o w y s t a w y : „Lu­ d o w y h a f t s z a m o t u l s k i " , którą e k s p o ­ nowano w w i t r y n a c h sklepowych na r y n k u w e W r o n k a c h , „Relikty b u d o w n i c t w a ludowego z i e m i szamo­ tulskiej w fotografii" w klubie „Ad A c t a " w Szamotułach o r a z w y s t a w ę „Wielkopolskie m a l a r s t w o i rzeźba l u d o w a " ze z b i o r ó w M u z e u m N a r o ­ d o w e g o w P o z n a n i u , którą p o k a z a n o w sali w y s t a w czasowych M u z e u m w Szamotułach. * robów z 'drewna, iplecionek, zaba­ wek, kowalstwa oraz przegląd współczesnej r z e ź b y l u d o w e j . R e ­ p r e z e n t o w a n e są ma w y s t a w i e r e g i o ­ n y K u j a w , Pałuki, K a s z u b y , W a r ­ mia, K u r p i e i Podlasie północne. W dniu Otwarcia wystawy przeka­ zano z w i e d z a j ą c y m p i e r w s z y b u d y ­ nek s k a n s e n u : mały spichlerzyk kujawski. * Wystawa kurpiowskiej rzeźby l u d o w e j o t w a r t a była w lecie n a terenie muzeum skansenowskiego w Nowogrodzie. * W klubie M P i K w Lublinie o t w a r t a była w l i p c u i s i e r p n i u w y ­ s t a w a m a l o w a n e k zalipiańskich ( p n . „Kwiaty Zalipianek"), zorganizowa­ na staraniem lubelskiego BWA, MPiK, przy udziale Wydz. Kult. P W R N . Pokazano prace Felicji C u r y ł o w e j , M . W o j t y t o , F. K o s i e n i a k i L. Kosieniak-Rycerzowej. Ekspo­ n a t y pochodziły ze z b i o r ó w m u z e ó w etnograficznych w Warszawie i K r a ­ kowie oraz z kolekcji prywatnej. J . Stelmaszczyka. * W Wejherowie, w salach p o w . D o m u K u l t u r y , o t w a r t o 30 l i p c a wystawę prac twórców ludowych powiatu wejherowskiego. Organiza­ torami jej b y l i : Wydz. K u l t . P R N oraz Zrzeszenie Pomorsko-Kaszubs k i e . Z g r o m a d z o n o p o n a d 130 p r a c 23 autorów. N a j l i c z n i e j reprezento­ wane były h a f t y ikaszubkie, p l e ­ c i o n k i o r a z rzeźba w d r e w n i e (o c h a r a k t e r z e twórczości a m a t o r s k i e j ) . W e wrześniu w y s t a w ę p r z e n i e s i o n o do M D K w R u m i , a następnie d o R e d y . W czasie t r w a n i a w y s t a w y zorganizowano w Wejherowie na­ radę t w ó r c ó w l u d o w y c h z p r z e d ­ stawicielami władz k u l t u r y i h a n d l u . D y s k u t o w a n o n a niej głównie za­ gadnienia organizacji zbytu w y r o ­ bów ludowych i opieki n a d ich w y ­ twórcami. d e l e chałup, sprzęty i drewniane, hafty, stroje. * W y s t a w a „Sztuka l u d o w a n a G ó r ­ n y m Śląsku" o t w a r t a była w s i e r p ­ n i u w salach B W A w Katowicach. Organiza to r a m i w y s t a w y b y l i : Wydz. K u l t . W E N , M u z e u m Górnośląskie w Bytomiu i B W A w Katowicach. P o k a z a n o o k . 180 eksponatów z z a ­ kresu haftu i tkactwa, kowalstwa i j u b i l e r s t w a , z d o b i o n y c h snycerką przedmiotów d r e w n i a n y c h (naczy­ n i a , f o r m y n a masło i p i e r n i k i , n a ­ rzędzia t k a c k i e ) , p l a s t y k i o b r z ę d o ­ w e j (maski), i n s t r u m e n t y muzyczne, m a l a r s t w o n a płótnie i n a s z k l e o r a z rzeźbę w d r z e w i e (tradycyjną i współczesną). E k s p o n a t y pocho­ dziły ze z b i o r ó w M u z e u m G ó r n o ­ śląskiego. K o m i s a r z e m w y s t a w y był St. T e j w a n , scenariusz i k a t a l o g opracował E. Jaworski. Katalog „Sztuka l u d o w a n a G ó r n y m Śląsku", K a t o w i c e 1966,, s. 28 n l b , i l . 1 1 , a r t y ­ kuł w s t ę p n y w p r o w a d z a j ą c y w z a ­ gadnienie śląskiej s z t u k i ludowej o r a z spis eksponatów. * W y s t a w ę rzeźby l u d o w e j Kie­ lecczyzny, przygotowaną przez M u ­ z e u m Świętokrzyskie w Kielcach, eksponowało w s i e r p n i u M u z e u m ziemi n y s k i e j w Nysie. Pokazano kilkadziesiąt rzeźb, p r z e d e wszyst­ k i m współczesnych: L . K u d ł y , A . i H . Z e g a d ł ó w , J . Piłata, M . G r y g l a . W sali P D K w Kościerzynie o t w a r t a była w s i e r p n i u i wrześniu wystawa współczesnej twórczości l u d o w e j Kaszub á Kociewia, zorga­ n i z o w a n a przez pracowników P D K . P o k a z a n o o k o ł o 400 eksponatów, r e ­ prezentujących t k a c t w o ( s z m a c i a k i ) , p l e c i o n k a r s t w o (bogaty zestaw p l e ­ cionek z Wdzydz), garncarstwo, haft i rzeźbę w d r e w n i e . W wystawie uczestniczyli wszyscy wybitniejsi współcześni t w ó r c y l u d o w i z t y c h regionów. * * W salach w y s t a w o w y c h Domu Chłopa w W a r s z a w i e c z y n n a b y ł a w c z e r w c u w y s t a w a rzeźbiarzy l u ­ dowych z Zawidza. B y ł a t o już druga w t y m roku wystawa zawidzkich twórców zorganizowana w W a r s z a w i e przez spółdzielnię „ G r o ­ m a d a " ( p o r . k r o n i k a n r 2/66). P o k a ­ zano n a j n o w s z e prace K r a j e w s k i c h , Wierzchowskiego i Wierzbickiego; większość rzeźb zakupiła C e p e l i a . W l i p c u o t w a r t a była w P u c k u , w sali P r e z y d i u m P P R N wystawa Sztuki ludowej Kaszub, zorganizo­ w a n a przez W D K i Wydz. Kult. PRN, z okazji D n i Morza. Pokazano p o n a d 130 p r a c , p r z e d e w s z y s t k i m hafty kaszubskie, wyodrębniając t w ó r c z o ś ć h a f c i a r e k poszczególnych ośrodków: Żukowa, W d z y d z , P u c k a . Z n a l a z ł y się n a w y s t a w i e t a k ż e t k a ­ niny, ceramika, plecionki z korzeni i ze słomy, w y r o b y z r o g u o r a z i n ­ strumenty muzyczne. * * 5 l i p c a o t w a r t a została w M u ­ zeum Etnograficznym w Toruniu w y s t a w a „Sfetuka l u d o w a i rzemiosło Polski północnej", zorganizowana w r a m a c h obchodów m i l l e n i j n y c h . Wystawa obejmuje zabytkową i współczesną twórczość ludową z t e r e n ó w w o j . b y d g o s k i e g o i sąsied­ n i c h : pokazano bogate kolekcje t k a ­ n i n i strojów, c e r a m i k i , m e b l i i w y ­ W Suchej c z y n n a była w s i e r p ­ n i u w y s t a w a „Ziemia suska wczo­ r a j i dziś" zorganizowana w r a m a c h ogólnopolskiego konkursu krajo­ z n a w c z e g o p . n . „ P r z e z dziesięć w i e ­ ków". Krajoznawcom pomogli Wydz. K u l t . PRN, P T T K i inne instytucje. W y s t a w a ilustrowała historię S u c h e j , M a k o w a i J o r d a n o w a o r a z sztukę ludową i c h okolic. Pokazano m o - narzędzia O b c h o d y D n i F o l k l o r u urządzone przez Wydz. K u l t . R a d N a r o d o w y c h WDK i stowarzyszenia regionalne w t y m r o k u już p o r a z d r u g i ( w s i e r p n i u i w r z e ś n i u ) w y r a ź n i e się rozwijają. W różnych regionach, p r z e d e w s z y s t k i m w P o l s c e połud­ n i o w e j , w Kielecczyźnie i n a Po­ morzu Gdańskim zorganizowano l i c z n e i m p r e z y mające n a c e l u oży­ wienie i spopularyzowanie sztuki l u d o w e j i f o l k l o r u , zarówno wśród ludności m i e j s c o w e j , j a k turystów, także z a g r a n i c z n y c h . O d b y ł y się r o z ­ m a i t e w y s t ę p y i k o n k u r s y zespołów pieśni i tańca, k a p e l ludowych, amatorskie przedstawienia teatralne ilustrujące t r a d y c y j n e obrzędy, j a r ­ m a r k i i kiermasze wyrobów ludo­ w y c h , spotkania z twórcami i w y ­ s t a w y s z t u k i l u d o w e j . Poniżej w y ­ m i e n i a m y ciekawsze imprezy. * Dni 11.IX.) Świętokrzyskie (28. V I I I . — n a Świętej K a t a r z y n i e , w 229 �Bodzentynie i Kielcach. Zorganizo­ wano wielki jarmark (Bodzentyn) n a k t ó r y m o b o k straganów stanęły w a r s z t a t y g a r n c a r z y (S. S o w i ń s k i e ­ go, A . Głuszka z Chałupek), r z e ź ­ b i a r z a (A. Zegadły z K r z y ż k i ) , oraz tkaczek z Bodzentyna i plecionkarzy. W K i e l c a c h urządzono p o ­ konkursową wystawę kowalstwa, m a l a r s t w a i rzeźby l u d o w e j w s a l i W D K . O r g a n i z o w a l i ją: W y d z . K u l t . P W R N w K i e l c a c h , Izba Rzemieśl­ nicza oraz W D K . E k s p o n a t y cecho­ w a ł w y r ó w n a n y i d o b r y n a ogół poziom. Uczestniczyli w wystawie t w ó r c y z n a n i już z wcześniejszych i m p r e z tego r o d z a j u . * D n i Opoczyńskie ( 2 1 . V I I I . - 1 1 . I X . ) w Opocznie. Urządzono k o n k u r s g a ­ wędziarzy, k a p e l i ś p i e w a k ó w o r a z wystawę sztuki l u d o w e j w salach l i c e u m ogólnokształcącego. Pokaza­ no stroje i t k a c t w o , w y c i n a n k i , p a ­ jąki, k w i a t y s z t u c z n e , p i s a n k i i p l e ­ cionki. * D n i f o l k l o r u Pogórza w Bieczu (3—4.IX.). O d b y ł y się w y s t ę p y z e ­ społów r e g i o n a l n y c h z R z e s z o w s k i e ­ go o r a z w i e l k i , d w u d n i o w y k i e r ­ masz w y r o b ó w l u d o w y c h i p a m i ą t ­ karskich. * Dzień Z a l i p i a ( 4 . I X . ) w Z a l i p i u . Z w i e d z a n i e m a l o w a n y c h c h a t i obejść gospodarskich i kiermasz sztuki l u ­ d o w e j n a k t ó r y m znalazły się m . i n . skrzynie malowane, hafty, w y c i n a n ­ ki,, w y d m u s z k i , b u k i e t y , pająki. i * Jesień Tatrzańska ( 4 - 1 1 . I X . ) . W Z a k o p a n e m odbył się m . i n . f e s t i w a l zespołów r e g i o n a l n y c h z i e m gór­ s k i c h . Uczestniczyło w n i m 12 z e ­ społów s p o d T a t r , B i e s z c z a d i B e s ­ kidów. P i e r w s z e n a g r o d y p r z y z n a n o Zespołowi im. Klimka Bachledy przy Związku P o d h a l a n z Z a k o p a n e ­ go i zespołowi H a r n a s i e p r z y M i ­ n e r a l n e j Spółdzielni P r a c y z P o r o ­ nina. W sali B W A w Z a k o p a n e m o t w a r t a została w y s t a w a „Region Podhala", zorganizowana przez ZPAP, Zakopiańskie Warsztaty W z o r c o w e , CepeUę i M u z e u m T a ­ trzańskie. Pokazano snycerkę w drewnie, meble, tkaniny, wyroby ze skóry, s t r o j e i współczesne m a ­ l a r s t w o n a szkle. N a O r a w i e o b c h o d z o n o uroczyś­ cie 11'0-lecie m u z e u m s k a n s e n o w s k i e ­ go w Z u b r z y c y G ó r n e j . O d b y ł y się występy zespołów r e g i o n a l n y c h z O r a w y . W Jabłonce o t w a r t a została w sali l i c e u m ogólnokształcącego w y s t a w a „Piękno O r a w y " z o r g a n i ­ z o w a n a przez M u z e u m Tatrzańskie w Z a k o p a n e m ze z b i o r ó w włas­ nych. kresu Pokazano p r z e d m i o t y z za­ s z t u k i i rzemiosła l u d o w e g o . * Gdańskie D n i F o l k l o r u ( 1 1 - 2 9 . I X ) K w i d z y n , Gdańsk, K a r t u z y . W G d a ń ­ s k u urządzono s p o t k a n i e z twórca­ m i l u d o w y m i połączone z o t w a r ­ ciem wystawy sztuki ludowej w o j . gdańskiego, w g m a c h u P r e z . W R N . Na w y s t a w i e pokazano, podobnie j a k na o m a w i a n y c h wyżej w y s t a ­ w a c h sztuki l u d o w e j Pomorza Gdań­ skiego, p r a c e czołowych twórców l u d o w y c h działających n a t y m t e ­ r e n i e . W y r ó ż n i a ł y się p i ę k n e s z m a ciaki z pow. Puck, ptaszki drew­ n i a n e W . P r z y b y l s k i e g o ze S z t u m u , c e r a m i k a J . Kaźmierczaka z K a r t u z i plecionki z Wdzydz. * D n i Zielonej Góry (26.IX.-2.X). W o k r e s i e t y m o d b y ł się w Z i e l o ­ nej Górze I I Międzynarodowy Festi­ w a l z e s p o ł ó w pieśni i tańca. U c z e s t ­ niczyło w n i m 10 z e s p o ł ó w z B u ł ­ g a r i i , Czechosłowacji, F r a n c j i , N R D , R u m u n i i , Węgier, G r u z j i oraz p o l ­ s k i e zespoły „ L a c h y " z z i e m i sądec­ k i e j , dolnośląski „ W r o c ł a w " i Z e ­ spół Pieśni i T a ń c a Z i e m i L u b u ­ skiej. W M u z e u m o t w a r t o z okazji „ D n i " w y s t a w ę p n . „Sztuka l u d o w a Opola". Pokazano na niej t r a d y c y j ­ n e sprzęty, t k a c t w o i h a f t , p r z e d ­ mioty zdobione snycerką, stroje, rzeźbę w drzewie. k a m y s k a r b ó w T y s i ą c l e c i a " . Są to z a b y t k o w e narzędzia i sprzęty gos­ podarskie. Wystawa pokazywana była także n a dożynkach gromadz­ kich w Dankowicach i powiatowych w Oświęcimiu. * W regionalnej izbie muzealnej w Głuchej P u s z c z y k o ł o M o g i l n a urządzono w e w r z e ś n i u , w związku z o b c h o d a m i D n i M o g i l n a , wystawę p n . „ Z i e m i a m o g i l n e ń s k a w Tysiąc­ leciu". W dziale sztuki ludowej p o k a z a n o r z e ź b y w d r z e w i e , ptasz­ k i , h a f t y oraz p i e r n i k i K. Pijanows k i e g o z Mieściska. * W klubie M P i K w Kielcach m i e j s c o w y oddział T P S P zorganizo­ wał w e wrześniu indywidualną w y ­ stawę rzeźb H e n r y k a Zegadły z K r z y ż k i , p o w . K i e l c e . 50 rzeźb w drzewie pokazanych n a wystawie stanowiło interesujący przykład twórczości ś w i a d o m i e nawiązującej d o t r a d c y j n e j r z e ź b y l u d o w e j ii po­ zostającej w W i m a c i e l u d o w y c h po­ dań i baśni. Z a r ó w n o scenariusz w y s t a w y , j e j o p r a w ę plastyczną, j a k k a t a l o g o p r a c o w a ł s a m Zegadło. K a t a l o g — W y s t a w a rzeźb Hen­ r y k a Z e g a d ł y , K i e l c e 1966 г., s. 20 nłb. i l . 22. Z a w i e r a s ł o w o wstępne Z e g a d ł y o s o b i e o r a z spis e k s p o n a ­ tów. * * M u z e u m Regionalne w R a d o m i u urządziło w e wrześniu, z o k a z j i D n i Radomia, wystawę p n . „Kultura l u ­ dowa regionu radomskiego". Poka­ zano e k s p o n a t y p r z e w a ż n i e nowo nabyte. Scenariusz w y s t a w y o p r a ­ c o w a n y został p o d k ą t e m u k a z a n i a w a r s z t a t u p r a c y w i e j s k i c h rzemieśl­ ników, artystów i rolników. C e n t r a l n e D o ż y n k i o d b y ł y się d o ­ rocznym zwyczajem w Warszawie (4.IX.). Z o k a z j i obchodów Tysiąc­ lecia o r g a n i z a t o r z y p o s t a r a l i się o szczególnie m o c n e u w y d a t n i e n i e i c h tradycyjnej części f o l k l o r y s t y c z n e j . Na podstawie literatury etnograficz­ nej starannie opracowano kopie wieńców i strojów dożynkowych, a także choreografię p o c h o d u w którym reprezentowane były g r u p y regionalne ze wszystkich woje­ wództw. W i d o w i s k o folklorystyczne o p r a c o w u j e o d 1952 r . t e n s a m z e ­ spół a r t y s t ó w p l a s t y k ó w , a r e ż y s e ­ ruje J . Mierzejewska. * W Starej W s i , p o w . Oświęcim, w s a l i g i m n a s t y c z n e j szkoły p o d ­ s t a w o w e j n a u c z y c i e l St. S i e c z k a z o r ­ ganizował w e wrześniu w y s t a w ę ze­ b r a n y c h przez siebie i dzieci szkol­ ne eksponatów n a k o n k u r s p n . „Szu­ W e wrześniu o t w a r t a była w Sztokholmie, w salach D o m u K u l ­ t u r y w dzielnicy Haegerstens, w y ­ s t a w a N i k i f o r a . W y s t a w a składała się ze 107 o b r a z ó w , k t ó r e d o końca g r u d n i a p o k a z y w a n e b y ł y w róż­ n y c h m i a s t a c h S z w e c j i . W s t ę p do k a t a l o g u napisał G u n n a i r . H e l l e m i a n . * Z o k a z j i D n i K u l t u r y Rumuń­ skiej w Warszawie o t w a r t a była w y s t a w a rumuńskiej sztuki ludo­ wej. Pokazano d y w a n y z Oltenii i B u k o w i n y , c e r a m i k ę z różnych r e g i o n ó w , s n y c e r k ę w d r e w n i e górali k a r p a c k i c h , s t r o j e l u d o w e i zabaw­ k i dziecięce. * W M u z e u m N a r o d o w y m w War­ s z a w i e z o r g a n i z o w a n a została przy p o m o c y i z i n i c j a t y w y Państwowego M u z e u m Etnograficznego wystawa p n . „Masąual" — Rzeźba ludowa krzyży etiopskich. Na wystawie z g r o m a d z o n o 150 k r z y ż y z d r e w n a i m e t a l u , z e b r a n y c h w ciągu 10 l a t p o s z u k i w a ń p r o w a d z o n y c h przez dr W . K o r a b i e w i c z a . K r z y ż e Ite są uży­ w a n e przez w ę d r o w n y c h mnichów — żebraków i t r a d y c y j n i e w y k o n y w a ­ ne b y ł y p r z e z n i c h s a m y c h l u b przez rzeźbiarzy l u d o w y c h . Kolek­ c j a K o r a b i e w i c z a j e s t największym t e g o r o d z a j u z b i o r e m w s k a l i świa­ towej. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1a14ca407c1e8f7ff58c2dd035188054.pdf ee13cca3f54c190e7a46860445e0a7b8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4944 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Subject The topic of the resource Kraków malarstwo nieprofesjonalne dewocjonalia obrazki wotywne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4583 Title A name given to the resource Obrazki wotywne z kościoła Bożego Giała w Krakowie/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.1; s.33-52 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krzysztofowicz, Stefania Śnieżyńska-Stolot, Ewa Language A language of the resource pol. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text П. 1. Obrazek wotywny Piotra Komorowskiego, ol. pł., 56 X 52 cm. 1. pol. XVIII w. Kościół Bożego Ciała, Kraków. Stefania^Krzysztofowicz, Ewa Śnieżynska-Stolot / OBRAZKI WOTYWNE Z K O Ś C I O Ł A B O Ż E G O C I A Ł A W KRAKOWIE W kościele nagrobka obrazki nie n a terenie XVIII Ciała których klasztoru Zespół w Krakowie, Kazimierczyka, w o t y w n e z klauzurą). i Bożego Stanisława jeden znajduje kanoników t e n powstał w pobliżu wionych się 22 bogata l i t e r a t u r a opisująca c u d a d o z n a n e się o b e c ­ czyną, z której zachowały regularnych n a przestrzeni w . i był w y n i k i e m r o z w o j u kultu (za XVII Stanisława Kazimierczyka. Stanisław ków (1433—1489), regularnych dzieją i lektorem Matki Boskiej w zakonnik Krakowie, zakonnym, klasztoru kanoni­ był w y b i t n y m miał szczególny i r a n Chrystusa. Literatura kazno­ kult do dewocyjna miasta W roku tórnie Boskiej i św. Stanisława sława Kazimierczyka Ciała, przed w ołtarzem jego grobie jego Marii cie Magdaleny, „ojcowie obwiódł" , W roku 4 kościoła sługi bożego o s o b a opublikowane po raz drugi Pozycje 8 cudów autorów: Bożego Kazimierczyka gdzie obok ołtarza Stanisław n y , chociaż wymienia wystawił mimo żelazną prałat w g o Katalog spisy Wojciecha Grabowskiego . 9 Powyższe oczu oraz opisy cudów ofiarowywania wspominają do g r o b u licznych w o t w postaci tablic wotywnych wielokrotnie Stanisława jest staremi (wspomniane literami pisane" zarówno srebrnych, j a k „ k a p ł a n j e d e n . . . długo i ciężko c h o r u j ą c " wałoby, że o b r a z k i wotywne 10 znajdowały malowanych „wotum ofiarował , co w s k a z y ­ się j u ż p r z y p i e r w s z y m n a g r o b k u Stanisława K a z i m i e r c z y k a b i t e r i u m kościoła B o ż e g o Z kolei między opisy rokiem w prez­ Ciała. wymieniają 1660 i Kazi­ s r e b r n y c h r ą k , nóg, powstałe 1702 m a l o w a n e przypuszczalnie wota: fundacji Stanisława bocznej, m a s z a ; n i e z n a n e j b i a ł o g ł o w y za s z c z ę ś l i w y poród, b r a t a Albina Kłosa mieszczanina Mstowskiego i Szymona kazimierskiego, Orłowskiego . u ks. To­ Według opisu — o s t a t n i z obrazków przedstawiał f u n d a t o r a l e ­ że umarł świętych i i szczątki m u nagrobek, jednak Gorczyńskiego 1533, k t ó r e 5 n i e jest Michała pow­ Stefana żywoty z roku habi­ roku zostały 1660 r . p r z e z t e uzupełniają Ranotowicza) się t a m t a b l i c a . Kazimierczyk, święty, nawy w spisał przez dozna­ przy­ z które tablic stalle przeniósł do p ó ł n o c n e j św. Krzyża znajdująca p r z e z opinię j a k o Ciała, Łoniewski Kazimierza, wejścia była w stawiając z z wymienionych kamienny p . p . J o r d a n kratą regularnych, Stanisława co upamiętnia grób wydanie 1 m a l o w a n y c h . Najstarszą z g r o b u gdzie był p o ­ 1632 k s . M a r i a n K ł o c z y ń s k i , kanoników prezbiterium obok jest za j e g o Bożego o cudach n a d ciałem zakonnym... które miejsce generalny kościoła się w i e ś c i podnieśli... (ustawili), n a którym Stani­ 2 3 chowany... Matki b i s k u p a . Pochowano prezbiterium d o z a k r y s t i i . P o rozejściu nych przy widzenia Stanisława Ranotowicza . mierczyka n a Skałce najwcześniejsze 1616 k s . K r z y s z t o f cuda oraz kościele jednak е 7 0 zwyczaju w 1609 . I s t n i e j e 1609 pióra M a r c i n a B a r o n i u s z a . w s p o m i n a , ż e u p r a w i a ł ż y w o t a s c e t y , b i c z o w a ł się często miewał z roku Krakowa, uznawany błogosławio­ i błogosła­ ż ą c e g o n a łożu i klęczącą o b o k żonę, k t ó r y m z c h m u r Stanisław Kazimierczyk. Także błogosławi jeden r ó w s p i s u cudów, Michał Gorczyński, zawiesił z auto­ u grobu 33 �podobną actu tablicę wotywną, o r a n d i " i napisem: Wszystkie ne, jak wyżej i ze swym „Clamavi wymienione malowane, wizerunkiem et e x a u d i v i t tablice uległy zarówno zniszczeniu „in me" 1 2 . srebr­ przypusz­ chmurach. i Środek klasztoru cmentarz mi oraz obrazu zajmują przylegający kościelny, o t o c z o n y do budynki nich kościoła czworoboczny murem z dwiema brama­ i pięcioma b a s z t a m i . N a c m e n t a r z u w i d o c z n y c h czalnie w czasie p i e r w s z e g o n a j a z d u s z w e d z k i e g o w l a ­ siedem t a c h 1655—1657 l u b d r u g i e g o , n a początku w i e k u X V I I I , kiej, n a co w s k a z u j e środkowej baszcie, w m u r z e północnym umieszczony n o t a t k a u Gorczyńskiego 13 . O b r a z k i , k t ó r e z a c h o w a ł y się w kościele B o ż e g o Ciała w liczbie wotami fundacji, społy ciała 22 1 4 , j a k większość dziękczynnymi. można związane i duszy, wśród nich z cudownym szczęśliwym od k a t a k l i z m ó w Najliczniejszą tego Biorąc typu z e s p o ł ó w , są p o d uwagę wyróżnić następujące uzdrowieniem porodem przyczynę oraz z uratowaniem grupę (12) stanowią obrazki obrazek wotywny Piotra Komorowskiego 1 5 oczu, ( i l . 1), roku n a p i s u p o k r y w a się z o p i s e m cudu z a w a r t y m w dziele Ranothowicza 16 . Obrazek przed­ r e g u l a r n y c h , który i wał wa z kolei Adam otrzymane się 34 do łaski, o r a z Stanisława klęczącego Kazimierczyka w o t a n t a , który ukazującego za modli się w LaterańskiemuNa Komorowski w uroczystym wotum Bosowski, IV, wraz tywnego z roku szącym i następnych stroju składa się z b i a ł e j o podobnej dworzanin z małżonką jest odziany Kazi­ obrazkach kanoników sutanny, rokiety pokrywa się t u z 1631 p r z y t o c z o n y m się do Adama Władysława brzmieniu nazwiska d a t (1631—1651) tematyce królewicza za u z d r o w i e n i e k t ó r e j „...krwie z o c z u szły..." w Komorowskiego Korczak. jest Bos­ mucetu. królewicza fundacją — w o t y w n y c h , występuje s t a w i a kościół i k l a s z t o r k a n o n i k ó w r e g u l a r n y c h w S u ­ dziękczynną św. J a n o w i Matki j e s t w żupan i podbitą f u t r e m k i e r e z j ę . S t a n i s ł a w chej, będący i Komorowskich Drugie dotyczące który, j a k w y n i k a z n a p i s u , został u z d r o w i o n y w 1630. T r e ś ć w s p o m n i a n e g o Salwatorowi uroczystościom mierczyk, t a k j a k na wszystkich (zarazy, pożaru i w o j n y ) . c h o r o b y . K i l k a pośród n i c h w i ą ż e się z c h o r o b a m i np. ze­ choroby herb k a p l i c poświęconych № ofiaro­ Władysła­ córki Jewusi, ( i l . 2). T e k s t , n a p i s u w o ­ jednym przez z opisów Ranotowicza , 1 Э Wierzchowskiego, I V . Zachodząca (Bosowski — cudów odno­ dworzanina t u niezgodność Wierzchowski) w y n i k a z t e g o , ż e istniejący obecnie napis w o t y w n y n i e jest a u t e n t y c z n y , ale powstał o w i e l e �I I 2 Obrazki wotywne (zestaw II): Adama Bosowskiego, nieznanego kanonika regularnego, dwóch nieznanych kobiet, ol. deska, 55,5 X 28 cm, 1. pol. XVII w., Kośc. Bożego Ciała, Kraków. II. 3. Obrazki wotywne (zestaw Ul): Katarzyny z Kleparza, Anny Segnicowej, opętanego, wielu chorych, ol. pl., 48 X 75 cm, pol. XVII w. i 1. pol. XVIII w., Kośc. Bożego Ciała, Kraków. II. 4. Obrazek wotywny Aleksandra Manikowskiego, ol. pl., 52 X 54 cm, 1. pol. XVIII w., Kośc. Bożego Ciała, Kraków. II. 5. Obrazki wotywne (zestaw I): Anny Jagodynki, czterech kalek, ks. Czartoryskiej, ol. pl., 55 X 46 cm, 1. pol. XVII w., Kośc. Bożego Ciała, Kraków. II. 6. Obrazek wotywny ks. Jana Brodowskiego, ol. pl., 51 X 55 cm, 1. pol. XVIII w. Kośc. Bożego Ciała, Kraków. A MDG и M I K > < « / M tm клощч №k\ к*лкч4 ч\ш us iwoti<H4.> /мм№ и.ШШ lico Й Ш вот м / i * * * V*. tmm \VMC>«\W •ЮР\\\ W W Ц К ВО»' » * . P S V * 'l, Ж * ч т к \ Ш ы >!«Ł № » (1Л Mi I MS'* V J BBJtT^wJi/iw ШШШ > ТГ 7ШЮ ММДМУЛ MWft*KA М Н Ш Н �W.?) na miejscu później ( X I X źle zachowanego. wotant nosi wa IV do Adama . 2 0 tytuł Wynika się starego, dworzanina stąd, że Stanisława zresztą królewicza i pochodzi z żoną fakt, z odnosi Święty i córką modlą­ który ukazuje Kazimierczyka, zwraca się do Madonny, z Dzie­ wskazując ręką n a klęczącą Jewusię. O j c i e c j e j u b r a n y j e s t w n y żupan o z d o b i o n y pielatą opończę złotymi g u z i k a m i i pasem zwaną się r o k u 1631. się w c h m u r a c h , w t o w a r z y s t w i e M a t k i B o s k i e j ciątkiem że Władysła­ tablica w o t y w n a ona w o t a n t a w r a z do przypuszczalnie 1651 w y k l u c z a Wierzchowskiego Przedstawia cych Datę kopieniakiem. czar­ oraz p o ­ Klęcząca żona m a n a s o b i e czarną suknię i b i a ł o - c z a r n y obok kołpak, a c u d o w n i e u z d r o w i o n a J e w u s i a białą, atłasową s u k i e n ­ kę, z d ł u g i m i r ę k a w a m i i k r y z ą p o d szyją. W roku 1673 r a j c z y n i ( i l . 3) złożyła wotum w krakowska Anna postaci o b r a z k a Segnicowa 2 1 przedstawia­ j ą c e g o ją samą m o d l ą c ą się d o S t a n i s ł a w a Kazimierczy­ ka, w i d o c z n e g o w c h m u r a c h p o n a d ołtarzem. S e g n i c o w a klęczy n a t l e w n ę t r z a kościelnego, k t ó r e o ś w i e t l a dujące się w szlachcianki, głębi o k n o . M o d l ą c a złożony u b r a n a jest w z purpurowej sukni spod Podobnie której jak w widoczny dwóch jest koronkowy poprzednich strój wykończonej czarną koronką, białej p e l e r y n k i z kapuzą o b s z y t e j rem, znaj­ fut­ czepiec. wypadkach, przy- I I . 7. O b r a z e k wotywny Teresy Nantcli, ol. pł., 42 X 30 cm, 1. pol. XVIII w. II. 8. Obrazki wotywne (zestaw IV): ks. Mikołaja i dziesięciu umierających. Sceny z życia Stanisława Kazimierczyka: wizja w kościele na Skałce i biczowanie, ol. pł., 48 X 75 cm, poł. XVII w. II. 9. Obrazek wotywny za uratowanie od zarazy, ol. pł., 56 X 82 cm, 1. poł. XVII w., wszystkie z kośc. Bożego Ciała, Kraków. 7 czyną ski 2 2 w o t u m było wymienia czową, która uleczenie wotantkę, 22 c z e r w c a z choroby pannę oczu. Gorczyń­ Emerencjanę 1672 r . „ s r e b r n e Sygni- za przyro­ d z o n e o c z y d o g r o b u (Stanisława K a z i m i e r c z y k a ) Aleksander ofiarował gorączki Manikowski, w 1665 r . w o t u m siebie Gorczyński nazwisko 2 4 mieszczanin i swojej za uzdrowienie pasierbicy z Agnieszki ciężkiej ( i l . 4). 2 3 opisuje te d w a cudy oddzielnie, p r z y wotanta, cyrulika kazimierskiego, czym występuje t u w nieco i n n e j f o r m i e (Mańkowski), a jego nosi imię oddała". kazimierski, pasierbica Jadwiga. Obrazek, większego f o r m a t u od poprzednich, przed­ s t a w i a w n ę t r z e b o g a t e g o mieszczańskiego d o m u , z u r z ą ­ dzeniem charakterystycznym dla w i e k u X V I I . Na p i e r w ­ szym poduszkach pod czer­ w o n y m p r z y k r y c i e m , leży biało u b r a n a c h o r a p l a n i e , n a łożu, n a t r z e c h Agnieszka. Obok klęczy matka, ubrana w białą bluzkę, brązowy s t a n i k i c i e m n o c z e r w o n ą spódniczkę z b i a ł y m f a r t u c h e m . Nieco dalej — sam M a n i k o w s k i w ciemnobrązowym p a n i e , c z a r n y m płaszczu i c z e r w o n y c h oświetlone jest trzema n i e w i e l k i m i oknami, pod który­ m i s t o i ł a w a i stół, p r z y k r y t y ciemną tkaniną. N a flakon i z kwiatami, o t w a r t a książka. Z cynowy prawej dzban, strony żu- butach. Wnętrze Kubek, obok stole spodek kamiennego p o r t a l u z d r e w n i a n y m i , l e k k o u c h y l o n y m i d r z w i a m i stoi wysoki bufet. czerwoną Blat kratą, oraz k t ó r y c h ilość ś w i a d c z y ł a uzupełnia postać górne wypełnione jego są półki, zamknięte cynowymi talerzami, o bogactwie Stanisława właścicieli. z Kazimierza Obraz i napis wo­ tywny. Za uleczenie z kaszlu i choroby piersi ofiarowała w r o k u 1671 o b r a z e k w o t y w n y d o g r o b u S t a n i s ł a w a K a ­ zimierczyka (u „jejmość Gorczyńskiego Klęczy Anna Jagodynka" 2 5 ( i l . 5) 2 6 ona na tle fasady talem oraz d w o m a 36 panna Jagodyńska) . domu z widocznym o k n a m i i m o d l i się d o por­ błogosławią- �cego z c h m u r S t a n i s ł a w a . U b r a n a , j a k ó w c z e s n e c i a n k i , w podwójną atłasu, p r z y k r y w a wierzchniej suknię; spodnią, z wierzchnia, obrazka jest z datą rzędem (u Gorczyńskiego K a n t e l i ) Stanik 1672 d o w i a d u j e m y ( i l . 6) i regularnych, nawiedzonym, z prośbą o członkiem uzdrowienie klasztornym chorzy infirmarium, kobiety, mszę szlachecki, gdzie zazwyczaj przez d w a zakratowane się do składający obok łoża m a ł y chłopiec p o d a j e cho­ dwo­ głębi o k n a m i . N a t l e c z e r w o n e j , ce- wykończone , trzymająca 3 1 stole, p r z y k r y t y m ciemnobrązową książkami. tkaniną, s t o i Na wysoki, c z a r n y k r u c y f i k s , k l e p s y d r a , o t w a r t a książka i k a ł a m a r z bionej kapą kwiatami, cynowy kubek głębi, z l e w e j kościelnej Kazimierczyka, z leżącą z jest płaskorzeźba i dwie strony obrazu, w nym dwoma Boskiej tych niewielkie obrazków srebrne wota obrazki nasuwają w formie postacią. wspomina Ranotowicz i w Małe że trzech Gorczyński . 2 8 uzdrowio­ poduszce, sznuro­ jest jest ozdo­ f a r t u c h e m , a jasnobrązowy, n a białą bluzkę białoczerwony wspomniany się jeszcze z nich takiż wymienionych z cudownym 3 2 przykrytym z Dzieciątkiem, z długimi czepiec. N a osi w napisie wotyw­ trzy to obrazek ofiarowany ręce trzyma i zacho­ nie datowane. przez Katarzynę ją leżącą n a s z e r o k i m draperią, c z e p i e c . N a d nią prawej wotywnych z choroby, skromniejsze ( i l . 3). W i d z i m y czerwoną obrazków uleczeniem ubraną nachyla płonącą się w białą Stanisław, świecę. Jest to łożu szatę który jeden z n a j w c z e ś n i e j s z y c h c u d ó w o p i s a n y w r . 1609 p r z e z B a r o - rozmiary n i u s z a . Z o b r a z k a w y n i k a , że Stanisław p r z y n o s i c h o r e j były świecę, postacią o f i a r o d a w c y , i We kolumnami, w i ­ przypuszczenie, wyżej z Kleparza t a b l i c z e k z klęczącą p r z e d nisławem K a z i m i e r c z y k i e m rych wotywne. Oprócz Jeden 1632, na czerwonej ciemną głębi klęczy związanych wały zdobi k o ­ bernardyn L u d w i k Latocki. roku p o n i ż e j k t ó r e j , n a d postacią S t a n i s ł a w a , w i s z ą w rzędach strój Spodnia ona w s t a n i k nałożony nagrobkiem po na sarkofagu Matki oprawne przedstawiono widocznym powstałym wnęce r e t a b u l u m , f l a n k o w a n e j doczna sukni. kwiatem. Druga z kobiet z k o r o n k a m i . Odziana spódnicę z b i a ł y m z g ę s i m p i ó r e m . N a b l a c i e d r e s s o i r u —- f l a k o n z b i a ł o - ołtarza dwie chmurach n a rękach c u d o w n i e 1 t z w . d r e s s o i r , o półkach w y p e ł n i o n y c h formie w są koronką. G ł o w ę niemowlę, k t ó r e ' l e ż y rękawami. N a głowie — o się z podwójnej r o n k o w y czepiec z c z e r w o n y m wany nawy ukazującego się g l a s t e j p o s a d z k i rysują się c i e m n e m e b l e , f r a g m e n t stołu Stanisława światłem, o k n a , klęczą prze­ wsparty r e m u o t w a r t ą książkę. I n f i r m a r i u m o ś w i e t l o n e j e s t fragment Stanisława. żółtym k i e rękawki zimierza. skórę księgi. W z klasztoru grobie r ó ż o w a , p r z y k r y t a j e s t w i e r z c h n i ą , popielatą o r ó ż o w y m ne w Latocki przy Stanisława. W y ż s z a , T e r e s a N a n t e l a , u b r a n a j e s t w to m a m k a czerwonymi r a j c z y n i k r a k o w s k i e j ( i l . 7), Ludwik wnętrzu, oświetlonym modlące 0 p o d u s z k i s i e d z i c h o r y i m o d l i się d o S t a n i s ł a w a z K a ­ ma widocznymi w odprawił ciemnym wpadającym ojciec 2 3 w z o r z e k w i a t o w y m . G ł ę b o k i e w y c i ę c i e p o d szyją i k r ó t ­ z a k o n n i c y , s t o i łoże, n a k t ó r y m Stojący intencji 3 0 wota woskowe w p o s t a c i rąk i nóg. W którego W się, że k s . J a n ofiarował Stanisławowi K a z i m i e r c z y k o w i bywali w bernardynów ż e p r z e z p ó ł r o k u z łóżka n i e w s t a j ą c ż a d n y m 2 7 ręka­ koronek. b y ł „ o d P a n a B o g a n a z d r o w i u t a k ciężko nie m ó g ł " w o t y w n y o d n o s i się do u z d r o w i e n i a różowa. B r o d o w s k i , z a k o n n i k k l a s z t o r u kanoników władnąć obrazek „prawie umierającego" Antoniego, syna Teresy N a n t e l i s u k n i , o g ł ę b o k i m w y c i ę c i u i długich wach, wykończony Z krótsza, Kolejny szlach­ ciemnozielonego to Sta­ o któ­ 33 którą ona obiecała ofiarować do jego czego ze w z g l ę d u n a s w o j e u b ó s t w o n i e m o g ł a Następny ilustruje z obrazek opisanych wotywny przez Baroniusza ks. Mikołaja 3 5 grobu, dokonać. 3 4 cudów ( i l . 8). T a k 37 �jak poprzednie, przedstawia on wnętrze z szerokim ż e m i w s p a r t ą o p o d u s z k i postacią c h o r e g o , nachyla jego się Stanisław Kazimierczyk ło­ n a d którym i kładzie ręce n a głowie. Trzeci waniem za obrazek uzdrowienie wnętrzu. jest 3 6 wielu Na pierwszym zbiorowym chorych podzięko­ n a ból t u tłum l u d z i planie zębów, stojących brodaty s t r o n y siedzi n a g i starzec draperią. W z nogami przykrytymi g ł ę b i Cłum złożony z kobiet, s t a r c ó w i k a l e k ze w z n i e s i o n y m i w nisław Kazimierczyk występuje tłumie c h o r y c h , d r u g i Należy prze­ młodzieńców, górę głowami. Sta­ t u dwukrotnie, raz r a z błogosławi t u również wymienić w z chmur. obrazek pierwszym grób, ksiądz przykrytą wspartego kulach niemego, na którym oraz wznoszącego towarzyszy siedzący w na górę ręce ziemi ślepy, skiego wersytetu Jagiellońskiego. wydarzenia wygłosił dziękczynną chowany obrazków wotywnych ciała zachował związanych się także zgodnie z tekstem R a n o t o w i c z a , jest 3 8 za uwolnienie od złego ducha den błogosławiący z nich Aby przedstawiony został Stanisław podkreślić w który podziękowaniem u k a z u j e się 10) on Je­ 3 9 błagalnie jego stan ręce k u wewnętrzny, podartym, niebieskim w p o s z a r p a n y c h , białych s p o d n i a c h i żupanie, boso. ny w urodzeniem dziecka. Opatrzone napisem, p r z e d s t a w i a wnętrze miesz­ k a l n e z d w o m a o k n a m i , g d z i e z g r u p o w a ł o się k i l k a osób postacie szlachty, dworskie. ubranej w Katedra na z e n t " . U b r a n a j e s t o n a w b r ą z o w ą suknię z latą p e l e r y n ą tem. Z oraz w przeciwnej sltrony k l ę c z y z położnej, u b r a n e j w pelerynę dwóch nym ze Te stanikiem o podobnie jak i g r u p a kiotrieft długą, popielatą z kapuzą, służebnej w szlachcianek. suknie, (jasnopopie- b i a ł y czepiec z c z e r w o n y m ostatnie mają rękawy krótką na głowie n a sobie wycięciu, — złożona suknię i czepcu głębokim kwia­ koronką; oraz długie wykończo­ na szyi — scenę. stall różnego rodzaju zarazy, w o j ­ n y i pożaru. Do pierwszej z nich należą trzy obrazki, z których d w a to podziękowania zbiorowe, trzecie — i n d y w i d u a l n e . W l a t a c h 1677—1679 n a K a z i m i e r z u w nowało m o r o w e powietrze, Krakowie które zdziesiątkowało kańców miasta. J a k w y n i k a z n a p i s u w o t y w n e g o czonego obojej na j e d n y m obrazków ( i l . 9) umiesz­ „wiele ludzi płci t a k d u c h o w n y c h , j a k o i ś w i e c k i c h , udało się o pomoc d o Stanisława K a z i m i e r c z y k a , szego p r z y p r o w a d z i ł •znane z 4 2 pa­ miesz­ łaski (ich) z d r o w i a " . W który do p i e r w ­ księży kontusze i krótkie jest kościołów 38 stroje tureckim Bożego dywa­ Stanisława Ciała i Ofiarami dziesięciu umierają­ o d d a l i się w zarazy opiekę jest Stanisławowi ( i l . 8) p r z e d s t a w i a nach, zapewne leżących na którym Kazimierczykowi. dziesięciu m ę ż c z y z n dziesięciu w obok siebie Kazimierczyk. W r o k u 1667, j a k w y n i k a z n a p i s u w o t y w n e g o tu Gorczyńskiego , w 46 Andrzej czasie wojny obrazy w cudowne oraz kościołach nawiedzać groby kościele i Bożego Ciała zakonników: pięć Bożego Literackiego na Kazi­ Ciała złożonych bernardynów, pod Sta- z obrazków i podległych i m b r a c t w : Szkaplerznego, bractwa wotyw­ z Obok klęczących kobiet, dominikanów św. A n n y , wezwaniem oraz Niepokalanego Poczęcia M a r i i P a n n y p r z y kościele B o ż e g o Ciała, R ó ż a ń ­ cowego oraz kanów. Członkowie Męki czerwonym Pańskiej bractw przy klasztorze o k r y c i są i białym . Uczestnicy 4 a Francisz- charaktedystyczkolorach czar­ procesji pod­ trzymują f e r e t r o n y z w i z e r u n k a m i M a t k i B o s k i e j , s z t a n ­ dary, krucyfiksy Centralnie okryte umieszczony stułą oraz kościół berła Bożego j e s t o d s t r o n y p ó ł n o c n e j , z częściowo zachodnią, dwiema kruchtami i procesyjne. Ciała pokazany widoczną Ogrójcem fasadą przylegają­ c y m do wieży. T ł u m klęczących n a p l a c u postaci, między którymi widoczni są w y c i ą g a j ą c y ręce żebracy, zwraca się w stronę n a g r o b k a S t a n i s ł a w a K a z i m i e r c z y k a , który d l a podkreślenia c e l u p r o c e s j i został p r z e z t w ó r c ę obraz­ ka zaznaczony na zewnątrz północnej ściany kościoła. O b o k obrazków w o t y w n y c h o t e m a t y c e zarazy i w o j ­ kanocny" mężczyzn koś­ wiernych żaru, j a k i w y b u c h ł w K a z i m i e r z u „ w p o n i e d z i a ł e k wiernych. in­ beati na cmentarzu przy procesji karmelitów, msze, i bło­ Między „sepulchrum ( i l . 11), p r z e d s t a w i a j ą c y 4 7 ciele biskup świętych krakowskich. także m i e r z u . F a k t t e n upamiętnia j e d e n nych i teks­ tureckiej T r z e b i c k i polecił o d p r a w i ć w t e j i n t e n c j i nawiedzać 4 5 cału­ ustawionych błogosławi Obrazek białych święte, modlą­ św. c y c h , j a k i c h określa n a p i s w o t y w n y , k t ó r z y o f i a r o w a l i o n i do jego g r o b u msze d o c z n y m w głębi kościołem B o ż e g o Ciała i t ł u m wi­ główną n y z a c h o w a ł się j e d e n wota. dwa nawę za d o - W s p o m n i a n y obrazek w o t y w n y przedstawia plac z w i ­ się i której podzięce liczne świece oraz s r e b r n e i w o s k o w e cych okna oraz nym, przedstawiających 4 1 wnętrzu zakonników, n y m i k a p t u r a m i z o t w o r a m i n a oczy, w obrazków za­ Ciała We gotyckie s z n u r y pereł, w u s z a c h — w i s z ą c e k o l c z y k i , n a r ę k a c h — Wśród Krakow­ Bożego kokardki. k a t a k l i z m y w y r ó ż n i a się g r u p a o t e m a t y c e tego mowę Wawrzyńca. Casimiritani" w pre­ przez długie tle nislai Gorczyń­ „srebrny Uni­ Obrazek n e m , n a d nią zaś w i s i o b r a z , p r z e d s t a w i a j ą c y Kazimierczyka z p o r ę c z a m i , s i e d z i C z a r t o r y s k a , która w e d ł u g Stanisława klasztoru udekorowana polecił grobie Akademii zakonów. profesorów, nymi przy rocznicę stoi k a t e d r a po b o k a c h gosławionych złożyła pierwszą doktorów zaznaczonym kolumn, (u Gorczyń­ profesor wymienioną w o k ó ł kołyski, n a d którą u n o s i się w obłokach Stanisław 4 1 wspomnianej i różnych krużgankach z K a z i m i e r z a . N a p r a w o o d k o ł y s k i , n a w y s o k i m krześle skiego dwóch zarazy, kościele B o ż e g o Ciała strój p r o f e s o r s k i . Ł a w k i łóżkach, ( i l . 5) z w i ą z a n e j e s t ze s z c z ę ś l i w y m 4 0 zwłoki. d o c z n e są s t a l l e . Z k a t e d r y p r z e m a w i a G o s ł a w s k i , u b r a ­ W o t u m p f i a r o w a n e w r o k u 1672 p r z e z księżnę C z a r t o ryską obecności przedstawia fragmenty ponad Kazimierczyk . t o opętany, w y c i ą g a j ą c y Stanisławowi. ulecze­ ( i l . 3). P r z e d s t a w i a klęczących dwóch mężczyzn, którym ołtarzem z jeden, w na i chorób ziemi czasie filozofii W on w i przedstawicieli cem w Oprócz na Na kopią­ następną o f i a r ę doktor 4 wypełniają niem grabarza 1678 b y ł Ł u k a s z G o s ł a w s k i — Osławski '), z białą przepaską n a d o c z a m i i głucha k o b i e t a z r ó ż a ń ­ rękach. leżące Jednym z wielu uratowanych w zarazy w r o k u kościelnym, wnętrzu błogosławi obok posta­ całunem. całunem. S t a n i s ł a w o w i ukazującemu się w c h m u r a c h . W e chromego przykryte m ę ż c z y z n niosących n a n o s z a c h (il. p o r t a l e m stoją c z t e r y p o s t a c i e : zmarłych, p l a n i e — od l e w e j — j ą c y g r u p ę złożoną z c z t e r e c h k a l e k ( i l . 5), d z i ę k u j ą c y c h z zaznaczonym i Chłopiec z d z w o n k i e m w ręku o z n a j m i a p r z y b y c i e skiej przedstawia­ 3 7 są l e ż ą c e n a z i e m i p o w y g i n a n e konających mężczyzna w k r ó t k i e j , b i a ł e j s z a c i e w s p i e r a się n a k u l a c h . Z ciwnej dzieci widoczne cie cego z kolei oczy i g o r ą c z k ę ( i l . 3). W i d z i m y we i w roku 4 9 ( i l . 12) z p r z e d s t a w i e n i e m 1623. J a k w y n i k a nego i t e k s t u Gorczyńskiego „wszystek Kraków oświecił z napisu po­ wiel­ wotyw­ pożar był t a k w i e l k i , 5 0 a wiatr niósł palące g ł o w n i e z m i a s t a ż y d o w s k i e g o ąż n a Z w i e r z y n i e c " , że się Prze- �rażeni z a k o n n i c y u d a l i się p o d o p i e k ę d o o j c a i „ d z i w n a rzecz, z a r a z w s z y s t e k Stanisława w i a t r , k t ó r y niósł ogień n a k l a s z t o r i kościół obrócił się z n o w u n a m i a s t o skie". Wspomniany obrazek otoczonego murem pierwszym planie. N a jest obronnym z doczny jest cmentarnym. Na prawo rynku Bramą osi obrazu, murem nia kościół widokiem i klasztor kazimierskiego Bożego Ciała o d niego Na cmentarzu je klęczy osób, k t ó r y m u k a z u j e się w jeszcze zidentyfikowanie dwa być i przechodzą ponad Ranothowicza kanonika Bożego Ciała, zarażoną mając nisława... u i grobu jednego znak zawiesił". przedstawiającym pozwalające c u d u ze Boskiej opisanych i kaznodziei głowy i z paraliżem się o p i e c e p o b o ż n e g o drugim ojca odmalowane (częściowo Omawiany zachowanym) Stanisława K a z i m i e r c z y k a , cykl w kościele Matka jego na zamykają n i c bliższego dwa obrazki z kiedy biskupem wraz z i scenę 5 5 ( i l . 8). T e n o s t a t n i o b r a z e k scenami składa wymie­ one wizję w ukazuje się Stanisławowi Dzieciątkiem św. S t a n i s ł a w e m ze wielokrotnie żywotach. Przedstawiają Skałce, Boska obra­ widoczny ( i l . 2). 5 ! z życia S t a n i s ł a w a K a z i m i e r c z y k a , nianymi Sta­ wotum d w i e k o b i e t y m o d l ą c e się p r z e d nie można p o w i e d z i e ć 5 2 przez kościoła rękę z e m M a t k i B o s k i e j z D z i e c i ą t k i e m , za k t ó r y m i jest w i z e r u n e k na i o d n o s i się d o k s . T o ­ 5 3 wdzięczności O na względu Matce cudów „...część polecił na wzgórza. poleca z regularnego który się Kazi­ ( i l . 2) z k l ę c z ą c y m k a n o n i k i e m , i Gorczyńskiego masza, modlących nie przedstawionego może pło­ c h m u r a c h Stanisław którego Stanisław K a z i m i e r c z y k dotyczy — do z a ­ parę obrazki b r a k podpisów. O b r a z e k zabudowa­ dochodzą m i e r c z y k . D a l e k i e tło t w o r z ą z i e l o n e Istnieją na 5 1 otoczony — z ratuszem, na lewo k l a s z t o r n y c h , omijają kościołem. Glinianą na wzniesieniu w i ­ nąca d z i e l n i c a ż y d o w s k a . J ę z y k i o g n i a budowań żydow­ Kazimierza jego z dwóch przed ołtarzem przemawiającego głębi poza z Chrystusa Ukrzyżowanego katedry do tłumów, pł., regu­ 5 6 części: w y o b r a ż a j ą c e j K a z i m i e r c z y k a biczującego się w e w n ę t r z u kaplicy ol. patronem samobiczowania się II. 10. Obrazek wotywny Łukasza Goslawskiego, 90 X 58 cm, 1. poł. XVIII w. klasztor kanoników larnych przy kośc. Bożego Ciała, Kraków. oraz zebranych w kolumną. Z tematem wień: jeden rowym z zarazy związane ukazuje zazwyczaj powietrzem umieszczonymi miasta, 63 przedsta­ dotkniętego względnie na d r u g i m planie zaś — w n ę t r z e z r z ę d e m rający są d w a t y p y widok jego mo­ fragmenty, zwłokami , drugi 6 2 łóżek, n a k t ó r y c h leżą umie­ . W ś r ó d o m a w i a n y c h o b r a z k ó w z kościoła B o ż e g o Ciała O b r a z k i z kościoła B o ż e g o Ciała p o w t a r z a j ą pozycji scen przedstawień wodem rozpowszechnione wotywnych fundacji '. W się o n e d o p o k a z a n i a w jej z licznych jednocześnie i we w postaci 5 8 fundacyjnych. występujących obrazków woskowych Scena z wotywnych lenia", z odbiega go b o w i e m postaciami ust, ale w m o m e n c i e typy szatanów Wota mogą zaczerp­ ona niego rąk, o tematyce macierzyństwa kompozycyjnego jawia (il. się nóg, itp., zazwyczaj chwili „wyzwo­ Tomasza sta­ szaty. do jest w otoczeniu wotywny Łukasza powtórzeniem klęczących rodziców i rodziny, którzy dziękują kiem XV miejsce nau­ kościoła św. Grzegorza czterech czy Goslawskiego i św. pięciu postaci uczniów s t a l l e z t ł u m e m słuchaczy, z a c h o w u j ą c katedry z baldachimem, i Magister której graficznym c u m discipulis a w o t y w n y m świadczy Sohne z najlepiej z l a t 1507—1516 jest W wprowa­ przy t y m przemawia typem omawianym koloński Acciobraz­ drzeworyt rodzonego t u z w i ą z k i n i e ograniczają się j e d y n i e d o o g ó l n e g o 6 5 roz­ schematu. Quentella . 6 4 tanti postaci za s z c z ę ś l i w y p o r ó d i m o d l ą się o z d r o w i e d l a n o w o n a ­ 61 po­ w. „Accipies wspomnianego piens czeniu końca zakonników. T y p t e n zwią­ ikonografią orator. O analogiach pomiędzy 6 0 od typ zwany jak na łożu dzięk­ schematu c u m d i s c i p u l i s " , który oto­ leżącej przedsta­ świętego, b i s k u p a , d o k t o r a z wy­ z Akwinu. Obrazek motyw obrazek cudownego zapewne o miniaturze lub — położnicy to trakcie rocznicę s a n c t i " , który w także budowanym miejsce i w w y p a d k u C z a r t o r y s k i e j — kołyski z d z i e c k i e m w przedstawienia w ale upamiętnienie o w e j „Magister wprowadza jest dzono się w Chodziło w i ę c odmianą czyciela jego mowy zarazy, grafice doctoris dogmata zany sprowadzają w 13). J e g o utartego z od zarazy. t y p . Jest Goslawskiego c z y n n e j m o w y , stąd t w ó r c a sięgnął d o s t a r e g o od wylatujących podarte dziękczynnej daru dziękczynnej m o d l i t w y — t a k j a k jedynie głaszania Łukasza wienie nie samej p r z y u l e c z e n i u z i n n y c h chorób. O j e g o p o p r z e d n i m n i e świadczyć s t a n o w i zupełnie o d r ę b n y ocalenia Niemczech oczu, nieco tomiast przedstawiający i napisu Stanowi w d w a nawiązują do w s p o m n i a n y c h schematów, t r z e c i n a ­ klęczącej rozbudowana przez nie w 5 9 po­ wprowadzających złożonego lub srebrnych opętanym typu. Przedstawiono łóżku postaci której kompozycję obrazów w o t a n t a wyobrażenie płuc . kom­ sprowadzają modlitwy. Bardziej odpowiednik Włoszech obok w względnie jest tablica K o m o r o w s k i e g o , nięto choroby p o s t a c i leżącej stan, c h w i l i dziękczynnej w Europy związanych z określonym przypadku 5 wyjaśniającego na terenie ( i l . 14). Z a c h o d z ą c e sche- 39 �11 matu, ale także zawieszony z i wojną odnoszą się d o d e t a l i , j a k n p . d y w a n na przedpiersiu unikają ograniczają katedry. Obrazki bezpośredniego się z a z w y c z a j jej związane przedstawienia do p o j e d y n c z y c h l u b zbio­ r o w y c h p o d z i ę k o w a ń za s z c z ę ś l i w y p o w r ó t z w o j n y , czenie z odniesionych ran lub uratowanie od ule­ śmierci. ma Bosowskiego nika kobiet ( i l . 2). Są t o n a j b a r d z i e j się maksymalnie nym przed­ się t u j e d y n i e obraz­ postacie z kościoła Bożego udały czyka z polecenia tencji ocalenia Ciała, się ukazującego do g r o b u biskupa Andrzeja od w o j n y . takie ale upamiętnieniem p e w n e przyczyniło w in­ nakazano do grobów świętych i bło­ g o s ł a w i o n y c h ; w y n i k a stąd, że o b r a z e k dziękczynnym, pro­ Kazimier­ Trzebickiego Procesje wszystkich na terenie K r a k o w a liczne Stanisława n i e jest zdarzenia, się d o s p o p u l a r y z o w a n i a wotum które za­ kultu Ka­ Wszystkie wymienione odnoszą mierza, powyżej się z a w s z e który do osoby występuje jako średnio i n t e r w e n i u j ą c y . W przedstawienia Stanisława orędownik pierwszym p l e c a m i k l ę c z ą c e g o w o t a n t a i kładąc m i e n i u poleca to widzimy go ukazującej na przedstawienia Madonnie rach. licznych sięga jako rękę a średniowiecza. za na jego r a ­ tradycja Niekiedy które w s k a z u j ą i razem tego być m o ż e pochodzą wskazywałyby Wprawdzie rok otaczające Kazimierczyka, z malarstwem barokowym. Wydaje z zachowanych z pierwszej również połowy obrazków XVII w., n a tu stroje . występujące napisie pod pierwszym data neutral­ t o n a c j i szaroczarnej. z nich się w y k a z a ć , m występuje jest 1631. P r z y p u s z c z a l n i e to wotywne względem z z stylowym nich trzy stanowią jako w a ł o b y , że k u l t ugruntowany. przy jego n i e był wówczas Obrazki pierwszym te mogły nagrobku Stanisława bardziej zazwyczaj tworzą pod obecnie w oprawne Ada­ dwie rozgrywającą względem teryzuje nych, oddzielne się perspektywy stacie m o d e l o w a n e dziej obrazki się Kazimierczyka, N a następną grupę składa się s i e d e m zycją, Ciała pełni znajdować w prezbiterium. się o n e o d p o p r z e d n i c h Bożego inter­ jeszcze w więc Kazi­ sam po­ Stanisław bezpośrednio chmu­ grupy. trzy występuje jednak cudotwórcę, który kościoła nie mylnie powyższe w e n i u j ą c y , a l e j a k o o r ę d o w n i k u b o k u M a r i i , co w s k a z y ­ z nią w w s p ó l n ą ramą, d o k t ó r y c h n a l e ż y w o t u m f u n d a c j i 40 w Kazimierczyk malowane Pierwszą w 1651, a l e , j a k s t a r a n o przepisana ków, nieco Obrazki na związki u t r z y m a n a jest że są t o n a j w c z e ś n i e j s z e co i Wyróżniają chmury Stanisława tych p r z y c h o d z i d o łoża c h o r e g o w z g l ę d n i e b ł o g o s ł a w i z n i e b a . pod i wszyst­ Charakteryzują kompozycją poleca przedstawia bezpośredniego Kazi­ bezpo­ Boskiej, tak j a k obrazkach, obrazków z albo cu­ w y p a d k u stoi się M a t c e wotantów, występując Większość mierczyka prymitywne z ukształtowane Boskiej kano­ klęczących t w i e r d z a f a k t , że n a w y m i e n i o n y c h o b r a z k a c h zimierczyka. dów dwóch są płasko, p o b i e ż n i e . bogato Matki Całość się, uproszczoną tłem. M a l o w a n e W o j n a s t a n o w i t u w i ę c j e d y n i e o g ó l n e tło całego cesje, k t ó r e nie znanego (ks. T o m a s z a ) o r a z k i c h o b r a z k ó w z kościoła B o ż e g o Ciała. s t a w i e n i a . T o samo można zauważyć w w y p a d k u ka (Wierzchowskiego), regularnego jaśniejszy się p r z e w a g ą wykazują barokowym obrazków rozbudowaną na tle wykreślonych wprawną od wyżej barw formalnie powiązania 1. poł. X V I I kompo­ prawidłowo wnętrz. Po­ w ruchu, ręką. K o l o r y t obraz­ wspomnianych, charak­ zimnych. Obrazki od poprzednio z uję' ( i l . 3, 8). R ó ż n i ą światłocieniowo, p o p r a w n e są s z k i c o w o , wykształcone ramy cechowym w . Wspólną te, b a r ­ wymienio­ malarstwem łączącą je:cechą �II. 11. Obrazek wotywny za urato­ wanie od wojny tureckiej, ol. pl., 51X78,5 cm, 1. pol. XVIII w., kośc. Bożego Ciała, Kraków. II. 12. Obra­ zek wotywny za uratowanie od po­ żaru kościoła i klasztoru Bożego Ciała, ol. pl., 54X54 cm, po 1778 г., kośc. Bożego Ciała, Kraków. 12 jest motyw nym kształcie żego co kartusza poniżej z łacińskim sceny głównej, do występującego Ciała. Stalle nasuwałoby wotywne są powstać one z dziełem jest z kościoła około że około umieszczo­ zbliżony na stallach pochodzą przypuszczenie, mogły wątpliwie te napisem, który roku jednego 67 obrazki meą, Kunegundą, Janem Kantym, Kazimierzem i n i s ł a w e m K o s t k ą . T e w ł a ś n i e r y c i n y stały się „gotowymi artyści wzorami", cechowi które powielali wieku X V I I . Znane Sta­ niejako 6 9 mniej zdolni są m i ę d z y innymi o b r a z y , k t ó r e b e z p o ś r e d n i o m o ż n a odnieść d o w s p o m n i a ­ w. Nie­ nych który być n e g o w M ę c i n i e ( 1 . poł. X V I I w . ) i św. S t a n i s ł a w a XVII twórcy, Bo­ 162 9 , wspomniane połowy w rycin, n p . św. J a n a Kantego z kościoła parafial­ bis­ zatrudnionych w koś­ k u p a w K u n o w i e (2. poł. X V I I w . ) o r a z c y k l ze c i e l e B o ż e g o Ciała, g d z i e w t y m czasie p r o w a d z o n o licz­ z życia św. K i n g i z kościoła K l a r y s e k w S t a r y m Sączu n e p r a c e m a l a r s k i e i r z e ź b i a r s k i e . P a k t , że są o n e dzie­ Ta m o ż e należał d o k r ę g u a r t y s t ó w łem j e d n e j zostały są ręki, m a j ą j e d n a k o w e nalepione to obrazki z n i c h należy na dyktę, wotywne. odrzucić sceny z życia sceny zbiorowych wymiary nasuwa Wydaje się, że uzdrowień, starsze — ze s p i s a n y c h wielu cudów to ciny Jana dzy innymi w tekstach j a k się innych wydaje, jako (Katarzyna z naj­ Kleparza, 7 1 ich pierwotne przeznaczenie? ze s c e n y tego w W wieku XVII, a się r y c i n y głównej, przedstawiającej otoczeniu cudów, skimi, X V I spotyka szeregu opatrzonych ujętymi małych w scen kartusze. z jego napisami Jedną niejszych tego t y p u r y c i n jest p r z e d s t a w i e n i e życia łaciń­ z wcześ­ św. F l o r i a ­ n a (1590) i św. J a c k a (1594), z a c h o w a n e w M u z e u m rodowym w Krakowie 6 8 . Do typu się m o d l ą c e g o się ś w i ę ­ wyjaśniającymi zazwyczaj nawet składające tego należy Na­ też k o - lońska s e r i a r y c i n z l a t 1605—1606, z w i ą z a n y c h z p o l s k i ­ m i świętymi i błogosławionymi: F l o r i a n e m , Andrzejem mi, Swieradem, Stanisławem Pięcioma Braćmi Wojciechem, Męczennika­ b i s k u p e m , Czesławem, J a c k i e m , Salo­ mię­ miał również ze Stanisła­ n i e znaną, r y c i n ę ne s c h e m a t y k o m p o z y c y j n e n y c h t y c h r y c i n : scena kazania zarazę, którzy Charakter wych stanowiły nej, one w wielu szeregu z przedstawieniem omawianych (38X26 cm) niegdyś św. J a n a obrazków pozwala część umierających łożach, dużej wspomnianych o jak na Kantego. jednako­ przypuszczać, kompozycji obrazów, Wymiary wynosiłyby wielkości w s p o m n i a n e g o Wśród omawianych stępowały rycin że złożo­ i obrazu wypadku na bocz­ szatana, ze s c e n y ś r o d k o w e j i dziesięciu s c e n b o c z n y c h . tego jak w uzdrowienia leżą siedmiu wymiarach występujące w scenach biczowania, wypędzenia do w i e r n y c h , rycinie Gorczyna więc Gorczyn P o m i ę d z y w s p o m n i a n y m i r y c i n a m i a o m a w i a n ą grupą było Jakie być r y ­ o b r a z k ó w zachodzą duże zbieżności. P o w t a r z a j ą się p e w ­ ją opętanego). bliżej mogą przedstawiające 2 na (uzdrowienie . Kazimierczykiem ' . swo­ wymowę dowodem Gorczyna, św. J a n a K a n t e g o . wykonać, niestety wem w . , czego Aleksandra k s . M i k o ł a j ) o r a z szczególnie w a ż n e ze w z g l ę d u n a już p o d koniec i spośród — я s e r i a r y c i n oddziałała r ó w n i e ż n a współczesną g r a f i k ę polską X V I I ogólnikowymi odpowiednika cudów. W r e s z c i e t r z y o s t a t n i e to sceny, — Dwa bowiem Dwa opatrzone czy nie. Kazimierczyka. n a p i s a m i , k t ó r e n i e znajdują wybrane wtórnie od r a z u , przedstawiają Stanisława celowo oraz wątpliwość sama scenami 1 5 2 X 1 0 4 c m , co obrazu z K u n o w a r y c i n sceny zawsze po l e w e j , z życia odpowiadałoby (140X100 c m ) . świętego a cuda po p r a w e j co p o z w a l a na zrekonstruowanie mieszczenia zachowanych wy­ stronie, przypuszczalnego siedmiu obrazków wokół n y g ł ó w n e j z postacią S t a n i s ł a w a K a z i m i e r c z y k a M o ż n a domyślać się, że z c z a s e m s a m o b r a z uległ roz­ sce­ ( i l . 15). znisz- 41 �13 I I . 13. Miniatura f r a n c u s k a , Wykład teologii na Sorbonie, pocz. XVI w. (wg Schreibera). II. 15. Rekonstrukcja 11. 16. Widok Kazimierza, fragm. ryciny z wizerunkiem czyńskiego). c z e n i u , а ocalałe s c e n y zostały w y c i ę t e i w t ó r n i e opra­ wione. Przejdźmy do o m ó w i e n i a g r u p y t r z e c i e j szej. O b e j m u j e zanych ona przedstawienia z wojną Mańkowskiego, turecką, i sceny o cią p o s t a c i najciekaw­ zwią­ Brodowskiego, Segnicowej, kalek oraz tablic ( i l . 1, 4 — 7 , 9—12). charakterze ł o w a n i e do p r z e d s t a w i e n i a dzaju Nanteli, czterech Gosławskiego rozbudowane ks. Jana Czartoryskiej, g o d y n k i , wyobrażenie rowskiego wot i zarazy, procesji scen Ja- Komo­ Łączą narracyjnym, je zami­ zbiorowych z dużą i l o ś ­ zapełnione różnego r o ­ oraz bogate wnętrza sprzętami. P o m i e s z c z e n i a , w których rozgrywają się s c e n y , są c i e m n e , m i m o z a z n a c z o n y c h w głębi o k i e n . Chętnie przedstawiano (portale, Bożego jak i fasady Ciała. U j ę c i e i widoków sufit Bożego tu domów, fragmenty filary) a r c h i t e k t u r y , jest wnętrz, prymitywne. Podłoga są przedłużenie stanowi postaci pionowo, i wnętrz szczególnie kościoła zarówno przedstawione wość i p r e c y z j a , widoki perspektywiczne Ciała Modelunek architektoniczne oraz a fasada kościoła elewacji północnej. charakteryzdje drobiazgo- w przedstawianiu strojów. P o s t a c i e o o k r ą g ł y c h , p e ł n y c h t w a r z a c h , ujętych w wójne obwódki, j a k b y ją jeden, załzawionych powtarzający się oczach wielokrotnie typ fizyczny. K o l o r y t c i e m n y , o dużej ilości b r ą z ó w i g ł ę b o k i e j ożywiony jest terystycznego, mienionych wprowadzeniem łamanej powtarzającego się obrazkach płasko, p r z y c z y m stycznienia dzanie przez nych obrazków obwódki, przedmioty łączy Stanisława i i zieleni charak­ wszystkich Obrazki cień. mającej z sposób p o t r a k t o w a n i a niejednokrotnie w rozbijający wprowa­ rzu­ wymienio­ postaci wieńcu cechy charakterystyczne d l a całej kompozycję grupy napis czasie i w y s z ł y spod pędzla wy­ nasuwają myśl, że o b r a z k i t e , m i m o r ó ż n y c h d a t , p o w s t a ł y w nym sa­ kolistych majuskułą, ujęty w c y n o b r o w ą r a m k ę . W y m i e n i o n e żej są upla­ oznaczać Wszystkie Kazimierczyka wy­ malowane t a k p o s t a c i , j a k i sprzętów, p r z e z cany chmur we bieli z a u w a ż a się p r y m i t y w n e p r ó b y szaroczarnej mego cynobru. pod­ reprezentu­ jednego malarza. jed­ Na XV w. II. 14. Q. Sohne, Dysputa religijna, drzeworyt, obrazu. Sceny z życia i cudów Stanisława Kazimierczyka. Stanisława Kazimierczyka, pocz. XVIII w. (wg Gor­ podstawie strojów, urządzenia wnętrza tektonicznych można Najpóźniejsza z występujących należałoby na więc przełomie datować przypuszczać, XVII i i detali j e n a 2. poł. X V I I obrazki w. lub te być i na nich o wiele daty, później nie Prawdopodobnie ilustracje kultu niż wskazywałyby więc fundowali spisanych i znaczenia są wotami je cudów powstały Stanisława celu w cza­ występujące indywidualnymi. kanonicy w 1 3 może 1. poł. w i e k u X V I I I . P o n i e w a ż p o w s t a ł y w j e d n y m sie w. . t u d a t t o r o k 1681 — że XVIII archi­ regularni jako spopularyzowania z Kazimierza. O wyborze t e m a t u powyższych obrazków decydowała zapewne waż- �ność wydarzenia Kazimierczyka w wypadku się (np. w obrazków przypuszczalnie osób, w ś r ó d procesja grobu Stanisława z wojną turecką). Natomiast postacią wotanta kierowano związku z pozycją do społeczną przedstawionych których występuje między Czartoryska, Teresa Nantela Segnicowa krakowskie, Piotr kanoników i Komorowski regularnych w — Suchej innymi księżna a malarstwem autorem nawet Zwyczaj ks. Jan Brodow­ trzema odmienny Kazimierza, Widok operowanie miejscowy który grupami w w dziele ( i l . 16). G o r c z y ń s k i „zakonnicy... na tablicę zawiesić z na woty widoki wspomnianej późnobarokowa z poprzednio prawdopo­ Kazimier­ cud potem z roku wspomina, odmalowaną kościoła rycinie wałoby t o , że o b r a z e k starego, zie, 17 7 8 . 75 archi­ występu­ o od której Wskazy­ musiał p o w s t a ć p o t e j d a c i e , w z n i s z c z o n e g o p r z e z S z w e d ó w . R o k 1773 s t a n o w i jednocześnie t e r m i n a d q u e r n d l a t r z e c i e j grupy wzięta ziemską wieszania obrazków w o t y w n y c h s p o t y k a różnych kulturach i w epokach, czego się do­ w od­ świętych. się z zagad­ tablicy erekcyjnej, l u b świętego. osoby ze s z t u k i i się 8 0 postaci hiera­ adorującego średniowiecznej, wotach i niebiańską świętej obok Zasada która , zanika po r o k u podział z postacią na 8 ! dwie świętego w wy­ 1500 . strefy, chmurach. W k o n s e k w e n c j i t e g o podziału p o j a w i a się w t l e pejzaż, który z czasem przekształca ilustrującą n a p i s nych w narracyjną scenę z różnych terenów i różnych atmosfera wypływająca nieszczęścia tematów się wotywny. Obrazki wotywne nastrój i choroby. z Mimo t y c h obrazków epok ogólnoludzkich przedstawio­ nie jest ponury, p o n i e w a ż mają one c h a r a k t e r dziękczynny. T w ó r c y i c h , których szukać należy ludowych, językiem zwłaszcza lapidarnym tywności. Twórczość wśród od pocz. w celu rzemieślników wieku XVII 8 2 zwiększenia i malarzy , operują komunika­ i c h j e s t s p o n t a n i c z n a i pełna eks­ p r e s j i . W y n i k a ł o t o często z f a k t u b e z p o ś r e d n i e g o i p r a ­ wie i n t y m n e g o k o n t a k t u między twórcą w o t a tem, który spraw ka Zwyczaj grobami wiąże obrazu Boskiej wytwarza 83 zwierzał mu się z najbardziej a wotanosobistych . Najliczniejsze * różnych lub przedstawiania problemów obrazków, wotywnych pojętego Matki Jednocześnie obrazków. w epitafium Ciała sygnaturka, odmienna wymienionych wizerunkami i pielgrzymek, czyli Bożego różnica w 7 8 naj­ obra­ łączy w s p ó l n a d a c h u kościoła śmierci . w i z e r u n k u f u n d a t o r a na f u n d o w a n y m przez siebie prze­ obrazkach obra­ dwóch okresie k o n t r r e f o r m a c j i i się z m i e j s c a m i obrazków jako oraz się b y ć fundacyjnego, podczas i n k u r s y j e j niewiedzieć się z k o ń c e m wydaje u r a t o w a n y c h od k a r y stępuje w e w c z e s n y c h Gorczyńskiego ten łącząc szeroko fundatora w i a d o m o , że została w y k o n a n a w r o k u miejsce nieniem pożar r o k u 1623. Stanisława , cudownymi przedstawiający o b r a z k u z a z n a c z a się p e w n a je t u b o w i e m 7 i ! Geneza tycznego zarazy i procesji z w i d o k i e m na t y m t e k t u r z e kościoła. N a k a l e n i c y pustów, jeden dobrodziejstwa k a z a l i , która inszemi z przedstawieniem znanej lub XIX jeszcze opisując znak Porównując występujące ostatnim myśl, rzemieślnik został t u z a c z e r p n i ę t y publikowanej 74 nasuwa pojawiają starożyt­ . z o k . 1400 г., f u n d a c j i w i ę k s z y r o z w ó j osiągnął w wieku 7 7 t e n u t r w a l i ł się j e d n a k o k o ł o r o k u 1500, a Chrystusa, się w czyka, padła" . i istnieje kolorycie, wydarzył Kazimierza szwedzkiej czasu formą z r y c i n y przedstawiającej że regularnych. Brak tego dobnie 1702 praco­ z braci klasztornych. tymi obrazek był W Europie obrazki wotywne zek m i s t r z a u m b r y j s k i e g o ich w w Japonii wieku X I V ; jednym z pierwszych nie z n a n y c h mężczyzn i występowania i u buddystów raj czynie obrazkami zapóżnioną obrazków jeden Poza i przykłady 7 6 klasztoru wspomnianymi krakowskim sprymitywizowaną że między będą Rzymie — wał więc na zamówienie kanoników powiązań nym fundator s k i — członek k o n w e n t u . T w ó r c a t y c h o b r a z k ó w głębszych wodem s k u p i s k a obrazków się w e W ł o s z e c h , z kolei w wotywnych Niemczech, F r a n c j i , H i s z p a n i i i P o r t u g a l i i , a także n a t e r e n i e ryki 84 . W Polsce zwyczaj t e n był o wiele spoty­ Szwajcarii, słabiej Ame­ roz- �II. 17. Obrazek wotywny, ol. pł., 1. poł. XVII w. Kaplica św. Stanisława bpa, Piotrawin. II. 18. Obrazek wotywny, ol. pł., 1. poł. XVII w. Kaplica św. Stanisława bpa, Pio­ trawin. II. 19. Obrazki wotywne, ol. pł., ok. 1680 r. Kośc. Klarysek, Stary Sącz. II. 20. J . Bieszczad, obrazki wo­ tywne, ol. pł., 1867 r. Kalwaria Pacławska. obrazków wotywnych, do których należą 94 tablice z k a p l i c y M a t k i B o s k i e j z kościoła B e r n a r d y n ó w w szowie (po Magdaleny (1780) 1766) 8Э w Rze­ Marii . Z t e g o s a m e g o czasu obrazek wotywny z kościoła T u r s k u (pow. Pleszewo, w o j . poznań­ , g r u p ę stanowią, r ó w n i e ż l u d o w e , M.Boskiej w zachowane kościele w liczbie z cudami obrazu M a t k i go S 3 z kaplicy . z kaplicy 90 z l a t 1778—1794 ludowy Najpóźniejszą lach i w Puszczy Sokalskiej pochodzi św. A n d r z e j a skie) 0 7 w Kalwarii Do 9 1 wymienionych obrazki z kościoła 85 Boskiej Pacławskiej, B i e s z c z a d a w r o k u 1867 Dominikanów oraz 27 z Kamieńca Krakowa. c y j n a , począwszy Kazimierczyka przez kowskimi: zespołów należą i krakowskie Ciała. Siedemnastowieczna od B a r o n i u s z a Izajaszem XV, w zjawiska literatura wymienia 0 2 na dewo- Stanisława z pięcioma innymi świętymi kra­ Bonerem, Janem Kantym, Szy­ monem z Lipnicy, Gedroyciem kowa, a wiek Jana ( i l . 20). Bożego wraz Gid­ obrazków Podolskie­ malowanych N i e stanowiły one j e d n a k odosobnionego terenie wota w i Ś w i ę t o s ł a w e m ze którym wszyscy c i święci Sław­ wystę­ pują, o k r e ś l a n y j e s t m i a n e m f e l i x s a e c u l i — c z y l i szczęś­ liwym wiekiem. 17 ś w i ę t y c h 18 powszechniony nie na i d o n i e d a w n a sądzono n a w e t , że w istniał. N a j l i c z n i e j s z e Śląsku, o c z y w i ś c i e wpływy niemieckie i Śląskie). Bardo Najstarszym obrazki z wotywne zespoły ze obrazków względu (wymienić ogóle spotykamy n a docierające t u można tam Wambierzyce zachowanych polskich zespołów z (obecnie jest i c h 55), z nich prawdo­ Piotrawina pochodzące z l a t 1610—1661. W i ę k s z o ś ć są p o d o b n i e została w y k o n a n a p r z e z m a l a r z a M a r c i n a B a s z kowskiego 8 5 pochodzi wspomniany w kościele 3 obrazki ( i l . 17, 18). Z Klarysek z kościoła już w przełomu XVII zespół cudami Starym św. z Sączu Stanisława i XVIII bł. (il. w 19) oraz Lublinie Z k o l e i należałoby wymienić osiemnastowieczne 44 w. Kingi S 6 . zespoły jeden Mimo tylko że spośród Jan Kanty 6 wymienionych został kanonizowany i t o d o p i e r o w r o k u 1768, a S z y m o n z Lipnicy — fikowany wielkim (1685), cieszyli się oni beaty­ kultem w w i e k u X V I I , co w i ą z a ł o się ze w z m o ż o n ą w t y m czasie pobożnością i k o n t r r e f o r m a c y j n y m do dążeniem wyszu- �kiwania coraz t o n o w y c h narodowych świętych. cudów w s z y s t k i c h w y m i e n i o n y c h świętych wspominają ich Spisy wielokrotnie o obrazkach w o t y w n y c h zawieszanych przy grobach. O n a j s t a r s z y m z n i c h — I z a j a s z u B o n e r z e — ( z m . 1471) pierwszym planie, leży w pościeli w c h m u r a c h u k a z u j e się I z a j a s z klęczy mężczyzna, czyna. W nachyla głębi się którego n a łożu taż sama dziecko, podtrzymuje spoczywa dziewczyna. Chodzi o uzdrowienie względnie wskrzeszenie Kulsjusz opi­ go zna­ jawiającej Fulgenty Dryjacki s u j e , że p r z y g r o b i e I z a j a s z a ków łaski Bożej... świadectwa", czego które w obrócił" . W y m i e n i a (167 0) . B o n e r a „wiele... było były roku lowanych tablic z w i e k u X V I I W zbiorach chowało się pisane „1556... jednak wiele 8 4 Muzeum Dryjacki 93 i wymalowane w popiół srebrnych i Narodowego w Krakowie olejno na desce, z których obrazków, dwa jeszcze pod koniec X I X w . (wg relacji Łuszczkiewicza) dowały się przy (prawie jednakowych nie, częściowo grobie Izajasza Bonera. rozmiarów) przemalowane, o w za­ znaj­ 9 6 Obrazki bardzo złym zniszczonych te sta­ napisach, za przyczyną Izajasza rodzicom wskazała dziew­ nad tu nowo a którą zapewne narodzone­ poradą się d w u k r o t n i e d z i e w c z y n y , nieszczęśliwym owej która do kogo po­ być może mają udać się p o łaskę. 13 m a ­ . э з pięć, n i e p u b l i k o w a n y c h dotąd malowanych ogień dziecka dziecka stojąca kobieta, w s p o m i n a B a r o n i u s z , z k o l e i ż y w o t j e g o spisał A u g u s t y n i nad n i m ( i l . 24). O b o k 1 0 0 Ostatnia z tablic, fundacji Anny Krzyżanowskiej 1 0 1 ( i l . 25) o f i a r o w a n a za u z d r o w i e n i e córki M o n i k i , z r o k u 1663 m a c z y t e l n y n a p i s , co p o z w a l a ją zidentyfikować z j e d n y m z cudów opisanych przez Dryjackiego, wspomina o również o f i a r o w a n i u przez „odmalowanej tablicy" datach 1665) (1663, względnie cyjnie 1 0 2 . Występującą należy przemalowaniem nie odbiega od tu tłumaczyć napisu. różnicę w poprawieniem Wotum przedstawień który Krzyżanowską kompozy­ dziękczynnych za co u t r u d n i a i c h p r a w i d ł o w e o d c z y t a n i e , w y k a z u j ą o w i e l e u z d r o w i e n i e . K r z y ż a n o w s k a w r a z z córką klęczą modląc niższy p o z i o m o d zespołu z kościoła B o ż e g o się wieńcu Dwa z nich pochodzą z roku s t a w i a p o p i e r s i e m i e s z c z k i m o d l ą c e j się d o cego z c h m u r I z a j a s z a Ciała. 1607. P i e r w s z y przed­ błogosławią­ ( i l . 21). D r u g i l e ż ą c e g o n a łożu 9 7 do Izajasza Bonera, ukazującego z chmur. Ciekawym elementem żej fragment postaci świętego się kościoła św. k a m i z kościoła B o ż e g o Ciała j e s t , j a k już z klęczącą bez p o r ó w n a n i a łoża żoną m o d l i się d o się z c h m u r I z a j a s z a tu wspomniane nych, długich czynie na którego ( i l . 23). S z c z e g ó l n i e 9 8 postacie lekarzy płaszczach luszach, z których urynę. wychylającego i jeden ciekawe żydowskich, w wysokich, filcowych są czar­ kape­ trzyma charakterystyczne na­ Podobnie napis f u n d a c y j n y wygląda trzecie n i e zachował wotum, się. O b o k łoża z c h o r y m klęczy n a p i e r w s z y m p l a n i e k o b i e t a z rękami wyciągniętymi nistej budowaną z b ł a g a l n i e d o ukazującego a u r e o l i Izajasza Bonera scenę p r z e d s t a w i a nieczytelnym prawie 9 9 kolejny napisem. się w promie­ ( i l . 22). B a r d z i e j Na obrazek, osi roz­ również obrazka, na poni­ Katarzyny. Poziom w s p o m n i a n y c h obrazków w zestawieniu z obraz­ m ę ż c z y z n ę , o d k t ó r e g o odstąpili l e k a r z e , a o n w s p ó l n i e obok w jest t u w i d o c z n y dzą z poł. X V I I w . , n a co w s k a z y w a ł b y mieszczki na j e d n y m z Pozostałe XVII powiedziano, niższy. B y ć m o ż e d w a p i e r w s z e trzy w . , chociaż strój pocho­ nieznanej nich. obrazki można przemalówki, datować zwłaszcza na na 2. poł. przedsta­ w i e n i u z c h o r y m i klęczącą o b o k łoża kobietą o w y c i ą g ­ niętych rękach, utrudniają wstania. W Ciała są mówienie ściślejsze p o d a n i e odróżnieniu o d o b r a z k ó w to przypuszczalnie uzdrowionych, nych dawno a wota, nie czasu z kościoła malowane jako po­ Bożego na ilustracje za­ spisa­ cudów. P o z i o m i c h j e s t n i e j e d n o l i t y . O b o k prymitywnych „bohomazów" d w a przedstawiające cho- 45 �r e g o , o d k t ó r e g o odstąpili l e k a r z e wydają się względem o był zmarły wota bardziej kompozycji, Kolejnym spisane wiele z w po r a z p i e r w s z y woskowe w znakach" oraz Jedną takich z której „on według się Kazimierczyka 1475 г., w y m i e n i a j ą i cuda jego malowanych Sebastian opisu przy Jana n i e zachował do c h w i l i obecnej. scen świętego. Kantego nie w resy i cudów, Natomiast zachowało w miał roku był z zgrupowanych czasów i cuda się, kościoła , na które żaden się świad­ Aleksandra 18 m a ł y c h wokół kanonizacji św. zawieszonych wizji Jana obec­ odnoszących Oleksowicza, Gawlickiej i 11 s c e n Jadwigi się Te­ Pa- Podobny Podobnie jak t u wota nie wzory , obraz grobie w jest s t a c i a m i fundatorów sześciu 12 s c e n u góry XVI miu M 0 , a Wiwijani w obrazkach cenie mieszczki życia z z życia i podpisem roku wotywnych jego m możemy „Felix spisywano błogosławionego już w Szymona wieku XV 1 0 7 . W m u n t a I I I d o P a w ł a V z 1609 r . w s p r a w i e 21 22 Tl. 21. Obrazek, wotywny z kośc. św. Katarzyny, Kraków, ol. deska, 38 X 27 cm, pol. XVII w. Muz. Nar. Kraków. II. 22. Obrazek wotywny ~z kośc. św. Katarzyny, Kraków, ol. pl., 38 X 25 cm, 2. pol. XVII w. (?). Muz. Nar. Kraków. II. 23. Obrazek wotywny z kośc. św. Katarzyny, Kraków, ol. deska, 25 X 42 cm, pol. XVII w. Muz. Nar. Kraków. z Lipnicy liście Zyg­ beatyfikacji mansjonarzu zmarłym w Baroniusz ш przy roku . cudów. , które wspom­ seculi" już w 1655 w s p o m i n a o wie­ sied­ znajdowały się z n i c h m i a ł o być w o t u m krakowskiej z roku martwemu Najmniej ( z m . 1485 r.) o n w c e n t r u m wizję i kwaterą przedstawiającą świętych przy jego grobie. Najstarszym Anny, o wy­ n a p i s e m , a u dołu p o ­ Ż y w o t i cuda Michała G e d r o y c i a ku głównej otoczeniu niewątpliwie oparty Michała G e d r o y c i a otoczeniu uzupełniony nianych z w graficzne. w kościele św. M a r k a . P r z e d s t a w i a Obraz złożony świętego w cha­ o b r a z , z a p e w n e z 1. poł. X V I I w . ( i l . 28), z a ­ c h o w a ł się p r z y Gedroycia grobowca na Stradomiu wisi w. 1 0 9 1 0 8 obecnego wizję z życia i c u d ó w (jego) świadki . obok dla X V I I jako wspomniane Bernardynów przedstawiającej mienione wyżej zawiesza" Kantego, natomiast cały p o m o c y jego, noworodkowi powiedzieć 1521 za 1 1 2 przywró­ . o ostatnim z n i o n y c h sześciu ś w i ę t y c h — Ś w i ę t o s ł a w i e ze ( z m . 1482) s p i s y w a n o 46 . ( i l . 26). 1 0 6 Żywot Marianny 1 M przedstawiony O ich wyglądzie się 6 o b r a z k ó w l e 5 obrazków, uzdrowienia Antoniego Chylińskiej, skówny kaplicy zawiesić 1640 Kantego, p r e z b i t e r i u m kościoła św. A n n y do c u d o w n e g o liczne „woskowych z 2. poł. X V I I w . , p r z e d s t a w i a j ą c a z j e g o życia zachowały sceny, czyć m o ż e j e d y n i e w s p o m n i a n a r y c i n a J a n a Gorczyna dobrodziejstw Jana wypadku cuda, tabliczkach nagrobku w rakterystyczny o się, że „lud na otrzymanych Opato- z dzfatkami". Z grobie tabliczki Kantego, ш tabliczek Opatowiusza dowiadujemy błagając... Jana również Cyrus Szymona grobie . wielebnego srebrnych i drewnianych s a m i żona j e g o znajdowały w 1632 г., w s p o m i n a g r o b u świętego pod malowania. Stanisława zawieszone przy wydanym dziecka zarówno 1473 św. J a n K a n t y , k t ó r e g o w i u s z w d z i e l e Żywot u j a k i sposobu towarzyszy roku i uzdrowienie ciekawe, kościele Mariackim w 1489, m i m o że ż y w o t jego wymie­ Sławkowa, Krakowie, spisał już Z a p e w n e i p r z y jego g r o b i e znajdowały się �23 kiedyś podobne slawa Macieja obrazki wotywne. Ubiszewskiego W utrzymany w tradycjach wymienionych rycin i obrazków ze sceną wizji Swięto- żywocie zachował się drzeworyt XVII-wiecznych świętego i pięcioma Gros z zachowanych wotywnych i fundowane stanowią przez polskich właśnie owe duchowieństwo zespołów wtórnie obrazków powstałe obrazki-ilustracje cudów. m n i e j s z y m i s c e n a m i z j e g o życia i cudów, g d z i e p o j a w i a się wizerunek Kantego, pięciu z L i p n i c y ( i l . 27). W Swiętosława: towarzyszy Kazimierczyka, Gedroycia, Krakowie Bonera i Jana istniało o c z y w i ś c i e i n n y c h m i e j s c c u d o w n y c h z n a n y c h dzięki o p i s o m cza I 1 4 , przy grobów blice miały szenia toru których sześciu zawieszano wspomnianych znajdować Najświętszej Augustianów się jeszcze Marii Panny oraz 1 1 5 liczne w Oprócz malowane przy obrazie klasz­ Matki Boskiej B o l e s n e j p r z y kościele F r a n c i s z k a n ó w . T e o s t a t n i e jedynie są dzięki rysunkom J. ta­ Pocie­ n a krużganku kaplicy wiele Prusz­ wota. świętych znane Wojnarowskiego 1 1 6 ( i l . 29, 30). że Kończąc powyższe rozważania zwyczaj wieszania obrazków s c a c h c u d o w n y c h istniał w wieku XVI. W większości należy stwierdzić, wotywnych w miej­ Polsce p r z y n a j m n i e j wypadków już o d prawdziwe wota, z n a n e z p r z e k a z ó w p i ś m i e n n y c h zaginęły, z a p e w n e g ł ó w ­ n i e w czasie z a w i e r u c h y s z w e d z k i e j l u b uległy natural­ n e m u z n i s z c z e n i u , k t ó r e ze w z g l ę d u n a i c h p r y m i t y w n ą technikę w y k o n a n i a musiało n a s t ę p o w a ć b a r d z o szybko. F a k t zastąpienia z n i s z c z o n y c h o b r a z k ó w n o w y m i w z g l ę d ­ nie z i l u s t r o w a n i a cudów nych na zamówienie Bożego skich Ciała, n i e j e s t zespołów. Puszczy To w postaci zakonników, odosobniony samo Sokalskiej, miało Gidlach i ważnym argumentem w wotyw­ kościele wśród innych pol­ w Kalwarii O b r a z k i w o t y w n e j a k o świadectwa bardzo obrazków tak jak w miejsce Rzeszowie, Pacławskiej. cudów były procesach o bowiem kanoniza­ cję, j a k o t y m ś w i a d c z y w s p o m n i a n y l i s t Z y g m u n t a I I I . Stąd w względnie miejsce obrazy zniszczonych z apoteozą z j e g o życia i c u d ó w . wieszano świętego oraz PRZYPISY Szymona nowe ze cykle scenami O b r a z k i z kościoła B o ż e g o Ciała n i e m a j ą m o n o ­ g r a f i c z n e g o o p r a c o w a n i a , chociaż w y m i e n i a n o j e k i l k a ­ k r o t n i e . Dotąd z n a n e b y ł y j e d y n i e t e , które w i s i a ł y w pobliżu n a g r o b k a . Opisał j e A . Błachut w r ę k o p i s i e Catalogus Auctorum, qui de Beato Stanislao Casimiritano Ordinis Canonicorum Reg. Lat. Confessore. IV Ima­ gines et tabullae votivae 1902, 1918, k l a s z t o r k a n o n i k ó w r e g u l a r n y c h p r z y kościele B o ż e g o Ciała, f o l . s. 346 o r a z w a r t y k u l e Nieznany czciciel Matki Bożej, Stanisław Kazimierczyk, Warszawa 1903, o d b . z „Kwartalnika T e o l o g i c z n e g o " , s. 6. Z k o l e i w s p o m i n a l i o n i m W . Ł u s z c z k i e w i c z ( K o ś c i ó i Bożego Ciała, jego dzieje i za­ bytki, „ B i b l . K r a k . " V , K r a k ó w 1898, s. 37; W 500 rocz­ nicę założenia klasztoru Bożego Ciała, K r a k ó w 1905, s. 70), K . E s t r e i c h e r (Kraków. Przewodnik dla zwiedza­ jących, K r a k ó w 1938, s. 272), T . W i d e ł k a (Przewodnik po kościele Bożego Ciała w Krakowie, K r a k ó w 1947, s. 42) o r a z T . D o b r o w o l s k i (Sztuka Krakowa, Kraków 1959, w y d . 2, s. 420). P o j e d y n c z e z n i c h wymieniają: J . S z a b ł o w s k i (Zabytki sztuki w Polsce. Inwentarz to­ pograficzny, t . I I I , p o w . ż y w i e c k i , W a r s z a w a 1948, s. 166), J . B i e n i a r z ó w n a (Elementy ludowe w urządzeniu izby uboższego mieszczaństwa krakowskiego w. XVII, „Pol. Szt. L u d . " , R. X , 1956, s. 107) i S. S w i s z c z o w s k i (Miasto żydowskie na Kazimierzu w świetle nowych badań, „ B i u l e t y n K r a k o w s k i " , I I , 1960, s. 56). 1 S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia... Kraków, druk. S. L e n c z e w s k i e g o . . . 1660, s. 1 4 — 1 6 ; A . Błachut, Nieznany czciciel..., w y d . c y t . , s. 3. S. R a n o t h o w i c z , Casimiriae civitatis urbi Cracoviensis... (ad a 1693), R k p . B i b l . Jagiellońska, n r 3742, s. 143; tenże, Jasna Pochodnia..., w y d . c y t . , s. 22; T . W i ­ dełka, o p . c i t . , s. 4 1 . S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 22. T a m ż e , s. 2 3 — 2 4 . N a p i s n a t a b l i c y o b o k grobu Stanisława K a z i m i e r c z y k a b r z m i : D . O . M . Beatae m e ­ m o r i a e D. S t a n i s l a i C a s i m i r i t a n i , ad hanc C a n . Reg. S. A u g u s t i n i E c c l e s i a m C a n o n i c i , P r o f e s s i Presbyteri, pietate d u m i n h u m a n i s ageret s i n g u l a r i , ac post 2 3 4 5 47 �I I . 24. Obrazek wotywny z kośc. św. 2. pol. X V I I w. Muz. Nar. Kraków. Katarzyny, mortem, quam Anno Domini M C C C C L X X X I X . Die I I I M a j i o b i j t votis f i d e l i u m , sua m e r i t a m a g n a devotione atque solatio i m p l o r a n t i u m , continuis, i n praesentem usque diem conspicui. M a r t i n u s Kloczyński, J.V.D. P r a e p o s i t u s c u m suo c o n v e n t u e r e x i t , c u i u s c o r p o r i s integras reliquias ad sinistrum C h o r i anterioris a n g u l u m , j u x t a f e r r e a m c r a t e m , s u b saxo i n ligneo l o c u l o o l i m depositas, i n t h e c a m stannea collegit, et concavo petreae huius tumbae conclusit. Anno Domini M D C X X X I I Mens. A u g . die I X . W y s t ę p u j e p o d pozycją 24. M . B a r o n i u s z , Vita gesta et miracula Beati Stanislai Polonie, Casimiria ad Cracoviam..., Cracoviae i n officine B . S k a l s k i 1609. К . Ł o n i e w s k i , Żywot, sprawy i cudowne boskie wstawienie pobożnego kapłana, Stanisława Kazimier­ czyka, K r a k ó w , d r u k a r n i a Ł a z a r z o w a . . . 1617, S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . cyt. A . M . G o r c z y ń s k i , Żywy wzór apostolskiej dosko­ nałości, b. Stanisław Kazimierczyk, Kraków w druk. A k a d e m i c k i e j . . . 1702; W . B . G r a b o w s k i , Cnotliwy i cu­ downy żywot wielkiego sługi bożego b. Stanisława Ka­ zimierczyka, K r a k ó w w d r u k . A k a d e m i c k i e j . . . 1763. S. R a n o t h o w i c z , Jasna Pochodnia... w y d . c y t . , s. 7 1 . T a m ż e , s. 77, 71 i A . M . G o r c z y ń s k i , o p . c i t . , s. 95, 96, 97, 108, 124. T a m ż e , s. 147. T a m ż e , s. 107—108. W ś r ó d w y m i e n i o n y c h o b r a z k ó w istnieją o b o k p o ­ j e d y n c z y c h c z t e r y z e s t a w y : d w a ( I o w y m . 55 X 46 c m , I I o w y m . 55,5 X 28 c m ) , złożone z t r z e c h i d w a ( I I I o w y m . 48 X 75 c m , I V o w y m . 48 X 75 c m ) , złożone z c z t e r e c h o b r a z k ó w m a l o w a n y c h n a płótnie, w t ó r n i e p r z e n i e s i o n y c h n a n o w ą deskę l u b d y k t ę . P u s t e m i e j s c a pomiędzy o b r a z k a m i , będące w y n i k i e m różnicy w w y ­ m i a r a c h , z a m a l o w a n o czarną farbą. O l . pł.. n a desce, 56 X 52 c m . N a p i s n a o b r a z i e b r z m i : R o k u P a ń s k i e g o 1630 Jaśnie W i e l m o ż n y J . M . P . P i o t r K o m o r o w s k i c o m e s i n L i p t ó w et O r a w a s t a r o s t a o ś w i ę c i m s k i będąc c h o r y b a r d z o a o s o b l i w i e n a o k o k t ó r e m u b y ł o z g ł o w y w y s z ł o n a w i e r z c h , że go p o d w i e z o w a ć musiał t e n będąc w K r a k o w i e w k a m i e n i c y s w o i e y w e śnie okazał się m u B ł o g o s ł a w i o n y O c i e c S t a n i s ł a w w h a b i c i e s w o i m z a k o n n y m a o c k n ą w s z y się 8 7 3 8 1 0 1 1 1 2 13 1 4 15 48 Kraków, ol. deska. 34 X 41 cm, poznał, że m u się z a r a z n a z d r o w i u p o l e p s z y ł y n a o k u n i e c o b o l u p o w i ę k s z e y części zanikło, z a r a z n a z a i u t r z kazał się nieść, ieszcze słaby, d o G r o b u i e g o a t a m o d ­ p r a w i w s z y swoie nabożeństwo z J . M . X . Proboszczem B o ż e g o Ciała n a t e n czas M a r c i n e m K ł o c z y ń s k i m , p o ­ czął m ó w i ć ze s t r o n y f u n d a c y e y a b y t a m t y c h Z a k o n n i ­ ków to iest canonicos Regulares w swoiey dziedziczney maiętności w S u c h e y n a z w a n e y d w i e m i l e za K a l w a r y ą w górach у z t e y o k a z y i n a p a m i ą t k ę d o b r o d z i e y s t w a d o z n a n e g o w c h o r o b i e s w o i e y uczynił dotacyą o c z y m iaśniey w E r e k c y e y t e g o k o n w e n t u w z m i a n k ę czynią tego d o b r o d z i e y s t w a p r z e z zasługi B ł o g o s ł a w i o n e g o S t a nisł. K a z i m i e r c z y k a . S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 77. J . S z a b ł o w s k i , o p . c i t . , s. 166. Z e s t a w I I a, w y m . 34 X 27 c m , o l . d e s k a (z t y ł u d y k t a ) . N a p i s n a o b r a z k u : 1651 d i e 10 S e p t e m b r i s T o t u m 1° M c i P a n a A d a m a B o s o w s k i e g o d w o r z a n i n a K r ó l e w i ­ cza 1° M c i W ł a d y s ł a w a у M a ł ż o n k i i e g o d o g r o b u S t a ­ nisława K a z i m i e r c z y k a z m o d l i t w ą u c i e k l i się p r z e z d n i półczwarta у t r z y noczy a l b o w i e m k r w i e z oczu szły czóreczce i c h J e w u s i t e g o d n i a z kościoła B o ż e g o Ciała z K a z i m i e r z a w r ó c i w s z y się z a s t a l i z d r o w ą z łaski m i ł e g o P a n a za p r z y c z y n ą t e g o B ł o g o s ł a w i o n e g o S t a ­ nisława Świętygo Kaźmierczka za czo P a n u Bogu m i ł e m u n i e c h b ę d z i e w i k u i s t a cześć i c h w a ł a . S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 77-73. W ł a d y s ł a w I V k o r o n o w a n y b y ł n a króla p o l s k i e g o w 1632 r . Z e s t a w I I I c, o l . pł. z tyłu — d y k t a , w y m . 38 X 24 cm. N a p i s n a o b r a z k u b r z m i : l e y Mość P a n i E m e r e n i у A n n a Segnicova Rayczyna K r a k o w s k a na oczu chore o z d r o w i a ł a za p r z y c z y n ą b ł o g o s ł a w i o n e g o Stanisława K a z i m i e r c z y k a A n n o D o m i n i 1673 D i e V i g i s i m a S e c u n d a M e n s i s i u n y za co n i e c h b ę d z i e P a n B ó g p o c h w a l o n y . S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 129. O l . pł. n a desce, w y m . 52 X 54 c m . N a p i s n a o b r a z ­ k u b r z m i : ( N ) a ciężką g o r ą c z k ę b a r d z o zachorowała Panna imieniem Agnieszka w leciech dziewiętnastu sławetnego Pana A l e x a n d r a M a n i k o w s k i e g o M i e s c z a n i n a Kazimierskiego pasierbica a potem Yanny małżonki i e g o córka t a k ż e iuż b y l i z w ą t ( p ) i l i o i e y z d r o w i u r o d z i c y w k t ó r e y będąc z w ą t l o n a у o d g o r ą c z k i s p a l o n a l e d w i e mówić mogąc у oley święty n a n i e włożono i a k 1 6 1 7 18 19 2 0 2 1 2 2 23 �s k o r o o f i a r o w a l i ią r o d z i c y d o g r o b u b ł o g o s ł a w i o n e g o O y c a S t a n i s ł a w a K a z i m i e r c z y k a ze mszą S.Y. ze ś w i e ­ c a m i k t ó r e u b o d z y w rękach p r z y m s z e y S.klęcząc t r z y ­ m a l i z a r a z się i e y polepszać n a z d r o w i u poczęło, у o z d r o w i a ł a za pomocą bożą w k r ó t c e a t o w R o k u P a ń s k i m 1665 d n i a 4 ( L ) i p c a , p o t y m w k r ó t c e w k i l k a n i e d z i e l r o z c h o r o w a ł się t a k ż e ( n ) a g o r ą c z k ę у s a m p o m i e n i o n y P a n M a n i k o w s k i a g d y się t a k ż e o f i a r o w a ł ze M s z ą S z d r ó w został. S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . cyt., s. 121—122. Z e s t a w l a , w y m . 31 X 25 c m , o l . pł. n a l e p i o n e n a d y k t ę . N a p i s n a o b r a z k u b r z m i : R o k u P a ń s k i e g o 1671 jeymość p a n n a A n n a J a g o d y n k a chorowała n a p i e r s i c i e r z k o d o czego p r z y s t ą p i ł у k a s z e l nieznośny a t e n ból t r w a ł p r z e z c z t e r y l a t a у d a l e y a g d y się o f i a r o ­ w a ł a d o g r o b u B ł o g o s ł a w i o n e g o Stanisława K a ź m i e r c z y k a у t a m m s z y ś w i ę t e y nabożnie słuchała t e n ból g a l e ustąpił j a k o b y go ręką odiął czego w d z i ę c z n a będąc t a k i e p i s a n i e j a k o t o j e s t posłała. S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 128. O l . pł. n a desce, w y m . 51 X 55 c m . N a p i s n a o b r a z ­ k u b r z m i : A . M . D . G . et S a n c t o r u m E i u s H o n o r e m R o k u P a ń s k : 1672 X i ą d z ł a n B r o d o w s k i Z a k o n n i k k l a s z t o r u tego będący od P a n a Boga n a z d r o w i u t a k cieszko n a ­ w i e d z o n y m ż ( e ) p r z e z puł r o k a z łoszka n i e w s t a i ą c ż a d n y m c z ł o n k i ( e m ) w ł a d n ą ć n i e m ó g ł b o go k a r m i ć у poić k t o i n s z y m u s i . Spać d l a b o l u , p r a w i e n i g d y n i e m ó g ł g d y się d o G r o b u B . S t a n i s ł a w a Kazimierczyka p r z e z M s z ą ś. o d i e d n e g o kapłana t e g o ż z a k o n u o d p r a ­ w i o n a у przez ręce у n o g i z w o s k u ofiarował zaraz p o ­ p r a w ę n a z d r o w i u s w y m uczuł a p o t y m d o z d r o w i a całe pszyszłszy t e tablicę m a l o w a n e n a w i e c z n ą p a m i ę t k ę za d o b r o d z i e i s t w o uznał o d t e g o B ł o g o s ł a w i o n e ­ go Sługi B o ż e g o z ( a ) w i e s i ł . T e k s t c u d u w y m i e n i o n y p r z e z A . M . G o r c z y ń s k i e g o , o p . c i t . , s. 130. S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 72, 73, 76, 78, 96, 97, 99, 100, 101, 102. P r z y k ł a d e m t a k i e g o w o t u m m o ż e być t a b l i c z k a s r e b r n a pochodząca z P r o ­ szowic, zachowana w M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m w K r a ­ k o w i e , n r i n w . 26069. O l . pł. n a desce, 42 X 30 c m . N a p i s n a o b r a z k u b r z m i : А . Й . 1681 D i e 2 M a i J . M . P a n i T e r e s a N a n t e l a Rayczyna K r a k o w s k a synaczka Antoniego przyniosła do G r o b u B . S t a n i s ł a w a K a z i m i e r c z y k a u s i l n i e omszą(!) św. prosząc a b y p r z y n i e y za d o b r o d z i e y s t w a doznane że s y n a s w e g o p r a w i e u m i e r a j ą c e g o z d r o w e g o o t r z y m a ł a P. B o g u p o d z i ę k o w a ć m o g ł a toteż n a t e n c z a s M s z ę św. kapłani d o m o w i p o o d p r a w i a l i b y l i i e d n a k d o O O B e r ­ n a r d y n ó w posłano p o kapłana. P r z y s z e d ł t e d y O c i e c L u d w i k L a t o c k i w i e k u s ę d z i w e g o у zeznał iż się k i l k a r a z y d o M s z y S. w y b i e r a ł a a n i e m ó g ł o d p r a w i ć z a w s z e go y a k i e zachodziły trudności aż d o p i e r o w kościele t u t e c z n y m B o ż e g o Ciała z d r o w e dziecię o b a c z y w s z y s o b i e d o b r z e z n a i o m e z p o d z i w i e n i e m m ó w i ł i e s t za co P. B o g u p o d z i ę k o w a ć . T e t o dziecię o d e m n i e wczona widziane IUŻ umieraiące t u do G r o b u B . Stanisława o f i a r o w a n e z d r o w e zostało. S i t . n o m . D n i . B e n e d . S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 131—132. T a m ż e , s. 1 3 1 . Z e s t a w I I I a, o l . pł. n a d y k c i e , w y m . 40 X 22 c m . Napis na obrazku b r z m i (w kartuszu): Catherinae Clep a r d i e n : S i c u m c a n d e l a i n f i r m a e a p p a r v i t et e a m sinavit. S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 22. T a m ż e , s. 15. Z e s t a w I V a, o l . pł. n a d y k c i e , w y m . 38,5 X 25 c m . Napis na o b r a z k u (w kartuszu) b r z m i : F. N i c o l a u m i n f i r m u m visibiliter amorte liberavit. Z e s t a w I I I d , o l . pł. n a d y k c i e , w y m . 26 X 37,5 c m . Napis na obrazku (w kartuszu) b r z m i : A. D e n t i u m doloribus capitis o c u l a r u m t u m febricitantes ex voto sanati innumeri. Z e s t a w I b, o l . pł. n a d y k c i e , w y m . 37 X 22 c m . Napis na obrazku (w kartuszu) b r z m i : Surdaster c l a u d i cans m u t u s a t q u e caecus p r i s t i n a e r e s t i t u t i s u n t s a n i t a t i voto ad b e a t u m Stanislaum C a s i m i r i t a n u m facto. S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 72. Z e s t a w I I I b, w y m . 39 X 26 c m , o l . pł. n a d y k c i e . N a p i s n a o b r a z k u b r z m i : Obsessus d a e m o n i b u s l i b e r a t u r voto ad sepulchrum Beati Stanislai C a s i m i r i t a n i facto. II. 25. Obrazek XVII w. Muz. św. Katarzyny, 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 wotywny Anny Nar. Kraków. Krzyżanowskiej z kośc, 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 8 3 7 3 8 3 9 Kraków, ol. deska, 30,5X45,5 cm, 2. poł. �Z e s t a w I с, o l . pł. n a d y k c i e , w y m . 19 X 47 c m . N a p i s n a o b r a z k u b r z m i : Xięźna ieymość C z a r t o r y i s k a podkomorzyna k r a k o w s k a prędkie у l e k k i e w y d a n i a miała n a ś w i a t s y n a c z k a za p r z y c z y n ą b ł o g o s ł a w i o n e g o Stanisława K a z i m i e r c z y k a k t ó r e m u ią b y ł o o f i a r o w a n o g d y czas p o r o d z e n i a nadchodził A n n o D o m i n i 1672. S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 130. O l . pł. n a desce, w y m . 55 X 82 c m . N a p i s n a o b r a z ­ k u b r z m i : P o d czas m o r o w e g o p o w i e t r z a w mieście K a z i m i e r z u p r z y K r a k o w i e t r z y l a t a panuiącego t o iest r o k u P a ń s k i e g o 1677, 1678, 1679 w i e l e l u d z i o b o i e y płci t a k d u c h o w n y c h i a k o у ś w i e c k i c h uciekaiących się 0 r a t u n e k pociechę у p o m o c d o g r o b u b ł o g o s ł a w i o n e g o Stanisława K a z i m i e r c z y k a p r z e z przyczynę iego у za­ sługi P a n Bóg m i ł o s i e r n y n i e t y l k o p o w i e t r z o n y c h z d e s ­ perowanych konaiących umieraiących do pierwszego przyprowadził z d r o w i a i a k o p o t e m s a m i d o b r y m ze­ z n a l i s u m n i e n i e m k i e d y za u z n a n i e d o b r o d z i e y s t w a d o g r o b u tegoż b ł o g o s ł a w i o n e g o S t a n i s ł a w a K a z i m i e r c z y k a ze m s z a m i ś w i ę t y m i у ś w i e c a m i częścią s r e b r n e częścią w o s k o w e o d d a w a l i w o t a za co n i e c h P a n u B o g u w m i ­ łosierdziu n i e p r z e b r a n e m u b ę d z i e w i e k u i s t a cześć у chwała. — W s p o m n i a n a z a r a z a w y b u c h ł a 18.IV.1677 r . w K r a k o w i e a w p a ź d z i e r n i k u tegoż r o k u n a K l e p a r z u 1 K a z i m i e r z u . W 1678 z a r a z a w y g a s ł a n a K l e p a r z u i w K r a k o w i e a n a K a z i m i e r z u t r w a ł a bez p r z e r w y d o l u t e ­ go 1679 r . (S. N a m a c z y ń s k a , K r o n i k a klęsk elementar­ nych w Polsce i w krajach sąsiednich w latach 1648— 1696, L w ó w 1937, s. 92, 94—96, poz. 1079—89, 1095—1101, 1114—1120). S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 132. O l . pł., w y m . 90 X 58 c m . N a p i s n a o b r a z k u b r z m i : (L)ucas Gosławski, p h i l o s o p h i a e doctor "et professor, A l m a e Academiae Cracoviensis w w i e l k i m niebespiec z e ń s t w i e p o w i e t r z a m o r o w e g o zostaiąc za p r z y c z y n ą N.Panny у zasługami B.Stanisława K a z i m i e r c z y k a do k t ó r e g o się n a o n czas o f i a r o w a ł w o l n y m o d z a r a z y m o r o w e y został у p o t e m A : D : 1 6 7 8 w d i e c z e n o ( ! ) d o b r o ­ d z i e y s t w a ad l a u d e m D : 0 : M : et B . S t a n i s l a i C a s i m i r i t a n i honorem, i n aniversaria die obit ipsis 3 M a i j occurrente i n praesentia m u l t o r u m v i v o r u m d o c t o r u m a Crac: et Religiosorum diversi ordinis, turn quoque studiosorum a p r a n d y s , p u b l i c e h a c i n ecclesia S S M I C o r p o r i s C h r i s t i Casimiriae ad Crac: habita orationem. 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 27 Z e s t a w I V d , o l . pł. n a d y k c i e , w y m . 37 X 26 c m . Napis na obrazku b r z m i : Agonizati m o r i b u m d i per v o t u m a d i p s i u s s e p u l c h r u m s a n a t i 10. S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 124. O l . pł. n a desce, w y m . 51 X 78,5 c m . N a p i s n a o b r a z k u b r z m i : R o k u P a ń s k i e g o 1667 p o d czas n i e bespieczeństwa w o y n y t u r e c k i e y p r z e c i w k o P o l s c z e o b wieszczoney у inszych rozruchów domowych I.M.X. b i s k u p k r a k o w s k i A n d r z e y T r z e b i c k i g d y rozkazał przez d r u k o w a n y m a n d a t swoy po wszystkiey dyecezyey k r a k o w s k i e y a o s o b l i w i e w K r a k o w i e różne s u p p l i k a c y e p o kościołach у g o d z i n y d z i e n n e z w y s t a w i e n i e m n a ś w i e t s z e g o s a k r a m e n t u у p o s t y w każdą sobotę p o p u l o et c l e r o i n p a n e e t a t q u a e t u n o о р е г е у p r o s t r a t i o n e s i n f a c i e m c l e r o w każdą środę p o d czas s u p p l i k a c y i r o s k a zał też n a w i e d z a ć o b r a z y c u d o w n e w kościołach k r a ­ k o w s k i c h każdy o b r a z p e w n e g o d n i a także g r o b y ś w i ę ­ t y c h у błogosławionych w K r a k o w i e będących. Między i n s z y m i rozkazał s e p u l c h r u m b e a t i S t a n i s l a i C a s i m i r i ­ t a n i w kościele B o ż e g o Ciała n a K a ź m i e r z u n a w i e d z a ć D o m i n i c a p a s s i o n i s p o p u l o e t c l e r o czego a u t e n t y k i e s t p o d pieczęcią p o d p i s a n y m a n u s u r r o g a t i i u d i c i s p e r i l l u s t r i et a d m o d u m r e v e r e n d i d o m i n i J o a n n i s C h r y s o s t o n i B o d zanta iuris utriusque doctoris canonicis cracoviensis i n sacrario z a c h o w a n e między p r a w a m i kościelnymi a d f u t u r a m r e i m e m o r i a m et b e a t i S t a n i s l a i C a s i m i r i t a n i canonici regularis lateranensis H o n o r e m et G l o r i a m sempiternam. ' ' . ; I *. !,,; 4 5 4 8 4 7 J . S t . B y s t r o ń , Dzieje obyczajów w dawnej Polsce, w wieku XVI—XVIII, t . I , W a r s z a w a 1932, s. 318 — w s p o m i n a o i s t n i e n i u t y c h b r a c t w podobnie j a k A . Bła­ c h u t , Nieznany czciciel..., w y d . c y t . , s. 1. 4 8 O l . pł. n a desce, w y m . 54 X 54 c m . N a p i s n a o b r a z ­ k u b r z m i : R o k u P a ń s k i e g o 1623 z a r a z p o p o w i e t r z u k t ó r e w K r a k o w i e . W p o n i e d z i a ł e k W i e l k a n o c n y stało się w i e l k i e z a p a l e n i e m i a s t a ż y d o w s k i e g o w K a z i m i e r z u p r z y K r a k o w i e t a k d a l e c e , że ogień się paląc w s z y t e k K r a k ó w o ś w i e c i ł iż opuł n o c y patrząc n a K r a k ó w w i ­ dać b y ł o l u d z i w s z ę d z i e n a s w y c h d o m a c h siedzących у o d o g n i a broniących. P o w s t a ł у t a k i w i a t r że g ł o w n i e o p a l o n e z m i a s t a ż y d o w s k i e g o aż n a Z w i e r z y n i e c l e ­ ciały. N a t e n czas będąc w w i e l k i m n i e b e s p i e c z e ń s t w i e k l a s z t o r у kościół B o ż e g o Ciała k t ó r y k l a s z t o r ieszcze 4 9 26 П. 26. Obrazek Kośc. św. Anny, Swiątosława ze (wg Ubiszewskiego). chała Gedroycia, Kraków. 50 wotywny, ol. deska, 2. pol. XVIII w. Kraków, II. 27. Sceny z życia i cudów Sławkowa, drzeworyt, 1. pol. XVII w. II. 28. Sceny z życia i cudów Mi­ ol. pł., 1. pol. XVII w. Kośc. św. Marka, �28 wiele. Miał b u d y n k u drewnianego, a wiatr wszytek ogień n a kościół у k l a s z t o r obracał p r z e s t r a s z e n i t a k i m p r z y p a d k i e m z a k o n n i c y w i d z ą c że bronić t r u d n o : i e d n i b r o n i l i dachów d r u d z y p o b i e g l i do g r o b u Błogosławio­ n e g o O y c a S t a n i s ł a w a prosząc P a n a B o g a p r z e z zasługi l e g o a b y i c h o d t e g o pożaru o g n i o w e g o z a c h o w a ł . D z i w ­ n a r z e c z , z a r a z w s z y t e k w i a t r , k t ó r y niósł ogień n a k l a s z t o r у kościół obrócił się z n o w u n a m i a s t o ż y d o w ­ s k i e у n a W i s ł ę у t a k za p o m o c ą Bożą w o l n y kościół у k l a s z t o r został. Z a co p o t e m d r u g i e g o d n i a z a k o n n i c y у m i a s t e m w s z y t k i m u c z y n i l i dzięki P a n u B o g u w o t y w ę solenną z g r o d e m odprawiwszy. S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 107—108. S. S w i s z c z o w s k i , o p . c i t . , s. 4 1 , 45. Z e s t a w I I b, o l . deska, w y m . 2 0 , 5 X 1 3 , 5 c m . S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 7 1 , 95. Z e s t a w I I c, o l . d e s k a , 20,5 X 13 c m . Z e s t a w I V c, o l . pł. n a d y k c i e , w y m . 37 X 23,5 c m . Napis na obrazku b r z m i : Oranti B. Virgo M a r i a c u m S. S t a n i s l a o a p p a r v i t . 5 0 5 1 5 2 T a m ż e , i l . 47, s. 44. M . G u t k o w s k a , Historia ubiorów, Warszawa-Lwów 1932, s. 79—82. K o ł p a k , k t ó r y n o s i żona A d a m a B o s o w s k i e g o , w s z e d ł w m o d ę o k . 1620 r . T . D o b r o w o l s k i , o p . c i t . , s. 436. N r i n w . R. 3846, R. 3855. M . M a c h a r s k a , Kolońska seria rycin świętych pol­ skich z lat 1605—1606 j a k o wzór d l a s z t u k i cechowej XVII w., o d b . ze „ S p r a w o z d a ń z P o s i e d z e ń K o m i s j i O d ­ działu P A N " w K r a k o w i e , l i p i e c - g r u d z i e ń 1964, s. 4 3 2 — 435. Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, t . V . z. 4, i l . 96, s. 28, t . I , z. 7, i l . 26, s. 18, t . I , z. 10, s. 40. Historia sztuki polskiej, t . I I , K r a k ó w 1962, s. 257. E . R a s t a w i e c k i , Słownik rytowników polskich, Poz­ nań 1886, s. 120. 6 5 6 0 6 7 68 6 9 70 71 7 2 Z e s t a w I V b , o l . pł. n a d y k c i e , w y m . 38,5 X 25 c m . N a p i s n a o b r a z k u b r z m i : I n dies c r e b r i s f l a g e l l i s r e t r o a c tae v i t a e maculas A.B.stergit. S. T o m k o w i c z , Domy i mieszkania w Krakowie w 1 poł. XVII w., L w ó w 1922, s. 37, 42—43, 6 1 , 62, 6 6 ; J . Ptaśnik, Miasta i mieszczaństwo w dawnej Polsce, W a r s z a w a 1949, w y d . 2, s. 403; A . K e c k , Wnętrza domu zamożnego mieszczaństwa na przełomie XVII XVII w., „ S t o l i c a " R. V I I I , 1953, n r 4, s. 1 1 ; S. S i e n i c k i , Historia architektury wnętrz mieszkalnych, W a r s z a w a 1954, s. 113, 118, 119; J . B i e n i a r z ó w n a , o p . c i t , s. 106, 109; M . G u t ­ k o w s k a , o p . c i t . , s. 7 9 — 8 2 . Obrazki wotywne o m a w i a j ą : R. A n d r e e , Votive und Weihegaben, Braunschweig 1904; A . C i a r r o c c h i , E. M o r i , Les petits tableaux votifs italiens, U d i n e 1960; L. Kriss-Rettenbeck, Das Votivbild, M u n c h e n 1961; tenże, Bilder und Zeichen religiósen Volksglaubens, M u n c h e n 1963. L . K r i s s - R e t t e n b e c k , Das Votivbild, w y d . c y t . , s. 82. T a m ż e , i l . 65, p o r ó w n a j o b r a z e k w kościele ś w . M i k o ł a j a w T o l e n t i n o (1511 г.). T a m ż e , i l . 70, p o r ó w n a j o b r a z e k w W e i h e n l i n d e n (1640 г . ) . T a m ż e , i l . 75, p o r ó w n a j o b r a z e k z S a n t a M a r i a d e l M o n t e , E m i l i a ( o k . 1470 г . ) . T a m ż e , i l . 7, p o r ó w n a j o b r a z e k z N i e d e n b u r g u . T a m ż e , i l . 8, p o r ó w n a j o b r a z e k z S a m m e r e i (1745 г.). W . L . S c h r e i b e r , P. H e i t z , Die deutsche „Accipies" und Magister cum Discipulis-Holzschnitte, „Studien z u r D e u t s c h e n K u n s t g e s c h i c h t e " , Strassburg 1908, s. 22. S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 107. J . L e p i a r c z y k , Architekt Franciszek Placidi, „Rocz. K r a k . " , X X X V I I , s. 119. L. Kriss-Rettenbeck, Das Votivbild, w y d . cyt., s. 88. R. A n d r e e , o p . c i t . , s. 168. L. Kriss-Rettenbeck, Das Votivbild, w y d . cyt., s. 1 0 9 — 1 1 1 . T a m ż e , s. 109; A . C i a r r o c c h i , E . M o r i , o p . c i t . , s. 20. P o r ó w n a j o b r a z e k z W i l t o n , 1490 L . K r i s s - R e t t e n ­ b e c k , Das Votivbild, w y d . c y t . , i l . 145. T a m ż e , s. 130. T a m ż e , s. 135, 142; A . C i a r r o c c h i , E . M o r i , o p . c i t , s. 2 1 . L . K r i s s - R e t t e n b e c k , Das Votivbild, w y d . c y t , s. 135. A . C i a r r o c c h i , E . M o r i , o p . c i t . , s. 23. W ł . Łuszczkiewicz, „Sprawozdania K o m . Hist. S z t u k i " , V I I , 1906, s. X X X V I , Posiedzenie z d n . 23.111. 5 3 5 4 5 5 5 6 5 7 58 5 8 6 0 6 1 6 2 6 3 6 4 7 3 7 4 7 5 7 6 7 7 7 8 7 9 8 0 8 1 8 2 8 3 8 4 8 5 51 �29 II. 29. 30. Obrazki wotywne z kaplicy M. B. Bolesnej 1899; Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, t . V I I I , z. 13, s. 28. J . A . W a d o w s k i , Kościoły lubelskie na podstawie źródeł archiwalnych, K r a k ó w 1907, s. 254. 8 6 J . P ę c k o w s k i , Dzieje miasta Rzeszowa do w., R z e s z ó w 1913, s. 102. J . A . Czerepińscy, Osiemnastowieczny strój biłgorajski na obrazach wotywnych w Puszczy skiej, „ P o l . Szt. L u d . " , R. X V , 1961, s. 84. 8 7 końca Katalog s. 2 1 , i l . 62. 88 Zabytków Sztuki w Polsce, A . K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Malarze „ P o l . S z t . L u d . " , R. X I X , 1965, s. 89. 8 8 Katalog ski, r k p . w 81 Т. ludowi V, z ludowy Sokal- (wg: Przeździecki, Rastawiecki). W ł . Ł u s z c z k i e w i c z , Kościół ś. Katarzyny z klasz­ toru OO.Augustianów, „ B i b l . K r a k . " , V I I I , K r a k ó w 1898, s. 78. M ( u z e u m ) N ( a r o d o w e ) K ( r a k ó w ) , n r i n w . 5685, o l . d e s k a , w y m . 38 X 27 c m . M N K , n r i n w . 5683, o l . d e s k a , w y m . 25 X 41 c m . M N K , n r i n w . 5684, o l . pł. d e s k a , w y m . 38 X 25 c m . M N K , n r i n w . 5686, o l . d e s k a , w y m . 34 X 41 c m . M N K , n r i n w . 5682, o l . d e s k a , w y m . 30,5 X 45,5 c m . S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 92. A . O p a t o w i u s z , Żywot i cuda wielebnego Jana Kantego, K r a k ó w , d r u k . A . P i o t r o w c z y k 1632, s. 49, 52. T a m ż e , s. 147. T a m ż e , s. 140. Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, m. Kraków, maszynopis w Inst. Hist. Sztuki U.J. w Krakowie, s. 13—14. C. B o g d a l s k i , Błogosławiony Szymon z Lipnicy, K r a k ó w 1909, s. 115.. W . S e r w a t o w s k i , Książka do nabożeństw zawiera­ jąca żywot i cuda bł. Szymona z Lipnicy, K r a k ó w 1864, s. 73. K . K a n t a k , J . Szabłowski, J . Żarnecki, Kościół i klasztor OO.Bernardynów w Krakowie, „Bibl. K r a k . " , X C V I , K r a k ó w 1938, s. 137. ino p P ę k a l s k i , o p . c i t . , s. 159. G . W i w i j a n i , Żywot pobożny... bł. Michała Giedroycia, K r a k ó w w d r u k . Ł. K u p i s z a , 1655, s. 46, 47, 49. T a m ż e , s. 46. S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 59. P. H . P r u s z c z , Morze laski bożej, K r a k ó w w d r u k . S. L e n c z e w s k i e g o 1662; tenże, Klejnoty stołecznego miasta Krakowa, K r a k ó w 1861. T e n ż e , Klejnoty..., w y d . c y t . , s. 135. . T e n ż e , s. 2 6 ; A . P r z e ź d z i e c k i , E . Rastawiecki, Wzory sztuki średniowiecznej, S. 1, W a r s z a w a - P a r y ż 1853—1855. P r a g n i e m y złożyć s e r d e c z n e p o d z i ę k o w a n i e za w i e ­ le cennych u w a g d r J a n o w i S a m k o w i . 9 6 9 7 9 9 1 8 8 1 8 1 1 8 2 z. 19, Gidel, Zabytków Sztuki w Polsce, pow. przemy­ Inst. Hist. Sztuki U.J. w Krakowie. M . B a r o n i u s z , o p . c i t . , s. 12; M . Ubiszewski, Żywot bł. Stanisława z Sławkowa, K r a k ó w 1609; P. H . P r u s z c z , Forteca duchowna Królestwa Polskiego, Kra­ k ó w w d r u k . S. L e n c z e w s k i e g o 1662, s. 147, 1 5 1 ; S. R a n o t n o w i c z , Ja*na pochodnia..., w y d . c y t . , s. 1 1 ; P. P ę k a l s k i , Żywoty świętych patronów polskich, K r a k ó w 1862, s. 25 p o d a j e l e g e n d ę o k o s z u z j a b ł k a m i , k t ó r y sześciu w y ­ m i e n i o n y c h świętycn przekazywało sobie po k o l e i w d o ­ w ó d w z a j e m n e j m i ł o ś c i ; A . Błachut, o p . c i t . , s. 7. 8 2 M . B a r o n i u s z , op. c i t . , s. 12; A . K u l s j u s z , Vita et miracula beati Esaiae, Cracoviae iii ишсша N. L o b i i 1610; F . D r y j a c k i , Żywot pobożny sługi bożego b. Iza­ jasza Bonera, K r a k ó w , d r u k . B . Ł u n i e c z k o w i c a 1670. S. R a n o t h o w i c z , Jasna pochodnia..., w y d . c y t . , s. 78. 8 3 8 4 Wota: Krzysztofa P r a w i ń s k i e g o 1607, A n n y N i e dzielanki, Hieronima Lazarowskiego 1607, Szymona m i e s z c z a n i n a k l e p a r s k i e g o 1607, W o j c i e c h a m i s t r z a r z e ­ miosła s z e w s k i e g o , A n n y S p e r c z y n y , A n n y Czapikows k i e j , A u g u s t y n a Stokłosy, S t a n i s ł a w a S u ł k o w i c z a 1608, Józefa T y r a ń s k i e g o 1609, K a t a r z y n y i J a n a Z l a h a n k a , W a w r z y ń c a Szafrańca 1621, A n n y K r z y ż a n o w s k i e j 1665 (F. D r y j a c k i , o p . c i t . , s. 78, 8"0, 8 1 , 8 2 — 8 5 , 87, 88, 90, 92). 9 5 Kraków 3 8 XVIII 8 8 30 w kośc. Franciszkanów, 1 8 3 1 8 4 1 8 5 186 1 0 7 1 8 8 1 0 9 1 1 1 1 1 2 1 1 3 1 1 4 1 1 5 116 Fot.: Ewa Kozłowska-Tomczyk —• il. 28; ks. St. Kruczek — il. 19; Jerzy Langda — il. 3—6, 8, 26; Monika Moraczewska — il. 1; Łukasz Schuster — il 21—25; Fr. Stolot — il. 10; Jan Swiderski — i l . 2, 7, 9, 11, 12, 17, 18. II. 13 repr. z: T'. Rasłanowski, Mistrzowie i scholarze, Świat, XVI, 1966, Nr 17. II. 14 — r e p r . z: W. L. Schreiber, P. Heitz, Die 'deutsche „Accipies" und Magister cum Discipulis — Holzschnitte, Strassburg 1908. II. 16 — repr. z: A. M. Gorczyński, Żywy wzór, Kraków, 1702. II. 27 — repr. z: M. Ubiszewski, Żywot bł. Stanisława ze Sławkowa, Kraków 1662. II. 29, 30 — repr. z: A. Przeździecki, E. Rastawiecki, Wzory sztuki średniowiecz­ nej, S. 1, Paryż — Warszawa 1853—1855. II. 15 — rys. Maria Czarnecka. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a9b563f95037af630fbfc1f66abb1527.pdf a80464bc04644478fad090b5ca8f25da Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4943 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Subject The topic of the resource sztuka nieprofesjonalna sztuka naiwna plastyka amatorska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4582 Title A name given to the resource Problem plastyki amatorskiej/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.1; s.3-32 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text П. 1. Jan Pilarski, Aleksander Złocisty 61. pł., 44,5 X 60 cm. Stargard karp, P L A S T Y K I „ A m a t o r : lubiący r z e c z l u b p r z e d m i o t Linde. I wszystko wydawało jakowy" Pisarz, pisał się j a s n e , zrozumiałe. Dziś A M A T O R S K I E J poeta uczy odczuć i m o t y w ó w pojęciem, spostrzegamy, łości ani jednoznaczne. że wcale n i e jest już o n o jasne I n n a jest b o w i e m treść i b a r w a tego czy jest redakcja, ce. jej jako przykład tradycjonalny, literaturę. wtórny, nieudolny, O świetny, pisarzu głąby, początkujący. mówi nowatorski, Mówi się — parającego się p i s a n i e m , n i e d o d r u k u , a d l a t z w . w ł a s n e j a więc niezawodowe Granicę amatorem a pisarzem zawodowym kacji, w konsekwencji a dalszej przyjem­ między wytycza fakt rowi która dyplom taką sztat, Wiemy torską, chociaż w y r ó ż n i a j e wyraźna przynależność d o ś r o d o w i s k a w s i , k r ą g p o d j ę t e j t e m a t y k i ( w dużej autobiograficzny) pisarze ludowi i i realistyczna metoda i c h apostołowie określenia a m a t o r . Z a p e w n e mierze twórcza. nigdy Ale i nawet złożony oceniony r ę ­ Lite­ auto­ dla architekta czy k o m p o z y t o r a konsekwencji realizacja odsetek Wśród jest przyjęcie do i c h dzieł. większej wiedzy amatorów, war­ uprawiających oczywiste. się n a j t r u d n i e j s z y ­ dziedzinami. Jeśli są n i e p r z e c i ę t n i e ustawiają sobie dziedzinę Naprawiają święcenie i najpierw K w a l i f i k a c y j n a Związku s t u d i a n a d nią — b y w a , ż e dochodzą rezultatów. n i e używają ta kwalifikacja nie wydaje granicy w poczet członków, daje — są hobbyści, z a j m u j ą c y prawidłowo ama­ dojrza­ magicznej zespół f a c h o w c ó w twórczego, tę dziedzinę. T o te cechy, z twórczością przez t y m mniejszy mi zazwyczaj własnych się w y d r u k o w a ć t r u d n i e j s z y i wymagający stwa jest pisarstwo zwane l u d o w y m . Nosi ono b o w i e m które wiążemy zdecydowała uczelni, a w dalszej stowarzyszenia amator- obcowanie sankcję l i t e r a t a . Sankcją publi­ l publikacja. O ratów, która przyjmując Im do d l a niego i pozytywnie takim przynależność Z w i ą z k u L i t e r a t ó w P o l s k i c h . N a j b l i ż s z e pojęciu jest analizy postępowania. Ś w i a d e c t w e m k o p i s , a później K o m i s j a g r a f o m a n . N i g d y — a m a t o r . A jeśli j u ż o k r e ś l e n i e t a k i e padnie, t o n a oznaczenie człowieka z r z a d k a życia, zdolność się j e s t , c z y n i e j e s t l i t e r a t e m d e c y d u j ą : pojęcia w l i t e r a t u r z e , i n n a w m u z y c e , t e a t r z e c z y p l a s t y ­ się — o r y g i n a l n y , się s a m . Szkołą z książką, o b s e r w a c j a j e d n a k , g d y s p o t y k a m y się w r ó ż n y c h k o n t e k s t a c h z t y m ności, 1965. Jackowski P R O B L E M Y Weźmy Szczeciński, błąd się o d początku kompozytorów życia, do z n a k o m i t y c h jakim umiłowanej „amatorami" zdolni, zainteresowań było niepo- dziedzinie. byli np. Borodin O r f f . A l e , r z e c z p r o s t a , śmieszne b y ł o b y nazywać i c h się w d z i e d z i n i e twórczości l i t e r a c k i e j pożądana. Z a k r e ś l a amatorami. krąg, z k t ó r e g o i c h p r y w a t n e u m i ł o w a n i e stało się treścią i c h życia. Pojęcia nach, każdy „amator" chciałby n i e stosuje wyjść. się w j a k a r c h i t e k t u r a czy twórczość takich ( p o m i j a m t u o c z y w i ś c i e układanie p i o s e n e k utworów czy łatwych rozrywkowych). T a k architektura, j a k i twór­ czość m u z y c z n a , lonego, dziedzi­ kompozytorska wymagają skodyfikowanego l e t n i c h studiów, bowiem opanowania warsztatu zawodowego, Byli Rzemiosło to właściwie kompozytora kretne, sprawdzalne powiedzieć: partytury okreś­ tywicznego wielo­ Ale ja autodydakci, przy czy i widoczne. też b y m t o czy p r e c y z y j n i e architekta Mało zrobił. jest kon­ k t o może chyba Już s a m w i d o k wykreślonego rzutu b u d z i szacunek i poczucie własnej napisanie wiersza czy n o w e l i , podobnie lowanie obrazu, wydaje czym perspek­ niewiedzy. j a k nama­ się już znacznie p r o s t s z e . D o - �II. 2. Jan Jakubowski, strzegą się b o w i e m matykę aktu Straszna kara często n i e istotną twórczego, trudności. W y d a j e ale się w t e d y , Boża, i złożoną zewnętrzną że w y s t a r c z y ortografii i składni, a b y móc pisać w i e r s z e wystarczy umieć mieszać f a r b y , g r u n t o w a ć sować płótno, a b y sądzić, że się u m i e I jeszcze letanctwo i groźne, jedno. w Amatorstwo, architekturze natomiast w a akwarela, proble­ warstewkę znać zasady czy nowele, czy w e r n i k ­ malować. ściśle miałoby l i t e r a t u r z e czy dy­ kich ny szkoda więc zespołach poprzez pow. Jarosław, 1926. uczestników. że r e a l i z u j e „wychowania Nic amatorów przez się — dziwnego, budzą że te w że kultural­ właśnie największe ta­ sztukę", formy zainteresowanie kultury. Twórczość nie powiedzieć, idea w s p ó l n e zajęcia p o d w y ż s z a się p o z i o m działaczy oczywiste plastyce Chłopiec, ze świadomością s p r a w d z e n i a się w k o n t a k c i e z p u b l i c z ­ nością. M o ż n a działań mówiąc skutki 49 X 71 cm. papier, jest zaś t a k a , j a k m a l o w a n i e , r z e ź b i e n i e , p i s a ­ w zasadzie indywidualna, nosi charakter j e s t n a ogół n i e z a u w a ż a l n a . G d y w a l i się d o m , p o w o ł u j e osobisty, czasem w r ę c z i n t y m n y . A u t o r , śpiewak, m u z y k się k o m i s j ę , w i n n e g o wy­ przekazuje roz­ umiejętności. P i s a r z stawiane woju stawia przed p u b l i c z n i e n i e są kultury sąd. Z ł e o b r a z y zapewne społeczeństwa, ale obojętne dla nic pewnego na t e n niejszym czyjś świat wyobraźni przy pomocy czy m a l a r z w y r a ż a w s t o p n i u siebie swojej znacznie samego. Toteż możliwość t e m a t n i e u m i e m y powiedzieć, szkoda jest niemalże n i e ­ wu wymierna, niż w p r z y p a d k u zespołów o d t w ó r c z y c h . C h o c i a ż b y trudna do stwierdzenia. M ó w i ą c o twórczości a m a t o r s k i e j m a m y równo zespoły teatralne, muzyczne, plastyków. A więc z jednej n a myśli z a ­ taneczne, strony dziedziny twórcze i u p r a w i a n e zespołowo, z d r u g i e j — indywidualną. Cechą ich Są kolektywny tralne to s p r a w y charakterystyczną pracują różne c h a r a k t e r . Zespoły wspólnie, n i e d o t e j czynności. W zdobywają od siebie. kierowane przygotowane wyższe czy wiająca w z a j e m n y rzeźbiących, ujawnia się, n i e u c z e s t n i c z y tea­ tem przez dojrzewają, praca jest rysujących przecież często w nie zawsze zdolną czy najmniej malujących gestem o d życia, znieść świa­ pielęgnowaną zetknięcie z rzeczy­ wistością. Mniejsza jest więc możliwość oddziaływania mego i zorganizowanego świado­ na amatorów-plastyków. się d o k r ę g u uczestników o g n i s k Zdecydowana tury czy nych, muzycznych, big-bitowych 4 — tanecznych, pracuje a w zespołach t e a t r a l ­ czasem wspólnie, z myślą nawet i w o widowni, czy Twór­ samoobrony, tycznie ogranicza amatorów nie żadnych w y s t a w a c h nad u t w o r e m sprzyja rozszerzeniu h o r y z o n t u k u l t u r y i t d . większość dla­ umożli­ ośmieszenia, k r y t y k i . i n t y m n y m i odizolowanym fikcją, mniejsza k o n t a k t i porozumienie. Co polowa czość o wiele i s t n i e j e płaszczyzna, k o n k u r s a c h . M o ż e się boją profesjonal­ kwalifikacje, i n d y w i d u a l n y c h jest t e g o , że n i e z a w s z e n a w e t jest odtwórczych t o k u p r a c y zespoły coraz też od­ twórczość muzyczne zazwyczaj j e d n o s t k i m n i e j czy b a r d z i e j uczestnicy dość dziedzin jak raczej na twórców sil­ wpły­ plastycznej Nie znaczy społecznie kul­ klubów. t o j e d n a k , że t e n r o d z a j mniej Prak­ potrzebny. Przeciwnie, twórczości jest on jest może �n a w e t b a r d z i e j w a ż n y , g d y spojrzeć n a p r o b l e m z punktu widzenia twórczość „intymna" na i znalezienie okrutnym czuciu, że pozwala w jest niejako przez sam fakt dzieje funkcji wypowiadania estetycznych aktu taka ale tworzenia nie jest się oddzia­ się w innym wy­ w znaczy dwoistość w i d z i e ć i rozumieć. Społeczna niezaprzeczalna pożyteczna t o , że dla dla automatycznie rozwoju jed­ społecz­ twórczość kulturowego środo­ Dobrze, czynnego gdy człowiek stary, horyzontu, a życia, m a l u j e . Obojętnie publicznie, w ramach wystaw. twórczością plastyczną p o l e g a uprawia, i Warto też Trudność opieki samowiedzy, uprawianie o sztuki tyle nad m . i n . w ł a ś n i e n a t y m , że nieraz i a n i jednostce, a n i społeczeństwu. sobie, słowa czy że o i l e w muzycznych autokrytycyzm wykonawcy uczy do 3. Maria niej, twórczości Lenczewska., widzieć np. je zespołach rośnie zbliża uprawianie ll. się społeczeństwa uprzytomnić żywego dobrej wręcz innych wymagające prze­ samemu konwencji bardziej szcze­ gółowego omówienia, w t y m m i e j s c u chodzi m i j e d y n i e 0 pokazanie różnic, jakie istnieją w ramach ruchu a m a t o r s k i e g o m i ę d z y n p . twórczością plastyczną a z e s p o ­ t e a t r a l n y m i l u b pieśni specyfiki amatorskiej n y c h z nią czy twórczości tańca, o zarysowanie plastycznej i związa­ problemów. POJĘCIE: AMATOR W 1854 r . w Słowniku „Amator, lubiący rzecz języka (a po­ więc i słu­ malarskiej Pogrzeb wiejski, Linde polskiego l u b przedmiot zwolennik, — miłośnik) odnotuje i „Zajmujący się występujący z dziwną tach nie dla nagrody". Pojęcia i żyją 1 treść. A m a t o r , dyletant", pretensją „biorący zmienia s t u l e c i a , był c z ł o w i e k i e m z a j m u j ą c y m zarobku, nie dostatecznego dla nagrody, a po do się także czegoś", ich w regazakres końcu u b . się sztuką n i e d l a dyletancku czyli bez przygotowania. Dziś, g d y p a d a w s z t u c e określenie a m a t o r , m y p r z e z to człowieka, zajmującego twórczości obcho­ a udział w t a k j a k to dostrzegano Pół (lubownik, d r u g i e , nas t u sztuką, umierają, podaje: jakowy...". w i e k u później K a r ł o w i c z o b o k t e g o z n a c z e n i a oraz n a przykładzie wioślarza: rozwiązywać teatralnych, na walory nieraz odrzucenia bywa pokazuje sprzeczne t a k , a b y n i e szkodzić do co i j a k . A l e interesy i skłaniając r o z w i ą z a ń . Są t o s p r a w y „człowiek obrazy oczu c i w n i e — z a w ę ż a go t y l k o d o r a m t e g o , co się burtę o p i e k a t a m u s i mieć z a w s z e n a u w a d z e jednostki Nie poza wyrzucony źle, g d y słabe c z y w r ę c z n i e d o b r e chać), otwierać rozszerza dzące wiska. ziom nie musi sztuki. kształtowa­ społeczeństwa. T ę jest bynajmniej łami dzieje nostki, dla jej prawidłowego f u n k c j o n o w a n i a w ności, to pożyteczna, a n i e r a z i k o n i e c z n a d l a trzeba koniecznie wartość się programem s a m e g o t w ó r c y m o ż e pełnić r o l ę ujemną n i u poglądów twardym i ich postawy. „indywidualna" miarze. Niezwykle regenerację, frustracjom, po­ Ale zorganizowanym ływania na twórców na życiu, często niepotrzebnym. szerzej, społeczeństwa; bowiem j e d n o s t k i , zapobiega plastyce, a poza Twórczość psychicznej swego miejsca dla się wszystko w higieny bezinteresownie, tecznego przygotowania. szerokie i n i e o s t r e , że 61. p i . , 49 X 70 cm. Jest się jakąś niezawodowo to przy dopuszcza Bielsko-Biała, i rozumie­ dziedziną bez dosta­ t y m pojęcie różne zjawiska tak i po­ 1961. 5 * �П. 4. Seweryn Odrzywolski, Pejzaż z bukietem kwiatów, ol. płyta pilśń., 60,5 X 60,5 c m . Krasnystaw, 1964. II. 5. Euge­ niusz Bąk, Huta cynku Szo­ pienice, tempera, papier, 37 X 53 cm. Szopienice, 1962. stawy. Wspólnym nalność". Tak i c h m i a n o w n i k i e m jest więc pojęcie poprzez przeciwstawienie Opozycja wana od twórczości „nieprofesjo- konstytuuje artystów-plastyków wyższe uczelnie ność do Z w i ą z k u w a sankcjonuje Polskich Artystów kraju niezależnie przynależ­ Plastyków. A l e n i e należy utożsamiać ze sobą p o j ę ć : nieprofesjo­ n a l n y i a m a t o r s k i . P i e r w s z e j e s t b o w i e m szersze i m o ż n a w i n i m wyróżnić amatorską, jak Twórczość dzieci jest oczywiście „amatorska" w sen­ ludową zarówno czy t w ó r c z o ś ć twórczość dzieci. sie nieprofesjonalizmu, braku czy właściwej ale zupełnie ciągać termin, wtedy, gdy spoistej amatorską, w trwałych sztukę ludową, ma go stanowi zespół a b y i n a nią coś na znaczyć, określenie to roz­ tylko tylko uznać ona indywidualną ścisłego oparcia ani w za manifestacją, tradycji, ani i upodobaniach środowiska . Tak 2 z rozważań bezimienną o amatorstwie właśnie w fachowego — Brak ambicji Otrzymujemy że W amatora t y l e że p r z e k a z y w a n ą wiedzę, zarobkowo, lub dla praktycznej Kogo więc n a z w i e m y jest potrzeby. amatorem? Przeglądając 6 pracy. idealny model amatora. Niestety, sztukę wanie staje ów idealny również model przyjmiemy jego przeciwieństwo, duży obszar na marginesie się dlań różne mamy zakłóconym. treścią pośredni. Rodzą uprawiać pracy zawodowej życia — a za pojęcie i malo­ zarazem brak m u f a c h o w e g o i pełnego p r z y g o t o w a n i a i n i e m a a m b i c j i zawodowych — powstaną n i m ambicje, w czy jest jeszcze to amatorem? czy już A jeśli przestaje być amatorem? W praktyce, jak wiemy, po decyduje c a c h , można b y b o w i e m n i e j e d n e g o styka często kwalifikacjach widocznych uznać w „stempel". samych pra­ patentowanego pla­ za a m a t o r a , a z k o l e i z d u m i e w a ć skonałością w a r s z t a t u i świadomością się artystyczną do­ wielu amatorów. Granica twórczości bowiem twórcy, spojrzenie kryteria, to którymi Twórczość w między jedną j e s t dość p ł y n n a ale i od zmienia się drugą naszego na się, jak tak kategorią nie t y l k o od w o l i nią spojrzenia. zmieniają się posługujemy. amatorów k t ó r y m mieszczą a i zależy jest więc rozległym się r ó ż n e p o s t a w y obszarem, twórcze a m b i c j e . A trudność d e f i n i c j i w y n i k a n i e z b r a k u w y p o w i e d z i n a t e n t e m a t , w y n o t o w u j ę najczęściej i p o ­ 3 obejmie swoją z pokolenia w pokolenie, z rodzi­ c ó w n a d z i e c i , n o i z t e j też r a c j i , że w y k o n y w a n e od Dyletantyzm. się zresztą p y t a n i a . C z y jeśli t w ó r c a p r z e s t a j e A się o n o o ściśle s p r e c y z o w a n ą czasie w o l n y m b i e g u n , a za d r u g i samego opiera W to: właściwych zawodowych. więc p r a k t y c e jeśli jeden niczającą p o l e działania j e d n o s t k i . W y ł ą c z y m y ponieważ p l a s t y k a - a m a t o r a . Są przygotowania. do c z y n i e n i a z m o d e l e m realizującą mądrość pokoleń, mądrość ś r o d o w i s k a i o g r a ­ rzemiosło, cechy życie n i e zawsze jest t a k łaskawe i przeważnie tradycyjną t y m sensie, zawodowych. — Brak względnie można podkreślane — Uprawianie sztuki na marginesie innych, Sądząc wówczas jest zasadach wyłączymy ponieważ komercyjnych twórców. ludową znajdującą więc jeśli pozostawimy kiedy ambicji nie ma powodu, który kategorii Twórczość nie wiedzy, odrębny, wszechnie zajęć zdecydo­ naszym artystyczne, dyplomu ich profesjonalizm się zawodowej. t a k a i s t n i e j e n a s k u t e k t e g o , że większość ukończyła „amator" i różne dosta­ tecznego rozeznania, a z c h a r a k t e r u samej m a t e r i i , która jest mało k o n k r e t n a i n a d e r różnorodna. �Patrząc z p e r s p e k t y w y dzisiejszej -profesjonalista, nej granicy dostrzec można podziału. J a s n e na relację: zacieranie są s y t u a c j e amator- się wyraź­ krańcowe, ale ograniczoną. częściej słyszy są Dzieje twierdza na skutek przemian, j a k i e chodzą w e w s p ó ł c z e s n e j zachodzących rozwój we w Co się z m i e n i ł o cone zostały ludzi uczelni w formuła Przede w s z y s t k i m reguły. odrzu­ Rozszerzyła właściwie znaczy zuje, n i m staną Sztuka lizmu. Akademie l a t podstawę malarskich nowe spojrzenie. i -zachęcają kształtowania Siłą a r t y s t y s t a j e Profesjonalizm będzie i tu nych że pozycji. Autodydaktą był Granica odwaga o wybitnych malarzy spoza uczelnia­ Cezanne, Van kolei się na k o n s e k w e n t n y m tylko wycinka, t w ó r c z a zasadza b a d a n i u i pogłębianiu jednego Akade­ niezbędna, dziś n i e z a w s z e j e s t k o n i e c z n a . C o r a z częściej k o n c e p c j a problemu. Można, sztuce, jakiegoś realizując do względną stycznym, Ośrodkach, mniej cząstkową, wystaw wiedzy, n a drugą środków dobrej nurcie itd. — kontaktu niż dawniej z roku Obserwujemy łat­ stronę. informacji, reprodukcji, wszystko ze to łat­ filmu sprzyja Dodaj­ środowiskiem na ma profesjona­ opatrzeniu, rozeznaniu. Ogniskach, Domach pla­ rok, konsultacje w Twórczości. więc nieraz zadziwiające k a r i e r y l u d z i , k t ó r z y startując z p o z y c j i amatorów, szybko twórcami, o wyraźnie i c h do Z P A P s t a w a l i się zarysowanym profilu. było n a t u r a l n y m i j a k b y urzę­ d o w y m tego p o t w i e r d z e n i e m . M a m t u n a m y ś l i chociażby inż. Beksińskiego wych, razu który został Z z Sanockich od m o m e n t u uznany twórcę. wiedzą masowych liczniejszym profesjonalisty dysponować dziś z jednej łatwość ani Można więc literatury, obfitość zdobyciu pewnej p e w i e n t y p twórczości, n i e być a n i d o b r y m r y s o w n i k i e m , kolorystą. jest rozwój dostępu Przyjęcie dawniej ta swym granice Z d e r . D o s z t u k i d o c h o d z i się dziś n i e t y l k o p r z e z wiedzy, znacznym podważa wość dojrzałymi Suma w się twórcza, Renoir, współczesna „inności" i sama G o g h c z y M i c h a ł o w s k i . A r c h i t e k t a m i są M a x B i l l i C a l mię. wie­ którym propozycje, my wielu powietrzem, kładzie się n i e bezpośrednio startowało lat kilka wiejsze przechodzenie t r a c i s w ó j d a w n y sens. N i e o d r z e c z y współczesnych za ich wizji. przypomnieć, rzeźbiarzy stu­ się do wręcz nacisk tradycja, ale inwencja własnej nowej w y r a ź n a , szerszy stał się n a t o m i a s t pas g r a n i c z n y , w dziś n a t e c h n i k ę w y p o w i e d z i , i s t o t n e są n o w e m u przekazana wymagające ramach nie wychowują Mniejszy dziedziny koncepcjami oddychamy. wiele przezwyciężania. techniką, p r z e m y s ł e m , Po­ Żywe dzy. Ż y w e są p r o b l e m y , k t ó r e się j e s z c z e b a d a i a n a l i ­ przez ale z życiem, urbanistycznymi i t d . Dziedziny diów. łamania, dorocznych. tradycyjnego akademickie konwencji, Akademie pozbawionych dziś c o r a z m n i e j . Stracił s w ó j w a l o r r y s u n e k , s t a n o w i ą c y panujących pokazów że na Coraz tradycyjne. związane r e a l i z m u , która tylko obserwacja wydziały i t w ó r c z e są w A k a d e m i a c h p r z e d e w s z y s t k i m ambicje nie zwłaszcza ułatwiających plastycznej. dziesiątków a nawet eksperymentów. j a k i na skutek zmian sztuce? sztywne, się z n a c z n i e do zdobycia, i się, i t o z u s t p l a s t y k ó w , przestarzałe, to łatwiejszą studiów kulturze, sztuce, współczesnej artystyczny wykształcenia za­ więc własnych w t y m w ł a ś n i e rzecz, że są o n e dziś r z a d s z e niż d a w n i e j . się t a k z a r ó w n o A drodze pozycji za swej Zakładów pierwszej poważnego autodydakty, startowali znani a i wręcz więc dziś Samochodo­ wystawy amatora, graficy od wybitnego — nie­ Leszek 7 �6 1 II. 6. Bernard Ratajski, Z albumu dziadka, ol. płyta pilśń., 60 X 51 cm. Szczecin, 1965. II. 7. Jan Nowak, Kobieta, linoryt, 34 X 27,5 cm. Katowice, 1963. II. 8. Józeja Nowak, Wspólna lektura, lakier na reliejie z masy papierowej, 24 X 33,5 cm. Ząbkowice SI., 1965. ��Rózga i H e n r y k Płóciennik. W s z y s c y o n i mają rozległą w i e d z ę , pełną zdolność s a m o k o n t r o l i . O c z y w i ś c i e tu jeszcze wymienić co najmniej kilka można nazwisk. zawodowców poprzez k u l t y w o w a n i e własnej, niczonej, acz p i ę k n e j umiejący wytworzyć konsekwentny rzały w pewne (il. ten — dojrzałości doj­ ( i l . 32). N i e d ł u g o ( i l . 19), za­ Michałowska Mickiewiczowa, Zegadło. amatorów-plastyków dwa nazwiska ludzi, do­ których dojrzałość m a l a r s k a czy g r a f i c z n a k a ż e zapomnieć o t y m , że są t o t y l k o a m a t o r z y ( n p . P e r z — i l . 50, M y ś l i c k i Ale to jedna strona fascynacji profesjonalnych. zagadnienia. formułą Pomijam sztuki t u już Druga „naiwnej" — to artystów programowo „naiw­ n e " m a l a r s t w o M a r i i A n t o , wspomnę t y l k o o w y b i t n y c h twórcach, t a k i c h j a k L e n i c a , H . T o m a s z e w s k i , ski, Krawczyk, czy Szajdzińska-Krawczykowa, z rzeźbiarzy — Istniejąca w penetrację tłumaczy, Hasior. sztuce s y t u a c j a ułatwia więc sztuki profesjonalnej dlaczego właśnie w i ze źródeł artystycznych nawet klimacie podniet, interesujące bicje artystyczne daleko się zgłaszając jednym własne, propozycje. których pozostawiają II. 11. Koman Bazyli Albiczuk, też za sobą am­ skrom­ i pragnie Włodzimierz u amatora uzupełnić pojęcia amatora, Hodys budzą swe się wykształ­ trzeba będzie powołać -zawodowców", taką w ą s k ą staniemy t r u d n e g o do rozwiązania. T w o r z ą c do „malarzy życia wobec że taki model nowe amatora Pytać amatora, kategorie z pretensjami" czy też n i e - a m a t o r a ? kon­ problemu „pół- itd. Nie dzo też w i d z ę , j a k w p r a k t y c e k w a l i f i k o w a ć bar­ kogoś o skryte jako ambicje? Sądzę, że l e p i e j już pozostać p r z y s z e r o k i m pojęciu, t y m b a r d z i e j ze j a k d a l e j będę usiłował w y k a z a ć , w t a k i e j ^szerokiej definicji mieszczą się ramach zjawiska bardzo różnorodne. Trudno i też dyskwalifikować chęć a m b i c j e , k t ó r e rodzą się p r z e w a ż n i e czy bardziej celowość itd. — to n a jakiejś podstawie. Jeśli oczywiste jest, że pobudzamy się mniej uznajemy wystaw tym samym amatora. Model, raczej uzasadnionej doskonalenia opieki nad amatorami, organizowania ambicje jaki zaprezentowałem sytuacji 1947 r . Dziś nastąpiły jaka wydaje bowiem — uległa istniała się n a wstępie, odpowiada u n a s gdzieś przestarzały. W od 1945 — międzyczasie takie fakty, jak: zmianie świadomość estetyczna b a n i a r ó ż n y c h g r u p społecznych ( m . i n . w i upodo­ świadomości ogółu k o n w e n c j a r e a l i s t y c z n a przestała być j e d y n ą i d o ­ minującą), — twórczość o ludziach rozbudzone ambicje gdy O b a w i a m się j e d n a k , że p r z y j m u j ą c wytworzonym staje Spotkać m n i e t u m o ż e z a r z u t , że m ó w i ę szczególnie u t a l e n t o w a n y c h , w wzajemną amatorskiej. To p r z e z sztukę współczesną, a m a t o r s t w o niekiedy Mianow­ Panasowie miłośnika. z chwilą 4 cepcję — i l . 3 1 , S c i b i o r — i l . 52). sprawa t w i e r d z i , że c e n i e — s t a j e się czymś w r o d z a j u z a w o d o w c a , t y l e złego. — Piprekowa ( i l . 51), H e n r y k z wystaw jedno- inni sposób przekroczą ( i l . 35), S u r o w i a k niemal w i ogra­ malowania, Płonkowa, ( i l . 16), D a s z e w s k a można naiwni swego realizowany ( i l . 53, 54), S t y k o w a każdej strzec Tzw. klimat Przykłady próg 14), R z ą b Śliwiński Na poetyce, malarsko. ( i l . 15), R a d k e formuły. odrębny bezinteresownego zawodowe Są też i a m a t o r z y , k t ó r z y d o s z l i i dochodzą d o s z e r e ­ gów ność wręcz dzielają ki amatorów została otoczona opieką, j e j p o p a r c i a r ó ż n e i n s t y t u c j e , zwłaszcza u- Związ­ Zawodowe, Buczyński, Chopin, ol. karton, 44,5 X 58 cm. Opole, 1965. II. 12. Ogród, ol. pł., 59,5 X 48 cm. Dąbrowica Mała, pow. Biała Podl., 1965. 12 10 ��— stworzono lepiej czy sieć gorzej — istnieje ognisk masowy •— t w ó r c z o ś ć ruch amatorska pokazywana w telewizji, •— m o d a w pewnych czeństwa na Ociepka, malunki — klimat chwytne z wystaw omawiana jest i naiwnych stanowi n a świadomość strony i strony podważył przypływ plastyków prasę, naszego społe­ (świątki, który opartej amatorów, świadomości z r e p r o d u k c j i , oglądania wrażliwość malarstwo, telewizja, ale i o trudno u spowodował dla z zrozu­ drugiej amatorów szerokiego wystaw, zaś autorytet korzystania znacznie więcej. warunki warunki dawniej konwencji i Już uprawiania bodźce, amatorstwo że plastyczne realistycznych, gdzie poprawni, spo­ ambicje wy­ (!!) dziś c o r a z s t a j e się w c o r a z ważnym, a nawet rzad­ większym równanie siebie własnej nawet twórcę. jak Jeśli egzystowało w sprawdzalny był są częściej b y w a pracy, zawodowcom. pozostaje a niekiedy Amatorzy, — zajęciem sukcesy, budzą z idealnego Chyba ambicje, I nie o to chodzi modelu niewiele, po­ chęć czy zaprezento­ choć p r a w d ą że a m a t o r t o miłośnik. T y l e że z c o r a z w i ę k s z y m i wyliczyć j a k inne więc po­ nie z i n n y m i — często w i o d ą c k u z b y t p o ­ ocenom dorównania, ale być s y n o n i m e m a m a - treścią życia. W y s t a w y , film, można konwencjonalni, t o r s t w a . Twórczość z k o l e i coraz ilustrowane, amatorsko, na wzo­ pozycja społeczeństwa dyletanccy. D y l e t a n t y z m przestaje Cóż pokazują, sztuki są w a n e g o n a wstępie? jest, ambic­ pretensjami. to ludzie z różnych pod w p ł y w e m różnych p o t r z e b środowisk, tworzący i bodźców. Z d o l n i i n i e ­ inne z d o l n i , m a ł o i dużo w i e d z ą c y , w y k s z t a ł c e n i i więc Z analfabeci. a m b i c j a m i i bez. cieniu Cóż war­ Myślę, sztat, względnie jasne k r y t e r i a oceny, zauważalny i bez­ 12 wiedzieć, jami, działające i ma p r y m i t y w u jest sza. F a c h o w e p r z y g o t o w a n i e tylko faktorów te jednak czystość częściej sztukę nie na scenografia. Oczywiście t a k i c h n o w y c h swoją zakłóce­ różnorodnych Zmieniła coraz t o źle, czy d o b r z e . T a k j e s t . kształtuje pisma przez Dziewicza wpływ. który uległy z m i a n i e , bodźców, spot­ uczęszczania estetyczną fotografia, plakat, amatora, chowywania z p l a s t y k a m i , na odczyty i t d . , — nową wywierających chlebnym a m a t o r m a możność te relacje się s u m a s t o p n i u udziałem a m a t o r ó w . O w i e l u z n i c h można amatorów, uczonych, — twórca zwiększyła rów, Nikifor, fakt, zainteresowania sztuki w niu, przez również nowoczesnej, tradycyjnej s p o r n y d y s t a n s dzielący d o b r e rzemiosło o d d y l e t a n c t w a , to obecnie w s z y s t k i e amatorów, k r y t e r i a , a często p u s t e j i n u d n e j jednej dziś plastycznych, amatorów, środowiskach dzieci) sztuki miałej kania zespołów łeczna prymitywy musiał w p ł y n ą ć i dokształcających więc że świadomości stanowi przede cechę wszystkim artystycznej, wspólną brak zdolności im wszystkim? samowiedzy, samokontroli. brak Po �drugie — nieprzekroczenie progu tej człowiek m ó w i sobie — j e s t e m przede decyzji, kiedy wszystkim mala­ rzem i t y l k o to jest dla m n i e ważne. Przekroczenie i dodajmy — tego progu, uzdolnień, j e s t przy braku sprawą świadomości smutną, k i e m s z c z e g ó l n y m i n a szczęście r z a d k i m . progu przy pewnej świadomości przypad­ Przekroczenie artystycznej posiadanie jakiegoś zasobu w i e d z y , zakłada obojętnie j a k zdoby­ t e j — w o g n i s k u , p r z e z świadomą p r a c ę n a d sobą, lizę wybitnych taki n i e będzie miał o f i c j a l n e g o leżenia wym dzieł i t d . Wówczas, do Związku artystą. Moment Bez Plastyków nawet gdy patentu w — będzie postaci n a ­ on prawdzi­ przymiotników. własnej decyzji, stwierdzenia, że się t y l k o chce, a l e że się j e s t artystą, j e s t o c z y w i ś c i e trudnym do analizy z zewnątrz. bardzo istotny. Świadczy sztuce we z własnym przeświadczeniem cechą Ale o funkcji, życiu. o z chęcią p r z e k a z a n i a Oczywiście Wiąże celowości wydaje zasób w i e d z y . szeroką, p r z y g o t o w u j e amatora jest nie czymś mi się jaką p r z e z n a c z a się się też działania zazwyczaj społecznego, czegoś i n n y m l u d z i o m . wyróżniającą amatora-autodydakU; od a b s o l w e n t a w y ż s z e j u c z e l n i p l a s t y c z n e j niczony ana­ twórca Uczelnia w j e s t też zasadzie daje d o działań r ó ż n o r o d n y c h , wycinkowa, ograniczona. Czasem ogra­ wiedzę wiedza wystar­ czająca d l a r e a l i z a c j i j e g o zamierzeń, a l e p r z e w a ż n i e r a ­ żąco mała, gdy podejmuje nowe, dotąd n i e znane mu zadanie. 16 15' ŚRODOWISKA Zacznijmy o d środowisk. P u n k t e m o d n i e s i e n i a będzie t u istniejący m o d e l k u l t u r y , w c i ą ż ż y w a jeszcze t r a d y c j a l u b j e j r e l i k t y . A więc wieś — środowiska z a w o d o w e — peryferie miejskie — miasto. Wieś. Twórczość pewnego rodzaju amatorska się t a m , g d z i e d a w n e , nieprzydatne, niezdolne W tradycyjne niezdolne zaspokoić a przynajmniej na w s i rozwija kontynuacja sztuki wyrazić młodego przeszłości, w formy nowe zmienionych upodobań jako Pojawia stają treści i średniego okresie się ludowej. się j u t i tematy, środowiska, pokolenia. wszechwładnego panowania k a n o n u sztuki l u d o w e j , t r u d n o mówić o nurcie a m a t o r ­ s k i m . W y k r a c z a n i e poza g r a n i c e i zasady nosiło niem W charakter rozwoju okresie ćwierćwiecze i n d y w i d u a l n y , choć kulturalnego i znanymi przejściowym, do którego międzywojenne (a w sztuki ludowej, ograniczony sobie zaliczyć niektórych i l a t a po I I w o j n i e ) , można obserwować je tematyki, powtarza zgodnie z tradycją istniejące charakterystycz­ ludowego schematy, stylu. przed n o w y m zadaniem, d a w n e sposoby przydatne, schemat Zalipianki, tak „ludowe" zastępuje w należy rejonach n e z j a w i s k o . D o p ó k i t w ó r c a o b r a c a się w k r ę g u sobie stop­ wzorcami. Ale znanej realizuje gdy staje okazują się n i e ­ obserwacja, wyobraźnia. dekoracyjnym malowaniu s w y c h chałup, l u d o w e n a w e t w ó w c z a s g d y p o d w p ł y w e m II. 13. Maria Blumenfeld, Portret chorej, ol., dykta, 23,5 X 15 cm. Tarnów, 1960. II. 14. Marta Michałowska, Portret Matki. II, olej płyta pilśń., 69 X 50,5 c m . Lublin, 1965. II. 15. Bronisława Piprekowa, Głowa, pastel, papier, 15 X 10,5 cm. Warszawa, 1955. II. 16. Zenon Radke, Dama z pieskiem, ol. pl., 60 X 50 cm. Gdańsk, 1965. 13 �i n s p i r a c j i z zewnątrz projektowały c h u s t k i , spódnice czy problemów o b r u s y — z c h w i l ą g d y zaczynały m a l o w a ć n a k o n k u r s drewnie: sceny zacji z życia swej w s i , musiały wyjść poza schemat roślinnej o r n a m e n t y k i , r y s o w a ć i k o m p o n o w a ć bez o p a r ­ cia o znane sobie w z o r y i szablony. I w t y c h r a z i e s t o j ą c y m n a p o g r a n i c z u s z t u k i l u d o w e j i twórczości amatorskiej myślenia do (zachowały właściwego dekoracyjnego one p e w n e sztuce cechy artystycznego ludowej, jak: szczegółu, t e n d e n c j a zamiłowanie do zabudowania całej p o w i e r z c h n i o b r a z k a i u m o w n e t r a k t o w a n i e p r z e d ­ miotów). To oparcie, w pewnym przynajmniej stopniu, o tra­ d y c j ę l u d o w e g o m y ś l e n i a a r t y s t y c z n e g o s p r a w i a , że p r a ­ ce z k r ę g u w i e j s k i e g o są często zbliżone d o s i e b i e stycznie. Jest i c h j e d n a k zamiera, młode coraz pokolenie mniej, nie tradycja odczuwa już przedstawia jej się s y t u a c j a r z e ź b i a r z y . świątkarzy rzeźbi w klimacie bliskim ich odczuwamy tradycją w a żyje jako już tylko ludowej paru, jako ale tradycji. pograniczną — nurcie kontynuacji ludowej których między tradycji wszyscy, ludową Wyraźnie widzę pomimo wielu Twórczość indywidualnymi poszukiwaniami. rzeźbiarskie, w Auten­ 5 ośrodki różnic i dużej w i e d z y też co i i wprawy naturalne pomocy prymi­ z mentalności świątkarza konieczności. Realizacja z sięgnięcie do wzorów — do ze sztuką ludową, wiejskiej rzeźbie zasad a n a t o m i i , bez jest niemalże niemożliwa. ograniczenie atrakcyjność Miasto. jedna indy­ wiążą możliwości wciąż ludowej które zachowujących rzeźby. Stąd dostrzegamy Stąd wykonawczych swoją powiązania we współczesnej amatorskiej. sierpeckie. Bliski respektujący odróżnieniu — postaw, się ludności się W kultura od tradycji i napływowy, Znaczny a awans panowała konglomerat kulturowych. z określonymi Wzory procent społeczny wyprzedza której stanowi wzorów t y m ściśle a n i środowiskami. wykształcenia wsi, w ludowa, miasto one p r z y kształtują. kulturowe ludności czy rozwój Nie grupami dopiero to element zdobycie wyższego świadomości estetycz­ nej. T w ó r c z o ś c i ą plastyczną amatorską zawody, i nie tyle woli, rzeźby r e a l i s t y c z n e j b e z znajomości rzeźbiarskie łęczyckie wynikał świadomej nie: „zagłębia" przy w reali­ narzędzi. rzeźby jego w i d u a l n y c h , z a c h o w u j ą p e w i e n w s p ó l n y s t y l . T a k i e są —• l u d o w e j t r a d y c j i jest n p . A d a m Zegadło — możliwość Uproszczenia f o r m y , pewien nawet schematyzm l u d o ­ wej różnych Inaczej z rzeźbieniem ograniczona styli­ ludowa swoją. tycznych materiału, s w o i c h zamierzeń, zwłaszcza tywnych obrazkach można j u ż m ó w i ć o m a l a r s t w i e a m a t o r s k i m , a w k a ż d y m t e c h n i c z n y c h , związanych opór młodzież, ciągu technicy, emeryci. zajmują nauczyciele, Obserwując się urzędnicy, wystawy o s t a t n i c h d w u d z i e s t u l a t dostrzec głów­ wolne amatorów można w przesu­ w s w y c h rzeźbach s y m e t r i ę , u m o w n o ś ć , h i e r a t y z a c j ę p o ­ nięcia w g u s t a c h uczestników. Z m n i e j s z a się l i c z b a p r a c s t a c i — j a k b y zastygłych w złych, b l i s k i c h syn jego być nazwany swej świadomej możliwą Henryk, mimo decyzji. alternatywą — jak u wyborem przypadkowe. rzeźby Wciąż do świątków, ludowym Forma i odpowiadającej Podobieństwa И nawiązań rzeźbiarzem a przemyślanym cjonalnie d o k o n a n y m geście, a l e już jedynie nie jest może z racji u niego wiejskiego jedną świątkarza, konwencji, bliskiej m u emo­ estetycznie. ludowej bowiem i amatorskiej niektórych istnieje t u podobny krąg ilość obrazów wystawach (Łódź, Warszawa) jest ich oó 1/3 d o 1/2 w s z y s t k i c h p r a c . Powolne, ziomu wystaw n i e są k i c z o w i , n a t o m i a s t rośnie w y w o d z ą c y c h się z i n s p i r a c j i p o s t i m p r e s j o n i s t y c z n e j . N a ale przecież artystycznego (oczywiście reprodukcjom widoczne amatorów opóźnioną), podnoszenie wiąże z się z opatrzeniem się p o ­ recepcją dzięki artystycznym itd. Ulubionymi malarzami a m a t o r ó w są V a n Gogh, impresjoniści, Matisse, Chagall. �Pomijam pierowych t u zorganizowaną produkcję m a k a t e k i pa­ „ d y w a n ó w " z j e l e n i a m i czy łabędziami, gdyż n a l e ż y t o już d o szczególnego p r o c e d e r u , sztukę l u d o w ą , a częściej sztukę kontynuującego „dla l u d u " , zazwyczaj wyzutą z w s z e l k i c h a m b i c j i . Prace tego r o d z a j u ją się n a w y s t a w a c h rodziny Majów na z Nowego Targu, pokazane problemowej Dehmela nak wystawie wystawione tego r o d z a j u goriach Z amatorów, przykładem w kolei kilka produckję uwag Czy miały Wiemy właściwie obrazy Krakowie amatorskiej seryjną to po czy omawiać prostu o górnikach, w kate­ swoją zawodo­ specyfikę? a i t o n i e w i e l e °. Ale z d r o b n y c h w z m i a n e k w d a w n y c h czasopismach z literatury zawodowych: obcej znamy przykłady m a r y n a r z y , rybaków, górników, dzenie z zawodu nie w swoją stanie górniczym, tradycję I trwałych. przecho­ nie przypadkiem który i odrębność, w i d a ć grup leśniczych ciągłe f l u k t u a c j e , do zawodu. oraz twórczości i t d . A w i ę c środowisk w z g l ę d n i e z a m k n i ę t y c h , Dziś n a t o m i a s t o b s e r w u j e m y właś­ najmocniej podkreśla najsilniej zarysowu­ j ą c e się c e c h y w s p ó l n e . Sądzę j e d n a k , że n i e t y l k o dycja wchodzi t u w grę, a l e p r z e d e w s z y s t k i m charakter pracy i a także s t w o r z o n y związana z R. jed­ rzemiosło. o środowiskach one k i e d y k o l w i e k tylko w B y t o m i u (1959 г.). T r u d n o a m a t o r s k i c h . Jest wych. sztuki pojawia­ — n i m potrzeba tra­ odrębny rekreacji, przez nasze państwo system organi­ zacji odpoczynku i o p i e k i n a d a m a t o r a m i , istnienie pręż18 Dotyczy i to oczywiście głównie pokolenia średniego młodszego. W ś r ó d s t a r s z y c h , a zwłaszcza w ś r ó d stwa, bywalców robotniczego dawnej — „Zachęty", wciąż żywe ckliwo-sentymentalnego, wicza czy Styki. w są drobnomieszczeńczęści środowiska tradycje malarstwa manierze Dominują w Żmurki, tematyce Stacho­ kwiaty, są też p e j z a ż e i n s p i r o w a n e n i e t y l e naturą co częste obrazami Fałata. Nie mówię t u oczywiście o seryjnych k i c z ó w w r o d z a j u obnażonych A r a b e k lowań na w i l k i , malowanych produkcjach z wielbłądem, p o ­ kopii pocztówek i oleo­ d r u k ó w . T o j e s t już p r z e m y s ł . G o r s z y — n a b a z a r z e , n i e ­ w i e l e lepszy w sklepach k o m i s o w y c h i t p . Malarstwo bliczności, takie znajduje zwłaszcza gdy uznanie temat wśród potrafi części p u ­ wzruszyć s m u t e k , z a d u m a ) . P o d o b a się sąsiadom, z n a j o m y m , szacunek W otoczenia pokoleniu spotyka się dla malującego. średnim, obrazy zwłaszcza inspirowane w m a l a r s t w i e , czasem r o z u m i a n e g o chwyt fakturowy, o sporej coraz wśród koloryzmu powierzchownie częściej jednak jako świadczące już k u l t u r z e m a l a r s k i e j i o p a t r z e n i u ( n p . p r a c e M. Kurdziela ze S z c z e c i n a czy z Koźla). Abstrakcja, zwłaszcza prac, inteligencji, nurtem ks. M . M a l a r z a z Puław, St. Jakockiego uwagę (np. budzi nowe poszukiwania inteligencję na fakt nieraz coraz częstszego świadomie duże „ o b y c i e " — techniczną. frapują Tu młodzież, warto pojawiania malowanych, zwrócić się takich zdradzających 18 artystyczne. R z a d z i e j s p o t y k a się stylizację opartą o sztukę l u d o ­ wą: m a k a t k i , w y c i n a n k i , malowane są t o p r a c e w ludzi starszych, i c h pamięci t r a d y c j ą talerze. inspirowane Przeważnie żywą sztuki dekoracyjnej. jeszcze Wycinanki w y k o n u j ą z a z w y c z a j d a w n e n a u c z y c i e l k i a l b o też l u d z i e , k t ó r z y t e g o r o d z a j u p r a c e n a u c z y l i się robić n a l e k c j a c h r y s u n k ó w i robót r ę c z n y c h w szkołach ( o c z y w i ś c i e w o j n ą ) , a t e r a z j e n a starość kontynuują. przed II. 17. A. Wiśniewski, Ofiary alkoholu, olej, 99 X 200 c m . Toruń, 1963. II. 18. Paweł Michiejewski, Próżność, ol., 42 X 31 cm. Szczecin. II. 19. Bronisław Surowiak^ Zycie, tusz, karton, 79 X 50 cm. Warszawa, 1965, 15 �11. 20. Edward Kołacz, Dziadek, drewno, wys. 64 cm. Szczecin. 11. 21. Zbigniew Jóźwiak, Dziewięciu przysięgłych, płaskorzeźba, 18,5 X X 13 cm. Lublin. II. 22. Tadeusz Niewia­ domski, Rzeźba z cyklu „Męczeństwo Polski", drewno. Bielsk Podlaski, 1963/4. II. 23. Wa­ cław Maj, Głód, ol. płótno, wiórki, trawa, 50 X 100 cm. Kocmyrzów, pow. Kraków, ok. 1962. nych klubów plastycznych, zespołów, częste wystawy Dominuje (w pewnym tyka t u m a l a r s t w o . Pejzaż, okresie pracy). K o l o r ta potrzeba z naturalnej pod wpływem zamiłowanie reakcji w na świecie Charakterystyczna stosowana wiązania tej t u jako rodzaj jest Cepelia też i i s t n i e n i e w R y d u ł t o w y c h ków kilka odkąd nawet odeszła się i barwy. rzeźba w węglu z racji na­ s y m b o l u . Zachętą i muzea (E. B ą k ) , j a k specjalnej szkoły. Ś r o d o ­ a r t y s t y c z n y c h , są sztuką, instruk­ zwłaszcza ama­ technikami graficznymi. Prymityw raczej 16 śladu po Śląsk ma coprawda przejściową modę na (Bąk, Z i ó ł k o w s k i ) , a l e m i n ę ł a ambicje poważne, praca z tematykę ona szybko. amatorami w i ę c w k i e r u n k u d a n i a i m m o ż l i w i e dużej s u m y mości, zbliżenia k u osiągnięciom W jako innych cechę środowiskach znamienną, twórczością k w i a t jest w nich widoczny obserwuje zależność Taft skrupulatnie np. z między samotną modzie. Bazyli ogrody, każdy i można mieć zaufanie, umiejętnościami postacią powstają i i z o l o w a n ą . Zarzucają w metalu. I nie zawsze m u , że zajmuje a r t y s t y c z n e j , a l e p o p r o s t u a b y dać że malarz. zawodowymi jest Ociepko się, pracą ogrodnik piękne j e s t o n w ł a ś n i e t a k i , j a k go p r z e d s t a w i a Zgodnie idzie wiado­ profesjonalnym. zawodach pewną artystyczną. maluje i kształtuje się twórczość ślusarzy, b l a c h a r z y , t o k a r z y , k t ó r y c h t u nie w ale tych fantastyczną światła j e s t w i ę c n a Śląsku duże s k u p i s k o zajmujących Sosnowcu, i (i i n n y c h ) o b r a z a c h n i e zostało. F a m a sukcesów O c i e p k i a torów w Żywirska Kiedyś spowodowała Albiczuk torzy, sale — Górnicze dr obraz­ (!!!) godziny p o d o b n i e zresztą j a k i h u t n i c y . zajęć Muzeum stamtąd Górnośląskie wynika w i s k o g ó r n i c z e o t o c z o n e j e s t szczególną opieką ze s t r o n y możliwość nie m a Muzeum i c h miało Związków Zawodowych, Stworzono uczestniczy długie pamiątkarstwa, surowca — tema­ dziwactwami, bajkami, fantazjami. Nie pracach k l u b u przy k o p a l n i „Wieczorek", jego pleneru na jest — Prawodopodobnie do kopalnię, d l a Śląska fantastyka, inspiracji pozbawionym do m i e j s c o w e g o produkcji czasem żywy, i n t e n s y w n y . koloru, przebywania dla się w itd.' tylko z prace potrzeby świadectwo swoich �umiejętności, pokazać — n a w e t s a m e m u s o b i e — ność o k a i dłoni. I n i e w a ż n e j e s t w t e d y ponują scenę Matejki — swego nie figuralną, czy kopiują w mistrzostwa, Oczywiście znalezienia w stolarze ujścia pełni p o d c z a s i ci dla problemami sztuki wistycznym oraz którzy sposób surowca i techniki sprzyja podjęciu pracy twórczej w pracy. mają do drew­ w naturalny obranej dziedzinie. I n t e r e s u j ą c y m z a g a d n i e n i e m j e s t twórczość p l a s t y c z n a w środowiskach i n t e l i g e n c j i , wśród reprezentantów t z w . wolnych a więc zawodów. Obserwuje i u n a s , duży wzrost się na całym zainteresowań n y c h , zwłaszcza w ś r ó d i n t e l i g e n c j i t e c h n i c z n e j M a l u j e , rzeźbi, k o l e k c j o n u j e ze z n a w s t w e m świecie, techników. Odbywa się jakby r e g u l a c j i społeczno-kulturowej. W z r o s t o w i nia humanistów liczniejsze naukami ścisłymi przykłady z a j m o w a n i a środowisku abstrakcyjnej, właśnie zainteresowanie nurtem konstrukty- informelem. artystyczną n a j s i l n i e j p r z e j a w i a twórczością się w ś r ó d l e k a r z y . Nie­ k i e d y p r o w a d z i n a w e t do z e r w a n i a z medycyną i całko­ witego czy przestawienia literaturę. Choromański, Lekarze stawy swoich zainteresowań Przykładem Pomianowski, rzeźbią, malują, chociażby na sztukę Boy-Żeleński, Lutowski. mają też s w o j e liczne wy­ z a r ó w n o u n a s , j a k i za granicą, co d o w o d z i , problem jest natury ogólnej, n i e t y l k o związany że z sy­ tuacją w n a s z y m k r a j u . N i g d y n a t o m i a s t n i e s p o t y k a się i lekarzy. wystaw współczesn-j proces samo- zainteresowa­ towarzyszą się p l a s t y k ą tym artystycz­ i d a w n ą sztukę w i e l u a t o m i s t ó w , f i z y k ó w , c h e m i k ó w , i n ­ żynierów, W c h y b a świadomość i Wśród w o l n y c h zawodów zainteresowanie możliwości, c z y n i e n i a z d r e w n e m , chętniej rzeźbią w ł a ś n i e w n i e . Znajomość techników. i s t n i e j e największa obraz normalnej wszyscy, inżynierów, ujawnienia blasze twórczość w y n i k a t u z p o t r z e b y wykorzystanych spraw­ czy s a m i k o m ­ coraz uczonych. plastycznych torów. C z y m to sędziów, adwokatów Medycynę zawsze t r a k t o w a n o j a k o zawód wymagający Medycyna nie i prokura­ wytłumaczyć? tylko graniczyła wiedzy, z ale astrologią, d a w n a wśród p l e m i o n A f r y k i , i a szczególny, wtajemniczenia. jeszcze do nie­ A u s t r a l i i czy N . Z e l a n d i i f u n k c j e l e k a r z a pełnił c z a r o w n i k , n a S y b e r i i szaman i t d . 17 �24 II. 24. St. Popek, Komora gazowa, z cyklu: „Majdanek", 21,5 X 15 cm. Łańcut, pow. Rzeszów, 1964. II. 26. A. Bigajski, Chirurg, lechn. mieszana, 47 X 33 cm. Łódź, 1965. 25 18 linoryt. Głowa, 26 Lublin. II. 25. Andrzej Bigajski, tusz, 41 X 29,5 ст., 1964. II. 27. Ignacy Drzewa, tusz. Romanowski, �0 powołaniu mówiło kapłańskiego świadczył i o się t y l k o w właśnie szczególnym 1 j e g o dolą. N i c w i ę c społecznikami, wodzie do pionierami lekarza Wybór zainteresowaniu dziwnego, I zawodu człowiekiem że l e k a r z e postępu. najwyraźniej byli często właśnie uwidacznia w się za­ dyspro­ p o r c j a p o m i ę d z y humanistyczną aureolą z a w o d u a p r a k ­ tyką, która c o r a z częściej s p r o w a d z a wąsko-specjalistycznej, Warsztat się d o działalności lekarza nie daje pola dla zain­ malowanie wość zaspokojenia tego w ogromnej nieraz nego, z a h a m o w a n i a reakcji tu rolę Dla nie tyle świetnego specjalisty figurek kiem, Twórczość nawet od operacji lekarza od młodych zabaw i napięcia, w myśleć, czasie że od których uciech świat więc rekompensaty. odpoczyn­ po godzinach jego korze pełnych m u nawet palców uczuć, k t ó r e t r z e b a hamować po­ zależy życie dziecka. Rzeźba jest t u j a k b y p o w r o t e m w świat w rówieśników. swój 0 artystycznej azylu, Bywają t a l e n t , myślą karierze. ucieczki od też stanowi otoczenia, tacy, Część zrażona niepowodzeniem z dalszego u p r a w i a n i a p l a s t y k i , i n n i rezygnują ze swych którzy o studiach plastycznych, zamiłowań, nawet jednak wówczas uczelnię. p a d k u p o m o s t e m m i ę d z y n i m i a publicznością, naturalną uczuciowych, Kossakowskiego, nie wolno sprawności rodzaj od dzieci, rzeźbienie w odprężenia lat prze­ fotografii psychicz­ wymaga i polichromowanie i c h jest nie t y l k o ale i potrzebą uczestnictwa D l a w s z y s t k i c h r u c h a m a t o r s k i s t a j e się w t a k i m w y ­ a r t y s t y c z n a pełni co jako U innych teatru, g d y n i e u d a j e i m się dostać n a w y ż s z ą dr Jana serca d l a poezji, Dodać odpoczynku, chirurga prof, zainteresowań zainteresowań. k o n c e n t r a c j i , napięcia hobby formę nie n a t u r a l n y c h odruchów estetycznych. stanowi możli­ pracy m o ż n a jeszcze, że c h a r a k t e r p r a c y niego rzeźbienie pełną swojej rodzaju plastyczne czy f i l m u . Są też l u d z i e , d l a k t ó r y c h t w ó r c z o ś ć teresowań h u m a n i s t y c z n y c h , podczas g d y p r a w n i k , socjo­ mają czy jawianych log psycholog swoje w życiu k u l t u r a l n y m , n i e r z a d k o o b o k j e d n o c z e ś n i e rezygnuje czy traktują s p r a w d z i a n umiejętności, celności o b s e r w a c j i . wierząc w technicystycznej. zawodowy Niektórzy o d n i e s i e n i u do s t a n u lekarzy. ludzki, bezwzględnie — bazą, z której zajęciach w korzystają, uczestnicząc w wystawach, o g n i s k a c h czy s p o t k a n i a c h k l u b o w y c h . W s z k o l e , w o j s k u , m i e j s c u p r a c y są p r z e w a ż n i e z n a n i 1 c e n i e n i , i m też p o w i e r z a się troskę o plastyczną oprawę akademii, gazetki zabaw, ścienne. Są Czy Trudno uroczystości. użyteczni, wszystkich do studiów zaliczyć osoby stricto amatorami, do amatorów? przygotowujące plastycznych, c a ł k o w i t e p o ś w i ę c e n i e się z a w o d o w i sensu sale, szanowani. i c h można u w a ż a ć za a m a t o r ó w świadomie Dekorują nastawione się na p l a s t y k a . N i e będąc uczestniczą oni w pracach a m a t o r ó w , starając się w r a m a c h p r a c o g n i s k czy z e s p o ­ aby być d o b r y m c h i r u r g i e m . ł ó w z d o b y ć m a k s i m u m w i a d o m o ś c i i umiejętności, k t ó r e dałyby MOTYWY TWÓRCZOŚCI Trudność nymi na mówienia t y m , że treści. A m a t o r w amatorowi wyuczeni, szkoleni w pewną o a m a t o r a c h polega pojęciu między i n ­ t y m mieszczą n i e jest się bowiem różne równy. daną i m wiedzą i są p r y m i t y w n i , odkrywający d l a siebie rzeczy samodzielnie najprostsze — jak których znajomości sztuki p u s t y m dźwiękiem Tycjana, Rubensa czy — jest nawet w y m i e n i e n i t u młodzi l u d z i e to p o t e n c j a l n i niż i n n i zrozumieć p r o b l e m a t y k ę dzieła. A l e rozbudzone 27 miesza, a b y t r z y m a ł y się k a r t o n u . . . L u d z i e o d u ż y m bagażu świetnej się Wszyscy świadomi o d b i o r c y s z t u k i , miłośnicy c z y n n i , z d o l n i l e p i e j się w w o d z i e czy ślinie, j a k się r o z r a b i a f a r b y w p r o s z k u , z c z y m się j e dzy, Są o g n i s k a c h , n a k u r s a c h , operujący m a l u j e , czy a k w a r e l ę r o z p u s z c z a i m w i ę k s z e szanse d o s t a n i a się n a s t u d i a a r t y ­ styczne. i nazwisko Matejki wie­ prymitywi dla Rembrandta, (bo znam i ta­ kich). Cóż może łączyć człowieka, który m a za sobą parę l a t s t u d i ó w n a a r c h i t e k t u r z e czy n a w e t u k o ń c z y ł historię s z t u k i i r y s u j e l u b m a l u j e — z szewcem żyjącym w m a ­ łym m i a s t e c z k u , d l a którego cały świat w i e d z y kończy się n a s z k o l n y c h p o d r ę c z n i k a c h . A m a t o r e m j e s t zarówno prof. jak Szuman, psycholog i znawca sztuki, i w i e j s k i p a s t u c h . J a k w i d a ć , rozpiętość o g r o m n a . dycje nieporównywalne, Występują ten fakt że i c h ogromną czynią to własnych niepokojów się uwolnić, spędzić swego to życia, się l i c z y ć w często są różne zaspokaja. Tak występuje jako ze Inni gdyż tworzą i rzeźbią, a b y chcą po prostu dopiero w twórczości sprawy ważne, z wobec i funkcje potrzeby, które sprzyjających strony otoczenia, zainteresowania jest w uprawianie rysowanie, n a t u r a l n e wśród latach są należy Powodów twórczości warunkach i w sens I amatorów. malują? np. malowanie, którymi Przy kontynuowane godziwie przegranego. rzeźbią się wizerunki inaczej zjawisko i sam im t a k czy bowiem człowieka, chęcie Jedni postępowaniu ludzie różne młodzieży. dobrze. widzą ogromne, Dlaczego wiele, inni radością, czy o b s e s j i , m a l u j ą uspokoić. czas, różnice tworzą. też i i n n e różnice. J e d n i naśladują napawa wydaje, t a k j a k i pracę, k t ó r e też Kon­ życiu sztuki rzeźbienie dużej i części przy te za­ bywają dojrzałych. 19 �ambicje, skoro nie znajdą potwierdzenia, stają się nieraz t i e farbą, k t ó r ą syn u s t a w i a j e j w słoiczkach, w źródłem l o n y m porządku). od goryczy, środowiska, ambicje niezadowolenia, do megalomanii. t a k i e n i e są d o s t a t e c z n i e wychowawczy prowadzą do Dodajmy, izolacji że uzasadnione. p o l e g a w i ę c n a t y m , a b y umieć Wyjątkową często Problem odpowied­ ludzi w p r o s t rolę o d g r y w a starych, pustkę, s t a j e emerytów. się n i o r o z ł a d o w y w a ć p r z e r o s t y a m b i c j i i n i e czynić z r a d o s ­ istnienia. Zdarza n y c h adeptów s z t u k i l u d z i zgorzkniałych i zdziwaczałych. nia Podsycanie w do p r o ­ zajęć itd. — ujemnie Enri zaczęła cesów nich ambicji i nadziei destruktywnych w na p r a c y , k o n t a k t a c h z Są l u d z i e amatorskie życia, psychice, prowadzi odbija się d o j r z a l i , a k t y w n i e pracujący, uprawianie przydaniem sztuki mu jest nowych dla których wzbogaceniem barw. Jak to ich więc l e k a r z y , inżynierów, chemik Maluje wybitny i fizyk, liryczne obrazki rysuje subtelny pisarz obok i naukowców. ptaków potrzeby, swych prac poeta, l i t e r a c k i c h rzeźbi f i g u r k i ( i l . 45, 46). C z y n i ą z konieczności to d l a siebie, rozszerzenia z ludzi własnej doznań, wzboga­ Bywają niejszą, sytuacje, może w nawet których ostatnią twórczość nicią, jest najważ­ wiążącą światem. I nie myślę t u n a w e t o p r z y p a d k a c h ludzi patologicz­ n y c h j a k M o n s i e l , a l e o l u d z i a c h zupełnie z d r o w y c h chicznie, których życie ułożyło się w ze sposób psy­ tak nie­ sesją, wania w równowagi rzeźbie, środowiskiem, gdy odczuwa swe w konflikt niedopasowanie c z y n n i k i zewnętrzne wyrzucają do ze życia, go p o z a b u r t ę nor­ m a l n e j egzystencji. Przykładem jest t u twórczość b l i s k o 80-letniego Borowczyka. we, na Eliasza dziecięco u r o c z e wpół Józefa maluje o b r a z k i lewą sparaliżowany, porozumienia się Nowak, głosem która niewielkie Maluje on swe ręką, leżąc w pozbawiony nawet z otoczeniem. mimo obrazki wrażli­ utraty Inny wzroku ( i l . 9), posługując łóżku możliwości przykład: z nie dają takiej konfliktu wania równowagi rodzinnego, (relikt wojny uwalnia wizuje umysł od Bywa, że k i e m sprawdzając k o n t u r , z a m a l o w u j e 11. 28. Kazimierz 20 poszczególne p a r ­ Łański, Deszcz, manią, o b ­ dla nich dziecka, przeważ­ tle obawy wizji, to j e d y n y Pobudki wentyl psychicznej twórcze bywają szoku, areszto­ plastyczna niejako nad nimi rzadziej lękowym, i okupacji). Wypowiedź sprawować jest stanom nie zacho­ malarstwie, na śmierci na zachowanie Sumuję. W dręczących je, pozwala obiekty­ władzę, pano­ bezpieczeństwa, równowagi. różne. Zabawa, chęć p o p i s u , s a t y s f a k c j a j a k ą d a j e s a m a czynność k s z t a ł ­ towania, lepienia, modelowania, rysowania. Potrzeba powiedzenia sensu treści, k t ó r e nurtują istnienia ustosunkować poprzez własną się d o t w ó r c z o ś c i wy­ człowieka, znalezienia twórczość. Jak więc amatorów? KRYTERIA OCENY przy doty­ jest bywa Wiem następnie, renci­ niezrozumia­ twórczości J a k i m i k r y t e r i a m i mierzyć scenę, ludzi psychicznej rozmiękłego reliefową Łucja Pluskowska ogarniętych swoim t y m dość szczególną techniką ( n a j p i e r w f o r m u j e z p a p k i papieru Kamiński społecznie. psychicznej. Początkiem zakłócenie uporem się pracy, Długosz, Felicja Twórczość ujście pozwalający wchodzi sensem upodoba­ na skutek Alfred twórczość oni Dzieje człowiek i t y l k o ucieczką, b y w a i czymś w i ę c e j — ś r o d k i e m wać. tak, gdy nawet amatorów-emerytów, ważne lękowymi. życiu powstałą późnych l a t a c h . H e l Michałowska, patologii — stanami szczęśliwy, że d o p i e r o w t w ó r c z o ś c i odnajdują j e g o sens. się Marta granica im 84 l a t a , J u l i a n n y c h , skłóconych z o t o c z e n i e m , obsesjom. c e n i a s w e g o świata. później mając w i e l u i n n y c h . Twórczość I nieraz 70 l a t , p o d o b n i e stów, t o z a g a d n i e n i e u p r z e d n i o w s p o m i n a l i ś m y , m a l u j e i rzeźbi w i e l u w y b i t ­ nych malować Mickiewicz, i treścią, ona się, że istniejące w młodości dochodzą d o głosu w ponad twórczość w Wypełnia i uzdolnienia, zarzucone mając otoczeniem. nową okreś­ jedno — być i s t o t n e , ale t y l k o w t e d y , drzeworyt, twórczość nie estetycznymi. 13 X 37,5 c m . Zamość, Te gdy chodzi 1965. amatorów? bowiem mogą o cele upow- �II. szechnieniowe. torskiej dla leży A l e znaczenie przede samego społeczeństwo Twórczość amatorska, czy użyteczna mniejszy dla samego jaką amatorska sztuki, pełni nie a n i też kultury jest niezależnie walor nie o nowe od a u t o r a , dawać ma wartości. tury. I t y l k o to jest naprawdę M i a r ą w a r t o ś c i b ę d z i e w i ę c n i e dzieło, a p r z y n a j m n i e j n i e t y l k o dzieło, a l e r o l a j a k ą Na ile pomaga m u żyć. Co zbliża czy oddala wielkich osiągnięć go Amatora należy wojowych, mu kul­ talent, K i e d y ś n a j e d n e j z t a k i c h w y s t a w przeszedłem obojęt­ pamiętam d z i e w c z y n k a w krótkiej, płóciennej sukieneczce — mała zasłaniała i ciekawe opie­ k u n k a amatorów. N i e wiedziałem i n i e bardzo sobie zda­ w nieuczona i jego możliwości a n i e obcą. ileż i trzeba widzieć sztuce amatorów. się Właśnie wiedzą. zbyt cennego Już zaczynem dlatego Cezanne, znane, dały roz­ Trzeba kultury, życia. stawała rozwiązań. też t o co nieraz nowych że cenne twórczość kierunków n i e była skrępowana Gauguin, V a n Gogh żeby je omawiać. A teatrowi powojennemu u — to nas zespoły — stu­ denckie. B I M - B O M , STS, С О - T O , T e a t r na Tarczyńskiej, Gdańska Galeria itd. Zdarzają w s t r a c h u oczy dłońmi. P r a c a n i e b y ł a c i e k a w a . „ C z y w i e P a n , k i m j e s t a u t o r ? " — zapytała m n i e m i e j s c o w a szkołę Oczywiście, można satysfakcję, ważne. C i e k a w y — skali w i ę c w i d z i e ć r u c h a m a t o r s k i j a k o w i e l k ą szkołę przykłady którym w go j e g o m i a r ą , czy kultury. czasem j a k o regułami, na oceniać mierzyć życiu daje, ma m a l a r s t w o — t o r o d z y n k i , t o w a r t o ś ć , żeby obrazka, od mu być n o robić w y s t a w y , w s p i e r a ć r u c h a m a t o r s k i . koło pełni twórczość w człowieka. t a k r z e c — d o d a t k o w a . A l e n i e p o t o się p r z e c i e ż p o w i n ­ nie cm. czy u ł a t w i a ć p r z y s t o s o w a n i e d o życia, zbliżać d o s z t u k i , rewelacyjne 12 X 28 tusz, winna tego artystyczny, Pejzaż, ama­ ona założeniu a n i p o m o s t e m do wzbogacać s k a r b c a n a r o d o w e j większy roli, Twórczość bowiem w swym podstawowym zbliżającym Kamiński, społeczne twórczości wszystkim w twórcy. 29. Julian się w p l a s t y c e a m a t o r s k i e j dzieła i n t e r e s u ­ jące, a n a w e t w r ę c z doskonałe. Z d o l n e wać a n a w e t wzruszyć. I rzecz w nas zafascyno­ t y m , że s z t u k a ama­ w a ł e m sprawę dlaczego m a m o t y m wiedzieć. N a w y s t a ­ t o r s k a czy „ n a i w n a " — z d o l n e są dać n a m t e p r z e ż y c i a , w i e interesował m n i e obraz, a n i e p e r y p e t i e a u t o r a . A l e których pojechałem współczesnego m a l a r s t w a . do w s i , gdzie mieszkał. M i a ł wtedy jakieś co t a k i e coś żyje... M i a ł t y l e siły w rękach, co dziecko. zaspokoi obejrzenie kolejnej ciach i pięknościach, odbiega od wyrażania spokajania w a ł . W i e l k i e p s y , szczerzące zęby, o g r o m n y c h l u d z i , b e z ­ człowieka. bronne, potrzeb, A które sztuka są naturalnymi amatorów czy nie­ wraca l u d z i o m t e wartości, z których nalna n a długo C z y m a sens k r y t y k o w a n i e m a l a r s t w a n p . Józefy No­ zarówno to raczej słabe u d o l n e r y s u n k i , ale było m i wstyd... się wycofała. ci, d l a których Dlatego sztuka potrzebami „naiwnych" i dzieci. Były mądroś­ treści b u ­ dzących emocjonalną r e a k c j ę w i d z a . Z r e z y g n o w a ł a z z a ­ G d y mógł, g d y m u p o z w a l a n o — rysował, czasem m a l o ­ przerażone wystawy S z t u k a współczesna, p r z y w s z y s t k i c h s w y c h d w a d z i e ś c i a k i l k a l a t , a l e cierpiał n a z a n i k mięśni, c z o ł ­ gał się z t r u d e m p o z i e m i , o b r z u c a n y w y z w i s k a m i — p o nie sztuka sięgają nowoczesna przy­ profesjo­ do niej jest nie­ w a k i czy w o l n o t o robić? Co j e j p o w i e d z i e ć ? Ż e p l a m k a zrozumiała, j a k też i c i , d l a k t ó r y c h j e s t o n a zrozumiała w ale lewym r o g u zanadto się w y r y w a z całości? P r a c a z a m a t o r a m i t o p r a c a z ż y w y m i ludźmi, r ó ż n y ­ mi ludźmi. I jeśli n i e k t ó r y m warto nawet dawać rady niewystarczająca. Na wystawach i w s k a z ó w k i , t o u i n n y c h t r z e b a umieć t y l k o uszanować dualny obraz i c h t r u d . R o z u m i e ć , że s z t u k a j e s t n i e t y l k o grą porusza o n naszą ale że za płótnem obrazu stoi człowiek, któremu s z t u k a p o m a g a żyć, i już t y l k o z t e g o p o w o d u na szacunek. form. ta zasługuje amatorów znajdujemy prace, r y c h p r z e m a w i a d o n a s osobowość t w ó r c y , j e g o czy świata. I znacznie wyobraźnię, ważniejsze nie po to, aby któ­ jest, że niż t o , że m a o n t a k i e inne malarskie niedostatki. Na wystawy chodzimy z indywi­ zobaczyć amatorów nieskazitelną kon­ strukcję czy e l e g a n c j ę k o l o r y s t y c z n y c h r o z w i ą z a ń . Z g ó r y 21 �П. 30. Paweł Michiejewski, Sam na bezdrożu, ol. płyta pilSn., 40 X 49 cm. Szczecin. II. 31. Florian Myślicki, Paryż 1960, tempera, 24,5 X 18,5 cm. Puławy. II. 32. Lena Daszewska, Kumoszki, ol. pł., Kielce. II. 33. Janusz Maksymiuk, Portret mężczyzny, akwarela, 26,5 X 18,5 ст. II. 34. Barbara Białas, Parasolki, tempera, 66 X 44,5 cm. Szczecin. II. 35. Władysław Rząb, Łaźnia w Zgierzu, olej, 68 X 57 cm. Zgierz. 22 �П. 29. Julian szechnieniowe. torskiej dla leży A l e znaczenie przede samego społeczne t w ó r c z o ś c i wszystkim w twórcy. społeczeństwo Twórczość amatorska, czy użyteczna mniejszy sztuki, dla samego nie a n i też jest niezależnie od dawać ma wartości. tury. I t y l k o to jest M i a r ą w a r t o ś c i b ę d z i e w i ę c n i e dzieło, a p r z y n a j m n i e j n i e t y l k o dzieło, a l e r o l a j a k ą pełni twórczość człowieka. Na ile pomaga m u żyć. Co zbliża czy oddala wielkich osiągnięć go Amatora należy wojowych, mu talent, i ciekawe — pamiętam d z i e w c z y n k a w krótkiej, płóciennej sukieneczce — mała zasłaniała skali jego możliwości a n i e obcą. ileż opie­ k u n k a amatorów. N i e wiedziałem i n i e bardzo sobie zda­ i trzeba widzieć sztuce amatorów. się Właśnie wiedzą. zbyt cennego Już zaczynem dlatego Cezanne, znane, dały roz­ Trzeba kultury, życia. stawała rozwiązań. też t o co nieraz nowych że cenne twórczość kierunków n i e była skrępowana Gauguin, V a n Gogh żeby je omawiać. A teatrowi powojennemu — to u nas zespoły — stu­ denckie. B I M - B O M , STS, С О - T O , T e a t r na Tarczyńskiej, Gdańska Galeria itd. Zdarzają w s t r a c h u o c z y dłońmi. P r a c a n i e b y ł a c i e k a w a . „ C z y w i e P a n , k i m j e s t a u t o r ? " — zapytała m n i e m i e j s c o w a w nieuczona i przykłady K i e d y ś n a j e d n e j z t a k i c h w y s t a w przeszedłem obojęt­ szkołę Oczywiście, można satysfakcję, kul­ jako regułami, którym w jego miarą, czasem naprawdę ważne. C i e k a w y na go czy kultury. w i ę c w i d z i e ć r u c h a m a t o r s k i j a k o w i e l k ą szkołę m a l a r s t w o — to r o d z y n k i , t o wartość, żeby obrazka, oceniać mierzyć życiu daje, ma n o robić w y s t a w y , w s p i e r a ć r u c h a m a t o r s k i . koło od w mu być t a k rzec — d o d a t k o w a . A l e n i e p o t o się p r z e c i e ż p o w i n ­ nie cm. czy u ł a t w i a ć p r z y s t o s o w a n i e d o życia, zbliżać d o s z t u k i , rewelacyjne 12 X 28 tusz, winna tego artystyczny, autora, nie o nowe Pejzaż, ama­ o n a pełni amatorska kultury walor jaką założeniu a n i p o m o s t e m do wzbogacać s k a r b c a n a r o d o w e j większy roli, Twórczość bowiem w swym podstawowym zbliżającym Kamiński, się w p l a s t y c e a m a t o r s k i e j dzieła i n t e r e s u ­ jące, a n a w e t wręcz doskonałe. Z d o l n e nas zafascyno­ w a ć a n a w e t w z r u s z y ć . I r z e c z w t y m , że s z t u k a ama­ w a ł e m sprawę dlaczego m a m o t y m wiedzieć. N a w y s t a ­ t o r s k a c z y „ n a i w n a " — z d o l n e są dać n a m t e p r z e ż y c i a , w i e interesował m n i e obraz, a n i e p e r y p e t i e a u t o r a . A l e których pojechałem współczesnego m a l a r s t w a . do w s i , gdzie mieszkał. Miał wtedy jakieś nie zaspokoi obejrzenie kolejnej wystawy S z t u k a współczesna, p r z y w s z y s t k i c h s w y c h d w a d z i e ś c i a k i l k a l a t , a l e cierpiał n a z a n i k mięśni, c z o ł ­ ciach co t a k i e coś żyje... M i a ł t y l e siły w dzących emocjonalną r e a k c j ę w i d z a . Z r e z y g n o w a ł a z z a ­ rękach, co dziecko. i pięknościach, malo­ spokajania w a ł . W i e l k i e p s y , szczerzące zęby, o g r o m n y c h l u d z i , b e z ­ człowieka. bronne, G d y mógł, g d y m u p o z w a l a n o — rysował, czasem potrzeb, A odbiega które sztuka są nie­ wraca l u d z i o m t e wartości, nalna n a długo C z y m a sens k r y t y k o w a n i e m a l a r s t w a n p . Józefy No­ zarówno dzieci. Były to raczej słabe u d o l n e r y s u n k i , a l e było m i w s t y d . . . się naturalnymi amatorów i przerażone od wyrażania mądroś­ gał się z t r u d e m p o z i e m i , o b r z u c a n y w y z w i s k a m i — p o Dlatego sztuka potrzebami „naiwnych" z których wycofała. c i , d l a których czy treści b u ­ sztuka sięgają nowoczesna przy­ profesjo­ do niej jest nie­ w a k i czy w o l n o t o robić? Co j e j p o w i e d z i e ć ? Ż e p l a m k a zrozumiała, j a k też i c i , d l a k t ó r y c h j e s t o n a zrozumiała w ale lewym rogu zanadto się w y r y w a z całości? P r a c a z a m a t o r a m i t o p r a c a z ż y w y m i ludźmi, r ó ż n y ­ mi ludźmi. I jeśli n i e k t ó r y m warto nawet dawać rady niewystarczająca. Na wystawach i w s k a z ó w k i , t o u i n n y c h t r z e b a umieć t y l k o uszanować dualny obraz i c h t r u d . R o z u m i e ć , że s z t u k a j e s t porusza o n naszą ale że za płótnem sztuka pomaga na szacunek. obrazu stoi n i e t y l k o grą człowiek, form, któremu żyć, i już t y l k o z t e g o p o w o d u ta zasługuje amatorów znajdujemy prace, r y c h p r z e m a w i a d o n a s osobowość t w ó r c y , j e g o czy świata. I znacznie wyobraźnię, niż ważniejsze nie po to, aby zobaczyć któ­ jest, t o , że m a o n inne malarskie niedostatki. Na wystawy chodzimy z indywi­ że takie amatorów nieskazitelną kon­ strukcję czy e l e g a n c j ę k o l o r y s t y c z n y c h r o z w i ą z a ń . Z g ó r y 21 �38 �Władysław Sułowski, Nowa Huta: II. 36. Starość, lakier, płyta pilśń., 60,3 X 40,5 cm. 1965. II. 37. Stwór, lakier, płyta pilśniowa, 59 X 39,5 cm. 11. 38. Władysław Kuczrado, Pożegnanie, ol. pł., 53 X 73 cm. Kluczbork. II. 39. Franciszek Kocielski, Jezioro w górach, tempera, 41 X 30 c m . Кгакоги, 1961. П. 40. Alfred Długosz, cykl „Chopin" — Nokturn, gwasz, karton, 30 X 21 cm. Gorlice, 1965. Rzeźby godzin pisania, i obrazy pracy, koszt wymagają farb, p a p i e r u jest nieraz Bronię zresztą ale i pieniędzy, więc pędzli, nie gdyż płótna, w tylko tysięcy odróżnieniu gipsu, od drzewa czy znaczny. wystaw amatorów. Mają one bowiem znaczenie nie t y l k o d l a n i c h samych, ale i d l a widzów, dla publiczności, pokazy która przeważnie upowszechniają sztukę, zbliżają Bronię j e d n a k tych wystaw w i e m , że t y l k o n a j l e p s z e między w i d z e m autentycznym, i tłumnie uczęszcza. Są w i ę c c z y n n i k i e m takie niej. z ciężkim sercem, dzieła p o w i n n y być gdyż pomostem a sztuką. Ż e w r a ż l i w o ś ć kształci się n a dobrym być m o ż e i n a c z e j była i n n a do na kulturotwórczym, malarstwie. To pisałbym i odpowiednio wszystko t e słowa, g d y b y zestawione ekspozycje wiem, sytuacja wędro­ w a ł y p o c a ł y m k r a j u , g d y b y istniał rozsądny, p r z e m y ś l a ­ ny i realizowany plan upowszechniania najlepszych tości s z t u k i . A l e t a k przecież war­ n i e jest. N i e każda j e d n a k w y s t a w a a m a t o r ó w m o ż e być z p o ­ ż y t k i e m o g l ą d a n a . T o co p i s a ł e m w y ż e j dotyczy wystaw 39 40 w i e m y , że l e p i e j szukać i c h n a i n n y c h w y s t a w a c h . tu, dostrzec u amatorów, ważniejszego, luje czy rzeźbi. znajdujemy. takich możemy coś znacznie i s t o t n y powód, dla którego W Szukamy przeżyć t y m właśnie chyba człowiek emocjonalnych siła i społeczna Ale ma­ i je wartość wystaw. WYSTAWY Zarzuca że im Amatorzy i się n i e k i e d y zależy na zrozumiałe marzenia, nadzieje. siebie, opory widzów. Zarzut jest, To że mają prawda, dla swojej wewnętrzne, o n i jakieś satysfakcji obawa — Co n a j m n i e j p o ł o w a b i e r z e nawołujące do ale ośmieszenia i już t o ś w i a d c z y , że p r z y w i ą z u j ą są głosy tego, ambicje, że w i e l u m a l u j e s w o i c h i n t y m n y c h p r z e ż y ć sprawiają, wystaw. wystawiać, niepoważny. to przecież l u d z i e , t a c y s a m i j a k każdy z nas chyba dla a m a t o r o m , że chcą opinii często czy tylko zdradzenia że stronią o n i o d udział w pokazach do t e g o w a g ę . aby tylko amatorzy Naiwne nie mieli żadnych a m b i c j i p u b l i c z n y c h i m a l o w a l i t y l k o d l a siebie. To dopiero jednym ze byłoby patologiczne! sposobów Sztuka porozumienia i jest przecież zakłada istnienie z a r ó w n o nadającego, j a k i o d b i e r a j ą c e g o . N o r m a l n y c z ł o ­ w i e k n i e ż y j e w próżni i t w o r z ą c z a w s z e m a choć i s k i e r ­ kę nadziei, wywoła że choć t o co r o b i u jednej okaże osoby się komuś wzruszenie, przydatne, uznanie. a m b i c j e są g r o ź n e , a i c h p r z e r o s t . W y s t a w y są Nie jedynym t e r e n e m k o n f r o n t a c j i prac własnych z c u d z y m i , j e d y n y m poważnym sprawdzeniem s i e b i e w zetknięciu z p u b l i c z ­ nością. Często — pracy, sensem bo n i e jest cież z a g r a c e n i e d o g r a n i c m o ż l i w o ś c i s w e g o n i m prze­ mieszkania. 25 �Obawiam się jednak, że pytania takie n i e zawsze s t a w i a n e , g d y p o d e j m u j e się decyzję z o r g a n i z o w a n i a stawy. musi A sprawa być treść cenniejszy treść jest wystaw zasadnicza. Bo prezentujących inna przecież publicznie dorobek plastyki amatorskiej, a inna i charakter wystaw problemowych są wy­ czy naj­ z kolei środowis­ kowych. Wystawy „selektywne" przeznaczone są przede w s z y s t k i m dla szerokiej publiczności. O z n a c z a takich wystawach winni się znaleźć t y l k o n i e l i c z n i w y ­ brani. Czasem jest wództwa to możliwe w skali jednego (np. lubelskiego, krakowskiego, warszawskiego stosowanej t o , że n a woje­ szczecińskiego, — c z a s e m l e p i e j sięgnąć d o f o r m u ł y np. w Opolu — wystawa c h o d n i c h i północnych), l u b zorganizować w y s t a w y jalne, jak amatorów fora np. krakowska plastyków czy wystawa w pracy Wybór i prac spec­ „Inni. prac Od Niki­ pokonkursowa w y ­ stawa centralna C R Z Z w Warszawie wiek za­ problemowa warszawska d o G ł o w a c k i e j " czy t e g o r o c z n a za­ 6 województw p o d hasłem „Czło­ nie powoduje więk­ wypoczynku". na takie wystawy s z y c h zakłóceń w ś r ó d a m a t o r ó w , k t ó r y c h p r a c e p o m i n i ę ­ to, oczywiste jest bowiem, w y b r a ć można z a l e d w i e odczuwane Inaczej złożonych z p r a c n a j l e p s z y c h , a n i e s t e t y w i e m y , że n a d ­ syłane n a n i e o b r a z y i złe, dojrzałe i rzeźby i frapujące, są b a r d z o ale także różne. dyletanckie, Dobre pre­ domość — jest więc ostra selekcja. d l a kogo Edward Błaziak, Wola wa w lesie fajslawickim sowanie w zbyt kilkudziesięciu więc dyskwalifikacja. przedstawia publicznych spośród skali się ta sprawa województwa ostrego odsiewu podczas wystaw czy m i a s t a . T u prac jest wręcz sto­ nie­ m o ż l i w e , n i e b y ł o b y w t e d y w y s t a w y . . . O d r z u c a się w i ę c tensjonalne, wtórne. Konieczna jako że k i l k a . Pominięcie nie jest i po co Konieczna organizuje się świa­ wystawę. rzeczy na najsłabsze, nieudolne, kiczowate. kilkudziesięciu Idzikowska, pow. Krasnystaw. II. 41. Portret 1863 г., akwarela, 40 X 60 cm. 1965. dziewczyny, zakwalifikowanych. I akwarela, Kilku autorów wywołuje się 31 X 23 ст. II. 42. Bit­ 42 26 �43 I I . 43. Stanisław tym poczucie krzywdy, rozgoryczenie tych kilku g o r s z y c h " . A z k o l e i , p r z y łagodnej s e l e k c j i , w znajduje tych, się które sporo prac na pewno się p o w i n n o w salach w miejscach, muzeum czy które szeroko wystaw niejako „naj­ ekspozycji n i e należących pokazywać, artystycznych, gwarantują a poziom więc wysta­ w i a n y c h t a m dzieł. wystawy środowiskowe l u b o charakterze pół-zamkniętym, (np. pokaz Domu Kultury). prac członków Wtedy klubu można, a robo­ amatorów nawet przy trzeba dać Spacer wnoszone bywają są Komisje, staromiejski, niejako zrozumiałe dla tyzmu i świeżości. nieudolny przy (np. obrazom należą Wyżej nieraz cenią i odnoszą zawsze artyści, naiwny choć n i e ustępuje prze­ plastyków. się do p r a c odrzucając 1966). D z i w n e je nawet to nieco, z wystaw z jednej bowiem tłumaczymy 0 samych się, g d y i s t o t n i e i n s p i r u j e o n a a m a t o r ó w , a b y w a , że t e ich prac z widzem, emocjonalnie o pozwolenie najczęściej z wystawiającym. i m na konfrontację życzliwym, Sytuacja związanym taka istnieje mem pokazach w w urzędach i zakładach Wystawy pracy noszą p o ł y koleżeński, t o w a r z y s k i . I n a c z e j swojej koleżanki niż obrazy w i s z ą c e n a ścianie l o k a l u Wystawy stawową kontakt lub urządzane charakter n i e znanego mu malarza, wystawowego. kontaktu ten niemal — komisja amatora zawsze którym jest kwalifikująca ma miejsce Komisje problematyki też i t r z e b a składają ruchu się przy p l a s t y k , prowadzący czy jury o nich często pod­ Ale amatorskiego. ludzi nie zawodowej. przede K r y t e r i a , które sto­ modelatora Teatru dana przez plastyków p r a c o m prymi­ w u coś n a p r a w d ę dziś z zewnętrz n i e znajduje ogromnej większości i naszej nowego, plastyki uznania i zrozu­ amatorów. p r z e k o n a n i u malują podobniej jest czy rzeźbią d o k o n w e n c j i , którą wydać werdykt, z u z n a n i e m w s z y s t k i c h plastyków to świeżego dopełnieniem Cenią w s z y s t k i m w y s i ł e k , żmudną pracę, dzięki swoim coraz już C h o d z i j e d n a k o t o , że h i e r a r c h i a w a r t o ś c i , Trudno znających dzieł p l a s t y k ó w z d y p l o ­ J . Śliwińskiego, wnoszą koniecznym wprowadzona t u mówić. z ocena nie te prace zespół, prace (np. obrazy Wysoka mienia drażliwe i t r u d ­ dziwimy N o w e j H u c i e — i l . 53, 54). udziale oceniające zaś t y w n y c h i n a i w n y c h j e s t d l a m n i e zrozumiała. B o w ł a ś ­ są z publicznością. 1 p r z y d z i e l a j ą c e n a g r o d y . Są t o s p r a w y ne, dlatego na też o c e n i a się p r a c e środowiskowe p o w i n n y więc stanowić formę pośrednika takie z drugiej a m a t o r s k i e p r a c e n i e są n a p r a w d ę g o r s z e o d większości produkowanych na wystawach zarówno w D o m a c h K u l t u r y , Ogniskach, j a k i w s z e l k i c h środowiskowych. itd. — nowoczesnej, najlepsze prace w s z y s t k i c h amatorów. Chodzi t u b o w i e m amatorów, zasady Szczególnie inspirowanych s t r o n y s t a r a m y się zbliżać l u d z i d o s z t u k i jej nie wybitni obraz niczym zawodowych nowoczesną, Poznań zewnątrz" cm. w s z y s t k i m p o d kątem i c h a u t e n ­ od takiego, który t y m nieufnie sztuką „z 77 X 58 ol. pł., amatorów. do k t ó r y c h oceniają p r a c e p r z e d e ciętnym P r o b l e m ó w t y c h n i e m a , g d y się o r g a n i z u j e czym sują, do zwłaszcza Ziębicki, zupełnie niemożliwe wśród który oni której coraz lepiej, naśladują. by się spotkał profesjonalnych. amatorów. Choćby Jest dla- 27 �t e g o , że r e p r e z e n t u j ą więc nagrody chowawczej, różne k o n w e n c j e czy wyróżnienia i zawsze wywołują n i e , żal, p r e t e n s j e . R o d z i Tak Lenczewska wy­ lic i postawy. n i e pełnią funkcji zdziwienie, rozgorycze­ się w i ę c p y t a n i e , czy Dodajmy też, źe o r i e n t a c j a n a „ p r y m i t y w " b o w i e m w amatorów o n e j k u l t u r z e p l a s t y c z n e j , sprowadzając do kultywowania naiwności i nie może zaawansowa­ sens amatorstwa prymitywu. Ale prymi­ Wystawy Może i d z i e , n i e z a w s z e z korzyścią malowania, od prymitywu do zaś „ n a i w n a " j e s t o d r ę b n y m matykę i inne f o r m y Nagrody charakter za co mają, dostaje nagród jego Twórczość n u r t e m , m a swoją Wskazują, pieniądze. uderza tego w czy co nie się Wypaczanie zasady ale muszę kim jest wiedzieć czy czy staruszka. A to nie t y l k o w Często taka właśnie ustosunkować informacja szyły emocjonalny, sprawa w pozwala odpowiednio w którym druga. drugich, aby powstała Organizując tworzyć wystawę pewne amatorów jedne S i ę g n ę d o p r z y k ł a d u . P r z e d dziesięciu l a t y zorganizowa­ Wystawa m a l o w a n e dość n o w o c z e s n e o b r a z y m i e j s c o w y c h lepiej nie właśnie dawać budzą nagród niezdrowe na sens wystawach, ambicje, czynią bo one więcej to zła historii była sztuki, świetna, ludzi materia­ członkami Z P A P , łową oraz wystawie na farby, płótno, p a p i e r na smakowanych działają jakiegoś w swym środowisku, budząc zainteresowanie II. 44. J . Błaszczyk, Portret, ol. pł., Szczecin, 1962. II. 45. Jerzy Krasicki, Macierzyństwo, drewno, wys. 63 cm. Kraków. II. 46. J . Kra­ sicki, „Komala", drewno, wys. 56,5 ст. II. 47. Stanisław Fuczek, Zachód słońca, 21 X 29 cm. Kraków. II. 48. Józef Baczek, Brama pod Luw­ rem, akwarela, 14,5 X 16 cm. 28 wyraźnych płótnach szewca, na niej niewidoczne wrażliwie aspiracjach adeptów malar­ w i ę k s z o ś ć i c h została założyli g r u p ę „ Z a m e k " stłamszone, s t y p e n d i a i n a g r o d y d l a t y c h amatorów, którzy a k t y w n i e dla sztuki i k u l t u r y . Ludzie tacy j a k np. 79-letnia M a r i a o przeważały s k i c h . I rzeczywiście, po w y s t a w i e niż d o b r a . P i e n i ą d z e zaś p r z e z n a c z y ć n a p o m o c d l a amatorów, enklawy. no w L u b l i n i e w y s t a w ę amatorów. S z u m n i e , z reklamą. naj­ dyskusję nie głu­ logiczne ich, pod kli­ praca. rozwijania stawia brak, katalogach. uczenia i t d . Z tego sobie t r z e b a zdawać sprawę. A amatorami, które rolnik. się d o o b r a z u c z y r z e ź b y , zrozumieć trzeba przemyśleć scenariusz, a b y prace opieki nad wystaw. obrazy, ale nawet chcemy, „podoba", wy­ wystawiający t y c h i n f o r m a c j i często podpisach, mat prawidłowej i formy różnią się o d z w y k ł y c h interesować o g l ą d a m , r o b i h i s t o r y k s z t u k i , b i o l o g , ślusarz c z y I chcemy społecznikowską proble­ opieki. instruktażowy. się polityki zaś dla uroku dojrzałości. nie artysta-plastyk, i rozwoju amatorów mnie Student człowieka i staw. t y w e m t r u d n o zostać ( c h y b a , że się m a u z d o l n i e n i a M a r i i się j e s t , a d r o g a energią K o ń c z ą c t e n rozdział, c h c i a ł b y m z w r ó c i ć u w a g ę j e s z ­ Antoszkiewicz...). Prymitywem swą cze n a p a r ę s p r a w d o t y c z ą c y c h s p o s o b u urządzania b y ć r ó w n i e ż p r z y j ę t a j a k o zasada w p o l i t y c e o p i e k i n a d amatorami. Uderza z B i e l s k a c z y 8 0 - l e t n i A l f r e d Długosz z G o r ­ imponować postawą. nagrody t a k i e m a j ą sens. s k o r o i c h i n t e n c j e n i e są zrozumiałe? mogą przy „Zamkowiczów" robotnika, fryzjera. itp. Na tejże ślicznych wy­ wisiały Zginęły obrazki w tym układzie. A p ó ź n i e j s z e l a t a p o k a z a ł y , że L u b l i n m a j e d n ą ��1 najciekawszych w kraju nałych w każdym Myślickiego, k s . M a l a r z a Michałowskiej, Scibiora, i i n . , aż p o p r y m i t y w l a k a , A l b i c z u k a , Błaziaka czy O d r z y w o l s k i e g o eskpresję r z e ź b Karu- i natrętną Hessa. ciągle dyskutowany. Rzeczywiście, prace a m a t o r ó w n i e uczęszczających d o ż a d n y c h o g n i s k a n i n a zajęcia plastyczne ważnie bardziej przyjąć w k l u b a c h czy świetlicach świeże, m n i e j szablonowe. j a k o założenie r u c h u są prze­ Gdyby więc amatorskiego produkowa­ n i e o b r a z ó w i rzeźb o c e c h a c h s p o n t a n i c z n y c h , n a i w n y c h i świeżych, n a p e w n o należałoby zrezygnować z wszel­ k i c h n a u k i korekt. Ponieważ jednak chodzi n i e o artystyczny, a o rozwój efekt ludzi, rozszerzanie i c h wrażli­ wości i b u d z e n i e ś w i a d o m o ś c i t w ó r c z e j — t r u d n o p r z y j ą ć założenie c h r o n i e n i a d z i e w i c z e j Nie znaczy to jednak, niewiedzy amatorów. że wszystkich należy uczyć. A i m e t o d y t e j n a u k i muszą b y ć z r ó ż n i c o w a n e . P r y m i t y w w i n n o się p o z o s t a w i ć w s t a n i e n i e s k a ż o n y m , i n n y m d a ­ wać tyle, czuję i l e może się zresztą się i m r z e c z y w i ś c i e powołany przydać. N i e do udzielania rad w t y m zakresie. Chcę t y l k o wyrazić s w o j e s t a n o w i s k o wach generalnych. ogniska o regularnym programie tylko Więc fałszywe świadectw jednakowym dla wszystkich pseudo-akademie i c h absolwenci i dyplomów, wiedzą Najbardziej pożyteczną stwarzają domagają się za dużo, a b y czuć się a m a t o r a m i , a za m a ł o , a b y r o z u m i e ć niedzielne spra­ m i się c e l o w e i pozory, w — n i e wydają nauczania. Takie formą takie j a k warszawskie L i t e r a t u r ę i historię r o z w o j u z a i n t e r e s o w a ń p i s a r ­ stwem l u d o w y m podaje ostatnio: Z b . Bednorz, Ludowe żniwo literackie. Pisarstwo ludowe współczesnej Opol­ szczyzny, W r o c ł a w 1966. 1 P o r . : A . J a c k o w s k i , Z problematyki współczesnej amatorskiej twórczości plastycznej, „Pol. Szt. L u d . " , R. I X , 1955, n r 5; K . P i w o c k i , A la limits de 1'art populaire et non-populaire, „Zeszyty Etnograficzne M u z e u m K u l t u r y i Sztuki Ludowej w Warszawie", t . 1, W a r ­ s z a w a 1960; R. R e i n f u s s , Sztuka ludowa, amatorska i uczona [ w : ] Uwagi, wypowiedzi i materiały o amator­ skim uprawianiu plastyki..., W a r s z a w a 1963 (zbiór w y ­ powiedzi z okazji k r a k o w s k i e g o s y m p o z j u m poświęco­ nego p r o b l e m o m plastycznej twórczości a m a t o r s k i e j , w y ­ d a n y ma p o w i e l a c z u p r z e z C P A R A ) . 2 UCZYĆ - NIE UCZYĆ Dylemat PRZYPISY grupę a m a t o r ó w . O d d o s k o ­ sensie p r a c j a k mało wydaje wiedzą. się P o r . : S t . Szczepański, R y s u n e k i malarstwo. Wska­ zówki dla artystów amatorów, Warszawa 1957; S t . S z u m a n , Pochwała dyletantyzmu. Rzecz o znaczeniu samorodnej twórczości w wychowaniu estetycznym spo­ łeczeństwa, Warszawa 1947; M . Ż y w i r s k a , Twórczość plastyczna górników, cz. I , „ P o l . S z t . L u d . " , R. V , 1951, n r 1/2; A . J a c k o w s k i , Z problematyki..., w y d . cyt.; A . K o s s a k o w s k i , W sprawie amatorów, „Pol. Szt. L u d . , R. X , 1956, n r 6 ; ( b . interesująca w y p o w i e d ź t r a f n i e p o ­ l e m i z u j ą c a z definicją p o j ę c i a a m a t o r a z a w a r t ą w m o i m ó w c z e s n y m a r t y k u l e ) ; M . Ż y w i r s k a , Amatorski ruch plastyczny u>śród górników, K a t o w i c e 1959 (szczególnie w y p o w i e d ź W . H o d y s a , r o z w i n i ę t a następnie w r e f e r a c i e n a s y m p o z j u m ) ; I . W i t z , Wielcy malarze amatorzy, War­ s z a w a 1964. P o n a d t o l i c z n e , r o z s i a n e w p r a s i e u w a g i K . W i n k l e r a , M . W a l l i s a , W ł . Strzemińskiego, J . N o w o ­ sielskiego, J . Białostockiego i i n . s Wł. Hodys, wypowiedź n a c y t o w a n y m pozjum. 4 wyżej , sym­ [ ognisko n a B i e l a n a c h . O zróż­ n i c o w a n y m podejściu d o k a ż d e g o u c z e s t n i k a . I n n y m d o młodego, i n t e l i g e n t n e g o modystki a i n n y m do pomocnicy naiwne obrazki. Sprawa realna. i zdolnego dokształcającej się domowej malującej i n n y m do w ognisku, w skupieniu 8 rozszerzenia A l e można, ilości ognisk j a k sądzę, i średnie u c z e l n i e p l a s t y c z n e , punkty amatora, plastycznie konsultacyjne. Muzea nie wydaje t a m gdzie są się wyższe utworzyć w o p a r c i u o n i e zaś okazać pomoc w zajęciach ogólnych, w dokształcaniu z z a k r e s u winny wiedzy 0 s z t u c e . W i d z ę też c e l o w o ś ć w i ę k s z e j p o m o c y Domów Kultury dla Klubów przy t y c h Domach. Chodzi z zakresu wiedzy t u o organizowanie prelekcji finansowo-organizacyj­ przynajmniej r a z n a tydzień czy d w a tygodnie. Wszelkie, nawet będą m i a ł y amatorom 1 ze s t r o n y pracujących zespołom stałych k o n s u l t a c j i i k o ­ d l a chętnych, nawet zespołów, o sztuce, p o m o c ną p r z y z a p e w n i e n i u rekt i jednak konsultacje umiejętnościach, nicować zespół najsłuszniej sens w t e d y formy przed plastyka pomyślane o odpowiedniej dostatecznie swej pomocy się wiedzy elastycznego, a b y róż­ umiejącego uchronić i naśladowaniem działania tylko, gdy zapewni jednego wzoru, jednego „stylu". A to jest n a j t r u d n i e j . I właśnie w p r z y g o t o w a n i u takiej kadry zarówno konsultantów-opiekunów CPARA, jak i same powinny Akademie, na pomóc których n a l e ż y p o ś w i ę c i ć w p r o g r a m i e w y k ł a d o w y m trochę czasu na pracy zajęcia z Jak się w y d a j e , ilość ludzi móc t y m l u d z i o m ale 30 i praktyczne w zakresie amatorami. większa i teoretyczne celową. ruch amatorski uczestniczy okazać w pomoc. rozwija się, c o r a z n i m . Trzeba Nawet umieć niewielką, 46 �50 51 II. 49. Jan Szostak, Grupa Laokoona, korzeń, wys. 42 cm. Augustów. 60 X 42 cm. Pruszków. II. 51. Janina Stykowa, Slota, akwarela, deusz Scibior, Łodzie na Wiśle, akwarela, 23 X 27,5 cm. Chełm Lub. II. 50. Marian Perz, tusz, 21 X 29,5 cm. Kwiaty, akwarela, Kraków, 1961. II. karton, 52. Ta­ 31 �A . J a c k o w s k i , Współczesna Szt. L u d . " , R. X V I I I , 1964, n r 1. 5 rzeźba ludowa, „Pol- M . Ż y w i r s k a , Twórczość plastyczna górników, „Pol. Szt. L u d . " , R. V , 1951, n r 1/2, n r 3, n r 4/5; t e j ż e : Ama­ torski ruch plastyczny wśród górników..., w y d . cyt. oraz cały z e s z y t „ P o l . Szt. L u d . " , R. V I , 1952, n r 3, p o ś w i ę c o n y t w ó r c z o ś c i g ó r n i k ó w , a zwłaszcza a r t . M . Gładysza, Z twórczości plastycznej górników śląskich. 6 P i s z e o t y m dużo M . Ż y w i r s k a w w y ż e j książce. 7 O ognisku z paletą. Ognisko 8 cytowanej t y m pisze W . R o s z k o w s k a , Entuzjaści malarzy niedzielnych, W a r s z a w a 1963. Jan Śliwiński: II. 53. Ziemia, folia złota, czerwona, ornamenty tłoczone w metalu, 100 X 80 cm. 1966. II. 54. Kompozycja, folia złota, 60 X 80 cm. 1964. Fot.: Stefan Deptuszewski — il. 3; Ewa Kozłowska-Tomczyk — il. 22; Henryk Marciniak — il. 44; Stefan Pleśniarowicz — il. 20; Zenon Radke — i l . 16; Stanisław Stępniewski — il. 10, 27, 35, 43; Jan Swiderski — il. 1, 2, 4—8, 11—14, 17—19, 21, 23—26, 28—31, 33, 34, 36—39, 41, 42, 45—54; Edmund Zdanowski — il. 9. 53 54 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/08cff29160f94a2ba1b78843d81084e8.pdf 4564d537f4ee9c3302823b6981ea9b9d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2583 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2400 Title A name given to the resource Łeś Kurbas / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4, s.58-62 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chojak, Bruno Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Łes Kurbas Bruno Chojak Według metryki galicyjskiej: Aleksander Zenon (dwojga imion), według zapisu ukraińskiego: Ołeksandr Stcpanowycz, w życiu publicznym: Ł e ś Kurbas. Urodził się 25 lutego 1887 roku w Samborze, w rodzinie aktorskiej. Jego rodzice - Stepan i Wanda, występujący pod scenicznym nazwiskiem ,,Janowicz'' na deskach objazdowego, ukraińskojęzycznego teatru galicyjs­ kiego „Ruska besida" („Biesiada Ruska"), kierowanego przez antreprenera Iwana Biberowicza - znani są dość dobrze ówczes­ nej publiczności tego teatru jako para czołowych amantów. Stepan jest synem grecko-katolickiego duchownego, probosz­ cza parafii w Kuropatnikach i Starym Skałacic koło Brzeżan na Tarnopolszczyźnie. Kiedy zostaje aktorem - jego ojciec wy­ rzeka się go. Wanda jest córką „urzędnika przy Starostwie", z mieszanej rodziny (prawdopodobnie) niemiecko-polskiej. Wieloletnia tułaczka i ogólna nędza życia aktorskiego do­ prowadza rodzinę Kurbasów-Janowiczów do tragedii. Ojciec rozpija się do tego stopnia, że nie może j u ż grać. Matka wraz z ciężko chorym mężem i dziećmi zjawia się na probostwie w Starym Skałacie. Teść, który niegdyś odmówił przyjęcia młodych małżonków i ochrzczenia ich syna (a swego wnuka) Aleksandra Zenona, teraz poruszony widokiem nieszczęścia udziela im schronienia. Odtąd probostwo w Starym Skałacie staje się właściwym domem rodzinnym małego Kurbasa. Środowisko rodzinne dziadka jest kulturowo charakterystyczne, ponieważ jego dorośli członkowie zaliczają się do tzw. „moskw o f i l ó w " . Kurbas j u ż we wczesnym dzieciństwie - obok rodzimego ukraińskiego, szkolnego polskiego i urzędowego niemieckiego - poznaje również (i to całkiem nieźle) język rosyjski, co było rzadkością w ówczesnej Galicji. Kończy gimnazjum w Tarnopolu. Po maturze wyjeżdża do Wiednia, 58 gdzie na tamtejszym uniwersytecie rozpoczyna studia na wy­ dziale filozoficznym. W tym samym czasie jego ojciec umiera w stanie delirium (wrzesień 1908). Zrozpaczona matka wymusza na swym synu przysięgę, że ten nigdy nie zostanie aktorem. Jest to środek ostateczny. Wcześniej chłopca, przejawiającego wyraźne skłon­ ności do aktorstwa, starano się odwieść od tych zainteresowań bardziej łagodnie, próbując nakierować je na muzykę (opano­ wał grę na fortepianie) i literaturę (nawiązał kontakt z Iwanem Franką i nawet przesyłał mu swe utwory). Dotrzymanie tej przysięgi jest dla młodego Kurbasa niełatwe. Po przyjeździe do Wiednia związał się już z ruchem amatorskim tamtejszego ukraińskiego środowiska studenckiego, gdzie jest jednym z naj­ aktywniejszych organizatorów, reżyserów i aktorów w przed­ stawieniach i wieczorach artystycznych. Podziwia teatr Маха Reihardta. Poznaje grę Eleonory Duse w jej późnym okresie. Poznaje osobiście i zaprzyjaźnia się z najgłośniejszym aktorem rcinhardtowskim, Josephem Kainzem. Znajomość ta umożliwia mu m.in. statystowanie w wielkich realizacjach teatralnych Reinhardta. Po śmierci ojca Kurbas zmienia miejsce studiów z Wiednia na Lwów, by być bliżej owdowiałej matki. Kontynuuje studia filozoficzne, a jednocześnie nie przestaje interesować sic teatrem. We Lwowie poznaje tamtejszy teatr w jego najlepszym okresie - dyrekcji Tadeusza Pawlikowskiego. Nadal 0 w przedstawieniach amatorskich. Ściśle współpracuje ze swy" bliskim przyjacielem, Adamem Kocką w Komisji Sztuki D * matycznej przy Związku Studentów Ukraińskich. Kres ternu kładzie tragiczny przebieg wydarzeń w dniu 1 lipca 1910 ro na uniwersytecie lwowskim. W trakcie manifestacji student 1 1 1 �ukraińskich, domagających się utworzenia we Lwowie uniwer­ sytetu z ukraińskim językiem wykładowym, dochodzi do bójki, w której ginie śmiertelnie zraniony Adam Kocko. Kurbas, jako współuczestnik zajść, zostaje aresztowany, a następnie karnie relegowany z uczelni. Po tych wydarzeniach położenie Kurbasa staje się tragiczne, pragnie poświęcić się wyłącznie teatrowi, jednakże jest związa­ ny przysięgą, złożoną wobec matki. Próbuje popełnić samobójs­ two. Tylko dzięki przytomności umysłu kolejarzy na jednej ze stacyjek pod Lwowem unika śmierci. Matka uwalnia go od przysięgi. Kurbas - zainteresowany reżyserią - nawiązuje wpierwszej połowie 1912 roku krótkotrwały kontakt z działają­ cym na Zakarpaciu „Teatrem Huculskim", kierowanym przez Hnata Chotkewycza. Jest to unikalny, jak na owe czasy, przykład teatru „etnograficznego". Aktorzy - niepiśmienni górale - uczą się ról „na s ł u c h " , po czym grają. Tematyka przedstawień dotyczy tradycyjnego życia Hucułów. Kurbas jest rozczarowany pracą w tym zespole, ponieważ nie ma tam właściwie miejsca dla nowoczesnego reżysera. Oczekuje się po nim raczej funkcji kogoś w rodzaju administratora teatru. Porzuca „Teatr Huculski" i wraca do Lwowa, gdzie do 1914 roku będzie występował jako aktor w zespole „Ruska besida". Jego role (poza tradycyjnym repertuarem Mychajły Stariekiego) to m. in.: Setnik w Wiju wg Gogola, Morales w Carmen Bizeta. Luter w Opowieściach Hofmana Offenbacha, Astrów w Wujaszku Wani Czechowa, Karenin w Żywym trupie wg Tołstoja i Waśka Popiół w Na dnie Gorkiego. W kwietniu 1914 odbywa podróż po Europie (Warszawa, Praga, Berlin, Monachium), aby zapoznać się z tamtejszymi teatrami i galeriami sztuki. Wybuch I wojny światowej komplikuje jego sytuację. Galicja w dużej części trafia pod okupację rosyjską. Ogranicza swą działalność do Tarnopola. Organizuje na przełomie lat 19141916 swoje pierwsze samodzielne przedsięwzięcie teatralne -„Tarnopolskie Wieczory Teatralne" (,,Ternopilśki teatralni weczory"). Poza repertuarem tradycyjnych autorów ukraińs­ kich (Kotlarewski, Stari cki, Karpenko-Karyj) występuje m. in. w Niedźwiedziu i Oświadczynach wg Czechowa. W 1916 roku. wykorzystując okoliczność okupacji rosyjskiej, przeprowadza się wraz z matką na stałe do Kijowa, gdzie zaczyna grać na scenie teatru Mykoły Sadowskiego. Sytuacja kulturalna Ukraińców w Rosji przedstawia się w tym czasie relatywnie korzystnie: od 1876 do 1881 w Rosji obowią­ zywał bezwzględny zakaz drukowania ukraińskich książek oraz wystawiania przedstawień w języku ukraińskim; po 1881 roku dochodzi do pewnej liberalizacji - wolno już wystawiać tradycyjny ukraiński repertuar „etnograficzny" (np. Kotlarewskiego), ale nie wolno dokonywać tłumaczeń utworów literatury światowej na ukraiński ani wystawiać ich po ukraińsku w teat­ rze; po 1905 roku, w wyniku rewolucji lutowej, następuje dalsza liberalizacja. Wykorzystuje to Mykoła Sadowski, obok Marii Zańkowieckiej - najwybitniejszy z ówczesnych koryfeuszy sceny ukraińskiej. W 1916 tworzy w Kijowie pierwszy w histoЙ, stacjonarny teatr ukraiński. U Sadowskiego Kurbas debiutuje rolą Zbigniewa w Mazepie Słowackiego. Ale do historii przechodzi jego kreacja Chles•akowa w Rewizorze Gogola, którego wystawiono na 10 °cznicę istnienia sceny Sadowskiego. Rola ta utwierdza pozy4? Kurbasa już jako aktora wybitnego na tle dominującego *tym czasie w życiu kulturalnym Ukraińców ..teatru koryfcuУ - tj. Sadowskiego-aklora i jego otoczenia. Jednakże ten niewątpliwy sukces nie satysfakcjonuje Kur~a. Niebawem dostrzega całą złożoność sytuacji; teatr ukraińuwolniony od dotychczasowych ograniczeń administracyj™> Powoli wydobywa się z ciążącego na nim „etnografiz• ale jednocześnie szybko kostnieje i nabiera wszystkich r 11111 najgorszych cech tradycyjnego teatru mieszczańskiego. Tej refleksji sprzyja niezwykle bogaty krajobraz kulturalny przy­ frontowego Kijowa. Kurbas styka się z pisarzami: Aleksym Tołstojem, Ilją Erenburgiem, Osipem Mandelsztamem, Michai­ łem Bułhakowem i Jarosławem Iwaszkiewiczem. Poznaje pri­ mabalerinę Bronisławę Niżyńską (siostrę W a c ł a w a ) oraz Juliu­ sza Osterwę i Stefana Jaracza, działających wówczas w teatrze na Meringowskiej. Jest świadkiem powstania teatru "Studya" Stanisławy Wysockiej. Kurbas gra nadal na scenie teatru Sadowskiego, ale równoleg­ le, na przełomie maja-czerwca 1916, organizuje własne studio, zwane potem „Młodym Teatrem U k r a i ń s k i m " („Molodyj ukrajinśkyj teatr"), złożone z młodych aktorów i uczniów Szkoły Dramatycznej im. Łysenki w Kijowie. W 1918 zespół ten przyjmie formę statutową: Towarzystwo Wzajemnego Zaufania „Młody Teatr" w Kijowie (Towarystwo na wiń ,,Molodyj teatr" u Kyjewi), będące jednocześnie towarzystwem udziało­ wym akcjonariuszy. Przez całą jesień i zimę 1916-1917 zespół intensywnie pracuje nad Edypem królem Sofoklesa oraz nad utworami scenicznymi Winniczenki, Łesi Ukrainki, Ibsena, Hauptmanna i Maeterlincka. W trakcie tych prac Kurbas opuszcza scenę teatru Sadowskiego. Z początkiem 1917 na pierwszym wolnym zebraniu działaczy ukraińskich Kijowa wybrany zostaje sekretarzem Komitetu Organizacyjnego oraz sekretarzem redakcji nowo powstałego czasopisma „Teatralni w i s t i " („Wiadomości Teatralne"). Za­ jmuje się pracą przekładową (ma już za sobą nic opublikowany przekład Młodości Маха Halbego), zaś ukazują się: Tragedia aktora Emila Lessinga, aforyzmy Oscara Wilde'a, Dramat i scena Rudolfa Bliimnera i [jola Jerzego Żuławskiego. We wrześniu ma miejsce pierwsza premiera „Młodego Teatru Ukraińskiego" - Czarna Pantera i Biały Niedźwiedź (Czorna Pantera i Biłyj Medwid') Winniczenki, w reżyserii Kurbasa, gdzie on sam gra również rolę Kornija. Do 1919 reżyseruje w zespole „Młodego Teatru" (także grając role w tych przedstawieniach) m. in.: Młodość Halbego (Iwaś), Ijolę Żuławskiego (Arno), W puszczy Łesi Ukrainki (Richard), Biada kłamcy Franza Grillparzera (Leon), Kandydę George'a Bernarda Show (James Mevore) i wreszcie - Edypa króla Sofoklesa (rola tytułowa). To ostatnie przedstawienie staje się wydarzeniem niebywałej wagi w historii teatru ukraińskiego, gdyż sumuje się w nim już ogromne doświadczenie Kurbasa jako reżysera i aktora. Szczególną pozycję w repertuarze „Młodego Teatru" za­ jmują kameralne „ W i e c z o r y " , poświęcone twórczości poetów ukraińskich: Ołeksandra Ołesia, Pawła Tyczyny i Tarasa Szew­ czenki. W styczniu 1919 Kubas wystawia Szopkę (Rizdwianyj wertep). Niektórzy badacze przypuszczają, że właśnie to przed­ stawienie Kurbasa, wraz z jego oryginalną architekturą scenicz­ ną ukraińskiego wertepu, wpłynęło na koncepcję strukturalnoprzestrzenną powieści Biała Gwardia (a zarazem dramatu - Dni Turbinów) Bułhakowa, który wówczas mógł je oglądać w Kijo­ wie. Na przełomie marca-kwietnia 1919 dochodzi do połączenia się zespołu „Młodego Teatru" z Państwowym Teatrem Drama­ tycznym w Kijowie. Nowa instytucja przyjmuje nazwę Pierw­ szego Teatru Ukraińskiej Republiki Radzieckiej im. Szew­ czenki (Perszyj teatr Ukrajinśkoji Radianśkoji Respubliky imeni Szewczenka). Dzieje się to w ramach powszechnej nacjonaliza­ cji teatrów miasta Kijowa, zgodnie z postanowieniem Wszechukraińskiej Rady Sztuki z 15 marca 1919. Kurbas obejmuje kierownictwo artystyczne nowego teatru. W tym okresie warta jest odnotowania współpraca Kurbasa (który posiadał wykształcenie muzyczne) z teatrami operowymi Kijowa. M . in. w sierpniu przygotowuje Halkę Moniuszki. Do 59 �premiery nie dochodzi. Kijów staje w ogniu walk pomiędzy bolszewikami, oddziałami Petlury a armią Denikina. Kulturalne życie miasta zostaje sparaliżowane. Wielu Ukraińców ucieka, ponieważ oddziały białych po wkroczeniu z wyjątkową bez­ względnością niszczą wszelkie ślady odradzającej się dotąd z dużym trudem kultury ukraińskiej. We wrześniu 1919 Kurbas zawiera związek małżeński z Walentyną Czystiakową, córką znanego solisty operowego Teatru Wielkiego w Moskwie, Mikołaja Piotrowicza Czys­ tiakową. Przed kilku miesiącami, w lutym, wstąpiła ona jako praktykantka do studia przy „Młodym Teatrze''. Aby grać, musi się nauczyć ukraińskiego, którego nie zna. Z czasem stanie się jedną z czołowych aktorek teatru Kurbasa. Będzie towarzyszyć mężowi w jego drodze twórczej i w życiu niemal do końca. Po przywróceniu władzy bolszewików w Kijowie, z począt­ kiem 1920 roku, Pierwszy Teatr Republiki wznawia s w ą działalność. Kurbas ponownie występuje w roli Chlestakowa w Rewizorze, w reżyserii Ołeksandra Zaharowa. Wkrótce potem wystawia swą pierwszą realizację Hajdamaków Szewczenki. W kwietniu 1920 powstaje nowy, Kijowski Teatr Dramatycz­ ny, znany pod swą nazwą skrótową „Kijdramte''. Obok Kurbasa do jego ścisłego kierownictwa artystycznego wchodzą: Wasyl Wasylko i Pawło Dołyna. W czerwcu 1920 „ K i j d r a m t e " wyjeżdża z Kijowa na prowincję, do Białej Cerkwi, gdzie kontynuuje działalność teatralną. Zespół trafia na ten teren tuż po kontrofensywie A r m i i Konnej Budionnego i Grupy Opera­ cyjnej Jakira. Przedstawienia są dawane we wsiach i małych miasteczkach, gdzie publiczność stanowią chłopi i robotnicy z okolicznych cukrowni. Za bilety płacą cukrem, ziemniakami i kilkoma rodzajami walut ( „ c a r s k i e " , „radzieckie", „kier e n k i " , hrywny). Kurbas nabiera wielu cennych doświadczeń w zetknięciu z tego rodzaju publicznością. W takich warunkach realizuje swego pierwszego Makbeta Szekspira, który - jak wspomina w swoim dzienniku - nie odnosi powodzenia. Ale wspomina też: „Byli tacy, którzy przez nas płakali. Byli tacy, z których tylko nasze przedstawienia uczyniły świadomych Ukraińców." Z dniem 18 listopada 1920 „ K i j d r a m t e " zostaje przemiano­ wany na Państwowy Objazdowy Teatr Wzorcowy Ludowego Komisariatu Oświaty USRR (Derżawnyj mandriwnyj zrazkowyj teatr NKO URSR). W grudniu 1920 Kurbas wystawia Haj­ damaków w Humaniu, gdzie również gra rolę Gonty. W 1921, w tymże Humaniu daje m.in. premiery: Rewizora Gogola (reżyseria) i Białych goździków Alphonse'a Daudeta, a w Białej Cerkwi - Mirandołiny Goldoniego i Nory Ibsena. W Norze Kurbas po raz ostatni występuje jako aktor (gra rolę Helmera). Z końcem 1921 Kurbas powraca do Kijowa. W marcu 1922 tworzy kolejne przedsięwzięcie: Pierwszą Pracownię Teatralną Zjednoczenia Artystycznego „ B e r e z i l " (Persza teatralna majsternia mystećkoho objednannia ,,Berezil"). Z czasem przedsię­ wzięcie to przyjmie formę instytucjonalną pod nazwą: Państwo­ wy Teatr Dramatyczny „ B e r e z i l " (Derżawnyj dramatycznyj teatr „Berezil") w skrócie: „ B e r e z i l " . Nazwa „ B e r e z i l " właściwie jest nieprzekładalna. Kurbas był poliglotą. Poza ojczystym ukraińskim oraz polskim, niemiec­ kim i rosyjskim - znał jeszcze francuski, angielski i norweski (z takich języków zachowały się jego przekłady literackie). Nie uznawał czytania przez siebie obcojęzycznej literatury dramaty­ cznej w tłumaczeniach. Sam bardzo dużo tłumaczył na ukraiń­ ski, ponieważ brakowało w tym języku tekstów z repertuaru światowego, który chciał wystawiać. Nazwa „ B e r e z i l " nawią­ zuje do norweskiego wiersza Jeg vaelger mig april Bj0rnstjerne Bj0rnsona (poety, twórcy tekstu norweskiego hymnu narodowe­ go, laureata nagrody Nobla z 1903), który Kurbas przetłumaczył (ukr. Ja wybyraju berezil). Berezil (lub: berezol) to staroukraińska forma współczesnego berezeń - czyli: „ m a r z e c " . Jednakże 60 kiedyś oznaczała ona „drugi miesiąc wiosny", czyli: kwiecień Ewentualnym polskim nowotworem j ę z y k o w y m dla oddania tej nazwy przez analogię: berezeń - brzezień byłby: berezil . b r z e z i o ł . Jednak, ponieważ jest to nowotwór językowy dlatego nazwę „ B e r e z i l " uznajemy za nieprzekładalna. Z utworzeniem „ B e r e z i l u " wiąże się początek stałej współ­ pracy Kurbasa z Wadimem Mellerem (1884-1962). Meller kończy monachijską Akademię w 1912, po czym przenosi się do Paryża, gdzie wstępuje do klasy Emile'a Bourdelle'a. W rok później wystawia j u ż w Salonie Niezależnych, obok takich twórców, jak: Picasso, Braque, Delaunay, Derain, Gleizes i Metzinger. Po rewolucji powraca do Kijowa. Robi scenografie dla studia Bronisławy Niżyńskiej. Od 1921 wykłada w kijows­ kim Instytucie Sztuki. W „ B e r e z i l u " obejmuje pracownie dekoracji, wprowadza grupę uczniów i tworzy pracownię makiet. Odtąd będzie stałym scenografem w przedstawieniach Kurbasa. Bierze udział w wystawach międzynarodowych. W 1925 na Międzynarodowej Wystawie Sztuki Dekoracyjnej w Paryżu jego makieta scenografii do jednego z przedstawień „ B e r e z i l u " zdobędzie złoty medal. Latem 1922 Kurbas wyjeżdża wraz z grupą aktorów do Białej Cerkwi. Żyją w teatralnej komunie. W repertuarze m.in.: Mirandolina Goldoniego i Angelo, tyran padewski wg Wiktora Hugo. 7 listopada 1922 w Kijowie odbywa się pierwsza oficjalna premiera „Berezilu'' - Zowteń (Październik), do tekstu i w reży­ serii Kurbasa. W styczniu 1923 otwarte zostaje białocerkiewskie (zamiejs­ cowe) studio „ B e r e z i l u " . W tym samym miesiącu powołane zostają komisje: muzealna, biblioteczna i wydawnicza. „Bere­ z i l " zamienia się stopniowo w rozbudowaną instytucję artys­ tyczną, złożoną z wielu pracowni, laboratoriów i „sztabów", zajmujących się szkoleniem aktorów, reżyserów i scenografów. W lutym 1923 ma miejsce kolejna premiera w reżyserii Kurbasa: Rur (Ruhra) do jego tekstu, a w kwietniu tegoż roku - Haz (Gaz) do tekstu Georga Kaysera. W czerwcu 1923 do Kijowa przybywa z występami Teatr im. Meyerholda z Moskwy (Meyerhold w tym czasie nie towarzy­ szy zespołowi). W Kijowie dochodzi do swoistego „pojedynku teatralnego". Teatr Meyerholda wystawia: Rogacza wspaniałe­ go Crommelyncka, Ziemia staje dęba wg Martineta i Śmierć Tariełkina Suchowo-Kobylina. Teatr Kurbasa swoje trzy naj­ nowsze przedstawienia: Październik, Ridirę i Gaz. W sierpniu tegoż roku we lwowskim czasopiśmie „Teatralne Mystectwo' ukaże się recenzja Mykoły Bażana, w której m.in. czytamy: Biomechanika u Kurbasa nic jest celem samym w sobie - jest środkiem wyrażenia celu. Ideologiczna wartość inscenizacji Meyer­ holda - delikatnie mówiąc - wątpliwa. Meyerhold jako inscenizaW to typowy futurysta poprzez fakturę i jego ideologiczna bezsilność jest typowa dla każdego czystego futurysty. Jeśli można tak иее - Meyerhold zreformował cyrk, rozszerzył jego granice, popchną) S'' naprzód, aby nadać mu szerszego znaczenia. Ale teatru nie poruszy do przodu. Meyerhold zniszczył teatr, uczynił go niepotrzebnym Meyerhold zapomniał, że teatr można wykorzystać, a co świetne uchwycił Kurbas. Meyerhold jest bezprzedmiotoweem, jest bezdusz nym, powierzchownym, ordynarnym i silnym materialista- (•••) Nie bez powodu w Kijowie powiada się. że Kurbas роков» Meyerholda. Czempion Kijowa [Kurbas] powalił na obie top* czempiona Moskwy [Meyerholda]. 20 listopada 1923 ma miejsce nowa premiera „Berezilu Jimmy Higgins Uptona Sinclaira, w reżyserii Kurbasa. rr stawienie to wywołuje ogromne, ponadlokalne "Г w oczach opinii publicznej. W styczniu 1924 Kurbas otrzyn) Jimtelegram od Meyerholda. aby zechciał wystawie swego "' ' my'ego Higginsa w Teatrze Rewolucji w Moskwie. Do wyj zespołu do Moskwy nie dochodzi. u z n 3 D �W okresie tym krystalizuje się oryginalna koncepcja teatralna kurbasowskiegoperetworennia („przetworzenia"). Nie ma ona nic wspólnego z rosyjskim terminem prieobrażenije, który ukuli rosyjscy symboliści - jako „znak pewnej nowej jakości albo zjawiska". Kurbasowskie peretworennia albo obrazne peret­ worennia („przetworzenie obrazowe") oznacza pewną teatral­ ną metaforę, względnie - „wyrażenie inaczej". W g Kurbasa widowisko teatralne składa się z szeregu scen-numerów, gdzie w każdej z nich musi wystąpić właściwe jej peretworennia. Jest ono „podstawową jednostką systemu danego spektalu". W 1924 w jednym ze swych wykładów wygłosi: I. Współczesny aktor nie przeżywa, a gra. We współczesnym teatrze jest to tendencja, którą wysuwa się jako postulat. II. Oddzielenie faktury od człowieka i mechanizacja jej (tj. faktury). III. Tendencja ku teatrowi jako wytwórczości. I V . Odejście od wszelkiej iluzoryczności. V. Nieobecność psychologizmu. W tym samym roku, w innym wykładzie: Trzeba: 1) Zważywszy, że tematy zadań na mimodramy, za pomocą których wychowujemy aktora, nadają mu sylwetkę na resztę życia, trzeba wyznaczać inne zadania. 2) Nauczyć techniki gestu: a) umiejętności wykonania gestu; b) umiejętności jego zafiksowania; c) umiejętności wykonania gestu na planie faktury zewnętrznej; d) umiejętności wykonania gestu teatralnie, to znaczy tak, aby widzowie na całej sali widzieli ten gest. 3) Co do peretworeń - to dwie trzecie można wyrzucić jako niepotrzebne aktorowi (może je znać, ale nie musi ich umieć). Te.peretworennia, które, wychodząc od psychologii, pozostają psychologiczne - odrzucić, zwrócić uwagę na peretworen­ nia akcją. 4) Rozszerzyć pracę maską. 5) Umiejętność władania ciałem z wykorzystaniem skrótu perspektywicznego. 6) Gra re­ kwizytem. 7) Nie zapominać o improwizacji. Zaledwie z tych dwóch zacytowanych fragmentów możemy wywnioskować, jak bardzo teatr Kurbasa musiał się różnić od ówczesnego teatru rosyjskiego, nie mówiąc j u ż o wszelkiego innego rodzaju „stanisławszczyźnie". Dla Kurbasa, jeszcze za jego życia było zmorą ciągłe analizowanie przez krytyków pracy jego aktorów w kontekście dorobku szkoły rosyjskiej. Dowodził wówczas, że zanim nastąpiło zetknięcie się aktorów z jego zespołu z wielką sceną rosyjską (jak choćby w czasie wspomnianego tournee zespołu Meyerholda w Kijowie), byli oni już w pełni ukształtowanym artystycznie kolektywem twórczym. Pełna rekonstrukcja kurbasowskiej teorii peretworennia bę­ dzie możliwa dopiero po intensywnej pracy badawczej spec­ jalistów. Wiadomo dotąd, że cały wysiłek twórczy zespołów -najpierw „Młodego Teatru", a później „Berezilu" - skupił się na złożonym procesie przemiany zastanego teatru repertuaro­ wego w teatr zupełnie nowy, w dużym stopniu niezależny od literatury, skoncentrowany na zagadnieniach nowego wyrazu aktorskiego i niekonwencjonalnych rozwiązaniach scenografieznych, wykraczających poza dotychczasowe ramy teatru realiyczno-iluzjonistycznego. W żywej pamięci widzów - jeszcze Powojennych - pozostała gra aktorów, wykształconych przez kurbasa, którzy odznaczali się m. in. zupełnie niepowtarzalną, •asctwą tylko i m , plastyką ruchu scenicznego. Tzw. " u k r a i ń s szkoła scenografii", również wywodząca się z tradycji rbasowskich, do dzisiaj uchodzi za najlepszą i najciekawszą obszarze teatralnym na wschód od nas. Jest rzeczą znamien­ n i że dla samego Kurbasa jako indywidualności twórczej J ardziej liczącymi się kierunkami były symbolizm i ekspreszm. p y y j widział on sprzeczności między taką ntu" ' ' ' orientacją estetyczną, a koncepcją tzw. „realizktórą to tezą odważnie występował w dyskusjach licznych. st 3 n a r Z 1116 w a s n c / m n c 1 z а Г С и ty к ^ ' ^ 4 Kurbas po raz trzeci wznawia Hajdamaków. 'ctntu tegoż roku - ma miejsce kolejna premiera jego Makbeta, a w czerwcu - w odesskiej wytwórni reżyseruje dwa filmy: Wendettę (Oko za oko) i MacDonalda (Pryhody Makdonalda, abo istorija odnijeji uhody), zaś na przełomie 19241925, w tej samej wytwórni - kolejny film: Czerwony,,Arsenal" (Arsenalci). Na marginesie należy nadmienić, że jego przed­ stawienia Jimmy Higgins i Dyktatura były ilustrowane fragmen­ tami filmowymi, również wyreżyserowanymi przez niego. W grudniu 1925 - nowa premiera Kurbasa Naperedodni (W przededniu) wg utworu Rok 1905 A. Popowskiego i A . Piotrow­ skiego. W tym samym miesiącu Kurbas zostaje wybrany delegatem do Kijowskiej Miejskiej Rady Delegatów Robot­ niczo-Chłopskich. W marcu 1926 zapada decyzja władz o przeniesieniu na stałe siedziby „ B e r e z i l u " z Kijowa do Charkowa, gdyż od tego roku miasto to staje staje się nową stolicą radzieckiej Ukrainy (będzie nią do 1936). W maju 1926 odbywają się ostatnie, pożegnalne występy „Berezilu" przed kijowską publicznością, a w czerwcu tournee zespołu do Połtawy i Odessy. 16 października 1926 Kurbas daje swą pierwszą premierę w nowej, charkowskiej siedzibie „ B e r e z i l u " . Jest nią Zolote czerewo (Zloty brzuch, franc. Tripes d'Or) Fernanda Crommelyncka. W styczniu 1927 wystawia Prolog do tekstu Stepana Bondarczuka (jest to jedno z dwóch przedstawień Kurbasa w „Berezilu", w którym Wadim Meller nie był scenografem - zastąpili go Walentyn Szklajew i M i l i c a Symaszkiewicz). Z końcem tegoż miesiąca wyjeżdża do Moskwy - wspomina o tym w swym dzienniku: Moskwa. 27 I 1927 r. Wczoraj widziałem Rewizora w teatrze Meyerholda. Po przed­ stawieniu chciało się usiąść na środku ulicy i płakać. On mnie nie może niczego nauczyć. Z wyjątkiem swojej indywidualności, która jest mi na nic. On nie może dać czegoś głębszego, niż ja. I dlatego - jego teatr - [to] rzeczywiście jedyny w tej chwili w Związku [Radzieckim], o którym warto i należy mówić, interesować się nim i studiować go. [A] zmuszeni jesteśmy tylko - śpieszyć się i chał­ turzyć. W ogóle jednak przedstawienie podobało się. Jutro idę sprawdzić wrażenia jeszcze raz. Tutaj należy zaznaczyć, że Meyerhold właśnie Lesia Kurbasa uważał za najlepszego reżysera teatralnego w Związku Radziec­ kim. Inną osobą, bez zastrzeżeń uznającą wielkość Kurbasa był Osip Mandelsztam. Notabene: właśnie we wstępie Ryszarda Przybylskiego do jego przekładu A rtykułów o teatrze Mandelsztama możemy odnaleźć pierwszą obszerniejszą wzmiankę 0 twórczości Kurbasa w polskiej prasie teatralnej ( „ D i a l o g " , styczeń 1966). Bardzo bliskie związki łączyły Kurbasa z artys­ tami Państwowego Teatru Żydowskiego w Moskwie. W kwietniu 1927 Kurbas odbywa podróż do Niemiec 1 Czechosłowacji dla zaznajomienia się z osiągnięciami tamtej­ szych teatrów - m. in. Reinhardta i Piscatora. W Pradze wygłasza wykład o życiu teatralnym Ukrainy. 4 października 1927 w uroczystym otwarciu sezonu w „Bere­ z i l u " uczestniczy Henri Barbusse - ogląda Jabłunewyj polon (Jabłoniową niewolę) I . Dniprowskiego, w inscenizacji reżysera-laboranta Januarija Bortnyka. 31 marca 1928 pojawia się kolejna premiera Kurbasa: Reformator (Narodnyj Małachij) Mykoły Kulisza. W tym samym roku Kurbas wraz z kilkoma swymi aktorami wyjeżdża do Moskwy, do MCh A T - u I I , gdzie ogląda występy japońskiego teatru kabuki, z udziałem sławnego aktora Icikawy. W g wspo­ mnień Jewgienii Striełkowej Kurbas nadzwyczaj wysoko ocenił ten tradycyjny teatr japoński, przede wszystkim w porównaniu ze swymi wcześniejszymi doświadczeniami: technikę gestu, konwencjonalnego, ale zarazem niezwykle precyzyjnego i wy­ razistego plastycznie, grę maską (tzn. maską tworzoną mięś­ niami twarzy żywego aktora), technikę długotrwałego nierucho­ mienia aktora, a także szczególną technikę przemiany aktora na oczach widza w człowieka-kukłę - odnośnie tego ostatniego 61 �elementu wspominane były doświadczenia z jego kijowskiej Szopki z 1919. 18 kwietnia 1929 Kurbas daje nowa. premierę: Myna Mazajio Mykoły Kulisza, w maju - występy gościnne „Berezilu" w Kijowie. 31 maja 1930 kolejna premiera: Dyktatura Iwana Mykytenki, w czerwcu - występy gościnne w Chersoniu. W lipcu 1931 dochodzi do gościnnych występów „ B e r e z i l u " w Tbilisi, w Gruzji, w ramach dekady kultury ukraińskiej, na zaproszenie teatru kierowanego przez Sandro Achmetelego. W repertuarze: Myna Mazajio, Hajdamacy, Dyktatura i Prolog. Są to j e d y n e występy teatru Kurbasa poza granicami Ukraińskiej SRR. 1 października 1931 premiera Narodzin Olbrzyma (Narodżennia Weletnia) - kolażu literacko-dokumentalnego wspólautorstwa Kurbasa. Reżyseria zbiorowa (Bałaban, Werchacki, Dichtiarenko, Dubowyk, Iszczenko, Sklarenko, Wesełow). 15 czerwca 1932 premiera dramatu Tetnułd gruzińskiego autora Szałwy Didianiego, w opracowaniu reżyserskim Kurbasa - reżyseria Władymyra Sklarenki. 24 września 1933 ma miejsce ostatnia premiera Kurbasa w „ B e r e z i l u " : Maklena Grasa Mykoły Kulisza. Na Ukrainie następuje początek Wielkiego Głodu. Sytuacja staje się nie­ zwykle napięta. Od roku już w prasie ukraińskiej szykowana jest nagonka na Kurbasa. 5 października 1933, po burzliwej dyskusji publicznej, kolegium Ludowego Komisariatu Oświaty USRR zwalnia Lesia Kurbasa ze stanowiska dyrektora i kierownika artystycznego „ B e r e z i l u " . Zaraz potem, 9 października, Kurbas wyjeżdża z Charkowa do Moskwy. Otrzymuje propozycję współpracy od czołowego aktora Państwowego Teatru Żydows­ kiego w Moskwie, Solomona Michoelsa. Tu następuje jeden z najbardziej niewyjaśnionych okresów życia twórczego Kurbasa. Prawie kompletny brak bliższych świadectw uzasadniony jest tym, że Kurbas wtedy był już śledzony przez N K W D . Wedle badań Nelli Kornijenko właśnie wtedy, w owym niezwykle krótkim okresie współpracy z Kurbasem Michoels tworzy swą rolę szekspirowskiego Leara, która przejdzie później do historii i do legendy Teatru Żydowskiego w Moskwie. Na afiszach jako reżyser przedstawienia wystąpi! Siergiej Radłów, z którym Michoels nie rozumiał się w ogóle i który w pewnym momencie chciał nawet zrzec się dalszej współpracy z Michoelsem. Kto więc był rzeczywistym autorem tej kreacji od strony reżyserskiej? - jest to ciągle pytanie otwarte. 26 grudnia 1933 Kurbas zostaje aresztowany w siedzibie Teatru Żydowskiego i odesłany z. Moskwy do Charkowa. Tutaj władze śledcze zarzucają mu szpiegostwo na rzecz Austrii i udział w spisku, mającym na celu zamordowanie czołowych urzędników we władzach Ukraińskiej SRR. Kurbas przyznaje się do stawianych mu zarzutów. 9 kwietnia 1934 sądowa trójka skazuje go na 5 lat więzienia. Kurbas zostaje zesłany i osadzony w obozie na Wyspach Solowieckich. W obozie, gdzie przebywa, funkcjonuje teatr przeznaczony dla administracji i personelu. Są w nim dawane przedstawienia (w tym operowe), z początku realizowane przez pracowników sprowadzanych z zewnątrz. Poziom artystyczny przedstawień jest mierny. Dlatego władze obozowe decydują się powierzyć 62 ich dalszą realizację komuś z więźniów. W y b ó r pada na Kurbasa. W latach 1936-1937 Kurbas wystawia w teatrze obozowym dla personelu następujący repertuar: Sławę Gusiewa, Arystokratów Pogodina, Wesele Kreczyńskiego SuchowoKobylina, Ucznia diabła George'a Bernarda Show, Interwencję Sławina i Demona - operę Antoniego Rubinsteina (tego samego, który nauczał w konserwatorium kompozycji młodego Piotra Czajkowskiego). 3 listopada 1937 - w trakcie obchodów 20 rocznicy rewolucji październikowej - Łeś Kurbas zostaje rozstrzelany z wyroku sądu obozowego wraz z grupą ok. 500 współwięźniów, przed­ stawicieli inteligencji ukraińskiej. Na zachowanej liście straceń jego nazwisko sąsiaduje z nazwiskiem Mykoły Kulisza, jednego z najwybitniejszych dramaturgów ukraińskich naszego stulecia. Badania nad życiem i twórczością Kurbasa dalekie są od zakończenia. Np. zupełnie niedawno dopiero udało się odnaleźć dokumenty zawierające dokładne dane zarówno o jego urodze­ niu, jak i o śmierci. A i te nie zostały jeszcze gruntownie zbadane i we właściwy sposób opublikowane. W Polsce, poza wspomnianą wzmianką pióra Ryszarda Przybylskiego, o Kurbasie milczano zupełnie. Pierwszym wydarzeniem publicznym, w którym jego postać została Polakom ukazana, było spotkanie z zespołem ukraińs­ kiego Teatru-Studia „ B u d ' m o ! " z Kijowa, kierowanego przez Serhija Proskurnię, które odbyło się 13 kwietnia 1991 roku w siedzibie Ośrodka Badań Twórczości Jerzego Grotowskiego i Poszukiwań Teatralno-Kulturowych we Wrocławiu. Doszło do nawiązania stałej współpracy między kijowskim Teatrem a wro­ cławskim Ośrodkiem, zaś Serhij Proskurnia przekazał do biblioteki Ośrodka kilka unikalnych książek o twórczości Kurbasa. W wyniku nawiązanej współpracy, w dniach 3-6 listopada 1992 roku (a więc dokładnie w 55 rocznicę śmierci Kurbasa) we wrocławskim Ośrodku odbyło się sympozjum Dni Lesia Kur­ basa, w którym uczestniczyli czołowi teatrolodzy ukraińscy: Łeś Taniuk, Nelli Kornijenko, Natalia Czeczel, Natalia Filipczenko i inni. Ze strony polskiej w sympozjum wziął udział m. in. ówczesny redaktor naczelny „ T e a t r u " Andrzej Wanat. Sympozjum towarzyszyła wystawa kijowskiego Muzeum Teat­ ru, Muzyki i Kinematografii Człowiek, który był teatrem, złożona z oryginalnych, najcenniejszych pamiątek po Kurbasie. W lutym 1993 miesięcznik „ T e a t r " publikuje pierwszy, obszerny artykuł o Kurbasie pióra Natalii Jermakowej lei Kurbas. Los artysty. W lutym 1995 w krakowskim Teatrze Starym, w trakcie konferencji Spotkanie z Ukrainą polscy widzowie mogli obej­ rzeć współczesną realizację Makleny Grasy przez zespól Malej Sceny Teatru im. Szewczenki ( „ B e r e z i l " ) z C h a r k o w a - w reży­ serii Stepana Pasicznyka. Trwa stała współpraca wrocławskiego Ośrodka Grotows­ kiego z ośrodkami ukraińskimi, m. in. z Centrum Lesia Kurbasa w Charkowie i z Międzynarodowym Centrum Lesia Kurbasa w Kijowie, kierowanym przez Nelli Kornijenko, dzięki czemu materiały biblioteczne i prasowe, dotyczące życia i twórczości Kurbasa są stale uzupełniane, przez co stało się możliwe m. Mopracowanie niniejszego biogramu. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/13318e7415600c2e69a3a8d08e1e3fee.pdf 00b87088b4d0f7a41a84ae53675909a1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2436 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2262 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.2, s.80 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SUMMARIES Z b i g n i e w R a s z e w s k i F R O M A NOTEBOOK In these published fragments of notes and reflections, professor Zbigniew Raszewski (1925-1922), a renowned theatre historian, concentrated his attention on the phenomenon of creativity and the completed work, analysed from the viewpoint of talent and in particular of virtuosity. The latter is examined upon the basis of two extreme symptoms: the singer and the architect. Another issue is freedom and arbitrariness in staging. Zbigniew Raszewski considered i.a. the problem of the original and its subsequent stagings, and the phenomenon of characteristic for the theatre in the past. M a r c i n J a r n u s z k i e w i c z ABOUT T H E T H E A T R E AND FN CON­ N E C T I O N WITH T H E T H E A T R E In an interview held by Aleksander Jackowski, Marcin Jarnuszkiewicz talks about his theatre which, modelled on the Middle Ages, is sacral. It is born out of a fear of and respect for death but, at the same time, it attempts to tame death on a daily basis... Jarnuszkiewicz declares his willingness to pursue an amateur theatre which, as its very name indicates, is composed of theatre lovers but which should be equipped with professional knowledge and a theatrical workshop that every creator construes himself. Jarnuszkiewicz also wishes to remain loyal to himself, to avoid lies and to speak only about that what he regards as the most important. He perceives creativity as a constant attempt to search, to transcend oneself and to reach even further. To be an artist means to exist in a domain of values ascribed to a given discipline and to life itself. J o a n n a W a l a s z e k T H E TWO "NASTASYAS" O F A N D R Z E J WAJDA Andrzej Wajda staged two spectacles based on "The Idiot" by Dostoevsky. The first was performed in 1977 in the Stary Theatre in Cracow under the title „Nastasya Filipovna". It began with public rehearsals for which Wajda chose the end scene in which Mishkin and Rogozhin (ill. 1) spend the night watching over the corpse of Nastasya, murdered by the second of the two men. The rehearsals which lasted from 30 to 120 minutes each, were conducted without a ready stage adaptation and to a large extent were improvised. The stage design and costumes by Krystyna Zachwatowicz played an important part in the creatin of an appropriate mood. The second "Nastasya", presented in 1989 in the Benisan Theatre in Tokyo, was played in a similar interior. Nastasya and Mishkin (ill. 2 and 3) were performed by Tamasaburo Bando, a celebrated Kabuki actor, who specializes in female parts. After meeting him in Tokyo, at a time when he was playing the lead in "Dame aux camelias", Wajda decided to restage the last scene. The author of the article describes in full detail the truly outstanding performance. She also supplements the statements made by the actor, Andrzej Wajda and Krystyna Zachwatowicz (from the television film by J. Engler entitled "The Roles of Tamasaburo Bando", 1991) by reporting on the work on the spectacle, in which the great Japanese actor played his first male part. Jan B e r d y s z a k THEATRE - "THEATRE"? Existence is part of the genetically and culturally transmitted tehatre. A combination of these two conditions makes it possible to discover and situate the source of the theatre in a person. Berdyszak refers to the experiences of the Oberammergau theatre where the actors are selected for each performance due to their natural predispositions and traits, and always prepare only for a given "part". In this case, we are dealing both with acting and non-acting. In the course of his reflections the author notices that "the theatre comes into being and exists in the special activity of a person and in relation to him. It is provoked by reaction of the state of objects and the state of places, the boundaries of which remain indistinct". The active and potential place of the theatre is thus created. These situations require understanding but also an open imagination. Berdyszak distinguishes three types of such a theatre: the ephemeral theatre, the theatre of the intellect, the potential and halted theatre. The author also observes that apart from producing situations which stimulate the imagination, the theatre cannot exist without the spectator, and recalls his own experiences. Finally. Berdyszak poses numerous questions pertaining to the possibility of the variety of the theatre under examination. The article ends with comments about the stage, curtain, the essence of the question in art, and about the situation, state and provocation. M a r c i n G i ż y c k i P E R F O R M A N C E A R T TODAY: T H E A M E R I ­ CAN PERSPECTIVE The categories of performance and performance art are blurred and contain many phenomena. Despite the predictions made by certain critics, they remain an unshaken part of present-day art. The author notes that the trend itself underwent profound changes: the artists have altered, the phenomenon is examined as a theory and presented at academic lectures and, finally, performance has come closer to the theatre. The main domain of exploration is now the artist's own body. The author refers primarily to three representatives of the expansive current of performance: Karen Finley (predominantly connected with body art), Annie Sprinkle (here the author discloses the dilemnas of feminism) and Guillermo Gomez-Pefia, an artist born in Mexico City (a par excellence postmodernist town owing to an undisturbed coexisten­ ce of various cultures) whose works recall the multi-cultural nature of the Mexican-American borderline. J a n u s z B y s z e w s k i ALONGSIDE EDUCATION AND ART In the opinion of J. Byszewski, young people today are interested in the question: how to live? Education and art can assist in finding a suitable answer. Byszewski conducts creative workshops which take place in various places and 80 OF ARTICLES involve different persons. The decision to participate is made by every candidate individually and consciously. The workshop groups attempt to seek a solution to questions which are also posed by contemporary society and culture (for instance, those concerning global and local art education, the problems of "small homelands", the "taming" of anonymous places connected with contemporary civilization etc.). In his creative work, a teacher becomes more of a partner and another participant than a person who provides information and passes judgements. The term "cultural education" has replaced the concept of the "dissmination of culture" which assumed that its task was to produce a passive recipient of high culture. On the other hand, "cultural education" seeks methods which help people in becoming active, creative and involved in a pursuit of their cultural identity. L e s z e k K o l a n k i e w i c z A R E P O R T F R O M H O L S T E B R O BY STUDENTS O F T H E C H A I R O F POLISH C U L T U R E The Chair of Polish Culture at Warsaw University conducts a course in a widely comprehended anthropology of the theatre. The students have an opportunity to attend lectures and seminars for several semesters, and then to practice in various centres connected with the unconventional theatre. In this report, they recall their encounter and work with Eugenio Barba and his ensemble at the Odin Theatret. H a l i n a W a l a s z e w s k a R E P O R T F R O M ŁUCZNICA T H E WOR­ KSHOPS O F T H E P L A S T I C T H E A T R E O F L E S Z E K MĄDZIK Łucznica is the site of the Centre for the Animation of Culture, sponsored by the Ministry of Culture and Art. One of its prime tasks is the organization of workshops and courses for instructors from various cultural centres. The author describes the theatrical workshops conducted by Leszek Mądzik, the creator of the so-called Plastic Theatre at the Catholic University in Lublin, one of the most celebrated stages in Poland. H a n n a B a l t y n AN INVITATION TO A C O N C E R T This is the story of Olena Leonenko, for whom singing is a way of life. She spends her whole time wandering from place to place and collecting old folk songs about Nature, God, the elements, human feelings, marriage, love, birth and death. Olena Leonenko left home in Kiev at the age of 16 and after failed attempts to enroll at the muscial and theatrical academies in Moscow and St Petersburg, she became a member of a mime group and a trevelling circus and then worked as an instructor of stage motion. In 1988 she decided to conduct a theatre studio which organized trips to the countryside; it was then that Olena's search took on an ethnographic character. Olena wants people to observe the world unconventionally and to consciously coexist both with each other and with objects. Singing should lead to the de-automatization of thought. For the past two years Olena Leonenko has been working in Poland; she was originally invited by the "Wegajty" ensemble and spent some time in the Grotowski Centre and in Gardzienice. From 1992 she cooperates with the Theatre of the Eighth Day in Poznań. "MUSICIANS" "Musicians" is an interview held by Aleksander Jackowski with A n d ­ r z e j B i e ń k o w s k i , professor at the Academy of Fine Arts in Warsaw and a painter who is keenly interested in folk themes and particularly in village musicians. Bieńkowski has an extensive photographic documentation and a rich collection of video tapes (over 170 hours registered from 1985 on). The "seances" recorded by him are a unique document of the techniques of performance, mannerisms, behaviour and emotional tension of the village artists. The interview itself concerns the original registration and creation of documents of an increasingly extinct musical phenomenon in contemporary folk culture, an undertaking which is Andrzej Bienkowski's great passion. In "The Musicians of Radom Region" he concentrates, above all, on the documentation of folk music in the voivodeship of Radom which he began in 1979. Andrzej Bieńkowski describes the members of these groups and their instruments, as well as attempts at their "resurrection" and the necessity of obtaining instruments - the majority of the musicians stopped playing quite some time ago. In "Problems of Video Documentation" the author deals with the difficulties of this type of documentation and its achievements, as well as with the authenticity of the musicians and their behaviour during performances. J a n O k o ń T H E VESPERS E A S T E R M Y S T E R Y P L A Y In 1971 the Religious Theatre of the Word was established in Trybsz by Bolesław Maria Kozyra, a Cistercian monk, and Stanisław Jarzębski, a history teacher from the local secondary school. In 1979 Father Kozyra moved to Mogiła where he founded the Theatre of the Word of the Cross, which shows "The History of the Glorious Resurrection of the Lord" according to the sixteenth-century version by Jan Karol Dachnowski. This article is an attempted report and evaluation of the spectacle. W a n d a D r a b i k THE EXPERIENCING OF A RITUAL Research intoritualsvery often ignored the problem of feelins already at the stage of gathering material. The author of this article presents many examples of aritualizednecessity to demonstrate feelins (sadness, joy, laughter, tears) in annual and family rituals. Thus, the demonstration of merriment is not the outcome of the "degeneration" of the ritual and its transformation into a game but its required and structural moment. Laughter, after all, has a profound symbolic meaning. The author indicates various techniques whose purpose и to stimulate feelings appropriate for a given moment. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2fa05dda91b21e46a55e4aad212f338f.pdf 592541e25a78cc5d948b94692693bcde Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2434 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2260 Title A name given to the resource Marginalia / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.2, s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Marginalia Hasła, podobne do tych, które widzimy obok, na fotografiach, s p o t y k a ł e m w ubiegłym roku w Hiszpanii, w Niemczech, we Francji. R e a g o w a ł e m podobnie - z a ż e n o w a n i e m . Jednak mniejszym, byłem wszak turystą, obcym. U siebie z ł o boli więcej, stąd też potrzeba tych refleksji. C h c i a ł b y m komentarz Adama Bartosza poszerzyć o kon­ tekst czasowy i kulturowy. Zacznę od anegdoty. Prawdziwej. D z i a ł o się to we W r o c ł a w i u , w drugiej p o ł o w i e lat 70-tych. W mieście pojawiły się pisane n o c ą . czerwonym sprayem, hasła antyradzieckie. Z a dnia zamazywano je, nieudolnie, trudno tak z a m a z a ć , aby nie było widać treści. Samo zamazanie już było treścią, m ó w i ł o co trzeba. Milicja, ponaglana przez Partię, p o w o ł a ł a grupę operacyjną, s ą d z o n o , iż powstała podziemna organizacja. Patrole krążyły nocą po mieście, bez rezultatu. Wreszcie, po 2 tygodniach, wracający do domu funk­ cjonariusz zderzył się na rogu ulicy z c h ł o p c e m . Ten rzucił się do ucieczki, co w i d z ą c milicjant w naturalnym odruchu wszystkich policjantów na świecie, zaczął go gonić. Krzyknął, że strzela. Chłopca doprowadzono na K o m e n d ę Milicji, dowody przeciw niemu były niezaprzeczalne, zaczęty napis na domu, puszka sprayu. Przestraszony w y d a ł „organizację", szef miał 15 lat, on 17, trzeci uczestnik 16. Sprawę ujął w swe ręce major, prawnik, człowiek mądry i przyzwoity. Dlaczego wypisujesz takie hasła? - zapytał. Chłopiec spokojnie o d p o w i e d z i a ł - K t o ś musi o tym m ó w i ć , wy przecież nie możecie... - No dobrze! ale co to za bzdury o Katyniu? - T o nie bzdury, panie majorze. T o prawda. - Skąd o tym wiesz? - M ó j dziadek zginął w Katyniu. Major speszył się, ale pytał dalej - Dlaczego piszecie: „ R W P G to klęska gospodarcza Polski". Przecież to nieprawda! - Pan się myli, chłopiec zaczął sypać faktami. Znał dane statystyczne, c y t o w a ł je z pamięci. Major wiedział, że były prawdziwe, zapytał więc zaciekawiony - skąd o tym wiesz? - Wy­ grałem o g ó l n o p o l s k ą olimpiadę wiedzy o Polsce i świecie współczes­ nym, o d p o w i e d z i a ł chłopiec. Sprawa skończyła się ł a g o d n y m wyro­ kiem - rodzice zapłacili 300 zł za brudzenie m u r ó w przez ich s y n k ó w . Hasła pisane w ó w c z a s i dziś. C ó ż to za różnica. Pamiętam tamte lata, każde hasło biło w oczy, j a k reflektor. Nie m o ż n a było go nie zauważyć, przejść obojętnie, jakby to był plakat minionego koncer­ tu. Mury mówiły. Krzyczały. N a w o ł y w a ł y (no, wpadłem w patos). Podobnie jak w latach okupacji. Dziś pisanie niczym nie grozi, m o ż e karą za brudzenie ścian, ale ile takich spraw? Dlaczego zacząłem od anegdoty? P o n i e w a ż pomaga dostrzec, ile się zmieniło w kontekście towarzyszącym hasłom, pojawiającym się na murach. M o ż n a zrobić wykres, ukazujący ścisły ich związek z wydarzeniami, jakie miały miejsce w ostatnim ćwierćwieczu (dokładnie, od marca 1968 г.). Zmieniała się treść napisów, ich adresat, zmienił się nadawca i reakcja publiczności. Wpłynęły na to przede wszystkim dwa czynniki: zmiany polityczne, z a c h o d z ą c e w kraju oraz zmiany w przestrzeni wizualnej, która nas otacza. Wpływ sytuacji politycznej jest oczywisty. W okresie dławienia swobody wypowiedzi, cenzury, presji propagandowej ( T V - Urban, prasa), mury stały się ścienną gazetą opozycji. Przestrzenią przez nią anektowaną. Opozycji wszelkiej, każdy gest przeciw liczył się przecież, dopiero później nastąpiło zróżnicowanie. Pisali, rysowali ci, którzy byli przeciw - z racji ideowych, ale także kontestujący wszelki establishment, porządek, świat dorosłych. Próby reżymu skanalizowania ruchu mazania na murach nie miały szans, śmieszne i głupie (tablice w parkach przeznaczone do pisania, taki warszawski Hyde Park). Z kolei drugi czynnik, też zresztą związany z przemianami ustrojowymi. M a ł a ilość reklam, wszelkiego rodzaju informacji zapełniających krajobraz miast, mniejsze zanieczyszczenie prze­ strzeni wizualnej, a co za tym idzie większa czytelność (i siła oddziaływania) k o m u n i k a t ó w , n a p i s ó w , rysunków na murach. Rozsypanie się ustroju, m o ż l i w o ś ć głoszenia wszelkich haseł • poglądów z jednej strony, a z drugiej natłok reklam, informacji, ulotek, p l a k a t ó w sprawiły, że mur nie przemawia dziś do nas z taką siłą, jak jeszcze przed czterema laty. Hasła mijamy obojętnie, nie dostrzegamy ich, m u s z ą być szczególnie ciekawe, wyraziste, by je zobaczyć, zapamiętać, jak np. w przejściu pod A l . Ujazdowskimi zabawny rysunek trzech rakiet wystrzelonych w przestrzeń i napis - księża na księżyc. Przykład ten wskazuje na zasadniczą zmianę w charakterze haseł, pstre, polityczne ustąpiły miejsca mniej lub bardziej dowcipnym, " u r y przestają być narzędziem (mur narzędziem!) walki politycznej, stają się rodzajem publicznej gazety ściennej, w której m o ż e m y wyczytać z a r ó w n o k o m u n a ł y , jak i inteligentne, zabawne konstata­ cje (Bóg umarł! Nietzsche i pod tym: Nietzsche umarł! Bóg). Stajemy się krajem normalnym (co nie koniecznie znaczy - sym­ patycznym). Wystawa, którą niedawno oglądaliśmy w warszawskim Centrum Sztuki Współczesnej stanowi artystyczną transformację zjawiska, o którym piszę. Jenny Holzer p o k a z a ł a m i n . cykl plaka­ t ó w z truizmami. Wywieszane w przejściach podziemnych dosko­ nale wpisywały się w kontekst ulicy. Autorka wybrane hasła umieściła także na wielkich tablicach reklamowych, w hali głównej Dworca Centralnego, w dużych magazynach. W swym charakterze nie odbiegały od tych, które m o ż e m y dostrzec na ulicach miasta, oczywiście od haseł „inteligenckich", dowcipnych, nieagresywnych czy plugawych. Oto kilka: Brakuje dzisiaj niepodważalnych prawd; Czasem nauka rozwija się szybciej niż powinna; Głupi ludzie nie powinni się rozmnażać; Dekadencja może być celem samym w sobie. M u r stał się publiczną salą w y s t a w o w ą , miejscem lepszych czy gorszych p o p i s ó w plastycznych, haseł bezinteresownych. Podobnie za granicą, w Niemczech, w Szwecji. Uderza podobna stylistyka graffiti, nawiązująca do estetyki k o m i k s ó w i filmów Disneya. Anonimowe, pokoleniowe przejawy buntu, manifestacja własnej tożsamości. Nie tylko frustracji. U nas obserwując to, co się dzieje na murach, zwłaszcza w War­ szawie, dostrzegam wyraźny w p ł y w P o m a r a ń c z o w e j Alternatywy. Dowcip. Często świetny, ostry. Nigdzie takiego nie widziałem poza Polską. T u wracam do p o w o d ó w tych uwag - haseł na zdjęciach. Nie przeceniam ich znaczenia, nie demonizuję faktu pojawiania się plugawych n a p i s ó w , czy to w ubikacjach, czy na ścianach. Trzeba je dostrzegać, ale nie w kontekście graffiti, lecz ogólnej degradacji kultury w naszym kraju. Nie miejsce tu na analizę przyczyn, w s p o m n ę tylko, że lata powojenne to migracje, rozbijanie więzi międzyludzkich, upadek autorytetów, kłamstwa propagandy, szczu­ cie jednych przeciw drugim. M o ż n a m ó w i ć wręcz o zespole zjawisk degradacyjnych. Głupie hasła na murach są ich cząstką i p o c h o d n ą . Trzeba je widzieć na tle: wulgaryzacji s ł o w n i c t w a , niszczenia apara­ t ó w telefonicznych, wnętrz a u t o b u s ó w , tablic informacyjnych na przystankach, łamania ławek, niszczenia urządzeń do zabawy dla dzieci (Łazienki!!!), demolowania cmentarzy żołnierzy Armii Czer­ wonej, ż y d o w s k i c h , ewangelickich, p r a w o s ł a w n y c h , katolickich (Warszawa!). Żyjemy w okresie w z m o ż o n y c h z a c h o w a ń agresyw­ nych i to różnie się wyrażających. Ź r ó d ł e m ich są frustracje, wynikłe z n i e p o w o d z e ń , złości na tych, którzy się dorobili (zwłaszcza „obcych"), bezrobocie, brak perspektyw na mieszkanie, pracę, godziwe życie. Wszystko to powoduje narastające poczucie za­ grożenia, r o z ł a d o w y w a n e - nieraz w s p o s ó b barbarzyński (pogromy C y g a n ó w w Mławie). Na tym tle widzę hasła wypisywane na murach. T o , że są, nie powinno dziwić, istotne tylko - na ile ich siła oddziaływania jest duża, i z jakim się spotykają przyjęciem. W tym miejscu powiedzieć muszę, iż byłem niedawno w G d a ń s k u . Kiedy przyjechałem, na ścianach w pobliżu dworca wisiały ulotki z hasłami - antymasońskimi, antyżydowskimi. Głupie, obłąkane. N a s t ę p n e g o dnia były zerwane. Nie przez policję! A więc ktoś pisał, drukował, nalepiał, ale i ktoś zrywał. Nie widziałem przy tym nikogo, kto by chciał się zatrzymać, przeczytać długi elaborat, o tym, jak to Żydzi rządzą A m e r y k ą , masonerią itd. Zmieniło się oczekiwanie na prawdę. Nie szukamy jej na murach. Kto chce - pisze. Gazet mamy do wyboru, do koloru. Plugawe też są. Posłowie opluwają się w sejmie, dobre s ł o w o p o z o s t a ł o w kościo­ łach na niedzielę, przez sześć dni słuchamy wszędzie inwektyw i to jest pejzaż, na tle którego należy postrzegać brudne hasła. (A propos tarnowskich, wyraźnie widać, że kilka z nich kreśliła ta sama ręka.) N a zakończenie kilka uwag o rodowodzie haseł „anty". Kiedy czytam „Żydzi do piachu", „Żydzi do gazu" przypomina mi się kampania haseł prowadzona przez Partię od marca 1968 r. „Pisarze do piór, robotnicy do fabryk", a zwłaszcza „Syjoniści do Syjamu" (!!!). Kretynizm tego hasła znajduje kontynuację i dzisiaj. W moim ulubionym przejściu (plac N a R o z d r o ż u ) w y c z y t a ł e m ostatnio „Żydzi do domu". Nie sądzę, by ten, który je pisał wiedział c o ś o Tuwimie, Słonimskim, Leśmianie, by pomyślał, że domem tysięcy P o l a k ó w z dziada, pradziada, o j a k i m ś tam procencie krwi ż y d o w s ­ kiej (wg ustaw norymberskich) - jest Polska właśnie. C o to więc znaczy - Gebert do domu? M a iść na Nowy Świat? Warto pamiętać, że wojnę na hasła wprowadziła Partia. Przed wojną mury były (pomijając okres w y b o r ó w ) czyste. Między innymi dlatego, że domy należały do prywatnych właścicieli, pilnowali je dozorcy. Propagandziści reżymu powtarzali hasła opluwające ( „ A K - zapluty karzeł reakcji") i gloryfikujące (o Z S R R , Armii Czer­ wonej, P Z P R ) wierząc, że rzecz tysiąc razy zobaczona, usłyszana, kształtuje ś w i a d o m o ś ć . O k a z a ł o się, że spece od reklam (Ociec, prać?, Dziękuję ci. Orno) biją ich na głowę. P o k ł o s i e m partyjnej frazeologii są hasła, które przytacza Bartosz. Problemem rzeczywistym, w a ż n y m , jest niski stopień tolerancji. U nas i w innych krajach. Aleksander Jackowski 77 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/31b01753afa483112d200c1daa645687.pdf bcd113e4321cab60b00985ea4ca985bc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2435 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2261 Title A name given to the resource Wspomnienie o profesor Annie Kutrzebie-Pojnarowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.2, s.78 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wspomnienie o profesor Annie Kutrzebie-Pojnarowej Zbigniew Benedyktowicz 29 kwietnia 1993 roku zmarła w Warszawie w wieku 80 lat Profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa. Pogrzeb odbył się 6 maja na Cmentarzu Powązkowskim, gdzie do rodzinnego grobu, na miejsce Jej wiecznego spoczynku odprowadzili Ją Jej najbliżsi: mąż, przyjaciele, współpracownicy, uczniowie. Nie mogłem być na pogrzebie. Byłem wówczas w Krakowie. Tym bardziej odczuwam potrzebę napisania tych kilku słów wspomnienia, które, chociaż wiem, że jak zawsze w takim przypadku, gdy odchodzi od nas ktoś niezwykły, na swój sposób jedyny i niepowtarzalny, muszą okazać się bezradne, niewystarczające. Niewystarczające zwłaszcza wobec świa­ domości jak wiele swymi studiami, swą pracą, postawą, obecnością wniosła Profesor Anna Kutrzeba-Pojnarowa nie tylko do historii etnografii, ale także jak bardzo obdarowała nasze środowisko. O tych Jej zasługach, dorobku nauko­ wym, osiągnięciach pisano w poświęconym i zadedykowa­ nym Jej numerze „Etnografii Polskiej" w 1991 (t. X X X V , z. 2), zawierającym bibliografię Jej prac, a wcześniej, w grudniu 1988 mówiono na specjalnym spotkaniu z Jej uczniami w Sali Senatu Uniwersytetu Warszawskiego, zorganizowanym dla uczczenia 60-lecia jej pracy naukowej i 75 rocznicy Jej urodzin. Chociaż nie należałem do najbliżej współpracujących z Nią uczniów - a tych, wartościowych, miała do końca swej pracy i życia wielu - zawsze czułem się i będę czuć się Jej dłużnikiem. Bo to właśnie dzięki Niej zostałem w ogóle etnografem. Jej zawdzięczam moją przygodę z etnografią. Profesor Kutrzebę-Pojnarową poznałem w 1968 roku podczas egzaminów wstępnych na etnografię. Egzamin poszedł mi kiepsko. Konkurencja była silna - dziesięciu kandydatów na jedno miejsce, przyjmowano 10 osób. Znalazem się na jedenastym. Sytuacja wyglądała beznadziejnie. Pogodziłem się już z tym. Zacząłem przygotowywać się do egzaminu na jedyny wtedy czynny wydział filozoficzny, na A T K . Wkuwałem logikę, rachunek zdań, zaczytywałem podręcznik Tatarkiewicza. I wtedy ten telefon - dzwoniła Pani Profesor, namawiała, żeby nie rezygnować, żeby nie tracić roku, uczestniczyć jako wolny słuchacz w nadchodzą­ cym roku akademickim. W końcu przyjęto większą liczbę osób, także z niższych miejsc, więc i mnie. Ale gdyby nie ten telefon, i ta zachęta... Myślę, że podobnych słów zachęty, pomocnie podanej dłoni przez Panią Profesor, podczas studiów, obcowania i pracy z nią doświadczyło wiele osób. I , że wiele podobnych wyznań zapisała w etnograficznych sercach, umysłach i pa­ mięci osób, które miały szczęście ją spotkać. Była Wielkim Dyskretnym Pedagogiem. Ofiarowała nie tylko swą wiedzę, ale potrafiła obdarować nas samych sobą. Nie zabiegała o uznanie, o poklask, o liczbę uczniów, sami garnęli się do niej, wiedząc, że jest prawym Dobrym (ale i wymagającym) Człowiekiem. Że potrafi wydobyć z ich pracy i z nich to, co najlepsze. Myślę, że sekret tej Jej pedagogicznej siły zapisany jest w artykule, jaki ofiarowała nam do „Polskiej Sztuki Ludowej" na 40-lecie naszego pisma, w artykule, w którym wracała do początków swojej etnograficznej pracy: „Pochylam się nad przeszłością. Leżą przede mną dwa niewielkie notatniki z kolorowymi rysunkami blisko 50 przydrożnych kapliczek, krzyży i figur z piaskowca. Wyko­ nane zostały w latach 1927 i 1928 przeze mnie jako czternas­ to- i piętnastoletnią uczennicę krakowskiego gimnazjum im. 78 Królowej Wandy w czasie wakacji letnich we wsi Zawoi, leżącej w paśmie Magurskim Beskidu Zachodniego, na południe od Makowa Podhalańskiego, w leju źródłowym rzeki Skawicy, u stóp Babiej Góry. Notatniki te, w których oprócz kapliczek znalazły się również rysowane przeze mnie widoki Babiej Góry i Zawoi, skłaniają do reflekcji i budzą wspomnienia związane z moim i wielu innych etnagrafów mego pokolenia pierwszym zetknięciem się ze wsią jako przedmiotem obserwacji, przemyśleń i opisu etnograficz­ nego. Kierują myśli ku tym, już nie żyjącym, wychowawcom - nauczycielom z lat dwudziestych i trzydziestych, którzy zadbali o to, aby nam młodym, niekiedy bardzo młodym, przekazać młodopolskie idee szacunku dla chłopów, tej podstawowej przez setki lat substancji narodu i sprawiedliwą ocenę ich kultury." Sekret, o którym mowa polegał na tym, że oddawała nam to, czego doświadczyła od swych nauczycieli. Jej wykłady z historii etnografii i etnografii Polski od­ znaczały się nie tylko rzetelną wiedzą i znakomitą erudycją, ale nasycone były licznymi osobistymi dygresjami. Historię dyscypliny, sylwetki uczonych, omawiane problemy badaw­ cze znała doskonale nie z książek, lektur, „z drugiej ręki", ale niejako z autopsji. Były one częścią jej bogatego, długiego i spełnionego naukowego życia. Pamiętam z jaką radością (nazywała to darem) mówiła o wydaniu przez małe lokalne wydawnictwo ostatniej swojej książki, monografii rodzinnej wsi swego męża, owoc wieloletnich nie tylko i nie tyle badań i obserwacji, co r e f l e k s j i u c z e s t n i c z ą c e j (Trześniów. Tradycyjna kultura chłopska i kierunki przemian. Refleksja etnografa. Brzozów 1988). Była osobą otwierającą drzwi. To na Jej seminariach (jeszcze w Katedrze na Hożej) omawiano i wprowadzano do kanonu lektur antropologicznych ówczesne wydawnicze „nowinki" - religioznawczo-kulturowe prace Carla Gus­ tawa Junga, prace Mircei Eliade'go, a także powstawało pierwsze, idące tymi tropami, odwołujące się do pojęć archetypu, pleromy, sacrum studium Mariusza Wieczorkow­ skiego o „środku świata" w Oporowie. Zaś na seminariach w kierowanym przez nią przez wiele lat Zakładzie IHK.M PAN, tamże na strychu na Hożej, uczestniczyć można było już nie w referacie a wręcz w spektaklu dźwięku i obrazu Jacka Olędzkiego, słuchać beczenia baranów i wieczornych odgłosów mongolskiego stepu zarejestrowanych i przywie­ zionych z badań ekspedycji mongolskiej. �Chociaż wierna swoim nauczycielom i mistrzom i przywią­ zana do historyczno-socjologicznej tradycji badań kultury, a także do problematyki przemian, nie była żadnym doktrynerem naukowym, ani, nie daj Boże, dogmatyczną wy­ zna wczy nią w nauce jedynie słusznej drogi. Była przeświadczona, że: „Dla różnych kierunków i pro­ gramów badań etnografia może mieć różne oblicza. I chyba to właśnie stanowi między innymi ojej nieodpartym czarze." - pisała w odpowiedzi na ankietę naszego pisma. I jeszcze jedno wspomnienie. - Uczestniczyła w pracach Rad Naukowych, Muzeów, Towarzystw Naukowych i Re­ gionalnych Ośrodków Badań, ale także i w pracach wielu międzynarodowych konferencji i spotkań etnograficznych. Pamiętam jak wróciła w 1973 r. z USA, ze światowego Kongresu Nauk Antropologicznych, którego była Wice­ prezydentem. Pamiętam, jak na pierwszych po powrocie zajęciach opowiadała nie tylko o programie konferencji, ale 0 wielu drobnych zdarzeniach, swoich obserwacjach i do­ znaniach tamtej kultury, (było i o spotkaniu z Margaret Mead i z uczniami Józefa Obrębskiego). Na stole rósł stos wydawnictw, folderów, streszczeń referatów, zdjęć. Co jakiś czas (a było to przecież w okresie zaledwie półuchylanych granic) powracał tak zrozumiały dla wszystkich wtedy jakby refren, przez Nią wypowiadany: „Ja sama już czasami nie wierzę, że tam byłam." W pewnym momencie Pani Profesor sięgnęła do torby i na stos wydawnictw pofrunął rój jesien­ nych liści, pozbieranych na uniwersyteckim campusie, żebyś­ my mogli bliżej dotknąć „tamtego świata"... W przywołanej już odpowiedzi na ankietę pisała: „Dla mnie osobiście etnografia była przede wszystkim wielką przygodą i spotkaniem z życiem, z jego bogactwem 1 zróżnicowaniem kulturowym, odkrywanym w terenie, objaśnianym przez studia i literaturę, podsuwaniem zagadek do wytłumaczenia, poszukiwaniem cudzych i własnego klu­ cza do zrozumienia tajników kultury. Zawdzięczam jej wiele w stosunku do tego, co mogłam dać jej w zamian." Jakże liczni mogliby powtórzyć to ostatnie zdanie w od­ niesieniu do Pani Profesor Anny Kutrzeby-Pojnarowej: „Zawdzięczaliśmy jej wiele w stosunku do tego, co mogliś­ my dać Jej w zamian." ODESZLI Prof. G E R T R U D A W E I N H O L D , znana była w Polsce wielu twórcom, działaczom i miłośnikom kultury ludowej. Mimo podeszłego wieku jeździła po Europie i Ameryce, docierała do wsi, zwłaszcza w Polsce, z którą szczególnie czuła się związana. Zorganizowała w Ber­ linie wiele wystaw, niemal zawsze włączając w nie duży zestaw prac naszych twórców ludowych. Zmarła 3.11.1992 r. w wieku 94 lat, do końca aktywna. My, którzy mieliśmy możność współdziałać z nią zachowamy w pamięci postać drobnej, uśmiechniętej, mądrej staruszki, zakochanej w sztuce ludowej. Była jak dobra wróżka z dziewiętnas­ towiecznych bajek. Dr. hab. J A N B U J A K (1931-1991), adiunkt w Katedrze Etno­ grafii UJ. Zmarł w Krakowie 23.09.1991 r. w wieku lat 60. Etnograf, autor prac z zakresu rzemiosła ludowego, m.in. o zabawkach; organizator badań nad reliktami kultury żydowskiej. Zmarł w 1993 г., w Krakowie. Mógł zrobić jeszcze wiele, nie zdążył. Zostawił po sobie wdzięczną pamięć tych, którzy się z nim zetknęli. Prof, dr hab. A N N A Z A M B R Z Y C K A - S T E C Z K O W S K A , ur. 22.07.1931 r. w Wilnie, zmarła w Krakowie 4.05.1993 r. W latach 1980-87 kierowała Katedrą etnologii U J . Członek Komitetu Nauk Etnologicznych P A N i wielu innych stowarzyszeń polskich oraz między­ narodowych. Organizator badań etnograficznych, autorka książek i ar­ tykułów z zakresu kultury Polski i Europy Środkowej, redaktor licznych Publikacji naukowych. Wychowawca i rzetelny przyjaciel młodzieży. Człowiek prawy, mądry i szlachetny. A.J. NOTA O A U T O R A C H H A N N A B A L T Y N - polonistka, krytyk teatralny i telewizyjny, dziennikarka, T A M A S A B U R O B A N D O - japoński aktor teatru kabuki. E U G E N I O B A R B A - twórca o ś r o d k a teatralnego w Holstebro (Dania), Odin Teatret. W s p ó ł p r a c o w a ł z Jerzym Grotowskim A D A M B A R T O S Z - etnograf, dyrektor Muzeum w Tarnowie, autor wystaw i artykułów d o t y c z ą c y c h kultury Ż y d ó w polskich i Cyganów. Z B I G N I E W B E N E D Y K T O W I C Z - doktor, antropolog kultury, etnograf, kierownik Pracowni Filmu w Instytucie Sztuki P A N . Redaktor „ K o n t e k s t ó w " . J A N B E R D Y S Z A K - artysta-plastyk. Uprawia malarstwo, rzeź­ bę, grafikę, scenografię oraz działania efemeryczne, parateatral­ ne. Jest profesorem w P W S S P w Poznaniu. A N D R Z E J B I E Ń K O W S K I - profesor, kierownik Katedry w warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych. Jego pasją jest muzyka wiejskich m u z y k a n t ó w . Zbieracz i dokumentalista. J A N U S Z B Y S Z E W S K I - Studia teatralno-polonistyczne na U W . Publicysta, pedagog, zajmuje się od 1979 r. edukacją plastyczną dzieci i młodzieży. Autor programu telewizyjnego „ C z y m skorupka za m ł o d u . . . " , projektów: „ M o j a książka" (m.in. pokazany w U S A , Japonii, Danii), „ S z t u k a akcji dla/z dzie­ ćmi", w którym wzięło udział ponad 100 artystów z dwudziestu kilku krajów. Organizator wystaw, warsztatów twórczych. Członek International Society for Education Trough Arts. Kieruje działem animacji plastycznych w Centrum Sztuki Współczesnej w Warszawie. M A R C I N G I Ż Y C K I - historyk sztuki, krytyk, członek sekcji polskiej A I C A , autor wielu t e k s t ó w o współczesnej sztuce, filmie i teatrze, o nowych zjawiskach w kulturze artystycznej. Od 5 lat w y k ł a d o w c a w Rhode Island School of Design (Providence, U S A ) A L E K S A N D E R J A C K O W S K I - socjolog kultury, krytyk, reda­ ktor „ K o n t e k s t ó w " , autor wielu prac z dziedziny sztuki, zwłaszcza ludowej. M A R C I N J A R N U S Z K I E W I C Z - scenograf, reżyser, adiunkt na wydziale scenografii warszawskiej A S P . Wraz z Romanem W o ź n i a k i e m stworzył dwa wybitne przedstawienia: „Sceny Pasyjne" oraz „ P a t m o s " . LESZEK K O L A N K I E W I C Z - doktor, antropolog kultury, adiunkt w warszawskiej P W S T oraz w Katedrze Kultury Polskiej U W . Autor wielu tekstów z zakresu antropologii teatru, publikowanych w „ D i a l o g u " , a także w „ K o n t e k s t a c h " , książki Święty Arthaud ( P I W ) , wydawca prac Junga. J A N O K O Ń - polonista, pracownik Instytutu Filologii Polskiej W S P w Krakowie. Z B I G N I E W R A S Z E W S K I - (1925-1992) - historyk teatru, pro­ fesor w Instytucie Sztuki P A N , redaktor „ P a m i ę t n i k a Teatral­ nego", w y k ł a d o w c a w P W S T w Warszawie. Ostatnio ukazały się Jego Teatr w świecie widowisk. Dziewięćdziesiąt listów o naturze teatru (Warszawa 1991) i Raptularz 1967/1968 (War­ szawa 1993). A N D R Z E J W A J D A - reżyser filmowy, teatralny i telewizyjny J O A N N A W A L A S Z E K - teatrolog, w y k ł a d o w c a na U J , autorka monografii o Konradzie Swinarskim ( P I W ) . H A L I N A W A Ł A S Z E W S K A - absolwentka P W S T w Warszawie, logopeda, prowadziła wraz z H . M a c h u l s k ą ognisko teatralne w Teatrze Ochota, ośrodek kultury mowy. Instruktor teatralny w Centrum Animacji Kultury, organizator sesji, kursów i warsz­ tatów teatralnych. KRYSTYNA ZACHWATOWICZ - scenografka, aktorka 79 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/53d399b82ea0b14fcba0264ee791374d.pdf e17bf203f03ba4886ca870b06ab4e1e7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2443 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2267 Title A name given to the resource Semiotyka w lustrze kultury masowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.22-27 Creator An entity primarily responsible for making the resource Helman, Alicja Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Semiotyka w lustrze kultury masowej Alicja Helman Z w i ą z k i twórczości literackiej U m b e r t a Eco z k u l t u r ą m a s o w ą to jeden z bocznych, przyczynkarskich t r o p ó w u m o ż l i w i a j ą c y c h jej analizę. Z w i ą z k i te nie są szyfrowane w g ł ę b o k i c h warstwach powieści, przeciwnie, ujawniają się w s p o s ó b tak manifestacyjny, że na p o z ó r nie zachęcają do interpretacji, gdyż w y d a j ą się nie mieć nam do powiedzenia nic więcej ponad to, co z o s t a ł o j u ż expressis verbis powie­ dziane. Z a r ó w n o Imię róży, j a k i Wahadło Foucaulta to na pierwszy rzut oka powieści kryminalne, czy też przynajmniej w y p o s a ż o n e w rozwinięty w ą t e k kryminalny, k t ó r y angażuje mniej wyrobionego czytelnika i uruchamia p r a c ę jego wyob­ r a ź n i . Z tego oczywistego spostrzeżenia w y n i k a , że i w t y m przypadku funkcjonuje coś takiego j a k pierwszy poziom lektury, na k t ó r y m teksty powieści Eco d o s t ę p n e są dla wszystkich, oraz, rzecz prosta, kolejne, coraz to głębsze poziomy, k t ó r e d o m a g a j ą się subtelnej egzegezy z n a w c ó w , a w lekturze d o s t ę p n e są czytelnikom bardziej w y r o b i o n y m . 1 Przyznaje to sam Eco, k o m e n t u j ą c w ł a s n e dzieło w Dopis­ kach na marginesie Imienia róży, k t ó r y to komentarz przynaj­ mniej w t y m , co dotyczy p r o b l e m a t y k i semiotycznej, wyręcza badacza nastawionego na analizę w tej właśnie warstwie. Eco informuje, że umieścił akcję swojej powieści w wieku X I V (ściśle w 1327 roku) p o n i e w a ż dopiero w ó w c z a s m ó g ł p o w o ł a ć do życia detektywa — A n g l i k a o w i e l k i m zmyśle obserwacji i szczególnej wrażliwości na interpretowanie znaków. W to zdanie w t r ą c a Eco nawias z d o d a t k o w ą i n f o r m a c j ą „ c y t a t intertekstualny". A n g l i k , zgodnie z z a ł o ż e n i a m i i n ­ trygi kryminalnej, m i a ł przy t y m i n t e r p r e t o w a ć znaki w szczególny s p o s ó b — taki, k t ó r y k i e r o w a ł „ k u poznaniu rzeczy p o s z c z e g ó l n y c h " . Eco, znawcy średniowiecza, bliższy był wiek X I I i X I I I , lecz w ó w c z a s „ i n t e r p r e t a c j a z n a k ó w b y ł a albo typu symbolicznego, albo przejawiała s k ł o n n o ś ć do widzenia w znakach idei i p o w s z e c h n i k ó w " (s. 601-602). U m i e j ę t n o ś c i , k t ó r y m i d y s p o n o w a ł bohater-brat W i l h e l m z Baskerville m o ż n a b y ł o znaleźć w ś r o d o w i s k u franciszkań­ skim, po Rogerze Baconie i Ockhamie. Bohaterowie Imienia róży sami p o w o ł u j ą się na tych a u t o r ó w . Eco dodaje, że teoretycznie brat W i l h e l m m ó g ł być uczniem lub zwolen­ nikiem Ockhama, a co najmniej go znał: sam bohater m ó w i w powieści o Ockhamie j a k o swoim przyjacielu. Jak dalece semiotyczna koncepcja Imienia róży stoi pod znakiem Ock­ hama i o c k h a m i s t ó w świadczy wyznanie Eco, iż p o c z ą t k o w o z a m i e r z a ł uczynić detektywem samego Ockhama. „ Z n a k i kierujące k u poznaniu rzeczy p o s z c z e g ó l n y c h " wykorzystuje j e d n a k ż e nie t y l k o semiotyka ś r e d n i o w i e c z n a , lecz i „ t e o r i a semiotyczna" leżąca u podstaw klasycznej powieści kryminalnej, najpełniej i najbardziej konsekwentnie wykorzystywana przez A r t h u r a C o n a n Doyle'a i A g a t ę Christie. W z m i a n k a , że detektyw-Anglik to „ c y t a t interteks­ t u a l n y " w pełni potwierdza d o m y s ł czytelnika, k t ó r e g o Baskerville via Pies Baskervillow prowadzi p r o s t ą d r o g ą do Conan Doyle'a i Sherlocka Holmesa. 22 Christian Slater w filmie Imię Róży Konwencja powieści kryminalnej służy Eco j a k o swoiste alibi t ł u m a c z ą c e sukces czytelniczy Imienia róży, bowiem s k ł o n n y jest on ulegać p r z e ś w i a d c z e n i u , iż jeśli n a p i s a ł o się bestseller znaczy to zarazem, że nie n a p i s a ł o się książki wybitnej (i dlatego t ł u m a c z y nam, że tak nie jest). Dlaczego model fabularny powieści kryminalnej? P o n i e w a ż dostarcza intrygi najbardziej metafizycznej i filozoficznej — odpowia­ da autor i wyjaśnia swoją m y ś l bliżej. „ R z e c z w t y m , że p o w i e ś ć kryminalna przedstawia w sta­ nie czystym historię d o m y s ł ó w . Ale r ó w n i e ż w przypadku diagnozy medycznej, b a d a ń naukowych, a t a k ż e p y t a ń metafizycznych m a m y do czynienia z d o m y s ł a m i . W gruncie rzeczy podstawowe pytanie filozofii (podobnie j a k psycho­ analizy) brzmi tak samo j a k powieści kryminalnej: kto zawinił? C h c ą c się tego d o w i e d z i e ć (chcąc z y s k a ć przekon­ anie, że się wie), trzeba p r z y p u ś c i ć , że wszystkie fakty m a j ą j a k ą ś logikę, logikę, k t ó r ą narzucił i m winowajca." (s. 612) Z a r ó w n o Imię róży j a k i Wahadło Foucaulta przynoszą nam na pierwszym planie „ h i s t o r i ę d o m y s ł ó w w stanie czystym", cokolwiek by się w tych p o w i e ś c i a c h nie d z i a ł o i nie p r z e k a z y w a ł o poza t y m . Powieści Eco są czytane, przez z n a w c ó w i przez m i ł o ś n i k ó w tego gatunku, w w i ę k s z y m stopniu j a k o powieści kryminalne niż to zamierzył i życzyłby sobie autor. Pisze przecież, iż p o z ó r powieści kryminalnej łudzi do k o ń c a tylko naiwnego czytelnika Imienia róży. Zaczyna się ona j a k p o w i e ś ć kryminalna, ale nie jest nią, p o n i e w a ż o d k r y w a się w niej raczej niewiele, a detektyw ponosi klęskę. Lecz tak przecież dzieje się w późniejszej powieści czarnej u H a m m e t t a i Chandlera, co sam Eco wykorzysta w Wahadle Foucaulta. Jeśli w Imieniu róży m a m y Wilhelma z Baskerville, Casaubon — bohater Wahadła �Foucaulta najchętniej p o r ó w n u j e siebie do Sama Spade'a {Sokół maltański) lub Philipa M a r l o w e ' a detektywa z c y k l u p o w i e ś c i o w e g o Raymonda Chandlera. P o m y s ł nazwania bohatera Imienia róży „ b r a t e m W i l h e l ­ mem z Baskerville" nie pozostaje jedynie ż a r t e m - c y t a t e m s u g e r u j ą c y m , iż p o s t a ć ta jest sui generis ś r e d n i o w i e c z n y m Sherlockiem Holmesem. Eco przydaje m u przecież odpowie­ d n i k d o k t o r a Watsona, przyjaciela Holmesa i narratora powieści Conan Doyle'a. Jeśli Eco pisze, że Adso z M e l k u , narrator Imienia róży, podopieczny i u c z e ń W i l h e l m a z Baskerville, staje się dla czytelnika (tego mniej wyrobionego) o ś r o d k i e m identyfika­ cji, to w ten sam s p o s ó b o ś r o d k i e m identyfikacji jest dla c z y t e l n i k ó w Conana D o y l e ' a d o k t o r Watson. W obu przy­ padkach cała historia opowiedziana jest „ g ł o s e m k o g o ś , k t o p r z e ż y w a w y p a d k i , rejestruje je z fotograficzną w i e r n o ś c i ą m ł o d z i e n i a s z k a , ale ich nie pojmuje (i nie pojmie do głębi nawet j a k o starzec)" (s. 605). Osiemdziesięcioletni Adso opowiada to, co przeżył j a k o c h ł o p i e c osiemnastoletni starając się z r e k o n s t r u o w a ć swoją ó w c z e s n ą ś w i a d o m o ś ć , czy raczej jej brak. T y m , k t ó r y m u o b j a ś n i a znaczenie biegu z d a r z e ń i podstawy snutych przez siebie d o m y s ł ó w jest brat Wilhelm. D o k t o r Watson t a k ż e relacjonuje wydarzenia ex-post, gdy j u ż wie t o , czego nie wiedział, gdy z d a r z a ł y się sprawy, o k t ó r y c h opowiada. Rekonstruuje stan swojej ówczesnej niewiedzy, by p o s t a w i ć czytelnika na miejscu niegdyś przez siebie zajmowanym, d o k ł a d n i e tak j a k czyni to Adso z M e l ­ k u . Watson opisuje to, co widzi i czego nie rozumie, a co stopniowo wyjaśnia m u , czasem ubawiony, a czasem znie­ cierpliwiony jego niewiedzą i brakiem d o m y ś l n o ś c i , Sherlock Holmes. Zacytujemy wszelako nie Watsona, lecz A d s o , k t ó r y z kolei cytuje Biblię: „ A l e videmus nunc per speculum et in aenigmate, a prawda n i m staniemy z n i ą t w a r z ą w twarz, w p r z ó d pokazuje się nam po k a w a ł k u (jakże nieczytelnym) w b ł ę d a c h tego świata, w i n n i ś m y zatem o d c z y t y w a ć z mozo­ łem jej wierne znaki r ó w n i e ż t a m , gdzie j a w i ą się n a m j a k o niejasne i prawie p o d s u n i ę t e przez w o l ę bez reszty o d d a n ą z ł u . " (s. 15) W i l h e l m z Baskerville nie jest oczywiście tout court wzorowany na Sherlocku Holmesie, ale posiada j e d n ą z d e t e r m i n u j ą c y c h cech tej postaci: d u m ę , a nawet p r ó ż n o ś ć , k t ó r a domaga się usatysfakcjonowania i k t ó r ą ł a t w o z r a n i ć . Jej ź r ó d ł e m jest z d o l n o ś ć do p o s ł u g i w a n i a się logicznym rozumowaniem i u m i e j ę t n o ś ć interpretowania m o t y w ó w psychologicznych p o w o d u j ą c y c h ludzkie d z i a ł a n i a . Adso uwielbia swego mistrza, ale przecież dostrzega i odnotowuje tę jego s ł a b o s t k ę [pisze o Wilhelmie iż „ f o l g o w a ł przywarze p r ó ż n o ś c i " (s. 30)], podobnie j a k Watson nie omieszka p o d k r e ś l a ć podobnej „ s k a z y " uwielbianego przezeń H o l ­ mesa. Z a r ó w n o Watsona j a k i Adsona ( p r o s z ę zwrócić u w a g ę na foniczne p o d o b i e ń s t w o nazwiska d o k t o r a i imienia nar­ ratora Imienia róży) cechuje pewnego rodzaju prostoduszn o ś ć , skutkiem k t ó r e j zawiłość p o r z ą d k u rzeczy, niejasność pozostawionych t r o p ó w , sprzeczności ludzkiego myślenia p o z o s t a w i a j ą ich bezradnymi. Po latach stary Adso pisze w s p o m i n a j ą c Wilhelma: „ N i e rozumiem do k o ń c a , w j a k i s p o s ó b m ó g ł t a k i m zaufaniem d a r z y ć swojego przyjaciela Ockhama i przysięgać j e d n o c z e ś n i e na słowa Bacona, j a k to zazwyczaj czynił. T o jednak prawda, że żyjemy w mrocznych czasach, skoro człowiek m ą d r y musi s n u ć myśli, k t ó r e są m i ę d z y s o b ą sprzeczne." (s. 23) T o , co A d s o n o w i o d s ł a n i a się i ujawnia po k a w a ł e c z k u , a czego nie pojmuje, o b j a ś n i a cierpliwie etap po etapie W i l h e l m z Baskerville. Adso jest ś w i a d k i e m r o z m ó w - p r z e s ł u c h a ń prowadzonych przez Wilhelma, ale bez jego o b j a ś ­ nień nie potrafi z r o z u m i e ć sensu przekazywanych infor­ macji. „ C o chciał n a m p o w i e d z i e ć ? " (s. 146) — pyta po rozmowie ze starym A l i n a r d e m , i podobnie po doniesieniach Bencjusza: „ p o w i e d z m i , co m a m y myśleć o t y m , c o ś m y usłyszeli?" (s. 161). N i m odpowie, W i l h e l m nie omieszka zganić c h ł o p c a : „ M ó j drogi A d s o , winieneś n a u c z y ć się p o s ł u g i w a ć w ł a s n ą g ł o w ą . " (s. 161) Eco pisze, że Adso nie pojmuje tego, co przeżył do k o ń c a , nawet z perspektywy osiągniętej przez lata m ą d r o ś c i . A l e nie pojmuje r ó w n i e ż i Watson, w momencie, gdy bieg z d a r z e ń dobiega k o ń c a , a morderca zostaje o d k r y t y i pojmany. Klasyczna powieść k r y m i n a l n a (nowsza czasami t a k ż e ) k o ń c z y się rodzajem k o d y , w k t ó r e j Holmes, lub j a k a ś inna p o s t a ć znajdująca się w miejscu w s z e c h w i e d z ą c e g o autora, o b j a ś n i a i dopowiada to wszystko, czego Watson, b ą d ź czytelnik nie zdołał sam złożyć, z o d s ł a n i a n y c h m u stop­ n i o w o k a w a ł k ó w mozaiki. Eco nie stosuje tego rodzaju r o z w i ą z a n i a s t w a r z a j ą c wsze­ lako czytelnikowi m o ż l i w o ś ć wejścia na inne poziomy inter­ pretacji niż ta, k t ó r e daje m u zajęcie pozycji Adsona z M e l k u . Podobnie Conan D o y l e i Agata Christie zdają się zachęcać czytelnika, by p r z e k r o c z y ł ograniczenia pozycji i stylu rozu­ m o w a n i a Watsona, a zaczął m y ś l e ć i d o c i e k a ć j a k Holmes, samodzielnie znajdując o d p o w i e d ź na pytanie: „ k t o zawi­ nił?", co nie musi o z n a c z a ć r ó w n i e samodzielnej interpretacji wszystkich z n a k ó w p o d s u w a j ą c y c h r o z w i ą z a n i e . J u ż w pierwszym rozdziale Imienia róży W i l h e l m z Basker­ ville daje w y k ł a d swej metody interpretacji z n a k ó w u d e r z a j ą ­ co podobnej do metody śledczej i dedukcyjnej Sherlocka Holmesa. Obaj w p r a w i a j ą swych słuchaczy w zdumienie i podziw. N i k t nie pojmuje j a k Holmes na podstawie, np. odcisku buta, szczypty p o p i o ł u i n i t k i z tweedowej maryna­ r k i m o ż e o d g a d n ą ć z a r ó w n o wygląd domniemanego mor­ dercy, j a k i pewne cechy jego psychiki. G d y W i l h e l m i A d s o zbliżają się do Opactwa s p o t y k a j ą g r o m a d k ę zaaferowanych m n i c h ó w i sług. W ó w c z a s W i l ­ helm odgrywa swoją pierwszą p o p i s o w ą scenę a la Holmes u s p o k a j a j ą c witający go o d d z i a ł e k co do l o s ó w k o n i a , k t ó r e g o p o s z u k u j ą . Rzecz w t y m , że W i l h e l m nie wie, iż słudzy szukają k o n i a , o k r e ś l o n e g o , szczególnego konia, i oczywiście samego k o n i a r ó w n i e ż nie widział. A l e istotnie za chwilę poszukiwacze p r z y p r o w a d z a j ą k o n i a zgodnego z opi­ sem d o k o n a n y m przez Wilhelma i to z tego miejsca, k t ó r e i m wskazał. N a pytanie podnieconego c h ł o p c a W i l h e l m odpowiada sentencjonalnie: „ M ó j poczciwy Adso [...]. W ciągu całej p o d r ó ż y uczę cię r o z p o z n a w a ć znaki, przez k t ó r e świat do nas przemawia niby wielka księga. [...]. Prawie w s t y d z ę się, że m u s z ę p o w t a r z a ć Ci to, o czym winieneś w i e d z i e ć . " (s. 30) Dalej n a s t ę p u j e szczegółowe objaśnienie w n i o s k ó w wycią­ gniętych ze ś l a d ó w na śniegu, ich k s z t a ł t u i rozmieszczenia, p o z i o m u u ł a m a n e j g a ł ą z k i , pozostawionego czarnego w ł o s a itp. K i e d y Adso pyta o dalsze szczegóły i niepojęte podstawy rozumowania Wilhelma ten reaguje p e ł n y m zniecierpliwie­ nia krzykiem: „ O b y D u c h Święty wlał ci więcej oleju do głowy, niż masz w tej chwili, m ó j synu!" Dociekliwy A d s o pyta jednak dalej cytując znamienitych t e o l o g ó w , k t ó r z y uczą, że „ k s i ę g a przyrody przemawia do nas jedynie przez esencje" (s. 34), a t y m samym ślady m o g ł y m ó w i ć W i l h e l m o w i jedynie o wszystkich koniach o k r e ś ­ lonego rodzaju, a nie z a ś t y m szczególnym, Brunellusie. W d ł u g i m w y k ł a d z i e W i l h e l m o b j a ś n i a m u d r o g ę rozumowa­ nia p r o w a d z ą c ą od pojęcia k o n i a do wiedzy o k o n i u p o s z c z e g ó l n y m . A d s o komentuje później t o , co usłyszał, o p i n i ą , iż W i l h e l m ze sceptycyzmem o d n i ó s ł się do uniwersaliów, a cenił rzeczy p o s z c z e g ó l n e , co zdaniem c h ł o p c a , b y ł o z a r ó w n o brytyjskie, j a k i franciszkańskie. 23 �P o d o b n y m rozumowaniem p o s ł u ż y się W i l h e l m wobec opata na wieść o tragicznej śmierci Adelmusa z O t r a n t u . Przedstawi m u gotowe wnioski z f a k t ó w , o k t ó r y c h na p o z ó r n i k t m u nie powiedział, na p o z ó r , bowiem z dostarczonych przez samego opata informacji m ó g ł w y w n i o s k o w a ć tę b r a k u j ą c ą , a d o t y c z ą c ą z a m k n i ę t e g o okna. Ten prosty szczegół p o z w a l a ł m n i e m a ć , iż Adelmus nie p o p e ł n i ł samo­ b ó j s t w a , ani nie w y p a d ł przez o k n o przypadkiem. W dalszym t o k u powieści W i l h e l m podejmuje klasyczne śledztwo w taki s p o s ó b j a k detektywi z klasycznych powieści kryminalnych, k t ó r z y m a j ą do czynienia z tzw. z b r o d n i ą z a m k n i ę t e g o k r ę g u , to znaczy, że nie m ó g ł jej p o p e ł n i ć n i k t spoza m i e s z k a ń c ó w zamku, wyspy etc, w t y m przypadku opactwa. A zatem W i l h e l m przepytuje kolejne osoby i bada miejsca, gdzie spodziewa się znaleźć w s k a z ó w k i naprowa­ dzające go na ślad zbrodni. Tajne pismo (notatka s p o r z ą d z o n a przez Wenancjusza), to t a k ż e znany chwyt powieści kryminalnej, gdzie detektywi z m a g a j ą się b ą d ź z szyframi b ą d ź z zapiskami fragmentarycz­ n y m i , niekompletnymi, np. z listami nadpalonymi, pisanymi atramentem sympatycznym, o d c i ś n i ę t y m i na bibularzu etc. Przy okazji Adso rozczarowany t y m , co W i l h e l m z d o ł a ł o d c z y t a ć , r a n i p r ó ż n o ś ć mistrza, by usłyszeć r i p o s t ę , w której W i l h e l m p o d k r e ś l a , iż w ciągu k r ó t k i e g o czasu o d c z y t a ł n o t k ę całkowicie h e r m e t y c z n ą w mniemaniu jej autora, rzucając pod adresem Adso u w a g ę : „ a ty n ę d z n y nieuk i ł a p s e r d a k pozwalasz sobie twierdzić, że j e s t e ś m y w punkcie wyjścia?" (s. 243) M y tymczasem j e s t e ś m y w p o ł o w i e dzieła, a m i ł o ś n i k powieści kryminalnej otrzymuje kolejną satysfakcję p ł y n ą c ą z odkrycia znanego m u modelu zbrodni seryjnej, k t ó r a realizowana jest w e d ł u g planu m a j ą c e g o swoją u k r y t ą lo­ gikę. P r z y j e m n o ś ć czytelnika płynie stąd, że zazwyczaj jest on w posiadaniu informacji, k t ó r ą nie dysponuje detek­ tyw, i t y m samym szybciej odgaduje regułę kształtującą se­ rię. Informacji tej d o s t a r c z a j ą m u j u ż same tytuły powieści (a więc coś co pozostaje na z e w n ą t r z ś w i a t a przedstawio­ nego), np. A g a t y Christie А, В, С lub Dziesięciu małych Murzynków czy Sebastiana Japrisota Przedział morderców (błąd w t ł u m a c z e n i u — chodzi o zamordowanych). Serię tworzy alfabet, dziecinna wyliczanka, fakt bycia p a s a ż e ­ rem o k r e ś l o n e g o p r z e d z i a ł u w p o c i ą g u etc. Seryjny p o r z ą ­ dek z b r o d n i w Imieniu róży wyznacza Apokalipsa wg św. Jana. Czytelnik — znawca powieści kryminalnej m o ż e o d k r y ć tę regułę wcześniej niż Adso, a nawet sam W i l h e l m z Baskerville. T r o p ten podsuwa bowiem bohaterom mamrotanie stuletniego starca; nie l e k c e w a ż ą oni tego co A l i n a r d ma i m do powiedzenia, lecz też nie p r z y w i ą z u j ą do jego słów tego samego znaczenia i wagi, j a k i n a d a j ą i n n y m wypowiedziom. Niemniej W i l h e l m zastanawia się, czy w s ł o w a c h mnicha nie ma szczypty prawdy, m i m o że pierwsza śmierć „ n i e pasuje" do wzoru, na co zwraca u w a g ę Adso. „ T o prawda — rzekł W i l h e l m — ale ten diabelski albo chory u m y s ł m ó g ł z a c z e r p n ą ć natchnienie ze śmierci A d e l ­ musa, by p r z e d s t a w i ć w s p o s ó b symboliczny p o z o s t a ł e dwie." (s. 297-298) Komplikacje samego śledztwa, n a r a s t a j ą c a groza wyda­ rzeń, a wreszcie i sama z ł o ż o n o ś ć w y w o d ó w Wilhelma przyprawia Adsona o konfuzję. W i l h e l m p r ó b u j e m u przeka­ zać myśl, iż r o z w i k ł a n i e tajemnicy nie jest t y m samym, co dedukcja z pierwszych zasad, ani zbieranie j a k największej liczby danych p o z w a l a j ą c y c h o d k r y ć prawo o g ó l n e . Po­ szczególne odkrycia m o g ą p r o w a d z i ć p o c z ą t k o w o do r ó ż ­ nych hipotez, z k t ó r y c h żadnej nie należy o d r z u c a ć przed­ wcześnie. Adso nie potrafi w n i k n ą ć w s p o s ó b rozumowania mistrza i dochodzi do wniosku, że W i l h e l m o w i nie zależy na tej prawdzie, k t ó r a jest z g o d n o ś c i ą rzeczy z u m y s ł e m , lecz 24 jedynie zabawia się „ w y m y ś l a n i e m większej liczby m o ż l i w o ­ ści, niż jest to m o ż l i w e " (s. 356). Adso ma to wprawdzie sobie za złe, ale przyznaje, że z w ą t p i ł w Wilhelma i z zadowoleniem przyjął przybycie inkwizycji. Oto p u ł a p k a , w k t ó r ą wpada naiwny u m y s ł , gdy staje wobec k o n i e c z n o ś c i przeprowadzenia w y w o d u m y ś ­ lowego, k t ó r y przerasta jego m o ż l i w o ś c i . W Wahadle Foucaulta funkcjonują inne reguły, nowszej powieści kryminalnej, a odniesienia intertekstualne są nie t y l k o sygnalizowane, j a k to ma miejsce w Imieniu róży, lecz w y k ł a d a n e i o b j a ś n i a n e expressis verbis. Bohater, j a k się r z e k ł o , p r z y r ó w n u j e sam siebie do Sama Spade'a, a t a k ż e , c h o ć rzadziej, do Philipa M a r l o w e ' a . Samo osadzenie „śledz­ t w a " w odległej przeszłości historycznej m o g ł o b y w y d a w a ć się n o v u m , nie wykorzystywanym przez p o w i e ś ć k r y m i n a l n ą (śledztwo po latach u A g a t y Christie np. dotyczy co najwyżej historii, k t ó r a r o z e g r a ł a się d w a d z i e ś c i a lat wcześniej; chwyt ten jest wykorzystywany często w t y m celu, by wyśledzić m o r d e r c ę w ostatnim momencie, tuż przedtem n i m zbrodnia ulegnie przedawnieniu), ale o t y m , że jest inaczej przekonuje nas p o w i e ś ć a u t o r k i szkockiej, piszącej pod pseudonimem Josephine Tey Córka czasu (Warszawa 1974). A u t o r k a , k t ó r a n a p r a w d ę n a z y w a ł a się Elizabeth M a c K i n t o s h pisała też sztuki historyczne, t y m razem pod pseudonimem G o r d o n D a v i o t . W i d a ć , j a k Eco, była r ó w n i e ż m i ł o ś n i c z k ą ś r e d n i o ­ wiecza, bowiem k a z a ł a swemu bohaterowi, inspektorowi A l a n o w i G r a n t o w i , zająć się ś l e d z t w e m w sprawie do­ mniemanych zbrodni Ryszarda I I I . Eco nie czyni nigdzie aluzji do Josephine Tey, c h o ć Wahadło Foucaulta jest bogate w cytaty intertekstualne, k t ó r y c h d o s t a r c z y ł a sztuka popu­ larna. Nie m u s i a ł wszelako z n a ć Córki czasu, by w y k o r z y s t a ć ten sam p o m y s ł . Jak u t r z y m u j ą znawcy powieści k r y m i n a l ­ nej, w t y m g a t u n k u nie da się wymyślić niczego n a p r a w d ę nowego. P o m y s ł Tey jest oczywiście prostszy niż Eco, j a k też jego realizacja przebiega stricte w e d ł u g reguł policyjnego śledzt­ wa, tyle że jego przedmiotem są dokumenty historyczne. Inspektor G r a n t jest amatorem w tej dziedzinie, a jego pomocnik, Brent Carradine, to A m e r y k a n i n o z a m i ł o w a ­ niach historycznych, k t ó r e m u nieobce są techniki „ s z p e r a ­ nia", lecz daleko m u do bycia z n a w c ą epoki. Obaj d o c h o d z ą do tego, co od dawna wiadome h i s t o r y k o m , c h o ć d o w o d y wysuwane przeciw b ą d ź w obronie Ryszarda I I I , m a j ą raczej charakter poszlakowy. Niemniej ź r ó d ł e m potocznej wiedzy o Ryszardzie są dzieła literackie, nie naukowe, dramat Szekspira i dzieło sir Tomasza M o r e ' a b ę d ą c e dla Szekspira ź r ó d ł e m informacji, a — j a k w i a d o m o — sam M o r e korzys­ tał ze ś w i a d e c t w a biskupa M o r t o n a , wroga Ryszarda. Ten poziom wiedzy ( b ą d ź z g o ł a poziom zerowy) z a k ł a d a Tey u czytelnika, a ź r ó d ł e m m o ż l i w o ś c i rozwijania dramatycznej intrygi jest n i e z g o d n o ś ć p o r t r e t u psychologicznego Ryszar­ da, z a ś w i a d c z o n e g o przez ź r ó d ł a , oraz tego portretu, k t ó r y uwiarygodnia p o p e ł n i o n e przezeń zbrodnie (przede wszytk i m zamordowanie b r a t a n k ó w ) b ę d ą c e g o efektem literac­ kich p o c z y n a ń z w o l e n n i k ó w T u d o r ó w , k t ó r y m śmierć Ry­ szarda o t w o r z y ł a d r o g ę do t r o n u . Nie inaczej, bo r ó w n i e ż na s p o s ó b powieści kryminalnej, wprowadza Eco do Wahadła Foucaulta informacje na temat historii templariuszy, tej rzeczywistej, ź r ó d ł o w o udokumen­ towanej, j a k i fantastycznej, będącej efektem spekulacji, d o m y s ł ó w , konfabulacji d o k o n y w a n y c h przez tzw. „ d i a b o l i s t ó w " , m i ł o ś n i k ó w wszelkich odmian wiedzy tajemnej. Jego bohater, Casaubon, ma jednak tę p r z e w a g ę nad G r a n t e m , że jest zawodowcem. N a p i s a ł p r a c ę d o k t o r s k ą o templariu­ szach, a szperanie po bibliotekach i archiwach oraz analiza d o k u m e n t ó w historycznych to jego specjalność, ale t a k ż e z a m i ł o w a n i e , a wreszcie ź r ó d ł o pracy zarobkowej. Z a r ó w n o jednak G r a n t , j a k i Casaubon, w swych po- �szukiwaniach u w i k ł a n i są w mechanizm nazwany przez Tey „ T o n y p a n d y " . Jest to nazwa miejscowości w p o ł u d n i o w e j W a l i i , gdzie w r o k u 1910 r z ą d j a k o b y n a k a z a ł strzelać do walijskich g ó r n i k ó w . Wydarzenie to, dla celów politycznych rozdmuchane do monstrualnych r o z m i a r ó w , w istocie wy­ g l ą d a ł o zupełnie inaczej, a d z i a ł a n i a Winstona Churchilla, ó w c z e s n e g o ministra spraw w e w n ę t r z n y c h , p o l e g a ł y na wstrzymaniu interwencji wojskowej i z a r z ą d z e n i u pogotowia nieuzbrojonej policji. K a ż d y wie, k t o tam był, że k r w a w a wersja w y d a r z e ń w T o n y p a n d y to bzdura, ale n i k t nigdy temu nie zaprzeczył. Nieprawdziwa o p o w i e ś ć o b r o s ł a legen­ d ą , k t ó r a z czasem zaczyna f u n k c j o n o w a ć na prawach historycznej prawdy. Casaubon i jego przyjaciele Jacopo Belbo i Diotallevi nie t y l k o u w i k ł a n i są w ś l e d z t w o w o k ó ł swoistego „ T o n y p a n ­ d y " , lecz są jego k o n t y n u a t o r a m i a nawet do pewnego stopnia, inicjatorami. P r o w a d z ą swoje ś l e d z t w o właściwie dla zabawy (podobnie j a k Grant, k t ó r y p r z y k u t y do szpital­ nego ł ó ż k a nie m o ż e z a j m o w a ć się j a k i m ś ś l e d z t w e m „ p r a w ­ d z i w y m " ) , t r a k t u j ą c w s k a z ó w k i rodem z „ T o n y p a n d y " tak j a k b y były wiarygodnymi d o k u m e n t a m i historycznymi. T w o r z ą więc historię na s p o s ó b „ T o n y p a n d y " , lecz c h o ć sami w nią nie wierzą, w y m y k a się i m ona spod k o n t r o l i . Nie m a j ą w p ł y w u na to, by i n n i nie wzięli jej serio, co powoduje splot dramatycznych komplikacji i śmierć b o h a t e r ó w . Tutaj tropiciel ś l a d ó w powieści kryminalnej w dziele Eco napotyka na Dashiella H a m m e t t a i jego Sokola maltańs­ kiego. J u ż na str. 33 Casaubon powiada o sobie expressis verbis: „byłeś Samem Spade'em edytorstwa [...], znajdź więc sokoła maltańskiego". T y t u ł o w y s o k ó ł m a l t a ń s k i przewija się przez w i ę k s z ą część powieści H a m m e t a na p o d o b i e ń s t w o „ m a g o f f i n u " (o czym za chwilę), w i a d o m o jedynie, że to czarna figurka ptaka poszukiwana przez r ó ż n y c h ludzi dla j a k i ś p o w o d ó w nie­ znanych ani czytelnikowi, ani n a r r a t o r o w i , k t ó r y m jest detektyw Sam Spade. W rozmowie z j e d n y m ze swych p r z e c i w n i k ó w Spade powiada jedynie: „ P a n wie, co to jest. Ja wiem, gdzie to j e s t . " C z y m jest s o k ó ł m a l t a ń s k i dowiadujemy się mniej więcej w p o ł o w i e książki. O t ó ż z opowieści Caspara G u t m a n a w y n i k a , iż zakon rycerski z Rodos, wygnany z wyspy przez Sulejmana W s p a n i a ł e g o w 1523 r o k u , osiedlił się p o c z ą t ­ k o w o na Krecie, a potem u z y s k a ł od cesarza K a r o l a V z g o d ę , by osiąść na Malcie. Zgoda b y ł a obwarowana d o d a t k o w y m i w a r u n k a m i , m . i n . że rycerze b ę d ę corocznie s k ł a d a ć j a k o haracz jednego s o k o ł a , po prostu dla formy, na znak, że M a l t a wciąż należy do Hiszpanii. Bogaty zakon szukając sposobu w y r a ż e n i a wdzięczności przysłał nie ptaka, lecz jego figurę ze szczerego z ł o t a inkrustowanego najwspanialszymi klejnotami. G u t m a n opowiada h i s t o r i ę s o k o ł a z a ś w i a d c z o n ą j a k o b y d o k u m e n t a m i historycznymi. W pewnym momencie ślad się u r w a ł i trzeba b y ł o siedemnastu lat p o s z u k i w a ń , by figurkę ptaka, p o m a l o w a n ą dla zabezpieczenia na czarno odnaleziono ponownie, w K o n s t a n t y n o p o l u . Dowiaduje się 0 t y m jednak zbyt wielu ludzi i w wyścigu do s o k o ł a p a d a j ą kolejne ofiary. G d y tajemniczy przedmiot zostaje znaleziony okazuje się k i e p s k ą imitacją p o z b a w i o n ą jakiejkolwiek war­ tości. A l e G u t m a n wierzy nadal, że legendarny s o k ó ł istnieje 1 zamierza p r o w a d z i ć swoje poszukiwania... W Wahadle Foucaulta figurkę s o k o ł a zastępuje Plan (naturalnie przez d u ż e P), tajemnica templariuszy, k t ó r a ma z a p e w n i ć jej posiadaczom w ł a d z ę nad ś w i a t e m . Plan został z m y ś l o n y , wykreowany dla ż a r t u z komputerowej zabawy (narrator powie jednak — j u ż na str. 29, że w c i ą g n ą ł ich ponad w s z e l k ą m i a r ę , poza granice zabawy), a inicjujący go szczątek d o k u m e n t u , z d r o w o r o z s ą d k o w o m y ś l ą c a L i a , zwią­ 2 zana z Casaubonem, odczytuje j a k o rachunek z pralni. A l e raz wprawionego w ruch mechanizmu nie daje się j u ż p o w s t r z y m a ć , a mityczny Plan staje się dla d i a b o l i s t ó w faktem s k ł a n i a j ą c y m do podejmowania nader radykalnych d z i a ł a ń . T r u d n o aby b y ł o inaczej, skoro sami t w ó r c y Planu nieomal zaczynają w e ń wierzyć. K o n k l u z j a narratora ( s f o r m u ł o w a n a na str. 168, ale o d n o s z ą c a się do ostatniej fazy przedstawionych z d a r z e ń brzmi: „ T a m t e g o wieczoru m u s i a ł e m wierzyć, że Plan jest prawdziwy, w przeciwnym bowiem razie przez ostatnie dwa lata b y ł b y m wszechmocnym t w ó r c ą złośliwego koszmaru. Lepiej żeby koszmar o k a z a ł się rzeczywistością, bo rzecz prawdziwa jest prawdziwa i nie ma na to r a d y . " A l b o inny, znamienny p r z y k ł a d , t y m razem z dialogu między wspólnikami: „ O s t a t e c z n i e byli to Niemcy — z a u w a ż y ł e m . — Czytali manifesty r ó ż o k r z y ż o w c ó w . — A l e sam pan p o w i e d z i a ł , że b y l i fałszywi — p r z y p o m ­ niał Belbo. — I co z tego? Przecież my też rekonstruujemy falsyfikat. — T o prawda. Z a p o m n i a ł e m . " (s. 396) W j e d n y m i drugim przypadku i u H a m m e t t a i u Eco, m a m y do czynienia z przedmiotem, k t ó r y u i n t e r p r e t a t o r ó w o t r z y m a ł n a z w ę „ m a g o f f i n u " , a k t ó r y m o ż e być byle czym; sam w sobie bywa pozbawiony w a r t o ś c i i znaczenia, ale uruchamia d z i a ł a n i e rywalizujących b ą d ź k o n k u r u j ą c y c h ze s o b ą grup p r o w a d z ą c do ukonstytuowania, z jednej strony — zagadki do r o z w i ą z a n i a , z drugiej — dramatycznych perypetii ludzi w n i ą u w i k ł a n y c h . „ M a g o f f i n " jest specjal­ nością powieści szpiegowskich, o czym przecież doskonale wie Eco, k t ó r y a n a l i z o w a ł swego czasu powieści lana Fleminga z ich superagentem Jamesem Bondem. Fleming nie jest w y n a l a z c ą magoffinu, ale r o z w i n ą ł reguły p o s ł u g i w a n i a się n i m do perfekcji. Wahadło Foucaulta idzie w tej dziedzinie jeszcze dalej, zasada magoffinu (dla czytelnika, k t ó r y nie w n i ­ ka w o r g a n i z u j ą c e całość reguły k a b a ł y ) zdaje się r z ą d z i ć nie t y l k o Planem, ale c a ł y m ś w i a t e m przedstawionym powieści. Rekonstruowana przez Casaubona, Belbo i Diotalleviego historia templariuszy — autentyczna i mityczna k o n t r a p u n ­ ktowana jest stale j a k b y na zasadzie przebitek odniesieniami do świata k u l t u r y popularnej, głównie by p r z y p o m i n a ć 0 jednej z funkcji Casaubona — detektywa i narratora jednocześnie. J u ż w d r u g i m rozdziale Casaubon zwraca się do siebie: „ N u ż e , b ą d ź ż e Samem Spade'em. Masz po prostu r u s z y ć na o d k r y w c z ą w y p r a w ę m i ę d z y m ę t y społeczne — to twój fach." (s. 19) I niewiele dalej, gdy r o z m y ś l a j ą c nad p r z e s ł a n i e m Belba pali papierosa za papierosem, Casaubon powiada imitując b o h a t e r ó w powieści kryminalnej: „ P o s z e d ł e m do kuchni 1 n a l a ł e m sobie ostatnie krople whisky do jedynej czystej szklaneczki, j a k ą znalazłem, w r ó c i ł e m do p o k o j u , r o z p a r ł e m się na krześle, p o ł o ż y ł e m nogi na stole (czyż nie tak r o b i ł Sam Spade — a m o ż e nie, m o ż e to Marlowe?) i z a c z ą ł e m r o z g l ą d a ć się d o k o ł a . " (s. 34) P o r ó w n a n i e to wraca regular­ nie, zawsze w konfiguracji istotnej dla d e t e r m i n u j ą c y c h cech czarnej powieści. N p . na str. 392: „Alepopelicans to fakt, nie zaś skojarzenie, a fakty są s p r a w ą Sama Spade'a. P r o s z ę więc o k i l k a dni z w ł o k i . " L u b na str. 403: „ Z n a l a z ł e m t r o p , z p o z o r u wprawdzie n i e w y r a ź n y , ale tak przecież p r a c o w a ł Sam Spade, dla jego d r a p i e ż n e g o spojrzenia nie b y ł o rzeczy b ł a h y c h . " I jeszcze pod sam koniec, gdy narrator jest j u ż j e d y n y m z trójki b o h a t e r ó w , k t ó r y p o z o s t a ł przy życiu: „ R a z jeszcze s t a ł e m się Samem Spade'em, k t ó r y szuka ostatniego j u ż t r o p u . " (s. 623) 25 �I Bohaterowie często s p o t y k a j ą się w starym barze Piladego, gdzie p r o w a d z ą długie r o z m o w y i gdzie m a j ą miejsce w a ż n e spotkania. Zaraz zostaje p r z y w o ł a n y najsłynniejszy z filmo­ wych b a r ó w „ R i c k ' s Cafe A m e r i c a i n " z Casablanki Curtiza (s. 58), tyle że tu p a m i ę ć zawodzi autora, g d y ż konsekwentnie nazywa go po prostu Rick's Bar. U Ricka spotykali się bojownicy R u c h u O p o r u i kolaboranci, u Piladego ludzie, k t ó r y c h dzielić m o ż e wszystko, a niewiele łączyć. G d y narrator opowiada swym p r z y j a c i o ł o m historię temp­ lariuszy, przerywa sam sobie s p o s t r z e ż e n i e m : „ B y ć m o ż e z a b r z m i a ł o to za bardzo j a k z westernu." (s. 86) Potwierdzi to komentarz Belbo na z a k o ń c z e n i e relacji: „ A l e w sumie k i m właściwie byli templariusze? Najpierw p r z e d s t a w i ł ich pan j a k o s i e r ż a n t ó w z filmów Johna For­ da..." Specyficzna stylizacja narracji przypomina nieustannie, że opowiada człowiek współczesny, k t ó r y m i m o swego wy­ kształcenia, a m o ż e właśnie dlatego, m ó w i tak j a k b y stresz­ czał film lub p o p u l a r n ą powieść [o św. Bernardzie — „ O d razu zostaje świętym, gdyż p o d l i z y w a ł się w ł a ś c i w y m l u ­ d z i o m " , s. 87; „niezłe k o m a n d o białych n a j e m n i k ó w z tych twoich templariuszy" i „ M n i e przychodzi do g ł o w y Tom and Jerry" (Disney) — s. 93]. A tak przedstawia Casaubon h i s t o r y c z n ą relację Joinville'a: „ P o d p i ó r e m pana na Joinville wiele z tych bitew albo raczej potyczek staje się miłymi baletami, przy czym czasem toczy się p a r ę głów, wiele b ł a g a ń wznosi się do dobrego Pana Boga, k r ó l r o n i łzę nad k o n a j ą c y m wiernym sługą, ale wszystko jest j a k b y w b a r w n y m filmie, w ś r ó d czerwonych c z e r p a k ó w , z ł o c o n y c h u p r z ę ż y , błyszczących h e ł m ó w i mie­ czy, pod ż ó ł t y m s ł o ń c e m pustyni i nad morzem tureckim; i k t o wie, czy nie tak właśnie przeżywali templariusze swoją c o d z i e n n ą r z e ź . " (s. 96) P u ł k o w n i k A r d e n t i , k t ó r y przynosi n a p i s a n ą przez siebie a p o k r y f i c z n ą historię templariuszy i od jego o b ł ą k a ń c z y c h interpretacji rzekomo autentycznego d o k u m e n t u wszystko się zaczyna, powiada: „ t e stronice zawierają m a t e r i a ł do opowieści [...] lepszej niż a m e r y k a ń s k i e powieści k r y m i n a l ­ ne" (s. 124). T o on z a k ł a d a , że templariusze chcieli p o d b i ć świat i znali tajemnicę ogromnego ź r ó d ł a mocy, ale swój plan rozłożyli na stulecia. Studia nad wielce uczonymi dziełami odległych stuleci są komentowane uwagami w rodzaju, że ich długie tytuły m u s i a ł a w y m y ś l a ć Lina Wertmuller (reżyserka w ł o s k a znana z długich t y t u ł ó w ) , a piszący o r ó ż o k r z y ż o w c a c h F l u d d ( p o c z ą t e k X V I I w.) p u b l i k o w a ł więcej niż Barbara Cartland (współczesna autorka kilkuset bestsellerów), p ó k i r ó ż o k r z y ż o w c y nie znudzili się j a k Beatlesi. Sprawy n a b i e r a j ą wartkiego biegu po powrocie Casaubona z Brazylii, k t ó r y postanawia wymyślić s p o s ó b zarabiania na życie. I z n ó w stylizując swoją w y p o w i e d ź pod M a r l o w e ' a powiada, że założy agencję d o s t a r c z a j ą c ą informacji z za­ kresu k u l t u r y . Z g r o m a d z i ł b y książki, kartoteki, fiszki, a po­ tem „ s i e d z i a ł b y m sobie w biurze, z nogami na stole i whisky w k a r t o n o w y m kubeczku przyniesionym ze sklepiku na r o g u " (s. 228). Potem d z w n o n i ł b y klient, t ł u m a c z , k t ó r y n a t k n ą ł się w tekście na niejakich m u t a k a l l a m i n ó w . Casau­ bon p o s t a w i ł b y piwo w barze asystentowi z orientalistyki i u z y s k a ł i n f o r m a c j ę darmo, a klientowi oznajmił, że praco­ wał nad t y m trzy d n i z finałem „ p a n ustala s t a w k ę " . Belbo podchwytuje myśl i okazuje zainteresowanie. „ W gruncie rzeczy to b y ł o b y zajęcie dla mnie, być Samem Spade'em kultury, dwadzieścia d o l a r ó w dziennie plus kosz­ ta." (s. 231) P r a c u j ą c dla Wydawnictwa „ I z y d a O b n a ż o n a " d o s t a j ą 26 dziennie dziesiątki m a s z y n o p i s ó w relacjonujących fantas­ tyczne historie a to o migracji greckiej na Y u c a t a n , a to 0 K o l u m b i e p e ł n i ą c y m o b o w i ą z k i wielkiego mistrza temp­ lariuszy na wygnaniu, a to o tajemnicy A r k i Przymierza zdolnej w y t w a r z a ć w y ł a d o w a n i a elektryczne r z ę d u pięciuset voltow. N a marginesie wymiana z d a ń : „ W i d z i a ł e m to j u ż na j a k i m ś filmie" — „ I co z tego? Jak pan myśli, s k ą d czerpią p o m y s ł y s c e n a r z y ś c i ? " (s. 278) O t y m , że bohaterowie są fanami kina dowiadujemy się z k r ó t k i e j informacji, iż „ B e l b o zwykle lubił p r z e j a w i a ć zdumienie, p r z y b i e r a j ą c wyraz twarzy, k t ó r e g o n a u c z y ł się w filmotece" (s. 290). Belbo m ó w i ą c o sobie c h ę t n i e u ż y w a k i n o w y c h aluzji w rodzaju np. „ c z u ł e m się niby Oscar Levant podczas pierwszej p r ó b y na B r o d w a y u z Gene K e l l y m " (s. 334). A narrator doda nieco p ó ź n i e j : „ O d d a l i l i ś m y się (krokiem R ó ż o w e j Pantery, j a k określił to Diotallevi, dosko­ nale poinformowany, jeśli chodzi o perwersje w s p ó ł c z e s n e g o ś w i a t a ) . . . " (s. 358) D r o g ą losowego wyboru do p r o g r a m u komputerowego, k t ó r y ma d a ć „nie p u b l i k o w a n y r o z d z i a ł historii m a g i i " , trafia t a k ż e Myszka M i k i . - Kulminacyjna faza prac nad Planem p r z y r ó w n a n a zostaje do filmu. N a r r a t o r pisze: „ K i e d y p r z y p o m i n a m sobie te tygodnie, cała sprawa wydaje m i się g r o ź n a , szaleńcza j a k film Larry'ego Semona (jeden z mniej znanych t w ó r c ó w burleski p r a c u j ą c y dla Vitagraphu — przyp. A . H . ) , gdzie wszystko odbywa się zrywami i skokami, drzwi otwierają się i z a m y k a j ą z ponadd ź w i ę k o w ą s z y b k o ś c i ą , w powietrzu latają ciastka z kremem, widzimy j a k i e ś gonitwy po schodach puszczane do przodu 1 tyłu, zderzenia starych s a m o c h o d ó w , w a l ą c e się półki w sklepie i kaskady p u d e ł , butelek, serów, rozbryzgi wody sodowej, t r z a s k a j ą c e w o r k i z m ą k ą . " (s. 465) Casaubon staje się więźniem swej metody i obsesyjnych s k o j a r z e ń . Rose — C r o i x , R.C., a więc Rene Clair, R a y m o n d Chandler, Rick z Casablanki. W i e ż a Eiffla j a k o astralna sonda i R e n ć Clair (R.C.), k t ó r y j a k o pierwszy d a ł jej p r z e r a ż a j ą c y obraz (Gdy Paryż śpi). U m b e r t o Eco sam poddaje racjonalizacji swoje wycieczki w świat powieści kryminalnej, odcinkowej czy filmu. W k ł a d a tę kwestię w usta Belbo, k t ó r y powiada: „ W tandentnej literaturze udaje się, że wszystko jest ż a r t e m , ale potem ukazuje nam świat t a k i , j a k i jest, albo przynajmniej, j a k i będzie. K o b i e t y są podobniejsze do M i l a d y niż do Łucji Mondella. F u M a n c h u jest prawdziwszy od Nathana M ę d r c a , a Historia bardziej przypomina his­ torię o p o w i e d z i a n ą przez Sue niż tę z a p l a n o w a n ą przez Hegla." (s. 496) Tragiczne umieranie Diotalleviego w relacji Belbo zostaje przedstawione j a k b y w k r z y w y m zwierciadle: „ I wtedy Diotallevi, s a p i ą c j a k T o C o ś z filmu science fiction, zaczął m ó w i ć . Był przezroczysty j a k T o C o ś , tak samo niedostrzegalna nieomal była granica m i ę d z y t y m , co z e w n ę t r z n e , a t y m , co w e w n ę t r z n e . . . " (s. 562) G d y do muzeum w c h o d z ą diaboliści u k r y t y narrator reaguje przede wszystkim na styl, w j a k i m j a w i m u się ta sytuacja. „ O Boże — p o w i e d z i a ł e m sobie — sabat na Łysej G ó r z e w wersji W a l t a Disneya." (s. 579) Niepewny tego, czy w istocie przeżył czy wyśnił to, co z d a r z y ł o się w muzeum (śmierć Lorenzy i Belba) b ł ą k a j ą c y się po mieście narrator udaje się do kina i o g l ą d a Damę z Szanghaju Orsona Wellesa. Dlaczego właśnie ten film? Jest tam słynna scena strzelaniny w gabinecie luster, gdzie ani bohaterowie, ani widz nie r o z r ó ż n i a j ą postaci rzeczywistych od ich o d b i ć . R o z s ą d n a L i a zwraca n a r r a t o r o w i u w a g ę , że bawił się j u ż �ten, k t o rzekomo serio p o d s u n ą ł pierwszą w s k a z ó w k ę . Jego tekst daje się o d s z y f r o w a ć kluczem zastosowanym przez Arsena Ł u p i n a o d k r y w a j ą c e g o W y d r ą ż o n ą Iglicę. Z r e s z t ą i Belbo bawi się j a k Arsen L u p i n p r o w a d z ą c swoją grę z tajemniczym panem Aglie i pewien swej przewagi cytuje Aiguille creuse: „ B y w a j ą chwile, że moja p o t ę g a przyprawia mnie o z a w r ó t głowy. Upaja mnie moja moc i w ł a d z a . " (s. 551) M o j a wyprawa tropiciela ś l a d ó w powieści kryminalnej i o d w o ł a ń filmowych w dziełach Eco d o b i e g ł a k o ń c a . Czy prowadzi do j a k i ś w n i o s k ó w i o d k r y ć ? Była przede wszystkim celem samym w sobie, z a b a w ą , do k t ó r e j sam autor z a c h ę c a , w y z n a j ą c w cytowanych j u ż Dopiskach..., że pisze dla czytelnika, k t ó r y zgodzi się na p o d j ę t ą g r ę i między i n n y m i zechce się bawić. Odniesienia, k t ó r e cytuję stale p r z y p o m i n a j ą , że mamy do czynienia z s z a r a d ą , k r z y ż ó w k ą , u k ł a d a n k ą , puzzlem, g r ą u m y s ł o w ą , k t ó r a przynosi satysfakcję wraz z k a ż d y m znaleziskiem. W Dopiskach... Eco wspomina j a k pisał Imię róży k o m ­ p o n u j ą c całe partie, w t y m scenę m i ł o s n ą , sięgając do r o z ł o ż o n y c h karteczek z m n ó s t w e m c y t a t ó w , k t ó r e łączył ze s o b ą i zestawiał w s p o s ó b odmienny niż w o r y g i n a ł a c h . Zazwyczaj jego krytycy zarzucali m u „ u w s p ó ł c z e ś n i e n i e " tam, gdzie p r z e m a w i a ł j ę z y k i e m c y t a t ó w z epoki. N a kartecz­ kach przygotowanych do Wahadła Foucaulta sporo było c y t a t ó w z powieści a m e r y k a ń s k i e j i o d w o ł a ń do filmów, k t ó r e być m o ż e u z n a ł za właściwy kontekst dla powieści tak przewrotnie s z a r l a t a ń s k i e j . W przypadku rozpatrywanych przeze mnie odniesień Eco operuje aluzją, paracytatem i cytatem w ł a ś c i w y m , k t ó r e w y ł u s k a n e z bogatego kontekstu, a s t a n o w i ą c e jego niewielki procentowo s k ł a d n i k , t w o r z ą w ł a s n y w z ó r . Znajduje się on na samej powierzchni, lecz p o w t ó r z o n y zostaje w głębszych warstwach, w k t ó r y c h ustami kolejnych b o h a t e r ó w ujawni się p r z e s ł a n i e powieści i jej sui generis negatywny m o r a ł . Z n a l a z ł a m p r z y s ł o w i o w y „ k o n i e c ucha k r ó l i k a " , lecz w p o w i e ś c i a c h o strukturze centonu (przynajmniej n i e k t ó r e partie Imienia róży i Wahadła Foucaulta są tak właśnie pisane) ma on swoje ściśle wyznaczone miejsce w konstrukcji całego wzoru. P R Z Y P I S Y 1 Uberto Eco, Imię róży; przełożył Adam Szymanowski, PIW, War­ szawa 1987; Tenże, Wahadło Foucaulta; przełożył Adam Szymanowski, PIW, Warszawa 1993 Dashiell Hammett, Sokół maltański, Iskry, Warszawa 1963, s. 111 2 27 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4bea54630b0bbb8296b89ada79dd63d6.pdf b05929984bc04a9be908940b66d248fc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3345 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3135 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.4, s.255-256 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S * P E 3 Ю M E S U M M A R Y OF A R T I C L E S T a d e u s z К r o t o s к i — F O L K STONE SCULPTURE F R O M THE A R E A OF R Y B N I K , WODZISŁAW ŚLĄ­ SKI AND ŻORY A m o n g t h e s i d e - w a y s c u l p t u r e of t h e a r e a of R\ b nik, Wodzisław and Żory (Upper Silesia) there p r e d o ­ m i n a t e stone p r e s e n t a t i o n s о t' the P a s s i o n . T h e y are 'i—4 — m e t e r - h i g h f i g u r e s w i t a t h e c r u e . i i x i n f i n i a l a n d a r e l i e f of O u i L a d y of S o r r o w p l a c e d at t h e b o t t o m . O n e i s to c r a w p a r t i c u l a r a t t e n t i o n to t h e 1 9 t h - c e n t u r y g r o u p of n i n e Y'.:> ores f r o m n e a r Ż o r y , e x e c u t e d m o s t p r o b a b l y i n one s l o n e c u t w o r k s h o p w i t h reliefs sculpted most l i k e l y by a country auio-ciidact. A d a m C h ę t n i к — ON OUR W E A V I N G I N THE KURPIE REGION. THE T E X T FROM A D A M СНЕГN I K ' S 1NED1TED W O R K S T h e a u t h o r c a r r i e s o u t a h i s t o r i c a l a n a l y s i s of t h e b e g i n n i n g s a n d d e v e l o p m e n t of w e a v i n g i n t h e K u r p i e region. He describes w i t h every d e t a i l old techniques of p r e p a r i n g h o m e s p u n a n d l i n e n f o r c l o t h e s a n d u n d e r ­ w e a r , d y e i n g , as w e l l as w a s h i n g of t h e r e a d y c l o t h e s . O n t h e o t h e r h a n d , t h e a r t i c l e p r e s e n t s also c o n ­ d i t i o n s of l i f e o f t h e K u r p i e f o l k w h o r e g a r d the c o s t u m e as a m a n i f e s t a t i o n of e c o n o m i c and social transformations. A n n a Świątkowska ŁOWICZ CLOTHES — WEAVING OF THE Ł o w i c z c o s t u m e is one of t h e m o s t p o p u l a r P o l i s h f o l k dresses. I t is g e n e r a l l y t h o u g h t t h a t Ł o w i c z w e a ­ v i n g has s t r o n g l y i n f l u e n c e d w e a v i n g o f f o l k c l o t h i n g i n m a n y r e g i o n s of P o l a n d ; t h e c o s t u m e is t h o u g h t to d e r i v e f r o m t h e u n i f o r m of t h e p a p a l g u a r d s . The authoress questions the above thesis p r e s e n t i n g the o r i g i n a n d e v o l u t i o n of t h e Ł o w i c z dress. T h e costume appeared o n l y i n the 19th c e n t u r y a n d w a s i n t r o d u c e d by c o u n t r y w e a v e r s a n d e m b r o i d e r c s s e s w h o based themselves o n no p a t i o m f r o m ills outside. I t e v o l v e d f r o m a v e r y s i m p l e , p l a i n one to m o r e colourful and adorned, until it readied its present overornamcnted form. T h e a u t h o r e s s discusses c h a n g e s p a r t i c u l a r p a r t s o t b o t h m a n ' s a n d w o m a n ' s c o s t u m e s h a v e i m d e g o n e , as w e l l as t h e e v o l u t i o n of w e a v i n g t e c h n i q u e . T h e a r t i c l e p r e s e n t s f o l k t e r m s c o n c e r n i n g t h e c l c r a m t s or c l o t h and colouring. T h e o c c u r r i n g c h a n g e s a r e i n s p i r e d b y the f a s h i o n dictated by the most taliented a n d courageous weavers and cmbroideresses. U p - t o - n o w w o m e n w e a r t h e i r costumes on c h u r c h holidays, whereas the man's costume can r a r e l y be seen. Zofia G r ó d e c k a — HELENA BERNASOWSKA -MASTER OF GOLINO EMBROIDERY AND ITS ANIMATOR — HELENA MOSZCZEŃSKA G o l i n o e m b r o i d e r y is c r e a t e d as t h e e f f e c t of a p p l i ­ c a t i o n of s e v e r a l s t i t c h e s . T h e r e is a p p l i e d a p e c u l i a r t e c h n i q u e of c u t t i n g l i n e n u n d e r t h e r e a d y embroidery. Such e m b r o i d e r y was used to a d o r n w o m a n ' s t r a d i t i o ­ n a l dress i n G r e a t P o l a n d . T h i s b e a u t i f u l a n d e x t r e m e l y e l a b o r a t e e m b r o i d e r y has s u r v i v e d t o o u r t i m e s t h a n k s to t h e a c t i v i t y of t h e l a n d p r o p r i e t r e s s i n G o l i n a , H e ­ l e n a Moszczeńska. W h e n t h e e m b r o i d e r y b e g a n to d i s ­ a p p e a r d u r i n g W o r l d Was I . Moszczeńska t r i e d to save it t h r o u g h collecting d r a w i n g s of o l d patterns o r g a n i ­ z i n g a n n u a l courses f o r y o u n g g i r l s w h e r e she t a u g h t h e r s e l f a n d w h i c h she p r o v i d e d w i t h p a t t e r n s , t h r e a d s a n d l i n e n . Moszczeńska o r d e r e d i n d i v i d u a l a n d g r o u p w o r k s , h e l p e d to s e l l t h e m a n d p o p u l a r i z e d t h e e m b r o i ­ d e r y on e x h i b i t i o n s a l l o v e r Hie c o u n t r y . F r o m a m o n g s e v e r a l dozens of M o s z c z e n s k a ' s p u p i l s i t was H e l e n a B e r n a s o w s k a ( b o r n i n 1906) w h o t u r n e d oai to be m o s t t a l i e n t e d . H e r m o s t b e a u t i f u l w o r k s were created already after W o r l d War I I w h e n she wsis t a k i n g p l a c e of a g e d Moszczeńska a t c o u r s e s o r g a ­ n i z e d t h e n b y s t a t e i n s t i t u t i o n s . She possesses n u m e r o u s a warcie ( a m o n g o t h e r s t h a t of O s k a r K o l b e r g , a S i l v e r Cross of M e r i t s ) . i l e r w o r k s d i s t i n g u i s h themselves w i t h a n extreme s t y l i s t i c i n d i v i d u a l i t y . She a d d e d h e r o w n m o t i f s t o t h e oici ones, h o w e v e r r e m a i n i n g f a i t h f u l to t h e t r a d i ­ t i o n a l t e c h n i q u e , f o r n u m e r o u s y e a r s she w a s a n a u t h o r f o r the G o l i n o c e n t r e , i n f l u e n c i n g t h u s t h e e m b r o i d e r y t h e r e c r e a t e d . T h e a r t i c l e deals i n d e t a i l w i t h s o m e of h e r w o r k s . A l e k s a n d e r J a c k o w s k i — T O SEE T H E T H E LESSON OF W Ł A D Y S Ł A W M A L I N O W S K I , CHER, P A I N T E R , POET A N D MUSICIAN MAN. TEA­ T h e p h i l o s o p h y of l i f e of W ł a d y s ł a w M a l i n o w s k i , w h o is a r e t i r e d t e a c h e r of P o l i s h a n d m u s i c , is n o t complicated. Malinowski proclaims the necessity of combating hatred and war a n d of o v e r c o m i n g the b a r r i e r s a m o n g m e n . H e w a n t s to t e a c h u n d e r s t a n d i n g a n d r e s p e c t f o r o t h e r m e n . M o r e o v e r , he has w o r k e d out h i s o w n m e t h o d of p r e a c h i n g h t e t r u t h s he b e l i e v e s i n a n d he f i n d s h i s d i f f e r e n t t a l l e n t s u s e f u l f o r t h i s p u r p o s e (he is a n u t h o r of s e v e r a l p o e t r y b o o k s a n d of t e n m u s i c a l c o m p o s i t i o n s , as w e l l as a p a i n t e r ) . H i s house h a s b e e n t r a n s f o r m e d i n t o a p e c u l i a r l a b - g a l l e r y . Taped c o m m e n t a r y i n f o r m s the visitors about the con­ t e n t s a n d message of p a r t i c u l a r p a i n t i n g s a n d d r a w i n g J . The p a i n t i n g s are m i m i c p o r t r a i t s a n d scenes. The scenes a r e t o e x p r e s s v a r i o u s e m o t i o n s , atmospheres and s i t u a t i o n s , r e v e a l i n g m a i n l y v i o l e n t passions. One c a n o b s e r v e t h e r e c u r r e n c e of t h e t h e m e of t h e t r a g e d y of w a r . T h e p a i n t i n g s a r e f o r t h e a u t h o r b u t „educational a i d s " . T h e r e f o r e no m u c h stress is p u t o n t h e i r a r t i s t i c i n a n i t y . T h e p e c u l i a r i t y of t h e s u b j e c t o f h i s w o r k s r e s u l t s f r o m t h e a s s u m p t i o n t h a t i t is t h e h u m a n face — its features a n d m i m i c s — t h a t reflects the c h a r a c t e r of t h e m a n . T h e n a i v e l e s s o n o f W ł a d y s ł a w M a l i n o w s k i teaches us u n d e r s t a n d i n g o f a n o t h e r m a n a n d a d j u s t m e n t of one's b e h a v i o u r to t h e n a t u r e of the o t h e r s . A c c o r d i n g to h i m , t h e u n d e r s t a n d i n g b e g i n s w i t h c o g n i t i o n , w h i c h i n t u r n , c a n be a c h i e v e d t h r o u g h the s t u d y of t h e face. Wojciech M i c h e r a — W H Y IS T H E COW RED? ON T H E CATEGORIES OF RECEPTION OF COLOURS T h e p r o b l e m of s e e i n g c o l o u r s a n d t h e i r shades is not merely l i m i t e d to p h y s i o l o g y b u t also concerns c u l t u r e . T h e r e l a t i v i s t s m a i n t a i n t h a t d i f f e r e n t r a n g e s of the names of basic c o l o u r s r e f l e c t the autonomous c h a r a c t e r of a g i v e n c u l t u r e . T h e a b o v e thesis was questioned by the neo-evolutionists at the b e g i n n i n g of t h e 70's, w h o c l a i m e d t h a t t h e d i f f e r e n t i a t i o n o f colours testifies different l e v e l s of t h e homogenous evolution. One can distinguish subsequent stages o f t h e e n r i c h m e n t of t h e c o l o u r scale, i n w h i c h t h e c o n ­ t e m p o r a r y E u r o p e a n r a n g e of b a s i c c o l o u r s c o n s t i t u t e s stage V I I . A m o n g the basic colours there exists a c e r t a i n h i e ­ r a r c h y , p r o v e d b y t h e r e s e a r c h in situ; the h i e r a r c h y becomes even m o r e c l e a r l y v i s i b l e w h e n t h e colour ser­ ves as a c l a s s i f i c a t i o n f a c t o r i n t h e case of t h e p r e d o m i ­ n a n t t e n d e n c y to a p p l y i n d e s c r i p t i o n s o n l y basic c a t e ­ g o r i e s o f c o l o u r , i n p a i r i n g thc-m i n opposites ( l i g h t - d a r k , c o l d - w a r m ) , as w e l l as i n o c c a s i o n a l a n d c o n v e n t i o n a l r e f e r e n c e to t h e r e a l c o l o u r of t h e d e s c r i b e d object ( s u c h as t h e o p p o s i t i o n b e t w e e n b l a c k a n d r e d c o w s , w h i c h i n f a c t is the o p p o s i t i o n b e t w e e n r o a n a n d b r o w n ) . 255 �РЕЗЮМЕ Т а д е у ш К р о т о с к и — НАРОДНАЯ КАМЕННАЯ СКУЛЬПТУРА ОКРЕСТНОСТЕЙ Р Ы Б Н И К А , ВОДЗИСЛАВЯ СИЛЕЗСКОГО И Ж О Р В п р и д о р о ж н ы х с к у л ь п т у р а х окрестностей Р ы б ­ ника, В о д з и с л а в я и Ж о р ( В е р х н я я С и л е з и я ) п р е о б л а ­ дают к а м е н н ы е и з о б р а ж е н и я Страстей Господных. Это ф и г у р ы высотой 3 — 4 м, у в е н ч а н н ы е распятием, с барельефом Скорбящей Богоматери у подножья. В этой г р у п п е особый интерес п р е д с т а в л я е т к о м п л е к с X I X в, из окрестностей Ж о р , с о с т о я щ и й из 9 фигур, п о всей вероятности в ы п о л е н е н н ы х в той ж е к а м е в о т е с н о й мастерской, что и б а р е л ь е ф . И с п о л н и т е л е м б ы л п о - в и д и м о м у один и тот ж е народный самоучка. Адам X е н т ни к — О НАШЕМ КУРПЁВСКОМ ТКАЧЕСТВЕ. ТЕКСТ ИЗ Н Е И З Д А Н Н Ы Х МАТЕР­ ИАЛОВ АДАМА ХЕНТНИКА А в т о р проводит .исторический а н а л и з н а ч а л а и развития ткачества в К у р п ё в щ и н е . П о д р о б н о о п и с ы ­ вает ранние виды т е х н и к и и з г о т о в л е н и я д о м о т к а н ­ ного сукна и х о л с т а на о д е ж д у и б е л ь е , способы рас­ к р а с к и и стирки готовой о д е ж д ы . В то ж е время в статье п р е д с т а в л е н ы у с л о в и я ж и з н и к у р п ё в с к о г о н а с е л е н и я , прич е м автор рассмат­ ривает о д е ж д у , как один из о п р е д е л и т е л е й э к о н о м и ­ ческих и социальных преображений. Анна Свионтковска ЕВНОЕ Т К А Ч Е С Т В О — ЛОВИЦКОЕ ПЛАТЬ- Л о в и ц к и й н а р я д я в л я е т с я одним из н а и б о л е е и з ­ в е с т н ы х п о л ь с к и х н а р о д н ы х костюмов. П о в с е м е с т н о считают что л о в и ц к о е п л а т ь е в о е т к а ч е с т в о о к а з а л о в л и я н и е н а народное т к а ч е с т в о многих р е г и о н о в П о л ь ­ ш и а генезисом наряда я в л я е т с я о д е ж д а папской гвардии. А в т о р статьи п о л е м и з и р у е т с этими тезисами, представляя историю возникновения и преображений л о в и ц к о г о наряда. Ловицкий наряд возник л и ш ь в X I X веке. Его с о з д а л и деревенские т к а ч и х и и в ы ш и в а л ь щ и т ы , к о ­ т о р ы е не п о л ь з о в а л и с ь никакими проектами и о б р а з ­ цами и з в н е . П о с т е п е н н о наряд этот п о д в е р г а л с я и з ­ менение. В н а ч а л е о ч е н ь простой и о д н о ц в е т н ы й он с т а н о в и л с я все б о л е е д е к о р а т и в н ы м и я р к и м , с л и ш ­ к о м н а р я д н ы м с о в р е м е н н ы м костюмом. А в т о р обсуждает различные изменения о т д е л ь ­ н ы х э л е м е н т о в наряда, к о т о р ы е с т е ч е н и е м времени з а м е ч а ю т с я равно в ж е н с к о й , как и в м у ж с к о й о д е ж ­ де, а т а к ж е п е р е м е н ы , п р о и с х о д я щ и е в т к а ц к о й т е х ­ нике. В статье и с п о л ь з о в а н а народная т е р м и н о л о г и я , касающаяся элементов ткани и колориетики. Д в и г а т е л е м п р о и с х о д я щ и х перемен я в л я е т с я мо­ да, д и к т у ю щ а я самыми способными и с м е л ы м и ма­ стерицами — т к а ч и х а м и и в ы ш и в а л ь щ и ц а м и . Д о н а с т о я щ е г о времени ж е н щ и н ы носят л о в и ц к и й наряд во время п р а з д н и к о в и к о с т е л ь н ы х т о р ж е с т в , в то время как м у ж ч и н ы л и ш ь в е д и н и ч н ы х с л у ч а я х . З о ф и я Г р о д е ц к а — ХЕЛЕНА БЕРНАСОВСКА — МАСТЕР ВЫШИВКИ И ЕЕ М У Л Ь Т И П Л И К А Т О Р ХЕЛЕНА МОЩЕНЬСКА А ж у р н а я в ы ш и в к а (т. наз. ,,снутки") с о з д а е т с я п у т е м р а з л и ч н ы х в ы ш и в а л ь н ы х с т е ж к о в . Этот вид вышивания отличается специфической техникой вы­ р е з ы в а н и я п о л о т н а под готовой в ы ш и в к о й . В XIX веке „снутками" у к р а ш а л и великопольский женский наряд. Этот вид п р е к р а с н о й и о ч е н ь т р у д о е м к о й в ы ­ ш и в к и с о х р а н и л с я до н а ш и х дней, б л а г о д а р я д е я т е л ь ности Х е л е н ы М о щ е н ь с к о й , в л а д е л и ц ы и м е н и я в Г о л и н е . В период первой мировой войны этот вид вы­ ш и в к и н а ч а л все р е ж е п р и м е н я т ь с я , но М о щ е н ь с к а п р о д л и л а его с у щ е с т в о в а н и е . Она стала собирать р и ­ сунки старых узоров, организовывала ежегодные к у р ­ сы в ы ш и а н и я д л я м о л о д ы х д е в у ш е к . К у р с ы эти она сама вела, с н а б ж а я с в о и х у ч е н и ц у з о р а м и , п о л о т н о м , нитями. Она п р и н и м а л а и н д и в и д у а л ь н ы е и к о л л е к ­ т и в н ы е з а к а з ы , способствовала продаже вышивок, п о п у л я р и з и р о в а л а и х на в ы с т а в к а х по всей стране. 256 Среди н е с к о л ь к и х д е с я т к о в учениц М о щ е н ь с к о й самой способной о к а з а л а с ь Х е л е н а Бернасовска (род. в 1906 г.). Ее л у ч ш и е р а б о т ы б ы л и созданы у ж е п о с л е второй мировой войны, когда она стала з а ­ менять п р е с т а р е л у ю Х е л е н у М о щ е и ь с к у ю , ведя к у р с ы , к о т о р ы е к тому времени с т а л и у ж е о р г а н и з о в ы в а т ь государственные угреждепия. Бернасовскую много­ кратно н а г р а ж д а л и (в частности, наградой им. О с к а ­ ра К о л ь б е р г а , С е р е б р я н ы м К р е с т о м З а с л у г и ) . Р а б о т ы Х е л е н ы Бернасовской о т л и ч а ю т с я и с к л ю ­ ч и т е л ь н о и н д и в и д у а л ь н ы м с т и л е м . Н а р я д у со с т а р ы ­ ми мотивами она и с п о л ь з у е т свои собственные н о в ы е , оставаясь в то ж е время в е р н о й традиционной т е х ­ нике. Д е с я т к и л е т Бернасовска я в л я л а с ь авторитетом в Г о л и н с к о м центре, о к а з ы в а я в л и я н и е на в о з н и к а ю ­ щ и е там Е Ы Ш И В К И . В статье подробно рассматриваю­ тся н е к о т о р ы е работы Х е л е п ы Б е р н а с о в с к о й (ср. и л л . ) . А л е к с а н д р Я ц к о вс к и — УВИДЕТЬ ЧЕЛОВЕ­ КА. ЛЕКЦИЯ ВЛАДИСЛАВА МАЛИНОВСКОГО, УЧИТЕЛЯ, ЖИВОПИСЦА, ПОЭТА И МУЗЫКАНТА. Жизненная философия Владислава Малиновс­ кого, учителя-пенсионера преподавателя польского языка и музыки т е слишком сложна. Малиновски гласит н е о б х о д и в о с т ь б о р ь б ы против ненависти и вой­ н ы , призывает к п р е о д о л е н и ю барьер, к о т о р ы е д е л я т л ю д е й . Он стремится н а у ч и т ь л ю д е й понимать и у в а ­ ж а т ь друг друга. М а л и н о в с к и в ы р а б о т а л собственный метод г л а ш е н и я т е х истин, в к о т о р ы е он у в е р о в а л . С этой ц е л ь ю он и с п о л ь з у е т свои многосторонние способности ( М а л и н о в с к и я в л я е т с я живопицем, авто­ ром н е с к о л ь к и х томиков поэзии и 10 м у з ы к а л ь н ы х к о м п о з и ц и й ) . У собя дома М а л и н о в с к и с о з д н л с в о е о б ­ р а з н у ю г а л е р е ю - л а б о р а т о р и ю . З а п и с а н н ы й на л е н т у комментарий поясняет п о с е т и т е л я м с м ы с л , а т а к ж е содержание картин и рисунков, обозначенных оче­ р е д н ы м и номерами. К а р т и н ы эти я в л я ю т с я м и м и ч е с ­ кими портретами и сценами. С ц е н ы о т о б р а ж а ю т р а з ­ л и ч н ы е п е р е ж и в а н и я , н а с т р о е н и я и ситуации, к о т о ­ рые в с к р ы в а ю т б у р н ы е страсти. П о в т о р я е т с я т е м а ­ тика т р а г и ч е с к и х в о е н н ы х п е р е ж и в а н и й и и с п ы т а н и й . С в о и к а р т и н ы автор рассматривает как „ н а у ч н ы е п о с о б и я " , не п р и п и с ы в а я з н а ч е н и я их х у д о ж е с т в е н ­ ному у р о в н ю . С п е ц и ф и ч е с к и й х а р а к т е р тематики его произведений в ы т е к а е т из п р е д п о с ы л и к и , что о т р а ­ ж е н и е м х а р а к т е р а ч е л о в е к а я в л я е т с я его л и ц о , его ч е р т ы и мимика. Н а у ч н а я л е к ц и я В л а д и с л а в а М а п и новокого учит понимать д р у г о г о ч е л о в е к а , учит сог­ л а с о в ы в а т ь поведение с настроением д р у г и х . П о м н е ­ н и ю М а л и н о в с к о г о , понимание начинается с познания, а это м о ж н о постичь п у т е м и з у ч е н и я лица. Войцех Михера — ПОЧЕМУ КОРОВА КРАС­ НАЯ? О КАТЕГОРИЯХ ЦВЕТНОГО ВИДЕНИЯ П р о б л е м а видения красок и их оттенков я в л я е т с я не т о л ь к о п р о б л е м о й ф и з и о л о г и и , но и к у л ь т у р ы . П о мнению р е л я т и в и с т о в , р а з л и ч н ы й д л я к а ж д о й к у л ь ­ т у р ы подвор о с н о в н ы х названий цветов, с в и д е т е л ь ­ ствует об автономности к а ж д о й и з к у л ь т у р . Этот т е з и з в н а ч а л е 70-х годов о п р о в е р г а л и н е о э в о л ю ц и о н и с ­ ты, у т в е р ж д а в ш и е , что д и ф ф е р е н ц и р о в а н н о е д е л е ­ ние красок с в и д е т е л ь с т в у е т о р а з л и ч н о й степени прогресса в однородном э в о л ю ц и о н н о м развитии. М о ж ­ но в ы д е л и т ь о ч е р е д н ы е этапы р а с ш и р е н и я шкалы красок, (например, совремепи.ый е в р о п е й с к и й состав о с н о в н ы х к а т е г о р и й цветов — это V I I этап). Среди о с н о в н ы х красок с у щ е с т в у е т с в о е о б р а з н а я и е р а р х и я (что п о д т в е р ж д а ю т м е с т н ы е и с с л е д о в а н и я ) ; и е р а р х и я эта о т ч е т л и в о выступает при применении цвета, к а к ф а к т о р а к л а с с и ф и к а ц и и , когда о п р е д е л е н ­ но з а м е ч а е т с я с т р е м л е н и е к у п о т р е б л е н и ю при о п и ­ сании т о л ь к о о с н о в н ы х категорий ц в е т о в - с и с т е м а т и зация п р о т и в о п о л о ж н ы х пар ( с в е т л ы й — темеый, х о ­ л о д н ы й — т е п л ы й ) , а т а к ж е иной р а з у с л о в н о е обра­ щ е н и е к п о д л и н н о м у цвету описываемого предмета например п р о т и в о п о с т а в л е н и е я в л я ю щ е е с я в д е й с т в и ­ т е л ь н о с т и п р о т и в о п о с т а в л е н и е м : пестрая — корич­ невая. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/aa757f86e63b50a0e5da6b417b36c82e.pdf 6889089f8304d78f5790add2fcd88819 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3348 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3137 Title A name given to the resource Chłop potęgą jest i basta. O mityzacji kultury ludowej w nauce / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.1-2, s.3-8 Creator An entity primarily responsible for making the resource Robotycki, Czesław; Węglarz, Stanisław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Czesław Robotycki, Stanisław Węglarz CHŁOP POTĘGĄ JEST I BASTA. O MITYZACJI KULTURY LUDOWEJ W NAUCE „ W i e d z a nie jeat n i c z y m i n n y m j a k budowaniem m i t u o świecie, g d y ż m i t leży j u ż w a a m y e h e l e m e n t a c h i p o z a m i t n i e m o ż e m y w ogóle wyjść". Bruno Schulz 1 Koland Barth.es 2 , , W s z y s t k o więc może b y ć m i t e m ? Sądzę, że t a k . . . " Zastosowany w t y t u l e zwrot, zapożyczony z d r a m a t u Stani­ sława W y s p i a ń s k i e g o , istniejący w dzisiejszej frazeologii p o p u l a r n o porzekadło, j e s t tezą aksjologiczną n a której treść p r a c o w a ł y p o k o l e n i a t w ó r c ó w . T e z a t a o s t a t e c z n i e jako bogatą powinna tę ś w i a d o m o ś ć z j e j o b i e k t a m i c z y l i z m o ż l i w y m i f o r m a m i d o ś ­ wiadczanego przez operatywność nią b y t u ' ' . W 9 uzyskują nowym polu „metakategorio" t y p u teoretycznym kultura, pogląd, m i t . . . Współczesna h u m a n i s t y k a poszukuje świato­ całościowego należeć d o ś w i a t a s z t u k i i w y r a ż a ć się właśnie w j ę z y k u p o e t y c k i m , k o m p l e k s u znaozeniowotwórczego, a podstawowym j e j celem jest b o w i e m niesie w sobie idee, o c e n y i k a t e g o r i e , określane m i a n e m zrozumienie. i m p o n d e r a b i ł i ó w . J e d n a k ż e n a treść c y t o w a n e g o zwrotu — po­ Te nowe tendencjo rzekadła zapracowała również n a u k a , a c z k o l w i e k miała b y ć o n a przez humanistów — na metajęzyk" zgodnie z życzeniami sejentystów — wolną o d sądów aksjo­ logicznych i wyłącznie Takie opozycyjne i naukowych często opisywać rzeczywistość. traktowanie było sądów się m . i n . w mitologa" 1 0 , przyjmowaniu który „skazany jest . T a k ą p o s t a w ę p r z y j ę l i ś m y r ó w n i e ż , chcąc p r z y ­ pomnieć, że m i t y z a c j a — jeden z nader i s t o t n y c h mechanizmów aksjologicznyoh kwestionowane. 1 1 wyrażają „postawy Wybuchające co wytwarzających t e k s t y k u l t u r y — n i e ominęła również Podzielamy zdanie tych, którzy twierdzą, nauki że m i t y z a c j a 1 2 . jest p e w i e n czas s p o r y o z d a n i a wartościujące w n a u c e powstają n a w h u m a n i s t y c e n i e d o uniknięcia. T r a k t u j e m y , za i n n y m i a u t o ­ kanwie podstawowych r a m i , pojęcie m i t u oraz jego p o c h o d n e j a k o k a t e g o r i e Nasilanie się r ó ż n i c wywołało poczucie różnic w poglądach n a istotę między stanowiskami kryzysu wchodzących a n a l i z poszczególnych d y s c y p l i n wiedzy. gląd l i t e r a t u r y cpistemologioznymi w nauce i wzbudziło sobów i n t e r p r e t a c j i zjawisk tzw. humanistycznej poznania. krytykę w zakres Nawet spo­ giczne i stosujemy do k o n k r e t n e j d y s c y p l i n y wiedzy, metapoziom przedmiotu pobieżny z o s t a t n i c h łat, prze­ pozwala na jakim Przedstawione d o k o n u j e się t a k i c h operacji. n a p o c z ą t k u d y l e m a t y p o z n a n i a są t ł e m s p o ­ rów bardziej szczegółowych, dotyczących i s t n i e n i a m i t u i mecha­ n i z m u m i t y z a c j i w n a u k a c h n i e mających charakteru technolo­ stwierdzić, że z n o w u znaleźliśmy się w s y t u a c j i k r y z y s u . P r z y ­ gicznego. S t a n o w i s k o k o n s e k w e n t n i e z t y c h sporów pomnijmy streszcza ( w największym Istota kryzysu skrócie) n a c z y m epistemologicznego, o n polega. najostrzej rysującego metodolo­ podkreślająo wywiedzione się n a s t ę p u j ą c o : j e ż e l i w l u d z k i m p o z n a n i u własnej skóry jest niemożliwo, jeżeli świat dany porzucenie jest ludziom się w f i l o z o f i i , w y r a ż a się w p o s t u l a c i e z m i a n y p o l a b a d a w c z e g o j a k o wyposażony w s e n s , a sens t o d z i e ł o l u d z k i e j p r o j e k c j i całej h u m a n i s t y k i . S p o r y e p i s t e m o - m e t o d o l o g i c z n e pozostaje doprowadziły 3 d o u t r w a l e n i a się d w u p r z e c i w s t a w n y c h p o s t a w konstytuujących Nie sześćdziesiątych X X w i e k u . C h o d z i o postawę p o ż y t y w i s t y c z n o - Nauki -sejentystyczną (reprezentowaną i neopozytywizm) oraz tradycję personalistyczną ( m . i n . egzysten- cjalizm)*. Stanowiska rozstrzygnięć te problemów założeniu, że możliwości ekstremalnej wyznaczały zakres pojawiających poznania formie podstawowych się w n a u c e lokują przez — się w ś r ó d przy opozycji: poznanie — przeżycie, opis — ocena, f a k t — wartość, o b i e k t y w n a prawda — s u b i e k t y w n y sens i t p . W s z y s t k i e 5 to i inne opozycje, to różne wersje k a r t e z j a i i s k i e j formuły wyrażające onkologiczne przeciwstawienie i czystej przedmiotowośoi b y t u . wano wielokrotnie łania a t m o s f e r y tycznych oraz samowiedzy podmiotowości Prób doprowadzając 6 myślenia przełamania w konsekwencji dystansu wobec problemów i pytań przyczyniając się d o p o w s t a n i a epistemo-metodologicznej, przekonania poznania naukowego terze rozwoju Obecnie obiektywnej typu socjolo­ m i t z a m^takategorię chimeryczne ludzkie wiary mogą artykułować i nadzieje w możliwość p o z n a n i a ; b a d a ć b ę d ą s ° n s t a k i e j w i a r y ze w z g l ę d u n a l u d z k i e wartości . 1 3 Świadomość mityczna w k u l t u r z e jest powszechna i J e j j T J o ^ b i l c j l " " " w y d a j e sie n i t m o ż l i w a . O d n a j d u j e m y j ą w każ­ dym r o z u m i e n i u świata i h i s t o r i i , która r o z u m i e n i e świata i h i s t o r i i czerpie m a mieć sens. z korzenia m i t u kultury Nasze (określonej w i z j i światopoglądowej), d z i ę k i n i t m u z d o b y w a m y p r a w o w a n i a sensu r z e c z o m nada­ i zdarzeniom. T a k i mitotwórczy oharakter niechętnie j e s t u z n a w a n y w odniesieniu do niektórych sfer k u l t u r y t y m b a r d z i e j , że z m i t y z o w a n e treści w y m y k a j ą się p o t o c z n e m u doświadczeniu, u b r a n e w słowa n a u k i , i d e o l o g i i c z y zabsolutyzowanej h i e r a r c h i i wartości. Odkrywanie zmityzowa- nych warstw k u l t u r y w każdym jej przejawie, t o sztuka interpre­ tacji. Ostatecznie Zarysowano oraz l i n e a r n y m i k u m u l a t y w n y m charak­ zmianę z wyżej kryzysu optyk (w uproszczeniu oczywiście) opistemo-motodologicznego badawczych wielu tendencje wpłynęły na dyscyplin humanistycznych, w stronę — generalnie rzecz biorąc — a n t r o p o l o g i i * . T a k dzieje 8 1 świadkami _p_aj&£Ly_gm*t**'—Myślenie i pozytywis­ wyrażać wyjścia jesteśmy przedświadomych wywo­ jest t o nawoływanie d o porzucenia wysiłków w ogóle. przyjmujące prawdziwości nauki. o do podkreślającej 7 zostały dokony­ nowego giczne i k u l t u r o w e w y m i a r y funkcjonowania n a u k i . podważone absolutnej t e j formuły — z klasycznej e p i s t e m o l o g i i n a rzecz anałizy mitu. p a r a d y g m a t f i l o z o f o w a n i a , który dominował d o m n i ' j więcej łat w rezygnacja kształtowania humanistyczne nieświadomych dąży do przesłanek się nowego ujawnienia ^rozmaitych się w sztuki historii 1 8 , 1 5 , a także socjologii , 1 6 — literaturoznawstwie o paradoksie — w w t y m jest i t o , że z m i a n a t a n a k a z u j e n o w e współpracy między 1 7 etnografii f o r m samej świadomości jakąjudzie_mają. o sobie i s w o i m świecie, formy odsłania także p i e r w o t n y związek sensu j a k i k a ż d o r a z o w o łączy pozwala odzyskać blask t e r m i n o w i h u m a n i s t y k a . wymienionymi , 1 9 historii . Ważne metodologicznie dyscyplinami; co 3 �E k s p l i k o w a n i e regułami myślenia m i t y c z n e g o z j a w i s k współ­ Czynimy t o zgodnie c z e s n y c h — i t o często z e s f e r y n a u k i — b u d z i ł o o p o r y . N i e m n i e j podkreślają podobieństwo (rozmytych) między mitom rozumianym fabuła), a jego współczesnymi otnologicznio f o r m a m i polega (jako w ł a ś n i e n a toż­ samości f u n k c j i i podobieństwie s t r u k t u r y l o g i c z n e j j a k i e w s o b i e zawierają . 2 0 W 2 5 , z p o s t u l a t a m i w i e l u metodologów, istotną rolę definiowanych t z w . pojęć przez którzy nieeksplikowanych użycie 2 6 . W o b e c f a k t u , że w i e d z a o k u l t u r z e l u d o w e j (płynąca z nauk 0 n i e j ) m a c h a r a k t e r z m i t y z o w a n y zająć m o ż n a różno s t a n o w i s k a . M o ż n a z j a w i s k a n i e dostrzog;ać — l u b w i d z i e ć j e t y l k o w w y m i a r z e analizach mitów pretacyjne: należy filologiczną, Próbując stwierdzić, antropologiczną najogólniej że stanowią uwzględniać t r z y wersje określić i czym go pewno inter­ publicystyczną . 2 1 jest m i t , możnaby konstrukcje — nieodzowne i stale obecne w n a s z y m życiu i n t e l e k t u a l n y m i a f e k t y w n y m pozwalające n a m z m i e n n e i w a r u n k o w e składniki wiązSc" w sposób c e l o w y „byt", nader „prawda", z realnościbmi „wartość", czy Pol z pewnych typu t o u z n a w a ć n a p r z y k ł a d , iż powodów mhyzowali ludową, ale obiektyw­ naukowości . 2 7 Można zjawisko k r y t y k o w a ć posługując się k a n o n a m i l o g i k i 1 a r g u m e n t a m i , że istnieją już i n n e s p o s o b y i n t e r p r e t a c j i świata, że t e d a w n i e j s z e t o a n a c h r o n i s m , k t ó r y p o w i n i e n zniknąć z odeszlymi z nauki paradygmatami rozumienia 2 2 Goszczyński kulturę osiągnięcia K a z i m i e r z a D o b r o w o l s k i e g o t o już esencja nej — doświadczenia bezwarunkowymi „sens"... historycznym. Znaczy wraz świata . 2 8 podsuwa M o ż n a , w końcu, z j a w i s k o analizować i starać się zrozumieć myśl podobieństwa m i ę d z y m i t e m a ideologią. W p i s m a c h M a r k s a z g o d n i e z postulał a m i h e r m e n e u t y k i ; zdając sobie sprawę z t r u d ­ Taki i silny Engelsa związek ideologia mitu oznaczała ze światem fałszywą wartośoi ś w i a d o m o ś ć , iluzję c z y świadome m i s t y f i k a c j e ( p o r . publicystyczną wersję m i t u ) . Z cza­ ności ujęciach ogólnych, idoo'ogia opisujących, to uporządkowany interpretujących zbiór twierdzeń i oceniających wistość o r a z postulujących określone działania, z g o d n i e damianymi ( l u b nie) interesami pewnych Ideologię j a k o s y s t e m pełny o d n a j d z i e m y elementy filozoficznych, mieć aspekt ideologii występują w z uświa­ społecznych. w formie a l b o też j a k o zbiór t e z w y p r e p a r o w a n y c h częściej grup programów, przez badaczy. tekstach a l e n i e są r e d u k o w a l n e Jeżeli u z n a m y , że między formami te mogą do ideologii. świadomości i ekspresji społecznej ( n a u k a , s z t u k a , i d e o l o g i a i t d . ) zachodzą relacje zależności i w y m i a n y , form współtworzy t o stwierdzić otoczenie wości i c h a r t y k u l a c j i 2 3 sposób w y p o w i a d a n i a . możemy, d l a świata Zasadniczo ocen, wartości i daje istnieje więc jeden zdań o wartościach mechanizm kultury 2 4 strzegane; t u mechanizmy Rzecz dotyczy wspólny twórczości; przedmiotem głównie s z t u k i i d o ­ mitologizacji nikogo nauco o sztuce i n i o dziwią. O d ­ tematów c z a s i n a naukę. W rozważań warto etnografów — sobie kontekście p r z e d s t a w i o n y c h kultura ludowa fakt, wyżej że p r z e e m i o t badań — uległ w i c h p r a c a c h swoistej mityzacji. Wzgodzio z t y m co już stwierdziliśmy, uważamy, że z m i t y z o wanic wiedzy włączaniu w o kulturze ludowej tezy o w nauce p o l e g a ł o przedmiocie badań wiedzy iż rozwój 2 9 zainteresowania mitu. od wiedzy Tymczasem kulturą ludową zmityzowanoj Roch m . i n . ча całościowych przekonania S u l i m a przekonująco nia ludowości utrwalił się w s p e c y f i c z n y c h wizji badacza. estetycznie wego, w imieniu wać (...) figury wizje którego eaiośei osobowa biolo­ g i c z n e są p i e r w o t n e w s t o s u n k u d o p s y c h i c z n y c h ; i t p . W odnie­ j e j cechą immanentną zabiegiem mityzującym jest interpretacja faktów w imię określonych wartości. T u za przykład m o g ą posłużyć następujące: k u l t u r a l u d o w a jest źródłem n a r o d o w e j tezy posiada „ r a c j o n a l n e j ą d r o " , p r z y c z y n i a się p r z e z t o d o r e a l i z u j ą c e g o się postępu; zachowuje myślenia się w z m i e n i o n y c h są z n a k a m i sytuacjach lub literackiego a powstała i procesu idei nakazuje i symbols, m i historycznyeh" ona jako i t p ) z. k u l t u r ą 3 0 dziejo­ postępo­ 1 wcielonymi zachowują . Figury myślenia o owoc k o n t a k t u Jodową samych przodsUiwicioli ludu znano oraz jako jako (naukowego, wynik działania ( r u c h l u d o w y , twórczość chłopów). ludowości znaczeniowi* rozpiera między określa piwną, wspólnotę tiedycją a współczesnością. Więk­ szość z n a k ó w t e j w s p ó l n o t y d o t y e y . y k u l t u r y n a r o d o w e j i u d z i a ł u p o s z c z e g ó l n y c h w a r s t w spole c z n y e i h w t e j k u l t u r z e ludowa, kultura w s i , zdominowała konkretu antropologicznego Wartości humanistycznych i ściśle 3 1 . kultura dostępny n a m dzisiaj t y p zespolone z n i m hierarchie (...). Z d o m i n o w a n i e z n a c z n y c h .ob- szarów r e f l e k s j i o k u l t u r z e przez realia, k u l t u r y l u d o w e j powodo_-_. w a l o , nie t y l k o w przeszłości, l i c z n e p r z e j a s k r a w i e n i a i m i t o l a g b - - . 1 (.••)• K u k u r a ^ n n ó w f t T a obraz, ponosi swoiste miejsca oddają przede ko^zl.y nasz ogólniejszymi Pokonać możemy teria!! m terenowym dalszy tezami wszystkim bycia — zamiar nowej 3 2 nieadekwatny jest dominującym . Słowa tego c y t a t u zapowiadany do j a k często tego epistemologii. t e z y n a u i . i n i e peiprzi z weryfikację — jednocześnie t a k i t y p o r g a n i z a c j i tak nie robiono") posiadają wewnętrz­ — czynią zm a ­ etnografowie, gdy lecz m u m y t u szansę o d k r y c i a s e n s u funkcjonujące figury myślenia,: do destrukcyjnego wpływu cywili­ za Sulimą następująco. są p o d s t a w ą opozycja T a k a precyzacja m i t u o k u l t u r z e ludowej w nauce korespon­ to co miejskie, d u j e z j e g o t r z e m a w e r s j a m i i n t e r p r e t a c y j n y m i , o k t ó r y c h wspom­ wskazuje Wydobywanie przy takiej szerokiej definicji. pionu i iróclla. dwie jaki ludowej. podstawo­ Zawierają, o n e .Kultura, l u d o w a jest źródłem wartości w czasach n i e w o l i zachował wartości, etycznego odrodzenia. T u też mieści o d c z y t y w a n a j a k o : t o co w i e j s k i e , t o n a s z e , s w o j s k i e nieliśmy Pozostaniemy o kulturze w s o b i e c a l e b o g a c i w o t r e ' s o i , a, i c h m e t a f o r y c z n y se^ns eielozyt u j e m y któro przeciwieństwie kulturze tezy aksjologię wości zacji) i t d . w iSulima analizując f a k t y l i t e r a c k i e dostrzega we m o i a l n y c h ; w n i e j naród 4 widze­ myślenia. refleksji o ludzie i j ' go kulturze. Figurę taką z n a m y „ludoyeość", n e j , żo u c z e s t n i c t w o w n i e j w p ł y w a n a h a r m o n i j n y r o z w ó j o s o b o ­ wyżej. figurach w d i a l o g id< o l o g i c z r y , są n o ś n i k ; m i i d e o l o g i i i r ó ż n i e autentycz­ ności; z a w i e r a o n a w sobie szczególne wartości e t y c z n e ; (w (z J e g o sposób c h c ą z r e l a t \ v. i z o w a ć j a k i ś są.d ( n p . z d a n i a t y p u „ w N . k o l o M . jest postęp; i t d . Innym dowodzi świata posłannictwo adekwatnie tożsamość sięga t a k d a l e k o w s t e c z j a k j e g o p a m i ę ć ; l u d z k i e p o t r z e b y s i e n i u do k u l t u r y , m a c h a r a k t e r c e l o w y ; znanym F i g u r a myślenia „ t w o r z y j e d n o r o d n e i przejrzyste, p r z y t y m nacechowane człowieka: jego przebiega! t e z a m i c a ł k o w i c i e się zgadze m y ) , ż e z m i t y z o w a n y u nas n i itei : : 1 ' j n refleksji k u l U u o z n a w e z e j ' " racjonalny; zauważyć do naukowej, t j . wolnej o d O t o k i l k a przykładów t a k i c h zdań w o d n i e s i e n i u d o t z w . n a t u r y jest etnografii romantyzmu . ) U t y c h s e m y c h autorów łatwo zainteresowali szlakiim: jej człowiek o ludzie jest ssę h i s t o r i ą d a l s z y , n a d e r ehar, k t e r y s t y e ; n y tolc r o z u m o w a n i a , podkreślający zacje indywidualne obszarów n i e ulegają. związane z kwestis m i n a r o d u i p a n s l a w i z m u ( k a t e g o r i i e x d e f i n i - lecz pierwotne zajmujący mitotwórcze tione mitologicznych ś w i a t a i c z ł o w i e k a , k t ó r o n i e w y n i k a ł y z, d n k n n y w p . n y e . b <ma,li? stanowiły Uczeni podkreślają Figura uświadomić charakter XlX-wiecznej dostrzegany. zgodnie kulturze. A u t o a n a l i z d o k o n u j e się r z a d k o i j a k b y n i e c h ę t n i e ; nadszedł jednak zmityzowanyeh z b a d a ń h i s t o r y c z n y c h i l i t e r a c k i c h w y k s z t a ł c i ł y się t<ż w n a u c e . w r o t n i e n a w e t , j e s t t o j e d e n z najczęściej p o r u s z a n y c h w możli­ ozy o naturze R e l a c j o w s p ó ł z a l e ż n o ś c i i w y m i a n y są s t a ł y m analizy d l a wielu badaczy. ogól współ­ i ż ka,żda z t y c h ś w i a t a . W y r a s t a o n zo w s p ó l n e g o k o r z e n i a w s z e l k i e j .odtwarza mitologizujący Naj­ religijnych, artystycznych, naukowych i t p . Teksty ideologiczny rzeczy­ na oddzielenia, o d t y c h , które t a k i m m e c h a n i z m o m Zmityzowany s e m t a k i sens t e r m i n u został w m a r k s i z m i e z a r z u c o n y i w d z i s i e j ­ szych (niemożności?) kultury to obce, n a dświganie kosmopolityczne. się n a r o d u Aksjologia z upadku i się — pionu amorficzności. treści l u d o w y c h i i c h n o b i l i t a c j a , t o c z e r p a n i e ze �I ź r ó d ł a —• s t ą d p r z e k o n a n i e k u l t u r y . Znane tezy m i e s z c z ą się w t y c h f i g u r a c h nauki. Pisze Stanisław odraża, k t o n i e s k o r y orzecha, prowadzących o samorodności, autentyczności t e j o a r s i n c r u d o i s t y l u n a t u r a l n y m również . O t o więc przykłady 3 3 Pigoń: sięgnąć Kogo p o d gorzką zo ś w i a t a w skorupę poetów chłopów jest i przechodzącym przecież znamieniem (...)• P o e z j a także kulturze ludowej..." pokolenia młode 3 8 . Taka wizja bycia do (...). przezwy­ „jedni kultury nizmom pozo­ a więc mecha­ mityzacyjnym. Sięgnijmy pędy i cywili­ tekstu naukowego, staje w zgodzie z figurą myślenia aksjologicznego przejściowym ludowa,, j a k z w y k l e sposobu dążą s p o n t a n i c z n i e z a c j i " świadcząca o z i d e o l o g i z o w a n i u p o s k r y t e t a m z i a r n o p o ż y w n e , t e n zee.łice w z i ą ć p o d uwagę, że t a nieuczona p r o s t o t a pierwszego dopiero prądy w sztuce ciężenia s z t u k i j a k o s z t u k i i z l a n i a się z b y t e m — t a k j a k t o b y ł o zaś ta. chropawość i chropawą do gruntownych przemian awangardowe odnajdziemy d o świata s z t u k i l u d o w e j , t u również bez t r u d u o m a w i a n e f i g u r y myślenia z w a n o aksjologią źródła n a s t a r y c h p n i a c ł i . w y r a s t a s z y b k o i r o z w i j a się ż w a w o w k s z t a ł - i p i o n u . Pisze J ó z e f G r a b o w s k i o s t y l u l u d o w y m , referując tności s w o j e g o w y r a z u . . . " a oceniając p o e i m t y J a n a M a r c i n k a : nie t y l k o swojo: N i e w y r a z i ł a się t a m w i e ś w s w y m t r u d z i e f i z y c z n y m , w służ­ zachował w l u doddalony swej twórczości o d w i e l k i c h centrów pewien styl, urobiony w bie z i e m i , w u c z u c i o w y m przylgnięciu d o n i j sercem, w majesta­ s z e r e g u p o k o l e ń (...). N a j o g ó l n i e j s z a c e c h a d z i e ł a s z t u k i cie to swojej znojnej p r a c y . C i i l o p ż y w i c i ' ' l , chłop d a w c a dźwigający n a sobie odpowiedzialność z a f i z y c z n y chleba, b y t narodu, b y t u t e g o k o r z e n i e i p i e ń , t e n c h ł o p , j e g o ż y w o t n o ś ć i siła, w s p a ­ niałość jego pokazana" 3 4 wyrastania refleksja twórczością wybitnego figur. Zresztą skąd świadczenia wartościom. że podstawowego stylu s z t u k i , c h o ć u ż y w a n e p r z e z l u d , są — obcą naleciałością" . 3 9 z r o l i jaką w i c h języku m e t a f o r a którą odgrywa. Jest t o ilustracja pozwalająca użyć t e r m i n u z p e w n e g o p o z i o m u — n a i n n y m p o ­ A ponieważ był jogo naukowego z i o m i e , eksponując znajdują p r z y t y m cały bagaż z n a c z e n i o w y n y c h p o j ę ć . N i e są t o j e d y n i e i n d y w i d u a l n e z a b i e g i analogio: naszym zdaniem taki rodzaj języka narzuca stosowa­ stylizacyjne; właśnie figura myślenia o k u l t u r z e l u d o w e j , która s t a n o w i manifestację A b o c h ł o p i m a coś z Piasta, coś z t y c h k r ó l ó w P i a s t ó w — — Kiedy taka Wertując grafów, o miedzę. sieje, orze, w miele, godność, t a k i e wielkie zbiorowe polskich etno­ działalności , 4 0 w i e l u t e k s t a c h n a p o t y k a m y jeszcze jedną specyficzną figurę ją (korzystając z u s t a ­ leń R . S u l i m y ) a k s j o l o g i ą r o z u m u . N a treść t e j f i g u r y myślenia co c z y n i t o c z y n i święcie, s k ł a d a się z b i ó r p r z e ś w i a d c z e ń o n a t u r z e r o z w o j u k u l t u r y i l o g i c e procesu pojęcie. j a k m o d l i się w kościele, bardzo wiele, wiele z Chłop potęgą jest i 3 5 c z e n i a pokoleń spełniają . d o Stanisława P i g o n i a , w większości podniósł (uwaga! jego J ó z e f Chałasiński Chałasińskiego umacniała publikacji. figura) w s i j a k o środowiska oraz t a k postęp m a c h a r a k t e r racjonalny kułtury. W k u l t u r z e l u d o w e j i podpo­ i d e i , która Do najwyższej teoretycznie uzasadnił cłiłopów j a k o g r u p y . polityczną w a r u n k i statystyczne można doświad­ eksperymentów. W y p ł y w a t o z f a k t u , że zasadniczą podstawą łudzkiego działania rządkował swą działalność i pracę naukową p e w n e j wyraz I znaleźć t o o b i e k t y w n i e r a c j o n a l n e jądro; a t a k zwano Piasta: basta" historycznego. i w p ł y w a n a raojonałizację i Podobnie wartość ostatnie myślenia o k u l t u r z e l u d o w e j . N a z y w a m y wzięcie: t a l i a godność, t o przejęcie: godności dzieło sumujące d o r o b e k i c h t r z y d z i e s t o l e t n i e j godność, rozwaga, A znalazła mecha­ n i z m u mityzacji w nauce. wiele! Już lat dziesięć pośród siedzę, sąsiadujemy do uwydatniającej Bogactwo metafor w tekstach c j ' t o w a n y c h autorów, w y n i k a zamie­ o n n a dziedzinę, składników wyraźnie j e d y n i e t y m w s t o s u n k u d o swego źródła c z y m g w a r a d l a języka chłopskiej są w i ę c przy j a k o t w ó r własnej k u l t u r y l u d o w e j , m o ż e b y ć uważana z a ludową, zna­ inąd, o d podstawowych ciągu ludowej r y t m i c e , t a k ż e p r z e w a ż n i e s y m e t r i i u k ł a d u (...) t y l k o t a k a s z t u k a jeszcze wszelkie wiadomo nakładał także m i s t r z e m języka, f o r m y poetyckie nosi w pracach Pigonia i świadome, ponieważ uprawiał, obowiązek filologa O n o dowartościowanie walczył k u l t u r y . Sądy aksjologiczne rzono n i e została we wszystkim, kompozyc yjnycb, podczas g d y inne postacie wspomnianych swoją — . Naukowa miona i dojrzewania prostota systemów sądy życia świadomość Nauka młodego p o ­ myślenia podobne) nej jest oczywistość i zdrowy rozsądek. T a k i o przeświadczenia mają swoje źródło w przez pozytywizm filozofii zdrowego (i temu rozpowszechnio­ rozsądku Thomasa R e i d a . U w a ż a ł o n , że istnieją t a k i e t w i e r d z e n i a , których r o z u ­ mienie idzie w parze pierwsze zasady). z p r z e k o n a n i e m o i c h prawdziwości ( t z w . N i e byłoby możliwe rozstrzyganie życiowych bez n a t u r a l n y c h , p o d s t a w o w y c h zasad problemów jakimi obda­ r z o n a j e s t cała ludzkość i które stanowią b a z ę n a s z y c h sądów gacić życie całego społeczeństwa. Zaliczał d o n i c h pracę w y t w ó r ­ i takich czą, d o c e n i a n i e w y s i ł k u f i z y c z n e g o , o d p o w i e d z i a l n o ś ć , r o z b u d o w a ­ zasad kolenia w s i . Uważał, że naczelne wartości w i e j s k i e m o g ą wzbo­ n e w i ę z i m i ę d z y l u d z k i e . C h ł o p s k i e „ b a b r a n i e się w z i e m i " , t r w a n i e na w s i , w i n t e r p r e t a c j a c h Chałasińskiego nabierają znaczenia przekonań o (prawd Nadto wprowadzona i godności. W 4 0 l a t później interesują Chałasińskiego społeczne wała przyjęty postawy wartości, własnych amorficzność i wartości w s i , a n i e p o k o i bezład osobowości jej utrata mieszkańców, Roid przez środowiska wiejskiego Nie wartości. f i z j o l o g i i ciąży i p o r o d u oraz p o t r z e b niemowlęcia trafiło w e w s i narodzinowych. Propagowanie wiedzy współczesnej n a p o d a t n y g r u n t i w z n a c z n y m dotyczącej s t o p n i u znalazło z a s t o s o w a n i e w p r a k t y c e . W i e j s k a o p i n i a społeczna zaakceptowała idee brzmiące u Chałasińskiego jako Pawłu- pozytywny do wersji utopijnej. W swoich p r o p o n u j e p o w r ó t d o f o r m k u l t u r y l u d o w e j i sposób przeżywania f o l k l o r u j a k o p a n a c e u m n a zagrożenia Pisze przemianach w imię społecznie pożądanych p r o g r a m społeczny, d o p r o w a d z a 3 7 odzwierciedłenie w zwyczajów Gorącym p r o p a g a t o r e m ludowości jest Włodzimierz pracach takiej f i g u r z e : „ P o g ł ę b i a j ą c y się mityzacji t r z e b a d o d a w a ć , żo mieszczą się o n e w f i g u r a c h a k s j o l o g i i który porządek rzeczy. E c h a dowód 3 6 źródła i p i o n u . czuk, perspektywa ba­ u s t a w i c z n i e proces r a c j o n a l i z a c j i życia, n a g r u n c i e obrzędowości dzieło dając pozytywizm w opisywanej r o d z i n n e j znalazł najpełniejsze jego uczennica , kilkanaście . przez obserwatora odnajdujemy n i e d o c e n i a n i e wartości własnego środowiska. T a k c h a r a k t e r y z u j e Chałasińskiego sformułował 4 1 dawcza, zewnętrzna w s t o s u n k u d o b a d a n y c h z j a w i s k , a b s o l u t y z o ­ mechanizmy obrony świecie. przypadkowych) m . i n . : „...Rewolucja cywilizacyjne. naukowo-techniczna znosi pracę ideę świadomego macierzyństwa. P l a n o w a n i e ilości d z i e c i w r o ­ d z i n i e s t a ł o się o b e c n i e z j a w i s k i e m n i e m a l p o w s z e c h n y m . Wieło- dzietność r o d z i n chłopskich przestała b y ć p r o b l e m e m społecznym. W p r z y p a d k a c h s z c z e g ó l n y c h , a c z n i e c h ę t n i e , p o d d a j ą się z a b i e ­ gom lekarskim przerywania ciąży" 4 2 . I l e w t y m fragmencie stwierdzeń o rzeczywistości a i l e sądów życzeniowych jest realizują­ przemysłową zbliżając pracę produkcyjną d o działalności, która c y c h f i g u r ę m y ś l e n i a , t r u d n o o c e n i ć . S k ł a n i a m y się d o t e z y , i ż do n i e d a w n a była domeną n a u k o w c a i a r t y s t y — d o p r a c y twór­ tego drugiego czej. Problemy rozwoju cywilizacyjnego świata nie mogą być skutecznie rozwiązywane bez r a d y k a l n y c h przemian w k u l t u r z e dużo Racjonalną więcej. podstawę posiadają prognozy o p a r t e n a o b s e r w a c j i siły i k i e r u n k u w i a t r u , m g ł y oraz pogody rozcho- 5 �d z e n i a s i ę g ł o s u (...)• M g ł a w z n o s z ą c a s i ę d o g ó r y b y ł a powszechnie u z n a w a n a za oznakę złej a u r y , opadająca n a z i e m i ę d o b r e j W przeciwieństwie racjonalnych, do poprzednich, wynikających z opartych opanowania wróżby..." że z a k o m e n t a r z o d d a j ą c y 4 3 . Niech podstawach pewnego w i e d z y p r z y r o d n i o z e j , wśród ludności w i e j s k i e j były najrozmaitsze na (...). zakresu rozpowszechnione n a m wybaczy autorka, „ f i g u r a l n o ś ć " t y c h t e z posłuży n a m Etnografia to jedna z t y c h gałęzi w i e d z y humanistycznej, 0 k t ó r y c h u t a r ł o się w i e l e k r z y w d z ą c y c h o c e n . W powszechnym m n i e m a n i u e t n o g r a f z a j m u j e się z a b o b o n a m i , s t a r y m i p i e ś n i a m i 1 chałupami. sąsiednie W niwy opiniach nauki, kolegów często naukowców, można spotkać uprawiających się z s ą d e m , ż e e t n o g r a f i a p o s ł u g u j e się m a ł o p r e c y z y j n y m a p a r a t e m a skałę j e j osiągnięć torotycznych badawczym, symbolizuje przysłowiowe c y t a t t r z e c h n i e z a w o d n y c h twierdzeń d z i a d k a S t o p k i bacującego wyznaczanie kiedyś łącznie z p r z e k o n a n i e m , że p r z e d m i o t badań e t n o g r a f i i n i e u c h r o n ­ na Hali Gąsionnicowej, a które powszechnie krążyły zasięgu wołania n a k u r y „eip, c i p " . Takie oceny, wśród mieszkaiiców , , B o t l e j e m k i " trafiając w końcu d o l i t e r a t u r y nie z a n i k a o d l a t przewijają przedmiotu: c h o w n y c h sądach. M ó w i się, iż e t n o g r a f i a j a k o n a u k a p r z e ż y w a teza I h y , g m y i d o m dołu, p i j o m w o d e . . . , bodzie l o ć ! teza I I h y , g m y i d o m h o r e , napiły sie..., będzie l o ó ! teza I I I h y , g m y n i ma..., bodzie l o ó ! Zabiegiem mianie 4 4 aspektów się a l b o w i e m n i e m a d z i ś m i s t r z ó w ' u m i e j ą c y c h o d p o w i e d n i o nową problematykę. Mijające fascynacje przynoszą rzeczywistości. Nie wyolbrzy­ chodzi powierz­ sze­ r o k o i inspirująco spojrzeć n a d y s c y p l i n ę , t a k b y z a p r o p o n o w a ć . m i t y z a c y j n y m jest również świadome niektórych się w r ó ż n y c h o g ó l n y c h i tu realnych Takie rozpoznanie niedomaga; modrrymi metodami nie wyników. wskazuje, z a wcześnie jednak że pacjentka n a stawianie niewątpliwie n a d nią krzyża. 0 m i j a n i e się z p r a w d ą , a l e o s p e c j a l n ą e k s p o z y c j ę p r a w d y c z ą s t k o ­ W y d a j e się, iż t e r a p i a jaką n a starość stosował król S a l o m o n b y w e j w kontekście zdań skądinąd p r a w d z i w y c h . T a k i e p o d t r z y m a ć siły w i t a l n e , m o ż e j e j p o m ó c . A l e prześledźmy stają się wówczas torię c h o r o b y , z j e d n y m w a ż n y m zastrzeżeniem. N a etnografię w całości p o d w a ż y ć n i e p o d o b n a . T a k i c h a r a k t e r m a m o d e l t z w . s k ł a d a się d z i a ł a l n o ś ć w s z y s t k i c h j e j p r a c o w n i k ó w , t y c h z i n s t y ­ chłopskiej k u l t u r y tutów dwie systemu teoretycznego, his­ którego Oto elementami półprawdy tradycyjnej. krótkie próbki tego t y p u zabiegów: biedota w i e j s k a odgrywała w y b i t n ą rolę w t w o r z e n i u wartości kulturo­ naukowych alników i zbieraczy w y c h . O n a była główną nosicielką w i e d z y t e c h n i c z n e j w l i c z n y c h podsumowywania dziedzinach Potrzebne produkcyjnych np. w zakresie obróbki drzewa, m e t a l i i g l i n y , t k a c t w a , k r a w i e c t w a i t p . O n a też dysponowała p o c h o d z i l i cieśle, b e d n a r z e , tkacze, kowale, garncarze" 4 5 . kołodzieje Z b i e d o t y w y w o d z i l i się t a k ż e według a u t o r a — artyści, rzeźbiarze, m a l a r z e , muz3'cy, opowiadań. W szukiwawcza i n n y m m i e j s c u t e n s a m a u t o r pisze, że myśl badawcza wyzwalała się n i e r a z — twórcy po­ z posługujących amatorów. N i e m a m y osiągnięć n a m jest się r ó ż n y m i Meandry historii jakie etnografii i personalne zataczała mają muze­ zamiaru a.iiambicji i niedostatków tlo merytorycznych b o r y k a ł a się e t n o g r a f i a w l a t a c h d u ż ą w i e d z ą o d n o s z ą c ą się d o z b i e r a c t w a w l a s a c h i n a p o l a c h . Z p r o l e t a r i a t u wiejskiego i uniwersytetów z a ł o ż e n i a m i i m e t o d a m i , a ta,kże ż m u d n y t r u d e t n o g r a f ó w polskiej etnografii. problemów z jakimi powojennych. myśl swoje teoretyczna w merytoryczne, uzasadnienia. K i e d y powojennej organizacyjno przyszło b o w i e m restaurować z w o j e n n y c h zniszczeń i c h a o s u n a u k o w e i d y d a k t y c z n e i n s t y t u c j e związane z etnografią, zaledwie część dawnych pracowników utartych mogła podjąć dzieło. P o p i e r w s z y c h próbach etnografię związano schematów myślowych także w środowisku chłopskim", a l b o w i e m ostatecznie, w A k a d e m i i N a u k i w u n i w e r s y t e t a c h , z t a k naówczas w c z a s i e b a d a ń t e r e n o w y c h z d a r z y ł o m u się s p o t k a ć „wiejskich zwaną historią kultury materialna}. Powstały odpowiednie f i l o z o f ó w " zastanawiających się n a d sensem życia l u b wątpiących i n s t y t u t y i zakłady u n i w e r s y t e c k i e . R o z p o c z ę t o b a d a n i a i działal­ w ność d y d a k t y c z n ą . A t m o s f e r ę ó w c z e s n e j p r a c y o d d a j ą istnienie nieba i piekła . 4 6 rozmówców, nazwanych Przywoływanie przykładu d w u z i m i e n i a i inicjału n a z w i s k a , przypo­ m i n a p r a k t y k ę znaną z p r z e p i s y w a n i a listów łańcucha 1 m a znaczenie p a r exellence mitologizujące. myślenia m i t y c z n e g o wanie precedensu . uznaje Model 4 7 się przecież kultury n a z i l u s t r o w a n y c h zasadach Z a jedną dowodowe tradycyjnej pi-zoz K a z i m i e r z a i funkcjonuje w niej jako z przed trzydziestu Część p r a c o w a ł a o c z y w i ś c i e , j a k się p r a w i e w s z ę d z i e p r a c u j e n a ś w i e c i e , b e z j a k i c h ś s z c z e g ó l n i e g ł ę b s z y c h c e l ó w ; p o p r o s t u d l a t e g o , że praca Dobrowolskiego, którzy świadomości uniwersalna kategoria sposób myślenia f i g u r a m i j e s t b e z wątpienia myśleniom z m i t y z o w a n y m . Dowieść część s e m i o t y k i , w ó w c z a s m o ż e m y t e g o m o ż n a stosując historycznie, którego f o r m a . Natura semiotyczna pierwotna czącego — W nowej dawała i m zadowolenie t a k jeszcze i d z i s i a j pracują. wewnętrzne. J e d n i zbierają i n n i s t a r a j ą się w y k r y ć l u k i w relacja zostaje rozu­ r nagromadzo­ n i e t e a l b o i n n e , n a j b a r d z i e j i c h interesujące f r a g m e n t y ludowej..." Praca uzasad­ skojarzeniowa w nowy przekształca się w e l e m e n t zagarnięty i rozszerzony oraz Mechanizm m i t y z a c j i polega usytuowany na rzeczywistości; o d p o w i e d n i e wych hipotez. nauki oraz t e o r i o służą z a p o d s t a w ę s z c z e g ó ł o ­ Ukształtowane zbiegłe po wojnie z t y m pewne struktury fakty natury formalno merytorycznej i p e r s o n a l n e j przez w i e l e l a t ciążyły właśnie n a m e t o d z i e i p r o b l e ­ znaczący . n y c h pierwszoplanowych postaci e t n o g r a f i i przeważały d w a t y p y 4 9 zostaje zainteresowań: p r o b l e m a t y k a k u l t u r y m a t e r i a l n e j i w fakty z zakresu etno­ genotyczno- - e w o l u c y j n y p u n k t w i d z e n i a oraz socjologizujący sposób w i d z e n i a metapoziomie. g r a f i i . Chodziło n a m o p o k a z a n i e że f i g u r y myślenia o k u l t u r z e i i n t e r p r e t a c j i z j a w i s k . Jeśli c h o d z i o cel i metodę pierwsze reprezentował krytyczny. tzw. historyzm Przedstawiciele historyzrnu oraz stanowisko ewoluojonizm podejmowali badania n a d d a w n y m i zasięgami zespołów k u l t u r o w y c h , g r u p e t n i c z n y c h l u d o w e j są s t r u k t u r a m i m i t y c z n y m i ; n i e są w i ę c a n i e w i d e n t n ą ( n p . zasięg zacłiodni p o l s k i e j k u l t u r y l u d o w e j ) , a także nieprawdą, a n i p r a w d y p o t w i e r d z e n i e m . przedwojenne Bezkrytyczne posługi­ prace i badania n a d atlasem w a n i e się f i g u r a m i m y ś l e n i a ś w i a d c z y o u l e g a n i u m e c h a n i z m o w i Twórca ewoluojonizmu krytycznego podjął p r o b l e m y „kultura tyczne; rozwoju mityzacji; i n ­ dyfuzje jest wykorzystaniem teoretycznych mechanizmu typu dążył czynnik to postawa geograficzne). 6 5 0 wykrycia (zapożyczenia) terpretacja mitów i o d k r y w a n i e mechanizmów i c h powstawania, rozumiejąca . do postępu (przy Kazimierz praw wytworów czym kladl Moszyński, jego etnogeno- kultury, kulturowych duży przejęli etnograficznym. mityzacji; tworzenie konstruktów meto­ badanej m a t y c e b a d a w c z e j r e a l i z o w a n e j przez etnografów. W ś r ó d ówczes­ n a zamicnianiu_wjtrlości w y b r a n y c h przykładach się w e d ł u g o k r e ś l o n y c h z a s a d , w z g o d z i e ze z d a n i a m i o n a t u r z e zna­ i j [ s e n s u w " I ó r m ę ) , O d b y w a się t o r ó w n i e ż w n a u c e , c o s t a r a l i ś m y się w y k a z a ć n a k i l k u n a u k o w a toczy znaczeniowy. znaczonego kontekst — kultury . 5 1 d a m i pozostającymi od natury m i t u polega n a t y m , że z n a k wciągnięty relacji znak jest niezależna M i t chętnie k o r z y s t a z a n a l o g i i . W m i c i e sens j ę z y k o w y tradycyjna" Nie­ przy t y m n y c h d o t y c h c z a s d a n y c h , a b y j e s y s t e m a t y c z n i e zapełnić, jeszcze badać t e k s t y niezależnie o d i c h treści, a m i t będzie swego r o d z a j u sposobom znaczenia czyli etnograficzna, materiał t e r e n o w y ; m o w a n i e R o l a n d a B a r t h e s a . Jeżeli p r z y j m i e m y , że m i t o l o g i a t o 4 8 n i c n a aktualności: i n n i opracowują n a u k o w o , porównawczo i m n i e j więcej s y n t e t y c z ­ Przedstawiony rzeczy n i e straciły cech analityczna. nionym laty — funkcjono­ skonstruowany a u t o r a c y t o w a n y c h tekstów, trafił d o powszechnej etnografów szczęścia najlepiej słowa j e d n e g o z l u m i n a r z y e t n o g r a f i i , które — n a p i s a n e nacisk uznając za główny na warunki uczniowie i konty- �nuatorzy posługiwali logicznej i się kombinacjami analityczno-porównawczej, różnorodnych zjawisk kulturowych. Ważkim d z i a ł a l n o ś c i o k a z a ł o się p r z e k o n a n i e pokoleniom wszystko. o t y m , ż-e Liczne metod: typologię rezultatem wpajane ewolucyjne geograficznej, rozbudowując takiej kilku studenckim rekonstrukcje wyjaśniają były także p r z y c z y n k i drobiazgowo opisujące różne f a k t y z zakresu k u l t u r y m a t e r i a l n e j . T a g r u p a zagadnień miała w b a d a n i a c h z d e c y d o w a n y p r i o r y t e t . Morfologiczne rzeczy i zjawisk najprostszych (od o r k i w zagony do h a f t u żykowego) królowały wśród prac etnograficznych. tyczna przed tym była trochę naiwna d a w n y c h l u d o w y c h t e c h n i k d z i s i a j już W także wypracował d l a w i e l u do dzisiaj w o interpretacje prelogicznym mieszano analiz 5 2 . powstawania Bez podziałów terenowym zasadniczej kultury zaobserwowany znamiona nada­ inwentarza terenowy, etnografii badaniach historycznego t y m nurcie koncepcja chłopskiej tradycyjna" była synonimem tego, co przy mieści urodzaju". Zreferowany stwierdzeń o s t o p n i u prze­ elementów magię; obrzędy wyżej (w kultury przechodzą znacznym chłopskiej (np. zabawę itp.). w uproszczeniu) na podstawie lektury prac etnograficznych, w których z n i c h wyeksplikować poglądy n i e stanowią s y s t e m u ; należą różnych porządków, m e t o d o l o g i i i p o z i o m ó w a n a l i z y . powody i w a r u n k i p o w s t a n i a o r a z u t r w a l a n i a się t a k i e g o wciąż wyjaśniająca tych samych przedstawionego modelu wyczerpała t e o r i i i stojących za n i m i autorytetów p o w o d u w i ę c część e t n o g r a f ó w z m ł o d s z y c h g e n e r a c j i proponuje o d p e w n e g o czasu i n n e podejścia, dające szanse r e i n t e r p r e t a c j i dorobku. Proponuje nowiących z dawien dawna się powrót do zagadnień domenę e t n o g r a f i i : m i t o l o g i i , szeroko rozumianej obyczajowości ( t u obrzędy, ta w natłoku została mentacji przeobrażeń dokonujących się n a w s i o r a z zapisania procesów i n t e g r a c y j n y c h zachodzących n a t z w . z i e m i a c h zachod­ zwy­ opisów dynamicznych przeobrażeń zbyt łatwo dzieje walki zapomniana. Na historię nsuki można spojrzeć jako na t o n a r z u c a j ą się n a m c z ę s t o s k o j a r z e n i a o g e n e r a c y j n y m tego sta­ światopoglądu, czaje i t p . ) , dystansów i stereotypów e t n i c z n y c h i t d . P r o b l e m a t y k a dawne opracowania to dzisiaj działanie jałowe, n i e posuwające n a u k i naprzód. N i e bez Dodajmy badaniom obowiązku się. p r z y w o ł y w a n i e o d t r z y d z i e s t u łat nurtu przyświecającą moralnym eklek­ t y c z n e g o k o m p l e k s u w y j a ś n i a j ą c e g o . O d n o s i się j e d n a k w r a ż e n i e , doku­ ideą o do Rozumiemy wiejskim. Naczelną sposób z r e g u ł y t e z a o p r z e o b r a ż e n i a c h j e s t z g ó r y z a ł o ż o n a . D a j ą c e się z przekonanie typu: Eklektyzm i ustępujące — oraz śledzenia z m i a n zachodzących w środowisku było się pogansko- r o z u m i e n i a e t n o g r a f i i (jej p r z e d m i o t u , celów i t d . ) , został o d t w o ­ zastanego podejście f u n k c j o n a l n e z analizą podłoża „kultura zastępuje funkcji moc k u l t u r y t r a d y c y j n e j dała podstawę d o t w o r z e n i a m o d e l i — czym podstawę d o socjologizujących świetle dziesiejszej w i e d z y prądów w powojennej w daje W o k a z a ł się t e n , k t ó r y ł ą c z y ł w 1 geograficznego. Zrodzona zapewnienie że reinterpratacji. Spośród socjologizujących najdynamiczniejszym jest prze­ osobliwości. P r a c e t e zawierają czasem d o b r y materiał jednak obrzędów zapominając k l a s y f i k a c j i i genetycznego wyjaśniania wała niektórym o p r a c o w a n i o m wymagają tezy przesądów, k o r e k t y założeń, 0 c e l u u p y c h a ł o się w s z u f l a d k i s y s t e m a t y k i k a ż d y fakt, a poetyka ewidentnych psychologiczno-racjonalistyczne mechanizmie pozion^ jej rozumowania się g e n e t y c z n i e z r o z u m o w a n i a u j a w n i a się t a k ż e i w t y m , iż t e n s p o s ó b m y ś l e n i a rzony za podstawę szczegółowych oraz „funkcją wiedza która modelu -slowiańskiej przeszłości, w p ł y w ó w g r e c k o - r z y m s k i c h i k a t o l i c k i c h . krzy­ ewolucjonis- tegoż T ł u m a c z y się z a ś f o l k l o r p s e u d o f u n k c j o n a l n y m i z d a n i a m i obrażeń i z m i a n a c h rozwojem czasie systematykę, obrębie głosząca, że f o l k l o r w y w o d z i opisy ustępujących. u c h o d z i za k a n o n , m i m o niedostatków. Przyjmując ludowe swoim teza Charakterys­ fascynacja sferze z j a w i s k t z w . k u l t u r y d u c h o w e j , n u r t tyczny odrębności. W autorytetami. Jest to na pewno spojrzenie o d r a z u , że jeżeli p r z y j m i e m y jednostronne. taki punkt widzenia, charak­ terze sporów. A l e t o przecież w h i s t o r i i n a u k i rzecz wcale n o w a . W i a d o m o t a k ż e , i ż n a u k a Ż3^je n i e p o k o j e m , nie przekraczaniem n i c h . Często w i a r a w specjalne posłannictwo stymulowała n a u k o ­ u s t a l o n y c h granic, o b a l a n i e m schematów, b u n t e m wobec w y k r y t y c y z m , zmianę t r o p i o n o b o w i e m wszędzie. P o s t a w a nego s t a n u rzeczy. N i o jest więc s t a n o w i s k o etnografów, p r o p o n u ­ w y r a z i ł a się w w i ę k s z o ś c i p r a e n a i w n o - r a c j o n a l n y m że g w a ł t o w n y postęp c y w i l i z a c y j n y twierdzeniem, zlikwiduje tzw. i przesąd" (czyt. folklor) l u b p r z y n a j m n i e j zepchnie n a nieznaczący „zabobon te zjawiska margines. j ą c e się b a d a n i a coraz n a d procesem ale czy bardziej rozwija­ przemian były programem jedynym ? Badania upodabniały więc p o d s t a w y jących nowe zakresy, etnografię do łatwych diagnoz to metodą i samym, do socjologii stwierdzających że c h o d z i o k w e s t i e z faktów W naszych nowych i metodologii. pewna się przypomnieliśmy Jeżeli n i e istnieje i prawdziwa, jaki z tego postulaty wiedza a nauk humanis­ funkcji t y c z n y c h n i e można uwolnić o d sądów a k s j o l o g i c z n y c h , t o z b u d o ­ wać trzeba t a k i e teorie, które te f a k t y uwzględnią. I t a k i e p r o ­ S w o i s t y m sposobem r a t o w a n i a odrębności e t n o g r a f i i było opraco­ p o z y c j e i s t n i e j ą . W n i c h z a w i e r a j ą się c z ę ś c i e j p o s t u l a t y w y w a n i a m o n o g r a f i i regionów, miejscowości c z y też m i e n i a (i stała ludowej w się) w przy całościowego Polsce. D w a t o m y kategorii — określonych ilość p r a c m o n o g r a f i c z n y c h podstawą tytule zwrot zmian personalne wyłania obrzędów, procesów i n n o w a c y j n y c h łub f o r m k o n t r o l i społecznej. zagadnień. O d p o w i e d n i a aspekty rozważaniach kres epistemologii tej etnografii. ogarnął n a u k i h u m a n i s t y c z n e oraz wynikające etno­ dziejach a nie o wsi. Były -robotników, oraz merytoryczne w podkreślamy t y m wyżej przedstawionych wcześniejszych absolutnie obiektywna, podmiejskich prawdy zasta­ n a c z y m polegają cechy k r y z y s u epistemo-metodologicznego g r a f i i , gdyż f a k t y c z n i e przeważała w niej p r o b l e m a t y k a chlopówwsi wyjątkowe t e znane p y t a n i e o sens i zakres n o w e j , i n n e j nie­ zakresem szczególnie dyscypliny. Przypominając utarczki. Bowiem M o ż e m y d z i s i a j zrozumieć do p e w n e g o s t o p n i a , że odzownym, taka przemiany „przemiana" syntezy miała przedstawienia etnografii Polski noszą k u l t u r y ludowej. Pozostano jako wykładni być kultury zjawisk więo kulturo­ wych. więcej w nich sytuacja niż pytań Wśród nadaje niż się propozycji traktowanie tych kategorii rozumienie ludzkiego szcze­ na działalność ma meta-poziomie. jaki człowiek świata p o l e g a n a o d k r y w a n i u znaczeń. a p r z e z z w i ą z e k ze ś w i a t e m w a r t o ś c i — pracach nieustająca cechą i n t e r e s u j e n a s sposób w i wyjaśniania w albowiem interpretacyjnych u t r w a l i ł się w ś r ó d e t n o g r a f ó w s w o i s t y , e k l e k t y c z n y s p o s ó b a n a l i z y kultury. Eklektyzm ten odnajdujemy Taka odpowiedzi, r o z u ­ w y j a ś n i e n i a , k a t e g o r i o m : znak, znaczenie, m i t , k u l t u r a . t o z faktu,_że sens r z e c z o m , pozytywnego się b y ć n i e z b y w a l n ą nowych gólna r o l a p r z y p a d a Postuluje jego pytajna wydaje myślenia. Wynika N i e m n i e j i s t o t n y o d p u b l i k a c j i p o z o s t a j e f a k t , iż p r z e z l a t a świata, zawsze charakter kulturowy, mityzujący. Obecność n a u k o w y c h , d y d a k t y c e , a także w w y d a w n i c t w a c h p o p u l a r n y c h . m i t u jest więc n i e u n i k n i o n a w l u d z k i e j aktywności i n t e l e k t u a l ­ „ K u l t u r a t r a d y c y j n a " t o właśnie t a k a e k l e k t y c z n a f i g u r a myśle­ nej, nia — znaozeniotwórczy c h a r a k t e r klucz do oznaczania ludowości. Cech tego m o d e l u pominać n i e t r z e b a . W a ż n e co z niego d l a etnograficznego nia wynika. i izolacja Utrwalił się przestrzenna zbiór przekonań: decydowały i stanie technicznym gospodarstwa o p r z e k a z u k u l t u r y ; t o z k o l e i ukształtowało myśle­ gospodarki samowystarczalności wiejskiego; stanowiła wieś, uformował a u t o r y t e t y oraz typ przy­ t y p g r u p y , jaką podstawowy folklor i rodzaj regionalne a równocześnie jako metakategoria pomaga m i t rozumieć kultury. M i t o d n a j d u j e m y t e ż w n a u c e , eo i p s o w etnografii. Zmity­ z o w a n y s p o s ó b w i d z e n i a k u l t u r y l u d o w e j u t r w a l i ł się m . i n . w f i g u ­ r a c h myślenia: a k s j o l o g i i źródła było przekonanie i pionu. o r o l i i wartości k u l t u r y Intencją ludowej tych w figur historii n a r o d u . F i g u r a n a z w a n a przez n a s aksjologią r o z u m u i t z w . k u l ­ t u r a t r a d y c y j n a są w y n i k i e m u t r z y m y w a n i a się pozytywistyoz- 7 �nego p a r a d y g m a t u wyjaśniania świata i interpretacji kultury, t r a k t o w a n e j j a k o niezależny i zewnętrzny wobec badacza m i o t badań. N i e m a ł ą rolę o d g r y w a wana kategoria „uwikłania w świadomość skłaniają etnografii. do zmiany Etnologa czy też naszych p r o p o z y c j i , p o w i n i e n zajmować empiryczności, stąd powrót — blematyki magają mitu, metody światopoglądu, semiotyków radzieckich kulturę. Odkrywanie zmityzowanego takie a najlepszych nie inne czytywanie być materiału przedmiotem widzenia wów intencji punkty jeżeli częściej opis. N a w według imię pracach formami ze sobą naukowych luźniejszymi p r z y k ł a d esej, j e d n o c z ą c y w sobie niż naukę i sztukę p o z w a l a n a śmielsze s k o j a r z e n i a , a w c a l e n i e n a mniejszą odpowiedzialność pro­ ludzkie Weryfikacji wy­ rzeczywistości. W r a c a m y po­ n a i n n y m p o z i o m i c — z p r z e k o n a n i e m , iż t y m r a z e m n i e u l ę ^ m y ^ realizację kultury przez których od­ przyjmowano reinterprotacje; nowo wszystko przyjmiemy posługiwać korespondują W — nam o — dopełniać. sens charakteru wiedzy; etnograficznego analiz, się pozytywny antropologa, tłumaczenia widzenia; uznający, że e t n o l o g i a należałoby człowiek nadający obyczaju... chodzi mysłów słanianie z kryzysu metody eidotyczno-hermeneutyczne (strukturalne) teoretycznego ale n a i n n y m poziomie interpretacji — somiotyozne wzajemnie mitu" i analizy się wyjścia pola t e n t e r e n należy. Pozwalają n a t o o p i s u i analizy. U w a ż a m y , że m e t o d y powinny „obecności w k u l t u r z e " , n o w e propozycje, o l i c z n e z j a w i s k a p o g r a n i c z n e , n i e p r z e j m u j ą c się t y m do k o g o zasadniczo i paradygmaty, epistemologicznego, również wartościo­ ludową — „zmiana". Odchodzące i t u wciąż wysoko przed­ to określony od­ może l u d z k i e j świadomości w k a t e g o r i a c h znaczenia, mitu, kul­ t u r y . Poszerzyć można t r a d y c y j n y p r z e d m i o t badań — złudzeniom. wartości — nadawanie kulturę za słowo. to ciąg Działamy Zdajemy sobie kolejnych sprawę mityzacji z i togo, żo demityzacji w nauce do t y c h j j a m y c h py_tajL_- n l a wszyscy zawsze w 1 finie - uniwersalnej p r a w d y . A l e działanie w imię wartości t o m i t y z a c j a , sensu; zapoznawanie sławieństwem, bowiem jest ludzką Nie nawołujemy punkt t o sztuka interpretacji przeja­ poznanie projekcją tego f a k t u jest n a s z y m demiurgiczna — Z n o w u pomnożyliśmy bowiem autoświadomość, że błogo­ świat paraliżuje. p y t a n i a , ale p y t a n i a należy do rezygnacji Chodzi o to byśmy wiedzi H — dlaczego chłop potęgą j e s t i . . . z naukowego stawiać. porządku. n a p e w i e n czas p r z y n a j m n i e j — basta. P R Z Y P I S Y B . S c h u l z , Mityzacja rzeczywistości ( w : ) Proza., Kraków 1 9 7 3 , s. 3 3 5 R . B a r t h e s , Mit dzisiaj ( w : ) Mit i znale, W a r s z a w a 1 9 7 0 , s. 2 5 P o r . : M . J . S i e m e k , Myśl drugiej polowy XX wieku (w:) Drogi współczesnej filozofii, W a r s z a w a 1 9 7 8 , s. 5 — 4 9 t a m ż e , s. 1 0 — 1 1 tamże Od Kanta poprzez Hegla, Marksa, Nietschego, Freuda..., t a m ż e , s. 1 2 — 1 3 C h o d z i o r o d z a j świadomości, k t ó r y najogólniej można b y określić „świadomością uwikłania w k u l t u r z e " . M . J . S i e m e k , o p . c i t . , s. 1 7 — 2 3 t a m ż e , s. 2 9 — 3 0 R . B a r t h e s , o p . c i t . , s. 5 8 — 6 1 t a m ż o , s. 6 0 N a zasadniczą tożsamość myślenia n a u k o w e g o i i n n y c h f o r m l u d z k i e g o m y ś l e n i a w s k a z y w a l i m . i n . E . Cassirer i C. L e v i -Strauss. T e z y t a k i e j b r o n i L . K o ł a k o w s k i w' p r a c y Obecność mitu, 1 9 7 2 , s. 2 3 — 2 5 J . M . A u z i a s , t w i e r d z i , że a n t r o p o l o g i a o d g r y w a o b e c n i e t a k ą r o l ę , j a k ą d a w n i e j o d g r y w a ł a f i l o z o f i a , Les clefs pour structuralisme, P a r i s 1967 J . L e G o f f , Czy historia polityczna nadal jest koścem historii? „ K w a r t a l n i k H i s t o r y c z n y " , z. 2 , 1 9 7 4 ; t a k ż e : F. B r a u d e l , Historia i trwanie, W a r s z a w a 1 9 7 1 ; oraz także B . Geremek i W . K u l a , P r z e d m o w a , s. 5 — 1 9 Czy kryzys socjologii, W a r s z a w a 1972 M . J a n i o n , Historia literatury czy historia idei ( w :) Problemy, metodologiczne współczesnego literaturoznawstwa, K r a k ó w 1976, s. 6 4 — 7 9 ; t a k ż e : M . J a n i o n , M . Ż m i g r o d z k a , Romantyzm i histo­ ria, W a r s z a w a 1 9 7 8 . J . B i a ł o s t o c k i , Historia sztuki wśród nauk humanistycznych, W r o c ł a w 1980 Z . B e n e d y k t o w i c z , C z . R o b o t y c k i , L . S t o m m a , J . S. W a s i l e w s k i , Antropologia kultury w Polsce — dziedzictwo, pojęcia, inspiracje, c z . I , „ P S L " , R . X X X I V , 1 9 8 0 n r 1 s. 4 7 — 6 0 ; c z . J I „ P S L " , R . X X X I V , 1 9 8 0 n r 2 , s. 1 1 7 — 1 2 5 ; c z . I I I , „ P S L " , R . X X X V , 1 9 8 1 n r 1 , s. 5 8 — 6 0 J . N i ż n i k , Mit jako kategoria metodologiczna, „Kultura i s p o ł e c z e ń s t w o " , 1 9 7 8 n r 3 , s. 1 6 3 W e r s j a f i l o l o g i c z n a podkreśla p i e r w o t n y związok m i t u ze s ł o w e m . W e r s j a a n t r o p o l o g i c z n a e k s p o n u j e s t o s u n e k d o ś w i a ­ t a , odzwierciedla s t r u k t u r y świadomości, w s k a z u j e n a sfory życia psychicznego, które t r w a l e r e d u k u j e m i t „ o d czasów p l e m i e n n y c h " . W e r s j a p u b l i c y s t y c z n a m i t u , t o n p . sądy odwołu­ jące się d o w i a r y l u b też f i k c j a z a k o r z e n i o n a w o p i n i i społecznej. T a m ż e , s. 1 6 4 n . 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 L . K o ł a k o w s k i , o p . c i t . , s. 7 Sądy t e zawdzięczamy H . Markiewiczowi, Ideologia a dzieło literackie ( w : ) Problemy metodologiczne współczesnego literaturoznawstwa, K r a k ó w 1 9 7 6 , 131 n . 2 2 2 3 2 4 8 E . C a s s i r e r , Esej o cziowieku, Warszawa 1 9 7 1 , s. 1 2 5 — 3 5 0 ; E . M i o l o t y ń s k i , Podyka mitu, Warszawa 1981; R. Barthes, op. c i t . S. K . Nzaumjau, Filosofskije woprosy tieoreticzeshoj lingwistyki, M o s k w a 1 9 7 ) . в. 1 4 5 n H . R e i o l i o n b . a e l i , Elementy logiki, formalnej (w:) Logika i język. Studia, z semiotyki logkzi'-}, W a i s z a w a 1 9 6 7 , s. 3 0 i i . A . K u t r z e b a - P o j u a u . w a , Kultura ludowa i jej badacze. Mit i rzeczywistość, W a r s z a w a 1977 L . S t o m m a , Magia dzisiaj. Rozważania o metodzie. „PSL", R . X X X I I , 1 9 7 8 n r 3 — 4 , s. 1 3 1 — 1 4 2 ; t e g o ż : Magia dzisiaj. Zasady analizy, „ P S L ' % R . X X X I I I , 1 9 7 9 n r 4 , s. 1 9 5 — 2 0 4 A. Kutrzebji-Pojnarcwa, op. c i t . ; J . Burszta, Kultura ludowa, kvltura narodowa, W a r s z a w a 1 9 7 4 , s. 1 8 2 — 1 9 3 R . S u l i m a , Źródło i pion. Figury mydlenia o ludowości. „ R e g i o n y " , 1 9 8 0 n r 4 , s. 6 1 ; p o r . t a k ż e a n a l i z ę j ę z y k a m e t a f o ­ rycznego teorii socjologicznych R . H . B r o w n , Metafora jako medd, „ T e k s t y " . 1 9 8 0 n r 6, t. 1 2 3 — 1 4 4 R . S u l i m a , o p . c i t . , s. 6 2 n . t a m ż e , s. 6 5 t a m ż e , s. 7 1 — 8 1 S. P i g o ń , Na drogach kultury ludowej, W a r s z a w a 1974, s. 1 3 8 i 1 6 0 — 1 6 1 S. W y s p i a ń s k i , Wesele, a k t I , scena 25, w . 8 3 0 — 8 4 1 E . J a g i e ł ł o - Ł y s i o w a , Teoretyk i obrońca wartości wsi, „ K u l t u r a i S p o ł e c z e ń s t w o " , t . 2 4 , 1 9 8 0 , n r 1 — 2 , s. 6 3 — 6 7 W . P a w l u c z . u k , Żywioł i forma, W a r s z a w a 1 9 7 8 ; Ludowość wobec kryzysu cywilizacji, „ R e g i o n y " , 1980 n r 1 t a m ż e , s. 3 1 J . G r a b o w s k i , Dawny artysta ludowy. W a r s z a w a 1976, s. 20 n . Etncgrafia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2 Wrocław 1981 M . H e m p e l i ń s k i , V źródeł filozofii zdrowego rozsądku, War­ s z a w a 1966 K . K w a ś n i e w i c z , Zwyczaje i obrzędy rodzinne (w:) Etno­ grafia Polski..., s. 1 2 1 D . T y l k o w a . Wiedza ludowa ( w : ) Etnografia Polski... Śledź Otrębus P o d g r e b e l s k i , Wstęp do imaginoskopii (wydanie przejrzane i nie poprawione), K r a k ó w 1 9 7 7 , s. 1 2 8 K . D o b r o w o l s k i , Chłopska kultura tradycyjna. Próba teoretycznego zurysu na podstawie materiałów źródłowych XIX i XX w. s południowej Małopolski, „Etnografia Polska", t . l , 1 9 5 9 , s. 3 6 t a m ż e , s. 3 7 p o r . : J . N i ż n i k , o p . c i t . , s. 1 6 9 z o b . : R . B a r t h e s , o p . c i t - , s. 2 5 n . t a m ż e , s. 3 1 n . p o r . : t a m ż e , s. 4 7 n . K . Moszyński, napisał t o słowa w 1948 r . Dostrzegają t o wyraźnie p i z e d s t a w i c i e l e młodego p o k j l e n i a etnografów w y c h o w a n i już w i n n e j atmosferze metodolo­ g i c z n e j . Z o b . п р . : W . B u r s z t a , Implikacje metodologiczne krytyki koncepcji Claude Levi-Strauss'a, „ L u d " , t . 6 4 , 1 9 8 0 , s. 1 2 5 — 129 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 : 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 4 6 4 7 4 8 4 9 5 0 5 1 5 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fbdcf6e0e5338bcbf498def95b1bde3c.pdf 2bf3f98b105bac766e7885078b1d7a6e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3347 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3136 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.1-2, s.2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA AKADEMIA NAUK • INSTYTUT SZTUKI • ROK XXXVII • 1 983 • Nr1-2 polska sztuka ludowa W R O ZAKŁAD C Ł A W N A R O D O W Y - W A IMIENIA R S Z A W A OSSOLIŃSKICH, — K R A K Ó W Y D A W N I C T W O W — G D A POLSKIEJ AKADEMII Ń S K NAUK �C O N T E N T S Czesław R o b o t y c k i ,,The peasant is p o w e r a n d t h a t ' s i t " . ( O n m y t h i z a - Stanisław W ę g l a r z t i o n o f f o l k c u l t u r e i n science) Maria Woźniak Folk artists between 3 their o w n millieu and the „Cepelia" 9 Aleksandra Jackowska Opinions on A r t of the Zalipie W o m e n Aleksander P a i n t i n g b y R o z a l i a Barańska-Dzięciołowska Jackowski H a n n a Szewczyk The Kurpie wedding (1940—1965). . On . Szewczyk Anastazja Lithuanian wedding . Mirosława K u r e k C o u n t r y w e d d i n g as a n a e s t h e t i c p h e n o m e n o n Hanna Wedding Szewczyk Barbara Ogrodowska Maria A b r a m i u k , Olga . . W e d d i n g once again ( K u r p i e region 1975—83) Aleksa . 19 . r o d . I n search o f i n t e r p r e t a t i o n . . . . 51 . . . . 59 69 . . Feast decorations o f interiors Szenejko 39 dosemio- thyzation of traditional ritual structures . Hanna . 81 89 95 O n feasting. Fragments f r o m diaries o f folk w o m a n artists 113 REVIEWS Adam Bartosz E w a Fryś-Pietraszkowa E x h i b i t i o no f folk pictures f r o m Powiśle Dąbrowskie T h e Białystok e x h i b i t i o n o f double-warp tapestries and of the „sejpaki" Zbigniew Jasiewicz SUMMARY РЕЗЮМЕ NOTICE OF ARTICLES 119 A letter o n t h e introduction t o t h e poll "Ethnology -what's t h a t ? " OBITUARY 116 123 124 127 129 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ce9ac9e863161d6ee94a933ce4efa62c.pdf 48839377ddbd33db02b089babb56cba3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3343 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3133 Title A name given to the resource Dlaczego krowa jest czerwona? O kategoriach widzenia barwnego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.4, s.247-251 Creator An entity primarily responsible for making the resource Michera, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wojciech Michera DLACZEGO KROWA JEST CZERWONA? O KATEGORIACH WIDZENIA BARWNEGO Największy obrazka sce mieszczuch na opakowaniu dwie odmiany tych wone. A trzeba b y zaoponować: mają przecież, rzeczywiście nie czerwone tę sprzeczność znający masła zwierząt: jeśli krowę chcielibyśmy być ale brązowe! językową Wielu będzie p r e t e k s t e m i p u n k t e m wyjścia pewnymi odcienie jednolite do r o z w a ż a ń antropologicznymi problemami barwne do sfery przez dzielone i badawczej nowicie prezentujących relatywizmu należącym w y ­ głównej posta­ Pojawienie a mia­ się n a z ­ n i e u c h r o n n i e przywołanie i n ­ nej i — Są „uniwersalizm" zmagają — oto m a m y się o n i o d d o b r y c h n a m obaj potrzebni, byśmy obu antagoni­ kilkudziesięciu l a t . mogli lepiej określić Początki a zmianę a n t r o p o l o g i i stały przede wszystkim przyniosły tedencje znawstwo amerykańskie B. L . Whorfa. nistów, że ludzka", mie Stwierdzono, nie istnieje że m ó w i ć f i c z n y m i sposobami głównej który mierze przykładem nia tezy O przystosowania środowiskowych. pozostałe. relatywistów, t y m , że poszczególne k u l t u r y kategorii Początkowo kolorów dzisiejszej polskiej specy­ się w Przypadkiem relatywiści zimnej nych części n a który (np. polskim) kolory: nych zielony języków obszar Ten t e n odcień barwny 2 obejmuje ugruntowany znawstwa. koncepcję Opozycja ze spotykamy — ubo­ się dzielenia odcieni języku zielo­ europej­ się n a cały t e n 4 turalnego, przeciwstawiająca i a n a l i z o w a n i u faktów wynikiem sobu ale jącym j e d n a k się samego języko­ z Chomsky'm na tzw. językoznawstwa indukcyjnemu p o s z u k i w a n i e ogólnej nurtu podział a dokładniej barw n i e jest ( i a r b i t r a l n i e określonego) się d a n e j kultury o różnym s t o p n i u rozwoju zapoczątkowanego ewolucjonizm, zróżnicowany przystosowania świadczy prac jest odmiennego norodnym zaawansowania ewolucyjnym. Czynnikiem tę e w o l u c j ę jest fizjologia. spo­ d o środowiska, w jed­ organizu­ T e n ostatni widziany, element, powoduje, fizjologii widze­ w i e l u nieporozumień; d l a zachęty m o g ę dodać, że z a p r e ­ zentowana stawiają t e o r i a różni się z n a c z n i e podręczniki Uznawany o d t e j , którą dzisiaj pogląd na mechanizm w prostej w — Younga-Helmholtza X I X w . teorii Pierwsza teoria, mówiąca ocznego, przed­ szkolne. kolorów pochodzi linii jest oraz Heringa . 7 podstawo­ wszelkie odnosi — obrazu widzenia powstałych barwach tworzących chromatyczne, a dokładniej o d dwóch o trzech spostrze­ się d o widzenia powstającego na siat­ t u sumą k o l o r ó w struk­ zbieraniu zasady p o ­ powstaje w mózgu, chromatycznych, ważniejsze wra­ jest, przez niego czarnemu, czerwonemu parom kolorów: i zielonemu b i e s k i e m u . T e t r z y kanały tworzone komórek: i antagonistyczne sze reagują wołują tej, na zielonej, tworzą wrażenie Łatwo bieli jednocześnie teraz są p r z e z d w a t y p y odpowiadają achromalycznych odpowiednich jako i wy­ (czerwonej, jednocześnie barwa żół­ polega doznania czerwono-zie- nieantagonistyczne — barwy t e mogą b y ć szarość. na czym potrzebne polegają trzy do jego o p i s u : i nasycenie. Komórki za. określanie antagonistycznych, „wy­ jasność, nieantago­ jasności, j a k i chromatycznych, komórek Pierw­ długości f a l i Komórki i czerni określić cechy chromatyczny nistyczne barw powstawać (nie istnieje i żółtemu i n i e ­ I c h antagonistyczność a n i żółto-niebieska). miary" koloru, odcień pary trzem białemu nieantagonistyczne. chromatycznych niebieskiej). jednej widziane nie barw t y m , ż e n i e mogą kolorów oraz n a bodźce o określonej wrażenie w z poglądami E. H e r i n g a : t r z y kanały w i ą ż ą c e s i a t k ó w k ę z m ó z g i e m odpowiadają wymienionym co z impulsem barwnym wytworzonym o k u . T e n etap jest zgodny spadło n a tę o g ó l n o - generatywistów, czele, w o b e c d o t y c h c z a s o w e g o neoewolucjonizm: lona, nazwą . strony cechą Berlina i Kay'a się d a l e j zachwiał. P i e r w s z e u d e r z e n i e , n i e z a u w a ż a l n e , a l e — p o z ­ antropologiczną Najważniejszą przez dzieje z doczekały 3 w o l ę sobie twierdzić — zasadnicze, w szczegółach — zdołała się o b r o n i ć " . barwy powołują się pogląd i Kay. W re­ i ulepszona żenie zgodnie czy N a v a j o ) jedną Berlin czerń b r a k i e m światła). P o n i e w a ż j e d n a k o s t a t e c z n e s p e k t r u m dzieli zdawałoby również X I X w. i n i e b i e s k i , podczas g d y w i e l e i n ­ (np. j a k u c k i , nimi i meto­ przez krytyków. C o odmienne antropologicznej „standardowym byli kówce o k a (biel fakty czyli repre­ od jej ukazania z u l t a c i e t e o r i a — słuszna w założeniach i i c h połączeniach odmienność spektrum barwnego, minęły skrzętnie w y c h w y t y w a n e odcienie dla zilustrowa­ najczęściej międzykulturowa i niebieskich. W skim" dwa jest lat jakie wych zresztą jeśli c h o d z i o interesujący n a s t e m a t n a d e r giej kilkunastu gane już w te same literaturze spektywy kultury, t o spostrzeżenie ewolucjonizmu. Potem i k o m e n t o w a n a była p r z e z c z a s o p i s m a zentujące w s z y s t k i e n i e m a l n a u k i h u m a n i s t y c z n e . Z p e r ­ się u l u b i o n y m posiadają wiedziano interpretowano 5 poruszenie jako o s u ­ się i n t e r p r e t a c j i r e l a t y w i s t y c z n e j . T ę w ł a ś n i e w „kultura o autentyczności k a ż d e j z k u l t u r . zestawy duchem ewolucjo- t e n odnosił pokazywanym Basic w y d a n a w 1969 r . . W y w o ł a ł a o n a n i e z w y k ł e a k a p i t ó w — u n i k n i e w t e n sposób wreszcie będących stały doko­ święconych języko­ i tego e l e m e n t u Kolory barw P. K a y ' a też, b y c z y t e l n i k n i e opuszczał p o ­ się g r u p l u d z k i c h do Pogląd d o języka, j a k o kształtuje wyłącznie i nia b a r w . Proponuję poglądom etnicznych, B. Berlina że muszę choć pobieżnie p r z e d s t a w i ć m e c h a n i z m b y t j a k jedna można kultur o kategoryzowaniu uniwersa­ przez E. S a p i r a wbrew taki o niej poszczególnych warunków wypracowane była Generalną pod znakiem ewolucjonizmu. F . Boasa, nauce książka n i e m i l e b y ć może p r z e z n i e k t ó r y c h i zrozumieć c z y m są k o l o r y i i c h k a t e g o r i e . lizmu, c o l o r terms mierze go antropologów, popraw­ u n i w e r s a l i z m u wobec r e l a t y w i z m u . w niewielka najważniejsze, kategorie. w y „relatywizm" powoduje stów; Rewolucji nała tworzą w kulturowego. opozycją człowieka na nieskończonej ilości się, w i a d o m o , że z a w i e r a ł a błędy, f a k t o g r a f i c z n e barw. o d j ę z y k a . P o g l ą d t e n j e s t w y n i k i e m ogólniejszej wy również dologiczne, następnie zależeć n a generowanie n y c h zdań, także t y c h n i g d y n i e z a r e j e s t r o w a n y c h , opinia, miał b y ć p r o c e s e m kultury zwalającej panowała powszechnie widziane kontinuum, Podział n a k a t e g o r i e łącznie zapewne już w c z e ś n i e j ; d l a nad że czer­ odmiany czytelników dostrzegło do n i e d a w n a i t o t e d r u g i e są nas Jeszcze Pol­ precyzyjni pierwszej czarno-białą, z w czarno-białe o ile k r o w y barwę jedynie w i e , że istnieją zarówno pobudze­ pojedyn- 247 �czych lub w odpowiedniej chromatyczny; światłem białym budzenia zasadne z t e g o , że b a r w y w nie pobudzającą oczach odbiega dla g a t u n k u stopniu organów falą widzenia od pewnej strzec kolory, tworzą często w tzw. formie przestrzeń kuli: jej bieguny wspólne fał­ danej kategorii barw­ prototypów, g a t u n k o w i l u d z k i e m u . Są zarówno przez się współczesnych na poziomie plemię D u g u m Dani, podstawowymi organizują które one przestrzeń łat­ i na­ Amerykanów epoki kamienia no­ przez dorosłych j a k dzieci . i kolorami jest ogniskowymi, oczywiście znana które już nam szóstka: c z e r w i e ń , żółcień, zieleń, błękit o r a z b i e l i czerń. zali do­ poprosić najlepszy zwrócić przedstawianą przez wyróżnionych n i e m ó w i ą c e jeszcze małe Jeśliby są zajęte całemu — Tymi obraz może wokół i znajdujące przyjętej człowiek barwną, są i się p o d w z g l ę d e m k o ­ jakie zdrowy się wogwinejskie l o r y s t y k i w y ł ą c z n i e z b i e l i , c z e r n i i szarości. Wszystkie tworzą jak barwnego. ludzkiego, t a k j a k nie jest fałszywy świata p s a czy k o n i a , składający ne zywane ultra­ fizyczną normy zwiększonej k o - środku w i e j s z e do zapamiętania, są chętniej r o z p o z n a w a n e bez­ d a l t o n i s t y nlie j e s t o b r a z e m po 1 0 n i e są rzeczywistością f i ­ jest o i s t n i e n i u t z w . punktów umieszczanych (a w i ę c będących p o c h o d n y m i g r a n i c ) . K a t e g o r i e po­ e kolorem, jedynie dowalności, komórek . się, j a k n p . w y g l ą d a jest naszych O b r a z świata w czyli tywistycznego między s t o s u n k u d o o b s e r w a t o r a , że jest z a s t a n a w i a n i e Ultrafiolet szywym, typu odcień proporcji chromatycznym, zewnętrzną fiolet. nie i odpowiada jednego i drugiego Wynika zyczną k o m b i n a c j i , określają nasycenie i biel się stu Polaków l u b Francuzów ich zdaniem wzór z t y m samym Eskimosów, by czerwieni, a wska­ następnie do, p o w i e d z m y , Buszmenów się, że międzyjęzy- t o okazałoby różnice i czerń, oś t o k o l e j n e s t o p n i e szarości, p o w i e r z c h n i a n a ­ k o w e n i e są w i ę k s z e niż różnice między o s o b n i k a m i j e d ­ tomiast n e g o społeczeństwa. pokryta jącymi jest największe b a r w a m i c h r o m a t y c z n y m i , osiąga­ nasycenie b i e l i , c z e r n i i szarości — w t a m , gdzie na „równiku" najdalej od (odpowiada on zasadzie t z w . s p e k t r u m b a r w n e m u ) . W cji pojęciowej ne, że po kolory chromatyczne przeciwległych leżą: c z e r w i e ń żenie sobie nam i zieleń takiej wielu (na żółcień przestrzeni zrozumienie są t a k stronach oraz tej rozmieszczo­ „antypodach") barwnej bardzo z jej kategoryzowaniem. Powróćmy goryzacją lina już d o s p r a w y badań nad kate­ wadzenie było, zgodnie rozróżnienia drugorzędnymi między podstawowymi (DNK) nazwami (PNK) kolorów, oraz i z Peru A m e r y k i P n . n a pięć, Ara­ bowie my Berlin, Kay Zgodnie dział barwy ria 1. P N K terminy ( n i e są n i m i t a k i e , j a k lilaróż, c i e m n y błękit c z y m o c n a c z e r w i e ń ) ; PNK b a r w n e j , do których odnoszą nie mogą obiektów, wiązać się jak np. blond, gniady muszą być o b e c n e w społeczeństwa, być nazw określoną lub nazwy śnie­ (muszą świadomości w s z y s t k i c h członków danego odniesienia kolorów podrzędne w tegorie nej. kulturach przez s t o s u n k u do t e n , j a k już muszą i zawierają się takiego jest twier­ o n ogólnej, uni­ różnią zwrócili Navajo się uwagę ale przede które w się ośrodkami określali sobą. na się n a przykładzie Ewolucjoniści wszystkim na punkty przestrzeni jej kategoryzowania potwierdzenie g i c z n y c h . N i e można nato­ między k a ­ stawały tworzonych kategorii. I c h koncepcja całkowite zawiera każdy w wiec z nich „najlepszy w pierwszej lufo po badaniach zna­ psycholo­ n a t o m i a s t utrzymać, poglądu rela­ I na dwie typy ewolucyjny, barw etap na prze­ wprowadził połowy. Jedna po­ zawiera wspomniani odcienie głównych kolorów wskazywany kategorii; zielone ja­ praktycznie, to wydzielenie więc z żółcią, o r a z połączenie etap dopuszcza połówki z albo niebieskie. się n a t y m e t a p i e Dugum Dani z Nowej bieli. M a m y III danej l u d e m znajdującym etap nozimnej z sześciu — katego­ j e s t t o b i e l lufo c z e r w i e ń , a w d r u g i e j czerń Współcześnie II i zieleń). K a ż d a być t e o r e t y c z n i e przykład" najciemniejsze czystej trzy może są Gwinei. kategorii trzy kategorie: „ciepło-jasnej" biel, czerwień czerń-błękit-zieleń. dwie możliwości: wyodrębnia się czerń, albo z albo (przypa­ ciem- d e k częściej s p o t y k a n y ) połączenie c z e r w i e ń - ż ó ł c i e ń roz­ p a d a się n a d w a wchodzące w j e g o skład g ł ó w n e k o l o r y . W o b u p r z y p a d k a c h j ę z y k znajdujący wyróżnia cztery Piąta będącym się n a t y m e t a p i e PKK. kategoria koloru połączeniem jest osiągana obu wersji na I V etapie, e t a p u I I I . Przestrzeń b a r w n a d z i e l i się w ó w c z a s n a b i e l , czerń, c z e r w i e ń , ż ó ł ­ cień oraz sobie tzw. Grue (green-blue), Każdy z czterech jedną żemy łączącą etapów „łączoną", posiada zawierającą w kolorów. N a z w t y c h co 2 lub kategorii nie dokładnie przetłumaczyć n a j ę z y k i d a l s z y c h określić b a r d z o dużym k i m i spotykają jako niektórych biel l u b jako się f i l o l o g o w i e i czerwień nazwy zielonych z etapem jedynie w są też k ł o p o t y , z j a ­ k l a s y c z n i próbujący przez H o m e r a kwiatów j e s t związana eta­ „ m o l a " (biel-czerwień-żółcień) m o ­ przybliżeniu. Z n a n e tłumaczyć s t o s o w a n e Grue pierwszych kategorię pów. N o w o g w i n e j s k i e rza, kategorię zieleń i błękit. 3 z sześciu g ł ó w n y c h ją opierając terminologii (czerń, błękit można nie t y l k o na granice procesie zimne możliwe kate­ określają- t w i e r d z i , że różne na schemat t y m poglądem barwnej i polskiego — t a k rozumiane między z się p e w n y m s t o p n i u pojęcia nałożyć rozwój korzeni wspólną. i wielu innych można kategorii stało n a pojęcie j e j granic. J a k widzieliśmy porównania języka tegoriami, barw­ różnych (neoewolucjoniśoi) twierdzenia spojrzenia ogóle). Relatywiści wyznaczeniu barwnej, być w i najmniej (choć w n i o s k i dotyczą w kategorie może w Ka­ zasadzie. Wysunięcie gorii w listy DNK k o l o r u niebieskiego). wiemy, różny. Ewolucjoniści odwróceniu lazła użycia informatorów). PNK j e d n a k , że p o d p o r z ą d k o w a n y wersalnej miast okazje b a r w n e są w y n i k i e m podziału p r z e s t r z e n i Podział dzą i się muszą też n a początku podawanych n i c h (np. g r a n a t jest r o d z a j e m 248 z wyróżnione ich psychologicznie być s t a b i l n e , z n a j d o w a ć po wyłącznie Eskimosów; 4. P N K są się muszą być rozłączne; klasą gu przestrzeni głównych podstawowych j a s n e i ciepłe ( b i e l , c z e r w i e ń i żółcień), d r u g a i drugo­ ko jednowyrazowe sześć jedenaście j e s t cechą przestrzeni b a r w ciemne kolorów: być na Aguaruna s t r z e n i o s t a t n i c h tysiącleci. k r y t e r i a określające g r u p ę p o d s t a w o w y c h n a z w 3. P N K a Jednakże zestawów P K K i 2. Z a k r e s y sześć, jących t e n podział rzędnych ( D K K ) k a t e g o r i i k o l o r ó w . Z a s t o s o w a l i o n i c z t e r y mają na odpowia­ dającego m u rozróżnienia p o d s t a w o w y c h ( P K K ) n a t y m , że na dwie, M u ­ na trzy, Ber­ z t y t u ł e m i c h książki, w p r o ­ dzielą Indian odzwierciedlający jednak b a r w . J e d n y m z p o d s t a w o w y c h posunięć i Kay'a środkowej polegałaby przestrzeń Afryki ułatwi związanych ze Odmienność D a n i całą n a c z t e r y , większość kategorii. Wyobra­ e Dugum rzyni konstruk­ i błękit . problemów np. prze­ kolorów roślin. mo­ Kategoria I V i stąd s p o t y k a się ją najczęściej. V etap głównych mórek przynosi kolorów zdekodowanie odpowiadających neurofizjologicznych. Dalsze wszystkich sześciu ewolucja sześciu typom ko­ polega na �wyodrębnianiu się tych fragmentów n e j , które leżą p o m i ę d z y Na VI etapie wydzielony a b a r w a m i ciepłymi Na V I I etapie wienią punktami kolor a bielą), f i o l e t o w y rozwój będzie kategorią ostatni czerwienią czerwienią (obecnie będący przypadek znajduje a błęki­ jeszcze n i e w y k o ­ jeszcze istniejące drugorzędną zielenią a żółcią. potwierdzenie ,2 chartreuse, w w w ba­ Stanach obecnie, Jeśli analo­ ze schemat opisuje synchroniczne ewolucyjny, przemawiających nie tylko zróżnicowanie, wymagałoby ale osobnego arty­ jednak z dwóch danego koloru jednego kolorów podziale połączyć. G ł ó w n ą całą nazwy mówiłem, kategorię koloru odcienia, a umysł na dwóch poziomie punkty jest neurofizjologicznym rodzajem PKK. funkcjonowanie kalne umieszczone pobudzenia Na pojedynczych oddziaływania dwóch 1 6 ). W pierw­ odpowiadają jednego, przedstawiającym ich punkty punktami komórek spośród dla które r z e c z się m a z t r z e ­ wzrokowych są m i ę d z y właśnie pobudzeniu wykresie komórek za i c h odcieni, fokalne określonego t y p u k o m ó r e k . I n a c z e j bo­ przykłady" reprezentacja dla wszystkich typach P K K . 1 4 t y m może­ ludzki barwną; specyficzna nie VII rolę o d g r y w a j ą mogą być określone za pomocą t e j n a z w y szych poprzed­ związane f o k a l n e , c z y l i „najlepsze ( j a k już tworzy poznawcza barw­ się n a e t a p i e V I i psychologicznym, w tzw. punkty pomocą typom i n t e r e s u j e nas z r ó ż n i c o w a n i e 1. i 2. r o d z a j wiem sześciu mózgowych; wyprowadzone znaczeniem my cim argumentów przedstawiony rozwój sposób . omówienie t y m , że dalszy N i e k t ó r e z p o d d a n y c h t e s t o m osób o k r e ­ do i n n y c h P K K 3. K a t e g o r i e czer­ a żółcią), s z a r y przeprowadzonych ten kolor, nazywany także (między p r z e s t r z e n i b a r w n e j , n p . między psychologicznych Dokładne za czernią ściśle odpowiadające komórek niego t y p u , a pojawiające polegał n a zapełnieniu Zjednoczonych. giczny między barwną g r a n a t ) , l u b między daniach 2. K a t e g o r i e nych bielą a czernią). Można p r z e w i d y w a ć , że b ł ę k i t e m a czernią ślały zostaje (między (między rzystanych fragmentów Ten barw­ brązowy. powstają: k o l o r r ó ż o w y tem), pomarańczowy (między przestrzeni ogniskowymi. — nich fo­ maksymalnego t a m , gdzie zrównuje siła się. Na przykład, p u n k t f o k a l n y k o l o r u p o m a r a ń c z o w e g o umiesz­ n i e n i e mogące z b u l w e r s o w a ć c z y t e l n i k ó w , poprzestanę n a czony stopniu s t w i e r d z e n i u , że w o b s e r w o w a n y c h czerwone j a k i żółte, c z y l i m i ę d z y czerwieni i ż ó ł c i . Oczywiście kułu. Choć więc zdaję sobie s p r a w ę , że k o n t a k t u ludów egzotycznych jest to obecnie zagad­ przypadkach z kulturą europejską prze­ jest tego t y p u kle schematem: są zgodne kategorią z przedstawionym wyżej pierwszych przyjętą język, sadzie najpierw n p . I I I e t a p u , będzie k a t e g o r i a w ł a ś c i w a pejskiemu), badania lecz IV etapowi . rozpowszechnienia nych terminów (więc i dawności) barwnych odpowiada na i K a y ' a . Proces ten pozbawiony czynnika, jest języków polinezyjskich byta została i Europie w bardzo w ciągu — droga kilku wiadomo, jakiegoś — tysięcy sto­ poszczegól­ Berli­ przyspiesza­ w o d I I do V że że schematowi powolny przypadku etapu prze­ antycznej które jest kolorów będzie rodzajów pojawić się w równym punktami fokalnymi znaczenie mniejsze psychologiczne niż kolorów dwóch (dodać należy, że n i e m o g ą w jednocześnie w jednej za­ kulturze ro­ 1. i 3.). Tak więc w języku z e t a p u V I I , n p . p o l s k i m , choć i s t n i e j e aż 11 P K K , s p e c j a l n e znaczenie biały, c z a r n y , c z e r w o n y , żółty, z i e l o n y tym Wśród jednak n i e koniec. m a 6 kolorów: i niebieski . Na 1 1 tych sześciu podstawo­ w y c h b a r w także n i e m a równości. P o p i e r w s z e niają obok się dwa kolory achrornatyczne n i c h czołowe miejsce przypada — biel wyróż­ i czerwieni. czerń; Dopiero było w d a l s z e j kolejności m o ż n a umieścić t r z y pozostałe g ł ó w ­ Grecji ne k o l o r y c h r o m a t y c z n e . O t a k i m uporządkowaniu świad­ lat. Podobnie kultury dzaje porównawcze p o l i n e z y j s k i m i wykazały, pień jącego nie V I I (euro­ Również n n a d językami przez miejscu, l e m i a n y słownika t e r m i n ó w b a r w n y c h , j a k k o l w i e k n i e z w y ­ przyspieszone, w i R z y m u z n a j d o w a ł y się n a e t a p i e I V (choć w r a z z o g ó l ­ czą, m y ś l ę , nasze p i e r w s z e nym w i e ń z a w s z e b ę d z i e w n i c h d o m i n o w a ć . Co j e d n a k w a ż ­ rozwojem wale kulturowym drugorzędne n a z w y Powróćmy wreszcie na samym początku: nazywane są nasz dlaczego brąz nie jest bardzo z punktem określiłby tzw. fokalnym i czystą W świetle zostało ności czerwieni). podstawowe czerwieni? się „barwna" czasów, słabo rozwinięte. — odległych, l u b że Oczywiście, klasyfikacja a poza nazwy krów słownictwo t y m wydaje do z Konga (podsta­ interesującego języku p o l ­ że p o p u l a r n a pochodzi z daw­ polskiego rozwiązania ta pochodzi a może i w i ę k s z y m s t o p n i u wówczas d l a brązu i d l a ludu oba — Murzyn odpowiedź, k l a s y f i k a c j a rodzajów nych odrzucić może PKK terminem i ubarwienie s k i m istnieją o s o b n e jeśli (czerwień-żółć nas t u z w i e r z ę c i a . C o zrobić j e d n a k , g d y w Nasunąć co z trzeba czasów m i się, że w jest stosowana jest niezbyt równym, przez miesz­ k a ń c ó w m i a s t niż w s i . Znalezienie Quechua związanych odpowiedzi wymaga wyjaś­ i wyniki przedstawię — czer­ badań krótko j e R. B o l t o n z p d . P e r u w ś r ó d Aymara . Wywiady , s z różnymi d z i e d z i n a m i te­ jedne z lud­ dotyczyły nazw życia. S p ó j r z m y np. j a k i e g o t y p u określeń b a r w n y c h u ż y w a n o w s f e r z e u p r a ­ wy potato. Prosta (350 r ó ż n y c h ) rami. lista n a z w określeń, w Przeważnie były p o t a t o dała w s u m i e 914 t y m 351 w i ą z a ł o się z k o l o ­ to PKK, najczęściej: czerwień, b i e l , czerń, szarość, żółcień, brąz, błękit. S z c z e g ó ł o w e p y ­ t a n i a d o s t a r c z y ł y następujących w y n i k ó w : w odniesieniu do skórki rośliny s t o s o w a n o najczęściej następujące naz­ wy sza­ kolorów rość, błękit, — czerń, b i e l , c z e r w i e ń , żółcień, brąz, fiolet, róż, zieleń, granat; w odniesieniu d o miękiszu — b i e l , żółcień, c z e r w i e ń , błękit, f i o l e t , sza­ rość, zieleń, i t d . W o d n i e s i e n i u d o h o d o w l i świń ilości n a z w nazw przecież używano mniejszej k o l o r ó w — n a 21 t y s . s ł ó w p r z y p a d ł o t y l k o 192, z czego nych czerwień. właściwej pokazują przykładu tego rozwiązanie, skojarzenia barwne t e ż kolejność Dla nich. Przeprowadził należy t y m samym taką renowych. krowy etapu rozwoju ciemny) czerwień postawionego brązowe makroczerwieni w z pewnością wowym) polskie z wczesnego kategorii, nieby­ niejsze, kłopot znalazłby języka (jeśli tam kolorów). dotyczyłby szerszej się j e d n a k do p y t a n i a czerwonymi? już p o w i e d z i a n e rozwinęły 97,4°/o t o P K K . Częstość użycia jest p o d o b n a , Jest obiekty to wynik d o m i n u j e trójka zaskakujący, do których odnoszą poszczegól­ b i e l , czerń zważywszy, się t e określenia n i e n i a k i l k u jeszcze, n i e o m ó w i o n y c h dotąd s p r a w . P r z e ­ różnią de m e n i e n i e t a k s i l n i e u w a r u n k o w a n e j rzeczywistością f i ­ wszystkim dany kolor on z i n n y m i wiłem wych należy statusu PKK PKK 1. W y s t ę p u j ą c e czone"; że osiągnięcie n i e oznacza, że wyróżnić trzy rodzaje przez zrównał co d o ważności p s y c h o l o g i c z n e j . już, że można kategorii powiedzieć, się Mó­ podstawo­ kolorów: na wczesnych zyczną się k o l o r y s t y c z n i e . N i c w i ę c d z i w n e g o , i że statystyczna się zwiększa. W siła tego uporządkowania tekstach rytualnych wśród kategorie „łą­ lizując pieśni, o p o w i a d a n i a do­ jeszcze 65 t y s . z a ­ r e j e s t r o w a n y c h s ł ó w 93 odnosiło się d o k o l o r ó w — s t k i e były P K K . B a r d z o podobne w y n i k i etapach że w uzyskano wszy­ ana­ i słownictwo h a n d l o w e . D o ­ dać można, że w t y c h d z i e d z i n a c h w y r a ź n i e j też u j a w n i ł y 249 �się pewne bardzo szczegóły — analiza statystyczna silną zgodność częstości u ż y w a n i a wykazała poszczególnych elementach odnoszą —• lecz się i do pewne niego. spostrzeżenia Reprezentację nazw kolorów z e w o l u c y j n y m schematem B e r l i n a i Кау'л t w o r z y ć mogą różne, d o w o l n i e oraz sposób na — oraz na poziomie kolejnością niezagrożony czerwień wyodrębniania dominują (liczba się k o l o r ó w . oba k o l o r y klas obiektów c z e r w i e ń b y ł a 2,5 r a z y achromatyczne do większa których niż w ny) sposób następująco: Można kiej w już m n i e j w y r a ź n y ciach wśród tylko —• a n i jest w szybkości szukając widma zasadzie rozwiązania t y m , że chromatyczne czyli z (zielona na (uporządkowanie pochopnym mi z fazą h a m o w a n i a Przestrzec szukaniem czenia czerwieni; nie — wzbogacało „zimne" poprzestanę tylko przed wydaje że zna­ w każdego kon­ dwóch z nich. problemów. Gdyby rzeczywistości ślenia chodziło fizycznej precyzyjne i jednak wyłącznie informatorzy dokładne. To, o wszystkich opis pewnej stosowaliby że pochodzenia obu odmian: holeiiderek dzenie funkcjonują stwierdziliśmy, ubarwienia kacyjny. wyraźny zwierząt w należy mianowicie c y j n y , wykorzystujący Każdy mów: system szym nazwy niczenia te (głębokiego) przypadku poziomem gatunki 'krów. T a być odzwierciedlona to twierdzenie W będzie Ta jaki znaku . Ta w 2 1 różne sama strony czynnej Przypadek sty — jest i zdanie że s t r u k t u r a jest właśnie jednak na musi sposób? mówi o generatywno- poziomu ową m o ż e być głębokie­ powierzch­ arbitralnością transformowana powierzchniowe, np. w zdanie strony biernej. dwóch gatunków krów zwykłym na­ podział slrukturalizmu Językoznawstwo semantyka reprezentacje go j e s t a r b i t r a l n i e . L e c z j a k należy mówi, dowolność W semantyczna go j e s t t r a n s f o r m o w a n a w d o w o l n ą strukturę niową. pozio­ i reprezentującego głębokim założeń rozumieć? -transformacyjne dwóch jednoklasowym kodem o pro­ dwóch nawet to o tym, pocho­ wtedy, „polska" k o d . Drugą o n e , j a k już rzeczywistego system klasyfi­ mógłby ograniczenia. gdy się z j a w i s k a wprawdzie leń z a k a z akurat przechodzenia, za pomocą 2 2 wyobrazić, jednak nazwy ne, g d y i c h p r z e d m i o t e m sób powiązane czynniki nych z wpływające jezdnię. że czerń będzie pruderyjność a zie­ że jest zupełnie n i e d o pomy­ m o g ł y być r ó w n i e dowol­ są z j a w i s k a barwami. zna­ swobodę przez lecz t o n i e p r z y p a d e k , o d w r o t n i e . Jest być Ogra­ z k o l o r a m i nie m a ­ przechodzenia sobie ślenia, b y z a s t o s o w a n e Wskazać n a dobór w n a t u r a l n y spo­ więc kolorów można trzy wykorzystywa­ jako znaki: t o być P K K , n a j l e p i e j ciepłe czołowa i c h trójka; k o l o r y p o w i n n y móc za pomocą w ł a ­ wewnętrznych — opozycji zimne) (np. k o l o r y odzwierciedlać jasne — strukturę semantyki; 3. Wykorzystane k o l o r y p o w i n n y nawiązywać do rzeczy­ wistych opisywanej barw spełnione. trzy punkty Pamiętamy, przestrzeni barwnej, rzeczywistości. zostały w n a s z y m że brąz zajmuje leży między który przypadku ten fragment czernią a bar­ w a m i c i e p ł y m i . M ó g ł w i ę c zostać podciągnięty p o d c z e r ­ wień. Z w r ó ć m y no-białych kowane do nazwy jej też u w a g ę , że w określenie wartość nazwy nazwa — jako krowa Kłopot większym szczek jest bieguna do n a z w y nazwami zmartwieniem opisu, opozycji. krów takie osłabia jednak W „czarna", i nie jest bardzo takim z bardziej że wiele którymi przykład kwestii badacz z dla dziedziny spotyka s k o m p l i k o w a n y c h , niż się sjq ujęciu jedynie jako odwrotnie. oczywiście i nie przysparza pouczający redu­ poprawia m a znaczenie — czar­ często chyba n a czole a n i l i n g w i s t o m a n i h o d o w c o m . jednak barw, z prostego „czerwona" przeciwstawienie p r z y p a d k u krów ich ubarwienia „czarna". Uproszczenie jako wyrazistość Pokazuje, jest s k r a j n i e bar­ popularnością kolorów oznaczała d o b r y c h a r a k t e r , c z e r w i e ń klasyfika­ (powierzchniowego). fizycznie. t y m , że z n a k d o b i e r a n y z nazw oczywiście l u b możliwość Powinny Gd u w a g ę , że określają tworzą do ho­ „holenderska", ale re­ się jące n i c w s p ó l n e g o — n p . c h a r a k t e r c z ł o w i e k a , Wszystkie się rzeczywistość z podstawowych system istnieją Wykorzystywane krów. dwie nazywana są k o l o r y . I dobór jednak 1. ubarwienia tych zwrócić nie zwierząt, ków b a r w n y c h opisuje kolorów. składa „fonologicznego" dwa Jedno naszych odróżnić znakowy semantycznego materialnie przypadku dotyczącego r z e c z y w i s t e g o jest dwuelementowy zasadzie d o w o l n y . Istnieją ciemne, nazewnictwa w sierści Teoretycznie snych szczególnie w p o l s k i m i ; świadczy powierzchniową 2. on jest odnoszący zwiedzeni i że określenia taka Jest pierwsza po p r o s t u j a k o reprezentacją cel. inny je dwóch naszym k o n k r e t n y m nazw miasta, nazywają gatunku, takiego a nie jeszcze z układ, się z że n i k o g o już n a p r a w d ę n i e o b c h o d z i r z e c z y w i s t e innego miało ludzie okre­ hierarchia system d r u g a polską. W a r t o często mogła się o b j a w i ć w s k a z u j e , że s t o s o w a n i e nazewnictwa jest fizycz­ tworzą składać transformowana Jedną dzo oba g a t u n k i jednostek. W prezentacje. lenderską, zjawiska w a r u n k a m i . Ponieważ nie może semantyka fizjologiczne połączenie t y c h nie rozwiązuje u p e l n i e niezależnych przypadku wybrane jednak semantycznym powierzchniowy Można S t w i e r d z e n i e , że i s t n i e j e w ś r ó d b a r w h i e r a r c h i a w a ż ­ ności p s y c h o l o g i c z n e j poziom seksualną, i kulturowego znaczenia lecz p o d p e w n y m i związkach w to oczywiście, 7 antugoni- k u l t u r o w e jest, od fizjologicznego n i e znaczy barwy „ciepłymi", j e j znaczenie znaczenie kretnych sytuacjach k u l t u r o w y c h elementów 1 0 chcę wyjaśnienia do najszybciej ), barwy 2 3 w oka komórek wyróżnione, faktu. z niego z wyróżnione pobudzenia mniej się, niezależne jest bardziej czerwonego z krwią; wynikające fal), ani barwnego i żółta) są b a r w a m i z fazą dwie i niebieska) koloru i a skonstatowaniu zbyt dwie Lecz właściwoś­ długością impulsu (czerwona związanymi stycznych, barw. na nie od­ we świetlnego zgodne przewodzenia np. w zaistnienia t a ­ n i e będę p r ó b o w a ł mózgu ( i m p u l s c z e r w i e n i p r z e w o d z o n y ani statystycz­ sześciu p o d s t a w o w y c h tekście fizycznych barw pozo­ uszeregowane żółty, z i e l o n y , n i e b i e s k i . t y m krótkim powiadać — postawić p y t a n i e o p r z y c z y n ę hierarchii odnoszono przypadku stałych k o l o r ó w ) . Pozostałe t r z y k o l o r y są (lecz w W lingwistyczne powierzchniową na naj­ zmar­ Jest to antropologów. antropologii codzień, jest wydaje. P R Z Y P I S Y Są to j e d y n i e k r ó t k i e w z m i a n k i , п р . I . K u r c z , Ję­ i mowa, [ w : ] Psychologia, 1979, s. 4 3 8 — 9 Z o b . n p . tamże Z o b . n p . H . L a n d a r , Laguagc and Culture, Oxford 1966, s. 49, 227 D z i w i ć wszakże może, że b a d a c z e dostrzegający różnicę między d a n y m językiem e g z o t y c z n y m a języ­ 1 zyk 2 3 4 k i e m e u r o p e j s k i m n i e z w r ó c i l i u w a g i , że i s t n i e j e z a s k a ­ kująca zbieżność między w i e l o m a n i e - e u r o p e j s k i m i j ę ­ zykami B . B e r l i n , P. K a y , B a s i c C o l o r Terms: their Uni­ versality and, Evolution, B e r k e l e y 1969 D o t y c h c z a s n a t e m a t książki B e r l i n a i K a y ' a u k a zv.ły się w P o l s c e j e d y n i e w z m i a n k i i t o w p r a c a c h 5 0 �tłumaczonych z j ę z y k ó w o b c y c h . N i e u w z g l ę d n i a ł y o n e j e d n a k d a l s z y c h badań, z n a c z n i e m o d y f i k u j ą c y c h począt­ kowe stwierdzenia. Całą t q problematykę dokładnie o m a w i a m w n i e o p u b l i k o w a n c j p r a c y . Zarys antropolo­ gicznej problematyki b a r w , W a r s z a w a 1981 I s t n i e j e o b s z e r n a l i t e r a t u r a poświęcona o b u t y m t e o r i o m ; w c e l u pobieżnego z a p o z n a n i a się z n i m i p o ­ l e c a m G . M . W y b u r n , R. W . P i c k f o r d , Zmysły i odbiór wrażeń przez czloioieka, W a r s z a w a 1970 W e d ł u g R. L . D e V a l o i s , G . H . J a c o b s , P r i m a t e color vision, . . S c i e n c e " 162, 1968, s. 533—40 Utworzenie formy rzeczownikowej dla nazwy k o ­ l o r u c z e r w o n e g o , z i e l o n e g o a n a w e t żółtego n i e s p r a w i a kłopotu. Trudnością n i e d o p o k o n a n i a jest j e d n a k k o l o r n i e b i e s k i . Używana f o r m a „błękit" n i e jest najlepsza, o d c z u w a n a j e s t r a c z e j j a k o r o d z a j b a r w y n i e b i e s k i e j niż j e j s y n o n i m . N i e znajdując j e d n a k lepszego r o z w i ą z a n i a stosuję ją, zastrzegając, że c h o d z i m i za k a ż d y m r a z e m o s y n o n i m k o l o r u niebieskiego Z o b . n a t e n t e m a t : E . H . L e n n e b o r g , C o l o r Na­ ming, Color Recognition, Color Discrimination: A Re-Appraisal, . . P e r c e p t u a l a n d M o t o r S k i l s " 12, 1961, s. 375—82; o pojęciu k o d o w a l n o ś c i w s p o m i n a I . Kurcz, op. c i t . Ostatnia informacja n a podstawie M . H . B o r n s t e i n , W . K e s s e n , S. W e i s k o p f , The Categories of Hue in Infancy, „ S c i e n c e " 1 9 1 , 1976, s. 201—202; podstawowe b a d a n i a p s y c h o l o g i c z n e n a t e m a t t w o r z e n i a się k a t e g o ­ r i i b a r w n y c h p r z e p r o w a d z i ł a E . R o s c h ( H e i d e r ) : E . : R. H e i d e r , F o c a l C o l o r A r e a s and development oj color names, , , D e v e l o p m e n t a l P s y c h o l o g y " 4, 1971, s. 447—55; Universals in Color Naming and M e m o r y , J o u r n a l o f E x p e r i m e n t a l P s y c h o l o g y " 93, 1972, s. 1 0 — 2 0 ; E . H . R o s c h , On the internal structure of perceptual and se­ mantic categories, [ w : ] Cognitive development and the acquisition of language, N e w Y o r k , 1973, A c a d e m i c Press, s. 111—44 7 8 9 1 0 1 1 P. K a y , С. K . M c D a n i e l , The linguistic signifi­ cance of the meanings of basic color terms, ..Language" 54, 1978, s. 6 1 0 ^ 6 1 2 B . B e r l i n , E . A . B e r l i n , Aguaruna colors catego­ ries, „ A m e r i c a n E t h n o l o g i s t " 2, n r . 1, 1975, s. 6 1 — 8 7 ; zob. też: R. K u n s c h e l , T . M o n b e r g , 'We don't talk much about colour here': a study of colour semantics on Bellona Isand, , , M a n " (ns) 9, 1974, s. 213—42 1 3 К. B. Branstetter, lynesian color terminology, 19, 1977, s. 1—25 A 1 4 reconstruction of proto-po..Anthropological Linguistics" E . R o s c h , The nature of mental codes for color categories, „Journal o f E x p e r i m e n t a l P s y c h o l o g y — H u ­ m a n P e r c e p t i o n a n d P e r f o r m a n c e " 1, 1975, s. 312 1 5 Z o b . P. K a y , С. K . M c D a n i e l , o p . c i t . l s P o r . M . D u r b i n , Basic terms — off color?, „Sem i o t i c a " 6, 1972, s. 257—78; E . R. H e i d e r , Universals...; A . V o n W a t t e n w y l , H . Z o l l i n g e r , Color-term salience and neuropsychology of color vision, „American A n t h r o ­ p o l o g i s t " 8 1 , 1979, s. 279—88 1 7 R. B o l t o n , Black, white r i d d l e o f c o l o r term salience, 287—311 and red all over: the . . E t h n o l o g y " 17, 1978, s. 1 8 Z o b . G. M . W y b u r n , 1 9 R. W. Pickford, op. cit, s. 125 Z o b . R. L . D e V a l o i s , G . H . Jacobs, o p . c i t . 2 0 Z o b . N . R o u w e t , Wprowadzenie do gramatyki neratywnej, W r o c l a w 1982, s. 316; N . C h o m s k y , nienia teorii składni, W r o c l a w 1982, s. 179, 184 geZagad­ 2 1 Wyjaśnienie t e j nieco, przyznaję, k o n t r o w e r s y j n e j t e z y należy n i e s t e t y p o z o s t a w i ć d o i n n e j o k a z j i . P e w n e aspekty poruszonej t u p r o b l e m a t y k i semiotycznej oma­ w i a m d o k ł a d n i e j w tekście K o l o r y u> p r o c e s i e symbolizacji (w druku) 2 2 Aleksander Błachowski WSPOMNIENIE O KAZIMIERZU PIETKIEWICZU Do n e k r o l o g u zamieszczonego w n u m e r z e 3 z 1983 r . chciałbym dodać trochę i n f o r m a c j i . Z K a z i m i e r z e m kiewiczem pracowałem ki, że G o z n a ł e m myślę wdzięczam. były Znali sprawy go wszystkich wisku etnografów stkich ważniejszych czości ludowej. zajmował sztuce Obok w pracy i wygłaszając Instytucie Ministerstwie wym Muzeum stanowiła służby Kto Kultury w środo­ poświęconych twór­ i nauko­ Kazimierza Jego w y p o w i e d z i a c h wagę wej. Autor prawo spotkań, jakiejś (1934—1938), (1938—1939), a Kultury i w Warszawie w Państwo­ (1967—1974) kariery z. w y z n a w a n y m i ideałami niż w i e l u skąd nie tylko pojawiał się aspekcie m a t e r i a l n e j Łotwy swnjcj isuiych był wyczulony kultury narodo­ miał, j a k r z a d k o i;u!sko< -i, ! bardziej на n i e s i o n e przez wtopionych oddziafywaniu Kazimierza nikiem kolejowym dziną w cie Władysław rosyjskiego dzień spędził tchu. pracy do domu ulicach Petersburga brak któregoś jedenaście odzieży, w wykorzystali wsi Rzeżyca. wielkich Potem zagrożenie Jego Cóż życia pamięci. szansę Syna kłopotów Zofia p o ­ przyszedł n a W t y m mieś­ l a t życia oczekujące Wiele i zaczął oglądał i scen W repatriacji posłali i mienia, 1921 r . i wrócili do p o l s k i e j m a t e r i a l n y c h zdał prze­ powrotu oglądanych w t a m t y c h l a t a c h , głód, odbył o b o w i ą z k o w ą samodzielne mierz z rodziców. zro­ szlakach 1910 r . n a s t a c j i k o ­ koło P e t e r s b u r g a . często z t r w o g ą na był r o b o t ­ na Kazimierz uczęszczać d o p o l s k i e j szkoły. R e w o l u c j ę żywał j a k o dziecko, nie­ polskości, imperium. Matka 9 grudnia pierwszjch obce e t ­ do o d b y w a n i a w r a z rodziny. Aleksandrowna odzie­ kultur, Pietkiewicz poszukiwaniu chłopskiej w mroźny lejowej w masy innych za d e m o n s t r o w a n i e zmuszonym wędrówek pozostały bliżej, t o n p a t o s u , zwłaszcza g d y o k r e ­ być i - u m n . - m Ojciec wytworzonych narodową r o z s i a n y c h n a rubieżach a j e d n a k w i e r n y c h j e j do ostatniego z pracę kulturalnych i wrażliwość jednokrotnie krzywdzonych kolei się p o s z c z e b l a c h Pietkiewicza w poddanych żelaznej po wojnie (1945—1967) ten rozumie sprawy Rzeczypospolitej, chodziła p o l s k i e m u społeczeństwu. znal dawnej nicznie, o stu­ wartości p o l s k i l u d . Dumę dziczył p o p o k o l e n i a c h P o l a k ó w świat Warszawskim i Sztuki zagrożenia przez pisząc wiedzy społecznych od w s i łotewskiej, przez zawsze w zgodzie w też był obecny kręgach wspinanie oficjalnych kio, bliskie czas zabierał głos n a w s z y ­ administracyjnej Etnograficznym z ślał m u za­ prelekcje. Bałtyckim ambitne zawodowej, Wiele którym upowszechnianiem różnych na Uniwersytecie w szczebli, konferencjach Cała droga. Jego życia dia wszyscy, i muzeolojjów, się chętnie ludowej artykuły i rozumiałem. zresztą i Sztu­ s z t u k i l u d o w e j . Z n a l i G o urzędnicy i d z i a ­ łacze k u l t u r y wej w Ministerstwie Kultury Piet­ zimno, na zawsze Pietkiewiczowie na Łotwę szkoły i maturę w służbę w o j s k o w ą do mimo 1931 r . i rozpoczął życie. my d z i s i a j Pietkiewicz wiemy marzył o Polonii łotewskiej? Kazi­ o P o l s c e , szukał d o n i e j d r o - 251 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8323484c017220eafe9757c05faff933.pdf a699cebe1d3e79971f7082be7cac72ad Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3342 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3132 Title A name given to the resource Widzieć człowieka. Lekcje Władysława Malinowskiego, nauczyciela, malarza, poety i muzyka / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.4, s.235-246 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski WIDZIEĆ CZŁOWIEKA. LEKCJA WŁADYSŁAWA MALINOWSKIEGO, NAUCZYCIELA, MALARZA, POETY I MUZYKA Mieszka ką na skraju o d środka Pruszkowa, Warszawy, emerytowanym przy nauczycielem pól godziny ulicy języka m u z y k i . Wciąż j e d n a k n i e rozstaje Nic z zewnątrz polskiego a choma. Czasami Rejestruję wciągnięty b u d y n k u . Może t y l k o uważ­ sztukach, cały pełni nadającego rytm nego p r z e c h o d n i a z a s t a n o w i l u s t r o stojące p r z y d r z w i a c h , obecnością wywołuje n a których w i d n i e j e mosiężna t a b l i c z k a — Mgr W. Ma­ miar Dlaczego linowski. się mówić lustro? gospodarz, ust, nastroszone już tylko Spójrz spójrz brwi, bowiem obserwował w n i e gościu, n a własną cudze twarz, od tej chwili twarze: powiedział — żywe twarze. d o p r o g r a m u , który potęguje w r a ż l i w o ś ć ryso­ napewno nie T o już oczywiście przypisany jest ale j a k n i e zwracać u w a g i n a t w a r z e cała s y t u a c j a będziesz malowane, w a n e , rzeźbione. A t a k ż e , czego g o s p o d a r z leży zdaje grymas opozycji: autor — Kantor abym gospodarzy, skoro n a mimikę, g e s t y k u ­ lację. na, Zaczyna się „ l e k c j a " . S i a d a m y otoczeni obrazami w pokoju — labora­ zawieszonymi na wszystkich efekt behawioryzmu. w swych rolę w dystansu, — pełni świadom g d z i e należy, i rozumiał zachowanie i komentarz efektów, tylko słuchał ideę j e g o które czuwa dzieł. I d e a przedstawienia m a już z n a c z e n i e jednego obrazka mógłby przekonująco sił, b y m a l o w a ć w t a k niewygodnej M a l i n o w s k i przysiada naprzeciwko, bardzo interesuje wanego o d treści ambicji doskonalenia takich swych jący t o , co w i d z i m y . G o s p o d a r z , pokazuje palcem a b y n i e było odpowiednie obrazki. chyba z n a w y k u zawodowego, b o w i e m jest kolejnym dużym numerem. od niesłychanie a Uderza obrazami żywej, wyrazistej wątpliwo­ Czyni każdy Patrzę p r z y k ł a d , a l e t a k n a p r a w d ę , t o oczu czyciela. komentu­ opatrzony na wskazany n i e mogę twarzy to oderwać starego nau­ m n i e w i e l k i e podobieństwo między n i m i r y s u n k a m i . N a większości z nich powta­ sytuacjach wi: „talent naukowe". moja reakcja do osoby twórcy W j e d n y m z wierszy pisze: jego ten, to walczyk nim wesela, autora Trzeba opadają trzeba s i ę starać wtedy przestaniemy Są 2 W i ę c patrzę n a tę t w a r z , akcentującą mimiką, słowa płynące gest z magnetofonu. dłoni, znaczenie czasem czy palec słów. o mentarz ułamek W momentach kulminacyjnych uniesiony markują sekundy udającej, Twarz gładka, podkreślają wypowiedziane wyprzedzają zdanie, nagrany k o ­ recitalu niewprawnej podczas g d y dźwięk że śpiewa, z playbacku. Nagle kontrast! k u górze — j a k w telewizyjnym piosenkarki, płynie Usta nie powinien budzić bowiem n i e j e s t t o t w a r z myśliciela? wchodzi bez j e d n e j pani d o m u . C o za zmarszczki, nieru­ poezji, pomoce twórczo­ prozie, można o odgadnięcie B o przecież Cały jest go d l a w 1976 r . A n a orkiestrę dętą. łatwa jest Ile w do uchwycenia. być d r u g i e m u człowiekowi zrozumieć strzelać wzajemny drugiego Czło­ wilkiem. szacunek, człowieka. w siebie". wzniosłe, czas choć zresztą „Może Najstraszniejsze wiara n i e żarliwy autora jego przemyśleń, g d y b y w niektórych w banalne ocieramy przyjmowalibyśmy — gdyby tensywna „Człowiek ściśle odgrywają denerwujące k o ­ wykład tych prawd,i n ­ n i e interesująca oddziaływania forma N i e oceniając ukazany w prawom psychologii t u zmysły" — stwier­ jako skuteczność obrazach. i straszliwie się o głoszonych i d e i spójrzmy n a t o , co n a m a u t o r gająca czło­ jeden są nienawiść i " w o j n a . dzenia, które presji w Pruszkowie w l u d z k i c h sercach to p r a w d y uproszczone. munały dra­ rozwią­ 3 podniesione czy różnorodnej j e d e n m a w o l ę życia, d r u g i n i e . Pruszkowa, powieki się p o d górną krąg w o l i życia, o p t y m i z m u " . Ideologia a dolna warga ust natury. Mechanicznego wysoko chowa się, b o t o są t o pokazuję. O... t e n h y m n , s k o m p o n o w a ł e m wiek źrenicy określił S a m n i e dostrzega t e c h n i k a m i (...). C h o d z i T w i e r d z ą , ż e : łuki b r w i m a m do p o l o w y nie rozwija s k r y t y , d r u g i fałszywy, mentarz cą. C z y o t y m w i e ? N i e m a zresztą od razu i możliwości. w malarstwie, muzyce, wyrażenie Technikum z rozmów­ obserwuje, u mnie zać r ó ż n y m i wieka, Ja tego s p e k t a k l u . J e g o m i m i k a podoba? N i e prac, do i c h oder­ się. Z a c z ą ł późno, i j a k t o się w W ogóle, w całej s w e j ści, a w i ę c na plan cały czas „ p r a c u j e " , w y r a z i s t a , kontaktująca tylko sytuację. n a całość, a l e m a c i e — c h o d z i m u : „ O p r o b l e m , który schodzi swoisty k o ­ byle k i e r u n k u p r z e m i a n , które zachodzą w j e g o p r a c a c h . M ó ­ wykładu tworząc Zamiast c z y opisywaną — wartościowania. zainteresowań rza, z a p e w n e nieświadomie, własne r y s y . S a m p r z e d m i o t dalszy, sposób drugorzędne. d o poszczególnych pozycji). jego własny ści, wagi niewielki, czuj­ t y l k o zniekształcony, t u waż­ p r z e z całe popołudnie, k t ó r e spędzam w j e g o d o m u , n i e n y , s k u p i o n y . N a c i s k a k l a w i s z m a g n e t o f o n u . R o z l e g a się głos, n i e c o jest b y ć przecież d r u g i , problem tym, słów k o ­ odkryciu naukowym, natomiast przywiązuje zabrakło osiąga, nad z uwagą p a d a p y t a n i e — a co się P a n u n a j b a r d z i e j Pan — gra do niej. A l e ścianach, o d g ó r y d o dołu ( w d r u g i m , s t o ł o w y m p o k o j u , gospodarzowi reżysera, istocie swą dodatkowy w y ­ r y s u n k i weszły już n a s u f i t , a l e w i d a ć — ostatnich jakby choć „normalne" sama tak jak w Autora n a scenie dzieło; w patrzył wyrażał torium, Kantor gdy p a n Malinowski n i e n a ­ mentarza zwiedzającym, zarys już u s p o k o j o n y , naiwnego przedstawieniu, rzecz jest podczas jakby d a w n i e j —• dziś; k o n k r e t — w y o b r a ź n i a ; jego sceniczna; wykład m i się T a d e u s z gdzie się n a n i e j dumy? ten kontrapunkt, w dziwny Przypomina t e g o , co u j r z y m y w tylko pojawia uśmiechu, zażenowania? także zajęciach. nie zapowiada środku m a ł e g o , p a r t e r o w e g o kolej­ 29. Jest się ze szkolą, ucząc l młodzież n a p o p o ł u d n i o w y c h Zimnej literaturze zauważa a i c h eks­ słuszności sugeruje. t o istota największą w podle­ rolę Komentarzu . 4 235 �Zmysły pomagają Oto n p . ktoś ma wzmocnić ćwiczenie: dalekie góły i dźwięki przykre wym jednostek lęku. psychicznie? to w ciągu i widzi bystro, to strachu ginie. przykład świadomie, d o jest tego do właśnie się" i słyszenia nej agresji! pola zdaje się mówić. spasabiać, d o s t o s o w y w a ć — szcze­ się przed w tego zja­ „bojaźliude­ często nie­ krótkim i czasie? słyszenia. „przyspasabiania tego wykładu. Trzeba umieć się aby przetrwać. W fleks się pozwala światu. W a l k a granej, a w słyszy dokładnie, nych" trzeba szerszej — do re­ do zbliżać Do w takich odpowiednio na jakim już, razem wielką twierdzi nostek się, czego możemy uniknąć potrafią dobroci, czegoś jest całych nie interesowano darem kimś wynikiem dowiadujemy W ten sposób sytuacji. „Myślący l u ­ twarzy złości, r y s y spodziewać człowieka, którym w o c z ł o w i e k u j e s t moją pasją pisze a u t o r — a m i a ł e m s p o r o możliwości ucząc w można Bibliotece to ani Warszawskiego „zaspa­ rów. by moich się dzieciństwie się". „Zdobywanie wiedzy że tylko rozmawiać Narodowej i w ze o starannie naprawie Bibliotece — szkole wyuczo­ człowieka. Uniwersytetu można w y p o ż y c z y ć 33 t o m y m o i c h u t w o ­ Byłbym bardzo spostrzeżeń szczęśliwy, napisał gdyby rozprawę ktoś lub na temat pracę magi­ sterską". podstawie się ktoś rysów znajduje Pedagog i na­ nawet z zamiłowania najmądrzejsza nans. w spostrzeżenia — i CO b a r d z o zaczyna rozmowę z kimś spopularyzowana Czyni więc I I . 1—3. W ł a d y s ł a w M a l i n o w s k i objaśniający s w o j e i myśl i 236 ale Trudno kiś n a m n i e z e r k a , w i ę c m a m się n a baczności... t r w a m t a osoba natury — jed­ głupoty. s t r o j u , a b y w i e d z i e ć j a k się zachować. O t o patrzę, a j a ­ milczeniu. Raptem do siebie oczekiwać. 36 l a t . U w a ż a m , ich wzroku, bliżej..." po od Po a po­ do z r o z u m i e n i a , p o n i e w a ż określać, j a k i e są r y s y dobrego mną, n i e m ę c z y ł nas. Obserwując, czy bo ruchy Odczuwaliśmy już n i e c o niepożądanych rozwagi te ludzkiego twarz. pokoleń. ludźmi ludzi unika ze p. M a l i n o w s k i —• zbliżenie ludzkich nie doświadczeń i t o i zapamiętałem. rozmowę że A więc przez poznanie jak „zerkania", oczy, ulgę, b o sposób r o z m o w y nymi śpiąco, czyjeś D l a c z e g o ? b o poznaliśmy siebie przez (...) już stwierdziłem prze­ co w t e n nawiązał klęski. J a k bezmyślnej, konfliktu wyczuwać twarzy nieważ siły, r y ­ czyjejś totalnej m a o n a sposób się r o z m a w i a ł e m z n i m n i e patrząc w W „gęby" a n i widzi? unikając mięśni prze­ smutny wymaga człowiek dzie filo­ że wpatrywania już samoobroną. Z a u w a ż y ł e m chwili przy- tej czynić? się Powinniśmy układu zapewne są Zauważyłem, znosi możemy przetrwać — l u d z i o m , n a r o d o m , n i e poznajesz pobudzić — jest nieuchronnie prowadzi skali działać? C o „Czy życie, doświadczenia. W a l k a zyka. M i m i k r a więc przez życiowego innym. nie Żad­ z o f i i m i m i k r y , głoszonej p r z e z człowieka z t r u d e m dzierającego — przed siebie, widzenia t o ! " Nauczenie słyszy powtarzając żołnierz jest właśnie c e l e m takie i dokładnie Tak co m a nastąpić szerokiego sposób zaleca widzi godziny h a r t u j e się. C z y ludzkich. jaki wzmacnia f r o n t a l n y m nie przyspasabie Przyspasabia, W Autor jednocześnie jednocześnie robi zdarzeniem", rzeniem To i a się uczucie ktoś uczucie na określeniu siebie „Jeżeli rzeczy, wisko, w przeżywa skoro co ma może, obrazy nawyku, wie musi być znaleźć by dobrze, iż wypowiedziana społeczny zapropagować rezo­ swoje i s t o t n e — zwrócić n a siebie �uwagę. Chodzi w do różnych instytucji, której t r z y m a n a p i s a n e Po rozmowie ze mną o sobie i był redakcji, z artykuły dokumentacji zadowolny, że prac bardzo demia Nauk się n i m zainteresowała. A r g u m e n t aż Polska t y c h m i a s t w y k o r z y s t a ł , sugerując w K a t e d r z e bie i na Polonistyce prace dotąd stawę w miał w spotkanie prelekcję. z widzami w Obrazy pokazuje często w Stołecznym wydaje czycieli — w Ochrzczona jest w czasie Domu technice Na który Ciągle by wbrew wy­ Nauczyciela. W indywidualną . T o m i k i 5 Klubu małej Literatów poligrafii. jak i pierwszej Nau­ Tom poprzednie, stronie „Są t o w i e r s z e nie umie coś chodzić VI wydany umieścił frag­ poprawiał w napisane przez obojętnie pod czło­ słońcem. l u d z i a c h , przestrzegał ich n i m s a m y m r a t o w a ł . W i e r s z e reagujące n i e m a l prędko i żywo j a k gazeta". uważa zaś, że „ A u t o r w i d o c z n i e nia, wygłosił zbiorowych o swoich pracach poetyckich. Oto np. Ta­ C h u d y pisze: wieka, wy­ Kultury którego na Kultury członek przerażeniem, opinii deusz tak jako 150 e g z A menty i — indywidualną przez Wydział 1981 r . miał t a m także w y s t a w ę poezji Psychologii j e g o dziełu i oso­ Pruszkowie 1979 г., z o r g a n i z o w a n ą stawach Aka­ ten na­ mnóstwo obserwacji, Kazimierz ma wiele złotych banalne. Czasem Czytając wchodzimy kluczy Mówimy: n i u chce wśród w który sentencji i mo­ prawdy zadziwień. zastanawia, szaleństwo, m a n i a , się dodać, a nuż w powiedze­ wyraża zawisłości świat, Rzewuski do myśli, r a l n y c h . Czasem mówi rzeczy oczywiste, miewa. ale po zdu­ przeczyta­ t y m szaleństwie jest me­ toda". O tak. Metoda Malinowskiego. W wierszach mówi o świecie, r o d z i n i e , o s p r a w a c h które go poruszają. W o znaczeniu poznania m i m i k i w Zawsze ważna jest ale n i e nadmierną. dla niego takie", choć sporych scen n p . luźna historycznych, się z Nie tylko tło. O g r a n i c z a twarzy, miny, wyrazu. Twarz wydobyta w obrazku, nicza się również do w t y m do znaku tej miny olejne obrazy ilustruje oderwanej frapują czasem własnej, W dzić chęć czają zdają sze od w y k o n y w a n y c h opracowanie Sam Ciekawe, Władysława (...) Gdzie i n ­ syntezę, ogra­ Do­ „jako takiej" do konkretnej postaci. Te zaś Dziesiątki i n ­ próbą uchwycenia ф (napisał marsz, gra w wzory. i c h 10), s t a r a się hymn — na nie w y k r a ­ A n i gorsze, a n i l e p ­ audycjach radiowych skrzypcach, melodii powierza monizował A d a m wyrazu. silnie o p t y m i z m u , dać l u d z i o m radość, p o b u ­ konwencjonalne popularnej. synteza się n a t y m t l e s t u d i a m i czasem życia. W a l c z y k , poza Na najmocniej. utworach muzycznych nastrój najważniejszej. najważniejszych. t y l k o typowości w y r a z u , gestu. wyrazić sceny nieważnej, miny od mnie i go jakąś elementów o obchodzą j a k pięść. M u s k u ł y uogólnienia (rysunków, t e m p e r ) twarzy, Nie kwintesencja który chodzi nych przestrzeni „jako pejzaży, mimiczne idei. uwa­ świadczy kwiatów, się do s p r a w y tle, w — m a ją malarstwo Szewczenki jego pustym dziej, go maluje niemal zaznaczone, treść. F o r m a portrety wykładem sobie, n a formę z w r a c a bawi kopia możliwościach. wiążące detale, Nie o obrazach k o n t a k t a c h międzyludz­ t y l k o przybliżać l u d z i o m . D l a t e g o gę, N i e , n i e są w i e r s z e p i s a n e „sobie a m u z o m " , o b o ­ jętne, w y m y ś l o n e , triumfujące z r ę c z n y m c h w y t e m l i ­ t e r a c k i m , nieoczekiwaną metaforą. Córka, ból o j c a , w o j ­ na... C z y t a m s t r o f y n i e r ó w n e , p r z e j m u j ą c e . — T a t u s i u , co c i jest... A ja zauważyłem w j e j oczach pierwsze i s k i e r k i obłędu. Usłyszałem d a w n y w a r k o t samolotów, u j r z a ł e m w a l ą c e się ściany, p a l ą c y się f o s f o r i t y n k i . . . C h w y c i ł e m c ó r k ę w objęcia... Jak to dobrze n i c nie mówić, t y l k o wtulić w t e n okręt z przerażonym sterem w ramiona wielkoluda i z a w i e ź ć go do normalnej przystani. Lecą p t a k i — h o r y z o n t y o t w a r t e , wiatr hula w przestrzeni jak myśl swobodna, a j a s k u p i o n y patrzę n a w a r g i l e k a r z a — Córka c i e r p i n a z a b u r z e n i a osobowości po jakimś przeżytym przerażeniu — a więc pozostaje n a m chodzenie po szalach w a g i — w dół i w g ó r ę , d ł u g o d o d w u t y s i ę c z n e g o (...) » j e s t n a p e w n o . C a ł y d o m , całe t o m u ­ z e u m — l a b o r a t o r i u m k o n s e k w e n t n i e wyraża myśli p a n a kich. k r o k i twego oczekiwania. Któż n i e zna marzeń rodziców i u p o r c z y w y c h .snów o w i e l k o ś c i , k i e d y i c h wyobraźnia zgarnia w s z y s t k i e z a w o d y świata p o t o , b y dać j e własnemu d z i e c k u . P t a k , który opuszcza gniazdo n i e u m i e a b e c a d ł a . (...) magisterskie. Jak oraz b y poświęcono (.,) fotograficznej swych U.W. teczką i wzmianki. akordeonie, ale R o d z i n a bez d z i e c i t o d u ż y p o k ó j bez krzeseł. N i e usiądziesz a t y l k o echo odbija jest więc forma jemu samemu: trzeba ubrać w nasz czytelnik nikowi, a chodzić po w y g o d n y c h woli łatwiznę żeby zapisać w a ż n ą wiersza „Myśli Sztuczne uczuć jest bez wewnętrzny i jest domaga tor swój 7 precyzuje wzmocnie­ cieszy ubie­ szczerością wyczuwać. Szczerze piszę, to która pisania — zgodny ze mę­ wier­ świat napiera figur metrycznych o n jest Komentarz, zrobić, i nie dla myśli, lubi się, a l e pożądane. G d y żarliwej P r o s z ę n i e ganić m e g o s t y l u (...) kończy a u ­ sposobem po­ z m y s ł o w e g o . Jeśli c h o d z i o treść, t o ją można brać n a w e t z gazety, t y l k o trzeba j e j nadać b i e g mowy n a s z e j p s y c h i k i ! " J e d n a k złożoność p s y c h i k i l u d z k i e j n a j ­ lepiej jące, oddać to może które my więc m a l a r s t w o . Oczywiście otacza średnią p r z y c z y n ą nas w tym mojego zainteresowania. wiązać w jedną całość stokilkanaście Wróćmy pozwala więc ludzkiego zrozumieć do początku gospodarza. i przejmujące stawie Z malarstwa zamysł i na k o ­ autora, po­ „ilustracji". w płyną słowa, właśnie o któremu można najłatwiej głośnika dzięki bezpo­ t e j r e l a c j i . Jesteśmy zależnością m i ę d z y r u c h a m i ciała a m i m i k ą , miną t w a r z y . Jeżeli n a p o d ­ zachowania się i mimiki j a k i m n a s t r o j u jest w danej znaczy Umiejętność bardzo wiele. żenia się d o s i e b i e jednostek ną W i jest Skoncentruj­ n a n i m uwagę. N a t y m m a l a r s t w i e który pokoju przedstawia­ domu, mentarzu, m u z y k o m . Większość h a r ­ wiersze rytmu żarliwie n i e m a czasu n a b u d o w a n i e strzegania trudzić rymowanie czy p r o z a (...) G d y się czytel­ naturą i spłyca, i m a ł o tę szczerość l u b i rymów. i podać formie ciągłe bardzo sobą, t o w i e r s z i czytelnik piszemy znaczeniu są pięknej zastosowanie a k c e n t u słownego r a m wiersz naszych większość). J a k to sza, k i e d y r y m ciągnie m y ś l nia Oddaj­ po przeklętą ścieżkach. L u b i myśl w tę myśl. N a t o m i a s t pisane swą (przynajmniej czyć c z y t e l n i k a ? dla autora? j a k i e krążą słowa ze ukazać t o „(...) co n a z y w a m y dojrzałe Malinowskiego: głos głowach, muzyki Suzin. czasem Czym my (...) praktyczną". potrafimy określić w c h w i l i t e n człowiek, t o już odpowiedniego l u d z k i c h j e s t sprawą t y m momencie zbli­ waż­ pan Malinowski 23? �238 �wyciąga .,Dla rękę, w s k a z u j e przykładu kolejnie. Ilustrują one J.). T o ojciec Po stwierdza, jedna że obrazów poematu fragment kochający nieszczęśliwy. o których będzie sześć treść (którego przerażeniem A. obrazy obejrzymy pt. z Ochrzczona cytowałem wyżej s w e córki staje p r z e t r w a n i u ciężkiego nich jest rozkraczają nogi, niszczą sprzęty Na obrazie dziecka, na płaczą, bardzo okresu wojny, poważnie chora. Jak 2 3 — niał wiadomość sobie wojny nięte zęby. Werdykt nadzieję zmrużone pogoda... wydany zaufanie. nego. Wyleczona perspektywę przyjaźnie. pogodne. Obraz Lubimy w a druga ( i l . 4). N i e s t e t y braja obie. Dostają że obie nie mają II. (i. Ochrzczona jego obrazie Jedna i budzi lekarz lękliwie splatają twarze w się mieć sercu. p o d tytułem Giloty­ z partyzantek drze­ bezpieczeń­ karabin wroga szczęście przerażeniem wojny, w y m . 39 X 29,5 c m zwyciężyć cydują ma usta s t r a c h , drugą się uciec, przestrzeń w ale pomiędzy wąskie, jakby s t r a c h rządzi. zasznurowane muszą Z ogarnął sięga p o nią, b y później umie z nich już s t r a c h ( i l . 5). Ręka ściąć ją n a g i l o t y n i e . Zdrajca, terka, wdzięku melduję jest wroga j e , g i n i e z rąk p a r t y z a n t ó w . Ocalała kobiecego, de­ dwumetrową który w y d a ł pełna prze­ więzienia przeskoczyć domami. Pierwsza p o w i e t r z u , drugą Obraz swój boha­ powrót roz­ powiedzieć, 13 pełen g r o z y , ktoś s p o d kół pociągu wydostać dziecko. haterki świadczy zawisła w Układ o nóg wielkim i rąk, i całego napięciu jej usiłuje ciała woli. bo­ Jakby powietrzu. W p o d o b n y m n a s t r o j u z n a j d u j e się b o h a t e r z o b r a z u 14. T o ktoś, co usiłuje w i e l k ą szybę rozbić s a m y m Można przypuszczać — tazji A. ( t u nasz J . ) , że a u t o r puszcza człowiek mający sobą. wodze silniej fan­ działające zmysły, c z y m o ż e jakieś z m y s ł y p o d w ó j n e , n p . p o d w ó j n y nos, podwójne oczy, słuch nie byłby zmuszany przez życie do t a k s t r a s z n y c h s y t u a c j i . rodzin­ traci się do w i ę z i e n i a . Można ale 5, szczęścia pilnuje jej wycelowany szczęścia, postać. Zamyślony maszerować, n a straży ojciec zaciś­ ludzkie poemat Jedna m i l c z e n i e m , d r u g a lękiem o t w a r t e . Pierwsza Przypom­ J e g o n a t c h n i o n a postać Ręce ona wyjaśnia. stwa 4: t a k się l u d z i e z nadzieją 7 d o 12 ilustrują postawa, koniec nieśmiało takt od­ Prawdziwy to obraz się obraz szeptał p r z e z na haterek. zaginięciu ( i l . 6). kurczy lekarza, 6 — cieszy T a k zachowują lesie Obraz do z d r o w i a . d o m u chorego. Obraz — prawdy przestrzenną. Też wiele w przez o Drugi dziecka dzieci tej woli u k r y t e w nas s a m y c h . Z w r ó ć m y u w a g ę n a m i n y t y c h b o ­ do j e d n o s t k i . się oczy, d e s p e r a c k a bombardowania. p o w r o t u chorej budzi mie zaginionej. Odkrycie jest p r z y j a c i e l e m na. powrót t o są nasze c h o r e swej się, mieszkanie. dowiadują o chorobie wojenne wbrew rodzice trzeci — anielska przyjął Zachowują o d siebie. Załamują później i demolują s t r a s z a , odstraszają a obraz a — się zachowują się l u d z i e u d e r z e n i nieszczęściem? się różnie, ale z a w s z e zaczynają mowa: oznaczonych W j a k i sposób m o g l i b y ś m y e w e n t u a l n i e p o d w o i ć czy potroić siłę w i d z e n i a przy pomocy nianie ciele siły czy słyszenia? M o ż e w zastrzyków, mięśni. i silniejsze ale obecnie Sport to działanie zdrowie, pisarzu", który a wyrywa złą na trzech twarzach ( i l . 7). T r z y osoby — w wzmac­ zdrowym Bergmanie, duszę ażeby pozostawić lepszą. M o ż e taką lepszą my przyszłości przez zmysłów". N a s t ę p u j e opowieść o I n g m a r z e kim — namalowanych trzy „szwedz­ człowiekowi, duszę na ujrzy­ obrazie m i m i k i , t r z y różne 20 sytuacje. bywa często Najbardziej cierpi fizycznie olej/płyta pilśń., I I . 7. Ciężar i mimika, f r a g m . t r y p t y k u n r 20, olej/płyta pilśń., w y m . 37 X 28,5 c m ten na dole, najmniej ten 239 �U góry. U k ł a d y różne nastroje zmarszczek tych (na dole) l e p i e j na twarzach osób. T e g o charakteryzują najbardziej t e r a z n i e rozdrażniać jeszcze C z ł o w i e k p o w i n i e n zauważać u i n n e g o bardziej. człowieka na t w a r z y różne l i n i e nastrojów. (...) O c z y l u d z i muszą oglą­ dać oczy inne­ go i n n y c h ludzi, wyczuwać słuchu. wzroku Zmysły i słuchu są naszymi powinniśmy nadsłuchiwanie przyjaciółmi. wznosić Zmysłom kolumny pamię­ ci". żyć w nie słyszymy naukę, j a k t o t r z e b a z g o d z i e ze s w y m i zmysłami. K i e r o w a n e przez naszą wolę, ucho i p r z e d s t r a s z n y m i nałogami — w siebie, musi mieszkanie, ażeby nałogowo autor, poczem, pomiędzy Wyzbywa się się na wodzie giną w I człowieka następny obraz. d w u ludzkich twarzy. ginie i powstaje, jego 19. T o fantazja. Tak jak „Jednocześnie ich powstają i widzieć i z której słyszeć, ale rozwoju człowieka!" Bezpośrednio nie w po swój cierpień silnego Spróbujmy przećwiczyć obrazki twarze myślań Na Jak — nas n p . zbliżyć okazać się swoje język". jak do uczesania Obrazy poszcze­ przysz­ życzliwym, sposób pięknego się". ludzi uduchowionych. „ B y ć m o ż e n i e są s y m p a t y c z n i , jacyś z a p a t r z e n i li. 240 8. K o s m o n a u t a , olej/płyta 14 obrazie uduchowionych? znaleźć tematy się bez z dwie ich roz­ konfliktu. 44 w s p ó l n e o p ł a k i w a n i e kogoś j e s t p r z y ­ bo t w a r z e (jak odpowiedniej przedstawia zbliżone m o ż e obeszłoby przy płaczących mają śmiechu) bardziej zaokrą­ p o l i c z k i . Współczujemy płaczącym, płacząc s a m i . Z b l i ż a m y Oglądanie pierwsze pokoju się d o s i e b i e w sie­ pilśń., w y m . 38,5X29,5 c m (sali g o s p o d a r z ) kończy d e m o n s t r a c j a (nie chcą maszerować, zamknięte), pionowa), oszusta na osiągnięć — W wiedzę li. A typów: ich krok intensywnie więc nastro­ jest coś — jak mówi ludzi smutnych niepewny, patrzących (ręce p o k o r n e , z d z i w i o n a dłonie (postawa pozycja i d l a odprężenia gło­ wido­ piękne d o m y i m i a s t a — i szczyt l u d z k i c h lot w kosmos. nauty, bohatera nowej następne przedstawiają żon­ rozpoznawać w ludzi Ilustracja ki przyjemne: nawet sobie rąk uduchowienie, by i p r a k t y c z n e u b r a n i e samego czy należy się d o n i c h „niemały w p ł y w g u s t o w n e berecik w postrzegania ruchy k p i a r z a i myśliciela. „ G d y b y były jemniejsze glone uczą l u d z i , a b y zbliżyć w y , statyczność układu ciała) — lekki kontakt z równoważyć uczucia i silnego u s p o s o b i e n i u . Otóż m a n a t o Jakiś nawiązując kto umie pogodnym siebie. w Dalsze nastroje ręce. t y m stwier­ d z e n i u następuje r a d a p r a k t y c z n a — j a k być przyjaznym, s p o k o j n i e (...). M u s i przeżyć jami". wyrastają gólnych m o m e n t a c h , lecz c h r o n i c z n i e . T o w i e l k a łość odbi­ ślad t a k ślady m i m i k i Głowa zewnętrznego. twarzy ślady w nad glera". wspólny zależności o d n a s t r o j u c z ł o w i e k a " . znów d w a żywioły: nimi a wyrazem „Więc te m u rzeczy. Czy m a konklu­ wśród j e g o o k a też s z y b k i e j a k b ł y s k a w i c a . Szczęśliwy „trzeba zależność źle zbolałej „ C z ł o w i e k siedzących głębokich Oto: wyjaśnić się A o t o żongler. „ R z u c a d o góry 6 p r z e d m i o t ó w i s z y b ­ k o j e łapie. R u c h y chwili. klucz 1 ból". czło­ na t w a r d z i , nieustępliwi '. t w a r z osoby czułby rzeką, w y p o c z y w a j ą c y c h zapatrzeniem klucznikiem? Nie!" — a b y dokładniej nastrojem demonstruje i nastroju swoje zamykać nie rozkradziono być n a z i e m i w i e c z n y m jających pijaństwem, rozsąd­ człowieka kłódkami, z a s u w a m i , r y g l a m i . „ T o który duje o k o , ochronią myśl z b y t n i m s t r a c h e m o r z e c z y doczesne. O t o p o ­ stać z a r z u c o n a wiek rozwijać z zasadami, I I . 13 p r z e d s t a w i a takim otoczeniem. Dalej i b i e , ale są to l u d z i e obciążonego drugim pokoju, o trzeba sobie 9. Patrol, A więc wizerunek kosmo­ e p o k i ( i l . 8). z dużym nabywać stołem, przez widzimy, gruntowne olej/płótno, w y m . 3 7 , 8 X 2 8 cm że stu­ 1967 r . �W o j s k o jest d o b r e n a w s z y s t k o , zdaje się m ó w i ć obrazek na i l . 9 pierwszy n a m a l o w a n y przez p. M a ­ l i n o w s k i e g o , w 1967 r . W o j s k o w a l c z y z przyrodą, n a ł o ­ giem, niezdyscyplinowaniem i lenistwem, a przede wszy­ s t k i m b r o n i ojczyzny. II. 10. Moi krewni, olej/płyta pilśń., w y m . 39 X 28 c m d i a . W t y m c e l u k o n i e c z n y jest n a świecie pokój ( z a t k a ­ n i e dłonią l u f y a r m a t n i e j ) . I n d y w i d u a l n e w y s i ł k i , a b y p r z e z w y c i ę ż y ć niedoskonałość „dają w i e l e , a l e n i e t y l e , co z o r g a n i z o w a n a a k c j a oświaty, doskonała i s y s t e m a ­ tyczna". II. 1 1 . Historia uczuć w mimice, 66 X 75 c m olejj/płótno, wym. Następuje s e k w e n c j a o d z i e d z i c z e n i u , a w i ę c p r z e ­ k a z y w a n i u n a b y t y c h cech przyszłym p o k o l e n i o m . D l a ­ tego n a i l . 10 w i d a ć wspólny m i a n o w n i k w t w a r z a c h t r z e c h pokoleń. Z n ó w g a l e r i a t y p ó w . K a ż d y człowiek m a w ł a s n y w y r a z p s y c h i c z n y . B a ! p o w i a d a a u t o r „ n a w e t koń p o ­ s i a d a swoją mądrą fizjonomię psychiczną". N a i l . 11 w i d a ć t w a r z e : myślącą, cierpiącą, t w a r z b a d a c z a , c z ł o w i e k a płaczącego, ironiczną, drwiącą, uś­ miechniętą i śmiejącą się. T r z e b a umieć p o z n a w a ć n a ­ s t r o j e , układ z m a r s z c z e k i mięśni, p r z y g l ą d a ć się. T o k o ­ n i e c z n e „ b o przecież c z ł o w i e k c z ł o w i e k o w i też rzeźbi t w a r z " . O s o b i s t e doświadczenia a u t o r a , co i r a z dają znać 0 sobie. O t o w i ę c o b r a z k o w a opowieść o r o l i d z i a d u n i a ( i l . 16—18) ilustrująca treść n a p i s a n e g o u t w o r u . „ D z i a dziuś o d g r y w a niemałą rolę w wychowaniu dzieci. Kształtuje o d p o w i e d n i o c h a r a k t e r d z i e c k a (...) b r o n i go p r z e d straszną g ł o w ą z a r a z y , p r z e d p o r y w a c z a m i d z i e c i , przed w y r a f i n o w a n y m terrorystą współczesnej epoki, przed s t r a s z n y m i s k u t k a m i w o j e n . W n u k w y c z u j e życz­ l i w e b i c i e serca d z i a d z i a — w y c h o w a w c y i z a w i e s i m u na m a r y n a r c e Złoty K r z y ż Dobrego w p ł y w u Wycho­ wawczego". N a zakończenie seansu p a n M a l i n o w s k i p r o p o n u j e t a k i e ćwiczenia: „ P o s t a r a j się w s k u p i e n i u upodobnić swoją twarzą do j e d n e j z t w a r z y w y s t a w i o n e j w t e j i z b i e . T o z n a c z y upodobnić swoją minę i z a c h o w a n i e się 1 określić w przybliżeniu s w ó j nastrój p o każdej z m i a n i e o b s e r w o w a n e j o s o b y . N a l e ż y brać p o d u w a g ę sposób p a t r z e n i a sposób z a m y k a n i a u s t , m a r s z c z e n i a czoła i w j a k i e j p o z y c j i z n a j d u j e się g ł o w a i s z y j a osoby z r y ­ s u n k u " . Następnie każde przyjrzeć się g r u p i e 12 o b r a ­ zów, określić nastrój każdej z p r z e d s t a w i o n y c h osób i o d p o w i e d z i e ć w j a k i sposób należałoby zbliżyć się d o n i e j . Jeśli się tego n a u c z y m y , b a r d z i e j będziemy s i e b i e szanować. N i e będziemy w i ę c strzelać do k o n d u k t u p o ­ g r z e b o w e g o , a n i używać d z i e c i do różnych r o z g r y w e k między s t a r s z y m i . N i e będą ginąć żołnierze, i „ludzie n i e będą w n i e z g o d z i e r o z r y w a ć n a c z t e r y s t r o n y świata w y g o d n e g o m a t e r a c a z i e m s k i e g o , zamieniając się w k o ­ n i e r o b o c z e " — co p r z e d s t a w i a i l u s t r a c j a . K o n i e c . P a n M a l i n o w s k i uśmiecha się, p y t a o w r a ­ żenia. Jest p e w n y s w y c h r a c j i , a l e p r z e c i e ż chciałby usłyszeć i c h p o t w i e r d z e n i e . P o k a z u j e s w ó j d o r o b e k p i ­ s a r s k i . M a ł y , n i e p o z o r n y , w n i e c o już w y t a r t y m u b r a ­ n i u . . . śmieszny? N i e , n i e śmieszny. Żadna p a s j a l u d z k a n i e jest śmieszna. Zwłaszcza g d y w y n i k a z a u t e n t y c z ­ n e j p o t r z e b y , g d y staje się c i ę ż a r e m i w y z w o l e n i e m , g d y w y r a ż a osobowość człowieka. Oczywiście, t a k n a z i m n o , z d a l e k i e j p e r s p e k t y w y , można p o w i e d z i e ć o t y m , co zrobił: n a i w n e , można zganić b r a k p r e c y z j i myśli, p o m i e s z a n i e p r z y c z y n ze s k u t k a m i , u p r o s z c z e n i a i o d ­ k r y w a n i e p r a w d b a n a l n y c h . Można, a l e t a k i e podejście s c i e n t y c z n e p r z e d e w s z y s t k i m o g r a n i c z y nas s a m y c h . W doświadczeniu M a l i n o w s k i e g o w a ż n a jest d l a m n i e jego p o s t a w a , j e g o e m o c j o n a l n y sposób r e a k c j i n a zło n a ­ szego świata. M i m o , a p o części i dzięki „ n a i w n o ś c i " s t a j e m y się b o g a t s i , słysząc w y w o d y a u t o r a , oglądając j e g o p r a c e i chłonąc atmosferę tego d o m k u : mamy b o w i e m do c z y n i e n i a z ludzką pasją z c z ł o w i e k i e m d o ­ b r y m , o g a r n i ę t y m w o l ą zbliżenia l u d z i i rozładowania k o n f l i k t ó w . P r z y t y m dociekliwość i r z e c z y w i s t y , w i e l o ­ s t r o n n y t a l e n t W ł a d y s ł a w a M a l i n o w s k i e g o każe n a m za­ dumać się n a d m o ż l i w o ś c i a m i t w ó r c z y m i , k t ó r e t k w i ą w człowieku, n i e zawsze rozwinięte, n i e z a w s z e s z k o l o n e . 241 T �II. 12. Pyszalkowaty bezwzględny, olej/płyta pilśń., w y m . 29 X 40,5 c m �II, 14. Pogodni, olej/płyta pilśń., w y m . 28 X 40 c m ��19 "V» » 5 •fi. >" / . i ' ш^к&егиг » л * ' i'ft!*' ^A ' / » Д Sr >J-.';7 фе 1// - -'j? fie /?!'/*/*, 1 »,w w - *-irvj' , il't?egro,'. V - ' i ,'»/ >w 11 an- i 't w, #Д> « J - A T /г «5 ••-V- : 19. i 4 " " ^ M < # ' V T Ż 20. w a Malinom 245 4 �P R Z Y P I S Y U r . 28.10.1909 r . w e w s i C i e l a k o w o , k . N i e ś w i e ż a ( o b e c n i e Z S R R ) , ojciec K o n s t a n t y był b u c h a l t e r e m w s t a r o s t w i e . W r a z z r o d z i c a m i i r o d z e ń s t w e m (5 dzieci) przyjechał w 1917 r . d o P o l s k i . S k o ń c z y ł średnią Szkołę Rolniczą w Ż y r o w i c a c h (1932), p o c z e m p r a c o w a ł j a k o t e c h n i k r o l n y w majątku n a P o d l a s i u . Z d e c y d o w a ł się j e d n a k n a dalszą naukę. P r z y j e c h a ł d o W a r s z a w y , c h o ­ dził n a W s z e c h n i c ę Polską, m a t u r ę zdał w 1935 r . R o z ­ począł, j a k o w o l n y słuchacz, s t u d i a n a w y d z i a l e f i l o l o g i i p o l s k i e j U . W . W czasie o k u p a c j i p r z e b y w a ł w P r u ż a n a c h u o j c a i p r a c o w a ł t a m j a k o n a u c z y c i e l , p o t e m został w y w i e z i o n y n a r o b o t y do N a d r e n i i . Ożenił się w 1943 r . Z a r a z p o w o j n i e wrócił do k r a j u , pracował w G r y f i ­ nie, poczem podjął r e g u l a r n e studia, n a j p i e r w n a u n i ­ w e r s y t e c i e łódzkim, później w a r s z a w s k i m . P o l o n i s t y k ę ukończył u p r o f . Z . J a k u b o w s k i e g o w 1957 r . O d t e g o c z a s u u c z y w P r u s z k o w i e . O d 1970 r . j e s t n a e m e r y t u ­ r z e . W 1975 r . o t r z y m a ł „ Z ł o t y K r z y ż Z a s ł u g i " . 1 Pisze w i e r s z e , u t w o r y m u z y c z n e i m a l u j e ( m n i e j w i ę c e j o d 1967 г.). N a u c z y ł się s a m grać n a s k r z y p c a c h i a k o r d e o n i e . J e g o 10 u t w o r ó w m u z y c z n y c h z a r e j e s t r o ­ w a n o w Z a i k s i e . N a k u r s a c h o r g . p r z e z K u r a t o r i u m uczył się p r o w a d z e n i a zajęć m u z y c z n y c h i uzyskał u p r a w n i e ­ n i a . W y d a ł 6 t o m i k ó w p o e z j i , m a w rękopisie d r a m a t , powieść kryminalną, w i e r s z e i prozę. * W ł a d y s ł a w M a l i n o w s k i , członek K l u b u L i t e r a t ó w N a u c z y c i e l i . Poezje, t . I , Stołeczny D o m K u l t u r y N a u ­ c z y c i e l a , (bez d a t y ) . T y t u ł w i e r s z a Niepokój wzwyż II. 21. Fragment P o n a d t o p. M a l i n o w s k i jest a u t o r e m h y m n u Szko­ ły n r 215 w W a r s z a w i e . A b y w y r a ź n i e w y e k s p l i k o w a ć s w e myśli, z a p e w n e w o b a w i e , że w z d e n e r w o w a n i u m o ż e je n i e p r e c y z y j n i e w y r a z i ć , p . M a l i n o w s k i napisał t e k s t wyjaśniający, n a ­ z w a n y „ k o m e n t a r z e m " i p o w i e l i ł go. Pisząc t e n artykuł korzystałem z a r ó w n o z tego t e k s t u j a k też i k o m e n t a r z n a g r a n e g o n a taśmę i p u s z c z a n e g o w czasie oglądania o b r a z ó w o r a z z w y p o w i e d z i w czasie n a s z y c h r o z m ó w W 1974 w z i ą ł udział w ogólnopolskim k o n k u r s i e plastycznym p.n. „Mój region w ХХХ-leciu P R L " . O t r z y ­ mał wyróżnienie. Zaczął w y s t a w i a ć tuż p o w o j n i e . R y s o w a ł w ó w c z a s k a r y k a t u r y i w ł a ś n i e j e w y s t a w i ł w 1946 r . w czasie p o b y t u w G r y f i n i e (zachował się afisz w y s t a w y w T o v. Muzyczno-Literackim „Promień"). P i e r w s z y t o m p o e z j i , Strzały niewolnika, z własny­ m i r y s u n k a m i , w y d a ł w 1939 г., nakładem F . H o e s i e c k a W rękopisie m a p. M a l i n o w s k i w i e l e u t w o r ó w l i t e ­ r a c k i c h oraz j e d e n „synkretyczny", b o w i e m n a każdej s t r o n i e znajdują się r y s u n e k P r u s z k o w a , t w a r z z o d ­ p o w i e d n i m wyrazem, nuty, kolejny odcinek powieści k r y m i n a l n e j , w i e r s z , powieść r y s u n k o w a ( v i d e i l . 30, 31) J e d e n z w i e r s z y nagrał H e n r y k B o u k o ł o w s k i i a u ­ t o r chętnie p u s z c z a s w y m gościom tę taśmę. P o m i j a j ą c z n a k o m i t e w y k o n a n i e , t r z e b a przyznać, że w i e r s z w c i ą ­ ga, słuchałem go z dużym z a i n t e r e s o w a n i e m . Z t o m u O c f i r j c s o m / przerażeniem, W a r s z a w a b.d (Poezje, t. V I ) . 3 4 5 0 7 8 mieszkania Władysława Fot.: j . Swiderski 246 Malinowskiego � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/293eed00ebe95055e18b0e4a19aa10ca.pdf 8792b20dec546786ce3dda90fff696e1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3350 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3139 Title A name given to the resource Poglądy Zalipianek na sztukę / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.1-2, s.19-38 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowska, Aleksandra Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksandra Jackowska POGLĄDY ZALIPIANEK NA SZTUKĘ ) l „ M a l o w a n i e to d l a m n i e największa przyjemność, n a j l e p s z e l e k a r s t w o . M n i e choćby i karę d a l i , to i t a k b y m coś ubazgraia" Stefania Łączyńska z Zalipia Z i l i p i o położono jest w pjhiooaoj k o l o r e m . A p ó ź n i e j t u j u ż z a c z ę l i i k o l o r o w o m a l o w a ć . (2) części w o j . t a r n o w s k i e g o , v w w i d i a c h Wisły i D u n a j c a , n a t z w . Powiślu Dąbrowskim. W po. Dawniej wszechnoj białe giergony. ś w i a d o m o ś c i m a l o w a n i e d o m ó w k o j a r z y się z Z a l i p i o m . I c h o c i a ż t a k ż e w i n n y c h r e g i o n a c h z d o b i się d o m y malowidłami, t o n a t y m t e r e n i e s p o t y k a się s z c z e g ó l n i e r o z w i n i ę t e dekoracji malarskiej nętrznych. Po zarówno ścian wewnętrznych przyciesie, a na t y m (9) już zabielało i robiło t a k i e g o zew­ kwiateezka, to ptaszeczka, żabeczki. D a w n i e j m a l o w a l i s a d z a m i , a j a k chcieli czerwo­ nego tośmy sobie utłukły cegły. A później t o znów Ż y d k i 2 I się n a c z a r n o N a j p r z ó d m a l o w a ł o się s a d z a m i n a c z e l u ś c i u , t o się z a w s z e przykłady jak i malowało wojnie światowej nasilające się p r o c e s y się h a n d l e m z a j m o w a l i , b o z u p e ł n i e i n n y u s t r ó j ż y c i a b y ł . . . urbanizacji w s i o d b i ł y się t a k ż e n a P o w i ś l u D ą b r o w s k i m . M a l o w a n o c h o c i a ż w c i ą ż j e s z c z e z w y c z a j t e n u t r z y m y w a ł się dość Oni mniej, przynosili farby, co się mlekiem rozrabiało. M a m a m n i e uczyła... O n a zupełnie inaczej szeroko. (15) malowała, t a k D o p i e r o w czasie o s t a t n i e j w o j n y nastąpiły z d e c y d o w a n e z m i a n y j a k d a w n i e j , t z n . t a k i e p r o s t e , dłuższe, a l b o t a k i e w kółku n a gorsze i b y ć może t r a d y c j a kwiatki... Potem całkowicie, g d y b y zainteresowania nych nie opieka Zalipiem i miłośników malowanych domów zanikłaby ze s t r o n y w ł a d z , i n s t y t u c j i ludowej sztuki. Po pierwszych b u k i e t y się r o b i . K o l o r y t e ż b y y > a l > n i e t a k i e j a k t o r ,z, kultural­ b o się r o b i ł o f a r b ą w p r o s z k u , a n i c p l a k a t o w ą . S a m o m y ś m y ków Państwowego I n s t y t u t u B a d a n i a S z t u k i L u d o w e j i M u z e u m Etnograficznego w Krakowie, w rok później kańców Zalipia, najlepszych umiejących zdobić swe zorganizowano wszystkich domy ł robiły pędzelki. badaniach p o n e t r a e y j n y c h , p r o w a d z o n y c h w 1946 i 1947 r . przez p r a c o w n i ­ k o n k u r s , którego zadaniom była a k t y w i z a c j a i miesz­ wyróżnienie m a l a r e k . K o n k u r s odegrał poważną rolę w Dawniejsze z P o w i ś l a (a z w ł a s z c z a z Z a l i p i a ) z y s k u j ą o g ó l n o k r a j o w ą sławę, twór­ czości. Już w niedługim czasie p o k o n k u r s i e w s a m y m nia „mniej w innych wsiach koło wypowiedziach jest współczesnemu. malarek powtarzają się określe­ nieformiste": t o przeważnie t y c h kółek. To duże i k o l o r o w e . (7) Dawniej takie kółka nie były były mniej rysowali. takie ukształtowane Gwiazdka bukiety jak teraz, te gałązki, a n a tej gałązce było t a k i e kółko, serduszko t a k i e n i e f o r m i s t e . (21) Zalipiu powiślańskich. przeciwstawiane ukształtowane, Dawniej Dawniej l i c z b a p o l i c h r o m o w a n y c h d o m ó w wzrosła z 30 d o 120. P o d o b n e zaobserwowano malowanie wykonania. W podtrzy­ k t ó r a z k o l e i stała się k o l e j n y m b o d ź c e m r o z w o j u l u d o w e j (1) T o c o s t a r e , d a w n e , k o j a r z y się z p r o s t o t ą w z o r u , n i e u d o l n o ś c i ą m a n i u ginącej już t r a d y c j i . P o c z ą w s z y o d togo czasu m a l o w a n k i zjawisko t o j u ż się u l e p s z a ł o . T e r a z t a k i e piękn<- dowody n a d m a l a r k a m i i liczno malowali więcej cane p o całej ścianie. 3 pojedyncze kwiaty, porozrzu­ (19) D a w n i e j m a l o w a ł o się p r o s t o : k o l o , d z i u r k a w t e m i t o b y ł Malowanki tradycję. tego regionu Odkrył je w Malowanki ludowe mają swoją już 1905 r. Władysław w Powiślu blisko 100-letnią Hiekel. W który Dąbrowskim, kwiatek. artykule Mama opublikował powałę, talerze." kredens, okna, okiennice, kaflowiec, a j a k teraz. rzadkie, proste (24) patyki takie nawet prostszo cinnemu. wzory, zygzaki t a k b y m p o w i e d z i a ł a , że p o dzie­ (6) 4 Dziś Z a t e m doskonało w i d o c z n a jest o p o z y c j a w Zdipiu nikt natomiast przekazywana nie pamięta Hickla, zachowała się z pokolenia n a pokolenie wiedza o t y m , m a l o w a n k i , prosto i stylizowano, nane po dziecinnemu". j a k m a l o w a ł o się d a w n i e j . S t o s o w a n o w ó w c z a s n a t u r a l n e b a r w n i k i niewprawnie i malowano sformułowania znają dobieranych kwiaty Jeszcze d a w n i e j , t o więcej m a l o w a l i t a k i e p a c k i i r z e , już t o w p r o s t n a ścianie p r z y o z d a b i a j ą c co t y l k o j e s t w i z b i e , więc nie było takie i o g i m y . A t e r a z , t o j u ż się i n n e k w i a t y m a l u j e . (9) w 1905 r. w „ L u d z i e " pisał: „ D z i e w c z ę t a malują już t o n a p a p i e ­ a Kolorów malowała najczęściej jeszcze dziś n i k t nawet prawie tylko dwoma sposoby k o l o r a m i . Starsze robienia już z n i c h n i e farb malarki i pędzelków, choć korzysta. N a s a m y m p o c z ą t k u m a l o w a n i a t o jeszcze n i e było t a k i c h kolorów, t y l k o m a l o w a l i w a p n e m bielonym rom. domio malowali jakieś na sadzy albo zygzaki Alo oprócz komponowania większych całości. cze, a p o t e m na coraz większe pierwszymi, się te dłuższe same łodygi). technicznych w tu nieumiejętność także o N a początku malowałam t a k i e mniejsze kolo­ t o m a l o w a l i t a k , ż e b r a ł o się z p o ł a t a k i e j (z c e g ł y ) i t y m m a l o w a l i . N a malowaniu kwiaty, i grubsze. pojedyn­ (4) J a k e m d o szkoły ehodziła t o m sobie w d o m u piec żółtej wała wapnem, czeluściu o d takie pieca okrągłe wzory, n a czeluściu, białym w bardzo takie tiulipany. brzydkie. J a k pierwszy „packi" czarno. D o m j a k b y ł o b i e l o n y t o się s t r o i ł o w z y g z a k i , t e ż j e d n y m to było, wymalo­ to to było r a z się m a l u j e , t o takie zrobić, o g o n ó w , a n i k o l o r ó w p o z a d a w a ć . T e r a z t o j u ż ł a d n i e sił k w i a t k i wycienio wane, t o się m a l o w a ł o Nieładnie p r o s t e ł o d y g i się s t a w i a , p ą c z k ó w n i e p o t r a f i ł a m (4) Dawniej umiejętności z M a l o w a ł a m p o j e d y n c z e k w i a t y , a p ó ź n i e j już b u k i e t y . (1) m a l o w a l i z kolei białym liście. bywają Powtarzają pojedynczo, chodzi g l i n k i , t o t y m się b i e l i ł o , b o n i e b y ł o w a p n a . F a r b y s o b i e utarły kwiaty, kwiatów, (1) Dawniej pracami. poszczególnych na po­ innym braku Dawne „wyko­ Utożsamiano wykonanymi (prosto dawno — nowe. u w a ż a się o b e c n i e z a W czasach Hickla na w y kraszone. Powiślu (12) Dąbrowskim przy malowaniu p o s ł u g i w a n o się t a k ż e s t e m p l a m i , w y c i n a n o j o n o ż e m w ś w i e ż y m buraku pastewnym l u b z i e m n i a k u , a farbę nanoszono palcom 29 I �b o o d s z a b l o n u się n i e d a . J a k e m t a k n a p r ę ż o n a d o m a l o ­ w a n i a i si położę, t o t a k obmyślam, żeby jeden k w i a t n i e b y ł p o d o b n y d o d r u g i e g o , żeby mieć inaczej niż koleżanka. (12) Inne malarki twierdzą, że n i e posługują robią żadnych się s z a b l o n a m i , że n i e szkiców. N i c z e g o n i e r o b i ę na. p a p i e r z e . J t , k wchodzę do pobielo­ nego m i e s z k a n i a i m a m malować, t o dopiero w t e d y zaczy­ nam sobie myśleć. (9) S z k i c ó w n i e r o b i ę . T o się r o b i p r o s t o o d r ę k i ... ( 1 1 ) W o g ó l e n i e r o b i ę ż a d n y c h s z k i c ó w . Ja., g d y s i a d a m malowania, to dopiero to jeszcze Jak potrzeba oo będzie nie w i e m mam farby obmyślam. G d y r o z m b i a m gotowe, to malowane. już mogę do farbę, (13) malować. m i żadnych szablonów, a n i wycinków, Nie o d ręki m a l u j ę . A k w i a t y m i się ś n i ł y n i e r a z , t a k i e ł a d n e , ż y w e . A l e t a k , ż e b y j a j e r o b i ł a t o n i e , b o j a j o r o b i ę ze swojej w y o b r a ź n i , a n i e t a k i e j a k i e o n e są n a p o l u . ( 1 7 ) Zdzisław Szewczyk przytacza zabawno zdarzenie: „postacie l u d z k i e n i e są ł a t w e d o w y k o n a n i a d l a m a l a r e k , k t ó r y c h wprawiona Kosmiak żyła jest z do braku własne motywów roślinnych. jakiegokolwiek dziecko Dlatego wzorca (do do a r k u s z a i odrysowała Felicja odbicia) przyło­ kontury. Ponie­ waż niemowlę miało podwinięte n o g i n a m a l o w a n y wyglądał j a k b y tańczył zbójnickiego." W i e l e u w a g i m a l a r k i poświęcają gdy obserwuje „krakowiak" 5 d o b i e r a n i u kolorów, Janina K r u k n p . mówi „Ja własne t o t a k pasuję k o l o r y , ż e z a w s z e m i się w i d z i , ż e r ó ż z n i e b i e s k i m n a j b a r d z i e j a czerwony choć się j e p r z y p r a c y m a się w r a ż e n i e , ż e w y b ó r n a ­ s t ę p u j e a u t o m a t y c z n i e . A j e d n a , k ka,żda z n i c h m a s w o j e preferencje. ręka też z różowym." D l a Stefanii Łączyńskicj odbija, zaś: „Nie­ z a p o m i n a j k i t o piękny k w i a t u s z e k jest, t o j a go wszędzie b y m I I . 1. „ D a w n i e j m a l o w a ł o się n a c z a r n o p r z y c i c s i c , a, n a t y m biało giergony". Obora Marii Misterki z Samocic, 1981 chciała w ł ą c z y ć , b o t o k o c h a n y k w i a t u s z e k , a l e o n już n i e daje takiego u r o k u , j a k t e n niebieski kolor, j a k d a j m y n a t o różowy, czerwony, czy n a w e t żółty — bo t o zazdrość miało lub też przez zamoczenie w niej wzornika. Stempelki do w y k o n y w a n i a odcisków, wzorów g e o m e t r y c z n y c h w ó w roślinnych. Często u ż y w a n o i c h d o o d b i j a n i a kwiatków i listków, do których i inne elementy. „patrony" Stosowano czyli Wykonywano szablony je z papieru U b moty­ pojedynczych później łodygi też, w celu ułatwienia sobie pracy, z domalowT/wano służyły wyciętymi pakowego, konturami kartonu lub C o d o j e d n e g o Z a l i p i a n k i są z g o d n e — k a c h p o w i n n y być żywe, jaskrawe. W i chyba wej, dlatego niechętnie Lubią malarki, mimo i rzadko (Komisja), żoby Szablony żeby okresie międzywojennym p a t r o n y n a użytek w ykorzystywa.no T zatracić malowano wrażenie do mniej bezpośrednio przez nie. pomalowane wg dawnych już t e r a z t a k n i e l u b i m y , l u b i m y n a k o l o r o w o . (11) wojnie t o ładne, żywo k o l o r y mają i nic są n i e d o b r o , słabo k o l o r y są. W tych (14) zdolniejszo malarki pomysłowych sąsiadek. z a g r a n i c z n y c h t a k i ładny jest różowy, n i e b i e s k i , b i s k u p i , ołówkiem, t a k ładnie odbijają. U nas n i e m a różowego, t r z e b a mieszać zaznaczania posługiwania było tektury. T e r a z t o są t e m p e r y , W Komisji konkurso­ wracają. wzorów i jeszcze, żeby było t y l k o d w o m a k o l o r a m i . M y t o pełzną. wykonywały malowan­ wzorów. zostały w p r o w a d z o n e światowej. kolory w d a w n y c h tego n i e było postulatów do nich R o z a l i a S k o w r o n z Z a l i p i a twierdziła, że „ f o r e m k i z w y k r ą c k a m i " przez zakonnice zaraz po pierwszej choć m y d a w n i e j gardziły ż ó ł t y m , oznaczać." się wzorów" patronom, Zalipianki z bądź To polskie farby u ż biały mieszanymi i b o r d o , a l e t o już n i e t o . (4) Drogie są te farby, ale najlepsze to zagraniczne. (2) m a d a r k i , któro zachowały tra­ u c z u c i a m i wspominają szablony. Mówią o nich raczej n i . c h e m i o : N a początku znaczyłam sobie d z i u r k i w papierze, żel.у t o wszystko r a z e m b y ł o r ó w n e . J a k m i się u p r z y k r z y ł o t o k robić, t o maczałam palce w f a r b i e i t a k e m wkładała w to dziurki. (12) Dawniej to jeszcze formy się robiło, takie punkty na papierze, żeby o n miał układ równy, a k w i a t e k , j a k k t o sobie ułożył. (21) I używanie Tallens). farb Obecnie najlepszych najmodniejsze b a r d z i e j się „ o d b i j a j ą " i zagraniczne, firm zagranicznych są f a r b y (Rownoy, f l u o r i soci o y j n o . t y m lepsze. A i pędzle muszą b y ć najlepiej z borsuczego Z a l i p i a n k i lubią z a t e m j i s k r a w e k o l o r y , t a k i e j a k i c h do swych malowanek. Pyfali.m czy takie kolory z głowy. być ono w c i e m n y c h , s p o k o j n y c h k o l o r a c h . Większość ustrzygę używają równi ż bardziej (18) podobają Tm dobro włosia. n a k w i a t y i o d m a l o w y w a ć , a p o t e m t o już s a m e m u t a k . W c h o d z ę do p o k o j u i już będę m a l o w a ć , t o sobie naj­ i m się n a u b r a n i a , o k r . z a l o s i ę , ż e p o w i n n y malarek d e k l a r o w a ł a , żc n a s u k i e n k i i płaszcze n a j o d p o w i e d n i * j s z y brąz, i t a k i c h u b r a ń o d p o w i e d z i a ł y , ż e n i e w i e l e l u b w c a l e , co w i ę c e j powycinam górą. sobie A dziurki, kwiatki t a k , żeby m i pasek równo t o już t r z e b a malować o d ręki. prawie beż, kolor wszystkie popielaty. ubrane Jednak były zapytano, jaskrawo. czy mają jest t a k i p a p i e r , ułożę sobie j a k i k w i a t e k , w j a k i e j odległości szedł 20 patrzeć się n a P o w i ś l u sposób m a l o w a n i a , z a r ó w n o jeśli c h o d z i o m o t y w y j o k i t e c h n i k i , t o r e s z t a poszła z b i e g i e m c z a s u — m a r z e n n n . k ; żdoj jest W s z y s t k o o d ręki maluję bez żadnych szablonów. W glow io się o b m y ś l a . . . T o t y l k o n a p o c z ą t k u t r z e b a b y ł o choć zdarzają dycyjny dużo — �Ja najbardziej lubię taki różowy biskupi, najjaśniejsze Mojo i n f o r m a t o r k i zdają ich upodobaniach się n i e z a u w a ż a ć r ó ż n i c , k t ó r e k o l o r y . N a j j a ś n i e j s z e , z n a c z y się j a s k r a w e , o s t r e j a k m ó w i ą . w N a u b r a n i e bardziej smutniejsze, poważniejsze. N a s u k n i e , między s w y m i obecnymi t o n i e l u b i ę o s t r e g o . J a k j u ż się c z ł o w i e k n a p a t r z y n a t e Jak Kraków estetycznych. Mówią a dawnymi więc o zaszły różnicach malowidłami. n a s objął t o m y s t a r a l i się, ż e b y b y ł o j a k k w i a t y , t o wolę n a u b r a n i e brąz, p o p i e l a t y ( i n f o r m a t o r k a najładniej. ubrana n a czerwono). Już m y zmieniły t o m a l o w a n i e , b a r d z i e j n a podobieństwo (5) R ó ż o w y m lubię malować... N a u b r a n i e d l a m n i e lubię beżo­ kwiatów. w y , choć m i n i e p a s u j e . W bardziej o d c i e n i u brązowe — lubię. ( I n f o r m a t o r k a m a n a sobio kę). Ja jaskrawo te k o l o r y zieloną Jest kolory jasno, t a k i e różowe, żółte, zielone. A dawniej prosto. takio były kółeczka, ząbki, ulepszone to, a dawniej to wszystkie kwiaty u b r a n i o , t o w i e l g a różnica — t o najładniejsze czarne. T a k nie nachylało j a k teraz. T e r a z l e p i e j m a l u j ę , t e r a z k w i a t k i są b a r d z i e j (8) wano, ozdobniejszo, — takich najwięcej w Dawniej moich zupełnie (12) a dawniej prosto były. inaczej było. Teraz więcej k o l o r y są i t a k i e p i ę k n e b u k i e t y m a l u j e s i ę . (2) starsza j e s t e m . C z y m a m dużo t a k i c h ubrań ? N i e , nie m a m , Dziś każdy lepiej wzoruje, ale farb. Z kolorów (9) najbardziej lubię czerwony... a na Toraz kolorze). nione. (10) dobierane bardziej z myślą, z k o l o r a m i (5) Dawniej ubranie b r ą z o w y . ( I n f o r m a t o r k a m a t y l k o jedną sukienkę w t y m wycienio- (16) k w i a t a c h . N a u b r a n i e lubię c i e m n o k o l o r y : brąz, b o już t a k i ładny. były p r o s t e , d o g ó r y , n i e b y ł y t a k i e r o z g a ł ę z i o n e . N i c się t a k Na b y m c h c i a ł a się u b i e r a ć , a l e n i e m a m w o a l e d u ż o c z a r n y c h . Biało, różowe, niebieskie takie (26) T e r a z m a l u j e się b a r d z i e j a r t j ^ s t y c z n i e , b a r d z i e j d o k ł a d n i e . bluz- (7) lubię (17) to mniej te kolory się cieniowało, ładniejsze i prostsze malowanie było. jest (10) uszlachet­ (8) N i e b i e s k i k o l o r lubię, najżywszy czerwony, zielony i żółty. A na ubranie wszystko robiłabym w brąz, bardzo lubię Z przytoczonych wypowiedzi nieodparcie brąz. ( I n f o r m a t o r k a u b r a n a w czerwoną bluzkę, a n a t o m a l a r k i są p r z e ś w i a d c z o n e , iż d a w n i e j zielony malować, f a r t u c h ) . (12) dopiero obecnie i c h praco wynika wniosek, po prostu nie są że potrafiły „artystyczne" i oczy­ K o l o r y lubię s p o k o j n i e j s z o : pomarańcza, róż, t o już t r o c h u wiście ładniejsze. C h a r a k t e r y s t y c z n e j e s t , że p r z e z a r t y z m r o z u ­ z a j a s k r a w e . R o b i ę t o , b o t o się l u d z i o m p o d o b a . A l e t a k i e mie blado różowe i niebieskie wolę. G d y b y to t y l k o d l a m n i e „bardziej n a podobieństwo samej teraz było, t o b y m słabsze k o l o r y dawała. N a lubię taka kawa z mlekiem, brąz, c i e m n a się b a r d z o dokładne wycieniowanie i ozdobne malowanie występuje określenie kwiatów". ubranie zieleń. ( I n f o r m a t o r k a u b r a n a jest w j a s k r a w o żółty sweter). (21) W wypowiedziaoh Zalipianek często „ d a w n i e j " . M a o n o parę znaczeń. R a z c h o d z i o odległą przeszłość, Z d a n i e m Z a l i p i a n e k w okresie p o w o j e n n y m m a l o w a n k i zmieniły o początki m a l o w a n e k się b a r d z o m a t e k czy babek. I n n y m razem „ d a w n i e j " oznacza przed i t o z p a r u p o w o d ó w . Są t o : w p r o w a d z e n i e nowych n a Powiślu, o c z y m słyszały o d swoich wojną farb; zmiana kolorystyki;rozbudowanie kompozycji kwiatowyoh; l u b b e z p o ś r e d n i o p o w o j n i e . W t e d y b o w i e m z m i e n i ł a się s y t u a c j a zmiana w Z a l i p i u . Z e z w y k ł y c h m a l a r e k w i e j s k i c h s t a ł y się o n e a r t y s t ­ techniki Przyczyniło (szablony, się do pędzle). tego także zainterosowanie Zalipiem, a w z w i ą z k u z t y m c h ę ć p o k a z a n i a się o d j a k n a j l e p s z e j strony. kami. Zainteresowano się nimi, „zaliczono" do sztuki ludo­ wej. I I . 2. „ D a w n i e j b y ł y u m i e j u f o r m o w a n o t o gałązki, a n a t e j gałązce było t a k i e kółko, serduszko t a k i e n i e f o r m i s t e " . M a l o w a n k a , 43 X 30 c m , ze z b i o r u H i c k l a , w y k . H e l e n a B o r u s o w a z Z a l i p i a ; i l . 3 . „ D a w n i e j m a l o w a ł o się p r o s t o : k ó ł k o , d z i u r k a w t o m i t o b y l k w i a t e k . " M a l o w a n k a , 43 x 33 c m , w y k . Z o f i a K a c z ó w k a w l a t a c h t r z y d z i e s t y c h 21 1 �dająca a forma nawet zdobnictwa ostatnio Przed konkursami przyozdobienia, konkursami żeby po I I wojnie zaczęła ludzie mniej to każdy ładniej, światowej nie zanikła, ożywiać. a j a k weszły dają, było się tak malowali, raczej dła k o n k u r s y , że coś za patrzy, więcej żeby była kwiatów, tymi nagroda, urozmaicone p o d w ó r k o , z t e g o p o w o d u j e s t dużo ładniej. (13) K o n k u r s p r z y c i ą g a , b o t o c o r o k u , k t o ś się t y m i n t e r e s u j e . J a k k o n k u r s u n i e m a , n i k t się, t y m n i e i n t e r e s u j e , t o j u ż t a k słabnie. (5) G d y b y n i e było konkursów z pewnością t y l e b y n i e m a l o ­ w a ł o k o b i e t , a zwłaszcza n i e o d ś w i e ż a ł y b y co r o k u . M a ­ larki, które przystępują do konkursu muszą co roku zdzierać farbę, bielić i o d n o w a malować. U m n i e ze 3 — 4 l a t a , ale one muszą, b o K o m i s j a we. patrzy postoi na no­ (8) ... G d y b y n i e k o n k u r s y , t o n i e o d m a l o w a ł a b y m co r o k u , b o b y m i się w i d z i a ł o , że t e n k w i a t e k m o ż e z o s t a ć , t a m t e n . A t e r a z t y l k o n a k o n k u r s się m a l u j e . ( 1 2 ) Gdyby n i e było konkursów, t o b y m malowała, ale t y l k o w j e d n y m m i e s z k a n i u d l a swojej tak dużo n i e malowała gdyby (...) te k o n k u r s y nie były z b y m powiedziała, wynagrodzeniem, s z t u k a w ogóle b y n i e istniała. S a m e k o n k u r s y , j a k zwracają przyjemności. Już b y m nawet to że ta (13) n a t o uwagę informatorzy, mają j e d n a k przede w s z y s t k i m oharakter prestiżowy. Korzyści m a t e r i a l ­ n e są z n i c h n i e w i e l k i e l u b w r ę c z Odnowienie I I . 4 . M a l o w a n k a ze z b i o r u H i o k l a , 4 3 x 33 c m i malowanie żadne. kosztuje 7.000 z l t a k , że jeśli się n a w e t d o s t a n i e p i e r w s z ą n a g r o d ę ( 2 . 0 0 0 z l ) t o t o ż a d e n zarobek. Żeby Jedynie odnowić dla satysfakcji. (23) t o znaczy pobielić,odmalować t o t r z e b a m n i e j więcej 500 zł a n a g r o d y jedną wynoszą izbę, 2.000zł (1) J a k się d o b r z e w y m a l u j e t o się d o s t a n i e p i e r w s z ą n a g r o d ę , to dadzą 2.000 zł, a p r z y g o t o w a n i e do konkursu więcej zabiera, bo trzeba d w a razy wybielić i pomalować, a f a r b y M a l o w a ł a m p r a w i e o d dziecka,, t y l e że d o s z t u k i nie należałam. Dawniej matowano Z od formy, ale k i e d y nastała l u d o w a , t o już zaczęto malować o d ręki. Jesteśmy zarejestrowane w Krakowie, sztuka (25) Lublinie i tam w y m i , że r o b i m y d l a C e p e l i i . sztuka ludowa w świecie jest i popierana. I państwo t o popiera. I dlatego uznawana rozwija się wiejskich. Ona to wszystko fussem założyli przewodniczącą to zł) i zdecydowanie malarek tj. artystów założyła. O b y d w o j e wszystko do kupy po z Rein- wojnie. (12) Jeszcze p r z e d wojną Z a l i p i a n k i przystrajały i z b y , malowały d l a siebie, d l a najbliższego otoczenia. przewyższają Prawie w każdym d o m u była mają wysokie rolnicze. (do Malowanie s t a ł o się z a t e m r z e c z ą opła,calną, n a w e t j e ś l i k o r z y ś c i m a t e r i a l n e w w i e k u p r z e d e m e r y t a l n y m n i c są z b y t d u ż e , a p o d s t e . w ą u t r z y ­ tury stanowią główny czynnik podtrzymywania, z roku n a r o k liczbę uczestników 1 9 7 7 r . b r a ł o u d z i a ł 57 o s ó b , 1 9 7 8 — emery­ a nawet w o j u t e j twórczości. W e d ł u g n i c h t e m u też należy wzrastającą t a k a s z t u k a u n a s . (10) była badań w y n i k a , że i s t o t n e z n a c z e n i e e m e r y t u r y d l a t w ó r c ó w l u d o w y c h , k t ó r e są b a r d z o m a n i a pozostaje n a d a l r o l n i c t w o . Z d a n i e m informatorów (1) całym Curyłowa (11) przeprowadzonych 8.000 m a m y l e g i t y m a c j e , że jesteśmy i c h p r a c o w n i k a m i państwo­ Teraz są d r o g i e . ludowej (2) roz­ przypisywać konkursu. 6 1 , 1979 — (W 66). Przystę­ p u j ą d o k o n k u r s u m a l a r k i , k t ó r e d o p i e r o n a u c z y ł y się m a l o w a ć , bądź t a k i e , które potrafiły malować udziału w k o n k u r s a c h , traktując dla wdasnych potrzeb i wcześniej, lecz n i e twórczość malarską brały ubocznie, przyjemności. która potrafiła malować. P o d p a t r y w a ł y swe matki, Teraz s i o s t r y i s a m e z a c z y n a ł y malowa,ó, b ę d ą c jeszcze m a ł y m i dziew­ wyższe niż rolnicze. J a k w p r o w a d z i l i te r e n t y , t o nawet kilka nawet dziewczyna, czynkami. w Spośród 24 m o i c h rozmówczyń większość zaczynała Malowałam prawie od dziecka. o d przedszkola. nie malowały. t e r e n t y , b o są o do malowania. Przedtem wiele (10) J e s z c z e n a t e r e n t y t o d u ż o k o b i e t z m o b i l i z o w a ł o się d o (2) malowania. (3) Maluję o d małego dziecka. pociągają k o b i e t przystąpiło d l a siebie dzieciństwie. Maluję t o dużo k o b i e t J a k t o powstało, t o m a l a r k i dostają renty, t o k a ż d y c h c e n a starość dostać parę g r o s z y . T a k p r z y b y ł o (1С) S p o t y k a ł a m co p r a w d a k o b i e t y któro m ó w i ł y , że d o p i e r o w d o j r z a ­ m a l a r e k przez te r e n t y . ł y m w i e k u w z i ę ł y się z a p ę d z e l , a l e są t o w y p a d k i r z a d k i e , To zda­ malowanie t o się pieniądze biorą, t o r z y m a związek z względami t o i s a m e z a c z ę ł y m a l o w a ć . . . T e r e n t y są w y s o k i e . Jedno to dużo jest takich, co renty, bo t o ich t a k podnieca, Gdyby zaczęły że malować na te n a co ktoś m a brać, 6 0 0 0 zł dostają, i n n e 8 0 0 0 zł. T o p i e n i ą d z o dostają, a r o l n i ­ c z e r e n t y są b a r d z o s k r o m n e . ( 6 ) a o n e n i e , t o się w p i s u j ą d o k o n k u r s ó w , m ł o d e c z y s t a ­ Co s m y k a l k a , t o s m y k a l k a , ale teraz p e w n o re. niądze, (16) nio konkursy i imie formy e m e r y t u r y dla, t w ó r c ó w l u d o w y c h ) opieki Zalipie państwa (nagrody, zapewne nie byłoby t y m . , c z y m jest d z i s i a j . N a j p i e r w k o n k u r s y sprawiły, że t a p o d u p a - 22 że t a k i e r e n t . J a k się kobiety Teraz n a starsze, tylko tych r z a j ą c e się p r z e w a ż n i e d o p i e r o o s t a t n i o , c o j a k t w i e r d z ą i n f o r m a ­ komercyjnymi. pochapily (4) trzyma bo to wszystko w y m a l u j e , t o zapłacą. To jest płatne g r a dużą na rołę. to o te pie­ starość. To Teraz lepsze niż zamiłowanie, niż w s z y s t k o . P a n i w i e j a k i e t o zamiłowanie za d a r m o ? N o p e w n e że j e s t , ale n i e za duże. (24) �Z a l i p i a n k i podkreślają j e d n a k , że s z t u k a m a l o w a n i a jest j a k b y Malowanie to wymaga w r o d z o n a . M a l u j e co p r a w d a d u ż o k o b i e t , a l e k a ż d a s a m a d o s z ł a M n i e w s z y s t k o j e d n o gdzie maluję, ozy jest ktoś czy n i e . drogą N i e p o t r z e b u j ę ż a d n e g o s k u p i e n i a . (9) długicli treningów matek j a k nakładać do obecnych efektów. k o l o r y , j a k i e stosować Uczyły farby, ale się od bogato Malowanie nie jedynie wymaga czasu.(11) żadnego skupienia. Siada k o m p o z y c j o k w i e t n e są i c h własną. za,sługą. T r z e b a m i e ć d o t e g o i maluje k w i a t k i . N i c m i nie przeszkadza. t a l e n t i zamiłowanie — Najlepiej mówią. M a m a m n i e n i e uczyła, t y l k o m o ż e t a chęć stąd poszła. J a k j e s t m a l o w a n i e , t o j u ż w s z y s t k o o d k ł a d a się i m a l u j e . (3) (2) O d n i k o g o się n i e u c z y ł a m m a l o w a ć , t y l k o t a k s a m a od wrodzone... (4) Z taki samouk j a k wściekli. początku m a l o w a ł a m naśladując czywiście można ze To malowanie to wrodzone się s i o s t r y , j a k dobierać da, kiedy znajdą również, a może przede chwilę wolnego czasu są j u ż z a k o ń c z o n e . — trzeba a teraz j a k są k o n k u r s y , t o j u ż zamówień, domu czasu na do konkursu malowanie jest malarki zawsze M a l u j ą w i ę c w k a ż d e j w o l n e j c h w i l i , f a r b y są z a w s z e mają za też mało. rozłożono choć czasem i i n n o zwierzęta n i e są Ja je po p r o s t u o d niczego odrobione, widzę. — tylko takie z głowy. (1) (2) (3) malujewa co są p o d o b n e czasem do takich łące i o g r o d z i e , ale c z a s e m się w y m a l u j e t a k i e g o na kwiatka co d o n i c z e g o p o d o b n y n i e j e s t , a l e ł a d n y . (15) ale 5. M a l a r s t w o M a r i i M i s t o r k i z S a m e c i c Zalipianki uważają, że ich m a l o w a n k i są zupełnie inne. K a ż d a wieś — i c h z d a n i e m — m a r ó ż n y s t y l , n a w e t każda m a l a r k a m a sweSj i n d y w i d u a l n y s p o s ó b m a l o w a n i a t a k , ż e b e z t r u d u jak czekają. II. ptaki W i n n y c h w s i a c h n a P o w i ś l u D ą b r o w s k i m t e ż m a l u j e się k w i a t y , w s z y s t k o rzucać i robić n a k o n k m ' s . (1) przygotowaniom ale Kwiaty kieeły b y ł malowankach, gadami. wy. wszystkim,gospodyniami, wtedy w krakowiaków, N i e p r z y g l ą d a m się k w i a t o m n a p o l u , t o b y ł y m o j e z g ł o ­ Malarki D a w n i e j t o b y ł o w y g o d n i e z t y m , że się m a l o w a ł o przeważają parę n a w e t c z y b y m się c o d o p a t r z y ł a . m a j ą własno g o s p o d a r s t w a i o b o w i ą z k i z t y m z w i ą z a n e . czas, kwiaty spotkać N i g t l y n i e patrzę n a żywo k w i a t y k i e d y maluję, n i e w i e m j e s t . (21) najchętniej zimą, g d y p r a c o p o l o w e są b o w i e m (2) K w i a t y t o potrafię m a l o w a ć , chociaż n i e patrzę n a ż y w e , (15) k o l o r y , j a k ułożyć, ale k a ż d y m a swój a k c e n t m a l o w a n i a . kiedy nie wymaga. Z a l i p i e znane jest j a k o wieś tonąca w m a l o w a n y c h k w i a t a c h . I rze­ zwane J a się n i g d z i e n i e u c z y ł a m m a l o w a ć . J e s t e m s a m o u k siebie, to N i e m a m z m ę c z e n i a z m a l o w a n i a . T o się s a m o m a l u j e . ( 1 8 ) n a s n i k t się n i e u c z y . K a , ż d y j a k o ś t o l u b i , c z u j e . t r z e b a mieć t o zamiłowanie i d r y g . i sku­ się n a u c z y ć , b o t o t a k a s z t u k a z a m i ł o w a n i a , , t r o c h ę n a w e t , siebie, t a k gdzieś z g ł o w y . . . B o t o jest t a k i e szereg uspokoję wielkiego pienia U Poza Takiego O n a zupełnie inaczej malowała. J a n i e w i e m c z y t o można wrodzone. Malują m i się m a l u j e w i e c z o r e m , k i e d y s o b i e głowę i n i k t m i nie przeszkadza. się (7) twierdzą — można, p o z n a ć k t o m a l o w a ł b l i s k i e jest w c h a r a k t e r z e d a w n i e j s z y m dane — kwiaty. wzorom 23 I �c y c h z różnych regionów, j a k o zalipiańskie wybierały t e , które w charakterze najbardziej przypominają powiślańskie, n i k i e m decydującym zarówno w malowance jak i w jest m o t y w k w i a t o w y , n a t o m i a s t w wycinance ażur. T a k więc do zalipiańskieh zaliczały dochodzi również włocławskie, malowidła k u j a w s k i e . P o d o b n i e czyn­ wycinance jeszcze malowanki z haftem — prawie z a w s z e , g d y t y l k o p o j a w i ł y się k w i a t y , h a f t b y ł k l a s y f i k o w a n y jako zalipiański nawet choć zdarzają się w y p a d k i , że m a l a r k a poprawmie podać region z którego p o c h o d z i W ś r ó d różnych f o t o g r a f i i , któro pokazywałam z n a j d o w a ł się d y w a n W a n d y Przez wszystkie Były przekonano określić przez malarki został zresztą, kogo Tyszko że jest zalipiankom z w o j . lubelskiego on bardzo z wysoko ( i l . 13). oceniony. Z a l i p i a , ale n i e został w y k o n a n y . umie wyrób. potrafiły G d y dowiedziały się, ż e n i e j e s t o n z a l i p s k i , aż z n i e d o w i e r z a n i e m oglądały co j e s t n a p i ­ sane n a o d w r o c i u zdjęcia. M ó w i ł y o n i m : Bardzo ładno, j a k i e c i e k a w e ! raźnie. (3) Ładnie ułożone, g r u b o , dobrze Ładnie malowane, grubo kwiatki artystycznie, ciekawy. A I I . 6. , . A d a w n i e j bardziej proste". bo roku, gdy To tak wy­ się o d z n a c z a j ą . jeszcze ładniej i pączki. ułożone, niż jest t a k zawijane, (18) na Zalipiu. malowane układ Same już tych trochę listków też (21) Maria Cldastawa kurczo! Trzeba t a k i e b y ł y kółeczka, ząbki, t a k i e „Zęby", 45x39 cm, z kolekcji H i c k l a , 1905 Ładnie z zachwytem krzyknęła: „O jakie piękne, wziąć n a wzór. Te m a k i t a k i e piękno są". A byłam u niej powtórnie, na n i e m a l wierną kopię d y w a n u T y s z k o w e j ścianach po zobaczyłam ( i l . 14). Zapytała mnie c z y m a m j e s z c z e t a m t ą f o t o g r a f i ę , b o c h c i a ł a się j e s z c z e p r z y j ­ rzeć. N i e była z a d o w o l o n a z porównania, niedokładnie zapamię­ tała, j a k mówiła, i d l a t e g o dywanu. Miała Malarkom jeszcze musiała p o s w o j e m u rozwiązać raz sprawiało trudność nie t y l k o rozpoznanie d a n y w y r ó b p o c h o d z i z Z a l i p i a c z y skądinąd, ale przede M o ż n a p o z n a ć , k t ó r o z a l i p i a ń s k i e , b o t o są k w i a t y t a k i e k i m u s t a l e n i e a u t o r s t w a . B a r d z o często c z y n i ł y t o błędnie, a n i e z d a r z y ł o się, b y m a l a r k a rozpoznała swą własną p r a c ę , z a w s z e niu czerwonych dużo. Patrzące — znaczy t a k i e b a r d z i e j słoneczne giergony, duże, zagęszcze­ Kuziańskie panie, ze Świebodzina, z Samocic to i n n y s p o s ó b m a l o w a n i a . K w i a t k i są i n n e i k o l o r y dobierane. (21) Malowanie zalipiańskie różni się trochę od (23) mają bardziej się wzorują na sobie. kwiaty odróżniają takich się b a r d z o . dużo m a l o w a n e , U Curyłowej Tu inny nakrasowane U t o też Kosiarówki Dawniej inaksze, malują K a ż d a z m a l a r e k zalipiańskieh m a swój s t y l , każdą b y m My poznała. Mnie (11) w różnią. Żeby zalipiański kwiatek. N a i n n y c h obrazach, t o te k w i a t y p o d o b n e , ale mają to inaczej ż e n a s z e m a l o w a n k i i z i n n y c h w s i się r ó ż n i ą . poznam dywanowo (23) (7) się jost bardziej układamy. bardziej wianek. j a k n a materiałach Dawniej podoba takie ułożenie w malarki. bukiet lub (5) było ładnie t o m u s i b y ć widać początek i k w i a t k a , a n i e ż e b y się w s z y s t k o już ułożone. t a k malowały Bogato, M a l a r e k , t o miały t a k i e małe d r o b n o k w i a t k i . T o o b r a z k u , t a k j a k b y miało b y ć o d b i t e n a jakąś widać, W Są tego, różnice malowała nawet z kwiatek w że Domu Kochankowa Malarek. To z Podlipia całkiem był Z a l i p i u malują ono w różnych Powiślu. malujemy religijnych, sama z inny. W mówiła, j a k m y ją wami nie zgodzę, bo k o l o r a c h też się r ó ż n i ł . c h c i e l i wziąć n a doseń, że j a całkiem inaczej maluję. Ona pokazywałam i m fotografie malowanek występują bukiety, szlaki i kola. Słowo „obraz" tematyka zarazerwowane świecka zawarta jest jost dla przedstawień w „widokach", które w Z a l i p i u n i e zyskały sobie jeszcze p r a w a b y t u , a reszta i c h (5) prac z Powiśla. G d y i wycinanek wieńce, całym materię, (3) k w i a t y , c h o ć p r z y z n a ć t r z e b a , że kompozycjach: na się p r a k t y c e wcale Z a l i p i a n k c m n i e jest łatwo rozpoznać, które m a l o w a n k i c z y w y c i n a n k i są z Z a l i p i a , a n a w e t bogate „ W i d o k ó w " a n i o b r a z ó w o t e m a t y c e r e l i g i j n e j n i e m a l u j e się n a i n n y k w i a t e k o d naszycłi. B y ł y w s z y s t k i e j e d n a k i e , a m y każdy jak dywan, bazgreczki t a k i e i każdy b u k i e t sobie. że już n i o z a l i p s k i o , w y c i n a n k i też i n n e , i n n e l i s t k i , i n n y (3) zakomponowane koniec z l e w a ł o . (8) i n n y s t y l . T o z K u z i a i K o s i a r ó w k i , co m a l o w a ł y w D o m u s t y l i ułożenie mają. to n o już z a dużo t e g o , a j a lubię z u m i a r e m bo j a k jedno jest n a d r u g i m t o nie m a wyglądu. (7) Zawsze t a k , że aż za b a r d z o . już m i n i e o d p o w i a d a , na Curyłowej się (21) t a k ładnie, m i się p o d o b a ł o t o j e j m a l o w a n i e , a l e t e r a z n i e j s z e , j a k b y się ś m i a ł y d o w s z y s t k i c h . ( 1 2 ) Dużo było C u r y ł o w e j z a w s z e m i się p o d o b a ł o , k w i a t y i d ą t a k j a k a l e m n i e się p o d o b a . mamy długich o g o n a c h i p ą c z k i dają t a k i e dużo. Z K ł y ż a pewno, t a k i e ciężkie. wszystko całości malarki. (5) t o p r z e w a ż n i e d u ż o o k r ą g ł y c h k w i a t ó w . N a s z e są n a j ł a d ­ A to upodobań u m n i e — gęsto. N i e k t ó r z y l u d z i e m ó w i ą , że t a k i e naćkano, Kuzio Z Za ułożone. (10) je cieniujemy. A symetria, r y t m i k a . Rozwiązanie zależy j e d n a k o d indywidualnycłi widzi, T e n a s z e k w i a t y o d r ó ż n i a j ą się o d i n n y c h , k o l o r y inaksze, inaczej się b y b y ł a z a c h o w a n a malowania t u może więcej jedon o d drugiego ją komuś i n n e m u . M a l a r k i zwracają dużą u w a g ę n a k o m p o z y c j ę całości. Starają inaczej w i n n y c h w s i a c h , możo t o k o l o r y inaozcj dobierają, układ mają. A przypisywała no całkiem i n n e . Ł a d n e , a l e się o d r a z u o d z n a c z a j ą o d z a l i p i a ń s k i e h . 24 czy wszyst­ patrzące, wyraźne. A z K ł y ż a t o n p . malują b a r d z i e j w W boki spróbować. pochodzą­ to malowanki. Widoki О. nie podobają кгако-л i a k i , p a w i e , powiesiła. (18) m i się... t o już n i o jest t o już bardziej ludowe, ludowe. to b y m �Nic znaczy to jednak, w ogóle się n i e p o d o b a j ą . W tego zwłaszcza — ich. Uważają, W w że w s z y s t k i m malarkom „widoki" Z a l i p i u nie m a n a nie m o d y , wobec tradycyjnych że „ w i d o k i " b a r d z i e j domach — n i e wiesza się pasują d o m i a s t a . limo malarki zazwyczaj nie malują obrazów religijnych, tłumacząc to t r u d n o ś c i a m i t e c h n i c z n y m i , b ą d ź t y m , że w Z a l i p i u j e s t t a k a t r a d y c j a , że m a l u j e się k w i a t y . M a t k i B o s k i e j n i e m a l o w a ł a m , b o m i się z d a j e , ż e b y m i się W mieście t y l e aniołów n i e wieszają. W o l ą b a r d z i e j świeckie n i e udało. (10) różne „ w i d o k i " , a n a w s i pasują d o k o n k r e t n y c h p o m i e s z ­ Obrazów r e l i g i j n y c h nie malowałam. T u jest t a k i e upodo­ czeń. „ W i d o k i " t o b y m powiesiła w p o k o j u d o p r z y j m o w a ­ banie n i a gości. a do kwiatów t o już jest w p r a w a . (5) s a m y m Z a l i p i u t y l k o Stefania Łączyńska próbowała się s p o d k w i a t o w e g o wyrwać piętna. malowałam j a k byłam m a l a . A n i o ł y koronę trzymały, j a k o b r a z wędrował, t o też nad obrazem M a t k i B o s k i e j aniołów umieszczałam. J a t o się d z i w i ę , że t a k t e k w i a t y doceniają. obrazach. To już trudniejsze, to raz d w a rzuci, a obraz t o jakoś wyglądało. Malowałam dłużej zeszło, bo nie myślałam kwiatka człowiek t o już t r z e b a pomyśleć, żeby (26) kwiaty. Nigdy nie malowałam obrazów-reli­ g i j n y c h . W Z a l i p i u j e s t t a k a t r a d y c j a , że k w i a t y i k w i a t y . m a l o w a ć , b o n a w e t j a k u s n ę i s p a p r a m , t o d a się n a p r a w i ć , Jakoś m n i e n i e ciągnęło d o t a k i e g o m a l o w a n i a . N i e t o , że narysuje u w a ż a m , że t a k i e m a l o w a n i e b y ł o b y gorsze, ale n i e próbo­ A dajmy na to, to już (13) lży się l i s t e k i się z a g o i . Kwiaty toby Obrazów n i e maluję, n i e próbowałam. N o o A n i o ł ó w i M a t k ę Boską najwięcej do kwiatów, a taki. obraz gdybym z r o b i ł a t e g o k l a p s a n a a n i o ł k u , t o j u ż n i e d a się n a p r a w i ć . wałam. Ja, J a wolę k w i a t y , k o g u t k a , p a w i a czasem. Obrazów t o na wot żebym t a k prawdę wstydzę t y c h aniołków powiedziała, i Matki to j a się straśnio B o s k i e j , co s a m a malo­ nie (3) myślałam, żeby malować. Kwiatek to kwiatek. (5) w a ł a m , choć dużo m i za n i e zapłacili, j a k w i d z ę dziś t a k Obrazów n i e malowałam. N i g d y m i n a myśl n i c przyszło, pięknie żeby malować malowane doceniają obrazy. Ja znów wiem, ręczną robotę, ale j a b a r d z o że inni podziwiam to takie m a l o w a n i e p r z e z artystów- i t e k w d a t k i z p l a s t i k u . Najbardziej znana z m a l o w a n i a obrazów jest R o z a l i a -Dzięciolowska, która zaczęła m a l o w a ć będąc młodą podoba, Barańskadziewczyną taki obraz. (7) O b r a z ó w r e l i g i j n y c h n i e m a l o w a ł a m , n i e t o , ż e m i się n i e ale kwiatki szybciej i t u jest taka tradycja. (U) M a l a r k i p y t a n e o t o , c z y chciałyby mieć i czy w ogóle podobałby w Z a l i p i u . P ó ź n i e j , około 1935 r . g d y wyszła z a mąż i przeniosła i m się o b r a z n a m a l o w a n y p r z e z s i e b i e l u b i n n ą l u d o w ą się d o L u b i c z k a , n a p a r ę l a t z a r z u c i ł a odpowiadały: malowanie. W L u b i c z k u Dzięciołowska-Barańska m a l u j e o b r a z y święte, Ja t o n a w e t o b r a z y j e j zostały u z n a n o przez kurię biskupią, Samemu mają n a w e t wartość historyczną. A j e d e n obraz zdaje się j a k już w y m a l u j e t o już w p r a w i o n y w t e postacie, j a k m y jest bo w t e n k w i a t e k . N i e m a takiego wyglądu t a k i obraz namalo­ malo­ T a k i o b r a z j a k b y m s o b i e w y m a l o w a ł a t o m i się w i d z i , ż e w Muzeum w Tarnowie. niezły, j a k n a takiego Przedtem mieszkała wała t e o b r a z y . (1) Nawet m i się p o d o b a , twórcę ludowego. tutaj (10) Barańska... O n a ładnie wiem, wany który to może przez siebie. byłby ładniejszy, n i e wjrgląda swój, ozy malarkę t a k ładnie, bo kupny? malarz (6) w a r t n i e j s z y j e s t , b o j a s o b i e s a m a p o t a f i ę . (7) �I I . 8. „ C o r y ł o w a b y ł a przewodniczącą m a l a r e k . . . O b y d w o j e z R e i n i u s s e m założyli t o w s z y s t k o d o k u p y p o w o j n i e . " I I . 9. „ J a k weszły k o n k u r s y . . . , t o k a ż d y p a t r z y ż e b y była n a g r o d a , ż e b y b y ł o ładniej, t a k więcej k w i a t ó w , u r o z m a i c o n e p o d w ó r k o . . . " Z a l i p i e , z a g r o d a S t e f a n i i Łączyńskicj, 1970 �J a k m o g ł a b y m s o b i e k u p i e o b r a z , t o n a w e t b y m chciała, Przedwojenne ładniejsze, lepiej odrobione, b o m i się p o d o b a . a t e r a z więcej p r o s t e , zniekształcone t w a r z e . Dawniejsze (1) M n i e się z d a j e , że d o t a k i e g o o d r o b i o n e g o n i e m o ż n a b y się Wśród modlić. przedstawień Nie zastanawiałam taki kupny kupuje i się j a k i obraz m a większą czy m a l o w a n y , ale zdaje obraz świętego, albo Matki m i s i ę , ż e j a k się Boskiej, no to poświęcony, t o jest podciągnięty człowiek s a m w y m a l u j e — wartość, d o łask. A jest j a k sobie J a k miałabym wybierać między g o t o w y m zdjęć, a takim któro Matki pokazywałam Boskiej. m a l a r k o m było Fotografie były kilkanaście t a k dobrane, żo z n a l a z ł y się t a m s t a r e o b r a z y , w s p ó ł c z e s n e — t a k i e j a k k u p u j e się obecnie, z b o g a t y m r a m a m i i o z d o b i o n o k w i a t a m i oraz zupełnie s k r o m n e , a także j e d o n obraz n a m a l o w a n y przez Rozalię Barań­ ską. M a l a r k i m i a ł y się w y p o w i e d z i e ć podoba t o już n i e . (10) były rzeczy p r z e t r z y m y w a ć i balsamować. (18) N i e d a się t a k o d r o b i ć o b r a z u M a t k i B o s k i e j j a k k u p n y . (8) obrazy malo­ o f o t o g r a f i a c h , c o i m się a co n i e . Zalipianki największą uwagę przykładają do naturalizmu. w a n y m , t o w o l a ł a b y m t a k i p l a s t y c z n y , n o c h y b a , że t e n Postacie przedstawione w i e j s k i b y ł b y d o b r z e o d r o b i o n y , a l e t o t r z e b a dużo r o b o t y . W o b r a z i e j a k i e k o l w i e k s k r ó t y są n i e d o p u s z c z a l n e . (U) ważniejszym e l e m e n t e m jest t w a r z , która p o w i n n a b y ć szczególnie J a k b y się w y m a l o w a ł o t a k i o b r a z s a m e m u , t o d o b r z e by b y ł o , a l e k u p n y t o j e s t j a k ż y w y , b o p l a s t y k i t o się p r z e c i e ż takim obrazie starannie w y k o n a n a , a cały obraz powinny być jak żywe. Naj­ t y m b a r d z i e j się p o d o b a im bliższy jest f o t o g r a f i i . Te u c z y l i , a m y b y t a k n i e w y m a l o w a l i . (12) J a g d y b y m miała wybrać między k u p n y m a t a k i m na wszystkie pogodniejszej malo­ twarze t a k i e s u r o w e , s z u k a m jakiejś n a j - (14) w a n y m p r z e z m a l a r k ę t o m n i e się z d a j e , ż e b y m w o l a ł a t a k i T a ładna, najweselsza, i młodziutka (19) rzeczywisty, Ten b o m i się w i d z i , ż e j a k się t a k i p o ś w i ę c i t o się m o ż n a d o n i e g o m o d l i ć , a d o t a k i e g o t o j u ż n i e . ( 1 6 ) Ta jost piękny, ładnie odrobiony (5) jest piękna t a k a w y p r a c o w a n a i m a dużo o z d ó b . (18) M a l a r k i , choć same n i e p r ó b o w a ł y m a l o w a ć t a k i c h obrazów mają T a jest ładna, t a k a w y r a ź n a i t w a r z m a czystą, j a k f o t o ­ swoje grafia. wyobrażenie o i c h w y k o n a n i u . Kupny obraz t o j u ż j e s t ze w s z y s t k i m , z o z d o b ą przecież i n n y p a p i e r , i n n e f a r b y . A m y n i c m a m y olejnych farbów, a n i takiego Obraz była młoda. R o z a l i i Barańskiej I t u taka zdecydowanie męska. (25) się n i e p o d o b a ł . twarz (Ma­ T o t r z e b a mieć d o b r z e ułożone w głowie, j a k malować, j a k l a r k i n i o w i e d z i a ł y , ż e z o s t a ł p r z e z n i ą w y k o n a n y ) . P o d o b a ł a się co ułożyć, gdzie natomiast, b o r d i u r a k w i a t o w a . To trzeba mieć jakiego talent. świętego, Na Na obrazie twarz ma czy przy świętym. (17) T e n t o t a k w y g l ą d a , j a k b y ze s n o p k a c o ś b y ł o Obraz m u s i być olejno m a l o w a n y . r czywistości takich p a p i e r u . (16) (12) N a t y m obrazie M a t k a B o s k a jest s t a r a , a przecież w rze­ i jest być starannie obrazie t w a r z m u s i być wyraźniejsza. wycięte. (23) (22) wykonana,. (17) (20) Nio wygląda n a Matkę Boską, n i e pasuje n a obraz. c h y b a jakieś n i e p r a w d z i w e . (16) To �U . 1 2 . „ M o ż n a p o z n a ć k t ó r o z a l i p i a ń s k i e , b o t o są k w i a t y t a k i e p a t r z ą c e — z n a c z y d u ż e , w y r a ź n e . " M a k a t k a n a p a p i e r z e 7 0 x 1 0 0 c m , w y k . Franciszka Mosio, Zalipie ��11. 1 5 . „ U C u r y l o w c j t o w s z y s t k o b y ł o t a k ł a d n i e , d y w o n o w o T a d z i e w c z y n a n i b y M a t k a B o s k a , ale w ogóle niepodobna' ułożone." Izba Felicji Curylowej W ś r ó d f o t o g r a f i i , które pokazywałam znalazła się s e r i a z róż­ a n i młoda, a n i s t a r a . T o dzieciątko j a k wyciosane z drew­ nymi na. Niepoważny. r z e ź b y i i n n e f i g u r k i a także różno i n n e d r o b i a z g i , które s t a w i a (5) Co t o z a święty. T o n i e jest a n i l a l k a , a n i o b r a z . musi być naturalna. Do takiego się modlić? decyduje zatem wizerunek M a t k i zdjęcia mają znaczenie drugorzędne. N i e m n i e j j e d n a k — n i e j a k o oddzielnie — wysoko o c e n i a n a , clioć s a m o b r a z się z u p e ł n i e n i e p o d o b a ł . podoba ładne. m i się t a M a t k a Boska, ale makatki, w i e d z i e ć co i m się p o d o b a , a co n i e , a w m i a r ę m o ż n o ś c i u ł o ż y ć się, ż e „ o b u d o w a " o b r a z u , a w i ę c r a m a i o z d o b y k w i a t o w e Nie one w i d o k i , się w d o m a c h w c e l a c h d e k o r a c y j n y c h . M a l a r k i m i a ł y się w y p o ­ Okazało o c e n i a j ą i t e e l e m e n t y . Z d a r z a ł o się w i ę c , ż e r a m a b y ł a Przedstawiały skąd! A Boskiej. wnętrza. Święta W s z y s t k i e b y jeszcze obleciały, ale t a t o n i e . (18) O wyborze ozdobami przy 1 Przedmioty ładniejsze. (21) do najbrzydszego. Zaobserwowałam prawidłowości: o c h a r a k t e r z e r e l i g i j n y m w y b i e r a n e są j a k o Jeśli zdarzy się n a przykład, że makirce naj­ bardziej p o d o b a się „ w i d o c z e k " n i ż A n i o ł S t r ó ż , w ó w c z a s o t y m o s t a t n i m stara obramowanie o d najładniejszego t y m kilka się powiedzieć choć parę słów „szlachetny jest Anioł Stróż, p i l n u j e d z i e c i " ( 7 ) , b y w t e n z b y t z d e c y d o w a n y sposób n i e odrzucić go n a dalsze miejsce. Bywały w y p a d k i , że malarka mówiła: R a m ę można upiększyć, t o n i e p r o b l e m . (10) T a k j a k w o b r a z a c h t a k i w rzeźbach m a l a r k i cenią sobie p r z e d e Nie w s z y s t k i m w k ł a d p r a c y , staranność w y k o n a n i a , wierność T e n o b r a z , t o b y m jeszcze powiesiła, b o jest święty. (18) m o w i . Oglądając różne f o t o g r a f i e Ten P a n Jezus rzeźb realiz­ podkreślały: na krzyżu, t o bardzo pracochłonne, 2 to t r z e b a u m i e ć t a k d o b r z e zrobić. (21) Ta figura ładna, widać że dużo roboty (18) T a r z e ź b a t o już n i e , t o n i e w i a d o m o co t o j e s t . (22) Brzydkie 30 te postacie, t a k i e niekształtne. (12) na ostatnie miejsce, bo t o obraz. (21) P r e f e r o w a n i e w y r o b ó w zalipiańskich l u b p o d o b n y c h w c h a r a k ­ Sierak. T e n m i się p o d o b a , b o z a l i p s k i . ( 1 2 ) M o ż e b y ć , b o z a l i p s k i . (20) T a m a l o w a n k a ładna, b o z a l i p s k a . (11) T o j e s t p r a c o c h ł o n n e , ł a d n i e z r o b i o n e , a l e u n a s się n i e Te stawia. w (8) kłaść t e r z e . „ Z a w s z e człowiek ciągnie d o s w o j e g o t r y b u " j a k t o okreś­ liła M a r i a włożono. chcę kwiatki, pawie to podobają s t y l u z a l i p s k i m . (21) m i się, b o t a k i e trochę �11. 1 0 . , , T o już dawniejszo, t r i o obrazów 'Го c h y b a z a l i p s k i o , t o n a j p i e r w t r z e b a p o ł o ż y ć . (4) .'! Zwracanie u w a g i n a panującą 'Го j u ż dawniejszo, tyle obrazów t o się j u ż n i e Teraz Jak Indy (18) o . l n o n l i się zostało konkursy. Był ogólnokrajową ludowego na i (5) powiedziane sytuacja Zolipia z m i a n i e . Zostało ono otoczono to moment sławę, która malować, tradycji. przełomowy. stalą się malarstwa. Zalipianki, musiały ohydnie. Mężczyźni nio chcieli J a k n a s t a w a l i k o n k u r s y , t o n i e c h c i e l i c h ł o p y się z g o d z i ć d l a p o d t r z y m a n i a podupadającej kryjomu znane początku to mitrężonio jeżdżają rozwoju po dać k o b i e t o m m a l o w a ć , b o m ó w i l i , że t a k m i t r ę ż ą n a d t y m . m ' . l u j o się z u p i d c ino.e. państwa wano Z ostatnio wszyscy wczośaiej kwiatki wieńce T o d a w n i e j się m a l o w a ł o t a k i e d r o b n i u t k i e k w i a t y , t e r a z już co robić, i n o (12) wiesza. n i o m a m o d y n a t o o b r a z y , t o w u o w s k i e t a k i e . (2) w o j n i e uległa z a s a d n i c z e j wiesza' się ś-7iioli i m ó w i l i : n i o m a c i c malujecie. T c b u ' c b c i k i t a k i e n a c i a p a n o . O b r a z y z n i ż y ć , dać pod obrazami. bo modę. t o się j u ż n i o któro jest. zagraniczne obśmiewali. Teraz bo widzą, że przy­ i doceniają A teraz t o . (13) wyśmiewali. to wszystko dobrze t o jeszcze pyskowali na to malowanie, że to n i e p o t r z e b n e , że t o w s t y d . P ó ź n i e j , j a k z o b a c z y l i , że t o niemal się p o d o b a , ż e w y c i e c z k i z a g r a n i c z n e się doceniane. się (9) Dawniej bodźcom dotąd wycieczki M ó w i l i , że się w y g l u p i e w a . Malowa.'iki zdo- b y się n i e o ś m i e s z a ć , s t a ł y Nawet D a w n i e j j a k m y m a l o w a l i t o t u s ą s i a d y się po opieką Zorganizo­ kolejnym czasu. j u ż są z a d o w o l e n i , przyjeżdżają, o g l ą d a ć , t o j u ż z m ą d r z e l i i się p o d o b a . Mechanizm wyśmiewania się z n a k o m i c i e żeby (1) wytłumaczył (również J a k nastały k o n k u r s y t o m y po k r y j o m u m a l o w a l i n a p o l u , lekceważący taką twórczość) mąż jednej z m a l a r e k żeby w K u z i a c h ( w s i graniczącej z Z a l i p i e m , gdzie malują t y l k o d w i e nikt nas nio widział, b o się p o d ś m i e w a l i , że my t a k i e s t a j n i o , p i w n i c o , s t u d n i e m a l u j e m y . J a k się w y c h o ­ mieszkający kobiety): dziło n a p o l e z m a l o w a n i o m t o w s t y d b y l , b o m ó w i l i , że M n i e t o się n a p r a w d ę p o d o b a t o m a l o w a n i e . T o t y l k o d l a n a Z a l i p i u t o p s i e b u d y m a l u j ą . A t e r a z , DO się n o r m a l n i e , otoczenia nawet G d y b y t a k było, że każdy d o m jest p o m a l o w a n y , t o b y n i e z zaszczytem patrzą i chwalą. Na maluje. To przychodzą wycieczki, (21) p o c z ą t k u t o się ś m i e l i , t o m y się w s t y d z i l i n a p o l u robić k w i a t k ó w , t o m y u c i e k a l i j a k jechała j a k a ś f u r m a n k a , jestem wrażliwy robiło t a k i e g o wrażenia. W Zalipiu nikt n a t o , że się l u d z i e śmieją. (19) j u ż t e r a z n i e ś m i e j e się z m a l a r e k , n a w e t i c h z d a n i e m są b a r d z i e j szanowane. 31 I �U . 17. „ О , k r a k o w i a k i , p a w i e , t o już b a r d z i e j l u d o w e , t o b y m p o w i e s i ł a " . M a k a t k a , 75 X 100 c m , w y k . M a r i a W o j t y t o , Z a l i p i e ; i l . 18. M a k a t k a h a f t o w a n a n a płótnie, w y m . 72 X 60 c m , w y k . R o z a l i a Z a r ó d , K ł y ż , g m . O t w i n ó w ; i l . 19. „ W Z a l i p i u jest t a k a t r a d y c j a , że k w i a t y i k w i a t y . . . " , M a k a t k a , w y k . J a n Szlosek, Zalipie, 1981 is 'Щр^^Шт mmmmmm 32 Фё- Щ �Jul; klóraś к..bielu odznaczenie «e gdzieś pojedzie rozmowa. Teraz u m i e malować, to m a zupełnie w s i . Liczą, się b a r d z i e j z n i m i . A i p o w i , że z Z a l i p i a , t o już zupełnie poważają. wszystkie malarki są s z a n o w a n e i zapra­ szanują (12) bardziej pokłoni, powi niemowa była. się n a w e t uznawane są t e k o b i e t y , c o m a l u j ą . J a k dzień dobry, a w przody przyjmować zwaozaj dawania Makatki, coś s w o j e j talerze, roboty. obrusy — osobom nie raczej twórczość ludzi o c h a r a k t e r z e t w ó r c z o ś c i , j e j r o l a c o r a z m n i e j się l i c z y , a o c e n ą się j u r o r z y k o n k u r s ó w , komisje cepeliowskie. Dla malarek w Zalipiu wyrocznią jest l u b odrzuca właśnie nowe komisja propozycje, d e c y d u j e co j e s t l u d o w e a co n i e i j a k n a l e ż y m a l o w a ć . Komisja zawsze namawia, żeby wieś Z a l i p i e białych jasne rosła w (jaskrawe) kwiatów żeby malować od dworca, kwiatach. Najbardziej kolory. Kiedyś namalowanych, to i m się miałam pani dużo Komornicka powiedziała, że za mało jest czerwonego. (16) t o lepiej zaczyna kupny. K i e d y ś m a l o w a ł a m t a k i e d r o b n e k w i a t k i , b o m i się n a j ­ wchodzić, b a r d z i e j podobało, ale k o m i s j a n a k o n k u r s i e powiedziała, (13) że to p r e z e n t y dobre, ale d l a to wygląda j a k tapeta,, t a k j a k b y m t o odbijała od czegoś... o d t e g o c z a s u już t a k n i e robię. (19) P o k o n k u r s i e n a m tłumaczą j a k m a m y malować n p . n i e tak j a k Agnieszka pre­ eoś k u p i ć . ( 1 ) coś z r o b i o n e g o towo, przez siebie, ale n i e każdemu można. J a k któraś p o t r a f i s a m a malować t o już Nie dużo nie trzeba dawać swojej roboty, takie to lepiej do (2) Raohmaciej ale t a k l u d o w o . m ó w i ą n a m co m a m y od pola. Lubią, tak, bukiety, m a l o w a ć , ale chcą ż e b y żeby bydo pomalowane bo o n a p o t r a f i , t o b y j e j już n i e zadowoliło. (23) A n a j w i ę c e j t o j u ż się z a c z ę ł o swojej r o b o t y daje się t y l k o t y m , c o t o niają n o i k t ó r z y n i e malują s a m i . Najczęściej doce­ miastowym (4) jest głównie d l a o d b i o r c y miejskiego. k o n k u r s y , bo tego żądali. W pomalowała w komorze. o d wewnątrz dawnym Tam sobie malować mieszkaniu rzuciła d r u g i e , b o n i e w o l n o robić t a k i e j t a p e t y . Z a karę, b o n i o wolno P r o f . R e i n f u s s j a k p r z y c h o d z i oel t e g o z a c z y n a W i można obserwować ciekawą sytuację. Istniejąca m o d a i k o n i u n k t u r a n a t a m t e j s z e m a l o w a n k i s p r a w i a , że m a l a r k i tradycji, dbają a nowe o „ludowość wzory — współistnieją z robić t a k . (8) odczyt, że mówi, żeby malować więcej ocenianie od pola. T r e l a więcej m a l u j e w kołach, zębiastc, w z o r z y s t e . (3) Ona dawnej m a t o w z o r y co o n i w y m a g a j ą : , t a k i e s t a r o d a w n e , j a k n a ludowym h a f t a c h . O n i chcą ż e b y b y ł o r o b i o n e n i e t a k p l a s t y c z n i e , Z a l i p i a " , n i e zarzucają miejskie na powie­ d z i a ł a , ż e c h o c i a ż się n a l e ż y p i e r w s z o m i e j s c e t o d o s t a n i e ne z własnym środowiskiem, a p r z y j m o w a n i a wzorów m i e j s k i c h . natomiast na córka kwiatki podobało, a K o m i s j a N a w s i o d d a w n a r y s u j e się t e n d e n c j a o d r z u c a n i a t e g o , c o z w i ą z a ­ Zalipiu kolo­ (11) ś c i a n ę . N a m t o się b a r e l z o zakończenie w a r t o zwórcić uwagę, że s z t u k a p r o d u k o w a n a Z a l i p i u przeznaczona było według d a w n y c h w z o r ó w i jeszcze, żeby było t y l k o d w o m a rami. ludziom. Ludowo, (21) D l a m a l a r k i t o b y n i e pasowało dać m a l o w a n y c h rzeczy, Prezenty w Kuziach, nie t a k tape- Ludowo? deseń górą, a n i e t a p e t o w o . jej miasta. Z a l i p i e m . N i e jest t o już twórczość zaspokajająca j e d y n i e p o t r z e b y T dla z r o b i ą . J a k k t o ś u m i e m a l o w a ć , t o m u się t a k i e g o P r z e w a ż n i e się d a j e w powiedziano, l u d z i z m i a s t a a l b o d l a t a k i c h w e w s i co s o b i e s a m i n i e zentu nie daje. Trzeba Na ale prezentów. to t y l k o takie. Teraz nawet ż e się d a j e t o , j a k już podobają się k o m u ś ze. w s i m a d a ć p r e z e n t Dawniej przeszedł, (17) malującym z r o b i o n y c h przez siebie Jak jest konkursowa. Ona to przyjmuje j u ż j a k i ś t a k i m ł o d y p a c h o ł e k i d z i e , t o j u ż się t r o s z e c z k ę Zaczyna wsi, z m i a s t a . A w s y t u a c j i , g d y u p o d o b a n i a g r u p y przestają decydować walorów a r t y s t y c z n y c h zajmują t o już Nawet inna (4) szane. Jest t a k o rozwinięta t a s z t u k a , że b a r d z o i inne j a k się ale n a l u d o w o , t a k j a k n i o i s t n i e j e . (23) �I I . 2 0 . „ C o t o zo ś w i ę t y . T o a n i l a l k a , a n i o b r a z . . . D o t a k i e g o się m o d l i ć ? S k ą d ! " Matka Boska, obraz w y k . M a r i a K i w i o r , Zalipie Zalipianki znakomicie się orientują czego wymaga Komisja, c o b ę d z i e się p o d o b a ł o , a c o n i e . Wiadomo polega. najlepiej c o się b ę d z i e p o d o b a ć , a l e n i e n a t y m s z t u k a (3) chce K o m i s j a . (11) w y p a d k i , że o t o c z e n i u są w y s o k o może t u być pokazywana zdaniem m i a s t a się ś w i e t n i e j a k najwięcej malować na o d poła. ułożenie (12) kwiatów, żeby to W n a zewnątrz, dają. A (10) jeśli s u f i t jest g ł a d k i , t o p u n k t y spa­ (3) Szlosek Adela brzydko według mnie malowała, bo nie b y ł o k o ń c a , a n i p o c z ą t k u k w i a t k a , a K o m i s j i t o się p o d o ­ b a ł o , że t o w p r z y r o d z i e t a k i e g o n i e m a i z a w s z e miejsce powyżej dostawała. przytoczonych poglądów Zalipianek p r a c y z chęcią, opowiadają nieniu. Poznajemy pierwsze (8) wypowiedzi na temat w y l a n i a się sztuki. interesujący Mówią o swojej o p r o b l e m a c h , kłopotach, o n a t c h ­ icli stosunek do twórczości swojej i innych. W a r t o w t y m m i e j s c u zwrócić uwagę n a k i l k a s p r a w , które wynikają ze z g r o m a d z o n y c h zostały walentny zaakcentowane m a t e r i a ł ó w , a któro m o ż e n i e dość w tekście: stosunek do rzeczy całkiem to zbyt ekstrawaganckie, malarki obcych. mają Zawsze natomiast do nadaje. Z a l i p i u istnieje duża rozbieżność między ambi­ szukają t y m co ( w dużej się mierze w y n i k a t o z t e g o , że d a w n e „ l u d o w e " Z a l i p i e u d a ł o się z a c h o w a ć w sposób O n i n a p r z y k ł a d zaliczają coś t a k i e g o , żeby b y ł o n a s u f i ­ tach malowane. Zalipie l u d z i o m n a p r a w d ę p o d o b a , a c z y m się o t a c z a j ą żeby było t a k widoczne że c h a t a m a l o w a n a . na jako w domu. Ich było że o n j e s t p o d c z y m ś a l b o koło czegoś. (13) się t o p o d o b a , i m przeze s t r o j u . J e d n e b y ł y z g o r s z o n e , i n n y m p o d o b a ł a się, c h o c i a ż żeby Im swoim m n i e f o t o g r a f i a g i p s o w e j f i g u r k i M a r y l i n M o n r o e w dość s k ą p y m były jedne i te same k w i a t k i , żeby były n a suficie. Mówią, patrzą przedmioty oceniano, ale właśnie n a zasadzie nowości, m i e s z k a n k i Z a l i p i a n i c postawiłyby tego u siebie w jakimś s t y l u , żeby t e n k w i a t e k miał znaczenie, ostro się j e d n a k A l e p r z e w a ż n i e chcą, ż e b y w s z y s t k o b y ł o ś w i e ż e , ż e b y n i e Najwięcej obraz Zdarzają odmienności. Przykładem T r z e b a t a k zrobić, żeby były coraz t o nowe w z o r y , t a k j a k Z czują. które zupełnie odbiegają o d t e g o co Z a l i p i a n k i widują w sztuczny). Większość domach malarek, zwłaszcza t w i e r d z i , że m u r o w a n e mieszkających w i l l e n i e pasują n i e p r a k t y c z n e , że n i e c h c i a ł y b y takiej, w starych d o w s i , że t o bo wówczas musiałyby zrezygnować, a w każdym razie ograniczyć m a l o w a n i e „ o d p o l a " . A k w i a t y są d l a n i c h w s z y s t k i m . T y m c z a s e m fotografie z różnymi typami domów, g d y pokazać wnętrz im mieszkalnych, o z d ó b , i p o p r o s i ć a b y p o k a z a ł y c o i m się p o d o b a , o k a z u j e s i o , że t o co deklarują j a k o n a j a t r a k c y j n i e j s z e nie jest. A n a codzień, woale murowane domy (suterena, parter, piętro), ozdobione s z k i e ł k a m i , m o z a i k a m i , z dużą ilością m a l o w a n y c h powyginanych w „esy floresy", stoły zwane dywany. doki", tym więc p o d o b a j ą i m się, t a k j a k i n n y m m i e s z k a ń c o m , Na ławami, dużo ścianach przywieszone meble głębokie chętnie n a w y s o k i połysk, n i s k i e fotele, widziałyby na metalowych tłuczonymi balustradek wersalki, puszysto sentymentalno k r a t a c h p n ą c o się „wi­ zielone w p o k a z y w a n y c h f o t o g r a f i a c h t e g o c o z n a j ą , d o c z e g o są p r z y z w y ­ rośliny, f o t o g r a f i e r o d z i n n e . W k r e d e n s a c h , za rżniętymi s z y b a m i c z a j o n e . P o d o b a i m się z a z w y c z a j t o c o p o d o b n e d o i c h p r a c , c o stawiałyby 34 ozdobno serwisy, kryształy,' kolorowo pocztówki, �jurmaio/ne każdej" rodzinie ktoś t a m był , , n a w y c i e c z c e " , j a k nazywają k i l k u l e t n i e zubawki. Z Лик.ryki (a p r a w i e w zarobko­ kudne, w e w y j a z d y ) p r z y w o z i się w e l u r o w e m a k a t k i z l w a m i , p a w i a m i , z orientalnymi widokami, i Matki Boskiej, podświetlane plastikowe ,,tybetówki". Ambicją lalki figurki i przede Pana Jezusa wszystkim chustki ryczne. innej. gospodynie posiadają do 50-ciu „odżywczych" wzory, kolorów. Najmodniejsze przetykane najbardziej teraz złotą nitką; p o p r z e d n i o , podobały się k w i a t o w e za Oto Nowoczesne tych 1 9 7 9 г., p r z y p niektóre, nie j e ś l i się n i o m a r o d z i n y kupują mieszkańców: i siedzieć, a g d z i e t o n a w s i p o d o b n e . najbardziej ładnie m a wskazać podoba dom w W (21) mówi:) otynkowany, U Zalipiu, który Do za i ma obraz to wszystko można są n i e m o d n e . N a p o d ł o g ę p e r s ­ m i się z a b y t k o w e , Matki W wzorzysto Boskiej. nowym wiejską nowe segmenty, ale małżeństwa dywany i ozdobne (20) domu postawię nowych dla wycieczek... domów miasta. Ławy jej kalwaryjskie meble, i fotele daje żeby zdobić (5) się t a k i e s a m e meble j a k do t o j u ż d l a d e k o r a c j i , w i e ś ż e b y się w i e l e n i o r ó ż n i ł a o d m i a s t a , t o se t a k r o b i m y . C o m a m y b y ć j a k n a w s i . (18) ładne, (12) bo praktyczne, jasne j e d n y m m i e s z k a n i u zostaną stare m e b l e , izbę Szkutnika, bo z wierzchu lusterkami ozdobiony k o l o r o w o , żelazne b r a m y . się mieszkać modne d o p o k o j u , k r e d e n s p r z y ścianie, b o m n i e j m i e j s c a z a j m u j e . nadziać d r e w n i a n o , b o n a wieś n a j p r a k t y c z n i e j s z e . ( A chwilę, g d y jest ładniejsze c i e m n e n a połysk, t a p c z a n d o s y p i a l n i , wersalkę D o m w i e j s k i m i się p o d o b a , ze d w a , t r z y p o k o j e , m a l o w a n y . Bramy trzeba Ściany gładkie l u b t a p e t a , można powiesić j e d e n niejsze. r na nogi podobają T y l e o b r a z ó w p o d s u f i t e m , t o się j u ż n i e w i e s z a , t o d a w ­ p i ę t r o , w s z y s c y idą d o s u t e r y n y . N a c o d z i e n n y u ż y t e k n a t y l k o kapcie połysk, w e r s a l k i . Co m a t jasny. Lubię pejzaże. W i l l e n a w i e ś n i o p a s u j ą , b o s t a r z y l u d z i e n i e w ejdą n a w i e ś w i l l a się n i e n a d a j e , się (28) podobają mały wypowiedzi Mnie l u d o w e t o n i e . P o ł y s k się j u ż k o ń c z y , m ł o d e red.). charakterystyczne wysoki ławy, segmenty, a n a to folia. Meble k u p u j e się j e n a j a r m a r k a c h p ł a c ą c p o 7 0 0 z ł o t y c h sztukę (w ... k i d y w a n z P e w e x u . T e r a z t a k a m o d a , że p a r k i e t , d y w a n , temu Polskie na fotele, pochować. Ciemne, tureckie ze t r z y l a t a „frendzlówki". dorównują t y m amerykańskim, dlatego w Ameryce, są t e w kobiety ptaki, w i d o k i i krajobrazy histo­ o d r a z u n a wieś. (18) tybe- tówek, oczywiście amerykańskich, b o te polskie n i e mają ciemne nowocześnie, każdej k o b i e t y jest mieć j a k największą Zamożniejsze obnażono (27) Segmenty ilość t a k i c h c h u s t e k b y w k a ż d ą n i e d z i e l ę p o k a z a ć się w k o ś o i e l o w takie jelenie rogi, wypchane Powracając jednak do wypowiedzi Zalipianek na temat ich Ładny d o m t a k i , żeby z wierzchu wytrynkować w m a r m u r - t w ó r c z o ś c i , w y d a w a ć b y się m o g ł o , ż e w s w e j p r a c y c e n i ą kowy w y ż e j f a n t a z j ę i w y o b r a ź n i ę , ż o k w i a t y i m m n i e j są r e a l i s t y c z n e , tle W wzór, k o l o r o w y trójkąty, pas d z i e l i piętra, albo n a j a s n y m a n a rogach jakieś o z d o b y . (6) tym d z i s i e j s z y m czasie d o m m u r o w a n y . T u jest t a k i e u z n a ­ bardziej bardziej artystyczne. ze s w y c h Podkreślają, że n a t c h n i e n i e snów niż otaczających naj­ czerpią je u k w i e c o n y c h pól. n i e , żeby była s u t e r y n a , p a r t e r i pierwsze piętro. J a b y m Zwracają również uwagę n a f o r m a l n y a s p e k t twórczości i utożsa­ chciał t y n k o z d o b n y : miają nastanie s z t u k i l u d o w e j z z a r z u c e n i e m szablonów. W zależy j a k i k o l o r m o d n y . Dawniej taki ż ó ł t y b y l n i e d o pomyślenia, a t e r a z właśnie s t a l o w y , ż ó ł t y s w o i s t y sposób interpretują sugestię K o m i s j i dążącej d o u t r w a l e n i a i zalipiańskioj t r a d y c j i z d o b n i c t w a i \ i c h r o n i e n i a j e j p r z e d z a l e w e m pomarańcz, bielizny. Meble w pasy. I żeby to powinny był być balkon składane do z suszenia kawałków. Dziś m o d a n a c i e m n e , n a w y s o k i połysk. Przydałoby się j a r m a r c z n y c h w z o r ó w . T a k oceniają swojo chodzi o ocenę i n n y c h przedmiotów własno prace , a g d y wówczas 4 zwracają uwagę b i u r k o , żeby d o k u m e n t y zamknąć i niskie ławy i k o m o d y głównie n a d w i e s p r a w y : n a wierność o d t w o r z e n i a j a k w C i k a g o , ale o z d o b y t a m wieszają p o ścianach i wkład p r a c y . I m p r z e d m i o t jest bliższy rzeczywistości i widać, II. 2 1 . „Szlachetny pas­ jest Anioł Stróż, p i l n u j e rzeczywistości dzieci." 35 I �I I . 2 2 . „ M ó w i ą żoby j a k najwięcej malować o d p o l a . " Z a g r o d a S t . Łączyńskiej, 1 9 7 7 ; I I . 2 3 . „ D a w n i e j m a l o w a l i więcej k w i a t y , p o r o z r z u c a n e p o całej ś c i a n i e . " O b o r a F e l i c j i C u r y ł o , 1952 36 pojedyncze �że w j e g o w y k o n a n i e włożono dużo wysiłku, t y m lepiej został „odrobiony". D l a n i c h s z t u k a t o coś „ u c z o n e g o " , coś co uzyskały tację l u d z i z m i a s t a . W wyśmiewane przez współmieszkańców, ocenę b e z s p r z e c z n y c h , wszystkim bardzo dobrą „ w y ż s z y c h " a u t o r y t e t ó w j a k i m są przetle dla nich Komisje przyjeżdżający do Zalipia profesorowie) Można dzenie, że g d y b y n i c z a i n t e r e s o w a n i e N a w e t prace babek oceniane zyskało (zwłaszcza turyści. mieszkańców Z a l i p i a tamtejszo bez cieniowania. też twier­ z zewnątrz t o w m n i e m a n i u malowanie nio byłoby są z czy zaryzykować pewnym Poelkreślają „sztuką". lekceważeniom z b y t prosto w y k o n a n e , bez r o z b u d o w a n y c h wych, akcep­ icłi p r z y p a d k u o k a z a ł o s i ę , że t o c o b y ł o kompozycji różnicę jako kwiato- między pracami ba.bek. m a t e k i w ł a s n y m i , j a k b y chciały przekreślić swą tradycję, l e c z ś w i a d o m i e c z y t e ż n i c , t k w i ą \v k r ę g u t e g o c o nazywamy r sztukę Z i l i p i a . Chętnie przyjmują sugestie jury, bardzo ważna jest d l a n i c h o p i n i a z zewnątrz, lecz w s z y s t k o m a swoje granice żadna Nikt nie wyrzeknie się zamiłowania do bogatej skali n i e słucha K o m i s j i g d y t a r a d z i m a l o w a ć j a k d a w n i e j w d w u b a r w n e j t o n a c j i . I c h twórczość — t a k z m i e n n a — j e d n a k o d b l i s k o w i e k u zawsze tą samą sztuką — barw. — pozostaje Zalipia. P R Z Y P I S Y Artykuł t e n powstał n a marginesie pracy magisterskiej p t . Sztuka Zalipia napisanej p o d kierunkiem prof. W i t o l d a Dynowskiego w Katedrze Etnografii Uniwersytetu Warszawskie­ go. B a d a n i a w terenie, z których pochodzą w y p o w i e d z i i n f o r m a ­ torów prowadziłam w latach 1 9 8 0 — 1 9 8 1 . N u m e r y w nawiasach p o c y t a t a c h odsyłają d o z a m i o s z c z o n e j n a końcu l i s t y i n f o r m a ­ t o r ó w . P r z y t o c z o n y c h zostało może n a z b y t w i e l e wypowiedzi lecz chodziło o u k a z a n i e powtarzalności sformułowań i poglą­ dów. 1 7j w a ż n i e j s z y c h p u b l i k a c j i d o t y c z ą c y c h Z a l i p i a w y m i e n i ć n a l e ż y : Z - C i e ś l a - R e i n f u s s o w a , Wystawa sztuki ludowej w Dąbro­ wie, k'. Tarnowa, „ P o l . S z t . L u d . " R . 4 , 1 9 5 0 n r 7 — 1 2 , s. 1 5 1 — 1 5 5 ; W . H i e k e l , Malowanki ludowe w Powiślu Dąbrowskim, „ L u d " t . 1 2 , 1 9 0 6 , s. 1 1 3 — 1 2 1 ; A . J a c k o w s k i , Malowanki, makatki, ekrany, współczesne malarstwo ludowe i jego pogranicza, oz. I I , „ P o ł . S z t . L u d . " R . 3 1 , 1 9 7 7 n r 3 , s. 1 4 7 — 1 6 7 ; T . K o m o r n i c k a - R o ś c i s z e w s k a , Konkurs ,.Malowana chata" na Powiślu Dąbrowskim, „ P o l . S z t . L u d . " R . 3 1 , 1 9 7 7 n r 2 , s. 9 5 — 1 0 7 ; T e j ż e , Malowane domy na Powiślu Dąbrowskim. Przewodnik po zagrodzie Felicji Curylowej w Zalipiu (tytuł n a okładce): Zalipie, T a r n ó w 1 9 8 0 , ss. 4 7 ; K . P i e t k i e w i c z , Les ,,malov;anki" du Powiśle Dąbrowskie, Zeszyty Etnograficzne Muzeum K u l t u r y i S z t u k i L u d o w e j w W a r s z a w i e , t . 1 , 1 9 6 0 , s. 5 5 — 7 3 ; R s s ( R . Reinfuss), Felicja Curylowa (1903—1974). Wspomnienie po­ śmiertne, „ P o l . S z t . L u d . " R . 2 8 , 1 9 7 4 n r 4 , s. 2 5 2 — 2 5 3 . T e n ż e , Wystawa twórczości malarek wiejskich Powiśla Dąbrowskiego w Muzeum w Tarnowie, „ P o l . S z t . L u d . " R . 9 , 1 9 5 5 n r 1 , s. 6 3 — 6 4 ; Z . S z e w c z y k , Konkurs na malowanki dąbrowskie, „ P o l . Szt. L u d . " R . 2 , 1 9 4 8 n r 1 1 — 1 2 , s. 4 2 — 4 6 , T e n ż e , Zdobnictwo wnętrz na terenie Powiśla Dąbrowskiego (odpis z b r u d n o p i s u sprawo­ z d a n i a po wstępnych b a d a n i a c h n a Powiślu Dąbrowskim w 1958 i ' , p r z e s i a n e g o i l o M i n i s t r a K u l t u r y i S z t u k i p r z e d z o r g a n i z o ­ w a n i e m p i e i w s z e g o k i n k u r s u ) , ss. 1 2 , m a s z y n ę p i s 2 Z . S z e w c z y k , Konkurs..., s. 4 5 W o s t a t n i c h l a t a c h z samego Z a l i p i a do konkursów przystępuje średnio p o n a d 30 osób, z czego 2 m ę ż c z y z n . L i c z b a malujących n i e p o k r y w a s i ę z l i c z b ą m a l o w a n y c h d o m ó w , z e l a r z a s i ę be>wiem że w j e d n y m d o m u m i e s z k a parę osób m a l u j ą c y c h l u b . że z d o ­ b i o n y d o m n i e został zgłoszony d o k o n k u r s u . N i e m n i e j l i c z b a t a d a j e o g ó l n e p o j ę c i e e> n a s i l e n i u t w ó i c z o ś c i n a t y m t e r e n i e . D l a porównania podaję, że w 1978 r . w Z a l i p i u w 204 dermach miesz.ka.lo 7 6 8 o s ó b . 3 C z y t a j ą c r o p o r t a ż e o Z a l i p i u u l e g a m y s u g e s t i i t y t u ł ó w : Zalipie — malowana wieś, W Zalipiu kwiaty nie więdną, Zalipie tonie iv kwiatach, Bajecznie kolorowa wieś, t y m c z a s e m geły p r z e j e c h a ł a m t a m p o razj p i e r w s z y b y ł a m z a s k o c z o n a t y m , ż e m o ż n a iść d ł u g o p r z e z w i e ś n i e z o b a c z y w s z y żadnego malenvanego elorou. (Choć n a ł o ż y p a m i ę t a ć , ż e są o n e r o z r z u c o n e n a o b s z a r z e o k . 7 0 0 h a ) . " W . Hickel, op. cit. 4 5 Z . S z e w c z y k , Zdobnictwo wnętrz..., s. 8 I I . 2 4 . . . D n i c l i r ; b ż - b y b y ł o r o b i o n e ' n i c t a k p l a s l y e z a i e , a.lo n a ludowo, t a k j a k nie istnieje." D o m Felicji Kosiniak, Zalipie, 1967. I I . 25. D r z w i sieni, m a i . Z o f i a K a c z ó w k e , Z a l i p i e , 1967 37 T �Wykaz informatorów Bochenek, Zalipie 14. F e l i c j a K u r p a s k a , Z a l i p i e 2. J a n i n a B o d u e h , Zalipie 15. S t e f a n i a 1. Z o f i a 3. W a n d a Boduch, 4. K a z i m i e r a Zalipie Łaczyńska, 16. F e l i c j a M o s i o , Borek, Zalipie 17. M a r i a O w c a , Zalipie 5. M a r i a C h l a s t a w a , Zalipie 18. Z o f i a Zalipie 6. D a n u t a D y m o n , 7. Z o f i a Dymon, 8. R o z a l i a 9. F e l i c j a 10. Z o f i a Zalipie Zalipie Gil, Zalipie Janeczek, Janeczek, Niwki Zalipie 11. Janina Jurek, Zalipie 12. Z o f i a Kaczówka, 13. J a n i n a K r u k , II. Zalipie Zalipie 26. M a l o w a n k i , w y m . 3 3 x 4 0 Owca, 19. A g n i e s z k a Rachmaciej, 20. B e n e d y k t Ruta, 21. Maria Sierak, Kuzio Zalipie Zalipie 22. Stanisława S z k u t n i k , Z a l i p i e 23. Stanisława S t a l i c a , 24. R o z a l i a T r e l a , Zalipie Niwki 25. M a r i a W n ę k , N i w k i 26. M a r i a W o j t y t o , w y k . R o z a l i a Barańska-Dzięciolowska. 1 9 2 6 - 3 5 r. Zalipie Kolekcja F o t . : A . B a r t o s z , i l . 2 2 ; S . D e p t u s z e w s k i , i l . 7 ; L . P u d ł o w s k i , i l . 1, 5 , 1 4 ; J . Świderski, i l . Z—4, 38 Zalipie Zalipie T. Seweryna, C, 9 — 1 3 , 1 J - - 2 1 , � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bedff8d5d4731d642f553dca8725bfe2.pdf ef993b5fc5a1338201b6971092e254c6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3349 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3138 Title A name given to the resource Wytwórcy ludowi między własnym środowiskiem a "Cepelią" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.1-2, s.9-18 Creator An entity primarily responsible for making the resource Woźniak, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Maria Woźniak WYTWÓRCY L U D O W I MIĘDZY WŁASNYM ŚRODOWISKIEM A „CEPELIĄ" Od kilku l a t Ośrodek Badawczo-Rozwojowy „Cepelia" p r o w a d z i n a zlecenie Związku „ C e p e l i a " b a d a n i a terenowe na colu analizę s t a n u wytwórczości regionalnej w w t y m także w środowiskach wytwórczych, zarówno mające wytłumaczeniem ,.Cepelii", 1980—81 twórozych przeprowadzono „Cepelii" w badania kilkunastu sondażowe, wiska do wyrobów w y k o n y w a n y c h n a potrzeby gustów i upodobań kwestionariuszu do estetycznych badań znalazły „Cepełii", jest duża, t e r a z o d października (1980) wsi. W się szczegółowe pytania własnego zajęcia, nowego wzornictwa, udział i n w e n c j i twórczej perspektywy w ś r e d n i o 9 5 0 z l , j a k się w y r o b i n o r m ę t o d o c h o d z i 1 5 % , t o obrus wychodzi dalszego rozwoju sztuki test z ilustracjami, m a ­ jący m . i n . n a c e l u określenie gustów e s t e t y c z n y c h rów. informato­ 1 pilnować gospo­ d a r s t w a . B o więcej b y m straciła w g o s p o d a r s t w i e j a k jest niż n a tym Wiele Prócz kwestionariusza zastosowano przeprowadzano na Kurpiach, w Łowickiem 1 ośrodkach g a r n c a r s k i c h w Ł ą ż k u i M e d y n i . gospodarstwo, t o trzeba z a r o b i ł a " . (3) osób n i e w y r a b i a sobie karty chałupniczej, l u b z niej r e z y g n u j e , b o miesięczna n o r m a nakłada n a n i e z b y t duży obowią­ zek nawet jeśli o d b y w a ubezpieczenia Wywiady premia 1030 zł, a j a k się n i e w y r o b i t o 6 0 0 z l (...). J a k k t o ś p i l n u j e t y l k o h a f t u , t o m o ż n a z a r o b i ć , ale powstawaniu ludowej i t p . 2000 z l . R o d z i n a w y ł ą c z n i e h a f t e m . J a k s i ę n i e z d ą ż y , n o t o się t r a c i . O b r u s 0 początki twórczości, w a r u n k i współpracy z „Cepelią", stosunek do mowa. n o r m ę . N o r m ę w y r o b i ć m o ż n a t y l k o w t e d y , j e ś l i się z a j m u j e zba­ współczesnej t u przyczyna p o m a g a m i w y r o b i ć n o r m ę (...). W z i m i e u d a j e się w y r o b i ć założeniem było określenie s t o s u n k u w y t w ó r c ó w c e p e l i o w s k i c h i i c h środo­ danie choć samo. Lubię robić t e n s a m wzór, b o szybciej idzie. N o r m a ośrodkach w y - których inwencji twórczej, „ J a k mają z a m ó w i e n i e n a o b r u s y t o i p ó l r o k u r o b i się t o związanych j a k i n i e związanych z tą instytucją. W r a m a c h t y c h p r a o w l a ­ tach braku t k w i w a u t o r s t w i e w z o r ó w , o c z y m będzie jeszcze i renty, się t o k o s z t e m zasiłku utraty rodzinnego uprawnień d o d l a dzieci. Jedna z i n f o r m a t o r e k zwracała uwagę n a f a k t , że g d y b y normy elastyczniej miesiące) t o rozmieszczane w czasie (np. na trzy były b y ł o b y łatwiej j e zrealizować, g d y ż zajęcia chałupnicze w m n i e j ­ szym P r a c o w n i k czy twórca? s t o p n i u kolidowałyby O Najczęstszym m o t y w e m rozpoczęcia współpracy z „ C e p e l i ą " była p o t r z e b a z a r o b k u . Przywiązanie d o rękodzieła b y w a różne: znani twórcy pracy, l u d o w i najczęściej natomiast chałupnicy, n i e wyobrażają wykonujący sobie haft czy często twierdzą, że t r z y m a i c h p r z y t e j p r a c y b r a k wyboru zajęcia przywiązane l u b brak innych umiejętności. d o swojego rękodzieła stwierdzają innej tkaniny możliwości Nawet osoby zdecydowanie: „ J a k b y n i e płacili z a t o , t o n a p e w n o b y ustało. D l a siebie ludzie tego (w t y m w y p a d k u wycinanek) n i e robią, b o i n n e ś c i a n y t e r a z są. A t o i d z i e t a k g d z i e ś p o c z t y , s t o ł ó w k i , tam różne państwowe instytucje są u d e k o r o w a n e (...) g d y b y t a m n i e szło, t o w ą t p i ę c z y coś b y o c a l a ł o " . Najczęściej wygoda dzieci. podkreślana jest w wypowiedziach informatorów łączenia p r a c y chałupniczej z w y c h o w y w a n i e m Często w t y m okresie współpracę, szukając młode kontaktu kobiety małych decydują się n a ze s p ó ł d z i e l n i ą p r z e z o s o b y j u ż współpracujące. oharakterze decydują na także i z pracami motywacjach warunki bytowe K u r p i a c h n p . każda gospodarczymi. z „Cepelią'' w poszczególnych regionach, możliwość współpracy zarobku nadprogramowego j e s t w y k o r z y s t y w a n a i stąd w y t w ó r c y często narzekają małe zamówienia (np. wycinanek). Kierownictwo n a zbyt spółdzielni tłumacząc się s ł a b y m z b y t e m , r e g u l u j e n a p ł y w w y r o b ó w , wiająo j e co d r u g i miesiąc, żeby „każdemu t a k ż e , częściej niż w i n n y c h r e g i o n a c h zama- dać z a r o b i ć " . T u zdarzają się p r z y p a d k i zawiści w s t o s u n k u d o i n n y c h osób, pomówienia o k u m o t e r s t w o . W Łowickiem z k o l e i , p r a c a nakładcza często t r a k t o w a n a j e s t s e z o n o w o , t z n . d o p ó k i są m a ł e d z i e c i , w y m a g a j ą c e wania w domu, potem odchodzi g o s p o d a r s k i c h , k t ó r e dają się d o p r a c większe d o c h o d y . przeby­ warzywniczych, I n n a sytuacja jest w ośrodkach g a r n c a r s k i c h w Ł ą ż k u i M e d y n i . Ośrodek w Ł ą ż k u , liczący p r z e d wojną 36 g a r n c a r z y , obecnie m a i c h 12. N i e wszysoy garnoarze pracujący w Ł ą ż k u nałożą d o spółdzielni. K i l k u z n i c h odeszło p o rozwiązaniu spółdzielni w Janowie w 1962 r o k u i n i e k o n i e c z n i e zyskało n a t y m f i n a n s o w o , ale d o spółdzielni n i e ohcą p o w r ó o i ć . S p r a w a d o dziś n u r t u j e ś r o d o w i s k o i j e s t a k t u a l n a W ś r ó d osób, z k t ó r y m i p r z e p r o w a d z a n o w y w i a d y , żadna n i e także d l a garncarzy, którzy pozostali członkami „Cepelii": była p r z y u c z o n a d o z a w o d u w spółdzielni. Z rozmów n a t o m i a s t „Jeszcze „Cepelia" była w L u b l i n i e j a k m y zawiązywali wynikało, spółdzielnię. T o m ó w i l i : artyści, artyści l u d o w i ! Przyszło większe, że umiejętności informatorów niż i c h w y k o r z y s t y w a n i e z tkaczek z Surowego w przez przeszłości spółdzielnię. były Jedna teraz szukać, j a k j a d o t e j e m e r y t u r y potrzebuję, żeby w młodości tkała „ k a m e l ę , w cztery cepy, wcześniej pójść, t o n i e m a n i k t ó r e g o . W L u b l i n i e , w „ C e p e ­ d y w a n y w k w i a t k i w o s i e m c e p ó w " a d l a „ C e p e l i i " robiła szma- l i i " mają cały s u f i t w y ł o ż o n y m o i m i g a r n k a m i , a w papie­ c i a k i ; o s t a t n i o p o m a g a s y n o w i pleść m a t y słomiane. N i e nauczyła n i k o g o w y k o n y w a n i a t k a n i n . W y c i n a n k a r k i , wspominając dawniejsze wzory wymieniają tyczne, rodzajowe, drzwiami podobne k o n i e z bryczką r a c h n i e i s t n i e j e człowiek... 11 l a t pracowałem w J a n o w i e swoje w l a t a c h 1 9 5 1 — 1 9 6 2 . Ośmiu najlepszych g a r n c a r z y wiele i c h rodzajów, w t y m t e m a ­ do spotykanych w muzeach: (...) n a ścianach l e l u j e prze­ nieśli d o Leżajska. A p a p i e r y zginęły i t e l a t a n i e liczą się „nad do e m e r y t u r y . N a w e t (1)", „przy s p r a w a sądowa była i n i c n i e udało się z a ł a t w i ć . " ( 5 ) ołtarzykach aniołki i krzyż... I p a w i e robiłam, jeszcze d o W a r ­ szawy" miary ( 2 ) . D l a spółdzielni w y c i n a n k a r k i robią i rodzaje, specjalizując się z a z w y c z a j w określone w y ­ W k i l k u jeszcze w y w i a d a c h z g a r n c a r z a m i w różnych ośrod­ powtarzających k a c h ( M e d y n i a , Ł ą ż e k , B o l i m ó w ) p o w t a r z a się ż a l i z n i e c h ę o e n i e za z b y t f o r m a l i s t y c z n e t r a k t o w a n i e d o r o b k u z a w o d o w e g o , p r z y się t y p a c h . Niopełne (a szczególnie wyrobienia i wykorzystanie premię. w hafcie) normy umiejętnośoi wiąże miesięcznej, Konieczność w wielu się z a z w y c z a j z warunkującej wyrobienia normy jest dziedzinach koniecznością ubezpieczenie tak trudnych współpracujący warunków warunkach pracy. Wszyscy garncarze, z „ C e p e l i ą " j a k i i n n i podkreślają pracy i stosunkowo niskie zarówno szkodliwość zarobki: najczęstszym , . D a w n i e j się n a w o t p o l e w y t ł u k ł o . . . T e r a z b y n i k t t e g o n i e u s p r a w i e d l i w i e n i e m uproszczeń i u j e d n o l i c e n i a w z o r ó w , a takŻ9 choiał r o b i ć ; g d z i e m ł o d e g o człowieka w z i ą ć , ż e b y o n t o 9 �II. 1. W y c i n a n k a wielobarwna, chciał tłuc i t a k p r a c o w a ć , r / . u o i l b y t o w c h o r o b ę i poszedł o d t e g o (...) Niechby i T u z a r o b i 7 — 8 t y s . miesięcznie z 10 t y s . w y s z ł o , pracują. T r z e b a ale i żona produkcji. i dzieci, To nie jest zla rzecz (garncarstwo) tylko to uehlapanie w stale. Niecb na gurncarzy Bo to wszystko ośrodek w wodzie, długo nie ręce stale będzie. Bo wodzie jakie blade w- w o d z i e t u zarobi fi—7 nienajlepsze wywołują prestiżu, s t o s u n k i z ..Cepelią", u garncarzy przekonanie, ani perspektyw b r a k bodźców że ich zawód jest od Na konieczność zbyt zwracały n i e wiedziała c z y spółdzielnia o r g a n i z u j e jakieś k o n k u r s y , w k t ó ­ do pracy nie m a a n i współpracy: dostawcy zlecone przez spółdzielnię. P r a w d o p o d o b n i e p r a k t y k a t a w i ą ż e się z b r a k i e m w i a r y w „ u t r z y ­ się j e d n a k , ż e p r z e z wzoru k w a l i f i k a c y j n y c h , stąd n i e p r ó b o w a ł a p r z e d s t a w i ć s w o i c h w z o r ó w , r y c h mogłaby wziąć udział z własnymi pomysłami, n i e k o n t a k t o ­ wała się z nadzorem Konkretnym etnograficznym kontaktem ze w sprawach spółdzielnią wzornictwa. pozostaje kontrola r y z u j ą i n f o r m a t o r k i s w o j e s t o s u n k i ze s p ó ł d z i e l n i ą , c o n i e o z n a c z a , że t e n k o n t a k t n i c i s t n i e j e , l e c z p r a w d o p o d o b n i e n i e j e s t n a l e ż y c i e uświadomiony Wydaje odtwarzania Ten nim m a n i e czystości s t y l u r e g i o n a l n e g o " dokładnego jakości i o d b i o r u surowców oraz wypłata należności. T a k c h a r a k t e ­ formy wzory miało w z o r n i c t w a , c z y też własno p o m y s ł y : „ P a n i , n i e w o l n o n a m n i c natomiast mają zza g r a n i c y , t o n i e j e d n o k r o t n i e uwagę h a f c i a r k i i t k a c z k i , p y t a n e o urozmaicenie do s k u p u wykonują w y r o b y według własnych wzorów, chałupniey najczęściej ludzie Łowickiej". tysięcy, (...) rozwoju. za.zwyczaj bo to przyjeżdżali z m i e n i a ć ! " Większość nie zdawała sobie s p r a w y z i s t n i e n i a k o m i s j i A u t o r s t w o wzorów- w y r o b ó w p r o d u k o w a n y c h d l a . . C e p e l i i " uzależnione robić, ze „ S z t u k i są. a p ó j d z i e d o h u t y i z a r o b i 12 t y s i ę c y s a m b e z r o d z i n y . " (o) Te być wszysey p a l i ć c z t e r d z i e ś c i p a r ę g o d z i n (...) pan popatrzy naszych łowickie przez wiejskich formalne wytwórców. traktowanie wzor­ można przez wytwórców wykorzystaniem Z można wśród asortyment którzy nie wiedzą, czego po spotkać się oczekiwać. tkaczek, i zalecana i n w e n c j i twórczej choć zazwyczaj częściej ogranicza je określony kolorystyka: n i c t w a z a t r a c a się n o w e w a r t o ś c i , m o ż l i w o ś c i u j a w n i e n i a i n w e n c j i „ T o wszystko twórczej. T a k p r z y n a j m n i e j można wnioskować z rozmów z w y ­ D a w a l i w-ełny, j a k i e b y ł y w e ł n y , z t e g o się r o b i ł o . . . twórcami, częściej m i a ł y p o m a r a ń c z i c z e r w o n y i z i e l o n y , c z a s e m n i e ­ będących połączonych z obserwacją częstej k o p a l n i ą i c h wcześniejszych prac, wzorów. „ P r z e d przystąpieniem moja moda. W „Sztuce" nie dawali mody. Naj­ b i e s k i , a l e m a ł o . I t o się ł ą c z y ł o : z i e l o n a z p o m a r a ń c z e m , do spółdzielni haftowałam korali­ czarne z c z e r w o n y m , zielonym,. Te zestawy impasowały, b o robilo(...) t o t a k i e d a w n o z e s t a w y , bo teraz... j a k b y była s i w a z czer­ J a k zaczęłam jeździć do ,. S z t u k i Ł o w i c k i e j " t o n a początku woną t o p o m o j e m u b y było ładniejsze. A l e p o j e i c h t o k a m i na, a k s a m i c i e i m u l i n ą , z g ł o w y się w s z y s t k o robila,m to już swoje wzory założyli tę i więcej, a później i dostawałam wolno do maja. (chałupniczą) A od maja więcej s p r o w a d z i ł i p a n i ą , co już r o b i wzory gotowe. Wzory są na papierze do t r o c h ę się n u d z i r o b i ć j e d e n w z ó r , m a się c h ę ć coś o d m i e n i ć . nie stycznia i t a k już wzory k a l k o w a n i a (...) od kartę Niektóre t o można n a m nie, z m i e n i a ć " , b y odmienić, ale (o) ... t a k i e . . . c z y s t o podobały to łowickie. T a k i c h nio dawali. Ja takie odcieni j a k mnie kraty t o r o b i ł a m w w o j n ę , t y l k o że d r o b n i e j s z e . " się siwo-czerwone (6) O c h a r a k t e r z e w y r o b ó w często d e c y d u j e także wielkość i r o d z a j za­ mówienia : „Spółdzielnia i zamawiając wielkość. B r i s t o l wycinanki określa do n a k l e j a n i a jest j e d n a k o w y . kształt Mówią I n f o r m a t o r k a brała udział w k i l k u w y s t a w a c h ( g d z i e pokazywała, ta,k. j a k jest swoje wzor\ ) i w k i e r m a s z a c h , o r g a n i z o w a n y c h przez spółdzielnię, lego i l e u ' o , j a к jest z a m ó w i e n i e . P t a k i , k o g u t y , t o n a n i e na mus zrobi 10 których haftowała wzory zc spóklziehii; „nie wolno by-lo zapotrzebowanie: s t o duż\-ch p t a k ó w , sto f o r m a , b o w s z y s t k i e k o g u t y j a k s t o , t o muszą �I być n a j e d e n r o z m i a r i n i e m a c u d ó w ! B o w s z y s t k i e i d ą jeden rozmiar. Wyrysować trzeba formy, wyciąć, przy­ czepić s z p i l k a m i d o p a p i e r u i w y c i ą ć ' ' (1) „ N i e r a z , j a k i m się w z ó r s p o d o b a t o chcą dużo t e g o . O , i l e ! O . k o c h a n a ! N i e r a z j a k się t o j e d n o i t o s a m o r o b i , t o t r z e b a o d r y s o w ^ ć , b o n i e r a z się p o m y l i , z a p o m n i się i t r z a p ó ź i i c j rymować, ż e b y t a k i e s a m o b y ł o d o b r e , t a s a m a wielkość... Ale n a j ­ l e p i e j i d z i e t a r o b o t a , j a k się r o b i t a k o d n ; z u . A j a k t o s a m o , t o t a k j a k f a b r y c z n e , t o z b r z y d n i e i j u ż się p ó ź n i e j chęci n i e m a . " (4) Trzeba p o d k r e ś l i ć , ż e w t y c h w y p a d k a c h , k i e d y jest !.l;,dzioj y większy n a c i s k n a p o b u d z e n i e i n w e n c j i twórczej, działanie t a k i e j e s t p r z y j m o w a n e z z a d o w o l e n i e m p r z e z ivyt\vóvi:ó\v i jest ź^ódk-in s a t y s f a k c j i i d u m y z własnych osiągnięć t w órezyeh : ,,Mody wymyślam sama(...) m n i e t o zawsze pochwalili. Robiło n a s cztery(...) t o m n i e najlepiej o h w : J i h , że n a j ­ ładniejszy t o w a r r o b i ę , najlepiej odrzucali, ... z n a c z y , było kilka żo jakoś domodzony. dobrze Nigdy nie robię" (0), „Nas w t e j „ K u r p i a n e e " , n o i n i e było chętnych, ż e b y t o k t ó r a w z i ę ł a . B y l t a k i p r e z e s Ś l ą z a k ( t o był b a r d z o d o b r y człowiek i wszyscy I p o n i m płukali j a k odchodził). m ó w i ł : która z pań weźmie pierwszy i ze s w e j głowy zrobi to r a z . A j a miałam chore dziecko. A l e o n prosił: P a n i t o w e ź m i e , p a n i t o n a p e w n o z r o b i . N o i j a (...) z r o b i ­ ł a m t e c h u s t k i . Z a n i o s ł a m t o i n i e m ó g ł m i się z a t o c h u s t k i wydziękować. N o i później I tam „Kurpiance"... D u ż o w za t o zostałam te chustki dalej... i twórcą jest mogą wymyśliłam i i wszystkie i chustki s t a r a m się c o r a z wykonanych mają prostu t y l k o dwie. Ale j a n i c być... Ja wtedy robiłam... Tale to zostałam wzory (twórcą) dalej, żeby t o było j a k najwięcej t e j roboty i j a k najlepsza." Reasumując — wszystkie po n a w s i chytrośoi, za­ zdroszczą, b o nas (twórców) jest chytruję, robiły ludowym (7) n a o s t a t e c z n y k s z t a ł t i c h a r a k t e r wyrobów, przez wytwórcę dla ,,Cepelii" zasadniczy wpływ takie czynniki j a k : 1 A u t o r s t w o wzorów strzeganie 2 Brak i mniej l u b bardziej wierności czasu rygorystyczne prze­ wzornictwa; n a projektowanie ze względu na konieczność w y k o n a n i a n o r m y (potrącenia p r e m i i ) ; 3 Istnienie l u b b r a k bodźców do wykazywania i n w e n c j i twór­ czej; 4 Określone w zamówieniach rodzaje, ilość i wielkość wyro­ bów; 5 Rodzaj surowców. C z y n n i k i t e w sumie wpływają n i e k o r z y s t n i e n a możliwości r o z w o j u w y t w ó r c z o ś c i w i e j s k i e j w r a m a c h „ C e p e l i i " , zniekształca­ jąc j e j r z e c z y w i s t y Wydawać obraz. b y się m o g ł o , ż e s k u t e c z n y m r o z w i ą z a n i e m p r o b l e m u jest udział w k o n k u r s a c h , o r g a n i z o w a n y c h przez tego różne i n s t y t u c j o z udziałem „ C e p e l i i " . Jest t o j e d n a k , j a k potwierdziły także i n n e źródła i obserwacje, rozwiązanie połowiczne i dające z b y t małe e f e k t y w porównaniu z wysiłkiem i nakładami n a t e n co! poniesionymi. „Artystyczne Pomijam 2 Rękodzieło w t y m miejscu konkursy typu W s i " , których r e g u l a m i n n i e p r z e w i ­ d y w a ł udziału w s p ó ł p r a c o w n i k ó w „ C e p e l i i " (chociaż w p r a k t y c e czasem miało t o miejsce). Zazwyczaj wszystkie konkursy, czy t o t e m a t y c z n e , c z y r e g i o n a l n e o d b y w a ł y się z u d z i a ł e m „ C e p e l i i " , n i e m n i e j j e d n a k , p o r o z m o w a c h z w y t w ó r c a m i o d n o s i się wrażenie, że udział w produkcyjną. konkursach niewiele Wykonawcy prac ma wspólnego konkursowych, z praktyką często n a g r o d z o n y c h , „ n a codzień" wykonują t e same seryjne często p r o j e k t o w a n e rzystują w pełni przez efektów inne osoby. konkursów. Spółdzielnie Imprezy nawet wyroby, nie wyko­ konkursowe obejmują z b y t wąski krąg osób, najczęściej biorą w n i c h udział z n a n i już t w ó r c y , r e g u l a m i n y i r e k l a m a n i e docierają d o wszyst kich współpracowników Zbyt „Cepelii". m a ł o u w a g i p r z y w i ą z u j e się d o k o n k u r s ó w n y c h spółdzielni, w których współpracownicy m o g l i b y wewnętrz­ zaprezen- cepełiowska 11 �towaó swoje •stare możliwości twórcze, pomysły a d a p t a c j i , wzory klimat z rodzinnych współzawodnictwa. i zachowaniach kufrów, Metoda stwarzając t a , sądząc informatorów, może dać dobre odświeżyć jednocześnie po reakcjach wytwórców wyroby, czy jest bezpośredni kontakt — a ich wykonawcami. Komisje kwalifikacyjne — wyrażają między inwencji oceniającymi docierają wobec ocen do wykonawców. wykonawcy Konieczność przyczyniłaby się rzadko uzasadnienia do wyrobów barwach o t y l e i s t o t n e , że t r a d y c y j n y ludowego był w bezpośrednim wytwórca wiejski odbiorca kontakcie pracuje treści zupełnie kilka i kierownictwa zdobienie punkty wyrobów odniesienia czuje n i e p o d o b a ł się stonowanych, ,,za.mazany", „zajęco ciemnych kolory"). w formie, mało realistyczne uznania wśród mieszkańców l a t t e m u zrezygnował Głogow­ ze w s p ó ł p r a c y z „Ce­ środowiska „Cepelii": ś r o d o w i s k u , k t ó r e g o o p i n i e i g u s t y są m u z n a n e , a l e rozbieżne o przykładem rozbieżności gustów środowis­ „Wprowadziłem w swoim mając powodzeniem p e l i ą " , o r a z r e a k c j a n a jego działalność m i e j s c o w e g o komplety że gobelin n i e znajdują Najjaskrawszym nadal zagubiony, j a k b y zawieszony skomplikowanym k o w y c h jest wypowiedź jednego z garncarzy z M e d y n i uznanie. „Cepelii", o wsi. wyrażał t a k z n a c z n i e różnią się o d gustów o b e c n y c h o d b i o r c ó w dywany Przedmioty sztuki schematyczne w dokonywał n a miejscu w y b o r u , krytykował l u b Obecnie albo artystyczny („zapa,prałki", skiej, który rękodzieła z wykonawcą, zdecydowanie oceny zobiektywizowania wyrobów. Jest t o zagadnienie kolorów) w t e ś c i e d o t y c z a c j ' m t k a c t w a c i e s z y ł się k i l i m „ d w o r s k i " w k o l o ­ Czy t o k o n k u r s o w e , różne u w a g i k r y t y c z n e , p r z y j ­ mując l u b odrzucając wzór. O p i n i e t e i i c h u z a s a d n i e n i e (12—14 w z o r z e : w prątki l u b dwuosnowowe. Największym r o w e k w i a t y i d y w a n białostocki d w u o s n o w o w y ; rezultaty. J e d n y m z Warunków k o n i e c z n y c h d l a p o b u d z e n i a pasiaki dużo nowych wzorów do „Cepelii" d o k a w y , d o wódki, talerze, k o g u t y rozmaite takie w p r o wadziłem... no, to „ C e p e l i i " , a t e r a z t o całkiem, i n n a , d r o g a . B o t a m t o się tylko w próżni. P r z y b i e r a t o oczywiście t a k i e t r a d y c y j n e , n a przykład — walczące, malowanie: do były ząbki, k r o p k i . . . N i e m o g ł e m t a k robić ( j a k chciałem) b o przeszka­ różne f o r m y . O d ciągłych poszukiwań, prób „przypodobania s i ę " d z a l i , g a d a l i , że t o n i e jest l u d o w e , t o n i e robić(...). N a nowemu odbiorcy przykład t e n w a z o n , miałem w K a z i m i e r z u . T o przyszedł twórczych, rów. do i ciągłych rozczarowań u jednostek bezmyślnego kopiowania bardziej powierzonych wzo­ jakiś p l a s t y k , t o kazał zdjąć i zabrać, n i c pokazywać, a l u d z i e t a k się z a c h w y c a l i ! J a t e g o n i e u z n a j ę . . . b o j a 3 u z n a j ę , ż e t o j e s t l u d o w e , c o k t o ś t a k i z r o b i , c o się n i e u c z y ł (...) Już koniec z „ C e p e l i ą " . Z a p i s a ł e m się d o r z e ­ m i e ś l n i k a . J u ż p o . . . a r t y ś c i e , j a k e m się w y p i s a ł z , , C e p e l i i " M o d a i u p o d o b a n i a środowiska w i e j s k i e g o a s t y l „ c e p e l i o w s k i " (...) B a r d z i e j się p o d o b a j ą n a w s i t e m o j e w y r o b y . U n i c h (garncarzy Truizmem jest twierdzenie, środowiska wiejskiego że upodobania r ó ż n i ą się z a s a d n i c z o odbioroów t z w . rękodzieła ludowego. W Tu o d gustów m i e j s k i c h współpracujących z „Cepelią") C h y b a się znudziło ( t a m t o ) , t o coś n o w e g o j e s t . . . N a w e t garncarze kupują u m n i e . B o t a m gdzieś jedzie, działaniu p r a k t y c z n y m n i e kupują. j a k ktoś jest t o t y l k o d o n a s przyjeżdża. estetyczne gdzieś n a wesele, j e d n a k , c z ę s t o n i e d o c e n i a s i ę t e g o f a k t u i s t ą d b i o r ą się r o z c z a r o ­ c z y jakiś p r e z e n t chce d a ć t o o n sam, k u p u j e . I n n i g a r n ­ w a n i a zarówno oceniających prace k o n k u r s o w e c z y n o w e carze wzor­ i n i c t w o , j a k i i c h autorów. Z a g a d n i e n i u t e m u , p o r u s z a n e m u już zresztą w l i t e r a t u r z e , poświęcone będzie odrębne opracowanie kupują robią (...) u rzemieślników w sklepie moje wyroby odbitki. Dobrze, żeby n i e zaginęły t e starożytne... T o są A n n y M i l e w s k i e j . T u chciałabym j e d y n i e zwrócić uwagę n a d w a bardzo zasadnicze stały, n i e r a z t a k i e z a k u r z o n o i n i k t się o t o n i e z a p y t a ł . c z y n n i k i , kształtujące charakter współczesnej w y ­ ładne wzory, n o ale... j a k robiłem dzbanki, to twórczości w i e j s k i e j i rzutujące n a s t o s u n e k środowiska w i e j s k i e ­ Dopiero go d o w y r o b ó w „ C e p e l i i " , a m i a n o w i c i e estetykę wiejską i m o - t e d z b a n y zabrał. Szukałem czegoś, ż e b y t o szło... T e r a z dę. jakiś o k u l i s t a przyjechał już i m i a s t o Przedmiot, Pomysł u w a ż a n y p r z e z m i e s z k a ń c ó w w s i za p i ę k n y , z a naszego d z i e ł o s z t u k i , p o w i n n y c e c h o w a ć : a) p r o c j ' z j a w y k o n a n i a , b ) r e a ­ „jego lizm, miejscowej a nawet n a t u r a l i z m , c) bogactwo kolorystyki. w y r ó b m u s i posiadać chociaż jedną z tych jest Ładny i cech. był n a tyle zdecydowanie kierownictwo spółdzielni. profilu I t a k do n ó w p o k i l k a s e t z ł o t y c h k a ż d y . W ślad z a k i e r o w n i c t w e m bądź z trudności ludo­ spółdzielni surowco­ pokoju, w y c h i t p . b ą d ź z chęci z a d o w o l e n i a n o w e g o o d b i o r c y . C h a r a k t e r y s ­ z t y c z n a jest wypowiedź jednej z w y c i n a n k a r e k łowickich: „Moje Bo dawniejsze t o więcej takie z haftowanych Czy ze s w o j e g o kwiatów, to wej jednostek, A później, j a k robiłam do „Sztuki może t o , że trzeba inne robić Łowickiej" wycinanki, podobne do może który udekorowali jego wnętrze związanych monstrualnymi wałka z t a k s i l n y m oddziaływaniem m o d y kwiat! już t a k podpatrzyłam garncarze, ceramik, w sprawach wazo­ nim żywych, środowisko­ n i e będzie walką z w i a t r a k a m i ? C z y należy hamować wisko zrozumiałam to za cenę odchodzenia l u b porzucania pokierować? Wyroby z „Cepelii" z a w o d u ? C z y też raczej D o zagadnienia t e g o jeszcze zja­ najzdolniejszych rozsądnie powrócę. rękodzielnicze n a w s i tracą s w e f u n k c j e użytkowo ale żeby n i e ż y w e były. Ż e t o łatwiej wycinać t a k i p o d o b n y i do ż y w e g o , a lepiej żeby n i e b y ł p o d o b n y . . . o, żeby wyciąć samą, co w środowisku m i e j s k i m , t z n . dekoracyjną i prestiżową. z p a p i e r u , a l e n i e t a k i j a k ż y w y . I m n i e j p r a c y i ładniej Można zaobserwować, że t e w y r o b y , które n i e zmieniły w y g l ą d a . T a k wystylizować... i t a k uprzytornniło b a n a w n i e w i e l k i m też s t o p n i u zmieniły f o r m y , n p . kosze, p o j e m n i k i , taką p o p r o s t u czystą łowicką może...". A d l a siebie: zaczynają chodniki pełnić w szmaciane, większej niektóre niż dotychczas rodzaje naczyń mierze przodmioty sobie i prestiżowe p o w i n n y odpowiadać k a n o n o m piękna jedną różę, drugą różę, t a k i e starodawne... T a k , że h a f t t o m u s i b y ć d o żywych kwiatów p o d o b n y " . (4). funkcjonującym kolorowej przede wszystkim n a w s i (precyzja, funkcji, funkcje dekoracyjne powszechnie skomplikowanie, kolor, natu­ ralizm) . Dążenie d o u r o z m a i c e n i a k o l o r y s t y k i p r z e j a w i a się w u p o d o ­ do pełniące rolę tę i t p . Natomiast „ t a k i sobie w z ó r w y r y s o w a ł a m n a chustkę. T a k umyśliłam m n i e się z d a j e , baniu pracą m y ś l a ł a m , ż e j a k się h a f t u j e , t o m i się z d a w a ł o , ż e t o j e s t to brygadzista do którego przychodzą kilka p r a c a m i . " (9) w y c i n a n k i r ó ż n i ł y się o d d z i s i e j s z y c h . j a k j a robiłam o d małych l a t , t a k sama (rozumu), poszedł zakupiono u niego dekoracji d l a początkowego w i e l u twórców spółdzielni od się n i e t y l k o o b c y , a l e wnętrz o k r e s u twórczości biura (8) chwytliwy, że: odbiegającymi c e r a m i k i zachwycają dopiero Dążenie d o osiągnięcia tego ideału piękna c h a r a k t e r y s t y c z n e w y c h . Późniejsze z m i a n y wypływają rzeźby, obrazów, „łowickich r n o d n y o h n p . n a K u r p i a c h . P r e f e r u j e się t u a l b o b a r d z o 12 i i wieś, t o o n i już t a k i o bierą". garncarza pracami nasze z Warszawy pasiaków" kolorowe Najistotniejszym jednak elemontem obyczaju, o akceptacji jakiegoś p r z e d m i o t u , jest moda. decydującym Chęć nadążenia za modą silniejsza jest o d osobistych gustów. Posiadanie tego �I I . 4 . Współczesne, a d a p t a c j a łowickiego haftu k o r a l i k a m i n a aksamicie co m o d n e , j e s t sprawą p r e s t i ż o w ą i n a w e t o b i e k t y w n a o c e n a n p . kupiła, d r u g a zobaczyła i już, żeby k o t e k b y ł ! J a k zoba­ jakiegoś czyła j e d n a u d r u g i e j t o w s z y s t k i e t o k o t k i ! A j a k znowuż elementu zostawieniu w w y s t r o j u wnętrza n i e decyduje m i e s z k a n i u jeżeli został uznany o jego p o ­ za niektóre brały niemodny. t u w y c i n a n k i ode mnie, ojej, to i mnie Doskonałą ilustracją t e g o z a g a d n i e n i a j e s t z a n o t o w a n a dyskusja Zosia zrób, i m n i e zrób! N o i znów kupowały, b o znowuż małżeństwa gustach: i m się t o j a k o ś z a c h ę c i ł o i t o t a k i j a k i ś u r o k . T a k a kurpiowskich wycinankarzy o modzie i chcą m i e ć p o d o b n i e . B o k i e d y ś t o n i e szło t e g o s p r z e d a ć , a t e r a z t o i l e się z r o b i , murowane, to w y r z u c a j ą n a b e r k . B o m a j ą n a t o . Spieniężyli się, d o r o b i l i się sprzeda. Mąż: N i e dlatego. Ci co wycinają G y b y ś miała pokój, t a k i e , o... n a p o k a z . przyjeżdżają. teraz Jak są. (...) jeden przewala N a pokaz t o są, j a k g o ś c i e J a k b y n i e płacili za t o , t o n a p e w n o ustało. D l a siebie l u d z i e tego n i e robią, b o i n n e Teraz segment, n a w s i ludzie by ściany t a k n i e upiększają. t o d r u g i jeszcze h y z i c j t a m szuka, Jedna zresztą t e szafy już jakoś inaczej, n i e t a k j a k d a w n i e j . . . pieniądze Łowickiego bardzo, bo d u m n a jest ja widzę.." z nowego bez w y b o r u , b o t a k i e były (4) regału w sklepie), bo j e s t t e r a z m e b l o w a n i e t r a d y c y j n e , b o l u d z i e w s t y d z ą się s t a r y c h mebli. Wymagania stawiane przez mieszkańców w s i p r z e d m i o t o m pełnić odzwierciedlenie Mąż: Słomy takiej nic m a ! segmenty, teraz n i k t j e j n i e z a r z u c i , że jest b i e d n a . Rzadkością, j a k m ó w i , mającym się w s t y d z ą ! te już wieś z a n i k a , b o d o m y urządzone, rządzą z mieszkanek (kupionego p o m i a s t a c h , t o n i e p o w i e s i k i e r c a , c o , będzie miał inaczej ? C h y b a młodzi Wypracują t o mają. Ż o n a : N o , n i e . W p r y w a t n y c h m i e s z k a n i a c h nie w i d z i a ł a m , tylko się, t o b y ś zrobiła. inaczej A teraz moda, Ż o n a : „ C z a s e m jeszcze l u d z i e mają upiększone, ale n i e t a k . funkcje dekoracyjne i prestiżowe znajdują w i c hstosunku do wyrobów „Cepelii". Z kry­ tycznymi uwagami l u d z i e b y znaleźli słomę! T o już w y c h o d z i z m o d y . A l e , malowana rzeźba, przepraszam! l u b niesolidnie w y k o n a n e t k a n i n y , i t o zarówno wśród mieszkań­ Żona: Żeby t o było t a k i e p o k u p n e , j a k te segmenty Była synowa ze Śląska, mówiła, to że t o k u r p i o w s k i e t a k i e t r a d y c y j n e r z e c z y t a k się t a m r o z p o w ­ szechniły, że p o p r o s t u t a k i e cóś m i e ć , to w s z y s c y ców w s i , j a k i s a m y c h przy­ c h o d z ą o g l ą d a ć i t o j e s t w i e l k i e c ó ś ! B o już i n n o r z e c z y spotykają surowe W sklepach się z a z w y c z a j meble, p r y m i t y w n a , nie­ schematyczny haft, proste, wytwórców. „Cepelii" kupuje się n i e k i e d y prezenty d l a k r e w n y c h zza granicy, n a i m i e n i n y — zazwyczaj n a r z u t y , h a f t y , nowoczesno mają, a tego n i c mają. T o w m i a s t a c h . U n a s najczęściej t e o s k o m p l i k o w a n y m w z o r z e , ł u b b a r d z o n a r a z i e n i e j e s t t a k p o w a ż a n a , , bo u n a s t o się j u ż p r z y - których n i e można zamówić n a miejscu. Żaden z t a r l o . " (1) n i e posiadał w d o m u p r z e d m i o t u z a k u p i o n e g o przez siebie w „ C e ­ I n n ą ilustracją m e c h a n i z m u f u n k c j o n o w a n i a m o d y wypowiedź jednej n a w s i jest „ t e r a z , j a k się Cofnąć 1 0 l a t t e m u , t o z a w s z e b y ł y Znaczy malowane w p e l i i " , choć o g ó l n i k o w o s t w i e r d z a l i , ż e o w s z e m , p o d o b a ł y i m się wyroby, z w y c i n a n k a r e k z łowickiego: desenie. m i e s z k a n i u i t e w y c i n a n k i jakoś kolorowe, informatorów ktoś chce u ale można samemu zrobić, albo „za drogie". mieć w d o m u nową tkaninę, z a m a w i a miejscowej tkaczki, z własnego surowca, ją Jeżeli zazwyczaj polegając na jej kotka kupić, guście w s p r a w i e d o b o r u k o l o r u i w z o r u , „ b o z r o b i taką j a k nasza przybić. B o t o chodził ktoś p o wsi, sprzedawał. Jedna tu moda im nie p a s o w a ł y . Tylko wolały jakiegoś jest". 13 �I I . 5. K o m p l e t Z uwagami d o a l k o h o l u , o r n a m e n t p l a s t y c z n y , w y s . b a ń k i 23 c m , w y k . J a n K o t , M e d y n i a woj. rzeszowskie krytycznymi spotykały się wyroby w Łowickiem, gdzie prestiżowy ('barakier wyrobów jest wyraźniej niają widoczny. np. lalki łowickie I n f o r m a t o r k i bardzo wykonano L a l k i w m i e s z k a n i u łowickim odgrywają oyjno-prestiżową. Większość dla poważną trudniejsze — oce­ na rzeźbach, na przez dzień go nie wykonał, trzeba Ale lalkę chcąc lepszą robotę zrobić, to czym drewno t y m najlepiej ją s a m a l u b z a m a w i a d l a n i e j u b r a n k o u m i e j s c o w y c h s p e c j a l i s t e k - twarde drewno, a rzeźby to z lipowego..." -tkaezek i hafciarek. stroju: Strój lalki musi i m szersza, być dokładną bardziej miniaturą rozłożysta spódnica, „Cepelii" wywiera silno piętno na wykonują wyroby, inne odpe- powiadające jest wyrażają swojo dzieł, nie współpracujący /. „ C e p e l i ą " otwarcie lokeow~ażonie dla, „ w y r o b n i k ó w ' " . . C e p e l i i " i i ^ h odpowiadających wymaganiom estetycznym wsi. zbyt w Kazimierzu ja, u i e l u b i szmata, wszystkie oceną ze „ C e p e l i i " stoją i potrzebami środowiska, „Cepelii" sposób wielkiej zarobko­ twórcz3'ch. sprzeczności wytwórcy często r e ­ współpracy. t a k i c h . M u s i być 1 toż m u s i były potrzeby jako w zbyt zygnują wygładzono, ja,k jest na wyłącznie Jeżeli w y m a g a n i a żeby t a k nie dokończyć r o b o t y . W rzeźby j a k b y obszozerbarie, Produkoja traktowana tej własnych potrzeb z własną widzi;Jem gustom. dla wania, a n i e możliwość realizacji „ J a n i e lubię t a k i c h l u d o w y c h robić. K i e w y t r z y m a ł a b y m , Kazimierzu jego często niejednokrotnie twórczej Współpracownicy instytucji s ą d a c h o s z t u c e s a m y c h twórców" l u d o w y c h , d z i a ł a j ą c y c h w t y m nie dla „Cepelii". a n a użytek własny i swojego środowiska i n n e , środowisku. Twórcy musowo N i s k a ocena własnej p r a c y j e s t z j a w i s k i e m n i e p o k o j ą c y m i s t a w i a sza. wsi estetyka to (12). p o d z n a k i e m z a p y t a n i a możliwość r o z w o j u i n i c j a t y w y w wytwórczości przeznaczonej na (...) najtwardsze wykonać. D o kasetek a h a f t n a ręka,\vaeh w i ę k s z y i d o k ł a d n i e j s z y , t y m l a l k a U u l n i e j - Funkcjonująca było za świątka płacili 300 i 4 0 0 z l u siebie n a wersalce, l u b podarować w prezencie ślubnym u b i e r a buczackiego świątkacłi, T a k i e szybsze r o b o t y t o najlepiej robić w l i p o w y m d r e w n i e . dekora- i n f o r m a t o r e k chcąc; p o s a d z i ć zarobić ze d w a d n i r o b i ć . A „Cepelii". rolę można a za t a k i e pudełko z t r u d n e g o d r e w n a płacili 100 z l a t o regionalnych krytycznie chałupniczo „Najwięcej Cepelii" Głogowska, być podobne widać. T a m do siebie, Twórca l u d o w y nie w o p i n i i własnej i środowiska p o d o b a ł y m i się. T o n p a n , co m a l o w a ł r z e ź b y i r o b i ł t a k i e Pojęcie — twórca l u d o w y — pełni w działalności s t a t u t o w e j g ł a d k i e j a k j a , t o m i się p o d o b n i . Z „ C e p e l i i " b y l i u m n i e , ale o n i chcieli, żeby fabrykować jedno i to samo, 5 0 z), a o n i t o ])o 5 0 0 b y s p r s e d t i w n l i . T o n i e m a takie bym same robić*' (10). „ G d y b y m robił musiał robić kazywała robił (rzeźba godzinę czy t a k jak mnie Kudły: dwie. p a n i ил „Cepelia" trzeba twórcy krzywy." ~ - klocek, pocztówce by nie t a k i c h r z e c z y j a k m o j e . T u z L i żajska uroku <Ilu „ C e p e l i i " Chłop z p r o s i a k i e m ) . To za to po­ bym jakaś zrobiona, (II) T w ó r c y w s p ó ł p r a c u j ą c y z „ C e p e l i ą " a l b o s t r r e j ą się z l e k c e w a ż y ć opinię środowiska ( „ c o o n i się n a t y m z n a j ą " ) , a l b o m n i e j l u b b a r d z i e j o t w a r c i e p r z y z n a j ą się d o n i s k i e j o c e n y w ł a s n y c h p r a c : 14 się dość i s t o t n ą możliwości rolę. Z pozycją korzystania Ludowej, otrzymania terminem dość często, z twórcy Funduszu ze/pomogi odbywają czy się ludowego Rozwoju renty. Operuje kwaJifikacje, wiążą Twórczości się tym aktualizuje się w y k e ^ z y i t p . przyjmowała b y l i u rr.nie: n a m słupek, t w a r z ..Cepelii" W związku rozumiane jest z t y m nasuwa zakwalifikowane nieuznawania się p y t a n i e — j e k pojęcie w środowisku w i e j s k i m , j a k rozumieją za to jo osoby j a k o t w ó r c y ? J a k i e są k r y t e r i a u z n a w a n i a l u b twórcę, za artystę? Mieszkańcy wsi często rozróżniają pojęcie twórca i a r t y s t a . Określenie a r t y s t a używano jest zazwyczaj w s t o s u n k u do wyróżniających się w i c h m n i e ­ m a n i u i n d y w i d u a l n o ś c i , choć n i e k i e d y o k r e ś l e n i a t e uŻ3'wane są �zamiennie. potrafi W opiniach wykonywać mieszkańców w s i artystą, j e s t przedmioty ten, k t o Podobne piękne, s k o m p l i k o w a n e , ,,takie u d o t e j o p i n i i ролл-tarzają s i ę dość c z ę s t o , ^согеолл- n i e л\^ро1ргае^асуе11 z „Cepelią". j a k i c h n i k t n i ep o t r a f i zrobić' i jest i c h a u t o r e m , t z n . n i e k o p i u j e ; Zdarzają t e n o s t a t n i w a r u n e k n i e jest niezbędny jeżeli k o p i o w a n y l u d o w y " m a znaczenie p e j o r a t y w n e , 1 m i o t jest dostatecznie która przedmioty p o t r a f i robić przed­ t r u d n y d o w y k o n a n i a . Twórcą jest osoba, wykonywano najlepiej. przez innych w których Komentując działalność różnych w y t w ó r c ó w doл\'isku (гаголл-по лл-spólpracująoych Stąd też współpracowników „Cepelii" ocenia się r ó ż n i e . określenie jaki w s w o i m śro- niewspółpracujących z „ C e p e l i ą " ) i n f o r m a t o r z y n a j c z ę ś c i e j s k ł o n n i są u z n a ć z a k o r c ó w „ L u d z i e pracujący d l a „ C e p e l i i " bywają n i e k i e d y a r t y s ­ czy t a m i , g d y p o s i a d a j ą d u s z ę a r t y s t y i w y k a z u j ą się k o m p e ­ odbiegające tencją swojej lub stosowaniem twórczości", ale „nie jest artystką p a n i X artystów osoby wykonujące od utartej tradycji — przedmioty лл- j a k i ś c z y t o precyzją z e n t u j ą c y c h z u p e ł n i e полл'е w нго(1о\л-1зки d z i e d z i n y Jej w y t w o r y (malarstwo, w treści" ( 1 3 ) , „ N i e w s z y s c y są a r t y s t a m i . J e s t n i m i t y l k o t a c z ę ś ć , która nie odtwarza lecz dodaje mechanicznie narzuconych wzorów d o n i c l i c o ś . c o t k w i w i c h w n ę t r z u , coś •/. i c h p r z e ż y ć . N p . t e k o b i e t y , k t ó r e s z y j ą d l a „ O p e l i i " nie' są a r t y s t k a m i , p o n i e w a ż t e g o c o o n e r o b i ą m o ż n a się n a u c z y ć . T o jest raczej z a w ó d " . (14) W o d p o w i e d z i n a p y t a n i e , c z y t a , l u b i n n a osoba współpracująca Tak płaskorzeźba, więc sposób wykonania, n o w y c h rozwiązań f o r m a l n y c h , c z y też repre­ choć t o j e s t twórczość l u d o w a , b o n i e m a w n i e j a r t y z m u . są m a ł o s k o m p l i k o w a n e i u b o g i e „twórca n p . w o d n i e s i e n i u d o rzeź­ biarzy. mieszkańców 4 się t e ż w y p o w i e d z i , szczególnie 5 metaloplastyka, kryteria uznawania wytwórczości korzoniopłastyka). za twórcę ( c z y też artystę) w ś r o d o w i s k u w i e j s k i m są n i e c o o d m i e n n e , a z n a c z n i e ostrzejsze niż w p r a k t y c e „ C e p e l i i " . U ż y w a n i e „twórca" na wsi terminu także w s t o s u n k u d o osób n i e o d p o w i a d a j ą c y c h środo\\-iska, m a w y r a ź n y zwiążcie państwa, reklamą, odbiorcą Współpracownicy z „ C e p e l i ą " j e s t t w ó r c ą s p o t y k a się o k r e ś l e n i e : „ j a k i t o t w ó r c a , k r y t e r i o m tego z oddziaływaniom, mecenatu z zewnątrz. „ C e p e l i i " s a m i często n i e mają wyrobio­ r o b i t o c o w s z y s c y u m i e j ą " , a l b o o k r e ś l a się w s p ó ł p r a c o w n i k ó w nego z d a n i a n a t e m a t własnego s t a t u s u . D e c y d u j ą c y m a r g u m e n ­ „Cepelii", t e m jest zazwyczaj jako „robotników w swoim fachu, utrzymujących działaczy się z t e g o c o p o t r a f i ą . " J a k wskazuje wypowiedź jednego z garncarzy, dla uzyskania statusu we twórcy własne konieczny jest duży wkład inwencji twórczej twórcę bo ludowego? N a pytanie: najczęściej pada Czy pani uważa się z a odpowiedź: „A, pewnie, m n i e t a m ( w s p ó ł d z i e l n i , w g m i n i e , лл- S T L ) z a p i s a l i " , „ b o jeżdżę wyroby: z a k w a l i f i k o w a n i e i c h przez spółdzielnię c z y regionalnych. n a k o n k u r s y " , „ b o przychodzą S p o t k a ł a m się n a w e t z t a k k r a ń c o w y m p r z y p a d k i e m j a k c a ł k o ­ że t a k mają robić, a n i c n i e zmienią. J a uznaję, że t o n i e jest twórca, t y l k o po p r o s t u odtwórca, b o j a k r o b i , co dziadek, robił i o n n i e p o t r a f i co i n n e g o pradziadek wymyśleć, j a k i t o jest wite niezrozumienie uważają tego c z y środowiska terminu. N a pytanie ludzie za twórcę Imhm-ego ? T k a c z k a „No, chyba n i e jest z p r z e d t e m , b o t a m n i e m a j ą w a r u n k ó w , ż e b y coś z m i e n i l i . p r o s t u jest t a k j a k b y nakazane, własne wycieczki miasta". Po Kryterium do mnie „ C i , co w „ C e p e l i i " pracują, t o n a p e w n o będą robić t o c o — istotne. C z y panią odpowiedziała: t a k , j a k się r o b i ł o . N a p e w n o ! Na pewno илл-ażają, ż e t o się t a k u m i e r o b i ć i się r o b i . P e w n o . T a k , twórca ? J a tego n i e uznaję, t o jest t y l k o odtwórca, o n za t w ó r c ę j e s t e m z a p i s a n a . P a n i , a co t o j e s t t w ó r c a , b o j a o d t w a r z a . A t o t a k . . . c i p l a s t y c y się p r z e c i w iają, ż e j a k t a k r o b i ł a m i w i e m , że j e s t e m twórcą, a l e j a n i e r o z u m i e m co i n n e g o , t o o c h o . . . t o już n i e j e s t l u d o w e . " (8) co t o j e s t ? " (15) �Osoby о znanyoh nazwiakaoh, uozestnioy lioznyoh konkursów i w y s t a w mają znacznie wyższe m n i e m a n i e o sobie, a zadecydo­ wały o n i m szerokie „Ja się Ja k o n t a k t y ,,ze uważam jestem jako światem." twóroa, zadowolony, bo robię. T o jest wrodzone obrzędowej. wszędzie wywyższam. gdzie pójdę, u m n i e " , (1) m ó w i „No t a k , uważam T o ć m a m o d z n a c z e n i e n i e j e d n o (...) do to: Do rangi twórcy ludowego gdzie w większym przywiązuje początku Warszawy, się w i ę k s z ą w a g ę t a m , o możliwościach f i n a n s o w y c h , związanych „Na twórcę. (2) stopniu rozpowszechniona jest z tą informacja pozycją: k a ż d y t w ó r c a m i a ł 1.200 z l a p o t e m p a n i Świątkowska mówiła, żeby n i e przerywać, b o będę miała rentę większą, dobrze siebie bo ministerstwo n a l n y m , twórczym. O d tego przekonanie wreszcie wykonawca się z a Robiłam do m u z e u m , jeszcze p r z e d w o j n ą " . obiecało wynagrodzić dlatego, że t o n i k t n a s n i e uczył, m y t o s a m i z dali umiemy, takie samouki spod strzechy do w s z y s t k i c h , przecie go akceptować, o ile wyciągnięte w Łowiczu i to ogłoszenie n i e z a m y k a l i d r z w i (...) Z No o słuszności akceptacja zależy samopoczucie kontynuowania twórcy, swojego o m a w i a n y c h materiałów wypływa k i l k a wniosków zagadnień zaliczyłabym: niepełne wykorzystanie umiejętności oraz urozmaicania wynikające wzorniotwa, przede rygorystyczne zubożenie tematyczne w s z y s t k i m z r o d z a j u i wielkości przestrzeganie n o r m miesięcznych, z b y t t y c z n e podejście d o k o n t a k t ó w z w y t w ó r c a m i , słabą formalisinformację 0 obowiązkach i u p r a w n i e n i a c h wynikających z z a k w a l i f i k o w a n i a do kategorii twórców wytwórców W co do ludowych ocen w „Cepelii", i wymagań brak orientacji komisji kwalifikacyjnych. bieżącej p r a k t y c e p r o d u k c y j n e j spółdzielni cepeliowskich n i e są t o p r o b l e m y ł a t w e d o r o z w i ą z a n i a , n i e m n i e j j e d n a k się, że operując elastyczniej Funduszem Rozwoju własnego m i e j s c a w wytwórczości regionalnej w a n y w t r a d y c j a c h r e g i o n u , z n i c h czerpać umiejętności i t e m a t y celu należałoby p r a c , a i n w e n c j a t w ó r c z a m o ż e r o z w i j a ć się j e d y n i e strony dla regionu w ramach wytwórczości. zastosować zapewnić możliwość „Cepelii". W projektowania tematyce: tradycji rodzinnych, innym pływają własne z odmiennego środowisku funkcję rozumienia wiejskim dekoracyjną pojęcia pełni jednej nowych w z o r ó w , organizując co p e w i e n czas k o n k u r s y w e w n ę t r z n e spół­ d z i e l n i o zróżnicowanej pojmowaniu tym 1 Z wzornictwa, w wytwór­ odnalezieniu działanie k i l k u t o r o w e : wytwórcom wydaje Twórczości definicją a k r y t e r i a m i s t o s o w a n y m i w środowisku w i e j s k i m w y ­ Różnice prac, zamówień, ców wiejskich w p o w s t a w a n i u nowego wzornictwa, tradycyjnej doty­ wytwórczych i b r a k bodźców do w y k a z y w a n i a i n w e n c j i twórczej L u d o w e j można położyć większy n a c i s k n a współudział wycho­ a środowiska. i z tego skorzystałam bo m a m i d y p l o m y i l i s t y p o c h w a l n e . brałam udział z a w s z e , b o j a z t e g o r e g i o n u . " (4) jego zajęcia, I Według d e f i n i c j i „Cepelii" twórca l u d o w y p o w i n i e n być w związany czących współpracy „ C e p e l i i " z wytwórcami. D o najważniejszych i t o t a k n a s k a ż d y wyciągał, t o ogłoszenie z tego m u z e u m . Ogłaszali, że będzie w y s t a w a o t y l e będą w i n n y sposób) ale także z m o t y w a c j a m i o c h a r a k t e r z e a m b i c j o ­ a l e się n i e t w ó r c a l u d o w y , o o . . . m ó w i ą ! C z u j ę się j a k o t w ó r c a , b o t o plastyki 1 sami wytwóroy, będzie n i e t y l k o z korzyśoiami f i n a n s o w y m i (bo t e można osiągnąć — twórca sztuki obecnie, — między ludowej. j a k już tą Plastyka wspomniałam, i prestiżową, a j a k o t a k a podlega silnemu znanego pomysły, z adaptacje, raz n a odtworzenie nowo wyroby itp. starego razem na Odpowiednia r e k l a m a , wysokie n a g r o d y wraz z uzasadnieniem, w e r d y k t u oraz uzależnieniem premii F R T L n o w e w y r o b y konieczne jest uwzględnienie w r e g u l a m i n i e nagród za s p e c j a l n y c h . N o w e w y r o b y m o g ą n i c m i e ś c i ć się w swojego wraz z modą potrzebami Hamowanie w w twórców sztuce ludowej naturalnego wiejskiej — jeden dążenia który powoduje ze ś r o d o w i s k a . T w o r z ą wytwórczości działania. W konkursach na kategoriach „ t r a d y c y j n y c h " . N a l e ż a ł o b y w t e d y oceniać j e o d s t r o n y p o z i o m u środowiska. zmienności jest s z t u c z n y m zabiegiem, wanie estetycznymi do powinny też twórcą może być t e n , k t o w swojej twórczości p o t r a f i nadążyć się bodziec twórczej stanowić zmieniającymi odpowiedni o d aktywności o d d z i a ł y w a n i u m o d y . Zasadniczą cechą m o d y j e s t zmienność, stąd się d w a o d r ę b n e n a użytek własnego wiska, drugi dla odbiorcy miejskiego. T e n drugi n u r t się p o d w p ł y w e m ś w i a d o m e j do wyobco­ nurty środo­ kształtuje ingerencji odbiorców spoza artystycznego furtki i technicznego. n a inicjatywę twórczą, Konieczno jest pozostawienie n a możlneośei kształtowania n o w y c h f o r m w s z t u c e l u d o w e j . J e s t t o , j a k już wytwórczość podlegająca działaniu m o d y dzieć w j a k i m k i e r u n k u pójdą środo­ się wspomniałam, i t r u d n o dziś przewi­ zmiany. Można też organizować k o n k u r s y m o n o t e m a t y c z n e . Podobne wiska wytwórców: plastyków, k o m i s j i k o n k u r s o w y c h i k w a l i f i k a ­ konkursy cyjnych t a t y . E f e k t takiego k o n k u r s u n p . w w y c i n a n c e u j a w n i możliwości „Cepelii", kolekcjonerów, turystów. Jest to wytwór­ organizowano czość „ n a z a m ó w i e n i e " , p r z y c z y m w y k o n a w c a t e g o z a m ó w i e n i a oryginalnego n i g d y n i e jest p e w i e n j a k zostaną przyjęte jego w y r o b y , Powstanie gdyż n i e z n a d o s t a t e c z n i e oczekiwań i gustów swego o d b i o r c y , własna ocena ujęcia tego interesujący regionu, obejmujący przez muzea sarniego album wszystkie przyniosły ciekawe tematu przez różne reprezentacyjny działające dla rezul­ osoby. danego t u w y c i n a n k a r k ii t p ; n i e jest p e w n y m m i e r n i k i e m . D l a t e g o t a k dużą wagę przywiązuję do szerszych kontaktów między w y k o n a w c a m i i oceniającymi w y r o b y , d o prób wspólnych poszukiwań twórczych. 2 Należy zróżnicować w większym s t o p n i u zamówienia n a w y r o b y regionalne, t a k a b y jeden twórca nie powielał w nieskończoność tego samego t e m a t u . Ogranicza t o jego wyobraźnię, pomysłowość 1 umiejętności. T u należałoby jednak zastosować odpowiednie bodźce do u r o z m a i c e n i a a s o r t y m e n t u gdyż w y t w ó r c o m n a ogół Wytwórczość l u d o w a w „Cepelii", j e j p e r s p e k t y w y . U w a g i i propozycje opłaca się m a t e r i a l n i e p r o d u k o w a ć się go s z y b c i e j , t e n sam wyrób, gdyż robi n i ż w c a w cenach jest z b y t m a l a . U r u c h o m i e n i e w t y m c e l u F K T L b y ł o b y z • w s z e c h m i a r słuszne'. N a k o n i e c z n o ś ć Współczesna wytwórczość złożony; j e d n y m artystyczna z jego aspektów jest wsi to problem t a l a c h posunięć wsL- żuje K y t u a n j a n p . w g a r n c a r s t w i e . produkcja na potrzeby jęniośeu w ś r ó d w y t w ó r c ó w u t r z y s m i j a . się jeszcze?, ale „ C e p e l i i " , c o r a z m n i e j l i c z ą c a się w ś r o d o w i s k u w i e j s k i m . Z n a n i o p ł a c a się p r z y o b e c n e o h twórcy kować odchodzą na emerytury współpracowników z chwilą p o j a w i e n i a Zbyt część produkcję d l a „ C e p e l i i " t r a k t u j e źródło d o d a t k o w e g o o takim i r e n t y ; duża z a r o b k u , z k t ó r e g o są s k ł o n n i obecnych tylko jako zrezygnować się i n n y c h m o ż l i w o ś c i . s ł a b e są m o t y w a c j e charakterze, jakiego byłoby nawet Celowe marży na niektóre f o r m y n a c z y ń ) , a b y zahamować postępujący regres dziedzinie; „Cepelia". Oczekiwania 3 Barelzo ważną, jeżeli n i e najważniejszą sprawą kontaktów między k i e r o w n i c t w e m (nadzorem) że „tradycyjny" nurt wytwórczości jest jest rodzaj spólelzie-lni a w y ­ k o r u j ą c y m i i c h p r a c ą ; o d umiejętności p o s t ę p o w a n i a t y c h osób związany wyłącznie z odbiorcą m i e j s k i m i n i e będzie k o n t y n u o ­ zależy wany chęć d o p r a c y . 16 zamówienia. t w ó r c a m i . Są o n i b a r e l z o w r a ż l i w i n a w s z e l k i e k o n t a k t y z l u d ź m i , Stwierdziliśmy, jego są z r e s z t ą (cheiciażby w f o r m i e do k o n t y n u o w a n i a wytwórczości oczekuje satysfakcji. bez r e l a c j a c h cen i pracochłonności proelu- doniczki. Takie dotowanie Uniie- garncarzom zniesienia w te'j t e n i e w p e ł n i są z r o z u m i a l e d l a w y t w ó r c ó w , a p r a c a n i e p r z y n o s i im jedynie 1 ingerencji. Zarówno środowisko wiejskie, jak barelzo czysto stosunek Formalistyczne, wytwórców urzędowe do .swego podejście zajęeia, zraża wy- �twórców, przekreślają" Od talentu n i e k i e d y szanse r o z w o j u całego ośrodka. „animatorskiego" etnografa czy plastyka zależy w spółdzielni j a k i d l a w y l wórców. Często s p o t y k a n e w o c e n a c h o k r e ś l e n i e , ża j a k i ś w y r ó b j e s t m a ł o „ l u d o w y " n i e w i e l e b a r d z o w i o l o . D l a t e g o t a k dużą w a g ę przywiązuję, d o właściwego jego a u t o r o w i . W p o z i o m u nadzoru etnograficznego ta praca j a k najbardziej Jak już pelii" wspomniałam, skazani są na w spółdzielniach r e g i o n a l n y c h . wytwórcy opinię pracujący osób spoza na potrzeby swojego będzie umiejętnego powielał wykorzystania zlecone inwencji twórczej, czy 1 . S. (która 4. W . 4 Generalną umiejętności w powtarzając wzorca lub 5. C . postępowania powinno myślenia. Należy zespołów t y m działaniu nie linią twórczego doświadczenia „tradycyjnego" plastyków; Instytutu (łącznie błędów. etnograficzno-artystyczny z Do Wzornictwa kadrą, która pełnienia powinien być rozwijanie wykorzystać mieć pełni Przemysłowego jeszcze takiej w pozostała), funkcji nadzór odpowiednio przy­ gotowanie; 5 i Strzałki 2. S. M y s z y n i e c czaniu i t e m a t y k i do i n f o r m a t o r ó w też 3. S. przez jest ludowa. W y k a z i s t n i e j e i istniała w przeszłości t a k ż e ) n i e m o ż e polegać n a o g r a n i ­ wzornictwa wyjaśnia i jego środowiska „Ce­ wzory. Ingerencja w kształtowanie c h a r a k t e r u wytwórczości projektowania autora pracy środowiska. O d i c h t a k t u i w y c z u c i a założy, c z y w y t w ó r c a będzie miał możli­ wości ocenie Browary Wysokienice Zduny Wieś Łążek 6. S. Kocierzew 7. Z . Jeglijowiec 8. G . Medynia 9. N o t a t k a służbowa W . J a r e c k i e g o 10. M . z 1978 r o k u Grębów 11. D . R y s z k o w a Wola 12. C h . L i p i n k i Oceny w z o r n i c t w a regionalnego na komisjach k w a l i f i k a c y j n y c h konkursach w i n n y być t a k umotywowane, aby kryteria ocen b y ł y jasne i p r z e k o n y w a j ą c o z a r ó w n o d l a osób pełniących nadzór 1 3 . S. Z d u n y 14. G. Złaków 15. G. Kościelne Borowy Kocierzew P R Z Y P I S Y 1 A u t o r e m t e s t u jest A . M i l e w s k a . Por. artykuł tejże: Stosunek mieszkańców współczesnej wsi łowickiej do miejscowej wytwórczości artystycznej, rozpatrywanej w kategoriach sztuki, B i u l e t y n O B R „Cepelia", 1982, n r 1—2. 2 Potwierdziły t o t a k i e źródła j a k pamiętniki t w ó r c ó w l u d o w y c h (1974 г.), protokoły z posiedzeń sądów k o n k u r s o w y c h , obserwacje p l o n u konkursów i t p . 3 . S z e r z e j z a g a d n i o n i e t o o m a w i a m w p r a c y : Twórcy ludowi w świetle swoich pamiętników, „Pol. Szt. L u d . " , R. X X X V I I , 1 9 8 3 n r 3/4, w d r u k u . 4 W y k o r z y s t a n o t u także materiały terenowe A . M i l e w s k i e j d o p r a c y Wytwórczość artystyczna wsi poza ,,Cepelią" (w przy­ gotowaniu). 5 O b f i t s z y materiał do tego zagadnienia M. II. 8. L i l k i w stroju zawiera cyt. praca Woźniakowej. łowickim t ' o t . : S . D o p t u s z e w a k i , i l . t , 2 ; J . Świderski, i l . G, 7 17 �Wnętrze d o m u A g n i e s z k i Rachmaeiej, K u z i e , w o j . t a r n o w s k i e 'Fot.: J . Świderski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c36efa105a31a688fcb9af5eaa809407.pdf ec2fc8f30986b92180ed364eae86a19c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3649 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3426 Title A name given to the resource Katedra Kultury Polskiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2, s.33 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K a t e d r a K u l t u r y P o l s k i e j Aleksander Jackowski Teksty publikowane w tej części numeru związane są z działalnością Katedry Kultury Polskiej, ludzi, którzy ją tworzą oraz programu, który realizują. Każdy z nich równie dobrze mógłby się znaleźć w innym numerze pisma, bowiem zarówno ich tematyka, jak i sposób ujęcia mieszczą się w profilu „Konteks­ tów" . Właśnie ta bliskość powoduje, że związki między pismem a Katedrą nie są ani doraźne, ani przypadkowe. Autorzy, których teksty zamieszczamy poniżej, znani są czytelnikom. Roch Sulima od lat należy do naszych przyjaciół, publikuje swe artykuły, wspomaga radą i krytyką. W związku z problematyką teatru zamieszczaliśmy artykuły Zbigniewa Osińskiego, Leszka Kolankiewicza i Wojciecha Dudzika. Jeśli więc tym razem łączymy ich wypowiedzi nie na zasadzie pokrewieństwa tematycznego, lecz przynależności do zespołu, który kształtuje program Katedry, czynimy to w tym celu, by zaprezentować, choć pobieżnie, zarówno ten program, jak i ludzi, którzy go tworzą. Katedra działa w ramach Wydziału Polonistyki UW, ale zakres jej działań i kompetencji wykraczają poza ramy jednej dyscypliny. Wystarczy wskazać na podejmowane zadania, takie jak np. animacja kultury, antropologia teatru, współczesne kierunki poszukiwań artystycznych w teatrze, widowiskach, filmie, i innych formach technik audio-wizualnych; śledzenie nowych środków komunikacji i informacji, sięganie do źródeł kultury, tradycji. Dalej: ant­ ropologia codzienności, problematyka pogranicz etnicznych, kulturowych, wyznaniowych. Tak szeroki rozrzut tematyczny wiąże się ze świadomością zadań, stających przed Katedrą. W istocie jest ona nastawiona na pomoc w kształtowaniu indywidualnych zainteresowań uczących się. W większości poważnych ośrodków uniwersyteckich na świecie realizuje się program rozszerzający podstawy wiedzy, coraz trudniejszej do ogarnięcia. Uczy uczenia się. Samodzielnego, w toku pracy. Uniwersytet otwiera drogę, którą każdy może iść dalej. Nie daje zawodu. W naszym przypadku - animatora kultury, krytyka, kierownika literackiego, pisarza, edytora etc. Ale tworzy horyzont poznawczy, ułatwia określenie własnych zainteresowań i możliwości, pomaga w starcie. Choćby przez to, że uczy formułować myśli, uczy nie tylko patrzeć (każdy patrzy), ale i widzieć. Dostrzegać. Tu dochodzimy do sprawy najważniejszej, koncepcji edukacyjnej Katedry. Jest nią ścisłe powiązanie wiedzy teoretycznej z praktyką. Podstawowym elementem programu są zajęcia warsztatowe, udział w przygotowaniu imprez, w dyskusjach, sympozjach. A także „wyprawy": na Huculszczyznę, na tereny pograniczne, do takich ośrodków teatralno-inicjacyjnych jak Gardzienice, Węgajty. W zajęciach tych uczestniczą młodzi ludzie na równi z pedagogami. Tworzy się partnerstwo. Studenci przechodzą staże np. w Gardzienicach, Holstebro, Scheersbergu, piszą później raporty. Wyimki z nich przedstawiamy w tym numerze. Spotykają się w toku zajęć z wybitnymi twórcami kultury, pisarzami, reżyserami, uczonymi. Tak realizowane studia pozwalają na rozpoznanie zainteresowań, pomagają w krytycznym podejściu do obserwowanej rzeczywistości. To bardzo trudne, także dla pedagogów, wyzwalać zmysł krytyczny, przy całej umiejętności zaangażowania się, fascynacji, przeżywania. Starać się „być" w środku, w sytuacji niemal uczestnika, a zarazem znaleźć dystans świadka, obserwatora. Z sytysfakcją dostrzegam nutę krytycznej obserwacji pojawiającą się w raportach. Tu nie chodzi o szukanie dziur w całym, ale o widzenie rzeczy w odległej perspektywie, postrzeganie procesu mityzacji, bez którego trudno sobie wyobrazić jakiekolwiek wybitne zjawisko artystyczne. Ale rzeczą artysty jest tworzyć, nawet mity, które żyją, promieniują - natomiast rzeczą obser­ watora, świadka, jest dostrzegać konstrukcję zjawiska, przy całym nią zachwycie. Zwłaszcza trudne jest to w przypadku sytuacji pogranicz kulturo­ wych i etnicznych. Każde wkroczenie na „pola minowe" wymaga wytężonej uwagi. Ten niepokój dostrzec można np. w raportach z Sejn. 1 chyba słusznie. Pozwolę sobie na przytoczenie faktu, którego byłem świadkiem przed kilku laty. „Pogranicze" zorganizowało wówczas w Sejnach sesję naukową po­ święconą tolerancji. Serca rosły. Na sesji wręczono nagrody uczniom liceów w Sejnach i Suwałkach za prace napisane w ramach konkursu z tej okazji. Pierwszą otrzymał chudy, bardzo sympatyczny chłopiec za opis rozmowy w wagonie pociągu jadącego z Wilna. Polacy i Litwini prześcigali się w mądrych i słusznych konstatacjach. Wzniosły nastrój sali przerwał chłopiec oświadczając, iż to wszystko zmyślił. Naprawdę było bowiem odwrotnie, ale on pisał wiedząc czego szkoła oczekuje. Zrobiło się zamieszanie, ktoś potępił chłopca, inni wzięli go w obronę. Oczywiście niczego to nie zmieniło w ocenie sesji. Było ciekawa, mądra, potrzebna. O ile jednak więcej dająca do myślenia dzięki temu, co się wydarzyło. W publikowanych „raportach" znaleźć można przykłady samodzielnej obserwacji. Cieszą bardziej, niż zgrabne opisy. Metoda pracy przyjęta w Katedrze zakłada bliską relację studenta i nau­ czyciela, bliższą niż w innych typach uczelni akademickich. Uczestnicząc w „wydarzeniu" uczestnicy muszą, także pedagodzy, na nie patrzeć oczami profana. To szansa dla naukowca, mieć ciągły bodziec do kontroli i pobudzania własnej wrażliwości. To, na koniec, szansa wytworzenia się układu „mistrz-uczeń", tak niestety rzadko występującego w naszych czasach. Katedra współpracuje z podobnymi Katedrami w Bielefeld i Luneburgu, jej pracownicy biorą udział w licznych sympozjach, Radach Naukowych. Znane są publikacje zarówno autorów, których teksty drukujemy w tym numerze, jak też i z różnych przyczyn tu nieobecnych (Mirosława Pęczaka, Stanisława Siekiers­ kiego). Niewątpliwym osiągnięciem jest drugie już (poprawione) wydanie skryptów z cyklu Wiedzy o kulturze. Cztery grube tomy zawierają wybór zagadnień i antologie tekstów. Są to: Antropologia kultury; Słowo w kulturze; Teatr w kulturze; Audiowizualność w kulturze. Pracownicy Katedry są autorami haseł w Encyklopedii Kultury Polskiej XX wieku. Krótka uwaga, to świetnie, że ukazują się wybory podstawowych tekstów, ale oby były one tylko materiałem pomocniczym! Autor tych słów pamięta dziedziniec warszawskiego uniwersytetu przed wojną, a także w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych. Gdyby mial odpowiedzieć na pytanie, co się zmieniło, zwróciłby uwagę, przede wszystkim na jedno - dawniej się czytało. Siedzieli młodzi ludzie na ławkach - czytali, szli - czytali. A teraz? Książka staje się jakby mniej potrzebna. Studenci, których egzaminuję, rzadko kiedy sięgają do książek, zwłaszcza polskich autorów. Czytają niezbędne minimum, jeśli to „kultowe" prace współczesnej antropologii: Lćvi-Straussa, Junga, Eliadego. Znajomy mój, filozof, zaczynał egzamin od pytania delikwenta - co czytał? Acha, a jak wygląda ta książka - duża? mała? Kiedy student jawnie się plątał w zeznaniach, słyszał - won. No, może trochę uprzejmiej. Przepraszam za tę dygresję, ale to tylko na marginesie tych skryptów - antologii. Oby zachęcały do czytania pokolenie wychowywane na brykach i telewizji. WYBRANE TEMATY WARSZTATÓW 1. Leszek Kolankiewicz: Antropologia teatru Konwersatorium, prowadzone nieprzerwanie od dziesięciu lat, poświęcone jest klasycz­ nym tematom antropologii teatru: ogólnym i specjalistycznym (rytualnym, artystycznym) technikom ciała, strukturze osoby i strukturze roli (społecznej, teatralnej), interakcjom w teatrze życia codziennego, technikom procedur, rozrywek i gier w interakcjach społecznych, technikom transcendencji (trans, opętanie), scenariuszom rytualnym i drama­ towi literackiemu, różnym modelom teatru (teatr europejski a teatr azjatycki), teatrowi w świecie widowisk, „wielkiemu teatrowi świata", mitom jako „dramatom kosmicznym". Na zajęciach dyskutuje się o wybranych widowiskach i tekstach. Uczestnicy piszą prace seminaryjne i biorą udział w zajęciach praktycznych. 2. Tomasz Burek: Literatura i jej Hteratura Dzieląc się częścią własnych przemyśleń i doświadczeń zebranych na terenie krytyki literackiej proponowałem uczestnikom powrót do tak zwanych prostych pytań i kwestii klasycznych, o których skądinąd wiadomo, że stanowiły i stanowią wieczną kość niezgody między krytykami. Co to jest krytyka? Na czym polega lo zajęcie? Jakich specjalnych uzdolnień, właściwości i umiejętności wymaga? Kim jest krytyk? Jakie funkcje pełni i w jakich występuje rolach? Uprzytomniwszy sobie całą złożoność, problematyczność i różnoznaczność działalności krytycznej, można przystąpić do właściwego zadania. Mianowicie zajmiemy się inwencją i wyobraźnią, ekonomią środków językowych, wyostrzoną świadomością, jasnowidzeniem. Zastanowimy się, w jaki sposób k r y t y k a staje się l i t e r a t u r ą d r u g i e g o s t o p n i a , dziełem zaszczepionym na drugim dziele, twórczością. 3. Henryk Grynberg: Warsztat pisarski W odpowiedzi na konkretne pytania uczestników przedstawiałem swój własny punkt widzenia, ale bez narzucania go, bo twierdzę, że jest tyle warsztatów i metod twórczych, iłu pisarzy, a najistotniejszy jest dla mnie efekt końcowy, to znaczy dobry, interesujący i komunikatywny utwór. Chciałem - na podstawie własnych doświadczeń - dyskutować 0 inspiracji, selekcji materiału, konstrukcji, kompozycji, dzieląc się przy tym pewną „strategią i taktyką" mego warsztatu. Interesowały nas zagadnienia autentyzmu, fikcji 1 literatury dokumentalnej. 4. Roch Sulima: Antropologia codzienności Zajęcia mają charakter warsztatowy i odbywają się głównie w terenie. Przygotowują do lektury znaczeń lokalnego świata, do analizy zjawisk kulturowych w „malej skali": małych wspólnot terytorialnych, etnicznych, wyznanionych czy środowiskowo-zawodowych. Przedmiotem analizy byłaby nie tylko kulturowa przestrzeń zamieszkania, ale również kulturowa przestrzeń turystyki, rekreacji i lak dalej. Możliwa jest więc realizacja programu: „miasteczko", „dzielnica", „gmina", ale także skupienie uwagi na takich fenomenach kulturowych jak „wczasowisko", „działki" i tym podobne. Wchodziłyby tu w grę takie zagadnienia, jak krajobraz a kultura, symbole i wsporniki lokalnej pamięci, lokalna tradycja mówiona i pisana, pozainstytucjonalne struktury życia kulturalnego - ekspresje potoczne, spontaniczne, ale także patologie, świadectwa oddziaływania idei regionalistycznych - instytucje kultury lokalnej a system samorządzowy, sposoby istnienia i ochrony dziedzictwa kulturalnego. 5. Marek Nowakowski: Warsztat pisarski Jak to się dzieje, że młody człowiek zaczyna pisać? Atmosfera czasu, otoczenie, wydarzenia. Mój literacki początek, gdy miałem dwadzieścia dwa lata. Tajemnice słowa pisanego. Jak potrzeba pisania zaczyna drążyć. Poczucie suwerena. Świat zapisany na papierze własnym królestwem. Doświadczenie życiowe i wyobraźnia - dwie siły sprawcze w pisaniu. Ich wzajemne relacje. Pisanie jako przejaw buntu przeciw rzeczywistości. Dno jako najwyższy przejaw doświadczenia. Wpływ lektur. Przypadkowe odkrycia: Podrói do kresu nttcy Cćline'a, Maltę Rilkego, Kochanek Wielkiej Niedźwiedzicy Sergiusza Piasec­ kiego. To mogą być węzły gawęd na początek. Następny lemat do dyskusji: analiza wybranych utworów literackich. Literatura mówiona, gawędziarze, bajczarze. W moim przypadku Benek Kwiaciarz, opowiadacze więzienni, farmazonista Ratuz. 6. Wojciech Dudzik: Polski teatr alternatywny Pojęcie „teatr alternatywny" rozumiane jest szeroko, obejmuje więc nie tylko zjawiska, dla których stworzono niejako tę nazwę na przełomie lat siedemdziesiątych i osiem­ dziesiątych (przykładowo: Teatr Ósmego Dnia, Akademia Ruchu), ale wszyslkie działające poza oficjalnym nurtem polskiego życia teatralnego od lat pięćdziesiątych (STS, Bim-Bom) po czasy współczesne. Teatry te łączy między innymi status pozainslytucjonalny, antyrepertuarowość (zarówno w wyborze materiału literackiego, jak i sposobie działania) oraz mocniejsze osadzenie wszystkich wypowiedzi w kontekście pozateatralnym - od przełamy­ wania rozmaitych tabu po kontestację polityczną. Ważnym celem zajęć będzie zbieranie j opracowywanie materiałów do Słownika polskiego teatru alternatywnego. 33 �