2 50 1084 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/12953992a7447e3ddea1dc5ce438f67a.pdf 8bf1ccdc45a013c71b6049acf3179e96 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2247 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2084 Title A name given to the resource Interpretacja, czyli o sztuce antropologii / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.44 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.44 z.1, s.3-7 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tokarska-Bakir, Joanna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Joanna Tokarska-Bakir INTERPRETACJA CZYLI 0 SZTUCE ANTROPOLOGII 1 Konflikt doktryn jest szansą a nie klęską. A. N. Whitehead Wyczerpywanie się przedmiotu badań etnografii, o którym słychać już od pewnego czasu, ma swój rewers w zacichaniu pewnej odmiany wrażliwości. Wrażliwość ta, przeżywszy śmierć swych najlepszych informatorów i rozpad ich kulturowej ekumeny, długo jeszcze mogłaby idealizować przedmiot swoich badań-marzeń, gdyby nie coraz powszechniejsze odczucie ich jałowości. „Zanik tradycyjnego przedmiotu badań" oznacza więc czas wokandy dla ontologii faktu etnograficznego. Walka 0 dostęp do empirii przenosi się z poziomu zewnętrznego na wewnętrzny: już nie tylko badanie terenowe, obfitość źródeł 1 znajomość języka informatora, ale przede wszystkim samoświa­ domość metodologiczna rozstrzyga o jej powodzeniu. Wyczerpywanie się tradycyjnego przedmiotu badań etnogra­ ficznych odczuwane jest czasem jako kryzys dyscypliny. Pogłę­ bianie samoświadomości metodologicznej byłoby zatem natural­ ną metodą obrony, którą doradzał już Kazimierz Ajdukiewicz: „ W ten sposób ontologia staje się podłożem, z którego wyrastają nauki szczegółowe. Z drugiej strony znów z nauk wyrastają zagadnienia o charakterze ontologicznym. Dzieje się to zwłaszcza wtedy, gdy nauki te w swym rozwoju natrafiają na pewne trudności pochodzące z niedostatecznego wyjaśnienia niektó­ rych używanych przez nie pojęć podstawowych. Budzi się wtedy potrzeba wyjaśnienia tych pojęć i wtedy naukowcy-specjaliści przechodzą na teren rozważań ontologicznych (...)."* Nasilające się zainteresowanie filozofią budzi czasem zaniepokojenie zacho­ wawczego trzonu nauki, który obawia się zaprzepaszczenia dorobku empirycznego w powodzi eseistyki filozoficznej. Jed­ nym z najmocniejszych argumentów w tej kwestii są tzw. społeczne koszty tych zainteresowań. Jak zauważył profesor Jerzy Szacki — a stwiedzenie to ma, w moim przekonaniu, walor nie tylko w obrębie socjologii — problemy filozoficzne, podno­ szone w naukach społecznych, są, być może, nierozstrzygalne, ale konieczne, by utrzymać samoświadomość dyscypliny, zaś jeśli chodzi o socjologów—empirystów, to choć ich obawy są uspra­ wiedliwione, nie powinni zapominać, że ich nauka nie może się rozwijać tylko jako nadbudowa socjologii tradycyjnej, bez brania pod uwagę tego, co dzieje się w innych dyscyplinach. 2 3 5 Niniejszy tekst jest głosem w sprawie kryzysu etnologii. Podstawę dla poniższych obserwacji stanowią publikacje „ C u r rent Anthropology" i dyskusje redakcyjne zamieszczane w tym piśmie w latach 1976—1985..Najbardziej interesowały mnie tam powracające motywy tematyczne i te propozycje wyjścia z kryzy­ su, które wiążą się z tzw. nurtem interpretacyjnym w antropologii (głównie, choć nie tylko) amerykańskiej. Samoegzemplifikacją problemów współczesnej etnologii, a zarazem dobrą reprezenta­ cją interpretacyjnych rozwiązań jest Wprowadzenie do Local Konowledge Clifforda Geertza, które podsumuje większość poru­ szonych tu spraw. „Przesunięcie w polu badawczym etnologii" (nazywane czasem paradigm shift) jest w pewnym sensie zjawiskiem o trudnej ontologii, podobnie kontrowersyjnym jak kryzys, który, zdaniem niektórych, można współcześnie obserwować w antro­ pologii. Są tacy, którzy twierdzą, że dyscyplina ta żadnych większych trudności nie przeżywa, i ci uważają rozważania o zmianie paradygmatu za przesadzone, co najmniej przedwczes­ ne. Są i tacy, którzy ów kryzys uznają za chroniczny, a zmianę paradygmatu za jedyne remedium, zaś jeszcze inni uważają ją za fakt dokonany. Kontrowersja ta nie tyle dotyczy oceny kon­ sekwencji pewnych faktów z bieżącej praktyki badawczej, ile samej egzystencji tych faktów, i może być pouczającym przykła­ dem, jak nieuchwytne i wieloznaczne jest to, co kiedyś znieru­ 6 7 8 chomieje jak względnie jednolita wersja historii etnografii. Przej­ rzenie publikowanych w „Current Anthropology" (dalej: CA) dyskusji redakcyjnych dostarczą wielu przykładów takich niejed­ noznaczności. Śledząc to świetne źródło wiedzy o współczes­ nych etnografach i ich etnografiach można odnieść wrażenie, że od końca lat sześćdziesiątych (kiedy to m.in. opublikowano skandalizujący/l Diary in the StrictSense of the Term Malinows­ kiego) częściej niż poprzednio powracają charakterystyczne spory, być może świadczące o „wyłanianiu się etnograficznej samoświadomości", jak chcieli tego Dennison Nash i Ronald Wintrob, którzy w 1972 roku opublikowali w „Current" artykuł pod tym właśnie tytułem. Trafność tego spostrzeżenia została potwierdzona niemal jednogłośnie w zamieszczonej w tym samym numerze redakcyjnej dyskusji." Problemy, które z rosnącą częstotliwością powracają następ­ nie w redakcyjnych dyskusjach w CA to przede wszystkim: 1) ocena dorobku pozytywistycznych metodologii, 2) wiążąca się z tym zmienna kwalifikacja antropologii do art lub science, 3) kwestia empirii, statusu danych empirycznych, coraz częstsze kwestionowanie wiarygodności badań terenowych, będące rezultatem 4) ostrego postawienia problemu obiektywizmu, w p ł y w u zawo­ dowych poglądów na efekt badań empirycznych i próby usankcjonowania tegoż w p ł y w u w dyskusjach o ..personal approach". Szczególnie ważne wydają się tu następujące artykuły i dys­ kusje: 9 10 — I.C. Jarvie, The Problem of Ethical Integrity in Participant Observation, zamieszczony w CA, July 1971, vol. 12, nr 3, i odpowiedź J . Fabiana Professional Ethics and Epistemological Foundations, tamże, s. 2 3 0 — — 2 3 1 , oraz komentarze w kolejnych numerach, — D. Lewis, Anthropology and Colonialism, CA, December 1973, vol. 14, nr 5, wraz z dyskusją, i w tym samym numerze Anthropology: Vocation or Commodity, autorstwa Dorothy Willner, — niezwykle ciekawa dyskusja o The Mountain People Colina Turnbulla, rozpoczęta tyradą Frederika Bartha w 1974 r. (CA, February 1974, vol. 15, nr 1) On Responsibility and Humanity: Calling a Colleague to Account, a kontynuowana długo jeszcze w latach 1975—6 (szczegól­ nie ciekawy numer wrześniowy 1975, vol. 16, nr 3), — wiążąca się tematycznie z poprzednią dyskusja nad artykułem Johna Honigmanna The Personal Approach in Cultural Anthropological Research, CA, June 1976, vol. 17, nr 2, gdzie kilkakrotnie wspomina się tak ważne dla nowego w Ameryce interpretacyjnego nurtu antropologii dwie pierwsze prace Boba Scholte'a i jego hasło etnologii etnologii , — powracający co chwila na łamy CA Marvin Harris i jego kulturowy materializm (September 1975, vol. 16, nr 3, s. 450—455, June 1976, vol. 17, nr 2, s. 290—304, 329—330 etc, debata w grudniu 1984, vol. 25, nr 5, s. 639—654 etc), ,z — Stewart Guthrie, A Cognitive Theory of Religion, CA, April 1980, vol.21, nr 2 (próba teorii religii przez powiązanie jej z antropomorfiz­ mem jako modelem wyjaśniania rzeczywistości) bardzo ciekawy dzięki głosom Jarvie'a, Agassiego etc. i próbie sejentystycznego ujęcia tych okoliczności poznania antropologicznego, które zwykle skłaniają do budowania niesejentystycznych modeli; kontynuacja dyskusji w sierpwym numerze w 1980 г., vol. 21, nr 4, s. 535—538, — w tym samym numerze artykuł С. E. Stipe'a Anthropologist versus Missionaries: The Influence of Pressuppositions (s. 165—180), z dłu­ gotrwałą dyskusją, w której oprócz zagadnień tytułowych poruszano także zbieżności między misjonarstwem i antropologią, — znaczący artykuł George'a E. Marcusa Rhetoric and Ethnographic Genre in Anthropological Research (CA, August 1980, vol. 21, nr 4, 507—510), który omawia dorobek i perspektywy interpretacyjnego nurtu antropologii amerykańskiej zainteresowanej etnograficzną reto­ ryką, przy pomocy której realizowane były historycznie i współcześnie epistemologiczne cele różnych etnografii; — artykuł Marka Winkelmana, Magic: A Theoretical Reassessment (Fe­ bruary 1982, vol. 23, nr 1, s. 3 7 — 6 6 ) , wysuwający śmiałą, choć nie 3 T �— — — — najsilniej argumentowaną hipotezę o możliwej wspólnocie wierzeń magicznych i zjawisk, którymi zajmuje się współczesna parapsycholo­ gia (tzw. zjawiska psi); ciekawa jest dyskusja antropologów sprowoko­ wanych tym dictum (Jarvie, Bharati, Bourguignon), Sheldona Kleina, Analogy and Mysticism and the Structure of Culture, (April 1983, vol. 24, nr 2, s. 151—180), stanowiący raczej chybioną próbę zastosowania techniki komputerowej w antropologii (poszuki­ wanie uniwersaliów obciążone starym błędem lekceważenia konteks­ tu), wspomniany już krytyczny artykuł Paula Shankmana The Thic and the Thin'", stanowiący próbę podsumowania dorobku Clifforda Geertza, i w części dyskusyjnej wyrażający ostro kontrowersję co do kształtu antropologii, w numerze grudniowym 1984 roku (vol. 25, nr 5), tekst Donalda Tuzina, Miraculous Voices: The Auditory Experience of Numinous Objects, dotyczący postrzegania dźwięków warkotek przez ich „opera­ torów" (Wschodni Sepik, Nowa Gwinea), s. 579—596, w tym samym numerze Drewa Westena, Cultural Materialism: Food for Thought of Bum Steer, czyli kolejna już debata nad Marvinem Harrisem (s. 639—654), — w kwietniowym numerze 1985 roku (vol. 26, nr 2) ważny artykuł Marka Kline Taylora, Symbolic Dimensions in Cultural Anthropology, ujaw­ niający kolejny raz głęboką kontrowersję co do natury faktów etnogra­ ficznych i pożądanego kształtu antropologii (s. 167—186), — w tym numerze podsumowanie ciekawej konferencji zorganizowanej przez School of American Research w Santa Fe (por. George E. Marcus, James Clifford, The Making of Ethnographic Texts: A Preliminary Report, CA, April 1985, vol. 26, nr 2, s. 267—271); prócz autorów brali w niej udział m.in. Talal Asad, Vincent Crapanzano, Michel Fisher, Mary Luise Pratt, Paul Rabinów, Stephen Tyler i inni;" Obserwacja dyskusji w „Current" pozostawia po sobie osta­ tecznie jedno wrażenie: absolutnej kakofonii metodologicznej. Uświadamia ona, jak głębokie są podziały myślowe, jak nerwowa atmosfera rozmów i jak wątłe perspektywy ewentualnego poro­ zumienia. Pojawia się zasadnicza trudność analityczna: jak to się dzieje, iż z dwu zbliżonych stanowisk płyną zasadniczo inne konstatacje? Tradycyjne metody analizy myśli filozoficznej zawo­ dzą w obliczu mityzacji zamierzonej przez dwie wypowiedzi, które chcą uchodzić za identyczne, choć niosą ze sobą diametral­ nie różne programy. Zdanie „sny są urzeczywistnieniem prag­ nień" wypowiedziane przez Platona i Freuda są czymś radykalnie i n n y m . " Jak różni się postulat „należy tropić przesądy" u Hansa-Georga Gadamera i Jacka Marii Bocheńskiego. ' Jak zwodnicza jest zgodność co do tego, iż „fakt obiektywny nie istnieje", a „pojęcie empirii bywa zawężane" (por. choćby stanowisko Geertza i Shankmana we wzmiankowanym już kryty­ cznym artykule The Thick and the Thin) " . Jak różni się w końcu wołanie o podawanie założeń metodologicznych w historycznym dystansie między Malinowskim i Michelem Foucault. W obliczu groźby degeneracji świadomości metodologicznej etnografowie szukają ratunku w niekonwencjonalnych a prakty­ cznych narzędziach analizy formalnej. Nie jest to pierwszy przypadek współczesnego odwrotu od przytłaczającej Treści, która okazuje się przerastać nasze możliwości, ku Formie, nieo­ czekiwanie bardziej prawdomównej. W rezultacie powstaje całkowicie nowa sfera refleksji, zwana odtąd e t n o g r a f i ą e t n o g r a f i i . Rozwija się ona, moim zdaniem, z dwóch inspira­ cji: 1 18 1) Habermasowskiej krytyki ideologii, którą rozwinął Bob Scholte, 2) Foucaultowskiej analizy dyskursów i formacji dyskursywnych, którą w różnych jej odmianach podjęli przedstawiciele interpretacyjnego nurtu antropologii amerykańskiej. owocne jest, zdaniem Scholte'a, pytanie następujące: „kto, w czyim imieniu i na czyj koszt?" W pytaniu tym pobrzmiewają wyraźne echa Habermasowskiego „nie ma poznania bez intere­ su". W tym też kierunku poszedł następnie Bob Scholte. 26 26 Inaczej natomiast potoczyły się koleje tej części nurtu interpre­ tacyjnego, która poszła raczej za inspiracją Foucaulta, Northropa Frye'a i innych krytyków literatury. Scharakteryzuję tu skrótowo grupę badaczy związanych z przedsięwzięciem Georga E. Marcusa, zaś generalia nurtu interpretacyjnego, zwanego też czasem krytyką antropologiczną pojawia się w Geertzowskim wprowadze­ niu do Local Knowledge. Ogólnie rzecz biorąc uwagę tych badaczy przyciąga to, co Foucault nazywał dyskursem („uwarunkowane historycznie i epistemologicznie reguły budowy wypowiedzi, właściwe danej dziedzinie ludzkiej działalności" ), a cel ich przedsięwzięcia wyłaniałby się może z innej jego deklaracji: „Uważamy zatem za prawdy nie prawdziwe zdania, które winno się odkryć, zaakceptować, lecz system reguł, pozwalający wypo­ wiadać i rozpoznawać zdania uważane za prawdziwe" . 27 2S Pierwszy tekst Marcusa z 1980 roku (Rhetoric and Ethnogra­ phic Genre in Anthropological Research, CA, August 1980, vol. 2 1 , nr 4, s. 5 0 7 — 5 1 0 ) jest wydarzeniem w historii amerykańskie­ go nurtu interpretacyjnego. Foucaultowska i Frye'owska perspe­ ktywa uwalniająca analizę metodologiczną od tradycyjnych pers­ pektyw badania nakierowanego na treść, traktującego formę, li tylko jako przezroczystość, sposób wyrażania, neutralną szybę intencji, stworzyła wielkie możliwości. Analiza dyskursów stoso­ wanych w różnych antropologiach (unikająca wszakże uwikłania w formalizmy strukturalistyczne, od których nie była wolna Archeologia wiedzy) pozwalała na przejrzenie dorobku etnografii oczami nowej wrażliwości. W taki właśnie sposób Marcus analizuje ostatnie prace terenowe dwóch autorów, Paula Rabi­ n o w a i Jean-Paula Dumonta , które zaznaczyły się wyraźnie w obrębie nurtu interpretacyj nego. Marcus pisze o tych autorach: „Z niespotykaną głębią ujawniają oni nie tylko własne zaangażo­ wanie, współtworzące elementarne dane, z którymi pracuje się w badaniu antropologicznym, ale także to, jak dzięki procesowi autorefleksji stają się one epistemologiczną podstawą, z której wynikają interpretacje i konstatacje, formułowane w obiektyw­ nym języku i w postaci schematów formalnych" . Zastanawiają­ ca jest charakterystyczna kolejność wydawania prac omawia­ nych autorów: w obu przypadkach najpierw wydana została stosunkowo konwencjonalna monografia etnograficzna, potem zaś to, co nie zmieściwszy się w niej, wyrzucone zostało na margines: „Można by się zastanawiać, czy późniejsze, refleksyjne prace o dużej epistemologicznej wymowie, nie powinny być osobnym, ale wcześniejszym krokiem w kierunku 'drugiego' i 'jego świata', a może nawet integralną częścią opowieści o nim" . Marcus daje do zrozumienia, iż do podobnej praktyki, fałszującej rezultat pracy terenowej, zmusza etnograficzny kon­ sensus, który nadal wymaga, by relacja z badania etnograficzne­ go wtórnie izolowała przedmiot od podmiotu. Opinia antropolo­ giczna nadal nastawiona jest na błyskotliwy rezultat, nie zaś na dociekanie. Istnieje silna tendencja maskująca proces powstawa­ nia terenowego obrazu, podawanego za efekt badań. Przejawia się ona w klasycznej formie artykułu naukowego, kreowanego na ready made. Tekst, który stawia zbyt wiele pytań, kwalifikowany jest jako niedojrzały, ewentualnie odsyłany do kategorii art. Marcus twierdzi, że „rozwój wiedzy antropologicznej następował bardziej przez zmiany w obrębie retoryki, niż przez ściślejsze dostosowywanie się do negującego retorykę modelu naukowoś­ ci, polegającego na przestrzeganiu reguł dowodzenia i weryfika­ c j i " . Teksty etnograficzne, przyjęte do druku w „American Anthropologist" czy też „American Ethnologist" różnią się oczy­ wiście co do treści, ale wszystkie muszą spełniać standard gatunku, odbierany przez czytelnika w postaci sygnału „nauko­ wości". Ten dyskretny, milcząco przyjmowany standard może być opisywany w kategoriach, które Northrop Frye stosował dla wyodrębnienia gatunku sensu stricte: chodziłoby więc o zespół reguł budowy wypowiedzi, które nadawałyby jej taką skutecz­ ność, aby konsensus uznał ją za prawidłową. Zadanie badawcze polegałoby więc teraz na wyodrębnieniu obowiązujących reguł antropologicznego dyskursu (a właściwie dyskursów), a także scharakteryzowania dyskursów historycznych, które były skute­ czne perswazyjnie w czasach Malinowskiego, Radcliff-Browna, Griaule'a, a obecnie straciły już swą siłę przekonywania. 29 30 31 32 33 Jeśli szukać, kto pierwszy w amerykańskich dyskusjach rzucił hasło etnografii etnografii trzeba chyba cofnąć się do roku 1966, wymieniając Geralda D. Berremana i jego artykuł Anemie and Emetic Analyses in Social Anthropology.™ W trzy lata później występuje z jego wariantem Bob Scholte, drukując w tomie pod redakcją Della Hymesa (Reinventing Anthropology) artykuł To­ ward a Reflexive and Critical Anthropology . To samo hasło pojawia się także u George W. Stockinga i u Clifforda Geertza , odmieniane jako „etnologia etnologii" i „etnografia myśli współ­ czesnej". Szczególnie dobitnie uzasadnił potrzebę takiej refleksji Scholte w swym tekście z 1980 r o k u , gdzie pisał m.in., że „paradygmaty antropologiczne są same formami symbolicznymi. Tworzą one i zakładają pewne szczególne światy. Nie są izomorfi­ czne z rzeczywistością. Antropo-logika (anthropo-logic) nie jest darem niebios, lecz funkcją kontekstu paradygmatycznego." W badaniu tradycji antropologicznej najistotniejsze i najbardziej 20 21 22 23 21 4 Zaawansowaną realizacją postulatów kierunku interpretacyj­ nego w jego odmianie krytycznej była konferencja zorganizowa- �na w 1984 roku przez School of American Research w Santa Fe ( 1 6 — 2 0 kwietnia 1984). Sprawozdanie z niej napisał George E. Marcus wespół z Jamesem Cliffordem (The Making od Ethnog­ raphic Texts: A Preliminary Report, CA, April 1985, vol. 26, nr 2, s. 2 6 7 — 2 7 1 ) . Ponieważ konferencja ta zasługuje na obszerniejsze omówienie, tu ograniczę się tylko do zasygnalizowania tytułów niektórych referatów: — Robert Thornton , Rozdziały i strofy: klasyfikacja jako chwyt retorycz­ ny w piśmiennictwie etnograficznym , — Mary Louise Pratt, Nauka o tropach (an-tropology) czyli badanie terenowe wspólnych miejsc*, — Renato Rosaldo, Spod drzwi jego namiotu: Autor /etnograf/ inkwizy­ tor". — James Clifford™, O alergii etnograficznej ', — Vincent Crananzano *°, Dylemat Hermesa: retoryczna maska przewrotu w dziedzinie opisu etnograficznego — Stephen Tyler , Etnografia postmodernistyczna: od dokumentu zja­ wisk ukrytych do ukrytego dokumentu — Michel Fisher", Etniczność i sztuka pamięci", — G. E. Marcus, Bieżące problemy pisarstwa etnograficznego we współ­ czesnym świecie ", — Talal Asad", Koncepcja przekładu kulturowego w brytyjskiej antro­ pologii społecznej", Owocem interpretacyjnego zwrotu w antropologii był obfity plon książek i artykułów, wśród których na czołowym miejscu wymienić należy takich autorów jak: wzmiankowani już Marcus, Rabinów, Dumont, Crananzano, Dweyer", Bonn , Fabian , T e d l o c k " i wielu innych . Omawiany tu nurt interpretacyjny, zwany też krytyką kulturową, był drugą wersją etnografii etnografii. Zbierał on badaczy o różnych poglądach, których jednak łączył wspólny zamiar zastosowania wobec kultury metod wypracowanych przez literaturoznawstwo. Zgodnie z opinią wybitnego badacza niemieckiego Johannesa Fabiana „określenie interpretacyjny oznaczało, i wówczas i teraz, podejście dostosowane do natury naszych źródeł — tekstów, współmierność dosłowną nie zaś tylko metaforyczną." Uwaga J. Fabiana nie powinna jednakże być traktowana jako uogólnienie radykalnie wykluczające metaforyczną współmier­ ność podejścia niektórych przedstawicieli nurtu interpretacyjne­ go z naturą źródeł etnograficznych. O ile „współmierność dosło­ wna" stworzona przez inspirację krytycznoliteracką, traktuje te źródła jako teksty w wąskim, dosłownym sensie tego słowa, o tyle „współmierność metaforyczna" może je widzieć tak jak zwykli to czynić semiotycy różnych orientacji (niekoniecznie orientacji tartuskiej, bo Clifford Geertz też określa swoje podejście mianem semiotycznego) , albo też może je zobaczyć zgodnie z wizją hermeneutyczną. Kieruje nas ona ku kwestii „językowości" poznania , „zakrycia go przez mowę", gdzie mowa rozumiana jest jako zespół założeń umożliwiających wyłonienie się sensu. Ta „językowa wykładnia świata" i „językowa natura doświadcze­ nia" z całą wyrazistością została ukazana przez H.-G. Gadamera w jego Prawdzie i metodzie." Gadamer twierdził (wbrew H usserlowi), że to język ( „ m o w a " ) nie zaś świadomość jest sferą pojawiania się sensu. Konsekwencją tego był postulat dostoso­ wania narzędzi do przedmiotu badania, a raczej przyjęcie, iż przedmiot może być poznany tylko za pośrednictwem jego interpretacyjnej refrakcji w podmiocie. Poznanie interpretacyjne ma więc charakter dyskursu w tym znaczeniu, że jest ono „postacią myślenia polegającą na zmierzaniu do jakiegoś celu poznawczego poprzez pośrednie operacje myślowe". Poznanie dyskursywne, w odróżnieniu od takich prostych aktów poznaw­ czych jak spostrzeżenie czy intuicja , ma zatem charakter p o ­ ś r e d n i . W tym postulacie poznania pośredniego, „językowe­ go", hermeneutyka przezwyciężyła poznawczy absolutyzm feno­ menologii Husserlowskiej i Diltheyowskiej hermeneutyki antynaturalistycznej. Powyższe zastrzeżenie o istnieniu także „metafory­ cznej współmierności" podejścia i źródła etnograficznego napro­ wadza nas na trop Clifforda Geertza, którego nazwisko niepoko­ jąco długo nie padało w niniejszym omówieniu interpretacyjnego nurtu antropologii. Wszak to właśnie Geertz już w 1973 roku „zalegalizował" tę modną obecnie przydawkę, wydając swoją Interpretację kultury". Jednakże z niektórych wypowiedzi druko­ wanych w dyskusji redakcyjnej w „Current" po krytycznym artykule Paula Shankmana* , a także z uważnej lektury jego prac wynikają dość zasadnicze wątpliwości co do statusu wczesnych zastosowań określenia „interpretacyjny" w twórczości Geertza. Tu znów nieoceniony byłby Michel Foucault i jego metody analizy dyskursu. Jak twierdzi cytowany przed chwilą J. Fabian, w roku 1968, podczas dyskusji wywołanych książkami HabermaM sa i Hymesa , Geertz nigdy nie zgadzał się z tymi, którzy twierdzili, by „antropologia wymagała radykalnej krytyki", szcze­ gólnie w swej pozytywistycznej odmianie. Zdaniem Fabiana, Geertz nadal (1984 r.) wierzy w możliwość urzeczywistnienia „nauki o symbolach", antropologii w sensie science. Interesują­ ca ewolucja poglądów Geertza i jego pozycja człowieka środka szczególnie predystynuje go do zarysowania sytuacji, w której znajduje się antropologia kulturowa w latach osiemdziesiątych. 61 62 я 3 42 50 51 53 54 55 55 58 0 Czytelnicy Clifforda Geertza z pewnością przyjęli jego Local Knowledge* jako ważny wkład do interpretacyjnego nurtu światowej antropologii. Ponieważ na książkę składają się eseje opublikowane już wcześniej, w latach 1 9 7 4 — 1 9 8 2 , na baczną uwagę zasługuje przede wszystkim wprowadzenie, w którym Geertz próbuje połączyć je uogólnieniem, i próba ta jest ciekawa 0 tyle, że w skrótowej formie porusza większość spraw objętych współczesnym konfliktem dyskursów. Geertz rozpoczyna od konstatacji, iż mamy obecnie do czynie­ nia z zauważalną ekspansją interpretacyjnego nurtu w naukach społecznych. Stwierdza, iż jest ona rezultatem dwóch czynników: p o p i e r w s z e , coraz powszechniejszego przekonania, iż doty­ chczasowe ujęcia zjawisk społecznych „nie doprowadziły do tryumfu przewidywalności, kontrolowalności i weryfikowalności, którą tak długo w ich imieniu obiecywano" , p o d r u g i e zaś, wyjścia z intelektualnej prowincji, które mogło nastąpić dzięki konfrontacji nowoczesnych nurtów myślowych „z tym co było, a w pewnych zakątkach nadal jest, błogą 1 wygodną zaściankowością" . Padają nazwiska tych, którym można zawdzięczać przełamanie impasu: Heideggera, Gadamera, Habermasa, Wittgensteina, Ricoeura, Foucaulta, Kuhna, Barthesa i kilku ważnych krytyków literatury. Ich dorobek, pisze Geertz, „czyni wysoce nieprawdopodobnym powrót do technologicznej koncepcji nauk humanistycznych". ' Wraz z upowszechnieniem ich myśli badania społeczne straciły wiele ze swej dawnej regularności i „z całą pewnością stają się coraz bardziej pluralisty­ czne". Wołanie o jedną wielką teorię wszystkiego co społeczne brzmi coraz bardziej anachronicznie (nie wchodząc w to, czy jest na nią za późno, czy za wcześnie), a uzurpowanie sobie prawa do takiej teorii zakrawa dziś na megalomanię. Antropologia, zawsze zajęta tym, „jak ludzie postrzegają to, co robią", dziś bardziej niż kiedykolwiek wrażliwa jest na kwestię „ujęć" (frameworks). W pewnym sensie rozpadła się ona nieod­ wołalnie na takie ujęcia: podkreśla się w nich „zależność między tym, co się widzi, tym, skąd się to dostrzegło, i przy pomocy czego się patrzyło". To rozpryśnięcie się niegdysiejszego paradygmatu (nigdy monopolitycznego, ale przecież bardziej regularnego) na ujęcia (było spowodowane, ale też) spowodowało uświadomie­ nie sobie I о к a I n o ś с i naszej wiedzy, zrelaty wizowało ją, odfor­ malizowało, uczyniło bardziej kontekstową. Odzywają się tu postulaty niemieckich hermeneutów i Michela Foucault: odwra­ cając się od badania tego, jaki ten świat w swej istocie (i w naiwnie mu przypisywanej jednoznaczności) jest, zwrócono się ku badaniu różnych sposobów wyrażania go, opisywania, mentalnego odwzorowywania (mental charting). Pojawia się sformułowanie „rozumienie rozumienia", nawiązujące do Scholte'owskiej „etnologii etnologii" , i wprost podejmujące przesła­ nie hermeneutyki, którą, zastosowaną do problemów etnologii, Geertz proponuje określać jako „kulturową". Taka kulturowa hermeneutyka nie oznacza korekty starej trasy, ale jej fundamen­ talne zakwestionowanie. Odzwierciedla się to w poetyce nowego podejścia. Geertz pisze: „zająkiwanie się, które jest właściwe nie tylko moim własnym wersom, ale interpretacyjnym naukom społecznym w ogóle, nie jest związane (jak to często sugerują ci, którzy lubią uśmiercać własne wypowiedzi) z chęcią epatowania nowym rodzajem głębi czy też odwrotem od racji rozumu, ale jest rezultatem tego, że niecałkiem wiemy od czego zacząć tak niepewne przedsięwzięcie, lub zacząwszy je już, w którą stronę się obrócić. Dysputa zaciemnia się, a wraz z nią język, bo im bardziej uporządkowany i bezpośredni wydaje się jakiś ciąg myślowy, tym bardziej okazuje się nieroztropny." Zawierzenie hermeneutyce oznacza więc zastąpienie starych problemów nowymi, nieznanymi. Niegdysiejsza nauka („godna tego mia­ na"), dążąca do osiągnięcia swych widmowych celów, za jakie miała oparcie w tzw. empirii (wąsko pojętej), a także, „obiektyw­ ność i ogólność", radykalnie odróżniała opis zjawiska i jego wyjaśnienie. Zasadność tego radykalizmu zakwestionowali her3 м 65 66 6 58 59 7 0 71 72 �maneuci, wiele dokonując tym skokiem, ale zarazem pokazując złudność samej idei tradycyjnie rozumianego postępu w nauce. Świadomość nieodróżnialności opisu i wyjaśnienia musiała zao­ wocować zmianą pisarskiej formy nowego nurtu. Taką ulubioną formą stał się esej, gatunek trudny, niebezpieczny, ale wolny od hipokryzji i zadęcia naukowej rozprawy. Dalej następuje Geertzowska pochwała eseju." Geertz widzi też jego pragmatyczną funkcję w obrzędach współczesnego życia naukowego. Koncen­ truje się ono przeważnie w obchodach „czyjejś pamięci lub jubileuszu", dając wyraz „poparcia dla" albo będąc „rewanżem za". Ta towarzyskość niesie ze sobą wszystkie niebezpieczeństwa intelektualnej płycizny, komercji, której uosobieniem może być „konferencyjny akrobata z kilkoma stałymi numerami" („kultura jest rezultatem treningu", „zwyczaje się zmieniają", „świat jest różnorodny"). Toteż w interesie uczestników tego życia jest wykorzystywanie owej eseistycznej skłonności naszych czasów do wytrwałego udoskonalania własnych zdolności analitycz­ nych, co możliwe jest tylko wówczas, gdy odpowiedź cierpliwie dokłada się do odpowiedzi. 74 Z okazjonalnym, potlaczowym charakterem współczesnego życia naukowego wymownie kontrastuje nadwrażliwość, z jaką część jego uczestników reaguje na próby odhermetyzowania nauki. Dyskusje o granicach art/science (etnologia/antropolo­ gia/etnografia/literaturoznawstwo/sztuka) są przedmiotem pier­ wszego Geertzowskiego eseju, Blurred Genres. Wszystkie te podziały — pisze — są z pewnością przydatne w redagowaniu curriculów i doraźnym grupowaniu badaczy w „koterie i społecz­ ności zawodowe" , ale gdy bierze się je zbyt dosłownie (gdy, jak powiedziałby A. Korzybski, mapę myli się z terytorium), przesła­ niają one tylko prawdziwy obraz tego, co dzieje się tam, „gdzie ludzie myślą o świecie i piszą czym jest to, o czym myślą" . Geertz nie wydaje się zmartwiony zachwianiem linii tradycyjnych podziałów, zacieraniem się gatunków naukowego pisarstwa. Przeciwnie, uważa, że najwyższy czas uznać te zaburzenia za normę, przestać wspominać niegdysiejsze śniegi. Następuje bowiem zasadnicza dekompozycja art i science: „nie tylko dlatego, że nie wiadomo jak daleko się to wszystko posunie, ale dlatego, że zmienia się sam idiom społecznego wyjaśniania, zmienia się jego oddźwięk i jego wyobrażenie, zmienia się nasze poczucie, na czym ma polegać takie wyjaśnienie, do czego jest nam ono potrzebne i jak się wiąże z wyznawanymi przez nas wartościami. Nie chodzi o zmianę jednej teorii czy też dziedziny przedmiotowej, ale o zmianę założeń całego badawczego przed­ sięwzięcia" . 75 7e 77 Prezentując następne eseje Geertz zwraca uwagę na kwestię p r z e k ł a d u , kolejne słowo-klucz w rozważaniach hermeneutycznych: „przekład to nie tylko przerabianie obcego sposobu wyrażania świata 'na nasze' (bo wówczas dużo tracimy), ale odsłanianie logiki obcego sposobu wyrażania świata za pomocą naszych własnych sformułowań". Taki przekład przybliża nas raczej ku temu, co krytyk literatury robi z wierszem, niż ku temu jak astronom postępuje z gwiazdą, którą chce zbadać. Ta utrata pewności siebie, jaką można obserwować w naukach społecznych jest wyrazem intelektualnej uczciwości: zakwestiono­ wania rozmaitych poznawczych absolutyzmów. Relatywizacja ta, jak wynika z Geertzowskiego eseju Common Sense as a Cultural System, objęła nawet przyczółek, który przez tyle lat wydawał się niezdobyty — zdrowy rozsądek, oczko w głowie anglosaskich analityków i empirystów. Czy korpus naszej wiedzy został uszczup­ lony przez to, że mamy dziś świadomość tej lokalności? — to i inne pytania stawia Geertz w swych czterech dalszych esejach. W zapowiedzi przedostatniego tekstu, być może najważniej­ szego, The Way We Think Now: Toward an Ethnography of Modem Thought, Geertz daje nam poznać swe teoretyczne sympatie i zawodowe antypatie. Kontynuując linię myślową zapoczątkowaną przez Blurred Genres zaostrza jednocześnie ton polemik. Jako bezpośrednią tego przyczynę wskazuje „upiory ('subiektywizm', 'idealizm', 'relatywizm'), wywoływane przez niektórych badaczy akademickich po to, by napędziwszy nam stracha odwieść nas od zamiaru etnograficznego zbadania ich własnych dzieł" . Świat jest jeden, nie może być w nim terenów zastrzeżonych, niezależnie od tego, jakie retoryki użyje się, by takie badanie wyperswadować. „Znacznie łatwiej obnażać cudze plemiona niż swoje własne" — kupił niegdyś ze strukturalistów Manuel de Dieguez. Być może to także ma na myśli Geertz, gdy krytykuje „ateński model edukacji" występujący dziś w przebra­ niu któregoś z cambridge'owskich koledżów. Absolutyzm pozna­ wczy, przybiera różne formy. Jedną z nich, choć bardzo modernę, jest frazeologia „przyzwoitej" nauki, „mocno stojącej na ziemi", „głęboko osadzonej w realiach", choć w rzeczywistości są to realia te same, co w czasach wiktoriańskich. Dopóki „przed­ miot" będzie uparcie mylony z „narzędziem" badania, a faktyczny jego „podmiot" przebywać będzie na wygnaniu, realia te pozos­ taną nieuchronnie wiktoriańskie. 78 78 80 81 82 „Ujrzeć się tak jak widzą nas inni — to może być olśnienie. Dojrzeć w innych wspólną nam wszystkim naturę — to podsta­ w o w y wymóg przyzwoitości. Ale szerokość horyzontów, bez której obiektywizm jest samochwalstwem, a tolerancja blagą, to rezultat czegoś znacznie trudniejszego: chodzi o to, by zobaczyć nas jako lokalny przykład, jedną z form, które przybiera ludzkie życie, jako przypadek jeden z wielu, świat w morzu innych światów. Jeśli antropologia interpretacji ma jakąś misję w tym świecie, to polega ona na ciągłym przypominaniu tej ulotnej prawdy" — kończy Clifford Geertz. 83 PRZYPISY Niniejszy artykuł jest zmienioną nieco wersją referatu wygłoszonego na posiedzeniu Komisji Metodologicznej Komitetu Nauk Etnologicznych, na sesji pt. „Przesunięcie w polu badawczym etnologii" w Warszawie, 30.11.1988 Wszystkie te zagadnienia poruszane były wielokrotnie w pracach etnografów polskich, najważniejsze w moim przekonaniu są tu dwa teksty 1 2 Cz. Robotycki, S. Węglarz, Chłop potęgą jest i basta. O mityzacji kultury ludowej w nauce, „Polska Sztuka Ludowa", t. 37, nr 1—2,1983, s. 3 — 8 , W. Burszta, M. Buchowski, Teoretyczny aspekt etnograficznych badań nad kulturą, „ L u d " , t. t. 37, 1982, s. 31—44, a także książka L. Stommy, Antropologia kultury wsi polskiej XIX wieku. Warszawa 1986 Pisałam o tym w dwóch tekstach: Antropologia i myślenie potoczne: przyczynek do badania zjawisk o trudnejontologii, „Literatura na Świecie" (wdruku), W stronę antropologii dyskursu, cz. I (maszynopis niedrukowa3 ny) 4 K. Ajdukiewicz, Zagadnienia i kierunki filozofii. Warszawa 1949, s. 119 Wypowiedź na seminarium doc. 16.02.1988 5 E. Mokrzyckiego, Warszawa, Por. np. Paul Shankman, The Thic and the Thin: On the Interpretive Theoretical Program of Clifford Geertz, „Current Anthropology", June 6 1984, vol. 25, nr 3, s. 261 nn. 6 1 ' Tamże, s. 270 8 M. Winkelman, Magic: A Theoretical Reassessment, „Current Anth­ ropology", February 1982, vol. 23, nr 1, s. 3 7 — 4 4 New York 1967, a także co najmniej kilka podobnych rewelacji m.in. 3 К. C. Changa, Rethinking Anthropology, New York 1968, czy też Reinven­ ting Anthropology, pod redakcją Della Hymesa, New York 1969 etc. 10 D. Nash, R. Wintrob, The Emergence of Self-Consciousness in Ethnography, „Current Anthropology" (dalej CA), December 1972, vol. 15, s. 527—532 Zabierali w niej gtos H. Russell Bernard, Morris Freilich, Frances Henry, Michel Panoff, Murray and Rosalie Wax i inni. 11 Są to: Epistemic Paradigm: Some problems in Cross-Cultural Research on Social Anthropological History and Theory, „American 12 Anthropologist" 1966, vol. 68, s. 1192—1201, porównująca organizację wypowiedzi w obrębie dwóch kontrastowych paradygmatów: anglo-amerykańskiego i francuskiego, a także artykuł w pracy pod redakcją Stanleya Diamonda, The Nature and Functions of Anthropological Tradi­ tions, pod tytułem On Defining Anthropological Traditions: An Exercise in the Ethnology of Ethnology (wówczas w druku, później zaś pod zmienio­ nymi tytułami jako: tegoż, Anthropological Traditions: Their Definitions, (w:) S. Diamond (oprac). Anthropology: Ancestors and Heirs, The Hague 1980, s. 5 3 — 8 7 ) . �Por. przypis 6 * W tym miejscu arbitralnie kończę ó w przegląd wydarzeń prasowych w „Current Anthropology". Przykład zaczerpnięty z Archeologii wiedzy Michela Foucault, Warszawa 1977, s. 135. Na s. 179 czytamy: „Można spotkać realizacje werbalne identyczne z punktu widzenia gramatyki (słownictwa, składni i ogólnie — j ę z y k a ) , identyczne także z punktu widzenia logiki zdaniowej lub systemu dedukcyjnego, w którym się ona plasuje), które jednak są wypowiedzeńiowo różne". 13 1 Ethnicity and the Art of Memory. Some Contemporary Problems of Ethnographic Writing in the Modern World System. 45 46 15 16 Por. w Prawdzie i metodzie pierwszego {Wahrheit und Methode Tubingen 1962) i Stu zabobonach, Paryż 1987, drugiego. Patrz przypis 6 By wymienić tu dwa najważniejsze takie odwroty: pisarstwo Witolda Gombrowicza i strukturalizm. Rzecz jasna w obu przypadkach ta Forma, którą rozmyślnie pozostawiam w metaforycznym niedopowiedze­ niu, różni się znacznie, choć w obu nie ma nic wspólnego z powierzchnią i powierzchownością (z którą wiąże się już prędzej — Treść). Wielokrotnie na temat tego pokrewieństwa myślowego wypowiadał się Gombrowicz, por. choćby: D. de Roux, Rozmowy z Gombrowiczem, Warszawa 1981, s. 126—127 „American Anthropologist" 68:1966, s. 346—354 New York 1969, s. 430—457 17 18 18 20 21 Race, Culture and Evolution: Essays in the History of Anthropology, New York 1968, s. 9 0 — 1 0 9 22 23 24 28 Local Knowledge, op. cit., s. 153 Anthropological Traditions: Their Definition, op. cit., s. 53—87 Tamże, s. 76 Comments on Marshall Sahlins' Culture and Practical Reason, (w:) Ariede Ruijter (oprac), Beginseleninbotsing, Utrecht 1981, s. 9 1 — 9 7 , za: B. Scholte, CA, April 1985, vol. 26, nr 2, s. 177 28 Cultural Anthropology and the Paradigm Concept, L. Graham, W. Lepenies, P. Weingart (oprac). The Sociology of Science Yearbook, vol. 7, Dordrecht 1983, s. 229—278 M. Głowiński, Т. Kostkiewiczowa, A. Okopień-Sławińska, J . S ł a w i ­ 27 ński, Słownik terminów literackich, Wroclaw 1988, s. 105 28 Za: P. Veyne, Ostatni Foucault i jego moralność, „Literatura na Świecie", nr 6,1988, s. 323 28 Symbolic Domination, Cultural Form and Historical Change in Morocco, Chicago 1975, i tegoż. Reflections on Fieldwork in Morocco, Berkeley 1977 30 Under the Rainbow: Nature and Supernature Among the Panare Indians, Austin 1976, i tegoż, The Headman and I: Ambiguity and Ambivalence in the Fieldworking Experience, Austin 1978 G. E. Marcus, Rheotoric and the Ethnographic Genre in Anthropo­ logical Research, op. cit., s. 508 33 34 81 do przełożenia i aluzyjny gdyż „common place," stanowić tu może zarówno „banał", jak i „wspólne miejsca" motywów i wątków folklorys­ tycznych, por. choćby u A. Guriewicza, Problemy średniowiecznej kultury ludowej. Warszawa 1987, patrz indeks. From the Door of His Tent: Author/Ethnographer/Inquisitor. " Person and Myth: Maurice Leenhardt in the Melanesian World, 37 Berkeley 1982 ** On Ethnographic Allegory. 40 Tuhami: Portrait of Moroccan, Chicago 1980 Hermes Dilemma: Rheotorical Masking of Subversion in Ethnogra­ phic Description. 41 42 83 84 88 88 87 (wraz z G. E. Marcusem) An Experimental Moment: Toward Ethnography as Cultural Criticism, New York b.d. (w druku). Interpretation of Culture, op. cit. 88 Por. przyp. 6 J . Habermas, Zur Logik der Sozialwissenschaften, specjalne wyda­ nie „Philosophische Rundschau" 1967, D. Hymes, Introduction: Toward Ethnographies as Communication, (w:) J . J . Gumperz, D. Hymes (oprac). The Ethnography of Communication, specjalne wydanie „American Anth­ ropologist" 1964, s. 1 — 3 4 Fabian, op. cit. 8 0 81 6 2 Further Essays in Interpretive Anthropology, New York 1983 Są to: Blurred Genres: The Refiguration of Social Though (1982), Found in Translation: On the Social History of the Moral Imagination (1977), ..From the Native Point of View": On the Nature of the Anthropo­ logical Understanding (1974) Common Sense as a Cultural System 83 84 (1975), Art as a Cultural System (1976), Centers. Kings and Charisma: Reflections on the Symbolics of Power (1977), The Way We Think Now: Toward an Ethnography of Modern Thought (1982), Local Know/edge, wykłady dotąd nie publikowane. С. Geertz, Local Know/edge, op. cit., s. 3 88 88 87 88 88 Tamże. Tamże. Tamże, s. 4 Tamże. В. Scholte. Anthropological Traditions: Their Definition, (w:) S. 70 Diamond (oprac.) Anthropology: Ancestors and Heirs. The Hague 1980, s. 53—87 71 C. Geertz, Local Know/edge. op. cit., s. 5 Tamże, s. 5 — 6 Powtarzająca w gruncie rzeczy Heideggerowskie myśli o Holzwege, przecinkach leśnych, które nie prowadzą do żadnego celu, tylko w głąb lasu. Tamże, s. 7 Tamże. Tamże. Tamże, s. 9 Tamże, s. 10 7 2 73 7 4 78 7 8 77 7 8 Common Sense as a Cultural System, Art as a Cultural System, The Way We Think Now i Local Knowledge. 78 " Tamże, s. 1 3 — 1 4 43 44 Mały słownik terminów i pojęć filozoficznych, pod red. A. Podsiada 88 i Z. Więckowskiego, Warszawa 1983, s. 77 The Said and the Unsaid, New York 1978 Post-Modern Ethnography: From Document of the Occult to Occult Document. Iran: From Religious Dispute to Revolution, Cambridge 1980, Dennis Tedlock, The Spoken Word and The Work of Interpretation, 82 Philadelphia 1983 Próbę bibliograficznego omówienia tego nurtu podjęli G. E. Marcus i D. Cushman Ethnograhies as Texts, „Annual Review of Anthropology", nr 11, 1982, s. 2 5 — 6 9 Głos w dyskusji, CA June 1984, vol. 25, nr 3, s. 273 Por. C. Geertz, 77?e Interpretation of Culture, New York 1973, s. 5 Gdzie „język" nie ogranicza się do języka naturalnego, ale oznacza wszelkie przesądzenia, „złożenia semantyki" (wśród których m i ę d z y i n n y m i można wymienić założenia formalno-językowe), które stoją za każdą wypowiedzią. Op. cit., cytuję tu przekład angielski. Truth and Method, New York 1976 York 1980 oraz Narrative Ethnography in Africa, 1850—1920, „ M a n " . vol. " An-tropology or Field- Work in Common Places — tytuł jest trudny Kevin Dwyer, Morrocan Dialogues, Baltimore 1982 as Discourse, „Social Research", Spring 1979 Autor Space, Time and Culture Among the Iraqw of Tanzania, New " Chapters and Verses: Classification as Rhetorical Trope in Ethno­ graphic Writing. The Concept of Cultural Translation in British Social Anthropology. 48 50 Tamże. Tamże. 18:1983, s. 502—520 45 James Boon, Bali: An Anthropological Romance, New York 1977, tegoż, Other Tribes, Other Scribes, Cambridge 1982 Johannes Fabian, (oprac.) Beyond Charisma: Religious Movement 31 3 2 (Oprac.) Anthropology and Colonial Encounter, London 1973 47 81 С. Rowiński, Przestrzeń logosu i czas historii. Warszawa 1984, s. 284 Por. na ten sam temat: A. Kuper, Między charyzmą a rutyną. Antropologia brytyjska 1922—1982, Łódź 1987, s. 264 nn. 82 8 3 Tamże, s. 16 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/96d8838a9c33a5754f9602147968482a.pdf 411ffce3921bef28bbe3f8553b6145c7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2248 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2085 Title A name given to the resource Wrażliwość mirakularna / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.44 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.44 z.1, s.8-14 Creator An entity primarily responsible for making the resource Hemka, Andrzej; Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text II. 1 . Wieża kościoła Św. Augustyna na Nowolipkach w Warszawie Andrzej Hemka Jacek Olędzki WRAŻLIWOŚĆ MIRAKULARNA Cuda poruszają wyobraźnię szczególnie dzieci — chyba najczęstszych visionary w naszych czasach — dalej, ludzi poboż­ nych, a także ludzi prostych, nieskomplikowanych, których w pełni należy rozumieć, bo jak powiadał Tomasz Mann, „nie było im dane". Ale co się okazuje? Fascynacji cudem jako takim nie oparli się wielcy, a może najwięksi: Anatol France, Blais Cendrars, Heinrich Boli, Federico Fellini czy William Golding. Nawet głośny fantasta od cywilizacji pozaziemskich, Erich von Daniken, zniżył się do wędrówek po zapadłych wioskach włoskich i belgijskich, aby po swojemu (denikenowsku) przedstawić zagadnienie. I ró­ wnież u nas z powodu błahego zdarzenia na działce oławskiego działkowicza, najwyższa władza stwierdziła, że każdy ma taki cud na jaki sobie zasłużył. W innej tonacji, ale też raczej pryncypialnie, a więc ponuro, Tadeusz Konwicki zapis krwawienia drewnianego krzyża misyjnego przy kościele wiejskim włączył do jednego ze swych głośniejszych filmów. Mnie i tragicznie zmarłego Andrzeja interesowała antropolo­ gia wydarzeń o charakterze cudownym w najnowszej historii Polski. I z tego też powodu przyjęliśmy — w celach roboczych, jak to się ładnie w nauce mówi — pewną własną terminologię, aby dojść do czegoś nowego, jak najbardziej subiektywnego, wszelako posługując się narzędziami poznania (też ulubione określenie) wyrosłymi w postępowaniu całkiem niezłej (w okre­ sie międzywojennym i wcześniej) krajowej etnografii i etnologii. Nie skorzystaliśmy z kuszących analiz psychologicznych czy socjologicznych ze znanych szkół rodzimych, sugerujących na przykład jako celowe ustalenie „przeciętności cudowności na głowę mieszkańca" lub wyjawieniu, czy doświadczający cudu to „ludzie normalni, zdrowi psychicznie" itd. w tym guście. Wszela­ 1 2 8 I ko nie znając pewnego określenia Carla Gustawa Junga (chwaebnego dla wszystkich visionary), jak też nie sugerując się, a mówiąc inaczej nie ściągając (bo to stało się nałogiem) od nieocenionego Mircea Eliadego, udało się własnymi słowami wyartykułować myśli nie sprzeczne z wielkimi uczonymi. Ale o tym za chwilę. Teraz zaś o proponowanej terminologii i niezbędna informacja o przyjętej klasyfikacji, ułatwiającej określenie proble­ mu; zrezygnowanie z przepastnych kwestii związanych z cudem (pozostawić to należy Danikenom czy Ludwikowi Stommie) i zajęcie się wyłącznie zdarzeniami rodzimymi ostatniego półwie­ cza. Czy można mówić: wrażliwość mirakularna? W jakiej mierze uzasadnione jest to określenie? Powiadamy wrażliwość, nadwra­ żliwość, uściślamy też te pojęcia dodatkiem — estetyczna, psychiczna, społeczna. Nie powiemy jednak — wrażliwość praktyczna, lecz zmysł praktyczny. Natomiast można mówić o wrażliwości religijnej czy mistycznej. Dlatego proponujemy okre­ ślenie szczegółowsze — wrażliwość mirakularna. Jest to tylko propozycja. Wprowadzamy jednak to określenie, albowiem ułat­ wić ono może — jak się nam wydaje — przeprowadzenie dosyć obiecujących analiz. W dalszych częściach pracy posługiwać się będziemy wymiennie również określeniem — wrażliwość wzmo­ żona. Przyjmujemy też, że jest ona czynnikiem warunkującym tę wrażliwość, którą określamy jako mirakularna. Jaka jest podstawa przedstawianych tu danych? Przede wszystkim świadomość istnienia w przeszłości niezliczonych i niewiarygodnych wprost zdarzeń. Zdarzenia t e — j a k wiadomo — opromieniają osoby boskie oraz postacie świętych i błogosławio­ nych, których kult rozwinął się na naszych ziemiach. Ale 3 �poprzestając na kulcie jednej tylko Osoby — Matki Boskiej, najbardziej popularnym i żywym w Polsce, można podjąć frapują­ cą próbę badań. Wiele zdarzeń cudownych z przeszłości otoczonych jest tajemnicą. Chroni ją dzielący nas od tych zdarzeń czas, sposób ich przedstawiania w zapisach archiwalnych, a nieraz i w literaturze religijnej. Stąd powstała chęć przyjrzenia się faktom współczes­ nym, aby pełniej rozumieć te dawne. Ale ostatecznie, fakty współczesne okazały się na tyle interesujące, że stały się samoist­ nym przedmiotem badań. Postawmy kolejne pytanie, które zajmowało nas i które zaprząta nadal wielu. Można je sformułować tak: czy w istocie zdarzają się dziś cuda? Otóż, w pracy tej unikamy odpowiedzi na podobne pytania. Dla naszych celów wydają się one nieistotne. Przyjmijmy bowiem, że każde zdarzenie wytłumaczalne w naj­ prostszy sposób: przyczyna — skutek, zjawisko fizyczne — złu­ dzenie metafizyczne itd., może uchodzić za cudowne, jeśli w świadomości pojedynczej osoby, a tym bardziej mniejszej lub większej zbiorowości, uznane zostało właśnie za takie, a nie za zjawisko pospolite, zwykłe, w pełni wyjaśnione.' A zatem samo przekonanie osoby lub zbiorowości przyjmuje­ my za wyłączne kryterium określające zdarzenie jako cudowne. Ukazujemy też takie zdarzenia, których cudowność została za­ kwestionowana przez samych księży. Ale zdarzenia te miały w szerokich odczuciach znaczenie zdecydowanie cudowne. Interesowały nas one w nie mniejszej mierze niż uznane oficjalnie cuda, albowiem stanowić mogą ważne źródło poznania sposo­ bów odczuwania i myślenia współcześnie żyjących różnych środowisk społecznych. Wprowadziliśmy jednak określenie zda­ rzenia o charakterze cudownym, mające szerszy zakres aniżeli zdarzenia cudowne, czyli cuda oficjalnie uznane i odpowiednimi dokumentami zatwierdzone. Powtórzyć więc trzeba jeszcze raz, za zdarzenia o charakterze cudownym uznajemy takie, które w świadomości jednostkowej czy zbiorowej uzyskało miano niezwykłego, niewytłumaczalnego. To, że cudowne zdarzenia znajdują często swoje wyjaśnienie w faktach całkiem realnych w niczym nie pomniejsza ich istoty. Przeciwnie, nadaje im to szczególnego rodzaju posmaku nazywanego sensem społecznym zarówno w wymiarze indywidualnym, jak i zbiorowym. Ponadto wydaje się nam, że zdarzenia te są odbiciem zmieniającej się — zależnie od środowiska i czasu — świadomości religijnej i wrażliwości mirakularnej. 5 Istnieją różne modelowe przedstawienia tej świadomości. Jedno z podstawowych dla naszych rozważań można sformuło­ wać w sposób następujący: każde pozytywne dla jednostki rozstrzygnięcie spraw realnych (codziennych czy potocznych) łączone jest nieraz bezpośrednio z interwencją Boga lub konkret­ nej postaci świętej. Zdarzenia cudowne stają się nieodłącznym elementem tej szczególnego rodzaju świadomości religijnej. I też, jak ta ostatnia podlega zmianom, tak również zmienia się charak­ ter zdarzeń cudownych. To jest oczywistością. Nie jest jednak wiadome, jak te procesy przebiegają, jakie zachodzą korelacje, co i kiedy jest czynnikiem decydującym o pojawieniu się zdarzenia cudownego. W pracy tej interesował nas sens ideowy określonych zdarzeń nazywanych cudownymi, ich poetyka i dramaturgia, jak też okoliczności społeczno-kulturowe im towarzyszące. W miarę możności staraliśmy się poznać również same osoby, którym dane było zaznać cudownych przeżyć, doświadczeń cudownych dobrodziejstw. W próbach tych ograniczyliśmy się jednak do uzyskania tylko podstawowych czy najważniejszych danych o charakterze biograficznym, nie starając się prowadzić rozpo­ znań o charakterze psychologicznym. Interesowały nas fakty odnoszące się do dziejów z okresu 1945—1975. Okres ten stanowi spoistą całość, jest objęty stosunkowo najsłabiej zamąconą lub mówiąc inaczej zniekształ­ coną pamięcią starszych i młodszych pokoleń żyjących obecnie w Polsce. Ograniczenie się do tak pozornie wąskiego wycinka czasów współczesnych sprzyja zgromadzeniu zarówno pełniej­ szych danych, jak też osnuciu ich refleksją odnoszącą się do spraw absorbujących ż y w o dziś w 1989 roku. Współczesne zdarzenia cudowne można dzielić na indywidual­ ne i na takie, których doznaje większa zbiorowość w aktach nie tyle osobistych przeżyć duchowych, lecz — jak to Kazimierz Dobro­ wolski nazywał — „psychozy religijnej", „procesów przemian dysharminijnych, żywiołowych". Procesów nie kontrolowanych ani przez władze kościelne, ani przez władze państwowe. 6 Cudowne zdarzenia indywidualne odnoszą się często do trudnych sytuacji, których nie rozwiązują zracjonalizowane stara­ nia, posługi i zabiegi. Wiara w mirakularna ingerencję byłaby więc swoistym remedium na wszelkie sytuacje „niemożności" czy „niemocy"? Pytanie to jest jednym z wielu, jakie pojawiają się przy analizie „zdarzeń indywidualnych". Czymś zupełnie innym, o zasadniczo różniącym się znaczeniu, są doznania zdarzeń o charakterze cudownym, mającym zawsze cechy spektakularne, a które odbierane są nie przez pojedyncze osoby, lecz tłumy liczące nieraz kilka tysięcy, a nawet więcej osób (cud w Częstochowie — bezpośrednio po wojnie — uczestniczy­ ło blisko 1 5 0 — 2 0 0 tys. ludzi, cud na Nowolipiach w Warszawie, uczestnictwo ponad 150 tys. ludzi, cud w Zdziarze Wielkim — 80 tys. ludzi, cud w Zabłudowie, ok. 30 tys. ludzi, cud w Radziejowie — bliżej nieznana liczba, nie mniejsza jednak aniżeli 15 tys. osób). A przecież podobnych cudów w Polsce w ostatnim trzydziestole­ ciu było nie mniej niż kilkadziesiąt. Ta kategoria zdarzeń przerasta swym rozgłosem wszelkie indywidualne doznania cudu. Zjawiska o charakterze cudownym nie są dzisiaj przejawem przesądu, magicznego działania, korzystania z wróżb i zaklęć. Są czymś zupełnie innym. Wyrażają potrzebę objawień boskich, boskich interwencji w sprawy doczesne, ale też potrzebę zdarzeń niezwykłych, sensacyjnych, lecz zgodnych z tradycyjnym, a może nawet trwałym systemem pojęć. Niewątpliwie żywotność tych zdarzeń łączy się z poczuciem ograniczonych możliwości czło­ wieka i potrzebą odwoływania się do Wielkiej Niewiadomej — takich mocy, które wymykają się spod ludzkiej kontroli. Szczególnie istotnym czy wyrazistym czynnikiem zdarzeń o charakterze cudownym jest to, że jeśli w zachowaniach magicznych i czarownictwie korzysta się z odpowiednio dosto­ sowanych do tych czynności narzędzi, jak też zrytualizowanych najczęściej, z góry zaprogramowanych praktyk, to w przypadku cudów ani narzędzia, ani wspomniane praktyki nie występują. Zdarzenia o charakterze cudownym dokonują się samoistnie, bez wyraźnie ukierunkowanej interwencji określonych osób. Faktem jednak jest, że do pewnej kategorii zdarzeń cudownych, szcze­ gólnie tych o charakterze spektakularnym, w środowiskach głównie wiejskich zakradają się elementy postępowania magicz­ nego czy interpretacji mającej cechy myślenia magicznego. Bywa, że zdarzenie, jeśli nie powtarza się samoistnie, jest prowokowane, aby trwało jak najdłużej. 7 Chcielibyśmy tu rozważyć wybrane zdarzenia cudowne o chara­ kterze zbiorowym, a nie indywidualnym. Jak powiedzieliśmy odno­ szą się one do czasów po II wojnie światowej, od chwili jej ustania, po 1975 rok. Niektóre z nich należą do najgłośniejszych, jakie rozegrały się we współczesnej Polsce. Nasze rozważania dotyczyć będą trzech zdarzeń: w Zdziarze Wielkim (Sierpeckie), w Warszawie na Nowolipkach, w Radziejowie (okolice Hrubieszowa). Cud w Zdziarze W i e l k i m Cud zdarzył się w 1954 lub w 1955 r. na wiosnę, na kilka dni przed Bożym Ciałem. Pierwsze dostrzegły go dzieci i kobiety, które szły na łąki wyganiać krowy. Mówiły, że Matka Boska płacze. J u ż do południa we wszystkich okolicznych miejscowoś­ ciach wiedziano, że w Zdziarze Wielkim jest cud. Od tej chwili ludzie zaczęli przychodzić jak na odpust. Jeden z gospodarzy mieszkających stale w Zdziarze w sposób szczególny przeżywał wydarzenia rozstrzygające się w jego wsi. Poczuwał się on do odpowiadzialności za to, co się stało. Na kilkanaście dni przed tymi wydarzeniami odnowił gipsową figu­ rę Matki Boskiej stojącej przed wsią (z końca XIX w.). Gospodarz ten twierdzi, że figurę pomalował doskonale, że wyglądała ona jak „ ż y w a " , ale farby, których używał ze względu na brak terpentyny i denaturatu nie zostały dobrze zrobione. Powstawały więc krupki nie dające się nawet po dokładnym wymieszaniu rozpuścić. Pomalował więc taką farbą, następnie całość pokrył pokostem i jak przyszła wilgoć (rosa, deszcze), krupki rozpusz­ czały się i rozlewały. Później mówiono, że to nie łzy spływały po twarzy Matki Boskiej, ale właśnie ta farba. Jednak łzy nie były jedynym elementem cudu. Jak dowiedzie­ liśmy się z kilku przeprowadzonych rozmów, cała figurka ruszała się, ze stóp miała płynąć krew, a także — jak nam powiedziała jedna z kobiet, która znała dokładnie cały przebieg wydarzeń — Matka Boska miała również poruszać krtanią. Tak więc tłumaczenie, że łzy były rozpuszczoną farbą wyjaśnia nam tylko część zjawiska, jeśli w ogóle można mówić tu o jakimkolwiek 9 �wyjaśnieniu. Należy założyć, że spływająca farba sprowokowała ludzi do wytworzenia w ich wyobraźni innych elementów, których celem było „urozmaicenie" cudu, zwiększenie jego „atrakcyjności", co prowadziło do uznania go za prawdziwy. Dla przybyłych ludzi był to po prostu cud, należało go zobaczyć na własne oczy. Żadne przeszkody nie były w stanie zatrzymać ciągnących zewsząd tłumów. Każdy stawiał sobie za cel zobaczyć cud, chociaż dane to było tylko niewielu. Wszyscy nasi rozmówcy w Zdziarze i okolicy opisywali zjawisko, mogli dokładnie opowie­ dzieć co działo się z figurą Matki Boskiej, ale robili to przeważnie na podstawie zasłyszanych relacji. Podkreślamy: tylko nieliczna grupa cud widziała, a widziała właśnie to, co złożyło się później na całokształt zjawiska: łzy, krew, ruchy ciała. Powstał więc pewien obraz przekazywany z ust do ust, obraz, który musiał zaspokoić głód oczu tych, co tu przyszli. Czy zaspokoił? Nie wiemy. Powstało bardzo popularne tłumaczenie, że po prostu ludzie są niegodni, a jeżeli tak jest, to cudu nie mogą zobaczyć. Pozostawała im jeszcze woda, a dokładniej mówiąc strumyk płynący niedaleko figury. W czasie tych wydarzeń strumyk został uznany przez ludzi za cudowny, a więc woda z niego uzyskała właściwości uzdrawiające. Brano więc tę wodę, ufając w jej lecznicze i ochronne działania. Po kilku dniach trwania zjawiska interweniowała milicja. Ludzie blokowali drogi, niszczyli pola. Początkowo organy bezpieczeństwa ograniczały się tylko do pilnowania porządku na drogach, zabronio­ no śpiewów, można to było robić tylko przy figurze. Ale nic nie było w stanie zatrzymać tłumów. Schodzili się idąc przez pola, łąki. Sytuacja stawała się krytyczna, a milicja nie mogła sobie poradzić. Tymczasem zbliżało się Boże Ciało i było do przewidzenia, że tego dnia bardzo duża liczba ludzi będzie chciała przyjść, zobaczyć cud. Do wsi sprowadzono więc oddziały milicji z innych miast, przyjechał również działacz społeczno-polityczny, którego w Zdziarze do dziś nazywają posłem. W remizie zwołano zebranie dla mieszkańców, na którym ó w poseł tłumaczył sytuację i prosił chłopów o pomoc. Ponieważ większość z nich była zaintereso­ wana w utrzymaniu porządku, postanowiono wspólnymi siłami powstrzymać ciągnące tłumy. Chodziło przecież o pola; poniesio­ ne straty byłyby nie do odrobienia. Na zebraniu postanowiono, że żaden z gospodarzy nie przyjmie nikogo na nocleg, co do tej pory było bardzo często praktykowane. Postanowiono też, że nie będzie się wpuszczało na teren wsi nikogo obcego. Jednak pomimo współpracy milicji z mieszkańcami nie obyło się bez przykrych wypadków. W dzień Bożego Ciała zablokowano dokładnie wszystkie drogi. Ludzie, a miało ich przybyć ok. 80tys., schodzili się idąc przez pola. Ponieważ do samej figury bardzo trudno było się dostać, więc ten ogromny tłum stał przed wsią powstrzymywany przez milicję. Mówiono im, żeby się rozeszli, żeby nie wyrządzali szkód, ale nie słuchali, chcieli zobaczyć cud, chcieli tylko iść do figury. Szczególna rola przypadła gospoda­ rzom, którzy sami wychodzili przed zebranych ludzi tłumacząc, że niszczą pola, a żadnego cudu nie ma. Ale ludzie mówili, że nie odejdą, aż zobaczą. Ostatecznie sytuację udało się opanować, ale nie obeszło się bez aresztowań. Zatrzymano gospodarza H., który pierwszego dnia jadąc ze Zdziaru do Góry, miejscowości położo­ nej nieopodal, rozpowiadał, że jest cud. 0 tym, jak ogromny zasięg miało zjawisko, może świadczyć fakt, że na stałe wśród mieszkańców wsi pozostała pamięć o Cyganach, którzy przed figurą złożyli pieniądze (podobno 3500 zł). Po niedługim czasie skradziono je, ale nie to jest ważne. Cyganie uważani często za złodziei, traktowani są w tym przypadku z całym uznaniem, podkreśla się znaczenie ich ofiary. Chodzi o to, że nawet Cyganie uwierzyli! Z tego, że w większości wypowiedzi naszych rozmówców były raczej sceptyczne, że starali się podawać jak najbardziej obiektywne wiadomości, wynika wyraźnie, iż trudno im było w ten cud uwierzyć. Tylko jedna z kobiet, H.S., mieszkająca na kolonii lezącej 3 km od wsi twierdzi, że cud widziała i nawet przez chwilę nie wątpiła w jego prawdziwość. Cud utrwalił się w jej pamięci tym bardziej, że niedługo po nim córka odzyskała mowę, o co H.S. gorąco się modliła przed figurą, Charakterystyczna jest również relacja gospodarza, który odnawiał figurę: „Ludzie patrzyli i patrzyli. Jedni mówili, że widzą, inni że nie widzą. Panika była i koniec. Nie powiem, że było, i nie powiem, że nie było... Ja tam chodziłem kilka razy i nic nie widziałem". Nasz rozmówca jest zresztą w tej trudnej sytuacji, że przecież uważano cud za konsekwencję pomalowania przez niego figury. Tak więc jego zdanie miałoby tu ogromne znaczenie. Ale już jego żona mówi: „Jak to by był cud, to ja bym trupem 10 padła. Jak może Matka Boska na ziemię przychodzić. Taka osoba, żeby takie wycieczki robiła!" C u d na N o w o l i p k a c h w Warszawie Zdarzenie miało następujący przebieg. Jesienią 1958 r. na szczycie wieży tamtejszego kościoła w miejscu, gdzie pod krzyżem znajdowały się wówczas jeszcze pozłociste puszki kuliste (il. 1), pojawiała się wieczorami i nocą jaśniejąca z różną intensywnością poświata, którą gromadzący się ludzie widzieli jako postać Matki Boskiej. Zależnie od dnia (była to deszczowa i mglista pora jesieni) zjawisko stawało się mniej lub bardziej wyraziste. Kio pierwszy je dostrzegł, nie wiadomo. Wiadomość jednak o cudzie w Warszawie rozeszła się po całej Polsce. Przez dwa tygodnie przybywały na Nowolipie tłumy pielgrzymów z odległych nawet części kraju. Przeważała ludność wiejska, głównie kobiety. Wśród tych osób powiadano, że Matka Boska pojawia się w różnych sukienkach, jasnych i ciemnych. Zanoto­ wana została taka wypowiedź: „Dzisiaj Matka Boska jest w ciem­ nej sukience, bo ich przyjechało więcej". Chodziło o mili­ cjantów, którzy pilnowali porządku. Pątnicy gromadzili się wokół samego kościoła i daleko nawet od jego ogrodzenia. Koczowano nocami na znajdujących się nieopodal gruzowiskach z ostatniej wojny. Gromadzono się w grupach, modląc się i śpiewając. Kiedy dostrzeżono na wieży jasność, klękano. Pojawiały się westchnie­ nia, okrzyki „aach" i wzmagał się śpiew. Taki stan emocji trwał nieraz przez długie godziny wieczorne i nocne. Mieszkańcy Warszawy raczej nie włączali się w tłumy przybyłych ludzi z zewnątrz. Wśród odchodzących trwały rozmowy komentujące zdarzenie. Oto wypowiedź starca przybyłego z jakiejś wioski z okolic Kielc. „ C o to za cud? To zwykłe takie zjawisko optycz­ ne..., tam na wieży są takie dwie gomułki, jak te gomułki zleją się do kupy, to się robi ten cud". Po kilkunastu dniach niezwykłego zjawiska na Nowolipkach złociste kule na wieży kościoła zamalowano na czarno pakiem, smołą i innymi substancjami. Czynność tę ponawiano, bo mimo malowania kul na czarno promieniowały one nocami nadal. Liczni chłopi koczujący na Nowolipkach wrócili do swych wsi. Cud w Radziejowie Zdarzenia w Radziejowie rozgrywały się w 1958 lub 1959 r. Dokładnej daty nie udało się nam ustalić. Pod koniec maja wszystkie okoliczne miejscowości obiegła przekazywana z ust do ust wiadomość, że ukazała się Matka Boska. Nie trzeba było długo czekać na efekt tych szybko rosnących się wieści. J u ż następnego dnia, po pierwszym poja­ wieniu się Matki Boskiej, do Radziejowa ściągnęły tłumy. Ta mała wieś przez 4 tygodnie leżała w centrum zainteresowania mieszkańców nie tylko okolicznych osiedli. Przyjeżdżali po­ dobno samochodami z Hrubieszowa, Chełma, Tomaszowa, Dubienki, Ostrowa i Dorohuska. Rozmawialiśmy z kilkoma mieszkającymi tam osobami. Opo­ wiadali o cudzie niechętnie, tak, jakby się czegoś obawiali, jakby nie chcieli sobie w ogóle przypomnieć tamtych dni, kiedy ich wieś była na ustach tysięcy ludzi. Nie mogliśmy też dotrzeć do osób, które cud widziały, choć we wsi mieszka jeszcze ten, który pierwszy zobaczył postać Matki Boskiej. Musieliśmy więc zado­ wolić się relacjami matki tego już dzisiaj 20-letniego mężczyzny. Jej informacje są bardzo dokładne, pamięta ona o najdrobniej­ szych szczegółach, chociaż minęło już kilkanaście lat. Wydarzenia utrwaliły się w jej pamięci tym mocniej, że ona i jej mąż mieli kłopoty właśnie za to, że ich dzieci pierwsze zobaczyły cud... Wszystko zaczęło się pod koniec maja we wtorek po południu. Dzieci naszej rozmówczyni wyszły na pole paść krowy. Wieczo­ rem kiedy już mieli wracać do domu jeden z chłopców zauważył, że po polu chodzi jakaś pani ubrana na biało. Obaj uklękli... Matka Boska coś im powiedziała, ale nikt nie wie co! Początkowo nikt nie chciał im wierzyć. Rodzice poszli więc razem z dziećmi na łąkę, ale postaci w białej sukience już tam nie było. Ukazała się natomiast na t o p o l i rosnącej w rogu pola, na którym chłopcy widzieli ją po raz pierwszy. Z topoli postać przeniosła się na stojące niedaleko w i e r z b y (il. 2). I tam ukazywała się już do końca. Tych wierzb jest cztery. Ludzie mówili, że Matka Boska pojawia się tylko na dwóch; na środkowej i na tej z lewej strony. Mówili, że siedzi na gałęzi, na krześle lub że stoi. Ubrana miała być na biało, w rękach trzymała raz książkę a raz różaniec. Inni mówili, że był blask, że Matka Boska była cała w kwiatach... �Ludzi przychodziło coraz więcej, na drogach zrobiło się ciasno. Po tygodniu interweniowała milicja, zabroniono groma­ dzenia się, tłumaczono, że nic nie ma, że cud to bujdal Ale ludzie w dalszym ciągu przychodzili. Jak nie mogli dostać się drogami szli przez pola, jeżeli było trudno w dzień — przychodzili wieczorem i w nocy. W ten sposób pod wierzbami przez całą dobę stał tłum... Po kilku dniach na miejsce cudu przyjechał ksiądz z Hrubie­ szowa, zobaczył, powiedział, że nic nie ma i odjechał! Ale nie powstrzymało to ludzi, którzy w dalszym ciągu na dźwięk słowa „ c u d " rzucali wszystkie prace i biegli, żeby zobaczyć. Niewielu z nich zobaczyło, ale nie wszyscy wracali do domów z pustymi rękami. Pod wierzbami płynęła bowiem struga, która w tym czasie wyschła, ponieważ dawno nie padały deszcze. Wykopano więc studzienkę i z niej czerpano wodę. Zabierano ją dla celów leczniczych. Uwagi, jakie nasi rozmówcy czynili na marginesie tych praktyk były różne. Jeśli chodzi o wodę, to było dla nich zrozumiałe, ale „cudowne liście", dla tych, którzy spotkali się z czymś takim po raz pierwszy, budziły mieszane uczucia, czasami nawet uśmiech, ale nie z tego, że w ogóle biorą gałązki z liśćmi, tylko dlatego, że dobrze nie wiedzą, z którego drzewa je rwać. Kłębił się więc tłum pod drzewami, obłamywał gałęzie, napychał liśćmi kieszenie. A inni stali i patrzyli, chcieli dostrzec to, na co czekali... Niektórym nawet się to udawało. Znane są przykłady omdleń i to właśnie pod wpływem zobaczenia cudul Dotarliśmy do takich osób. Niestetynie potrafią określić, co widzieli. Na zadawane pytania odpowiadano nadal powściągliwie. Większość nic nie widziała! Tłumaczyli to sobie w różny sposób. Jedni mówili, że są niegodni, a w takim razie nie mogą cudu zobaczyć, inni mówili po prostu, że to wszystko kłamstwo i że żadnego cudu nie ma. Spotkaliśmy jednak kilku takich, którzy uznali się za niegodnych za pierwszym razem, ale próbowali szczęścia po raz drugi i trzeci. Ciągle na darmo! Dlatego cud utkwił im bardzo głęboko w pamięci. Pamiętają dokładnie szczegóły zasłyszane od innych, prawie widzą to, co chcieli wtedy zobaczyć. Wiadomości, które uzyskaliśmy poza Radziejowem są pełniejze. Ludzie mówią szczerzej, że szczególnym ożywieniem, a zara­ zem z pewną tajemniczością. Życie niektórych z nich pełne jest rzeczywiście cudownych wydarzeń, uzdrowień, w które wierzą, którym zawdzięczają życie. Ale cudu w Radziejowie nie widzieli i mówią to po prostu, bez rozstrzygania czy to prawda, czy nie... Gdy pielgrzymi już odeszli z Radziejowa, pozostawili po sobie wiele śladów. Zdeptano wysokie już zboża. Po zbożu chodzili ludzie, nie żeby deptać, oni tylko szli do cudu po polach na „skróty", bo milicji tam nie było. Pozostawili więc po sobie połamane zboże, które pokotem zalegało pola. Ale zdarzył się cud... Tak, jeszcze jeden cud, a przynajmniej za taki uznawało to zjawisko kilku naszych rozmówców. Otóż po paru dniach zboża powstały. Nie było ono takie, jak być powinno, ale nie zalegało już pól. I znów głosy się podzieliły; jedni mówili, że mogło powstać bez cudu, inni twierdzili, że to musiał być cud, bo przecież było już wysokie i samo by nie powstało... Dziś łąka, po której „chodziła" Matka Boska wygląda prawie tak samo jak w tamte dni. Nie ma już tylko topoli, bo spróchniała i trzeba ją było wyciąć. Zostały wierzby, na których objawiła się Matka Boska, a zostały dlatego, że nikt nie miał odwagi ich ściąć. Przedstawione wydarzenia cudowne charakteryzuje przede wszystkim występowanie w każdym z nich postaci Matki Boskiej. Świadczy to o niezwykłej popularności w czasach najnowszych kultu maryjnego. Jego przystępność w dużej mierze tłumaczy tę popularność. W świetle zdarzeń cudownych kult maryjny uzyskał w Polsce cechy zjawiska zdecydowanie ludowego. Nastąpiło w nim spopularyzowanie oficjalnych pojęć kościelnych związanych z majestatem samej Matki Bożej. Wprawdzie, jak w dawnych zdarzeniach cudownych osoba Przenajświętszej Marii Panny pojawia się osobom wybranym, przeważnie dzieciom, godnym przez swą niewinność do uczestniczenia w niezwykłych dozna­ niach, niemniej jest to tylko wstępna faza spektaklu, w którym ostatecznie uczestniczą głównie dorośli. Obok wierzących zda­ rzają się niewierzący. Tolerowani są przedstawiciele innych wyznań niż katolickie. Przeżycia o charakterze mirakular- II. 2. Radziejów w lubelskiem. Wierzby, na których ukazywała się Matka Boska 11 �nym uzyskują wymiary zjawiska zdecydowanie masowego. Jego żywiołowość sprawia, że nie ma ono odpowiednika w żadnych innych przejawach życia społecznego w kraju. W większości wydarzeń uczestniczy w przeważającej mierze ludność wiejska i to nawet wówczas, kiedy te zdarzenia rozgrywają się na terenie miast. Żadne też inne zdarzenia nie spowodowały takich maso­ wych zgromadzeń tej ludności w obrębie samej Warszawy, jej śródmieścia. Dodajmy, że są to każdorazowo tłumne zgromadze­ nia tworzące się samorzutnie bez udziału jakichkolwiek czynni­ ków organizacyjnych! Zgromadzeń z powodu zdarzeń cudow­ nych nie daje się przyrównać ani do wielkich odpustów, ani też do wędrówek pielgrzymów do określonych sanktuariów, albowiem w tych przejawach kultu masowego pojawiają się na ogół działania organizacyjne władz kościelnych. Wydaje się, że to, co nazywamy potocznie awansem społecznym czy kulturalnym ludności chłopskiej w najnowszych czasach nie pozostało bez w p ł y w u na charakter fascynacji zbiorowych wydarzeniami cu­ downymi. Pośród ludności tej wzrosły w sposób dawniej niezna­ ny możliwości percepcyjne w zakresie głoszonych prawd wiary (chociażby dzięki podniesieniu poziomu oświaty, dostępności szkoły a także aktywności duszpasterskiej); zwiększyły się możli­ wości informacyjne i co jest niesłychanie ważne — możliwości komunikacyjne, realizowane dziś w znacznie skróconym czasie i na poważnie zwiększonych niż niegdyś przestrzeniach. Wieść 0 zdarzeniu cudownym w ciągu jednego dnia może obiec niezliczone ilości wiosek, a tym bardziej zamieszkujących je osób. W miarę trwania zdarzenia krąg poinformowanych rozszerza się... J u ż tylko fakt samej żywiołowości tych wielkich ruchów ludnościowych sprawia, że stają się one czynnikiem niepokoju 1 zagrożenia. Interwencje władz porządkowych nie zawsze stają się przy tym skuteczne, co więcej przyczyniają się nawet do bardziej jeszcze żywiołowego uczestnictwa mas w tych zdarze­ niach. W 1965 roku w Zabłudowie interweniowało nawet wojsko. Użyto gazów łzawiących. Rodzące się konflikty między przybyszami a miejscowymi, nieraz pokrzywdzonymi materialnie, wreszcie obwinionymi i sądzącymi, dalej między gorliwymi zwolennikami cudu, biernymi obserwatorami i zdecydowanymi jego przeciwnikami powodują, że każde z tych zdarzeń staje się jedynym tego rodzaju dramatem o niezwykle silnym i rozległym działaniu emocjonalnym. Często elementy religijne scho­ dzą na plan dalszy, a zaczynają odgrywać swą rolę inne, widowisko­ we o charakterze sensacyjnym. Byłby to jedyny swego rodzaju gatunek widowiska, spektaklu, niezwykle silnie osadzony w tradycyj­ nych potrzebach i przyzwyczajeniach środowiska ludności wiejskiej? 8 1 Miejscem, gdzie zdarzają się objawienia Matki Boskiej są drzewa. W wielu częściach Polski, a także poza jej granicami, notowane są w dawnych kronikach cudowne objawienia Matki Boskiej właśnie na drzewach, lipach, gruszach, wierzbach. Drze­ wo występujące we współczesnych zdarzeniach, to wierzba rosnąca w pobliżu łąk. Na łąkach tych zdarza się też, że postać widziana na wysokości gałęzi i konarów pojawia się pośród traw, stoi lubsiedzi (na krześle!), porusza się, przechodzi, atakże mówi. Fascynuje fakt dostrzeżenia Matki Boskiej w blasku puszek, wieńczących wysoką wieżę kościoła: zasadnicza zmiana krajob­ razu i okoliczności cudownego zdarzenia z sielskiego na wielko­ miejski. Zwracają też uwagę przemiany przebrań, sukienek, w których objawia się N.P. Maria. Są one jasne lub ciemne, czarne, białe, całe w kwiatach. Odrębny zupełnie rodzaj odczuć towarzyszy zdarzeniom, w których występują przedstawienia Matki Boskiej, najczęściej figury przydrożne. Odczucia te mają zdecydowanie naturalistyczny charakter. Figury płaczą krwawy­ mi łzami, wykonują ruchy ręką, głową, nogami. Wszystkie te szczegółowe przejawy cudownych zdarzeń uzy­ skują każdorazowo odpowiednią interpretację, dosadną, poru­ szającą rozległą skalę dokonywanych skojarzeń. Interpretacje te przypominają nieraz formę poetyckich metafor. Warto jeszcze zwrócić uwagę, że przy wielu współczesnych zdarzeniach cudownych ujawniły się tradycyjne zachowania kultowo-magiczne. Przejawem ich jest potrzeba przejmowania mocy zawartej w substancjach wody, zieleni, roślin, ziemi, które znajdowały się w najbliższym zasięgu zdarzenia. Wreszcie konty­ nuacją dawnych zachowań kultowych są śpiewy zbiorowe, zbiorowe modlitwy, a także skromne, symboliczne wota z pienię­ dzy, a także—jak w przypadku głównie Zabłudowa — różańców. Być może składaniu różańców w miejscach cudownych zdarzeń przyświecało przekonanie, że właśnie różaniec jest godnym Matki Boskiej wyznaniem o charakterze adoracyjnym, że może również 12 symbolizować określone ślubowanie połączone z prośbami, zbliżonymi do potencjału próśb, jakie zostały wygłoszone przy jego odmawianiu. Nie jest wiadomo, jakich dobrodziejstw doświadczyli uczest­ nicy tych wielkich zdarzeń. Najprawdopodobniej dobrodziejstwa te nie były przez nikogo spisywane. To natomiast, co udało się odtworzyć w czasie licznych rozmów dostarcza jedynie skrom­ nych poświadczeń. Odnoszą się one do pojedynczych przypad­ ków uzdrowień. Pod tym względem — j a k przekonamy się dalej — o wiele bardziej znaczących faktów dostarczają historyczne miejsca kultu, sanktuaria, dysponujące sławnymi z cudów wize­ runkami osób boskich, świętych i błogosławionych. Być może okoliczności, w jakich rozgrywają się owe zbiorowe zdarzenia, towarzysząca im atmosfera tumultu i niepokojów, nie sprzyjają powadze i głębi przeżyć religijnych. A przecież takie właśnie przeżycia są nieodzowne w aktach uznawanych jako cudowne. Podsumowując pierwszą część wrażliwości mirakularnej (po­ święconą zdarzeniom indywidualnym) i tę (poświęconą zdarze­ niom, w których uczestniczą masy i które nazywać można ochlotetycznymi) nasuwają się takie spostrzeżenia: 1. Zdarzenia o charakterze mirakularnym, a doświadczane zbiorowo, są odrębną kategorią zachowań religijnych czy parareligijnych. Mogą, lecz nie muszą, być poprzedzane modlitwą, a tym bardziej błaganiem, ślubowaniem, pokutą i aktami kontem­ placji. Są wprawdzie inicjowane przez pojedynczych visionary, lecz błyskawicznie stają się darem dla bardzo wielu ludzi. 2. Cykliczność w czasie tych zdarzeń, przy tym z charakterystycz­ nym motywem historycznym, nakazuje dopuszczać zależność, którą określalibyśmy jako rekapitulację faktów wcześniejszych. Otóż wyda­ je się, że w stosunku do wydarzeń realnych zdarzenia mirakularne są ich oceną (nazwaniem), rekapitulacją, a nie prowokacją (zwiastowa­ niem), tak jak gwiazda betlejemska, sygnalizująca narodziny Jezusa. Owo nazwanie (rekapitulacją) następuje nie w czasie realnego dramatu, tragedii (wojny, kulminacji napięć społecznych, 1945, 1956,1968—70,1981—85), lecz w niedługim czasie (ok. 1—2 lat) po tych nieszczęściach, tworząc całą serię spektakli odrębnych, bo wzniosłych, szczęsnych. Gdy nagle spektakle te wygasły, łatwo się o nich zapomina jakby wiadomo było, że znowu się powtórzą.' 3. Stanowią potrzebę przekazu pierwotnego („jak wieść gminna niesie"), najgorętszego, według terminologii Marschalla McLuhana, potrzebę odczuć, przeżyć oraz wiedzy innej niż ta, którą kształtują oficjalne i uznane środki przekazu, przede wszyst­ kim państwowe, ale również kościelne. 4. Dopełniają, wręcz wzmagają repertuar proponowany przez sam Kościół. Są stałym oczekiwaniem niezwykłości; nie godze­ niem się na trwanie bez doświadczenia tajemnicy tego, co niepojęte, nadrealne. Możemy obecnie wrócić do postawionego na początku pytania. Czy można mówić o czymś takim jak wrażliwość mirakularna. Nie ulega kwestii, że tak. Zapewne jest ona cechą pewnego rodzaju osobowości, jeśli nie głęboko wierzących, to głęboko uzależnionych do mniemań, zachowań, wreszcie oby­ czaju ukształtowanego w modelu religijności, akcentujące zna­ czenie autentycznych stanów łaski i doświadczania objawień. W świetle dociekliwiej analizowanych zeznań pochodzących z Warty, sanktuarium bł. Rafała z Proszowic, nie można zgodzić się z poglądami wysoko utytułowanej przedstawicielki psycholo­ gii, Krystyny Skarżyńskiej, że na zjawiska o charakterze mirakular­ nym podatne są „osobowości autorytarne, dogmatyczne, nie znoszące sprzeciwu, skłonne do uprzedzeń, wierzące w przesą­ dy". Biogram kolejarza z Płońska, jak również z owej Warty zeznania wskazywałyby na konieczność posługiwania się zasad­ niczo inną diagnozą, a każda z wyliczonych cech winna ulec zakwestionowaniu. Wcale nie autorytarne, bowiem najczęściej uległe, co nie znaczy ustępliwe. Wcale nie dogmatyczne, prze­ ciwnie, jak najchętniej przystające do proponowanych przez współczesność możliwości (chociażby w leczeniu beznadziejnie chorych). I nawet jeśli wierzący w przesądy, to wcale nie znaczy, że durni. A taki niestety uproszczony sens proponuje uczona psycholog nadać zachowaniom, które skutecznie bronią się właśnie przez to, że mają szerszy wymiar — właśnie psychologi­ czny — nie zaś tylko doraźny, spektakularny, racjonalistyczny! Przykładem może być korzystanie w celach leczniczych z wody pochodzącej z „cudownych źródełek". Ale to samo można powiedzieć o korzystaniu w stanach beznadziei czy rozpaczy ze „wspomnienia" o swej obecności w miejscu niezwykłym, szcze­ gólnym — świętym. 10 �II. 3. Giovanni Boccati, Madonna z dzieciątkiem wśród aniołów, fragm., tempera/drewno. Muzeum Narodowe Przejdźmy jednak do istotniejszej i poważniejszej analizy indywidualnych doświadczeń mirakularnych. Chodzi o znacze­ nie w strukturze emocji tego szczególnego stanu uwrażliwienia, wrażliwości na niezwykłość, niepospolitość, czy chociażby osob­ liwość, jednak funkcjonującą w wyobraźni wiernych, ukształto­ wanej przez pojęcia i symbole religijne. Wota stanowią tu nadal bezcenne i jedyne tego rodzaju źródło wiadomości. Nieważne jakimi one są, czy jak dawne — głównie figuratywne, woskowe, żelazne, srebrne i inne, czy jak współczesne, głównie niefiguratywne, lecz tekstowe na płytkach metalowych lub karteczkach. Trwałe są wciąż bowiem charakterystyczne opozycje wewnątrz adresu kierowanego w zaświaty albo mówiąc inaczej opozycje w rozumieniu godnej zaświatów formuły samego adresu: PRZEBŁAGALNY (pokutny) albo: PROSZALNY PROSZALNY (błagalny) DZIĘKCZYNNY Jak też wykazały badania charakteru tabliczek wotywnych w środowisku wielkomiejskim (kult św. Tadeusza Judy w kościele św. Krzyża w Warszawie) adresem najbardziej godnym naszych czasów jest formuła dziękczynna. Nie wyklucza ona pod swą zasadniczą warstwą postępowania prośby o wznowienie (wzna­ wianie) aktów łaski. I w tych przypadkach wyczuwa się pragnie­ nie, oczekiwanie opiekuńczej interwencji zaświatów. Płaszczyzną, na której mogą jednoczyć się lub tylko przybliżać indywidualne i zbiorowe zdarzenia o charakterze mirakularnym, jest świadomość znaczenia wewnętrznych i zewnętrznych aktów łaski. I tu można sugerować występowanie dwu odrębnych rodzajów przeżyć (doświadczeń wizji o charakterze mirakularnym): WIZJE DZIAŁANIA (epifanie, hierofanie) (krotofanie) a więc: AUTOSUGESTIA H ET E R O S U G EST I A przeżycia autoteliczne przeżycia heteroteliczne I tak zbliżyliśmy się do końca, w którym generalna opozycja na jaką pierwszy wskazał Gabriel Marcel (być — mieć, ale też mieć — być) daje znać o sobie w niemożliwym do precyzyjniejszego określenia stopnia wariantowości. Wszelako za każdym wyzna­ niem spisanym na karteczce czy mozolnie wygrawerowanym na tabliczce, tak jak za każdym aktem obecności w nieodległym sobie, ale też daleko położonym, pielgrzymkowym miejscu cudu, dopatrywać należy się odwiecznej niechęci do tkwienia w samej przyziemności, którą kreuje nawet wzniosły repertuar kościelny, albowiem spowijać go musi jakiś rodzaj rutyny, monotonia i oficjalność. 13 �PRZYPISY Andrzej Hemka zginął śmiercią desperacką mając zaledwie 22 lata. Śmierć nastąpiła w Kalwarii Zebrzydowskiej w Wielki Piątek 1977 roku w czasie prowadzenia badań nad obchodzonym w Kalwarii wstrząsającym Misterium Męki Pańskiej. Nasz tekst był gotów już w 1976 r. i przyjęty został do druku w „Etnografii Polskiej". Jego pojawienie się utrudniała początkowo cenzura wewnętrzna (naukowa), a na koniec został odrzucony przez znanego ze swej gorliwości i niezbyt chyba wielkiego pomyślunku redaktora w Wyda­ wnictwie Ossolineum. Zarzucono tekstowi, że został napisany z pozycji osób wierzących! Do tekstu drukowanego obecnie wprowadziłem znaczne skróty i niewielkie uzupełnienia, chociaż przez 13 lat — kiedy półkowa! — dojrza­ łem również i ja. Przybyło również wiele nowych wiadomości dzięki Magdalenie Lipińskiej i Magdalenie Zowczak, koleżankom Andrzeja. Właśnie ta trójka wyróżniała się zapałem i pracowitością w zajęciach prowadzonych przeze mnie w Katedrze Etnografii. Dotyczyły one wybra­ nych zagadnień kultury religijnej w Polsce. Andrzej Hemka swoją śmiercią nakłania do szczególnego szacunku, skromności i nie pysznienia się. Należał on do bardzo rzadkiego rodzaju studentów, takich którzy przyby­ wają na studia wiele umiejąc i to na wysokim poziomie, a czego często brakuje zupełnie samym dydaktykom! I stąd nasza przyjaźń i współpraca. Szczególnie cenne wydały się nam dokonania Aleksandra Brucknea, któremu udało się pozbawić „odrębną kategorię myślenia mitycznego" wszechwładnie panoszącej się formuły (metody). W świetle ustaleń Brucknera, nie mogliśmy zdarzeń mirakularnych odnieść do czasu mitycz­ nego, lecz bardzo konkretnego, historycznego — pojawienia się w Polsce chrześcijaństwa (poganie nie doświadczali objawień i życia w stanach łaski). Por. A.Bruckner, Mitologia słowiańska i polska, PWN 1985. Urzekła nas również Cezaria Baudouin Courtenay-Ehrenkreutz, Świętą Cecylią (Przyczynek do genezy apokryfów), „ L u d " , t. XXI: 1922. Ale nie dlatego, że jak ktoś sobie zażyczył była świadomą fenomenolożką, lecz dlatego że zburzyła mit Św. Cecylii, a jeszcze bardziej dlatego, że ukazała wspaniały warsztat postępowania naukowego, godzącego inteligencję z wdziękiem, a nie namolnością metodologiczną. Korzystaliśmy też z pełnego polotu studium Stefana Czarnowskiego o kulcie św. Patryka w Irlandii. Nieoce­ nione okazały się dzieła o kulturze staropolskiej Jana Stanisława Bystronia. I pewnie Bystroń w grobie by się przewrócił, gdybyśmy zaliczyli Go do jakichkolwiek „metodołów", marksistów czy funkcjonalistów będących za jego żywota cenionymi pokusami. 1 2 Ludwik Stomma w 1977 roku nakłaniał Hemkę, aby do gotowej pracy o cudach w Polsce dopisał o cudach Pana Jezusa. Spełniamy to życzenie. Często odwiedzam grób naszego Kolegi i myślę, że rozmawiamy jak kiedyś i toczy się ta rozmowa. Zatem nie piszę tylko we własnym imieniu. Niestety z powodu ograniczonego miejsca, nie będzie na wstępie i stosownie długo, lecz jak można najzwięźlej w tym tu przypisie. Miałeś całkowitą rację, że należy zaczynać od scharakteryzowania cudów Twórcy religii, o której się mówi. Tylko dlaczego jako strukturalista nie wyjaśniłeś po prostu biednemu studentowi sensu tych cudów, znaną metodą lewa prawa, góra dół, eksplicitnie i implicitnie, oraz oczywiście relewantnie, a nie redundantnie?! 3 Otóż zacznę od cudów mojżeszowych i cudów Buddy. Cuda Mojże­ sza były przeważnie (jak siedem plag) okrutne, a więc barbarzyńskie. Dobrze mówię mój profesorze? Ale te okrutne, wręcz potworne cuda służyły u w o l n i e n i u Ż y d ó w s p o d w ł a d z y t y r a n a ! Natomiast cuda Buddy nazwalibyśmy poetyckimi, bajkowymi, p o z b a w i o n y m i a s p e k t u e t y c z n e g o . Tę bajkowość (fruwanie lub spacerowanie w nocy na dużych przestrzeniach w powietrzu) odnajdujemy w cudach Mahometa. Chociaż w pierwszych surach Koranu funkcjonują dwa p r a k t y c z n e c u d a m i l i t a r y s t y c z n e . Co się jeszcze tyczy Buddy, to też mu się zdarzyło odejść od reguły. Otóż, aby ratować s o b i e (sic!) życie połączył dwa szczyty wysokich gór, które schwytały skałę rozmyślnie zrzuconą aby go zabić. Takoż niezwykłym spokojem uśmierzył wściekłego słonia, który miał go zdeptać. Cuda w hinduizmie — jak twierdzi wybitny znawca Juliusz Parnowski — dokonują się codziennie, stale na wszelkich poziomach ludzkich pragnień oraz wartości, jakie wyznają i cenią. I pewnie dlatego przestały zwracać uwagę. Natomiast c u d a J e z u s o w e m a j ą przede wszystkim aspekt s ł u ż e b n o ś c i b l i ź n i e m u , o d d a ­ nia s i ę c a ł k o w i t e m u d r u g i e j o s o b i e , a w i ę c a s p e k t m i ł o ś ­ ci. Niektóre cuda czynił Jezus spektakularnie (chociażby przejście przez Jezioro Genezaret), ale po to, aby l u d z i e n i e p o z b a w i a l i s i ę w i a r y . I wreszcie aspekt najważniejszy m i s t y c z n y w t a j e m n i c y o d k u p i e n i a . . . w t a j e m n i c y s e n s u istn ie n ia. Wymyśliliśmy to wszystko samodzielnie, bo też ileż zajęłyby miejsca cytaty z Ellen G. White, z Tomasza Hergesela, Jezus cudotwórca. Mariana Ruseckiego, Wierzcie moim dziełom. Funkcja motywacyjna cudu w Teologii XX w. (Księgarnia Św. Jacka, Katowice 1988). Na koniec niezbędna konstatacja, wprawdzie w wielu religiach, nawet w życiu Buddy, który mial tylko przekazywać—jak nieocenieni religioznawcy spod znaku Witolda Tylocha twierdzą — areligijną filozofię postępowania w życiu, są oczywiście cuda, tylko trącą myszką, natomiast Chrystus korzystał z takich cudów, które mogą być na wieki w z o r e m p o s t ę p o w a n i a . Wydaje się, że przy próbach interpretowania współczesnych zdarzeń mirakularnych przydatniejsze okazać się mogą, nie tyle zastanowienia nad cudami Jezusowymi, ileż rozważania sensu w i z j i , jakich doświadczali Kohelet, Izajasz, ale nade wszystko Jeremiasz, Ezechiel i oczywiście Daniel i Zachariasz. * „Żyjemy bezpośrednio jedynie w świecie naszych obrazów; traktu­ jąc poważnie tę tezę możemy z niej wyciągnąć konsekwencje zupełnie swoiste. Nie będzie odtąd można podporządkować wiarygodności faktów psychicznych ani regułom krytyki epistemologicznej, ani doświadczeniu nauk przyrodniczych. Jedynym prawomocnym pytaniem będzie: czy istnieją czy nie określone treści świadomości." C. G. Jung, SigmundFreud ais kulturhistorische Erscheinung, Przedruk (w.) Wirklichkeit der Seele, Zurich 1934, za: (B. Suchodolski, Wstęp), C. G. Jung, Psychologia a religia. Warszawa 1970, s. 11 Do najpopularniejszych definicji cudu należą rozważania św. Augu­ styna i św. Tomasza z Akwinu. Do nich też nawiązuje ogromna ilość współczesnych prac. Oto tylko niektóre z nich: L. Baron, Miracle comme effect resu/tatif des necessite sociaux, Paris 1902; P. Saintyves, Le discernement du miracle, Paris 1909; tegoż, La simulation du merveilleux, Paris 1911; P. de Vooght, La nation philosophique du miracle selon St. Augustin, „Recherches des theologie ancienne et medivale", 10: 1938; tegoż, La theologie du miracle selon StAugustin, tamże 11: 1939, s. 197—222; A. Lunn, Miracles. The Scientific Approach, „Hibbert Journal", 48: 1949—1950; E. Dhanis, Tractatus de miraculo, Roma 1952; A. Liege, Reflexions theologique sur la miracle, „ Pensee scientifique et foi Chretien e", Paris 1953, s. 216 i nast.; R. Guardini, Der Herr, Leipzig, 1954; A. Taymans, Le miracle signe du surnaturel, „ N o u w . Rev. Theol.: 87:1955, s. 232 i nast.; J . Carter, The Recognition of Miracles, ..Theological Studies", 2:1959, s. 183; R. Paciorkowski, Fenomenologia uzdrowienia, „Collectanea theologica", 30:1959, s. 6 7 — 8 2 ; R. Rockyaas, Natural Law and Divine Miracle, Leiden 1959; L. Monden, Le miracle signe du salut, Bruges 1960; 8 A. George, Les miracles de Jesus. Les donnees de I'exegese actuelle pour I'apologetique. „Le Christ envoye de Dieu", Paris 1961, s. 394 i nast.; L. C. Staplec, Cudy, wprowadzenie ogólne. Warszawa 1958, s. 274; Т. Czyż, Persona/istyczny charakter cudu, Lublin 1962; E. Kopeć, Problematyka cudu w apolegetyce współczesnej, (w:) Pod tchnieniem Ducha Św., Współczesna myśl teologiczna, praca zbiorowa, Poznań 1964, s. 267—282, tenże. Problematyka rozpoznawania cudu, „Rocznik teologiczno-kanoniczn,y", 13: 1966, nr 2, s. 5 — 2 2 ; tenże. Walor motywacyjny cudów, tamże, 19:1972, s. 99—110; R. Latourelle, Subsidia ad tractatum de revelatione, Roma 1967—1968; H. Loos, The miracle of Jesus, Leiden 1965; A. de Groot, Das Wunder im zeugnis der Bibel, Salzburg 1965; A. Kolping, Wunder und Auferstehung Jesu Christi, Frankfurt nad Menem, 1969; L. Kurowski, Cud'w świetle zasady jednostajnościprzyrody, „Studia theologica Varsoviensia", 8:1970, nr 1, s. 285—316; Na s. 294 autor pisze: z j a w i s k a w y j a ś n i a l n e m o g ą b y ć u z n a n e za c u d o w n e . . . nie ma p o w o d u , a b y p e w n y c h z j a w i s k w y j a ś n ia I n y c h p r z e z n a u k ę nie u z n a ć za c u d " ; R. Paciorkowski, Uzdrowienia paranormalne we współczesnym chrześcijaństwie, ATK Warszawa 1980. Por. K. Dobrowolski, Studia nad życiem społecznym i kulturą, 8 Wrocław 1966; przyczynki do procesów żywiołowych, s. 300 i nast. Szczegółowsze wiadomości o indywidualnych zdarzeniach o cha­ rakterze mirakularnym znajdzie Czytelnik w szkicu Jacka Olędzkiego Świadomość mirakularna, drukowanym w „Polska Sztuka Ludowa", nr 3, 1989 Por. Wanda Drozdowska, Domniemany cud w Lesie Dzietrznickim w 1956 г., „Łódzkie Studia Etnograficzne", 4: 1962, s. 7 7 — 8 8 Można tu powołać się na trzy niezwykle charakterystyczne zdarzenia mirakularne, które ok. 1986 roku w Warszawie, Puławach oraz Nowym Dworze rekapitulowały okres stanu wojennego. W Nowym Dworze na ul. PPR (bez wylotu) na ściętym konarze pojedynczo wegetującej wierzby zauważono wyrazistą twarz Jezusa. W Puławach w miejskim parku na jednym z drzew (wzdłuż okorowanej części pnia) zauważono wiotką sylwetkę Matki Boskiej. W Warszawie na bezlistnych gałęziach, wśród konarów drzew, rosnących przy murze cmentarza na Bródnie oglądałem aż trzy zarysy figuralne (kształtujące się z kompozycji gałęzi), spośród których jeden mógł być łączony z rzucającą się w oczy sylwetką przygarbionego mnicha w kapturze na wielkiej głowie. Wszystkie trzy przypadki uznać wypada za ciąg dalszy zjawisk ściśle związanych z drzewem (a więc osobna kategoria cudów dendrologicznych?! Zasługuje na uwagę fakt, że w tym dendrologicznym mirakulum zaczęły funkcjonować całkiem nowe topy (toposy). Łączą się one z ikonosferą konkretnych, namacalnych wartości graficzno-malarskich, a nie jak wcześniejsze, między innymi głównie z imaginacją wrażeń świetlnych i ulotnych. Por. „Polityka", 1986, nr 16 (1511). Cała kolumna w piśmie poświęcona została zdarzeniom o charakterze mirakularnym, głównie jednak „uziemnianiu" Oławy. Całość komentuje doc. dr hab. Krystyna Skarżyńska z Zakładu Psychologii PAN. 7 8 9 10 Fot.: Andrzej Hemka — il. 1, 2, Jerzy Nowakowski — il. 3 Г � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ce3238daff8f3d2cbd75a0d72d6233fb.pdf 4ef43e727afb18b7e17dabe8f5d43776 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4099 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1956 Subject The topic of the resource rzeźba ludowa Wielkopolska - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3826 Title A name given to the resource Przyczynek do wielkopolskiej rzeźby ludowe / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.4-5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.4-5 ;s.241 Creator An entity primarily responsible for making the resource Glapa, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Sw. Benon. Rzeźba wykonana z głównej części pnia drzewa rosnącego przy drodze w pobliżu Krobi (pow. Gostyń) do 1939 r. Ze zbiorów Władysława Stachowskiego. PRZYCZYNEK DO WIELKOPOLSKIEJ RZEŹBY LUDOWEJ ADAM Jednym z bardziej żywotnych regionów Wielko­ polski jest część p o w i a t u gostyńskiego rozciągająca się dookoła K r o b i , miasteczka stanowiącego do koń­ ca X V I I I w. własność biskupów poznańskich, zwanego czasem jeszcze obecnie Biskupizną. Na obszarze t y m ze względu na specjalnie sprzyjające w a r u n k i roz­ woju k u l t u r y ludowej d o dzisiaj zachowały się oryginalne ubiory ludowe, haft, pieśni, muzyka, j a k i szereg zwyczajów. W X V I I I i X I X w., j a k wskazują Padania tere­ nowe i archiwalne, n a t y m obszarze w dość żywot­ nej formie przejawiała się rzeźba l u d o w a związana głównie z tematyką religijną, charakterystyczną dla okresu feudalnego i kapitalistycznego oraz ówczes­ nych stosunków na wsi. Z tego okresu znane są dzie­ ła miejscowych l u d o w y c h rzeźbiarzy, na których t e ­ mat przygotowuje do d r u k u pracę m g r Stanisław Błaszczyk. Do rodzaju rzadko spotykanych rzeźb n a ­ leży postać św. B e n o n a , uważanego przez ludność miejscową za patrona pasterzy, wykonana z części 1 2 Szczegóły p a t i z : Atlas Polskich Strojów L u d o ­ wych, strój dzierżacki, Poznań 1953, s t r . 3—4. -' Św. Benon (Benno) z rodu Wajdenburg (1010— 1106), biskup Miśni, apostoł Słowian nadłabskich, wtrącony do 'więzienia przez H e n r y k a I V za współ­ czucie dla uciśnionych. Podręczna encyklopedia koś­ cielna, Warszawa 1904, str. 229. 1 GL APA pnia drzewa rosnącego przy jednej z dróg w pobliżu K r o b i (patrz: rycina wyżej). Rzeźba ok. 160 cm wyso­ kości przedstawia Benona w długiej, powłóczystej sza­ cie, trzymającego pierwotnie w prawej ręce, lekko zgiętej w łokciu, laskę. Po prawej stronie, u stóp opiekuna pasterzy, wyrzeźbiony jest pies, z lewej zaś strony owca, iktórą Benon t r z y m a za 'głowę i t u l i do siebie. Kształty zwierząt, j a k i postaci centralnej widoczne są na zamieszczonej fotografii t y l k o w ogól­ ny :h i szczątkowych zarysach, zniszczonych przez długie działanie warunków atmosferycznych. Przydrożna t a f i g u r a wraz z całym drzewem zo­ stała zdewastowana i usunięta przez władze hitle­ rowskie w 19©9 r,, zaraz po wkroczeniu najeźdźców na obszary polskie. K u l t św. Benona, mniej już żywy obecnie na t y m terenie, wiąże się z silnie rozwiniętą hodowlą owiec w tej okolicy w ubiegłych stuleciach. Dane archiwalne z 1664 r. mówią, że „owiec chowało się po 5000 l u ­ bo pastwiska dosyć szczupłe" 3 były w t y m rejonie (kluczu dóbr składającym się z 13 wiosek). Rzeźba ta oraz d a w n y k u l t św. Benona świadczą, j a k ści­ śle 'lud nasz, łączył s p r a w y życia duchowego z co­ dziennym s w o i m bytem. A r c h i w u m Archidiecezji Poznańskiej w Pozna­ n i u , C.P.—12, r o k 1664, str. 133, w g maszynopisu pracy Waleriana Soblsiaka: Uposażenie Katedry Po­ znańskiej. 3 241 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5fe099f4c3c55236c9e0eb33800e2c47.pdf 4caefda4222e0351f6866c6cb852f047 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2861 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2666 Title A name given to the resource Dama z Elche / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.73-78 Creator An entity primarily responsible for making the resource Grzybkowska, Teresa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Tomasz Grygiel • ZWYCIĘSTWO SZTUKI N A D CZASEM? S. Ossowski, U podstaw estetyki. W y d . E Warszawa 1933. Wyd. 1 8 1 9 2 1 • D A M A Z ELCHE Szerszego przeglądu spornych dziś stanowisk wobec istoty czasu 11, Warszawa 1958, za którym cyt. s. 267 n n . , 271-279: życie dostarczają: - R Coveney, R. Highfield, Strzałka czasu. Jak roz­ chwilą. Pojęcie to wiązało się z ujmowaniem czasu przez autora wiązać największą niekiedy w aspekcie świadomości „wiecznego teraz": B. Wójcik - Poznań 1997, s. 72 n n . , 261 n n ; R Davies, Czas, -Kartowicz, Czas w ujęciu Stanisława Ossowskiego [w:] Czas..., rewołucja Einsteina. Przekład L. Kallas, Warszawa 2002, s. 219 n n . s. 95-96 W odniesieniu do mechaniki kwantowej i jej mikroświata pod­ Ibidem, s. 272-273. Myślenie przyszłościowe trafnie również nosi się nawet dyskusyjną tezę o zatrzymywaniu czasu „gdy cią­ tajemnicę nauki. Przekład P. Amsterdamski, niedokończona charakteryzuje, ujmujący fenomenologicznie zjawisko czasu gle obserwujemy dany układ kwantowy": W. Itano, D. Heinzen, R. Ingraden, dostrzegający wszakże możność przeciwstawiania J. Bollinger, Quantum Zeno effect, „Physical Review", vol. A 4 1 , się sile jego upływu nie w konsumpcji sztuki, a nawet w jej 1990, nr 5, s. 2295-2300. Zob. też relacje między czasem i en­ tworzeniu, jako surogacie nieprzemijalności, lecz we wzro­ tropią w świetle adogmatycznie wyjaśnianej I I zasady termody­ ście podmiotowości jednosrki pielęgnującej w sobie „ślady by­ namiki: H . Korpikiewicz, Koncepcja wzrostu entropii a rozwój tu niepodległego czasowi - przemijaniu": tenże, Książeczka świata. U A M Poznań. „Filozofia i Logika", nr 79, Poznań 1999, i czas, s. 62-64, s. 31-40, czy rotacyjny model kosmologiczny K. F. Gódla, do­ 67. Filozoficzne treści problematyki czasu omawia w szerokim puszczający przez reinterpretację równań polowych Einsteina, o człowieku, 2 0 Teresa Grzybkowska Kraków 1998, rozdz. Człowiek ujęciu: P. J. Zwart, About Time. A Philosophical Inquiry into the potencjalną możność podróży w przeszłość: K. F. Godeł, A n Origin and Nature of Time, Amsderdam 1976, Por. też G . J. example of new type of cosmological solutions of Einstein's field equ­ Whitrow, o.c. ations of gravitation [w:] Collected Works. Edited by S. Feferman. Zob. też: В. Dziemidok, Teoria..., s. 75-78, gdzie też o reakcjach Vol. I I , New York-Oxford 1990, s. 190-198; S. W. Hawking In­ na koncepcję Ossowskiego. troductory note... (Cosmic rotation and „objective" time) [w:] ibi­ Ilość miar tych jest zaś we wszechświecie nieskończona: J. Czer­ dem. Vol. I l l , New York-Oxford 1995, s. 262-264. Aspekt przy­ szłościowy zagadnienia w oparciu o przesłanki współczesnej ko­ ny, W. Zipper, Podstaury filozofii fizyki. „Prace Naukowe Uniwer­ sytetu Śląskiego w Katowicach", nr 1716, Katowice 1998, s. 15 smologii: I . Nowikow, Rzeka czasu. Czarne dziury, białe dziury n . Zob. też: E. Klein, Czas. Przekład M . Jarosiewicz, Katowice i podróże w czasie, Warszawa 1998, s. 238-265. Zob. też: P. Davies, o.c. s. 263-281 1999, s. 35, 40 n . i aneks: Elastyczna czas teorii względności, s. 109-112 Każda rzecz ma więc dla mnie podwójne trwanie i w czasie i kiedy czasu już nie będzie Czesław Miłosz M TERESA uzeum A r c h e o l o g i c z n e - M u s e o A r q u e o l o g i - Dama z Elche co N a c i o n a l , położone blisko Plaża de C o l o n , pomieszczone zostało w wielkim GRZYBKOWSKA budynku w z n i e s i o n y m w l a t a c h 1866-1892 z f u n d a c j i królowej Izabelli I I . D o m u z e u m przylega równie o g r o m n a B i ­ niezbyt wyraziste k o n t u r y zwierząt nabierają cielesności b l i o t e k a N a r o d o w a . Zgodnie z ówczesnymi g u s t a m i dzięki barwnej ochrze i czerwieni ( i l . 1). M i m o świado­ obie b u d o w l e m a j ą c h a r a k t e r świątynny i już samym zestawieniem przypominają ateński A k r o p o l mości, że nie znajdujemy się w leśnym d z i k i m ostępie, łączący naturalnym galerię obrazów z biblioteką. miejscu prawdziwej groty, wspaniałej majestatycznej lecz c e n t r u m stolicy ogromnego niegdyś Jednak z a n i m znajdziemy się we wnętrzu m u z e u m , i m p e r i u m , m r o k t u panujący daje głębokie poczucie ob­ wstąpimy do podziemnej groty A l t a m i r a , wiernej k o p i i cowania z jedną z tajemnic archaicznego k u l t u płodno­ tej, jaka znajduje się w odległych górach k a n t a b r y j - ści i życia. Łania d o m i n u j e w tej przestrzeni, symbolizu­ skich. I t u o d razu czeka nas tajemnica, jaka łączy się za­ j ą c pierwiastek żeński w świecie przyrody. wsze z w i e l k i m i dziełami sztuki. Okazuje się, że człowiek Jaskinię sprzed tysięcy lat, którego nazywamy p i e r w o t n y m p o ­ trafił osiągnąć w malarstwie finezję, ekspresję, syntezę. Jaskinia w Altamirze liczy 18 metrów odkryła p r z y p a d k o w o mała dziewczynka M a r i a de Sautuola w r o k u 1879. D z i e c k o , bawiąc się, nagle wpadło do g r o t y blisko S a n t i l l a n a d e l M a r , na długości Wybrzeżu K a n t a b r y j s k i m . Początkowo malowidła w y ­ i 9 metrów szerokości, przy wysokości około 2 metrów. dawały się t a k niezwykłe, że zastanawiano się n a d i c h Ponieważ malowidła bizonów i k o n i znajdują się na jej sklepieniu, została rozstawiona j a k o Kaplica S^kstyńska Prehistorii. Malowidło powstało 12-10 tysięcy lat przed naszą erą. Jego bohaterką jest prawie 12-metrowa łania, * Tekst t e n jest f r a g m e n t e m przygotowanej przez autorkę p o d nią kłębi się tłum bizonów skaczących lub leżących. książki o jej podróży d o H i s z p a n i i , A z j i Mniejszej i n a Sycy­ Kiedy z bliska oglądamy te prehistoryczne gody, czarne, lię. Książka ta nosi tytuł Podróże tajemne. 73 �Teresa Grjybkowska • DAMA Z ELCHE autentycznością. O d tego czasu badania uczonych D e chelette, M a t c e l l i n o de Santuola, markiza de C a r r a l ba, wreszcie księdza Breuil, uczyniły z tej małej groty pierwsze dzieło dające początek dziejom sztuki wyła­ niającej się z otchłani czasu. D o dziś jednak nie znale­ ziono odpowiedzi na pytania dotyczące powodów po­ wstania tego artystycznego czynu; obyczajów, k u l t u , magii ludzi, któtzy je stworzyli. Zdumiewa talent obsetwacyjny twórców A l t a m i r y . Artyści ci potrafili uchwycić rozpęd skaczącego byka i ukazać w pełnym r u c h u , rozciągnięte w biegu ciało zwierzęcia. Malowidła w A l t a m i t z e można porównać z t y m i , jakie w t y m czasie powstawały w A f r y c e i we Francji w grocie Lascaux. Chłód wnęttza groty kontrastuje z gorącym powie­ trzem upalnego dnia, ale te patę kroków dzielących Altamirę o d m o n u m e n t a l n y c h schodów zdobionych żeliwnymi sfinksami ( i l . 2) wprowadzającymi do m u ­ zeum to prawdziwy szok spowodowany wejściem do swoistej kapsuły czasu, przenoszącej k i l k a tysięcy lat bliżej naszych czasów, bliżej naszej rzeczywistości. Oślepiająca jasność słonecznego dnia już w h a l l u sa­ mego M u z e u m ustępuje miejsca półmrokowi i chłodo­ w i przyjaznemu myślom. M a d r y c k i e M u z e u m Archeologiczne zawiera obrazy najwspanialszych dzieł sztuki, jakie zrodziły się na t y m półwyspie, oddzielonym o d Europy masywem Pirene­ jów, ale o t w a r t y m na Morze Śródziemne, skąd przypły­ w a l i Fenicjanie, Kartagińczycy, Grecy, Rzymianie, W i zygoci, wreszcie M a u r o w i e — zdobywcy, kupcy, dalecy poszukiwacze n o w y c h ziem, bogactwa i przygód. M o ­ żemy więc oglądać dzieła pochodzące z Egiptu, Grecji, E t r u r i i , Rzymu, także średniowieczny Skarb Guarraza, będący zbiorem złotych w o t y w n y c h k o r o n wizygock i c h , odnaleziony blisko Toledo, ceramikę islamską o d ­ krytą w M e d i n a A z Zahata, w pałacu blisko Kotdoby. A l e jest t u dzieło najbardziej tajemnicze i magne­ tyczne, o którym wiedziałam i dla którego zobaczenia podjęłam hiszpańską podróż, myśl o n i m przejmowała m n i e pewnego rodzaju trwogą, jak przed spotkaniem z kimś bardzo ważnym, a nieznanym. W głębi m u ­ zeum, pośrodku wielkiej sali, tak że wchodząc podąża się k u n i e m u , w osobnej gablocie oświetlonej p u n k t o ­ w y m światłem stoi wyrzeźbiony w k a m i e n i u wizerunek kobiety nazwanej D a m ą z Elche ( i l . 3 ) . Otacza ją szczególna aura majestatu zmuszająca przybysza do zwolnienia k r o k u , zattzymania się, c h o ć ­ by na chwilę, by oddać jej hołd. K i m była D a m a z El­ che? Czy jest to p o r t r e t idealny, czy też wizerunek nie­ i l . 1. Malowidło na stropie w grocie w A l t a m i r z e . znanej n a m władczyni lub kapłanki? O d pierwszej Kopia w M u z e u m Archeologicznym w Madrycie. c h w i l i , kiedy ją o d k r y t o , wzbudzała zachwyt nadal 12-10 tysięcy lat przed naszą erą. Strop w tej grocie trwający. W m a 18 metrów długości i 9 metrów szerokości stulecie jej odnalezienia w 1997 w paryskim G r a n d Palais zorganizowano wystawę roku Les Iberes. To niezwykle dzieło sztuki stało się znów p o w o ­ i l . 2. Sfinks u wejścia d o M u z e u m A r c h e o l o g i c z n e g o w Madrycie dem do refleksji i rozważań nad sztuką iberyjską. Wciąż panuje niepewność co do istoty tej sztuki. i l . 3. D a m a z Elche, wapień p o l i c h r o m o w a n y , c m wysokości. Pod nazwą Iberowie kryją się rozmaite p l e m i o n a . Pół- Muzeum Archeologiczne w Madrycie 74 �Teresa Grzybkowska * D A M A Z ELCHE wysep Iberyjski był o t w a r t y na Morze Śródziemne, E u ­ ropę i Afrykę - mieszały się t u wpływy różnych kultur, a to u t r u d n i a jednoznaczną definicję. O Ibetach za­ chowały się sprzeczne wiadomości przekazane przez H e r o d o t a , Tukidydesa, Strabona, wynikające ze złożo­ ności i c h kultury. Dotychczas nie udało się odczytać i c h pisma, W i l h e l m H u m b o l d t w 1821 t o k u uważał, że Iberowie to Baskowie, a n i e m i e c k i filozof H u b n e r sta­ rał się zebrać zachowane napisy w dziele Monumenta Lingve de Iberica. Przez długi czas Iberia była pomijana przez archeologów, których bardziej pociągały Grecja i Bliski Wschód. D o p i e r o wielkie międzynarodowe w y ­ stawy w 1873 r o k u w W i e d n i u i w 1878 w Paryżu o d ­ słoniły tajemnicze piękno sztuki iberyjskiej. W Paryżu pokazano wówczas odlewy rzeźb o d k r y t y c h w 1860 ro­ ku w miejscowości C e r r o de los Santo ( A l b a c e t e ) . A l e ich autentyczność podważono. D o p i e r o L e o n Heuzy, konserwator sztuki orientalnej z L u w r u , po podróży do M a d r y t u wskazał, które z tych rzeźb były prawdziwe, a które fałszywe. W latach 1880-1890 dwóch młodych archeologów francuskich, członków szkoły archeolo­ gicznej w A t e n a c h Ecole d'Athenes - Artur Engel i Pierre Paris - penetrowało Hiszpanię, badania trwa­ ły długo. D o p i e r o w 1982 r o k u wykopaliska z Cerro de los Santos, Osuną i A l m e d i n i l l a wystawiono w m u ­ zeum a Sainr-Germain-en-Laye. Czerpiąc z Fenicji, Kartaginy, Grecji i Etrurii, Ibero­ wie wytworzyli fascynującą sztukę. Łączyli cywilizację preindoeuropejską z indoeuropejską, szczególnie celtyc­ ką. W A n d a l u z j i istniały kolonie greckie i fenickie. Ibe­ rowie i Celtowie byli ludem walecznym mieli, świetną broń, wśród niej oryginalne miecze z zakrzywioną głow­ nią zwane falcata, której strasznie bali się Rzymianie. D o kształtowania rzeźby używali kamienia, brązu, cera­ m i k i . Orientalizujący styl rzeźb powstawał zwłaszcza w Andaluzji, wytwarzano t a m też ceramikę zwaną wła­ śnie „orientalizująca" ( i l . 4-5). Zachowane przedmioty pochodzą od V I I I - I w. p.n.e. N a wspomnianej wystawie paryskiej można było oglądać kamienną tzeźbę lwa ze zbiorów prywatnych datowaną na V w. p.n.e. ( i l . 6 ) . Z M u z e u m N a c i o n a l d ' A r t de Catalunya w Barcelonie i l . 4. Waza ceramiczna o d e k o r a c j i orientalizującej zaś pochodzi niewielkie terakotowe naczynie na perfu­ odnaleziona w C a r m o n a , S e w i l l i , 6 5 0 - 5 5 0 p.n.e. my, w kształcie głowy. Istniały też tego typu naczynia 49 x 75 c m . M a i r i e de C a r m o n a wykonane z btązu, jak te z końca V I w. p.n.e. wykopa­ i l . 5. C e r a m i c z n a waza z m o t y w e m ptaków, odnaleziona ne w Albacete. Rzeźbiona głowa pięknego wojownika w C a r r a l de Saus, M a g e n t e ,Valencia, I I I - I I w. p.n.e., z pierwszej połowy V w. p.n.e. z M u s e u m w Jaen ( i l . 7) 12 x 13,4 c m , M u s e u m Prehistoryczne, D o m i n g o F l e t c h e r nosi wyraźne znamiona orientalne. W tymże muzeum w Walencji znajduje się fragment innej tzeźby - w o j o w n i k w zbroi prowadzi konia za uzdę ( i l . 8 ) . Fragment innego reliefu i l . 6. Lew, A n d a l u z j a , 5 0 0 - 4 3 0 p.n.e., piaskowiec, z I w. p.n.e. z M u z e u m Archeologicznego w Madrycie 75 x 132 c m , k o l e k c j a p r y w a t n a ukazuje młodzieńca dmącego w róg (ił. 9). Wszystko to i l . 10. Fragmenty d i a d e m u z V I I - V I w. p.n.e. znalezione są ułomki d a w n y c h c a ł o ś c i , jednak i c h wysoka klasa ar­ w Sanlucar de Barrameda, Evora,16,3 x 7,7 c m . M u z e u m tystyczna i zawarty w tych głowach i torsach niebywały A r c h e o l o g i c z n e w S e v i l l i oraz k o l c z y k i znalezione w La wdzięk, elegancja każą myśleć o tajemniczych arty­ C o n d o m i n a V i l l e n o A l c a n t e V I - V w. p.n.e. średnica 3,8 c m , stach, których nazwisk i losów nigdy nie poznamy. A l e M u s e u m A r c h e o l o g i c z n e Jose M a r i a Soler w V i l l e n a . D r u g i kolczyk znaleziony w Castillarejo de Penarroja, V i l l a r d e l popiersie kobiety zwanej D a m ą z Elche przewyższa A r z o b i s p o , W a l e n c j a , V I I - V I w. p.n.e., złoto, 4,5 c m wszystko swoją urodą, majestatem i nie ma żadnych o d - V w. p.n.e., M u z e u m Prehistoryczne w W a l e n c j i 75 �Teresa Grzybkowska * DAMA Z ELCHE niesień. O d k r y t a została w końcu X X wieku i prawie stycznych k u l . Wzdłuż policzków zwisają sznury za­ natychmiast wywieziona do Paryża, stolicy ówczesnego kończone m o t y w e m przypominającym n i to amfory, n i świata. pazury lwa. D a m ę okrywa szeroki płaszcz, silnie roz­ chylony na piersi. Pod płaszczem głęboko wycięta p o d 11 sierpnia 1897 r o k u na święto Wniebowzięcia do przybył Pierre szyją t u n i k a . Szyję zdobią trzy rzędy grubych, plastycz­ Paris, by zobaczyć rzeźbę niezwykłej piękności, tydzień nie wyrzeźbionych łańcuchów d e k o r o w a n y c h zwisają­ wcześniej odkrytą w wiosce A l c u i d a (blisko Elche) c y m i małymi a m f o r k a m i . K l e j n o t y te, przypominające w posiadłości d o k t o r a C a m p e l l o , na terenach dawnej nieco złote ozdoby z V I - V w . p.n.e. z muzeów archeolo­ k o l o n i i rzymskiej. Hiszpanie nazwali j ą Królową M a u ­ gicznych w Sewilli i W a l e n c j i (ił. 10), stanowią opra­ retańską. Egzotyczność stroju i dekoracji głowy zdu­ wę dla wspaniałej, ponadczasowej twarzy o m o c n o za­ miała archeologa. Tego samego wieczoru 11 sierpnia znaczonych Paris wysłał fotografię do L u w r u . Z pomocą bankierów zgrabnym w y d a t n y m nosie, ustach nieco Salomona i N o e l Bardac zakupiono rzeźbę do tego trycznych, jakby nagle zatrzymanych w poruszeniu, m u z e u m za sumę 4 tysięcy franków. Operacja ta prze­ w trakcie wypowiadania życzenia lub zaklęcia. Elche jako reporter pisma Illustration, łukach brwi, oczach l e k k o skośnych, niesyme­ biegła szybko przy niezadowoleniu Niemców i A n g l i ­ Ta olśniewająca postać dzięki doskonałości formy ków. W t y m czasie bogate państwa, opłacające bada­ wytwarza psychiczną więź z patrzącym. D w a tysiące nia archeologiczne, czyhały tylko, by wyrwać dzieła sześćset lat, które nas o d niej dzieli, wydaje się nie­ sztuki z rąk b i e d n y c h narodów, t a k i c h jak wówczas istotne, bez znaczenia wobec f a k t u głębokiego porozu­ Hiszpanie. W t y m klimacie międzynarodowej k o n k u ­ mienia z tą kobietą symbolizującą, jak łania z groty rencji Pierre Paris utworzył w Bordeaux Ecole des hau- w A l t a m i r z e , wieczną kobiecość. N i e ulega wątpliwo­ przekształconą później w presti­ ści, że stoimy przed bóstwem nieustająco żywego m i t u żową Casa de Valaztjuez- U c z e n i t a m s k u p i e n i prowa­ ponadczasowej kobiecości, realizującym się w wiecznej tes etudes hispaniąues, dzili wiele wykopalisk, w y d a w a n o też fachowe p u b l i ­ teraźniejszości. Ta rzeźba opowiadająca czasy dawne kacje. W 1914 r o k u powstała instytucja Service des an- jest jak u t r w a l o n a w k a m i e n i u sentencja Tablicy tiquites espagnoles. Ta służba wzbogaciła o wiele dzieł Szmaragdowej. To co jest niżej, jest jak to, co jest muzea Hiszpanii. N o t a b e n e w Luwrze D a m a nie zna­ a to co jest wyżej, jest jak to, co jest niżej, dla lazła szczególnie wyeksponowanego miejsca, ginęła cia cudów jednej rzeczy- w natłoku i n n y c h rzeźb. wyżej, przeniknię­ Rzeźba ukazuje kobietę-bóstwo w c e r e m o n i a l n y m W czasie I I w o j n y światowej, w sytuacji międzyna­ stroju. Wspaniała biżuteria, majestat jej pięknej, d u m ­ r o d o w y c h napięć, generał Petain oddał D a m ę z Elche nej twarzy zapowiada patos i archaizm hieratycznego generałowi Franco. Jako embłematyczną figurę tajem­ ceremoniału d w o r u toledańskiego i madryckiego kró­ niczych Iberów rzeźbę przekazazano Prado, a p o t e m lów hiszpańskich czasów nowożytnych - Karola V i je­ przeniesiono do M u z e u m Archeologicznego w M a d r y ­ go syna Filipa I I . Spokojna twarz D a m y wyraża suro­ cie, gdzie pozostaje do dziś. Z n a m y dokładnie dzień wość, ale też ponadczasową moc wiecznej kobiecości. p o w r o t u D a m y do Hiszpanii. Stało się to w niedzielę D a m a z Elche ukrywa tajemnicę nieprzemijającej mło­ 9 lutego 1941 r o k u . K a r o l Estreicher w swoich Dzien­ dości będącej a t r y b u t e m bogini. N i e można oderwać na stronie 314 zanotował oczu o d tej jednej z najpiękniejszych twarzy kobiecych nikach wypadków 1939-1945 pod datą 11 listopada: „Słynna D a m a z Elche (moje świata, jakie przekazała n a m sztuka. O b o k egipskiej wrażenie, że jest to rzeźba jońska, a nie iberyjska) zo­ Nefretete, królowej Hatszepust, U t y z fasady katadry stała zwrócona z L u w r u Hiszpanii i przyjechała przed­ w N a u m b u r g u , pięknych M a d o n n , M o n a Lizy i prze­ wczoraj do Prado, gdzie będzie wystawiana. N i e wia­ pięknej C e c y l i i Gałerani zwanej D a m ą z gronostajem d o m o dlaczego ta rewindykacja ma miejsce. Czy to z M u z e u m Czartoryskich w K r a k o w i e , stoi D a m a z El­ N i e m c y Francuzów zmusili, czy Francuzi postępują tak che, a jednak różni się o d t y c h wszystkich z n a k o m i ­ dobrowolnie?" - pytał polski historyk sztuki, jednak t y c h kobiet bezwzględną dumą bóstwa, jej surowa uro­ w jego w s p o m n i e n i a c h nie ma już słowa o D a m i e . N i e da nie wykazuje najmniejszego śladu k o k i e t e r i i . Może w i a d o m o , czy Estreicher złożył jej wizytę. Zapewne to też brak p o l i c h r o m i i rzeźby przydaje Hiszpance maje­ uczynił, b o w i e m należał do tego rodzaju ludzi, którzy statu. Zachowały się tylko ślady farby na ozdobach w t r u d n y c h i niebezpiecznych m o m e n t a c h życia zwra­ i czerwieni na ustach. Ta kobieta stała się dla m n i e cali się właśnie ku sztuce, w niej szukali wsparcia symbolem całego tajemniczego k r a j u . Wszystko i n n e i znajdowali radę. łączy się z jej postacią. Wspomniane w i z e r u n k i kobiet można bardziej lub mniej związać z jakąś szkołą arty­ K i m była ta kobieta, boginią czy i d e a l n y m wizerun­ styczną. A l e wizerunek niezwykłej D a m y z Elche po­ k i e m władczyni Posągiem k u l t o w y m czy urną f u n e r a l 7 zostanie na zawsze anonimowy, będąc esencją pełnego ną? Piękną spokojem twarz zamknięto w ramy nieby­ spokoju bóstwa królewskiej kobiecości. wałej złotej zapewne biżuterii, najbardziej wyraziste są dwa koła w i e l k i c h zausznic o formie zbliżonej do amo­ nitów. Ciężką ozdobę podtrzymuje szeroka, wielowar­ stwowa przepaska na czole, zdobiona m o t y w e m pla­ 76 �Tcresu Grzybkowska • DAMA Z ELCHE Kadzielnica, Camarles, Tarragone, I V w. p.n.e. różowa g l i n k a , 16,1 c m . M u z e u m A r c h e o l o g i c z n e . Barcelona Kadzielnica z brązu. L a Q u e j d a San Pedro, A l b a c e t e , к. V I w. p.n.e., 25,7 c m wysokości, M u z e u m w A l b a c e t e 8. Jeździec prowadzący k o n i a , C a r r i l a Blanco, Porcuna, Jaen, V w. p.n.e. wapień, 9 0 x 105 x 4 0 c m . M u z e u m w Jaen 7. G ł o w a młodego w o j o w n i k a , C a r r i l l o B l a n c o , Porcuna, Jaen. l.poł. V w. p.n.e., wapień, 37 x 20 x 24 c m , M u s e u m w Jaen 9. Młodzieniec d m ą c y w róg , O s u n ą , Sewilla, I w. p.n.e. wapień, J08 x 56 x 3 1 c m , M u z e u m A r c h e o l o g i c z n e w M a d r y c i e 77 �Barbara Czarniawską • O ZAPOTRZEBOWANIU N A SYMETRYCZNĄ Peter B r e u g h e l starszy, Przysłowia flamandzkie, 1559, 78 ETNOLOGIĘ B e r l i n , Deutsches M u s e u m � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5e260532a4c7765b0fc009ce1b157d85.pdf 046fd6e68864001320f3587c62450aab Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2862 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2667 Title A name given to the resource Etnolog w podróży (2). Konfucjusz przed kamerami, szamanki przy mikrofonie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z. 1-2, s. 87-93 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wasilewski, Jerzy S. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jerzy S. Wasilewski * E T N O L O G W PODRÓŻY. KONFUCJUSZ PRZED K A M E R A M I , S Z A M A N K I PRZY M I K R O F O N I E J E R Z Y S. D WASILEWSKI o K o r e i chciałem p o j e c h a ć o d zawsze. Jeszcze w czasach ekspedycji mongolskiej próbowałem namówić prowadzącego ją profesora W i t o l d a Etnolog w podróży Dynowskiego, żeby postarał się w P A N - i e o zgodę na t a k i wypad. N i e myślałem oczywiście o badaniu sza­ m a n i z m u w K o r e i Południowej - trwał t a m długoletni Konfucjusz przed kamerami, szamanki przy mikrofonie stan wyjątkowy, kraj był zamknięty dla przybyszów z Europy W s c h o d n i e j , a i stąd n i k o g o t a m nie puszcza­ n o . W o w y m czasie szamanizm był zresztą praktycznie zdelegalizowany także i w tej niekomunistycznej części półwyspu - ale o t y m dowiedziałem się dopiero póź­ niej. Marzyć można było co najwyżej o badaniach w K o r e i Północnej - i t y l k o marzyć. Fascynowało m n i e wizualna mitologia systemu, sa­ kralny język k o m u n i z m u , dopracowany jeszcze lepiej glądowa ilustracja tez Michaiła H e l l e r a czy V i c t o r a od radzieckiego. Z telewizji znałem kimirsenowską pro­ Klemperera na t e m a t języka t o t a l i t a r n e j propagandy - pagandę, p o d względem f o r m a l n y m najbogatszą w ca­ upodobanie do kliszowych epitetów, wiecznych i nie­ łym obozie. Te zbiorowe pierwszomajowe żywe obrazy zmiennych. Z rzadka trafiał się h u m o r bezproblemowy a nieza­ na stadionach, gdzie setki ludzi na m u r a w i e z elektro­ niczną precyzją układało się w hasła i przedstawiało mierzony - efekt uboczny pracy niewprawnego amba- sceny powszechnego szczęścia. A tysiące t y c h na ław­ sadzkiego kach stadionu, wytresowanych na automaty, w ciągu z podpisem „Wszyscy lubią kąpać sobie l a t e m w m o r z u " tłumacza, n p . zdjęcie tłumów na plaży ułamka sekundy zmieniały kolorowe paletki, tak by po (którą to formę gramatyczną wprowadziliśmy z przyja­ scenach kwitnącej i n d u s t r i i pokazać dzieci grające ciółmi do codziennego użytku). Zmagałem się z niepo- w piłkę, przy czym obraz tej piłki, stworzony na mgnie­ jętością, a jednocześnie pękałem ze śmiechu. nie oka z paletek, przelatywał z jednego końca trybuny na drugi. Trernendum et fascinans, Wszystko t o czyniło z K o r e i kraj niezwykle pociąga­ przerażające i i m p o ­ jący- nujące, bardzo straszne, a zarazem trochę śmieszne. 2. Oglądając propagandowe zdjęcia w gablocie przed ambasadą K R L D (wtedy jeszcze w A l e j a c h Ujazdow­ skich, w pałacyku O s t r o w s k i c h ) , przeżywałem euforię Liczyłem na związek emocjonalny profesora z Dale­ poznawczą, bo pasowało to jak ulał do religioznaw­ k i m Wschodem, datujący się o d czasów młodości w ro­ czych k o n c e p c j i Eliadego. O t o obrazki z M a n g y e o n g - syjskim jeszcze wtedy H a r b i n i e (uczucie to wykorzystał dae - przemienionej w niemożliwie wyidealizowany wcześniej Jacek Olędzki, namawiając go na zorganizo­ skansen, rodzinnej wsi W i e l k i e g o Wodza (dziś dzielni­ wanie wyjazdów do M o n g o l i i ) . Spotkał m n i e gorzki za­ cy Pyeongyangu, czyli stołecznego P h e n i a n u ) , gdzie wód - profesor zareagował krótkim, zniecierpliwionym spędził dzieciństwo. Razem ze zwożonymi t u masowo argumentem: „synu, ja nie lubię Korejców". grupami, oprowadzanymi d u m n i e przez pionierów, N i e było dyskusji. N i e pamiętam nawet, czy spyta­ oglądamy mityczną, świętą przestrzeń, w której in illo łem go o p o w o d y tego osądu - pewnie sam sobie o d ­ tempore dokonały się raz na zawsze, z m o c ą paradyg­ powiedziałem, że harbińscy Koreańczycy początków m a t u , wszystkie wydarzenia ważne dla przyszłości. M a ­ X X w i e k u , b i e d n i sprzedawcy czosnku i kapusty, nie ły pionier z impertynencką dumą wskazuje grupie po­ kojarzyli się dobrze profesorowi, który nie był w o l n y kornie go słuchających i wzorowo notujących doro­ od etnicznych idiosynkrazji. Tak jak nie lubił Korej­ słych ludzi d w u m e t r o w y kamień i recytuje: „Oto skała ców, tak lekceważył Kitajców, ceniąc jedynie Japoń­ zwana «Sanie» na którą W i e l k i Wódz wspinał się, ćwi­ czyków (w młodości dostał w Japonii jakiś medal za ra­ cząc ciało i ducha do w a l k i z japońskim najeźdźcą" towanie t o n ą c y c h ) . Wszelkie bardzo w t e d y aktualne [w w i e k u lat dziewięciu]; „oto jezioro, w którym W i e l ­ rozważania o zagrożeniu chińskim dla M o n g o l i i , Rosji, k i Wódz [w t y m samym w i e k u ] pływał, ćwicząc ciało a i Z a c h o d u - stale przecież słyszeliśmy obawy M o n g o ­ i ducha do w a l k i z japońskim najeźdźcą" i t d . łów, że jak wejdą oddziały M a o , to wszystkich i c h w y ­ kastrują - zbywał machnięciem ręki, mówiąc, że o n W t e n sposób poznawałem powtarzające się chwy­ widział kiedyś chińskich żołnierzy z k a r a b i n a m i na ty stylistyczne sakralnego języka k o m u n i z m u : „Lotnicy sznurkach, jak jechali k o n n o podrygując w siodle - t u bronią nieba Ojczyzny jak stalowa twierdza", a obok sam kucał i naśladował o w o podrygiwanie - „Marynarka w o j e n n a jak stalowa twierdza b r o n i wy­ uwierzy w i c h potęgę. brzeża Ojczyzny" i jeszcze trzeci, podobny w a r i a n t . Po- 87 i nie �I Jerzy S, Wasilewski • ETNOLOG W PODRÓŻY. KONFUCJUSZ PRZED K A M E R A M I , S Z A M A N K I PRZY MIKROFONIE B a ł e m się, że Korea, jaką zobaczę, przegra w k o n ­ f r o n t a c j i ze swoimi w y b i t n y m i siostrami, że okaże się, tak jak koreańska porcelana, uboższa o d chińskiej, a m n i e j w y r a f i n o w a n a niż japońska. Bo wstyd przy­ znać, ale nie lubię tego, co stanowi o koreańskiej sub­ telności estetycznej - nie podzielam ani upodobania do porcelany wyłącznie białej, białawej i biało-szarawej, z tysiącznymi niuansami i o d c i e n i a m i , a n i miłości do bladej zieleni tutejszej specjalności - c e r a m i k i seladonowej, która jest dla m n i e n u d n a i mdła. N a w e t - jeśli to ma coś do rzeczy - Symfonia ańska Kore­ Pendereckiego wydaje m i się dziełem bez cha­ r a k t e r u , brak w n i m wyraźnej inspiracji. Z Japonii leciałem do Seulu pełen obaw. 3. Jakby na i c h potwierdzenie, koreańskie metalowe pałeczki wyraźnie m i nie leżą. S ą płaskie, gorzej trzyma się je w palcach. Kiedyś r o b i o n o je ze srebra l u b m o ­ siądzu, obecnie są stalowe, nieprzyjemne. Japończycy m i e l i rację, także ryż jest t u gorszy - suchy, nieporów­ nanie m n i e j soczysty. Nicolas Bouvier (Dziennik z wysp Aran miejsc. Kartki z podróży, i z innych Warszawa 2000, s. 89) używa dla scharakteryzowania K o r e i Południowej lat siedem­ dziesiątych czyjegoś określenia „ulepszona prowizor­ ka". Przy wcześniejszym czytaniu niewiele m i to mówi­ ło. Teraz jestem gotów je zaakceptować, widząc to po­ łączenie nowoczesności i byłej akości, wysokiego po­ Początek szamańskiej c e r e m o n i i , tencjału eksportowego i zaniedbanej Korea, Seul, f o t . Jerzy S. W a s i l e w s k i infrastruktury, charakterystyczne zresztą dla niejednego k r a j u , prze­ chodzącego szybki rozwój. Patrzę na nijakie b u d y n k i Pokłony przed ołtarzem o f i a r n y m , i przestaje m n i e dziwić to, czemu nie mogłem dać wia­ Korea, Seul, f o t . Jerzy S. W a s i l e w s k i ry w M o n g o l i i : że tysiące Mongołów wyjeżdżają do K o ­ rei Południowej i znajdują zatrudnienie na b u d o w a c h , m i m o iż synowie stepu nie słynęli dotąd jako b u d o w ­ N i e były to czasy poprawności politycznej, a profe­ niczowie, nawet według standardów własnego, niewy- sor nigdy by się jej nie nauczył. Z pańskim okrucień­ magającego p o d t y m względem k r a j u . stwem charakteryzował ludzi dokoła, stosując trójpo­ N i e znajduję w sobie entuzjazmu dla k i l k u spośród dział, w którym rzadko tylko trafiał się „ktoś", więk­ wynalazków, z j a k i c h d u m n i są Koreańczycy. Słynny szość stanowią „pętaki", a pośrodku są c i , którzy tylko ondol, tradycyjny system ogrzewania podłogowego, nie aspirują do bycia kimś - czyli „podśmietanie". r o b i dobrze d r o g o m o d d e c h o w y m , bo jak się śpi przy O p i n i a profesora o K o r e i jakoś zaciążyła na m o i c h ziemi, t o oznacza to noc z nosem w kaloryferze. Lepsze wyobrażeniach o ludziach i k r a j u . Spodziewałem się to może niż japońskie spanie przy piecyku na naftę, ale pewnej chamowatości w obejściu, na którą na p e w n o dawniej, gdy gorące powietrze szło z węglowego pieca uczulony był profesor. Ostrzegają przed nią przewodni­ k a n a l i k a m i w spękanej, glinianej polepie, zaczadzenia k i , ale o d razu tłumaczą konfucjańską mentalnością. nie były rzadkością. Masowe spożywanie ostrej kiszon­ Otóż każdy Koreańczyk zachowuje się stosownie do k i warzywnej (głównie z kapusty) gimchi, w polskiej pozycji, jaką zajmuje względem partnera, wobec c u ­ wymowie kimczi - narodowego dania Koreańczyków, dzoziemca, którego pozycja jest dlań nieczytelna, nie które ma w Seulu nawet swoje m u z e u m - nie popra­ wie jakoby, ile respektu ma okazać - więc go ignoruje, wia statystyki zachorowań na raka żołądka. Kolejny przepycha się przodem, pokrzykuje. i c h w i e l k i wynalazek, alfabet hangeul, nie jest ani t a k i Takie t a m austriackie gadanie, którego tyle jest łatwy, ani t a k i uniwersalny, j a k zapewniają. A jeszcze w a n t r o p o l o g i i - bo k t o mądry, n i e c h m i powie, dla­ zamieszanie z nową, obmyśloną przez ministerstwo czego w t a k i m razie południowokoreańscy d e p u t o w a ­ k u l t u r y transkrypcją, którą i w t y m tekście muszę przy­ n i tak chętnie okładają się w parlamencie pięściami? j ą ć zamiast starego McCune-Reischauera. 88 �Jerzy S. Wasilewski * E T N O L O G W PODRÓŻY. KONFUCJUSZ PRZED K A M E R A M I , S Z A M A N K I PRZY M I K R O F O N I E pienia zarówno dla konfucjańskiego, jak i szamani- 4. stycznego świata wartości i wyobrażeń. Lojalny urzęd­ n i k , wierny władcy m i m o oskarżeń, p o t e m zrehabilito­ I o t o widzę t y c h zapalczywych d e p u t o w a n y c h , nie wany - cóż za okazja do apoteozy konfucjańskich war­ w parlamencie jednak, lecz w świątyni, jak w skarpet­ tości. Jego k r w a w a , niesprawiedliwa śmierć, podobnie k a c h podchodzą do ołtarza i składają ofiary. A l e po jak n i e n a t u r a l n a śmierć dziewczyny, osoby o niedopeł­ kolei. n i o n y m losie, której groźny d u c h będzie się błąkał po Szamańskie seanse gut (pol. kut), jakie widziałem okolicy - idealny powód dla odbywania obrzędów sza­ w Seulu, mają charakter publiczny. Współorganizowane mańskich. przez władze lokalne (na poziomie dużej dzielnicy), o d ­ 5. bywają się raz do r o k u w połączeniu z oficjalną k o n f u cjańską ceremonią ofiarną jesa (pol. dzesa), tworząc z nią całość, w której na początku trudno się zorientować. Pierwsza część c e r e m o n i i , konfucjańska „wielka Pierwsze d n i listopada, Yongsan - jedna z dzielnic ofiara-libacja" daeje, p o l . taedze (może zresztą w odnie­ Seulu. A r c h i t e k t u r a taka sama, jak w całym 1 5 - m i l i o - sieniu do koreańskiej współczesności p o w i n n o się mó­ n o w y m mieście. Ciągnące się jeden przy d r u g i m , d w u ­ wić „neokonfucjańska") rozpoczyna się rano. N a dzie­ piętrowe, byle jakie domy, przeważnie z lat 60. N a nie­ dzińcu przed świątynią gromadzi się około setki gości - j e d n y m z n i c h nasadzona czarna, spiczasta, wysoka prawie sami mężczyźni. Siedzą w rzędach, z przodu pa­ wieżyca - znak, że na piętrze p o n a d sklepem, warszta­ r u d e p u t o w a n y c h z tego okręgu, oficjele z władz m i a ­ t e m czy l o k a l e m mieści się kościół k a t o l i c k i l u b prote­ sta, l o k a l n i przedsiębiorcy. Najważniejsi mają na sobie stancki. A gdzieś n a d t y m i wieżami, na d r u g i m planie, czarny ceremonialny strój d a w n y c h d w o r s k i c h urzęd­ widać nowocześniejsze, potężne mieszkalne wysoko­ ników. U b r a n i e to czy tylko przebranie? C o t u jest ściowce. O d stacji m e t r a jadę jeszcze taksówką, i n a ­ „prawdziwe" a co „sztuczne", co naturalne, a co na po­ czej niełatwo byłoby m i trafić na miejsce plątaniną kaz? Pytanie o autentyczność i jej kryteria będę sobie wąskich ulic bez nazw (w t y m mieście nazwy noszą często stawiał, obserwując różne epizody i zachowania. kwartały, a nie u l i c e ) . Gdzieś wśród n i c h jest wzgórze, Po kolei, rozpoczynając o d najważniejszych gości, a na n i m Nam-i Janggun seodang, lokalna świątynia, przebiega ta sama ceremonia. Dygnitarz wstaje z m i e j ­ poświęcona generałowi N a m - i (inna, mała świątynka, w której też będę oglądał taką ceremonię, to sca, podchodzi do wejścia, obmywa dłonie, w c h o d z i Aegissi- na schody - p o w o l i , po jeden k r o k na stopień, z dosta­ dang, „Świątynia Dziecka" w osiedlu Haedang, poświę­ w i e n i e m drugiej nogi. We wnętrzu klęka i składa serię cona jakiejś n i e w y m i e n i o n e j z i m i e n i a małej dziew­ głębokich pokłonów przed ołtarzem, gdzie o b o k K o n ­ czynce). fucjusza i p a t r o n a świątyni widnieją też w i z e r u n k i po­ Jaka to właściwie świątynia? Szamańska - nie, sza­ staci r o d e m z buddyzmu i kultów l o k a l n y c h . S t o j ą t u m a n i z m jest praktyką interwencyjną, która nie potrze­ już piramidy o f i a r o w a n y c h ciastek ryżowych, piętrzą buje stałych świątyń. Konfucjańska - tak też nie moż­ się owoce późnej jesieni - persymony, pomarańcze, na powiedzieć, bo k o n f u c j a n i z m to nie religia, ale sys­ jabłka, suszona żożoba. N a tacach rozłożone są solone t e m świeckich n o r m , reguł postępowania, raczej re­ ryby i duże porcje mięsa. ceptur niż treści. A przecież właśnie t u będą się odby­ Ofiara z w i n a (słabej wódki, bo soju to oczyszczony, wać obie ceremonie. szlachetniejszy destylat popularnego wina ryżowego), I c h fuzji, trwającej o d X I X w i e k u , patronuje osoba którą po trzykroć składa każdy z urzędników, ma swoje opiekuńczego bóstwa świątyni, n p . historycznej posta­ niuanse. Kolejność nalewania, z której strony, w j a k i m c i średniowiecznego generała N a m - i , który był wier­ kierunku - n y m sługą swego władcy, ale niesprawiedliwie oskarżo­ dwóch śmiertelnie uroczystych oficjantów, którzy mają ny, poniósł śmierć z ręki kata. W d r u g i m przypadku, opanowane przepisy kultowe i podpowiadają, wręcz „Świątyni Dziecka", patronką jest n i e u c h w y t n a histo­ prowadzą ruchy d y g n i t a n y . Trzeci, stojący przed m i ­ nic dziwnego, że ceremonię prowadzi rycznie postać jednej z trzech młodziutkich sióstr, k r o f o n e m u wejścia, k o m e n t u j e dla zgromadzonych na mieszkających w którymś z pałaców (między t y m i pa­ zewnątrz wszystko, co odbywa się w świątyni. M n i e łacami rozrzucone były wsie, które później zespoliły w o l n o być w środku - jestem t u j e d y n y m cudzoziem­ się, tworząc miasto Seul). W r o g o w i e napadli na pałac, cem, gościem niezaproszonym, ale trochę h o n o r o w y m . dziewczęta uciekły na pustkowie, gdzie do jedzenia I chociaż m a m obok i naprzeciw siebie stadko f o t o ­ miały tylko trujące k w i a t y forsycji. Po śmierci zbudo­ grafów i filmowców, i c h kamery i błysk fleszy, to pa­ w a n o i m trzy świątynie - jedna nie dotrwała d o na­ trząc na gesty nalewania a l k o h o l u do naczyń, które szych czasów, druga istnieje, ale nie zachował się kształtem powtarzają chińskie brązy gu sprzed k i l k u ty­ w niej k u l t , t y l k o w tej trzeciej odbywają się raz w r o ­ sięcy lat, nie mogę oprzeć się uczuciu, że uczestniczę k u ceremonie. w akcie naprawdę archaicznym. W przypadku obu świątyń podobna jest logika w y ­ Po k o s t i u m o w o ubranych dygnitarzach podchodzą b o r u postaci. O b i e one stanowią dobry p u n k t zacze­ mężczyźni w g a r n i t u r a c h - przeważnie liderzy miejsco- 89 �I Jerzy S. Wasilewski * E T N O L O G W PODRÓŻY. KONFUCJUSZ PRZED K A M E R A M I , S Z A M A N K I PRZY M I K R O F O N I E wego biznesu. Składając pokłony świecą skarpetkami, przed n i m z arkuszy d y k t y sceną - t o one są najkosz­ b o w i e m w odróżnieniu o d urzędników, noszących do towniejszym i najpoważniejszym k o s t i u m u starodawne wysokie buty, wchodząc ofiary. do Przedtem miała składnikiem miejsce ich całej prezentacja w dzielnicy - obniesiono je po uliczkach wokół m u ­ świątyni muszą zdjąć o b u w i e . rów świątyni. N a końcu składa ofiary grupka kobiet - dwie wystę­ pujące dziś szamanki i k i l k a i c h asystentek. To już ma­ Już wcześniej szamanka mudang i jej asystentki ło ważna ceremonia - o f i c j a n c i kierują r u c h e m rozluź­ oczyściły miejsce akcji: oblały dziedziniec t a n i m , męt­ n i e n i , bez żadnej solenności, po d o m o w e m u - zdjęli n y m w i n e m ryżowym makgeolli, rozrzuciły na zewnątrz nawet stroje i teraz trochę rażą i c h kraciaste koszule. trochę ciastek, by na granicy zatrzymać d u c h y niepo­ Wszyscy opuszczają dziedziniec, by przemaszerować żądane i złe. O b o k sceny zasiada na ziemi orkiestra: przez dzielnicę wraz z paradą historycznych postaci. duży klepsydrowy bęben, mniejszy bębenek, smyczek, R u c h samochodowy wstrzymany, generał jedzie na k o ­ dwa flety. Szamanka z pomocą asystentek kończy n i u , a jego u f o r m o w a n i w oddziały żołnierze (licealiści wreszcie miejscowych szkół, zwiezieni autokarami) z poświęce­ z k o m p l e t e m jej k i l k u n a s t u kostiumów, które będą n i e m dźwigają halabardy, dmą w trąby i walą w bębny. używane w t y m występie) i w c h o d z i na p o d i u m . Lee przygotowania (z tyłu stoi długi wieszak Wokół całego, długiego na k i l o m e t r k o r o w o d u bie­ M y o n g ok to sześćdziesięcioletnia, zażywna kobieta, ga ubrany na biało kat, mangnani - ten, który uśmier­ o m o c n o umalowanej twarzy. Ustawicznie chodzi po cił generała. Twarz ma poczernioną, włosy scenie, o d asystentek domaga się poprawek w stroju, w strąkach, w ręku krótki miecz, którym wymachuje rozmawia z publicznością, podśpiewuje, sprawdza m i ­ przed nosem przechodniom. Jak każdy t a k i dżoker niaturowe m i k r o f o n i k i , umocowane - nie w i e m jesz­ spoza t a l i i , mangnani musi też ganiać na posyłki. Dzia­ cze po co - przed ustami. dziką, łając na obrzeżu, przydaje się do przekazywania pole­ W którymś momencie to chodzenie zmienia się c e ń i wiadomości między czołem a ogonem p o c h o d u . w regularne, na poły taneczne k r o k i wzdłuż i wszerz, N i b y stara się być śmieszny, a zarazem groźnie de­ połączone z melorecytacją. Zaczyna się wzywanie k o ­ moniczny, ale po prawdzie kunsztu nie ma w t y m wie­ lejnych duchów, których w sumie przewinie się przez le. G d y podbiega d o l u d z i , paradę scenę kilkanaście. Dowiaduję się, że język jej tekstów z c h o d n i k a , usiłując rozśmieszyć i c h u d a w a n y m zagro­ jest tak archaiczny, a śpiew na tyle niewyraźny, że na­ żeniem, to zamiast rozbawienia dziewczyn, przed któ­ w e t Koreańczykom zrozumienie i c h przychodzi z t r u d ­ oglądających r y m i najchętniej błaznuje, udaje m u się osiągnąć co nością. W i e m t y l k o , że wyśpiewywane przez nią opo­ najwyżej śmiech zażenowania albo odprężenia, gdy już wieści to m i t y (od kosmogonicznych poczynając), le­ sobie pójdzie dalej. U l i c a nie podejmuje gry w niepo- gendy na temat bóstw i duchów, a nawet baśnie. K i e ­ ważność, czasem ktoś powie, że nie ma na co patrzeć dy tańczy ze sztandarem, postukując n i m o ziemię, i wraca do swoich spraw. zgaduję, iż przywołuje d u c h a generała - patrona świą­ Przemarsz t r w a dobrą godzinę; przeszedłszy najważ­ t y n i . Zaraz p o t e m przebiera się w zbroję w o j o w n i k a - niejszymi u l i c a m i wracamy na wzgórze, na uliczkach znaczy to pewne, że odgrywany jest jakiś epizod z jego którego już czeka poczęstunek. Setki ludzi rozgrzewa­ udziałem. ją się gorącymi d a n i a m i i słabymi a l k o h o l a m i . Siedzi­ A k c j a toczy się niespiesznym r y t m e m . Całość po­ my na k a r t o n a c h i m a t a c h rozłożonych na asfalcie. Fe­ t r w a z przerwami d o nocy, teoretycznie obejmując 12 styn, wspólnota, przypomnienie wsi, którą ta dzielnica epizodów, ale to chyba tylko liczba symboliczna, wyra­ była jeszcze w czasach młodości w i e l u uczestników. żająca całość. Szamanka przebierze się k i l k a k r o t n i e , za każdym tazem nakładając strój innego ducha, by t e n 6. mógł poznać, że teraz jego kolej na to, by w nią się wcielić. Czasem w tańcu zmienia ją lub na krótko t o ­ W r a c a m y do świątyni, gdzie zaraz rozpocznie się warzyszy druga, wyraźnie starsza szamanka, zwyczajo­ hut - obrzęd szamański. Poznikali urzędnicy w histo­ w o doproszona - na znak h o n o r u - przez tę, która jest rycznych k o s t i u m a c h urzędników - teraz jesteśmy we niekwestionowaną gospodynią obrzędu. władzy kobiet. Zostało wprawdzie paru przedsiębior­ Osoba generała N a m - i pojawia się w seansie jako ców, którzy współfinansują ceremonię, ale to zwyczaj­ jedna z pierwszych. M o g ę się tego domyśleć po wyso­ ne, starsze kobiety stanowią widownię. Siedzą na zie­ k i m sztandarze, którym postukuje szamanka, a póź­ m i , t w a r z a m i d o specjalnego ołtarza - prowizorycznej niej po n o w y m stroju - zbroi w o j o w n i k a . W między­ świątynki, ustawionej z b o k u dziedzińca (ptawdę mó­ czasie recytowana jest legenda, prezentująca rys sza­ wiąc, jest to t y l k o t e k t u r o w a fasada, zgrabnie t u dziś mański tej postaci. Otóż okazuje się, że kiedy N a m - umieszczona), przed którą piętrzą się ofiary. A l e na tle - i był jeszcze młodzieńcem, dostrzegł pewnego razu t a k i c h samych j a k w części konfucjańskiej ciast i o w o ­ niewidzialnego dla i n n y c h d e m o n a ; siedział o n na k o ­ ców, na froncie zostają złożone trzy w i e l k i e , świeżo szu z o w o c a m i persymonu, wnoszonym właśnie d o są­ wypatroszone wieprze. Imponującej wielkości, leżą siedniego d o m o s t w a . Pokonując opór służby, z krzy­ z wyciągniętymi n o g a m i między ołtarzem a ułożoną k i e m wbiegł d o środka i zastał t a m córkę gospodarza, 90 �I Jerzy S. Wasilewski • E T N O L O G W PODRÓŻY. KONFUCJUSZ PRZED K A M E R A M I , S Z A M A N K I PRZY M I K R O F O N I E już prawie uduszoną. W ostatniej c h w i l i odpędził swą mitów, legend oraz baśni, dalej sztuka wróżenia, roz­ mocą demona. m o w y i przekomarzania się z publicznością, a wreszcie k o s t i u m , kosmetyka, a nawet kunszt robienia papiero­ Atmosfera na w i d o w n i daleka jest o d jakiegokolwiek w y c h kwiatów. religijnego uniesienia, nic nie świadczy o odczuciu obecności duchów. Kobieca publiczność ogląda spek­ Czekam na ekstatyczne zachowanie, które przeko­ t a k l z zainteresowaniem, ale bez przejęcia. Z czasem nałoby m n i e , że m a m do czynienia z „prawdziwym" przychodzi zapewne znużenie, robione są dłuższe prze­ szamanizmem. Logika jest t u taka, że szamanka po­ rwy. W t e d y roznoszony jest poczęstunek, mętno-mlecz- w i n n a w każdym epizodzie tańczyć na początku dość nej barwy w i n o makgeolli leje się strumieniami z plasti­ żywiołowo, by d u c h zobaczył, iż jest gotowa na jego k o w y c h butelek, towarzystwo bawi się w grupkach. przyjęcie, a p o t e m , gdy o n przybędzie - przejść do f o r m A l e przecież d u c h y naprawdę wstępują w szaman- spokojniejszych, bardziej artystycznych, aby go t a k i m kę. D r o g i i c h zstępowania są różne. Niektóre przysia­ szlachetniejszym tańcem zabawić. Mogłoby się nawet dają pewnie na belce stropowej - można nawet zoba­ zdawać, że element transowy nie jest t u t a k i ważny. czyć, jak schodzą: szamanka p o d c h o d z i t a m wraz z ko­ Przedstawienia szamanów na sakralnych m a l u n k a c h bietą z w i d o w n i (to k l i e n t k a , dla której robiona jest ta są bardzo spokojne, także standardowa maska postaci część seansu). Ta sosnową gałązką dotyka b e l k i , aż ga­ szamanki w d a w n y c h l u d o w y c h przedstawieniach ma­ łązka zaczyna się trząść - w i d o m y znak obecności d u ­ skowych jest absolutnie spokojna, biała, bez żadnego cha, po czym obie zasiadają za s t o l i k i e m do uroczyste­ grymasu. go z n i m spotkania. T a k i c h p r y w a t n y c h , zamówionych N i e znaczy jednak, że w seansie nie ma euforii. By­ epizodów będzie zresztą więcej. wa, że mudang przez dłuższy czas podskakuje obunóż, z r a m i o n a m i w z n i e s i o n y m i do góry, 7. wbiega któraś z kobiet z w i d o w n i i z rozanieleniem na W miarę oglądania seansu narasta we m n i e t u kryć - wykrzykując w uniesieniu. Działa to zaraźliwie, b o w i e m na scenę rozczarowanie. Czy koreański musok co twarzy, stając f r o n t e m do szamanki, jednocześnie z nią to podskakuje j a k sprężyna. w ogóle jest szamanizm? Za t y m , że tak, przemawiają wprawdzie nazwy, w których rozpoznaję Istnieje p o d o b n o koreańskie powiedzenie: „chciała­ ałtajskie, byś wydać szamański seans, ale przeraża cię wizja t w o ­ wręcz mongolskie źródłosłowy. N a z w a obrzędu sza­ jej synowej w t a ń c u " . Słowa te stosują się do teściowej, mańskiego gut, w y m a w i a n a kut, b r z m i prawie j a k ku- tradycyjnie stanowiącej instancję kontrolną dla mło­ tu (g) - „szczęście, dobry los" w językach ludów ste­ dej synowej, dla której t a k i występ może stać się p o k u ­ p u . Szaman-mężczyzna, baksu, baksy, to oczywiście to są rozpasanej ekstatyczności. samo, co środkowoazjatyckie baksy - „szaman", a też „bard, w y k o n a w c a e p o s ó w " (z c h i ń s k i e g o Szamanizm t o w K o r e i d o m e n a kobiet. To one zde­ fa-hsi, cydowanie przeważają, zarówno wśród wykonawców „mistrz", przez mandżurskie i mongolskie f o r m y t y p u bagszi). Szamanka, mudang - też b r z m i (jest i c h bodaj o k . 8 0 % spośród p o n a d stu tysięcy za­ znajomo, rejestrowanych szamanów), jak i wśród odbiorców można słyszeć w n i m mongolskie udagan o t y m sa­ (na widzianych przeze m n i e seansach t e n p r o c e n t był m y m znaczeniu. jeszcze wyższy). Oczywiście, etnologowie nie skąpią A l e przecież szamanki, jakie dopiero co widziałem wyjaśnień. Zwraca się n p . uwagę, że w t y m patriar- w M o n g o l i i , wyglądały zupełnie inaczej. Stara Uldzij c h a l n y m społeczeństwie (męska d o m i n a c j a to kamień czy n i e w i d o m a C e n d - t o były intrygujące postacie, węgielny koreańskiego n e o k o n f u c j a n i z m u ) kobiecie których sam wygląd - przygięte w i e k i e m sylwetki, i n ­ nie przysługuje p r a w o d o rozkoszy, także seksualnej, trygujące fizjonomie - wyrażał osobowości ukształto­ więc szamanizm s t a n o w i klapę bezpieczeństwa. Zdają wane w w i e l o l e t n i m związku z ponadcodzienną rzeczy­ się t o potwierdzać przypadki szamanek bezżennych, wistością. I c h wiekowe, poniszczone stroje, d o których wśród których jest sporo t a k i c h , które porzuciły mę­ odnosiły się z t a k i m nabożeństwem, istne „święte ła­ żów. Deklarują one, że żyjąc ze swymi mężami nigdy chy", miały w sobie coś z prawdziwego sacrum, podczas nie zaznały takiej rozkoszy j a k teraz, gdy przychodzi gdy te kostiumy jak spod igły, z lśniących, nowocze­ do n i c h d u c h . snych materiałów, w ogóle nie mają potrzebnego we wszelkiej duchowości Obserwuję, z jaką radością starsze panie przyjmują u p r a w o m o c n i e n i a przez o d - słowa szamanki, która udziela i m wróżb i przestróg. wieczność. W oparciu o kolor chorągiewki, wyciągniętej na ślepo Powoli dopiero zacznie d o m n i e docierać, że p o w i ­ z podawanego zestawu, zapowiada radosne wydarzenia, n i e n e m inaczej odczytywać wartości leżące u podstaw a w najgorszym razie osttzega przed niebezpieczeń­ koreańskiego szamanizmu. Jest to b o w i e m raczej k o m ­ stwem, co praktycznie sprowadza się do tego, że radzi pleks p r o d u k c j i artystycznych, rozbudowany w s t o p n i u uważać n p . na samochody na przejściu. Po przepowied­ niespotykanym nigdzie indziej w świecie. Istny wielo­ n i kobiety ochoczo wciskają jej do rąk banknoty. bój sztuk pięknych, gdzie sukces szamanki mierzy się Bycie mudang daje satysfakcję nie tylko seksualną. w t a k i c h dyscyplinach, jak taniec, śpiew i recytacja Poza wszystkim to bardzo popłatna profesja. 91 �Jerzy S. Wasilewski * E T N O L O G W PODRÓŻY. KONFUCJUSZ PRZED K A M E R A M I , S Z A M A N K I PRZY M I K R O F O N I E za d a w n y m i , d o b r y m i czasami prawdziwej, jeszcze w t e ­ 8. dy wiejskiej (czy lokalnej) wspólnoty. Nowoczesna Korea powraca do swej k u l t u r o w e j N i e j e d e n raz w trakcie seansu szamanka znajdzie specyfiki, odszukuje i utrwala to, co się zachowało. okazję, by zadbać o d a t k i . Czasem obchodzi kobiety ze Tradycję traktuje się urzędowo. Dofinansowanie d o ­ słowami: „To dla was muszę być piękna, dajcie m i pie­ stają tylko te obrzędy, gdzie zachowana jest wierność niądze na k o s m e t y k i " . Może zresztą wypowiada je wobec f o r m tradycyjnych, stwierdzona ciągłość zwy­ d u c h dziewczyny i m i e n i e m H o g u , o twarzy zeszpeco­ czaju oraz ustny przekaz o r y g i n a l n y c h tekstów, i to za­ nej ospą, bo taka postać też f u n k c j o n u j e w szamań­ c h o w a n y c h w pamięci, a nie na piśmie! W składzie skim panteonie i bywa przywoływana w seansie jako komisji, która o t y m decyduje, jest etnograf, który w y ­ p a t r o n k a chroniąca o d tej choroby. szukuje i d o k u m e n t u j e takie zjawiska. Podobnie jak Pieniądze wręczane przez kobiety to przeważnie zabytki k u l t u r y materialnej, najlepsze formy zostają b a n k n o t y pięciomanowe (czyli pięć tysięcy wongów - sklasyfikowane i p o n u m e r o w a n e . W t y m katalogu ob­ równowartości czterech dolarów), a więc połowa tego, rzędów, obchodów świąt, przedstawień maskowych co składają mężczyźni. Mężczyźnie nie wypada położyć i odprawiających je ludzi, wszystkie elementy dostaną b a n k n o t u innego niż t e n o największym n o m i n a l e - swoje etykiety: „Żywy N a r o d o w y Skarb K u l t u r y " , „Nie­ 10 manów. A l e ludzie interesu nie podejdą do szaman­ materialne Okręgowe D o b r o K u l t u r o w e " , „Ważny M a ­ k i po wróżbę za drobne - sami zanoszą pieniądze na oł­ teriał Folklorystyczny n r 55". N u m e r o w a n i e tradycji. tarz, gdzie kładą je na głowach o f i a r n y c h wieprzy, i to Jej przekaz nie odbywa się przecież samoczynnie w p l i k u . Skądinąd, szamanka umie i c h do tego spro­ to w i e l o l e t n i proces uczenia się, nabywania umiejęt­ wokować - żartami, d o c i n k a m i albo wręcz zabawnym ności, p r a k t y k o w a n i a . O p a n o w a n i e wszystkich sza­ przymusem: wlokąc go z asystentkami za obie ręce, ze mańskich kunsztów t r w a 10-20 lat, w czasie których - śmiechem zaciągną opierającego się przed tą płatno­ asystentka pracuje, a czasem i mieszka z szamanka, ścią (nie pierwszą już dziś) do samego ołtarza. Uiściw­ przejmując jej wiedzę. Teraz już r o z u m i e m , dlaczego szy, a p o t e m zdjąwszy buty i poprawiwszy garnitur, de­ szamanka ma przymocowany m a l u t k i m i k r o f o n , o d l i k w e n t klęka i wybija głębokie pokłony. którego przewód idzie p o d k o s t i u m . Gdy się przebiera, Ten, k t o podejrzewałby, że jest to tylko forma auto­ widać, że nosi przywiązany w pasie kasetowy magneto­ reklamy biznesmenów (tak jak o zamiar przypodobania f o n . Zapewne jej uczennice będą korzystać z kaset się w y b o r c o m można było posądzać przebranych do ka­ z nagranym występem, ucząc się śpiewów i tekstów. mer oficjeli w części pierwszej), n i e c h łaskawie zauważy, Przekazywanie iż podchodzą o n i do ołtarza także wtedy, gdy akcja prze­ daru szamańskiego następuje w dwóch k i e r u n k a c h , dwa są b o w i e m typy szamanów: nosi się gdzie indziej, by niezauważenie dołożyć jeszcze dziedziczni i z powołania. Urząd po szamance może ob­ trochę banknotów. Chyba poprzez pieniądze najlepiej j ą ć jej córka, przeważają jednak przypadki, gdy adept widać, jak w szamańskim obrzędzie splata się to co na­ podejmuje decyzję w w y n i k u nieodpartego powołania, turalne i co wymuszone, co autentyczne i co na pokaz. manifestującego się jako rozstrój albo choroba. G u t organizowany jest lokalnie, ale finansowany by­ W trakcie jednego z seansów poznaję mężczyznę, wa odgórnie. N i e jest to ceremonia tania. W i e m , że na który stanowi t a k i właśnie przypadek. Lat trzydzieści, jeden z oglądanych przeze m n i e seansów władze miasta stylowy, by nie powiedzieć dandys, przyszedł z przyja­ wyasygnowały dla samej tylko szamanki i jej zespołu cielem i d w i e m a k o b i e t a m i e f e k t o w n y m i i szykownie - równowartość trzech tysięcy dolarów. Koszt i n d y w i d u ­ w markowe europejskie stroje - u b r a n y m i . W pewnej alnie zamawianego seansu jest zbliżony. W koreań­ c h w i l i wstępuje boso na scenę i zaczyna podskakiwać skich rodzinach gut urządza się przy k i l k u standardo­ na palcach, do pary z szamanka. R ę c e w górze, oczy za­ w y c h sytuacjach. Po pierwsze - w chorobie, gdy trzeba mknięte, na twarzy uniesienie. Wykrzykując opowia­ odpędzić złe duchy postaciujące jej przyczynę. Po wtó­ da, że zostanie szamanem, prosi d u c h y o pomoc. re - gdy trzeba zapewnić narodziny syna (a trzeba, bo W rozmowie próbuję dowiedzieć się, dlaczego chce bezdzietni, pozbawieni szansy synowskiego k u l t u , zo­ zostać baksu. Jego ojciec, majętny przemysłowiec, bła­ staną po śmierci błędnymi d u c h a m i , a nie przodkami, ga, by tego nie robił (status szamana-mężczyzny w spo­ których się czci). Po trzecie - na pożegnanie zmarłego, łeczeństwie jest dość niski, nawet m i m o wysokich za­ by jego dusza została odprowadzona w zaświaty, oraz robków). O n jednak wie, że m u s i n i m być - potrafi ob­ w żałobie (zwłaszcza jeśli śmierć miała charakter tra­ jaśnić to tylko słowami, że ma chwile przerażenia, iż giczny i trzeba żywym zapewnić spokój d u c h a ) . stałoby się z n i m i jego rodziną coś straszliwego, gdyby się tego wyrzekł. Typowa sytuacja, w której prywatnie zamawia się seans, to także stan żalu, rozczarowania, zawodu, po­ Przyjaciel traktuje go jak swego mistrza, m i m o że - czucia goryczy lub pretensji, co wyraża się j e d n y m k o ­ jak sam mówi - w odróżnieniu o d niego w ogóle nie reańskim Natomiast organizowany wierzy w szamańskie duchy. Chce b o w i e m przy n i m w miejskiej dzielnicy gut ma na celu zapewnienie ogól­ słowem wgłębiać się w różne f o r m y n a u k ezoterycznych, by nej pomyślności. Ogląda się go chyba także z nostalgii zrozumieć samego siebie i poznać swoją przyszłość. han. 92 �Jerzy S. Wasilewski • E T N O L O G W PODRÓŻY. KONFUCJUSZ PRZED K A M E R A M I , S Z A M A N K I PRZY M I K R O F O N I E o d rana po dziedzińcu, uwiązana za nogę. Teraz przy­ 9. szedł na nią koniec. Starsza szamanka - gość h o n o r o ­ wy - m a już w rękach łuk i strzały, którymi ją zabije. jeden Po k i l k a razy strzela do niej mało celnie, podbiega, rzu­ z wieprzy zostaje z męską p o m o c ą podniesiony i nabi­ ca o ziemię dalej w stronę bramy, znów strzela i znów Następuje k u l m i n a c y j n y m o m e n t ofiary - ty o d spodu na krótkie trójzębne widły, które teraz rzuca o ziemię, aż wybiegnie z nią poza bramę, gdzie j ą trzeba postawić pionowo, tak by całość wyraźnie usta­ wreszcie zabije (nie jestem tylko p e w i e n jak, bo działa ła w równowadze przez dłuższą chwilę. Będzie to znak, błyskawicznie, ukrywając ruchy, słabo je też widać że d u c h y przyjęły ofiarę, a t y m samym sprawdzian sku­ w ciemności, ale pewnie dorżnie kurę nożem, bo strza­ teczności szamanki jako ofiarniczki, toteż krząta się ły raczej chybiały c e l u ) . ona przy o f i a r o w a n i u , prowadząc rozmowę z d u c h a m i . 10. A l e najbardziej pomoże dołożenie pieniędzy wprost w rozwarty wieprzowy r y j . Znów zostanie do tego wciągnięty jeden ze sponsorów w g a r n i t u r a c h . Zapadł już zmrok, opustoszał dziedziniec świątyni, całodniową uroczystość zamyka krótka, m e l a n c h o l i j n a D e m o n s t r a c j ą mocy szamanki byłyby też klasyczne w nastroju ceremonia. t r i k i . Należą t u : c u d o w n e , samoistne utrzymywanie się u warg ciężkiego naczynia z wodą, wbijanie noża D w i e asystentki, w t y m córka szamanki, zbierają w pierś albo stąpanie po ostrzach służących do sieka­ i palą paski papieru z nazwiskami osób finansujących nia słomy, a wreszcie połykanie niekończącej się dłu­ uroczystość. N a t y c h rozwieszonych wszędzie białych gości wieprzowych jelit. Proszę m n i e nie pytać, jak to wstęgach wypisane są nie tylko imię i nazwisko, ale też się naprawdę robi - t y c h sztuczek na seulskich sean­ rok, miesiąc, dzień i godzina urodzenia - pełen zestaw sach nie widziałem. d a n y c h astrologicznych, służących do i d e n t y f i k a c j i człowieka i jego losu. N a zakończenie szamanka pokazuje, że bierze na siebie problemy i ciężary wszystkich obecnych, tyle że Dziewczyny siadają przed bramą wyjściową i kolej­ zastąpi ją w t y m dużo młodsza i silniejsza asystentka. n o wyczytując, czy raczej n u c ą c te dane, podpalają pa­ Z zarzuconym na plecy wieprzem ofiarnym, ugięta p o d ski. Podrzucają je w górę, a gdy opadają - l e k k i m i r u ­ jego ciężarem, obiega uliczki wokół murów świątyni c h a m i r a m i o n po kilkakroć podbijają, tak by do końca generała, a p o t zalewa jej wykrzywioną ze zmęczenia spłonęły w powietrzu, przekazując gdzieś wyżej i n f o r ­ twarz. mację o ofiarodawcach. W „Świątyni Dziecka" seans kończy się jeszcze Opadające płomyki, taniec unoszących je rąk i c i ­ mocniejszym akordem. Zło zostaje wygonione poza che, ledwie słyszalne śpiewanie. Prosta melodia, w i e l ­ bramę i t a m uśmiercone. Przeniesione zostanie naj­ kiej symfonii zbudować się z niej nie da, ale będzie do pierw na zupełnie zwykłą kurę, który przechadzała się mnie wracać czasami, wieczorem. 93 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dd6cbb021e478459ab8c3489b4764e41.pdf deed180d4d18e2946b0048ee54531f62 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2855 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2660 Title A name given to the resource Cywilizacja Transatlantyk. Ocean, Okręty, Przystanie Norwida i Gombrowicza / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.17-28 Creator An entity primarily responsible for making the resource Melbechowska-Luty, Aleksandra Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksandra Melbcclmwska-Luty » C Y W I L I Z A C J A , T R A N S - A T L A N T Y K O C E A N , OKRĘTY, P R Z Y S T A N I E N O R W I D A I G O M B R O W I C Z A O d rezultatów mylnego zamętu Z kagańcem w ręku do przyczyn zstępuję, ALEKSANDRA MELBECHOWSKA-LUTY Jak smutny żeglarz po schodach okrętu, Kiedy kotwicy szuka... burzę czuje... Cyprian N o r w i d W Cywilizacja Transatlantyk iosną 1958 r o k u M a r i a Dąbrowska pisała do Jerzego Giedroycia: „Gombrowicz, podobnie jak N o r w i d i Wyspiański, jest świetnym do­ Ocean, Okręty, Przystanie Norwida i Gombrowicza starczycielem cytat wchodzących o d razu w potoczną mowę, czym nieczęsto bywają nawet najwięksi pisarze [ . . . ] . Gombrowicz swoje myśli roztęczył i rozjarzył n a d wyraz sugestywnie. Odcięty o d źródeł, z których wypły­ wa, sam sobie jakby w sobie wydrążył praźródło i aż dziw, jak obficie z niego czerpie. W jego postawie jak w losie widzę - m i m o oceany różnic — pewne podo­ bieństwo z N o r w i d e m " . Jest rzeczą oczywistą, że upływ 1 Dedykuję czasu oddzielający Gombrowicza o d N o r w i d a określił Lubię i Edwardowi Wassermannom - moim i Zbyszka wiernym i c h różnice duchowe, ontologiczne i odmienność języ­ przyjaciołom ka. Warsztat literacki i poglądy o b u pisarzy zostały ukształtowane przez zupełnie inne okoliczności i ducha dziejów X I X i X X w i e k u . Dlatego t r u d n o porównywać i c h dokonania literackie. Estetyka tragifarsy, parodia, wa, a także cechy charakteru, pasje, imperatywy, myśli, antynomia, groteska, żart, ironia Gombrowicza zasad­ wybitna umysłowość, wysoki poziom intelektualny, ory­ niczo różnią się o d filozoficznych i profetycznych „prze­ ginalność, samoistność, nowatorstwo, niepokorna i nie­ kładni", paraboli, metafor i i r o n i i N o r w i d a , który po­ pospolita osobowość oraz szczególne chylał się n a d Historią, Sztuką, Religią, M i t e m , Ideą, N a r o d e m i Cywilizacją ludów. Gombrowicz na przekór snego życia i krytycznym stosunku do otoczenia. I to, że kpił z t y c h uniwersalnych pojęć, a na pewno odnosił się każdy z n i c h wniósł do życia umysłowego swej epoki coś do n i c h sceptycznie. Wszystko widział i opisywał „na niepowtarzalnego - własną wizję świata. N o r w i d był opak", wbrew obiegowym o p i n i o m , życie i twórczość prekursorem niezwykłych naówczas idei, myśli, pojęć podporządkował własnemu „ja", mawiał, że „jeżeli klę­ i trudnej do przecenienia teorii sztuki-pracy, podjętych kać, to tylko przed sobą". Jednak t e n egocentryk, N a r ­ później przez modernistów, cyz, ironista, mistrz absurdu i paradoksu, a zarazem ra­ a Gombrowicz stał się współtwórcą stylu powieści „świadomej siebie", wyprze­ cjonalista, który całe życie kreował swój wizerunek dzającym sztukę „doświadczenia ujemnego". i udawał przed ludźmi (a może i przed sobą?) kogoś i n ­ 2 Gombrowicz znał dzieła N o r w i d a i wysoko oceniał nego, był twórcą podszytym smutkiem, zwątpieniem, niepewnością, walczącym o swoje powinowactwo ujawniające się w bezkompromisowej ocenie współcze­ jego ingenium, może nawet po części identyfikował się człowieczeństwo. z n i m w swoich zmaganiach z otoczeniem; w tekście N o r w i d był poważny i zasadniczy; nieustępliwie poszu­ Ferdydurke kiwał swojej Veritas, propagował idee proroctwa i odno­ przywołał jego imię, które prowokuje „no­ woczesnych" mieszczuchów, a w Dzienniku wy moralnej człowieka, a pojęcia o ideale (przejawiają­ wymienił go jako jednego z najbardziej szlachetnych i wzniosłych c y m się w życiu i sztuce) lokował zawsze w najwyższych pisarzy. W i n n y m miejscu zastanawiał się, jak t r u d n o rejestrach. W jego świadomości przełamywało się d o ­ jest geniuszom unieść swą niezwykłość, jak i c h przytła­ świadczenie mistyczne i racjonalne; na równi czerpał cza stygmat własnej wielkości: „Piłsudski był przygnie­ z zasobu i n t e l e k t u i uczuć, darów rozumu i wiary. U l e ­ ciony a nawet przerażony Piłsudskim, Wyspiański nie gał silnym emocjom, ale starał się działać zgodnie z kar- mógł się ruszyć p o d ciężarem Wyspiańskiego, [a] N o r ­ tezjańską zasadą porządkowania myśli, tego naturalne­ w i d jęczał, dźwigając na barkach N o r w i d a " . go światła umysłu. Wszelako emocje często brały górę, 3 N i e można uciec o d biografii artysty. Przyjmując za b o w i e m - jak mówił Blaise Pascal - serce ma swoje ra­ temat t y c h rozważań głównie osobowość twórcy, jego cje, o których rozum nic nie wie. wewnętrzne przeżycie i motywacje, możemy się wes­ Jakiego więc pokrewieństwa można doszukać się przeć słowami samego Gombrowicza: „Jakże katastro­ między N o r w i d e m a Gombrowiczem? Czy istnieją jakieś falna okazała się metoda polegająca na zajmowaniu się p u n k t y styczne i czy coś łączy autora Vade-mecum z au­ samym tylko dziełem, w o d e r w a n i u o d osoby autora - torem Kosmosu! Jak pisała M a r i a Dąbrowska, zbliżają za tą abstrakcją poszły i n n e , odrywając jeszcze bardziej i c h do siebie powikłane losy i podobna postawa życio- dzieło o d osoby [ . . . ] , przenosząc wszystko na teren fał- 17 �Aleksandra Melbechowska-Luty * CYWILIZACJA, T R A N S - A T L A N T Y K O C E A N , OKRĘTY, P R Z Y S T A N I E N O R W I D A I G O M B R O W I C Z A szywej, kulawej p s e u d o - m a t e m a t y k i estetycznej [ . . . ] . To wszystko budziło opór środowiska, ale podsycało N i e w i e l e obchodzą m n i e romanse Szopena z George jeszcze skłonność poety do profetycznych i dydaktycz­ Sand - ale poza muzyką Szopena szukam samego Szo­ n y c h wystąpień. Klęski życiowe sprawiły, że rychło stał pena, c h c ę z dzielą zrozumieć twórcę, poza bajką, któ­ się nieszczęśliwym, podejrzliwym n e u r o t y k i e m , nie­ rą m i opowiada Рое, muszę odnaleźć tego, który opo­ znośnie uciążliwym dla otoczenia. Postrzegano go jako wiada, jako - zrozumcie to - jedyną rzeczywistość, je­ pyszałka, dziwaka i szaleńca piszącego trudne, niezro­ dyny k o n k r e t . Tak tedy z dzieła muszę wnioskować zumiałe teksty. Został zaszczuty przez prasę i koterie, 0 twórcy". odrzucony i zapomniany na długie lata. 4 Warszawie Gombrowicz przez całe życie grał z ludźmi i z sobą. dwudziestoletni C y p r i a n objawił się jako obiecujący O b a j pisarze d e b i u t o w a l i w k r a j u . W To, co myślał o własnym talencie, twórczości i miejscu poeta, który „do wszystkiego miał niepomierną zdol­ w literaturze, najlepiej wyrażają fragmenty listów pisa­ n o ś ć " , cieszył się uznaniem elit i n t e l e k t u a l n y c h , uzy­ n y c h - z przymrużeniem oka - do Jerzego Giedroycia. skał wstęp do salonów literacko-artystycznych i n a j ­ Ferdydurke lepszych domów. Sporo publikował, chociaż nie u n i k ­ runującym" (10 I I 1954), „jestem nieco zaniepokojony nął zatargów z cenzurą. W i t o l d miał start dużo t r u d ­ własną wielkością [ . . . ] , Argentyńczycy leżą przede m n ą niejszy; jego wczesne u t w o r y bywały akceptowane, na­ p l a c k i e m " (6 V I I 1954), „już nie ma wątpliwości, że w e t podziwiane, ale budziły też zdumienie, k o n t r o w e r ­ wyskoczyłem na wieszcza, sje i złośliwą krytykę. Po wyjeździe z Polski resztę życia (25 spędzili na emigracji, po części z w y b o r u , po części N A J W I Ę K S Z E G O P I S A R Z A P O L S K I E G O " (18 V I „to bomba atomowa, utwór o działaniu pio­ I I I 1958), „jestem geniusza za granicą i objawiciela" uważany za z konieczności. W 1939 r o k u Gombrowicza odcięła o d 1961), Dziennik „to książka mająca rzeczywiście wpływ k r a j u w o j n a ; p o t e m już nie chciał wracać a n i przeno­ na umysły [ . . . ] , na k i e r u n e k rozwojowy polskiej i n t e l i ­ sić się do „polskiego L o n d y n u " . N o r w i d wyjechał za gencji" (26 X 1962), „już wyskoczyłem na Mickiewicza granicę w 1842 r o k u , aby „doskonalić się w sztuce N . 2" (23 V 1962). Tak budował sobie p o m n i k , praco­ rzeźbiarskiej". Parokrotnie zamierzał powrócić do Kró­ wał usilnie n a d autokreacją, ale też kpił z siebie, bo­ lestwa; w 1855 r o k u ukazem władz carskich został w i e m sądził, że wszelkie poczynania ludzkie, także pisar­ uznany za wygnańca. I c h codziennością było ubóstwo, stwo, powinny wnosić w życie luksus śmiechu, bezinte­ zabieganie o pożyczki, poniżenie, walka o przetrwanie. resownej zabawy i „szał rozkoszowania się absurdem". 7 N o r w i d nigdy nie zaistniał na emigracji tak, jak n p . M n i e j zabawne były te głosy k r y t y k i , które boleśnie C h o p i n czy M i c k i e w i c z ; przez czterdzieści lat wegeto­ go dotykały i poniżały. Miał apologetów, ale i zajadłych wał na granicy nędzy i umarł w przytułku. G o m b r o ­ przeciwników. Po w y d a n i u Ferdydurke wicz żył w A r g e n t y n i e z urzędniczej pensji w Banco Polaco, ze s k r o m n y c h honorariów i stypendiów uzyski­ utwór cząstkowo, zawsze p o d kątem bieżącej potrzeby niejszych latach doczekał się sukcesów, sławy, nagród. i pozostają tylko „w luźnym, raczej towarzyskim, sto­ O b a j uważali, że twórcy należy się pomoc o d społe­ sunku ze światem ducha", nie dorastają do poziomu czeństwa, które w i n n o m u zapewnić choćby elemen­ sprawy, którą mają o c e n i ć . Z tego „rodzi się cały skan­ tarną egzystencję, jeżeli to „społeczeństwo polskie jest dal k r y t y k i i jej niemoralność". W j a k i sposób człowiek M a t k ą , Siostrą, a nie jędzą piekielną, płaczącą n a d [...] odmawiającą „jest zofią"), zarzucał i m , że nic nie rozumieją, odczytują t e n w a n y c h dzięki staraniom Jerzego Giedroycia. W póź­ umierającymi (która książką o degradacji i niedojrzałości, c y r k i e m a nie filo­ niższy może krytykować wyższego? „Iksiński, osądzają­ i m kruszyny życia cy człowieka tej klasy, na przykład, co N o r w i d , umiesz­ cza siebie w sytuacji karkołomnej, niemożliwej. Gdyż, 1 chleba, i uznania, n i m u m a r l i " . „Niech Pani powie 5 każdy artysta, co bezinteresownie dla prawdy coś pra­ aby sądzić N o r w i d a , musi być powyżej N o r w i d a - a jed­ cował, przez co przeszedł [ . . . ] , jeżeli wpierw z nędzy nie nocześnie jest poniżej N o r w i d a . Ten zasadniczy fałsz umarł albo w szpitalu wariatów nie zamknięty". G o m ­ wywołuje nie kończący się łańcuch dalszych fałszów". 6 8 browicz, który w okresie trudności finansowych bia­ G o m b r o w i c z został za życia uznany za w i e l k i e g o dał, że czeka go „bryndza, klęska, katastrofa", z naci­ pisarza i myśliciela, a N o r w i d nie doczekał się tej sa­ skiem podkreślał, że społeczność polska zobowiązana tysfakcji. W 1850 r o k u , odpowiadając na zarzuty d o ­ jest do stworzenia artyście na emigracji o d p o w i e d n i c h tyczące Promethidiona warunków twórczej pracy. stwo", „ciemność i zawiłość", „gmatwanina wyrazów (ocenianego j a k o „szał i głup­ I N o r w i d , i Gombrowicz czuli się niedocenieni, nie- i myśli" biednego szaleńca), pisał z rozpaczą d o Jana rozumiani, odrzuceni, t y m bardziej że żywili niewzru­ Koźmiana: „miejcie t r o c h ę p o k o r y i wyznajcie żem szone przekonanie o własnej wartości, a nawet wielko­ nie w a r i a t - że nie c i e m n o piszę, ale w y c i e m n o czy­ ści. A u t o r Promethidiona chciał się stać nauczycielem t a c i e " . W y p o m i n a ł k r y t y k o m , że nie wiedzą, j a k m ó ­ n a r o d u , p r o r o k i e m , a u t o r y t e t e m m o r a l n y m . Pragnął wić o rzeczach sztuki, bo nie znają warunków tworze­ 9 o d n o w y społeczeństwa, próbował wpływać na świado­ nia, umieją t y l k o „beczeć i szkodzić". Tymczasem za­ mość i światopogląd otaczających go ludzi. W i e l e wy­ d a n i e m k r y t y k i jest „wszystko postawić na właściwym magał o d siebie i i n n y c h , a gdy doznawał zawodu, upo­ miejscu i otworzyć o k n o - pozostawiając resztę świa­ minał się o zasady choćby elementarnej przyzwoitości. tłu i czasowi - n i c w i ę c e j ! " . Jeżeli artysta nie widzi 18 �Aleksandra MeUxchowska-Luty * C Y W I L I Z A C J A , T R A N S - A T L A N T Y K O C E A N , OKRĘTY, P R Z Y S T A N I E N O R W I D A I G O M B R O W I C Z A „zbiorowego obrazu swej rzeczy względem p u b l i c z n o ­ nie odsłaniają się „Prawdy, Hasła, Filozofie, M o r a l n o ­ ści, nie jest w stanie dalej trwać, i t y m sposobem za­ ści, Religie, Kodeksy - wszystko to już było" biera się człowiekowi więcej niż utwory, bo twór- 1955). czosc . wał z tej k l a t k i " . M i c k i e w i c z „wykuł kształt polskiego u (Dziennik Uciekał o d p o l s k i c h królów duchów, „wylaty­ ducha, dziś ja, jak Mojżesz, wyprowadzam Polaków N o r w i d a i Gombrowicza łączy w i e l o l e t n i a w a l k a z krytyką, ale najbardziej wyraziste analogie rysują się z n i e w o l i tego k s z t a ł t u " . w i c h „naprawczym" stosunku do społeczności p o l ­ do niego Giedroyć - ma Pan t a l e n t wzbudzania na­ skiej, krajowej i emigracyjnej, w skłonności d o perswa­ miętności. zji i sprawowania „rządu dusz" n a d r o d a k a m i . A u t o r 14 D r o g i Wieszczu - pisywał I r o n i a N o r w i d a przesycona była cierpieniem, a po­ Zwolona kategorycznie rozprawiał się z przywarami Po­ rażająca laków i wypowiedział wiele ostrych słów o narodzie śmiech, o k r u t n y żart, groteskę i absurd. Wszelako, nie i społeczeństwie (które to pojęcia rozdzielał). Pisał, że w i a d o m o do końca, j a k i G o m b r o w i c z był naprawdę, arystokracja nasza to salon francuski, demokracja to jak myślał i czuł, kiedy zdejmował maskę. W 1961 ro­ karczma flamandzka, a szlachta - k u pisał w Dzienniku, parafiańszczyzna. Polska to tylko w i e l k i sztandar narodowy, „ostatnie na ironia G o m b r o w i c z a wyrażała się przez że był kimś „z nieprawdziwego zdarzenia", człowiekiem, który siebie szukał, m i m o że globie społeczeństwo, a pierwszy na planecie naród [ i ] zawsze wynosił się p o n a d i n n y c h . Niezależnie tak, jak dziś jest, to Polak jest olbrzym, a człowiek wszystkich negacji i bluźnierstw przeciwko obiegowym w Polaku jest karzeł - i jesteśmy k a r y k a t u r y " . od Mówił a nadużywanym k r y t e r i o m wartości wcale nie uciekał więc N o r w i d o „człowieku zbiorowym" swojej epoki, o d Niepojętego i Niewyrażalnego, o d spraw D u c h a o ludziach lękliwych sumień, nikczemnych, i o środo­ i A b s o l u t u . Wyznawał, że przeżywa niepokoje metafizycz­ wisku, w którym „każda książka wychodzi za późno, ne. Fascynowały go „otchłanne" doznania Nietzschego a każdy czyn za wcześnie". G ł ę b o k o go poruszała spra­ i myśl Heideggera, „przepaść istnienia", tajemnica by­ 11 wa powstań polskich; popierał zrywy niepodległościo­ t u i ingerencja Złego w świecie. Uważał, że ma prawo we, ale sprzeciwiał się bezsensownej ofierze k r w i : „do do „metafizycznej powstania mieczem trzeba powstania siłą myśli [ . . . ] . Ja i transcendentalnego deszczu", po w a r u n k i e m że nie nie wierzę, ażeby krew zdobywała przyszłość. Ja wierzę, sprzeniewierzy się codzienności. że pot czoła, ale nie k r e w " . 1 2 Odrodzenie n a r o d u m o ­ burzy, do kosmicznej katastrofy D u c h o w a wspólnota naszych rozdzielonych stule­ że dokonać się t y l k o przez pracę, a elity umysłowe m u ­ c i e m pisarzy u j a w n i a się też w i n n y c h kwestiach. O b a j szą przekształcić się w inteligencję zawodową zdolną opatrywali k o m e n t a r z a m i swoje u t w o r y bądź występo­ do przebudowania polskiej świadomości. w a l i w r o l i narratorów, wykazywali również upodoba­ Gorzka i r o n i a N o r w i d a przejawiała się w wyrazi­ nie do słowotwórstwa. N o r w i d dociekał „pierwszego stym zarysie charakterów i postaw l u d z k i c h zarówno wygłosu" wyrazów, obnażającego i c h późniejszy, se­ w słowie pisanym, j a k i satyrycznych szkicach. G o m ­ mantyczny pozór, a Gombrowicz bawił się n i m i , żon­ browicz równie silnie j a k N o r w i d był uwikłany w spór glował, używając fraz paradoksalnych, z polskością, ale wyrażał swoje protesty inaczej. Prze­ i słów-dziwolągów, czasem sprowadzanych tylko do nikliwie gardził dźwięku. Podobnie d o t y k a l i spraw zasadniczych o d n o ­ miernotą i p a r t a c t w e m , gromił, szydził, prowokował, szących się do historii, współczesności i k o n d y c j i ludz­ z lubością szargał fałszywe świętości i autorytety, sto­ kiej, zastanawiali się n a d upływem i przezwyciężaniem sował „odświeżającą chłostę i uzdrawiający śmiech", czasu. C y p r i a n intensywnie przeżywał etos historii, bo mniemał, że „wszystko co dotyczy Polaków jest mówił o wiecznym powrocie do źródeł, a W i t o l d pisał rozpoznawał zjawiska społeczne, archaizmów kretyńsko głupie i p o n u r o śmieszne" (list do J. Gie­ o dwoistości życia i myślenia, o hołdowaniu dwóm o d ­ droycia z 18 V I I 1954). Uderzał w zasadę n a r o d o w e ­ m i e n n y m systemom - światu magicznemu i racjonal­ go s a m o u w i e l b i e n i a , w „niewiarygodne spłycenie n e m u . Przecięcie przyszłości i przeszłości „w samym głów p o l s k i c h " . C h c i a ł wyzwolić Polaków z polskości, punkcie przemijania pozwala odczuć, że t o , co było, z i c h chorej przeszłości dziedzicznie obciążonej „nie­ ciągle u s t a n n y m u m i e r a n i e m " i presji życia zbiorowego na z przeszłością jest więc ciągłym d o p r a c o w y w a n i e m się jednostkę, wypracować dystans d o „stylu polskiego", jej, powoływaniem do b y t u . Przeszłość t o p a n o p t i k u m «jest», jest j a k o coś «byłego». Obcowanie wynieść o s o b ę p o n a d masę. O b a l a ł stereotypy i zdzie­ zrobione z okruchów, rał maski przez „parodię f o r m y i parodię d u c h a " . Prze­ wszystko, mieć pełną, żywą, wypełnioną osobami, k o n ­ w r o t n i e rozprawiał się z zastaną i dawną kulturą (cho­ kretną". ciaż w gruncie rzeczy był wierny starej t r a d y c j i ) , de­ twórców: maskował naiwną grę polskiej i n t e l i g e n c j i i doraźne C h o p i n a . Stworzyli też równoległe pojęcia ezoterycz­ cele pisarzy. Wiedział, że po w o j n i e polscy twórcy nego pierwiastka, zwanego przez N o r w i d a „Kształtem" 15 [ale] m y ją chcemy, mimo O b a j pisarze m i e l i t y c h samych u l u b i o n y c h Dantego, Szekspira, Goethego, „znaleźli się w k l a t c e " , ale nie mógł znieść, że niektó­ (wizyjna postać ducha h i s t o r i i w n o w e l i rzy zmieniali osobowość j a k m a r y n a r k i . Byrona, Stygmat), Przyznawał a przez Gombrowicza „Formą" l u b „Kształtem", który się do sceptycyzmu wobec t a k i c h wartości j a k p a t r i o ­ jest c z y n n i k i e m burzącym bądź porządkującym wszel­ tyzm, wiara, zacność, honor, wykazywał, j a k ironicz­ kie przejawy życia i działalności człowieka. 13 19 16 �Aleksandra Melbechowska-Luty * C Y W I L I Z A C J A , T R A N S - A T L A N T Y K O C E A N , OKRĘTY, P R Z Y S T A N I E N O R W I D A I G O M B R O W I C Z A Jeszcze inną analogią i c h myśli było postrzeganie kokieterii i pilnie strzeżonych pozorów tego świata p u ­ n a r o d u Izraela i jego znaczenia dla ludzkości. N o r w i d stoty, masek, „woskowych łez" i ślicznie wiązanych kra­ przypisywał Żydom starszeństwo w historii, czerpał i n ­ watów. Gombrowicz bez pardonu atakował salony; t a m spiracje z B i b l i i , która była dlań świętą księgą mistycz­ spotyka się t e n styl szarmancki, podrygiwanie fraków, nego poznania i źródłem O b j a w i e n i a ; wierzył, że Judea taniec peruk, perfumy, konfekcję Złotousta wniosła niezniszczalne wartości do życia d u ­ „w miarę opieprzoną". Należy zniszczyć, rozbić salony. chowego człowieka. G o m b r o w i c z uważał, że Żydzi za­ W 1953 r o k u pisarz obserwował na koncercie w C o l o ­ w a r l i w sobie najważniejsze inspiracje świata i odcisnę­ nie: hrabiostwo, znakomity tłum, paradę nazwisk, god­ l i pieczęć swoją na dziejach. Ten naród stał się tak ności, tytułów, pieniędzy i władzy, ale gdy zbliżył się do męską i damską w i e l k i przez poniżenia, które przetwarzają się w twór­ n i c h „nastąpił zmierzch bogów, zniknęła wielkość i po­ czość i postęp, w ciągłe odradzanie się. waga". D a m y wpinały sobie Wagnera we włosy jak bry­ W istocie ludzkiej Gombrowicza ekscytowała przede lantową agrafę; niemiecki pianista galopował jak koń, wszystkim triumfująca „młodość wiecznie naga", po­ grał jak bokser, który dosiadł Mozarta. A p o t e m rozle­ czątek życia, rozkwitająca cielesność, piękno dziewcząt gły się oklaski znawców, amatorów, ignorantów i „sta­ i „giętkie h a r m o n i e " chłopców, a także dziecięcość dowe". Każdy klaszcze, bo wszyscy klaszczą. 20 tkwiąca w człowieku. N o r w i d kochał młodość i urodę Polskie środowiska emigracyjne często bywały nie­ ciała, ale ponad wszystko podziwiał i czcił starość, jej spójne, skłócone, rozpolitykowane, niszczące talenty. mądrość, doświadczenie i smutek, dlatego w całej swej N o r w i d i G o m b r o w i c z , dramatycznie zmagając się twórczości - literackiej i plastycznej - stale powracał z emigracją, starali się ulokować na t y m pograniczu, do archetypicznych figur starców, mędrców, proroków, gdzie sztuka styka się z życiem, a nawet je przewyższa. kapłanów, pielgrzymów, z którymi się identyfikował. A u t o r Trans-Atlantyku był przekonany, że siła twórcza W jeszcze i n n y m obrazie rzeczywistości obaj z wielką przezwycięża wszelkie okoliczności i oderwanie o d wrażliwością odczuwali wspaniałość i piękno miast, ale swego naturalnego miejsca nie może zaszkodzić praw­ również dostrzegali i c h antynaturę, drugie, „podziem­ dziwie w i e l k i e m u artyście. „Rimbaud? N o r w i d ? Kafka? n e " życie - Gombrowicz slumsy i śmietniki Buenos Słowacki?... (rozmaite bywają wygnania). Sądzę, że ża­ Aires, N o r w i d labirynty i lochy Wenecji, r u i n y jej b u ­ d e n z n i c h nie przeraziłby się zbytnio t y m właśnie ga­ d o w l i . Miasta „sklepią się, budują i rozwijają na k l o ­ t u n k i e m piekła. Przykrą jest rzeczą nie mieć czytelni­ akach [ . . . ] . Leniwe ramię rozkładającego się olbrzyma ków - bardzo nieprzyjemnie nie m ó c wydawać swoich przeciąga się, ale nieustającą walkę co dnia i co chwila utworów - wcale nie jest słodkie być nieznanym, [...] toczy - coś jakby wciąż gnijący L a o k o o n , przewraca się ale sztuka naładowana jest pierwiastkami samotności w pieczarach stolic p o d u m i e c i o n y m i gładko ulica­ i samowystarczalności, znajduje ona swoje zadowole­ mi". nie i swoją rację b y t u w sobie s a m e j " . 1 7 Urzekała i c h „zielona natura świata". M i e l i też 21 podobny stosunek do zwierząt. Gombrowicza raniła „otchłań i c h bólu", ów bezsens i bezkres cierpienia, • •• które jest „nagim f a k t e m ziejącym absolutem rozpaczy" i ta łatwość w odbieraniu i m życia dla własnych za­ chcianek lub p o t r z e b . 18 Bezpowrotne odejścia, wychodźstwo, podróże spi­ N o r w i d , który rozmawiał ze nają biografie N o r w i d a i Gombrowicza, m i m o że roz­ zwierzętami, bo nawet „psalmy mówił z koralem, mijały się w czasie, miały o d m i e n n e motywacje i p u n k ­ a z delfinem pacierz", traktował je z sympatią i zrozu­ ty docelowe. Peregrynacje morskie o b u pisarzy można m i e n i e m . Widział w n i c h „parabolicznych braci na­ uznać za zbieżność czysto przypadkową, l u b - jeśli k t o szych", należących do wspólnej familii żyjących i czują­ w o l i - postrzegać je jako zjawisko metafizyczne, tajem­ cych istot, studiował i c h mowę i zachowania, i napisał 0 n i c h piękne opowiadanie Ostatnia niczą okoliczność, impuls, który uruchomił w i c h z bajek. Wyłożył twórczości oceaniczne wątki ogarniające obszary u n i - w n i m tezę, że „wszelki żyjątek" posiada uczucia praw­ versum. dy, a jego pierwotne „spół-położenie" z człowiekiem o d samego siebie, o d miejsca stałej egzystencji, pracy, przestało istnieć, gdy t e n zaczął wszystko podstępem otoczenia, chwytać, zabijać i „dla samego siebie z-użytecznić". szczęść. Trzeba uciekać, bo „tu" jest źle, a „tam" będzie 19 Z y g m u n t Freud sądził, że podróż jest ucieczką monotonii, rutyny, niepowodzeń i nie­ Wśród różnych przejawów życia, N o r w i d a i G o m b r o ­ lepiej l u b choćby inaczej i my staniemy się i n n i . Złud­ wicza szczególnie zajmowała kwestia obyczajowości elit ne wrażenie. Ludzie wędrowali, pielgrzymowali, po­ snobizmów dróżowali o d najdawniejszych czasów szukając o d ­ 1 konwenansów. Obracając się w tych środowiskach nie mienności (a więc różnicy), ale przede wszystkim wła­ towarzyskich, „stylu" salonowego, jego byli w stanie i c h zaakceptować, chociaż sami ulegali snej tożsamości. M a r z y l i o d o t a r c i u na wyspy szczęśli­ n i e w i n n y m snobizmom — Cyprian wywodził swój ród o d we, odbywali podróże p o d y k t o w a n e rozpaczą bądź na­ n o r m a n d z k i c h przodków i szczycił się parantelą z rodzi­ dzieją, podejmowali eskapady awanturnicze, senty­ ną Sobieskich, a W i t o l d przechwalał się drzewem gene­ mentalne i „malownicze". W epoce N o r w i d a , do ka­ alogicznym i uważał za „Plantageneta". N o r w i d odcinał n o n u literatury weszły rzeczywiste bądź imaginacyjne się o d powierzchownego b l i c h t r u , wyszukanych manier, opisy w y p r a w J o h a n n a W o l f g a n g a G o e t h e g o 20 do �Aleksandra Melbechowska-Lury • C Y W I L I Z A C J A , T R A N S - A T L A N T Y K O C E A N , OKRĘTY, P R Z Y S T A N I E N O R W I D A I G O M B R O W I C Z A Pocztówka w y d a n a w 6 0 rocznicę wypłynięcia m/s „Chrobry" d o A r g e n t y n y , 1999, N a d b a ł t y c k i e C e n t r u m Kultury w Gdańsku W i t o l d G o m b r o w i c z przy p a r t i i szachów, Vence, 1967, fotografia W 60. rocxnkq w b i c i a x Gdyni m / » Chrobrz Marjanam Witoldem Gombrowiczem na pokłodch w M u z e u m Literatury w Warszawie W i t o l d G o m b r o w i c z z żoną R i t ą , Vence, maj 1969, fotografia w M u z e u m Literatury w Warszawie Cyprian N o r w i d , fotografia z k w i e t n i a 1856 r o k u 21 �Aleksandra Mdbechowska-luly • C Y W I L I Z A C J A , TRANS-ATLANTYK O C E A N , OKRĘTY, P R Z Y S T A N I E N O R W I D A I G O M B R O W I C Z A 22 �Aleksandra Melbechowska-Luty • C Y W I L I Z A C J A , T R A N S - A T L A N T Y K O C E A N , OKRĘTY, P R Z Y S T A N I E N O R W I D A I G O M B R O W I C Z A W ł o c h , Juliusza Słowackiego do Z i e m i Świętej, C h a r - od „bezhonoru les'a Baudelaire'a na Cyterę, Etienne'a Cabeta do I k a - i „hańby domowej", o d tych ludzi, którzy później wszczy­ rii nali bójki na pogrzebie Mickiewicza i tańczyli na balu ( u t o p i j n e j k r a i n y sprawiedliwości i przede wszystkim Wędrówki Chude i równości) Harolda Byrona. polskiego", „trywialnego p o l a c t w a " w Hotel Lambert po zgoriie Krasińskiego. Wiązał duże necesse est. D o przemierzania o g r o m n y c h nadzieje z pobytem w Stanach Zjednoczonych, bo pocią­ przestrzeni wód służył okręt, który utrwalił się w świa­ gał go demokratyczny ustrój tego kraju, wizja wolnego domości państwa, które było niejako „przedłużeniem" Europy, ale Navigare zbiorowej jako archetyp, figura mityczna dawało każdemu równe możliwości pracy i awansu. i magiczna, przypisana pojęciu drogi i żeglugi życia. Był łodzią płynącą przez morze namiętności do Góry O c a ­ ... p r z e r y w a m C i , Panie, lenia, a jego maszt kojarzono z osią świata i drzewem B o w żagle dmiesz, a n i e chcesz dobywać k o t w i c y : kosmicznym. W świecie symboli oznaczał m . i n . żywot A m e r y k a n i e któż są?... i los człowieka, przemijanie, śmierć, trumnę, zmar­ twychwstanie, nieśmiertelność, nieskończoność, d u ­ Europejczycy! G d y już poczułem, że spod mojej stopy szę, naczynie, świat snu, wielkie myśli, stateczność, Usuwała się ziemia E u r o p y - n a t c h n i e n i e poetyckie, potęgę, ojczyznę, państwo, na­ I albo morza zostawały głębie, dzieję, szczęście, wszechświat „zamknięty" oraz S ł o ń c e A l b o azjackiej łaska ambasady, i Księżyc jako dwie łodzie pływające po niebiańskim Ja - oceanie. O k r ę t y zawijały do portów H i s t o r i i , M i t o l o g i i odleciałem, jak czynią gołębie, Wężom i płazom zostawując i L i t e r a t u r y począwszy o d A r k i Noego, „wiosłoskrzydłych" okrętów Odysa i Argonautów, aż do czasów, Wcześniej gdy pojawił się Statek pijany R i m b a u d a „Prądem Rzek poeta zdrady. odbył dwie podróże morskie; w 1845 r o k u płynął z Senigalii do Triestu, w obojętnych niesion w ujścia s t r o n ę " i wyszły w morze 1848 ogromne m a c h i n y naszej cywilizacji - z N e a p o l u do Palermo, a następnie przez Morze Sród- oraz jej prawdziwa historia - niezliczone wyprawy w o ­ kierkę, L o n d y n i P o r t s m o u t h . N a d Tamizę przybył lotniskowce i łodzie p o d w o d n e o napędzie a t o m o w y m . W t y c h gra­ I ziemne i Egejskie aż do K r e t y i w pobliże południo­ w y c h wybrzeży G r e c j i . Za ocean wyruszył przez D u n ­ n i c a c h mieści się wielowiekowa legenda i m i t żeglugi 3 g r u d n i a 1852 r o k u , a trzynastego wszedł na pokład jenne, h a n d l o w e , rozbójnicze, odkrywcze i badawcze. okrętu towarowego - Trwa pamięć o statkach K o l u m b a , Vasco da Gamy, Magellana, Francisa Drake'a i Jamesa Cooka. Po oce­ d a w n y służący jego ojca. N o r w i d miał przy sobie t y l k o i skazanego na wieczną wędrówkę Latającego H o l e n ­ dwie gwinee i m o d l i t e w n i k ofiarowany m u w 1845 r o ­ dra, a k a p i t a n N e m o wciąż penetruje głębiny na swym k u przez Marię Kalergis. Statek zawinął do p o r t u N a u t i l u s i e . Pływają do dziś, bo żyją w tradycji. w N o w y m J o r k u 11 lutego 1853, po, bez mała, dwóch Morze i okręty fascynowały naszych romantyków, miesiącach męczącej i obfitującej w dramatyczne m o ­ m . i n . M i c k i e w i c z a i Słowackiego, który chciał być mój). m e n t y żeglugi. W czasie rejsu umarła nagle „piękna (Testament I r l a n d k a " i dwoje niemowląt; początkowo nie sprzyjał W polskiej poezji tego czasu, bodaj najpiękniej­ wiatr, później, koło I r l a n d i i , zaskoczyły i c h burze, roz­ szym u t w o r e m , poświęconym walce z żywiołem morza, trzaskał się maszt i c z t e r o k r o t n i e zerwały żagle. Rozbi­ jest wizyjny sonet M i c k i e w i c z a Burza. ły się płynące w pobliżu okręty. N o r w i d opisywał te dramatyczne m o m e n t y w listach d o M a r i i Trębickiej Z d a r t o żagle, ster prysnął, r y k wód, szum zawiei, i powracał do n i c h w s p o m n i e n i e m , m . i n . w Głosy trwożnej gromady, p o m p złowieszcze jęki, i Białych O s t a t n i e l i n y m a j t k o m wyrwały się z ręki, kwiatach oraz l i c z n y c h wierszach. S ł o ń c e k r w a w o zachodzi, z n i m reszta nadziei, W i c h e r z t r y u m f e m zawył, a na m o k r e góry, M u s i a ł e m rzucić się za t e n O c e a n , W z n o s z ą c e się piętrami z m o r s k i e g o o d m ę t u , N i e a b y m szukał A m e r y k i - ale Wstąpił genijusz śmierci i szedł do okrętu, Ażebym nie był t a m . . . O ! wierz m i , Pani, Jak żołnierz szturmujący w p o ł a m a n e mury. Ze dla zabawki nie szuka się g r o b u [...] N a pólokręgu przeciwległym g l o b u . [...] Horacy pisał w Listach, że ci „którzy pływają po m o ­ rzach, odmieniają klimaty, ale nie myśli". W 1852 roku D n i e były głodu, p r a g n i e n i a i i n n e , N o r w i d postanowił wyjechać do A m e r y k i , która stała D n i e m o r u , dzieci konały n i e w i n n e się jego Ikarią - ziemią wyobrażoną. 22 Evans" porności). Odprowadził go w tę podróż ubogi szewc, anach błąkają się jeszcze cienie Sindbada Żeglarza „sternikiem d u c h a m i napełnionej łodzi" żaglowca „Margaret ( k a p i t a n Isaiah Pratt, 168 pasażerów, 1000 t o n w y ­ Decyzja opuszcze­ D l a m l e k a m a t e k , które niewczas psowa. nia Francji została podyktowana rozczarowaniem i roz­ Widziałem także o k r ę t a rozbite paczą, a złożyło się na nią wiele powodów: fatalna sytu­ I twarze m a j t k ó w wątpiących o naszym; acja materialna, brak stałego zajęcia, depresja i uczucie W i d z i a ł e m m a r n o ś ć ludzką tak, j a k n i g d y ! obrzydzenia do społeczności emigracyjnej. Poeta uciekał A l e - bez kłamstwa - ale w prawdzie nagiej; 23 Czarnych �Aleksandra Melbechowska-Luty • C Y W I L I Z A C J A , T R A N S - A T L A N T Y K O C E A N , OKRĘTY, P R Z Y S T A N I E N O R W I D A I G O M B R O W I C Z A Wrażenia z oceanicznego szlaku utrwalił N o r w i d w dzienniku podróżnym ilustrowanym rysunkami, które zachwyciły J. I . Kraszewskiego wrażliwością i au­ tentycznością przeżycia. Dziś znamy tylko k i l k a t a k i c h szkiców: dwa z „Margaret Evans" i jedną akwarelę m a ­ lowaną na parowcu „Pacific". N a żaglowcu poeta o d ­ tworzył w i d o k pokładu z pracującymi marynarzami i s a m o t n y m człowiekiem wspartym o burtę oraz wnę­ trze p o d pokładem, z kobietą karmiącą niemowlę przy rozwieszonych pieluszkach, postaciami i n n y c h podróż­ n y c h , drabiną i l i n a m i . K i l k a lat później narysował już „z n a t u r y wspomnień" większą kompozycję, przedsta­ wiającą u b o g i c h emigrantów, gromadę znękanych mężczyzn, kobiet i dzieci drzemiących lub czuwających w ciasnym pomieszczeniu p o d pokładem kruchego ża­ glowca. Z p o w r o t n e j podróży parostatkiem pochodzi barwny szkic, podpisany „na Oceanie małym", z w i d o ­ k i e m wysokiego o l i n o w a n i a , zarysem błękitnych fal, postacią marynarza i sylwetkami szybujących mew. Wspomnienie atlantyckiej podróży, jej przyczyn i k o n ­ tekstów, powróciło jeszcze po l a t a c h w dwóch symbo­ licznych rysunkach N o r w i d a . Alegorią jego „odejścia" o d paryskiej egzystencji jest późna kompozycja „z k l u ­ czem", wyobrażająca energicznie naszkicowany pejzaż m o r s k i z kołyszącą się na falach łodzią żaglową, i - co znaczące - porzuconą na brzegu lirą. Poeta podpisał tę pracę g r e c k i m alfabetem: „Kipar «i» ssos N o r w i d 1876", przyrównując swe imię do greckiej nazwy ża­ łobnego drzewa - cyprysa. Dużo wcześniej, bo w 1858 r o k u , „rzucił na papier" dynamiczny, ekspresyjny szkic biegnącego mężczyzny. Z e n o n Przesmycki nazwał t e n rysunek Rozpoczną ucieczką pędzącego na oślep czło­ wieka „z kurczowo zaciśniętymi n a d głową rękoma w wichurze wzbijającego się p y ł u " . ' 2 N o r w i d miał jeszcze jeden prywatny powód, by wyjechać do dalekiego kraju - chciał stracić z oczu Marię Kalergis, zapomnieć o swojej zawiedzionej miło­ ści, „pochować łzy w O c e a n i e " . D w a d n i przed w y j ­ ściem w morze wysłał do Jana Koźmiana konfesyjny wiersz, z wyraźnymi aluzjami i n u t ą żalu do „białej cza­ rodziejki", towarzyszki jego włoskich „dni l a u r o w y c h " . C o k o l w i e k s ł o ń c a w żaglach się prześwieca, O m u s k a maszty lub na fale s-pryska: Mgły n i k n ą n i b y z a s ł o n a kobieca, O b ł o k i widać za nią j a k z w a l i s k a ! . . . „Czemu zwaliska? i czemu zasłona? C z e m u niewieścia?..." - k r y t y k n i e c h już pyta, I n i e c h oskarża Muzę, że zmącona W h a r m o n i i - p o j ę ć - s w o i c h ta k o b i e t a Ja — nie w i e m . . . widzę i rzecz kreślę s m u t n o , J a k b y m był j e d n y m z c i ą g n ą c y c h żurawi, C o cień swój wiodą przez masztowe p ł ó t n o , N i e m y ś l ą c , czy s t ą d o b r a z się zostawi!... W N o w y m Jorku N o r w i d zatrzymał się zrazu w ja­ kimś zajeździe, razem z grupą ubogich emigrantów, C y p r i a n N o r w i d , żeglarz. Z inicjału „D" ( D e t e r m i n a t i o n ) d o a l m a n a c h u W y s t a w y Światowej w N o w y m J o r k u , 1853 a później w wynajętym mieszkaniu, gdzie miał pracow- 24 �Aleksandra Melbechowska-Luty • C Y W I L I Z A C J A , T R A N S - A T L A N T Y K O C E A N , OKRĘTY, P R Z Y S T A N I E N O R W I D A I G O M B R O W I C Z A nię z w i d o k i e m na cmentarz oraz mały ogródek. M o ­ nego najstaranniej gwoździa okrętowego aż do gwiaz­ delował płaskorzeźby, rzeźbił krucyfiks z bukszpanu dy w niebiosach jak gwóźdź błyszczącej". „Oto i widzisz i malował kajutę kapitana na okręcie „Black W a r r i o r " . [wiele rzeczy] Ozdobił ściany swojej izdebki fryzem en grisaille, a które spoczywają na samym dnie łodzi okrętowej; ze budowanie arki przypominających, scenami historycznymi, p o r t r e t a m i „mężów w i e l k i c h " przeszedłszy następnie miejsca ciemne, gdzie ordza- i w i z e r u n k i e m Safony. Jego najkorzystniejszym zatrud­ w i o n e wodą słoną łańcuchy k o t w i c się pierścienia l u b n i e n i e m zarobkowym była wówczas praca przy alma­ wyciągnięte są podłużnie w niedbałym na posadzce n a c h u W y s t a w y Światowej w N o w y m Jorku 1853/54- odpocznieniu; przeszedłszy jeszcze wyżej, do korytarzy Wykonywał r y s u n k i do drzeworytów według fotografii k a b i n , i wyżej, na pokład okrętowy, którego każda de­ eksponatów; był bardzo zadowolony z tego zajęcia, ska biała jest i miękka o d umywań, a wszystkie są ja­ które przynosiło m u 5 do 6 dolarów dziennie. Pomyśl­ koby w i e k o skrzypiec pięknie wygięte; i podniósłszy ny okres trwał k i l k a miesięcy, ale almanach zosta! oczy t a m , gdzie l i n w i e l u okrętowych niewzdrygliwe ukończony i N o r w i d znów pozostał bez środków do ży­ siatki się przekreślają na niebiosach, albo i gdzie po­ cia, zdecydował się więc na powrót do Francji. Dzięki wietrze rozbija n a m i o t y swoje szerokimi żaglami, albo wsparciu Marcelego Lubomirskiego 24 czerwca 1854 i gdzie trzy masztów krzyże kończynami s w o i m i podob­ r o k u odpłynął do Europy na p a r o w c u „Pacific". O w a ne są jakiejś mistycznej troistości, kiedy umierają we podróż „najpogodniejszym morzem" trwała niespełna mgłach r a n n y c h , w m ę t a c h opalowego światłocienia dwa tygodnie; 5 lipca „Pacific" zawinął do p o r t u w L i - a wilgoci ciepłej i słonawej, m ę t a c h niekiedy przedar­ v e r p o o l u . N a statku napisał poemat Szczęsna t y c h zgubionymi przez odeszłe słońce p r o m i e n i a m i " . i czytał poezje Byrona. 25 W pojęciu N o r w i d a , okręt żaglowy jest bezcen­ n y m dziedzictwem kultury, symbolicznym znakiem, Takie są głębie t a m , na O c e a n i e a zarazem rzeczywistym p r z e d m i o t e m użytkowym, w y ­ Ze f a l i o g r o m , gdy p o r n i e się z dołów, znacznikiem najgłębszych l u d z k i c h potrzeb, dążeń, O d r z u c a - ć z szumem wypuszczony ołów - idei i wartości, łączącym historyczny obszar człowie­ B o - p i o n u już się kończy p a n o w a n i e . . . czego b y t u , pracy, powinności i nieodzownego impera­ I g w i a z d o m odtąd zwierzony a słońcu t y w u podróży ze sferą duchowości, metafizyki i m i ­ N i e z ziemią radzisz o wędrówki k o ń c u . . . stycznego doznania tajemnic Kosmosu. Bo „prze­ strzeń, w której płynie żaglowiec, odznacza się stereo- N o r w i d często przywoływał w różnych u t w o r a c h i listach bosko-kosmiczny obraz morza, jego przestrzeń metryczną pełnią, ujęta jest w transcendentne ramy, i czas, oraz magię okrętu i figurę żeglarza. W jej oś w e r t y k a l n a sięga n i e b a " . 24 Autobio­ 26 grafii z dumą podkreślił, że oprócz wielu krajów również Ludzi X I X w i e k u fascynował rozwój nowoczesnej „zwiedził Ocean". Wszelako poetycka wyobraźnia pod­ t e c h n i k i , ogrom, siła i pęd potężnych m a c h i n , dlatego powiadała m u , że „Ocean by przepadł, gdzie łza drobna inne jeszcze odczucia budziły n p . koleje żelazne i paro­ płynie". W Białych kwiatach wspomniał m o m e n t , kiedy statki. W to na „Margaret Evans" doświadczył dojmującego o d ­ w swojej Legendzie w i d m o takiego olbrzyma. W wigilię czucia k o n t e m p l a c j i , przeżycia niezwykłej „wielkiej c i ­ Bożego Narodzenia bohater tej opowieści zobaczył, jak 1840 r o k u Z y g m u n t Krasiński przywołał chości" ogarniającej i stapiającej w jedność „otchłanie „daleko na w o d a c h stała plama czarna, jakby żywa, co­ niebios i morza otchłanie". W liście do M a r i i Trębickiej raz większa i lecąca k u m n i e - wreszcie ogromna [ . . . ] . z k w i e t n i a 1853 r o k u opisywał rekiny ogromne, mewy, W i e l k i to i posępny okręt bez płócien i masztów którym drogi", a wszystkie fale kołami rozbija na pianę - a z pośrodku i „słońce czerwone, za płaszczyzną ruchomą zachodzą­ jego bucha słup d y m u , który leci nazad w nieskończo­ słabną skrzydła „od przestworów ce tyle a tyle razy". - ność. Coraz to ciemniej — o n jak w i d m o czarne, toczy 1861 r o k u N o r w i d napisał paraboliczną przy­ się, grzmiąc - dwa o g n i k i nocne spadły przed n i m powieść Cywilizacja. Legenda, w której stworzył wizyj­ w morze". N o r w i d a najwidoczniej urzekła ta wizja, bo­ ny obraz okrętu żaglowego i nowoczesnego parowca, w i e m zacytował fragment owego tekstu w I V Lekcji - jako dwóch wytworów dawnej i nowej cywilizacji; po­ 0 Juliuszu Słowackim, równał obydwa statki, aby uchwycić i pokazać i c h ten jest to arkan cywilizacji całej, w której żyjemy: w o ­ wzajemne relacje i różnice. Równocześnie wprowadził zy i okręty parowe, mechanicznie wiążące i popędzają­ do fabuły wątki autobiograficzne, zapis własnego d o ­ ce l u d y " . świadczenia, „dotknięcia ręką" tego wszystkiego, co śladem poety na parostatku zwanym się wiąże z podróżą oceaniczną. N a początku u t w o r u który jest p r o d u k t e m dziewiętnastowiecznego racjona­ zamieścił niezrównany, romantyczno-symboliczny opis lizmu, r o z k w i t u myśli technicznej i przemysłu, ale też „podwalin żaglowego okrętu", zadziwiający precyzją niebezpiecznego, szczegółów i d u c h o w y m stygmatem. N o r w i d - n a r r a t o r , nawet zaanektował ówczesną sztukę). N a nowocze­ który miał kiedyś „klucze piękności o n y c h " , opowiada snym, wygodnym, szybkim okręcie, tak sprawnie „łą­ o żaglowcu młodemu przyjacielowi, bo „poezja t y c h czącym świata części", wszystko jest „równo, pięknie rzeczy bezpośrednio była m u znana [...] o d oczyszczo­ 1 gładko", ale nie ma w n i m tego ducha tradycji, który W 25 2 7 dodając swój komentarz: „Okręt W Legendzie N o r w i d a , narrator podróżuje, bezdusznego „Cywilizacją" „mechanizmu" (który �Aleksandra Melbechowska-Luty * CYWILIZACJA, T R A N S - A T L A N T Y K O C E A N , OKRĘTY, P R Z Y S T A N I E N O R W I D A I G O M B R O W I C Z A Gombrowicz opromienia okręt żaglowy. Jego pasażerowie zatracają szukał d l a siebie wewnętrznego więzi międzyludzkie, są zróżnicowani klasowo, obcy so­ usprawiedliwienia: „Ja b y m do Polski popłynął, ale po bie, samotni. A l e czują się bezpiecznie, przekonani, że co m n i e do Anglii? lub do Szkocji?". Później zarzuco­ nic i m nie zagraża. Podziwiają przestrzeń oceanu, białe n o m u niewłaściwą postawę, tchórzostwo, uchylanie grzbiety fal i ogromną tęczę „podobną do ukośnie się o d patriotycznego obowiązku: „Idź p a n do wojska! wspartego gotyckiego o k n a " ; nawet burze wydają i m Bij się p a n za Ojczyznę!". A l e „ja nie jestem d o tego się „do widzenia możebne jak opera". Jednak t e n wspa­ stworzony [ . . . ] , jako żołnierz byłbym katastrofą [ . . . ] . niały olbrzym ulega nagle katastrofie - idzie na d n o po Może wystarczyłoby powiedzieć, że w c h w i l i w y b u c h u zderzeniu z górą lodową, „krągłą bryłą jakoby kryształ w o j n y miałem kategorię wojskową «С», a p o t e m , gdy jaśniejącą". Opis d r a m a t u , j a k i rozegrał się na „Cywili­ stawiłem się w Poselstwie w Buenos A i r e s przed k o m i ­ zacji", chwile dezorientacji, p a n i k i , rozpaczy i stanu sją lekarską, zaliczono m n i e do kategorii «D» Kapitana, który, być może, „pomylił się w r a c h u n k a c h nik 1954). Przyznawał, że bał się okropności wojny, (Dzien­ swoich", jawią się jak „wspomnienie z przyszłości", bo lecz osąd emigracyjnych publicystów głęboko go zranił przywodzą na myśl relacje z katastrofy „Titanica", jaka i tkwił w n i m jak cierń przez całe życie. Deklarował, że wydarzyła się pół w i e k u później. Metaforyczne porów­ na emigracji usiłuje „wywiązać się ze swoich zadań d u ­ nanie odwiecznej stateczności żaglowca i zagłady n o ­ c h o w y c h i artystycznych możliwie najrzetelniej, a tak­ woczesnego parostatku, brzmi jak prorocze ostrzeżenie. że z największą szczerością", tymczasem postrzegany N o r w i d o w a pochwała konstruktywnej myśli i pracy zo­ jest jako „dekadent, destruktor i dezerter, gorszyciel stała t u zmącona lękiem przed bezmyślną pogonią za si­ i łą materii, empirii, m e c h a n i k i . „Utwór N o r w i d a gorzko w s w o i m zgniłym « j a » " . ironiczny i tragicznie dwuznaczny w ocenie cywilizacji i Narcyz zakochany 31 W lecie 1939 r o k u atmosfera w kraju była już napię­ jako możliwości postępu i katastrofy jednocześnie, o d ­ ta i Gombrowicz musiał sobie zdawać sprawę z zagroże­ krywa przed n a m i oblicze «smutnego żeglarza», który nia wojną. Wspominając sierpniowy rejs „Chrobrym", pojął wszystkie ironie: rzeczy, h i s t o r i i i losu, a z i r o n i i «zdarzeń i czasów» wysnuł ironię tragiczną". zdrajca, i n f a n t y l n y egotysta opowiadał w Dzienniku 28 1954, jak statek mijał „brzegi niemieckie, francuskie, angielskie, wszystkie te ziemie Europy zastygłe w lęku nie narodzonej jeszcze zbrodni, Pożegnałem, co k o c h a ł e m - w klimacie duszącym oczekiwania, zdawały się krzyczeć: U p o m i n e k złączy nas: bądź lekkomyślny, nic nie znaczysz, nic nie zdziałasz". J e d n ą ręką p r z e s t r z e ń dałem, To, że Gombrowicz bez oporów wyjechał z kraju, było za­ R ę k ą drugą dałem c z a s . pewne spowodowane jeszcze inną okolicznością; chciał 1939 r o k u W i t o l d G o m b r o w i c z został zapro­ - podobnie jak N o r w i d - odciąć się i odetchnąć o d pol­ szony przez polską linię żeglugową na ekskluzywną skiego środowiska, o d obciążenia Polską, aby wypraco­ W do wać w sobie dystans do rodzimego zaścianka, wyrazić A m e r y k i Południowej. Wypłynął z G d y n i 1 sierpnia, człowieka, nie naród, wyprzedzić swój czas. Z małymi a 21 przybił do Buenos A i r e s . Miał zabawić t a m k i l ­ wyjątkami nie akceptował literatury ka t y g o d n i , a pozostał 24 lata. Później w k i l k u sło­ i jej twórców. Był przekonany, że są to ludzie, którzy swe­ wycieczkę dziewiczym rejsem m/s „ C h r o b r y " międzywojennej w a c h opisał tę „lekkomyślną" i „przypadkową" po­ go życia nie przeżyli, byli niedouczeni, niewyraźni, nie­ dróż: „Żegluga była nadzwyczaj rozkoszna... i n a w e t pełni, e m b r i o n a l n i , b o t r w a l i w n i e c h ę t n i e m i się na ląd wysiadało, bo przez d n i d w a ­ w znieruchomieniu świadomości, czym przyczynili się do dzieścia, człowiek między n i e b e m a wodą, niczego nie późniejszej Wielkiej Maskarady. Irytowały go środowiska pamiętny, w p o w i e t r z u , w f a l i r o z t o p i o n y i w i a t r e m Skamandra i awangardy, i c h - jak sądził - niski poziom przewiany". intelektualny, „minimum sprawności umysłowej". 29 N a cztery d n i przed w y b u c h e m wojny, nierzeczywistości, 32 Ka­ k a p i t a n o w i „Chrobrego" p o l e c o n o , by odpłynął do wiarnia Ziemiańska przed wojną była kuźnią haseł: A n g l i i . Według relacji Jeremiego Stempowskiego, dla Awangarda, Proletariat, Surrealizm, Socrealizm, Poezja, G o m b r o w i c z a było to traumatyczne przeżycie. N i e Sztuka, ośrodkiem zapotrzebowania na „ideę i wiarę", wiedział, jaką podjąć decyzję. „Witold był bardzo zde­ „ckliwą ludzkość kobiet" i szały estetyczno-filozoficzne. n e r w o w a n y - wahał się, czy wracać d o Polski, czy też Spotykając w A r g e n t y n i e przyjezdnych Polaków, przeczekać działania w o j e n n e w A r g e n t y n i e [ . . . ] . pisarz słuchał i c h głosu, który brzmiał „obco i dziko Odprowadziłem go do p o r t u . O d d a ł rzeczy tragarzo­ na brzegu milczącej A m e r y k i , był j a k ryba wyrzucona w i , pożegnał m n i e i wszedł na statek. S t a ł e m na m o ­ na t e n brzeg, o, był j a k ryba wyjęta z P o l s k i " . l o . W 10 m i n u t później rozległ się dźwięk pożegnal­ I wreszcie, z bolesną przekorą odnotował w nej syreny, a ja zobaczyłem W i t o l d a : z d w i e m a waliz­ ku 1960: k a m i w ręku zbiegał po trapie na m o l o . Była t o ostat­ Dzienni­ „Składam d a n k Najwyższemu, że wydobył m n i e z Polski, gdy m o j a sytuacja l i t e r a c k a zaczęła się nia c h w i l a do podjęcia decyzji i skorzystał z n i e j . polepszać i przerzucił na ląd amerykański, w obcy j ę ­ Drżał i powtarzał: «Nie mogę» [ . . . ] . A l e m o r a l n i e zyk, w samotność, [...] w k r a j bardziej zasobny w k r o ­ cierpiał n a d s w o i m położeniem; [...] był w rozpaczy, ale nie okazywał t e g o " . 33 wy niż w sztukę [ . . . ] . Dzięki C i też, Najwyższy, za Dziennik". 30 26 �Aleksandra Melbechowska-Luty • C Y W I L I Z A C J A , T R A N S - A T L A N T Y K O C E A N , OKRĘTY, P R Z Y S T A N I E N O R W I D A I G O M B R O W I C Z A „Chrobry" przeniósł Gombrowicza na brzeg amery­ kański, gdzie narodził się jego literacki będący następnym po Ferdydurke rze; jego Trans-Atlantyk „płynął po zmurszałych w o ­ Trans-Atlantyk, dach", ale w rzeczywistości ocean dostarczał m u eks­ bojem pisarza z Pol­ cytujących wrażeń, darzył „błogosławieństwem wód ską, przesłaniem skierowanym do rodaków „poprzez olbrzymich, rozbełtanych w wieczności, które m n i e A t l a n t y k " . Tytuł tego u t w o r u nawiązuje do oceaniczne­ oddzielały o d europejskiej h i s t o r i i ! " . Stygmat wód pły­ go statku widzianego jako terytorium i p u n k t spinający nących, materię i siłę mórz odnosił do własnych losów, życie polskie w kraju i Argentynie, a zarazem jako stre­ do żeglugi życia. Polska i A r g e n t y n a były jak „dwie fa­ fa przepływu zdarzeń i przejścia do innej rzeczywistości. le przewalające się po m n i e i pustoszące przeraźliwym W t a k i m metaforycznym miejscu dokonuje się zderze­ n i e b y t e m [ . . . ] . Pochyl się n a d rzeką czasu przepływają­ nie dawnej polskiej mentalności, „naiwnej, ciasnej i po­ cego, Narcyzie, i próbuj złowić migocącą w wodzie czciwej" z prawdziwym n a r o d o w y m kataklizmem i pro­ uchodzącej, nieubłaganie czarującą twarz..." i swoją blemami współczesności. Gombrowicz rozpoczął pracę nagość transoceaniczną (Dziennik nad t y m dziełem w 1948 r o k u , łącząc m o t y w autobio­ 8 k w i e t n i a 1963 r o k u Gombrowicz opuścił Buenos graficzny (pamiętnik) z powieścią utrzymaną w stylu Aires i powrócił do Europy na statku „Federico". Po­ tragifarsy rodzinno-obyczajowej i kryminalnej, z prowo­ czątkowo mieszkał w Berlinie, p o t e m osiadł we Fran­ kacyjnym wątkiem homoseksualnym. „Trans-Atianty/c c j i . Przybył na Stary K o n t y n e n t „przeżarty czasem jest fantazją. Wszystko - wymyślone w bardzo luźnym i przestrzenią [ . . . ] . Czułem się zgubiony, g d y m wypły­ związku z prawdziwą kolonią polską w Buenos A i r e s " . wał z Buenos A i r e s , [boj zanadto tkwiłem jednak Jest o n „po trosze wszystkim, co chcecie: satyrą, kryty­ w A r g e n t y n i e . W i ę c gdy A r g e n t y n a za m n ą cofa się, ką, traktatem, zabawą, absurdem, dramatem - ale n i ­ odpływa, wyrastająca przede m n ą Europa jest jak pira­ czym nie jest wyłącznie, ponieważ jest tylko mną, moją «wibracją», m o i m wyładowaniem, moją mida, jak Sfinks i obca planeta, jak fatamorgana" egzystencją (Dziennik [ . . . ] ; zgadzam się, że to statek korsarski, który przemyca 34 wówczas The Trans-Atlan­ tyku obejmuje okres sierpnia i początku września 1939 wydarzeń, które radykalnie odmieniły bieg jego życia. „«Spotkanie» nastąpiło dziś o wczesnym świcie, na morystycznej instrumentacji", wydała się G o m b r o w i ­ północny wschód o d Wysp Kanaryjskich [ . . . ] . W nocy czowi najbardziej oczywistą i stosowną formułą, gdyż nie spałem, wyszedłem na pokład zanim jeszcze dzień w utworach artystycznych szczególnie m u odpowiadało się zapowiadał, [...] ujrzałem światła k i l k u statków, „to tajemnicze odchylenie, które sprawia, że utwór prujących ocean k u A f r y c e [ . . . ] ; t u i ówdzie pojawiłby przylegając do swojej epoki, jest jednak dziełem wyod­ się białe zagęszczenia, które w surowości coraz obojęt- rębnionej jednostki, żyjącej własnym życiem". niejszej przedświtu wypełzły niczym wata i morze zaro­ iło się o d t y c h białych icebergów z mgły, pośród któ­ „Figury" powieści są wielce znaczące: w relacjach rych ujrzałem to, w co zawsze można się wpatrywać, f a m i l i j n y c h ojciec uosabia Starca, Kościół, Ojczyznę, wodę, fale rozkogucone Boga i Tyrana, jest reprezentantem H o n o r u , Czysto­ bielą. Wtenczas wypłynął z białych opatuleń, też biały, z dużym k o m i n e m , który ści, Męstwa i Wierności, „prawości wszystkich spraw", zaraz rozpoznałem, w odległości jakichś 3-4 k i l o m e ­ a zatem nienaturalności i celebracji. Syn-Młodzieniec, trów. Zaraz zapadł w kłąb mgły, znowu się wychylił, ja to b u n t o w n i k , skłonny do najdzikszych wybryków (na­ co prawda nie patrzyłem, w wodę raczej byłem zapa­ wet ojcobójstwa), a zarazem przedstawiciel f e r m e n t u trzony... wiedząc dobrze, że to się nie dzieje, tego nie i deformacji, Sromoty, Hańby, B r u d u , Zdrady, T c h ó ­ ma, wolałem nie patrzeć, ale niepatrzenie moje jak rzostwa, zaś uwodzący go Gonzalo jest psychopatą, złym gdyby potwierdzało jego o b e c n o ś ć [ . . . ] . Tymczasem 35 zjawisko przepływało - nie przepływało w fantasmago­ Groteskowe „dramaty" bohaterów kończą się pojed­ r i i rozwichrzonych kłębów z o p e r o w y m prawie pato­ n a n i e m i w y b u c h e m oczyszczającego śmiechu. Tak sem i coś, jak zatracone braterstwo, jak brat zabity, właśnie pod „gęsie, zwariowane pióro" Gombrowicza brat umarły, brat niemy, brat zagubiony na zawsze i zo­ wjechała zwiewna, urojona polskość transatlantycka. bojętniały - coś takiego ujawniło się i zapanowało N a pokładzie statku znalazła się też „ta trzpiotka Fer­ dydurke i t e n niepokojący Mariage. Ship, swojego Holendra-Tuła- A m e r y k i . Było to dojmujące przeżycie, wizja odległych zująca i nie stroniąca o d kiczu fabuła, rozegrana w „hu­ i zbrodni. Phantom cza, w i d m o „Chrobrego", którym przed laty płynął do r o k u w stolicy Argentyny. Jego dwuznaczna, skandali- duchem, nosicielem m o t y w u zboczenia 1965). W k r ó t c e na oceanie nastąpiło m i ­ styczne „Spotkanie" pisarza z przeszłością. Dostrzegł sporo d y n a m i t u , aby rozsadzić nasze dotychczasowe uczucia n a r o d o w e " . Czas i miejsce akcji 1965). w rozpaczy, głuchej i doszczętnie oniemiałej, wśród A dla n i c h nie ma kłębów białych. Pomyślałem w końcu o sobie na t a m ­ innej Ojczyzny, jak t y l k o Zachód E u r o p y " (List do Je­ t y m pokładzie - i że dla tamtego ja jestem tutaj praw­ rzego Giedroycia z 9 V I I I 1951). dopodobnie taką samą zjawą, jak o n dla m n i e . Potem G o m b r o w i c z przez całe życie uciekał o d ludzi, j a k b y m sobie przypomniał, że przed laty, płynąc na szkoły, ojczyzny, wojny, a także o d czasu i przestrzeni, C h r o b r y m do A r g e n t y n y , jednej nocy w pobliżu Wysp natomiast intensywnie przeżywał urodę świata; „z na­ Kanaryjskich nie mogłem spać i o świcie wyszedłem na pięciem o k r o p n y m przyjmował w siebie krajobrazy", pokład, aby wpatrywać się w morze... i czegoś szuka- oddychał pejzażem. Szczególnie fascynowało go m o ­ 27 �I Aleksandra Melbechowska-Luly • C Y W I L I Z A C J A , T R A N S - A T L A N T Y K O C E A N , OKRĘTY, P R Z Y S T A N I E N O R W I D A I G O M B R O W I C Z A łem [ . . . ] . C o za m a n i a : wpatrujesz się w kulę szklaną, 1 0 w szklankę wody, i n a w e t t a m coś c i się z niczego w y ­ snuje, k s z t a ł t . . . " . 1858 г., Pwsz., t. 8, s. 367 swego 11 List C. Notwida do Michaliny z Dziekońskich Zaleskiej z 14 X I 12 List C. Norwida do Józefa I . Kraszewskiego z 3 I V 1863 г., Pwsz., pierwszego statku, gdyż „Chrobry" już nie istniał. T e n 1862 г., Pwsz., t. 9, s. 63 wspaniały m o t o r o w i e c pasażersko-towarowy (154 me­ try długości, 1098 miejsc, 260 członków załogi) został t. 9, s. 91; List C. Norwida do Karola Ruprechta po 5 X I 1863 г., Pwsz., t. 9, s. 117 zbudowany w 1939 r o k u w D a n i i dla l i n i i żeglugowej G d y n i a - A m e r y k a . W przededniu w o j n y odpłynął z A r ­ gentyny do A n g l i i , gdzie przebudowano go n a transpor­ " W. Gombrowicz, Dzienni/c 1953-1956, op. cit., s. 59 1 4 O stosunku Gombrowicza do polskich elit intelektualnych i pisatzy zob. S. Gębala, Diagnoza stanu świadomości Polaków zawar­ towiec dla wojska. Służył w k a m p a n i i norweskiej; zapa­ ta w „Dzienniku" Witolda Gombrowicza, [w:] Pisarz na obczyźnie, lił się o d b o m b n i e m i e c k i c h w rejonie Bodoe, a w nocy praca zbiorowa pod redakcją T. Bujnickiego i W. Wyskiela, z 14 na 15 maja 1940 r o k u został omyłkowo zatopiony Wrocław 1985, s. 139-155 przez brytyjski samolot z lotniskowca „Ark R o y a l " . „Pacific", który został t a k przejmująco zobrazowa­ ny przez N o r w i d a w Cywilizacji, 15 W. Gombrowicz, Dziennik 1961-1966, op. cit., t. 9, s. 230 16 Temu zagadnieniu poświęcił tozprawę J. Jarzębski, Pojęcie Jormy" u Gombrowicza, [w:] Gombrowicz i krytycy, op. cit., s. 313-346 również poszedł na 17 d n o . Zaginął w styczniu 1856 r o k u w niewyjaśnionych okolicznościach (być może zderzył się z górą l o d o w ą ) . W Pwsz., t. 6, s. 538; List C. Notwida do Antoniego Zaleskiego z gtudnia 36 G o m b r o w i c z nie mógł wówczas zobaczyć List C. Norwida do Józefa I . Kraszewskiego z października 1868 г., Pwsz., t. 9, s. 373; C. Notwid, [Sztuka okolicznościowa], r o k u 1861 paryski d z i e n n i k „Le M o n i t e u r U n i v e r - C. Norwid Tajemnica lorda Singelworth, Pwsz., t. 6, s. 158, 159 1 8 W. Gombrowicz, Dziennik 1957-1961, op. cit., s. 37 19 C. Norwid, Ostatnia z bajek, Pwsz., t. 6, s. 90, 94 2 0 sel" zamieścił krótki tekst o katastrofie słynnego pa­ W. Gombrowicz, Dziennik 1953-1956, op. cit., s. 53, 54 21 j . w., s. 64-65 r o w c a wraz z odnalezioną w butelce n o t a t k ą . N o r w i d 22 O tekstach Notwida poświęconych mofzu i oktetom zob. M . bardzo przeżył tę wiadomość, która przypomniała m u Śliwiński, Peregrynacja morska, [w:] Tenże, Szkice o Norwidzie, powrotną podróż z A m e r y k i Warszawa 1998, s. 71-95; A . Melbechowska-Luty, Sztukmistrz. swojej Książki pamiątek d o Europy. W k l e i ł do Twórczość artystyczna i myśl o sztuce Cypriana Norwida, Warsza­ w y c i n e k prasowy, „list z b u t e l ­ wa 2001, s. 107-113, 180-182 k i , która dotąd jest jedyną pozostałością tegoż s t a t k u " i b i l e t pasażerski z „ P a c i f i c u " . 37 2 3 N i e ulega wątpliwości, że ta tragedia, zaprzeczająca złudnej potędze nowocze­ 1911, s. 1085-1086 snej t e c h n i k i , stała się dla N o r w i d a i m p u l s e m d o n a ­ pisania oceanicznej Legendy o mirażach 2 4 cywilizacji. C. Norwid, Cywilizacja. Legenda, Pwsz., t. 6, s. 46, t. 7, s. 519-522 2 6 M . Śliwiński, op. cit., s. 86-97 (komentatz J. W. Gomulickiego) wynurzył się w jego wyobraźni z oceanicznej mgły. C y - 2 7 Słowackim, Lekcja IV, Pwsz., t. 6, s. 440 Przypisy Cyt. za: jerzy Giedroyć, Witold Gombrowicz, Listy 2 8 M . Janion, op. cit., s. 15 2 9 W. Gombtowicz, Trans-Atlantyk, Watszawa 1957, s. 11 3 0 Zapis z wywiadu przeprowadzonego z Jeremim Stempowskim, [w:] Rita Gombrowicz, Gombrowicz w Argentynie. 1950-1969, 1993, s. 244, 245 3 Świadectwa i dokumenty 1939-1963, Wroclaw 1991, s. 13 wybrał, opracował i wstępem opattzył A . Kowalczyk, Warszawa 2 Z. Ktasiński, Legenda, [w:] Trzy myśli pozostałe po śp. Henryku Ligenzie, wyd. 3, Paryż 1863, s. 47-48; C. Norwid, O Juliuszu i Trans-Atlantyk uległy zagładzie. W t a k i o t o sposób okręty i ludzie doświadczyli d o t k n i ę c i a losu. 1 2 5 zapamiętać, skoro po 24 l a t a c h zatopiony statek, ów „brat zabity", wilizacja Pisała o tym Maria Janion, Jak smutny żeglarz...", [w:] C. Not­ wid, Cywilizacja. Legenda, Gdańsk 1978, s. 5-15 Również G o m b r o w i c z musiał wiedzieć o w o j e n n e j ka­ tastrofie „Chrobrego" i dobrze t e n f a k t Z. Przesmycki, Opis dodatków artystycznych, [w:] Cypriana Nor­ wida Pisma zebrane, wydał Z. Przesmycki, Warszawa - Kraków 31 W. Gombrowicz, Wspomnienia polskie. Wędrówki po Argentynie, Warszawa 1990, s. 7 Z. Łapiński, ja Ferdydurke, Lublin 1985, s. 103; Tenże, wstęp do: Gombrowicz i krytycy, wybór i opracowanie Z. Łapiński, Kraków 3 2 S. Gębala, op. cit., s. 139-155 1984, s. 22 3 3 W. Gombtowicz, Risum teneatis. Od autora, [w:] J. Giedroyć, W. 3 4 W. Gombrowicz, Przedmowa do „Trans-Atlantyku", W. Gombrowicz, Ferdydurke, Gombrowicz, Listy..., op. cit., s. 456 [w:] Tenże, Dzieła, t. 2, redakcja naukowa tekstu J. Błoński, Kraków 1987, s. 152, 153, 171. [w:] Tenże, Trans-Atlantylc, op. cit., s. 6-7 W Gombrowicz, Dziennik i953-J956, [w:] Tenże, Dzieła, t. 7, tedakcja naukowa tekstu J. Błoński, Ktaków 1988, s. 18, 245 35 Z. Malić, „Trans-Atlantylc" Witolda Gombrowicza, [w:] Gombro­ wicz i krytycy, op. cit., s. 235-256 4 W. Gombrowicz, Dziennik 1957-1961, op. cit., t . 8, s. 177 s List C. Notwida do Jana Szwańskiego przed 6 IX 1876 г., [w:] 5 6 W. Gombtowicz, Dziennik 1961-1966, op. cit., t. 9, s. 106-107 Cyprian Norwid, Pisma wszystkie, zebrał, tekst ustalił, wstępem 37 J. W. Gomulicki, Komentarz do Cywilizacji Norwida, Pwsz., t. 7, s. 519-522 i uwagami krytycznymi opattzył Juliusz W. Gomulicki, t . 10, Warszawa 1971, s. 78. Dalej cytuję: Pwsz., tom, strona. 6 List C. Norwida do Marii Trębickiej z maja 1854 г., Pwsz., t . 8, s. 213. ' Za udostępnienie mi tocznicowej pocztówki, poświęconej wypłynię­ Jerzy Giedroyć, Witold Gombrowicz, Listy..., op. cit., s. 100, 112, ciu m/s „Chrobry" do Ameryki, dziękuję p. prof. Teresie Grzybkow- 241,317,340,352 8 W. Gombtowicz, Dzienni/c 1953-1956, op. cit., s. 122 9 List C. Notwida do Jana Koźmiana z około 7 X I 1850 t., Pwsz., skiej i p. prof. Andrzejowi Grzybkowskiemu. Za przekazanie m i dwóch fotografii Witolda Gombtowicza dziękuję p. dt Annie Lipie. t. 8, s. 102 28 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2f887df37543708990759b62e9f9bf79.pdf 864aef66465dfd31d18df9e80fe7e7c6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2856 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2661 Title A name given to the resource Edgar, Duke of Nevermore i Bungo. Bronisław Malinowski jako postać w twórczości Stanisława Ignacego Witkiewicza / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.29-36 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sokół, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lech Sokół * E D G A R , D U K E O F N E V E R M O R E I B U N G O . BRONISŁAW M A L I N O W S K I J A K O POSTAĆ ... B ronisław M a l i n o w s k i (1884-1942), w y b i t n y an­ tropolog, był bodaj najbliższym przyjacielem LECH Stanisława Ignacego W i t k i e w i c z a (1885-1939) SOKÓŁ poczynając o d i c h zakopiańskiego dzieciństwa. W i t k a ­ cy utrzymywał burzliwe stosunki przyjaźni z M a l i n o w ­ s k i m w gruncie rzeczy do końca życia; i c h słynne ze­ Edgar, Duke of Nevermore i Bungo Bronisław Malinowski jako postać w twórczości Stanisława Ignacego Witkiewicza rwanie, j a k k o l w i e k głębokie i dramatyczne, nie było wszakże całkowite i ostateczne. Jest ważnym zagadnie­ n i e m biografii o b u , jak dalece ta przyjaźń, oparta na podobieństwach i różnicach, ukształtowała i c h . Sym­ b o l e m opozycji jest przeciwstawienie: nauka i sztuka, nauka to oczywiście M a l i n o w s k i , sztuka, wraz z litera­ turą, estetyką i filozofią to W i t k a c y . A l e przecież M a ­ l i n o w s k i był uczonym w y c h y l o n y m k u sztuce, zaś W i t ­ kacy artystą w y c h y l o n y m k u nauce. M a l i n o w s k i zajmuje ważne miejsce w życiu W i t k a ­ cego, ale - jak w i a d o m o - wszedł także do jego twór­ czości: pojawił się w jego powieści 622 upadki czyli Demoniczna Bunga, kobieta (1910-1911) jako Edgar, D u ­ ke o f N e v e r m o r e , był przywoływany przez postacie dramatów, k r y t y k o w a n y jako antropolog w tekstach Witkacego poświęconych jego k o n c e p c j o m sztuki młodego Bronia i niepokoił się o wpływ na syna. Doce­ i kultury. niał jego niezwykłą inteligencję i niezależność myśle­ Wedle wszelkiego prawdopodobieństwa M a l i n o w ­ nia, która graniczyła jednak z cynizmem. Ojciec W i t ­ ski pojawił się w korespondencji W i t k a c e g o z ojcem kiewicza postrzegał Malinowskiego jako absolutnego jako L o r d Douglas w liście z 31 lipca 1900. egoistę, zaangażowanego w rozwój «teorii antyspolecz- Piszę: prawdopodobnie, gdyż W i t k i e w i c z o w i e ojciec i syn nych», w których nie było miejsca na uczucia i d u c h o ­ rozwinęli w swojej korespondencji grę słowną, którą w o ś ć " . O b a w y te znajdują odbicie w powieści, w któ­ obaj l u b i l i i w którą się głęboko zaangażowali: nadawa­ rej to m a t k a (w rękopisie: ojciec) m a r t w i się o wpływ li o n i rzeczywistym l u d z i o m przezwiska i pseudonimy, księcia Edgara na Bunga. W a r t o mieć w pamięci te są­ niekiedy niemożliwe już do rozszyfrowania. Ta gra dy, rozważając powieść Witkacego 622 upadki słów, swego rodzaju „ludolingwistyka", która miała a zwłaszcza jej bohaterów Edgara księcia N e v e r m o r e 2 Bunga, wielkie znaczenie dla twórczości przyszłego W i t k a c e - i Bunga. Pod postacią Bunga W i t k a c y wprowadza na go-pisarza, dzieciństwie karty powieści samego siebie, a raczej t e n obraz siebie, i wczesnej młodości w grach prowadzonych z ojcem. j a k i miał w latach 1910-1911, gdy pisał powieść. Z ko­ rozwinęła się już w jego Jej p r z e d m i o t e m były także cytaty i aluzje literackie. lei widzenie siebie nie zostało mechanicznie wprowa­ N i e l i c z n o n y c h przykładów dostarczają szczęśliwie oca­ dzone do powieści, ale dostosowane do jej kompozycji lałe i wydane listy Stanisława W i t k i e w i c z a do syna. i relacji postaci między sobą; żywy autor widzący siebie 1 w określony sposób stał się postacią literacką. Nadanie M a l i n o w s k i e m u pseudonimu Lord Douglas ma duże znaczenie dla m o i c h rozważań, jest to b o w i e m Nazwisko i imię Edgara jest oczywiście aluzją do aluzja do osławionego przyjaciela Oskara W i l d e ' a , Edgara A l l a n a Рое i jego poematu Kruk uważanego za złego ducha nieszczęsnego poety. Ten 1844), dobrze znanego i wysoko cenionego w Polsce pseudonim wyraża niepokój Witkiewicza-ojca związa­ i Europie schyłku X I X . w i e k u , z jego sławnym refre­ ny ze złym wpływem, j a k i Bronisław M a l i n o w s k i , zwa­ n e m „Never m o r e " - „Nigdy już". Wedle A n n y Miciń- ny zwykle „Bronio", miał jakoby wywierać na Stanisła­ skiej owo „never m o r e " jest reakcją W i t k a c e g o na do­ wa Ignacego. Jak słusznie zauważył Peter Skalnik w swoim artykule Science versus Art in the (The Raven, świadczenie stosunku homoseksualnego, który odbył Conceptuali­ o n z M a l i n o w s k i m , i którego powtórzenie wykluczał. „Wydaje się, że już w w i e k u młodzień­ N a t o m i a s t imię Bungo D a n i e l G e r o u l d w relacji M i - czym M a l i n o w s k i wykazywał cechy charakteru, które cińskiej wyprowadził „z angielskiego bung - czop, za- zation of Culture: przeciwstawiały go W i t k i e w i c z o w i [ . . . ] , co prowadziło tyczka do beczki, w który, w rozważaniach H a m l e t a , do konfliktów. Estreicher, którego ojciec znał dobrze obrócił się d u c h A l e k s a n d r a W i e l k i e g o («Why may młodego Malinowskiego, scharakteryzował Bronia ja­ n o t i m a g i n a t i o n trace the noble drust of Aleksander k o chłopca pracowitego, c h o ć pozbawionego wyobraź­ t i l l he f i n d i t stopping a bung-hole?», (Hamlet, n i , który szybko się uczy, lecz powściągliwość w wyraża­ [...] Koresponduje z t y m zresztą slangowe użycie wyra­ n i u myśli może u niego nagle przemieniać się w działa­ zu bung - bujda, kłamstwo, nieprawda; w o b u znacze­ nia stanowcze, c h o ć pozbawione odpowiedzialności. n i a c h imię W i t k i e w i c z o w s k i e g o bohatera - na równi Ojciec W i t k i e w i c z a jeszcze surowiej oceniał charakter ze sposobem, w j a k i autor traktuje go na k a r t a c h po- 29 V, 1 ) . �Lech SoM • E D G A R , D U K E O F N E V E R M O R E I B U N C O . BRONISŁAW M A L I N O W S K I J A K O POSTAĆ ... wieści - podważa totalnie wiarę w autentyczność jego odwołując się do i n n y c h postaci tylko wtedy, gdy to działań, porywów, wzlotów". Trwające o d dzieciństwa konieczne. 3 zainteresowanie W i t k a c e g o Szekspirem wspiera o d ­ Pierwsze pojawienie się Edgara o f N e v e r m o r e jest czytanie G e r o u l d a . późniejsze niż Bunga oraz starannie przygotowane. 622 upadki Bunga to powieść z kluczem, ale także U w a g i poświęcone Edgarowi przez narratora są bardzo E n t w i c k l u n g r o m a n i Bildungsroman, podobnie jak charakterystyczne: jest o n określany jako „wielki zdo­ K u n s t l e r r o m a n (powieść o artystach). Najpełniejsze bywca życia". Wpływa na o b u przyjaciół w sprawach dotychczas rozwiązanie pseudonimów rzeczywistych „samej t e c h n i k i życia: kwestii masek i wytwarzania postaci wprowadzonych na karty powieści przynosi ar­ w o l i w k i e r u n k u opanowywania zawiłych s y t u a c j i " . 6 tykuł A n n y Micińskiej zatytułowany identycznie jak Jak widać, wpływ księcia N e v e r m o r e dotyczy „tech­ powieść W i t k a c e g o , ogłoszony w „Miesięczniku L i t e ­ n i k i życia", czyli sztuki życia, uprawiania i k o m p o n o ­ r a c k i m " (1967, n r 8 ) , ale odwołanie d o i n n y c h posta­ wania życia, podporządkowywania tej kompozycji w o ­ c i niż Edgar N e v e r m o r e i i c h rzeczywistych pierwo­ l i i n d y w i d u a l n e j , ma natomiast niewiele, jeśli w ogóle wzorów wykracza poza cele, jakie sobie stawiam. Po­ c o k o l w i e k wspólnego ze sztuką jako taką. Jeśli tak jest, dobnie bliższe rozważanie cech powieści rozwojowej Bungo, w swoim dążeniu do sformułowania własnej na przykładzie W i t k a c e g o rozmija się z m o i m i zamia­ metafizyki i sztuki opierającej się na niej jako na f u n ­ r a m i . Najważniejsze jest określenie gatunkowe Bunga damencie, znajduje się na biegunie przeciwnym do po­ jako powieści o artystach, na co wskazała Bożena D a ­ glądów Edgara. Istnieje wszelako między n i m i pewna nek-Wojnowska, a później D a n i e l G e r o u l d w swojej w o l n a przestrzeń, która dopuszcza dyskusje, a może książce o W i t k a c y m . Powieść o artystach rozwijała się n a w e t k o m p r o m i s ; dyskusja czy k o m p r o m i s są jednak zwłaszcza w latach 1890-1918, w Polsce uprawiał ją możliwe głównie z p o w o d u wahań Bunga i n i e d o m y ­ Przybyszewski. Szczytowe osiągnięcie g a t u n k u to Por­ ślenia do końca jego teorii, także wahań „praktycz­ Joyce'a, o p u b l i k o w a n y n y c h " : kuszony przez życie, głównie seksualne, stawia w 1916, ale napisany k i l k a lat wcześniej, n i e m a l rowie - sobie pytanie, czy jest możliwy wybór zarazem sztuki śny powieści W i t k a c e g o . metafizycznej i czystej, nie mającej związków z życiem, tret artysty z czasów młodości 4 i życia oraz użycia. Bungo chce zatem jednoczesnego Powieść o artystach przedstawia zwykle „zmagania wyboru o p c j i przeciwstawnych, natomiast Edgar ob­ młodego artysty z k o n w e n c j a m i i systemem wartości staje niewzruszenie przy s w o i m ostatecznym wyborze nie rozumiejącej go rodziny i wrogiego społeczeństwa mieszczańskiego", natomiast u Witkacego sztuki życia pojętej jako radykalnie przeciwna sztuce „temat tout court. Dyskusji na temat opozycji bądź związków sztuki i seksu rozwija się właściwie z wyłączeniem życia i sztuki, zagadnienia sztuki życia i sztuki po pro­ wszelkich i n n y c h tematów, niejako w próżni. Wszelkie stu bądź sztuki czystej poświęcono wiele miejsca w po­ k o n f l i k t y mają charakter wewnętrzny, estetyczny l u b wieści. egzystencjalny i zachodzą między różnym p o j m o w a ­ n i e m sztuki i jej stosunku do rzeczywistości: albo jako Pierwsze pojawienie się Edgara, jak pierwsze wejście samoistnego absolutu, albo jako narzędzia służącego na scenę postaci w teatrze, jest istotne; zgodnie z trady­ i n n y m c e l o m . Bohater nie jest osamotniony, ale jest cyjnym sposobem prezentowania bohaterów powieścio­ członkiem grupy p o k r e w n y c h dusz. O w i młodzi ludzie wych W i t k a c y opisuje i c h wygląd zewnętrzny, zwykle walczą z bezdennie głupim światem filistrów, nie mają w szczegółach, sugeruje określone cechy i c h charakte­ kłopotów finansowych, i c h przygody erotyczne nie są r u , podaje ogólne informacje o n i c h wychodzące poza protestem przeciwko mieszczańskim obyczajom a n i też to, co możemy zobaczyć czy odgadnąć, kiedy je już po­ nie spotykają się z potępieniem społecznym. Religia znajemy. oraz t l o społeczne, polityczne i narodowe - kolejne Wejściu Edgara do powieści warto poświęcić trochę dwa m o t y w y grające tak wielką rolę w portrecie Stefa­ na Dedala - nie występują w powieści W i t k a c e g o " . miejsca: „Tu dały się słyszeć szybkie k r o k i w b e t o n o w y m korytarzu i bez pukania wszedł pewnym, zimnym k r o ­ 5 k i e m książę Nevermore, ubrany w tyrolski kapelusik, N i c dziwnego zatem, że główne postacie powieści są niosąc na ramieniu prześliczny magazynowy karabin. arystokratami: majątek, pozycja społeczna, kosmopo­ lityczne niezakorzenienie ułatwia im żeglowanie Efekt był straszliwy. w próżni społecznej. N e v e r m o r e jest księciem, B r u m - Tymbeusz i B r u m m e l odskoczyli o d siebie jak para m e l de Buffadero-Bluff baronem, zaś Bungo, nie uży­ kochanków złapana na gorącym uczynku. Bungo, bę­ wający żadnego tytułu, ma także m o c n o błękitną krew dąc j e d y n y m przyjacielem niedostępnego księcia, aż w żyłach: jego m a t k a , z d o m u Fitz-Patrick, należy do wyciągnął się w rozkosznym dreszczu [ . . . ] . rodziny książęcej. N i e będąc zakorzenionymi i nie m a ­ jąc trosk życiowych, bohaterowie 622 upadków - G o o d evening - rzekł książę stłumionym, lecz Bunga t w a r d y m jak stal głosem. - Przerwałem, jak widzę, roz­ uprawiają bez przeszkód medytację o sztuce, nauce i f i ­ mowę niezwykle interesującą [ . . . ] . A l e proszę was, nie lozofii i rozmyślają n a d naturą i c h i n d y w i d u a l n y c h po­ przerażajcie się zbytecznie: a u t o m o b i l czeka na m n i e wołań. W m o i c h dalszych rozważaniach, zgodnie z i c h w alei. W r a c a m znad Białki. Zabiliśmy ze starym H o - tytułem, skupiam się na księciu N e v e r m o r e i B u n g u , henlohe parę ładnych niedźwiedzi. Jestem wściekle 30 �Lech Sokół • E D G A R , D U K E O F N E V E R M O R E I B U N G O . BRONISŁAW M A L I N O W S K I J A K O POSTAĆ .. zmem d o wytwarzania siły życiowej, j a k i m był pożerany przez siedem chronicznych chorób N e v e r m o r e . [...] - Zegnam panów - rzeki nagle [książę], biorąc dwie książki, które podawał m u B r u m m e l . - Czekam cię j u ­ t r o o piątej po południu, drogi Bungusiu. Mogę wysłać a u t o m o b i l - i wyszedł gwiżdżąc arabską piosenkę i zo­ stawiając osłupiałego B r u m m e l a na środku p o k o j u . [...] - Książę miał piękne wejście — rzekł nagle Tymbeusz" (B, 24-26). Jak widać z powyższego c y t a t u , prezentuje o n księ­ cia, ale mówi też wiele o stosunkach w grupie przyja­ ciół wprowadzonych na karty powieści. Pozwala także zaobserwować istotne cechy relacji Edgar - Bungo. O d samego początku Edgar zachowuje się jak praw­ dziwy arystokrata, ale także dekadent (w sensie zarów­ n o dekadencji przysługującej omalże z natury starym arystokratycznym r o d o m — a dzieje rodziny Edgara obejmują 36 pokoleń! - jak, przynajmniej d o pewnego stopnia, dekadencji artystycznej; odrzucający sztukę na rzecz n a u k i książę nie jest n a powaby sztuki całkowicie u o d p o r n i o n y ) . Jak przystało arystokracie, jest pewny Stanisław I . W i t k i e w i c z . Portret Bronisława M a l i n o w s k i e g o , siebie i arogancki (wchodzi bez p u k a n i a ) , t a k dalece o k . 1912, węgiel opanowany i zimny, że wchodzi - jak napisał W i t k a c y zmęczony, aber das Barenproblem existiert fur m i c h - „zimnym k r o k i e m " . C o k o l w i e k t o określenie miałoby m i c h t mehr. - Rzucił się na sofę obok Tymbeusza, ob­ znaczyć, podkreśla chłód Edgara, księcia i uczonego. serwującego sytuację z miną jakiegoś ptaka z podbie­ Jego strój i broń myśliwego A D 1910 wskazują na g u n o w y c h okolic, i n u c ą c aragońską «jotę» obcinał o l ­ oddawanie się tradycyjnemu zajęciu arystokracji, ja­ brzymie cygaro niemieckiego księcia. k i m o d wieków były łowy. Jest zaprzyjaźniony z księ­ Wejście księcia w t a k już zaawansowane w rozmo­ c i e m H o h e n l o h e , co wskazuje n a międzynarodowe k o ­ wie towarzystwo zrobiło wrażenie, jakby ktoś na grze­ neksje arystokracji i jej równie międzynarodową soli­ jące się n a p o w i e r z c h n i bagna r o p u c h y nalał stężone­ darność. Staranność stroju Edgara, podobnie j a k nie­ które jego cechy już tutaj zarysowane, na przykład nie­ go kwasu azotowego. N e v e r m o r e zapaliwszy cygaro rozglądał się p o p o k o ­ wzruszona pewność siebie, i n s t r u m e n t a l n e t r a k t o w a ­ j u . Głowę miał ostrzyżoną krótko maszynką; twierdził, nie ludzi i życie oddane przyjemnościom (erotyka, na­ że z tą fryzurą największe robił wrażenie n a kobiety, uka, polowania, podróże, co jest wyrażone wprost bądź szczególnie w krajach południowych. Jego zielone, sugerowane w o m a w i a n y m cytacie) wskazują n a jego zimne j a k u gada oczy, przeszywające szkła siedemna- przynależność d o kategorii dandysów. Należą d o niej s t o d i o p t r i o w y c h b i n o k l i stanowiły niepokojący k o n ­ zresztą i i n n e główne postacie powieści, co n a j m n i e j trast z d z i e c i n n y m uśmiechem o g r o m n y c h , czerwo­ w pewnym stopniu. 7 n y c h , prześlicznie narysowanych warg. K o s t i u m przy­ Opis wyglądu Edgara, zwłaszcza jego twarzy, przypo­ pominał przedziwną dezynwolturą sławnego ze smako- m i n a liczne portrety Malinowskiego wykonane przez szostwa i luksusowych polowań kniazia Stiwę O b ł o n - Witkacego, grafiki i fotografie. N i e brak także i n n y c h skawo z A n n y Kareniny Tołstoja. Miał na sobie jasno- szczegółów odnoszących się d o życia jego przyjaciela: kakowe ubranie, sztylpy swego nie żyjącego już dziad­ sugerowane w cytacie podróże Edgara są przekształco­ ka, pożyczoną o d H o h e n l o h e g o torbę d o ładunków n y m i literacko podróżami Malinowskiego, odbywany­ i również pożyczony tyrolski kapelusz. [...] m i dla poratowania zdrowia. Słabego zdrowia jest tak­ że książę, jego dolegliwości odpowiadają dolegliwo­ - Będę u ciebie w t y c h d n i a c h , Edgarze - rzekł d o ściom jego realnego pierwowzoru bądź są i c h grotesko­ księcia Bungo - otrzymałem znowu list z o c h r o n k i . w y m przekształceniem. W y l i c z m y je dla przypomnie­ - Dyskrecja przede wszystkim - przerwał m u książę. Z i m n y jego dotychczas wzrok zamącił się jakimś dziw­ nia: Edgar jest krótkowidzem w stopniu niesłychanym, n y m pomieszaniem, a usta skrzywiły się boleśnie. cierpi n a „siedem chronicznych chorób", na rupturę B r u m m e l , który założył już binokle i widział wszyst­ (zasłania antyrupturycznym paskiem „kolosalną ranę ko dokładnie, zmartwiał w oczekiwaniu. Spostrzegł, że z prawej strony brzucha", B, 35) i co r o k u odbywa k u ­ Bungo oprócz tego, że miał m o n o p o l na wyprowadza­ rację na nerwy (B, 3 6 ) . nie księcia z równowagi przy pomocy naprędce insceni­ Całokształt stosunków łączących Edgara i Bunga zowanych przeżyć artystycznych, znalazł wreszcie spo­ określa w bardzo dużym stopniu niekończąca się dys­ sób istotnego zachwiania t y m przedziwnym m e c h a n i ­ kusja o życiu, sztuce i i c h wzajemnym powiązaniu bądź 31 �Lech Sokół • E D G A R , D U K E O F N E V E R M O R E I B U N G O . BRONISŁAW M A L I N O W S K I J A K O POSTAĆ ... b r a k u powiązania oraz o relacji między sztuką i nauką; być. A r t y s t a p o w i n i e n całkowicie poświęcić się swojej powstaje także pytanie o t o , czy sztuka jest wyższa sztuce, żyć w ścisłej ascezie. Według Bunga sztuka po­ w h i e r a r c h i i zatrudnień i n t e l e k t u a l n y c h i możliwości wstaje w życiowej pustce, osiągniętej w w y n i k u długiej poznawczych człowieka, czy nauka. S t o s u n k i między i t r u d n e j p r a k t y k i ascezy, w t o k u której życie zostaje przyjaciółmi rozgrywają się na dwóch p l a n a c h : „teore­ w i r t u a l n i e zniszczone. Edgar pragnie zatem życie opa­ tycznym", nować i zwyciężyć, Bungo chce je przezwyciężyć i ob­ obejmującym wspomniane dyskusje, i „praktycznym", życiowym, odnoszącym się d o rzeczy­ rócić na rzecz sztuki takiej, jak j ą p o j m u j e . wistego życia jako przeciwstawionego sztuce, nauce Poglądy Edgara i Bunga zdają się całkowicie prze­ i wszelkiej „teorii". W sferze życia rzeczywistego p o d ­ ciwstawne, istnieje wszakże, jak już pisałem, pewna stawowe znaczenie m a doświadczenie homoseksualne przestrzeń, która jest i m wspólna: Edgara kusi sztuka, Bunga z Edgarem i tego ostatniego atak szaleństwa. co najmniej sztuka życia, Bunga kusi nauka, co naj­ Jak już wspomniałem, mniej n a u k i humanistyczne i ta wielce specyficzna ak­ Edgar jest przedstawiany w powieści jako mistrz „techniki życia" i „wielki zdo­ tywność i n t e l e k t u a l n a człowieka, jaką jest filozofia. bywca życia". Ta jego zdolność jest w istocie przede Bungo jest zatem uwrażliwiony na naukę, zaś Edgar wszystkim wyrazem jego skrajnego egotyzmu: k o n c e n ­ o t w a r t y na sztukę. Tomasz Bocheński nazwał go traf­ truje się o n n a swoich sprawach d o tego stopnia, że nie „artystą bez sztuki" w sensie zbliżonym d o tego, reszta świata znika, jeśli wychodzi poza krąg jego zain­ 0 j a k i m i idzie. 8 teresowań. Oglądana z tego p u n k t u widzenia, jego T r u d n a już w p u n k c i e wyjściowym przyjaźń Edgara przyjaźń jest po części oszustwem. I n n i ludzie nie dają 1 Bunga m a pewien aspekt szczególny: jest t o związek się wszakże całkiem usunąć poza krąg jego zaintereso­ dwóch młodych ludzi poszukujących dojrzałości, pró­ wań k u nicości. Stwarzają o n i możliwość obserwacji bujących zbudować własny system wartości, wykazują­ i c y c h głęboką empatię we wzajemnych stosunkach, eksperymentów, stają się źródłem przyjemności w szerokim sensie słowa, przyjemności i n t e l e k t u a l n e j umiejących się zrozumieć, a nawet pomagać sobie. I c h i seksualnej, są wreszcie potrzebni d o spełnienia f u n k ­ przyjaźń, ze względu na zasadniczo o d m i e n n e p u n k t y cji, o d której zaczyna się wszelkie myślenie i filozofo­ widzenia na kwestie zasadnicze, nosiła w sobie o d p o ­ wanie: d o stworzenia relacji ja - nie-ja. Filozofię życia czątku element sprzeczności, która musiała doprowa­ Edgara można ująć najkrócej w następujący sposób: dzić d o rozsadzenia jej i zniszczenia. Jest t o także wska­ celem życia jest osiągnięcie władzy i szczęścia, d o cze­ zówka dotycząca przyjaźni rzeczywistych pierwowzo­ go dojść można wyłącznie poprzez doskonałą technikę rów o b u postaci l i t e r a c k i c h . A n a l i z a Bunga i Edgara życia czy sztukę życia. Pomaga ona w przezwyciężeniu przez W i t k a c e g o jest jednocześnie dokonaną przez trudności n a drodze d o władzy i szczęścia, umożliwia niego analizą siebie samego i Bronisława M a l i n o w s k i e ­ całkowite podporządkowanie sobie życia, a poprzez go, 622 upadki Bunga są przecież powieścią z kluczem. uzyskanie władzy n a d życiem i ludźmi osiągnięcie moż­ A zatem już z perspektywy lat 1910-1911 W i t k a c y po­ liwie głębokiej, całkowitej przyjemności. Jak już wska­ kazuje nieuchronność zerwania przyjaźni z M a l i n o w ­ zywałem, nawet zainteresowanie Edgara nauką jest skim, zerwania m i m o fascynacji, obopólnej fascynacji. w znacznym stopniu pogonią za przyjemnością. Uści­ Ta fascynacja sprawiła, że i c h stosunki w szczątkowej ślając ostatnie sformułowanie, chciałbym dodać, że formie przetrwały słynne zerwanie z r o k u 1914, ale na­ nie oznacza to, iż jego zainteresowanie nauką jest nie­ wet gdyby M a l i n o w s k i wrócił po wojnie d o Polski, na­ autentyczne; jest o n o wszakże silnie zabarwione przy­ leży przypuszczać, że i c h przyjaźń nie zostałaby o d b u ­ jemnością: jeśli określimy cel n a u k i jako poszukiwanie dowana. Może tylko stosunki byłyby częstsze. prawdy, u Edgara jest o n ściśle związany z przyjemno­ Stosunek Edgara d o życia i n a u k i jest żarłoczny; ścią, także seksualną. Poszukiwanie prawdy, co brzmi pragnie je opanować, podporządkować sobie, by osią­ patetycznie, znajduje nieoczekiwanie swoje uzupełnie­ gnąć satysfakcję. Jest t y t a n e m i jego ogromne apetyty nie czy drugą stronę w hedonizmie. nie są łatwe do zaspokojenia. Zycie i nauka t o dwie domeny jego działalności, ściśle ze sobą powiązane: Bungo jest po stronie sztuki, wszelkiej sztuki, jest artystą na początku swojej drogi, ale kusi go także lite­ Edgar nie przeciwstawia życia i n a u k i j a k Bungo, któ­ ratura. Już w pierwszym rozdziale powieści pisze i czy­ ry radykalnie oddziela życie i sztukę. W bezkompromi­ ta B r u m m e l o w i swój utwór prozatorski; jego celem sowym dążeniu d o osiągnięcia przyjemności nie prze­ jest stworzenie sztuki metafizycznej i jej teoretycznej szkadza k o n c e p c j i ową metafizyczność uzasadniającej. Jego wszystkie, czy może prawie wszystkie, drogi wiodące m u wcale jego słabe zdrowie. A k c e p t u j e zdaniem istotą sztuki nie jest odtwarzanie rzeczywisto­ do przyjemności, poczynając o d przyjemności p r y m i ­ ści, ale wyrażanie jej metafizycznej esencji czy zawar­ t y w n y c h aż p o najbardziej wyrafinowane. W dziedzi­ tości. Odrzucając m i m e t y z m sztuki, artysta w i n i e n nie życia seksualnego Edgar uznaje relacje zarówno także odrzucić życie rzeczywiste, włączając seksualne, hetero- j a k homoseksualne, co całkiem logiczne w je­ co jest p r o b l e m e m dla Bunga i jego przyjaciół, w c h o ­ go bezkompromisowej p o g o n i za przyjemnością, a p o ­ dzących dopiero w życie p o d t y m względem, m i m o ja­ n a d t o homoseksualizm jest pociągający także dlatego, kiegoś doświadczenia erotycznego, które zdążyli zdo­ że wówczas zakazany i ścigany przez prawo (vide przy- 32 �Lech Sokół • E D G A R , D U K E O F N E V E R M O R E I B U N G O . BRONISŁAW M A L I N O W S K I J A K O POSTAĆ ... padek Oskara W i l d e ' a ) . O b j a w i a o n zatem d o d a t k o w y cego. Wyjaśni się wówczas sprawa Złotej Gałęzi walor: wyzwania rzuconego społeczeństwu. Należy ra, książki czytanej i dyskutowanej już nie przez fikcyj­ Fraze­ także do procedur dandyzmu: w dążeniu do osiągnię­ n y c h przyjaciół w powieści, ale przez rzeczywistych cia satysfakcji dandys nie cofnie się w razie potrzeby w Z a k o p a n e m . W i t k a c y znał zapewne pierwszą d w u t o ­ nie t y l k o przed niedozwoloną formą aktywności seksu­ mową wersję dzieła Frazera, ogłoszoną w 1890 г., być alnej, ale nawet przed zbrodnią, nie popełni jedynie może inną jego książkę wydaną po polsku jako podłości. rownik, kapłan, Cza­ król (Warszawa 1911). Jest wątpliwe, by czytał nadal Frazera po powrocie do Polski, w cza­ W dziedzinie seksualizmu relacje Edgar-Bungo były szczególnie bliskie, poczynając o d i c h razem spędzone­ sie gdy rozpoczął swoją dojrzałą twórczość. N i e ulega go dzieciństwa. Wspólnie przeżywali „perwersje" wła­ jednak wątpliwości, że te dramaty i fragmenty powie­ ściwe w i e k o w i dziecięcemu, jak je nazywają bohatero­ ści, które dzieją się - mówiąc ogólnikowo - w t r o p i ­ wie, a później i c h specyficzna, na poły seksualna b l i ­ kach, zawierają nie tylko relację z doświadczeń autora, skość trwała. S k u t k i e m tej otwartości ale problematykę antropologiczną, którą w a r t o prze­ połączonej z młodzieńczym ekshibicjonizmem pojawiła się w i c h śledzić także p o d kątem literatury n a u k o w e j , w t y m stosunkach silna skłonność do zwierzeń: bez więk­ głównie Jamesa Frazera. szych oporów opowiadali ze szczegółami o swoich Przypadek homoseksualizmu przedstawiony w po­ „perwersyjnych" doświadczeniach obejmujących star­ wieści jest zatem dla Bunga elementem rozwoju jego sze i młodsze panie, nie wyłączając n i e l e t n i c h . O w a seksualności, i n c y d e n t e m w r a m a c h zasadniczo hete­ „perwersyjność" jest zarówno n a t u r a l n y m procederem roseksualnych zachowań. Jeśli idzie o o b u powieścio­ poszukiwania silnych wrażeń erotycznych na podłożu w y c h przyjaciół, był to, nawet w przypadku Edgara, i n ­ młodzieńczego nienasycenia, j a k t r y b u t e m płaconym cydent w sensie nieoczekiwaności oraz gwałtownej kulturze epoki. Rola doświadczenia erotycznego, hete­ i spontanicznej reakcji na określoną sytuację silnego roseksualnego i homoseksualnego, jest zresztą u W i t ­ stresu. Szerszy kontekst tej sceny (rozdział: Bal w pała­ kacego wielka, co dobrze w i a d o m o ; o złożoności mate­ cu Bimam i jego skutki) r i i erotycznej w jego twórczości w ogóle wiele by trze­ zdenerwowanego i roztrzęsionego (określenia autora) ba Edgara Edgara, uwikłanego w bliżej nie określoną aferę miło­ i Bunga, czy - raczej - homoseksualny i n c y d e n t , zosta­ sną z księżniczką Keskeszydze, umęczonego namiętno­ pisać. Doświadczenie homoseksualne ukazuje udręczonego, wściekle ło zatem przygotowane i ułatwione przez t e n właśnie ścią do Fenixany (por. B, 112), zaplątanego w przygo­ aspekt i c h przyjaźni. D l a Bunga był to zdecydowanie dę erotyczną akt jednorazowy, dla Edgara początek albo k o n t y n u ­ w e m b r i o n a l n y m stanie" (В, 114). Bungo doznaje rów­ acja postawy biseksualnej. W zakończeniu powieści nież niecodziennych, niełatwych d o określenia uczuć, W i t k a c y pisze o Edgarze następująco: „Książę za jakieś które przetwarza na sztukę, tyle że... pornograficzną: z panną Saphir, nazwaną „sadystką niesłychane zbrodnie, których dopuszczał się po zauł­ „Bungo, w o l n y o d wszelkich pożądań realnych, błąkał k a c h W h i t e c h a p e l u z paroma l o r d a m i , skazany na de­ się jak cień za księciem, obserwując zwyrodniałe twa­ portację na Nową Gwineę, napisał tamże będąc dzie­ rze swoich przyjaciół i uwieczniając je w swoich k o m ­ ło [ t u przypis: „The Golden Edgar pozycjach, które w przeciwieństwie d o jego życiowej D u k e o f N e v e r m o r e ; Cambridge U n i v e r s i t y Press"] i m p o t e n c j i wkraczały coraz bardziej w sferę perwersyj­ tak genialne o perwersjach t y c h pozornie d z i k i c h l u ­ nej p o r n o g r a f i i " (B, 114). Bough of Pleasure, dzi, których z pogardą Papuasami nazywają, że wrócił Uogólniając sytuację Edgara i Bunga można powie­ po paru latach do A n g l i i j a k o M e m b e r o f B r i t i s h A s ­ dzieć, że stanowią o n i typowy obraz młodych męż­ sociation for A d v a n c e m e n t o f Science i Fellow [ o f czyzn udręczonych przez potrzeby seksualne, których the] Royal Society" (B, 4 6 6 - 4 6 7 ) . nie umieją a n i zaspokoić, a n i stłumić czy wysublimo­ N i e ma d o w o d u wprost w c y t o w a n y m fragmencie, wać. S t o r t u r o w a n i przez pożądanie, traktują zachowa­ że doświadczenia Edgara i lordów miały także charak­ nie homoseksualne jako ucieczkę i - pewnie tymcza­ ter homoseksualny, ale stereotyp upodobań seksual­ sowe - rozwiązanie trudności. Uważna l e k t u r a tekstu n y c h literackiego lorda i surowość kary (deportacja na prowadzi najpierw do w n i o s k u dość oczywistego: t o Nową Gwineę) wyraźnie na to wskazują. nie ciekawość popchnęła Bunga do akceptacji przyja­ ciela jako kochanka. Został o n łatwo (zbyt łatwo?) Te oczywiste aluzje do działalności i dzieł M a l i n o w ­ skiego weszły d o powieści w trakcie jej poprawiania „uwiedziony" przez Edgara, j a k t o określił Tomasz Bo­ i przygotowywania do publikacji, do której - j a k wia­ c h e ń s k i ; „uwiedzenie" Bunga interpretuję zresztą ina­ d o m o - za życia W i t k a c e g o nie doszło. 9 Zakończenie czej niż o n . Edgar bezwiednie obudził w B u n g u prze­ najprawdopodobniej powstało w r o k u 1919, podobnie śladujące go nieraz natręctwo zrobienia czegoś nagan­ j a k Przedmowa. Zabawna aluzja do dzieła Frazera nego, czego w istocie zrobić nie chce, a b o i się, że zro­ wskazuje na kwestię, która nie należy d o t e m a t u tego b i : „Miewał o n czasami chwile pokus w k i e r u n k u czy­ artykułu, a jest wielkiej wagi. Konieczne jest dokładne nów przeciwnych jego najgłębszej istocie, a nawet prześledzenie nie tylko relacji M a l i n o w s k i - W i t k a c y , zgubnych. Jadąc pociągiem na przykład musiał się czę­ ale także r o l i antropologii w dziele i myśleniu W i t k a ­ sto trzymać, aby nie sięgnąć d o kieszeni i nie wyrzucić 33 �Lech Sokół * E D G A R , D U K E O F N E V E R M O R E I B U N G O . BRONISŁAW M A L I N O W S K I J A K O POSTAĆ ... za o k n o pieniędzy i koniecznych dokumentów lub że­ planuje wykorzystanie swojego doświadczenia seksual­ by w towarzystwie zacnych m a t r o n i poważnych star­ nego: „Ciekawy jestem, co powie na to B r u m m e l [ . . . ] . ców nie wymówić nagle jakiegoś d o b i t n i e świńskiego Bądź co bądź było t o przeżycie" (B, 119). Jednakże wyrazu. Miewał też i n n e , groźniejsze, dotyczące naj­ Bungo powie ostatecznie „nie" homoseksualizmowi, ważniejszych kwestii jego życia. W tej c h w i l i , p o d a zdecydowanie „tak" doświadczeniom heteroseksual­ wpływem wzroku księcia, poczuł pokusę zupełnie tego n y m : zasada „never m o r e " — „nigdy więcej" obowiązu­ samego g a t u n k u . A l e była ona tak potężna, tak pocią­ je. Znaczy to także, że d e f i n i t y w n i e zamyka t e n późny gająco zbrodnicza, że jednocześnie pojął niemożność rozdział dojrzewania, w którym wybór zachowań sek­ wszelkiego o p o r u i że coś, co może m u zwichnąć całe sualnych może się jeszcze dokonać w sposób względnie życie, co decyduje może o całym jego losie, stać się w o l n y i łatwy. m u s i " (B, 116). N i e wydaje się zatem całkiem słuszne mówienie A zatem zgoda Bunga, podobnie jak oferta Edgara o prostym „uwiedzeniu" Bunga przez Edgara: z chwilą były przygotowane przez wcześniejsze doznania i d o ­ kiedy u r u c h o m i o n y przez niego mechanizm zaczął świadczenia o b u . Bungo w p e w n y m momencie odkrył, w Bungu działać, zrobił o n wiele, by uwiedzenie doko­ że dziwny i przerażający m e c h a n i z m w n i m zaczął dzia­ nało się; by tak rzec: dogonił i przegonił przyjaciela. Je­ łać. W s k u t e k przebudzenia się wewnętrznej dominują­ śli incydent Edgar - Bungo uznamy za jeden z 622 cej n a d n i m siły zaakceptował ofertę seksualną przyja­ upadków tego ostatniego, postarał się o n sam, by upaść. ciela prawie natychmiast. Wystarczyło, że zobaczył na­ W i t k a c y powraca w swojej późniejszej twórczości kilka­ gie ciało Edgara i odkrył, że jest o n seksualnie p o b u ­ krotnie do kwestii homoseksualizmu, wystarczająco dzony. Odpowiedział na podniecenie przyjaciela na­ często, by wskazać, iż jest to temat wart podjęcia. tychmiast, bez żadnej presji a n i nawet prośby z jego A t a k szaleństwa Edgara został poniekąd zapowie­ strony. Edgar zbliżył się do niego z „wyrazem zbrodni­ dziany wcześniej w powieści przez informację, że co ro­ czej żądzy, niemego błagania i jakiegoś wstrętnego k u odbywał kurację na nerwy; poniekąd: nie każda s m u t k u . Bungo patrzył na niego przez jakąś część se­ nerwica może doprowadzić do tak znacznego pogor­ k u n d y z artystycznym zadowoleniem. Twarz ta, prawie szenia zdrowia psychicznego. N i c dziwnego zatem, że obca m u w tej c h w i l i , podobna była do demonicznych wiadomość o ataku szaleństwa została przyjęta przez postaci, które rysował". Uświadomiwszy sobie, o co przyjaciół księcia j a k g r o m z jasnego nieba. Edgar wła­ naprawdę idzie Edgarowi, „nagle zdrętwiał z przeraże­ śnie wrócił do Polski z A n g l i i po okresie dzikiego w y ­ nia", a jednak to o n wyraził zgodę: „Chcesz? - spytał uzdania, przyjmującego prawie k r y m i n a l n e rozmiary. głosem, którego prawie nie poznał. Książę l e k k o skinął Początkowo zachowywał się n o r m a l n i e , był tylko t r o ­ głową" (wszystkie cytaty B, 116). chę nerwowy, aż t u nagle, po „ataku" na ulicy został wzięty d o szpitala dla obłąkanych. Wstępna diagnoza Jedyna trudność, jaką Bungo musi przezwyciężyć, to ograniczone uczucie obrzydzenia. Kiedy zdecydował nie jest pewna: „ostra paranoja; a może postępowy pa­ się, działa na zimno, w y m i e n i a k i l k a słów z Edgarem raliż" (B, 3 6 3 ) . Paraliż postępowy jest w y n i k i e m syfili­ „jakby się targował w sklepie" (B, 117). W i t k a c y , jak su, co kieruje naszą uwagę k u angielskim wyczynom się zdaje, z dużą precyzją opisał t e n przełomowy p u n k t erotycznym Edgara. Tomasz Bocheński wskazuje ana­ wszelkiego uwodzenia, w którym nagle zapada decyzja. logie między chorobą księcia a obłędem Nietzschego: W a r t podkreślenia jest akcentowany w opisie nadmiar obaj przeżyli pierwszy atak choroby na ulicy; Edgar po­ świadomości, która pozwala na chłodną analizę do­ daje jako przyczynę swego stanu „konieczność w y m y ­ znań, dostarczającą dodatkowej, ślenia ostatniej maski, dzięki której można by opano­ ponadzmysłowej, wać samo d n o zbrodni [ . . . ] . Psychiatryczna diagnoza czyli i n t e l e k t u a l n e j , przyjemności. choroby księcia ma znaczenie drugorzędne, ponieważ T e n stosunek seksualny przyjaciół jest także jakby cierpi o n na dolegliwość filozoficzną: tak jak N i e t z - na pół uświadomioną kontynuacją i c h „dziecięcych schemu «udało» m u się przezwyciężyć sprzeczności ist­ perwersji", może m n i e j n i e w i n n y c h , niż się t o mogło nienia za c e n ę schizofrenii. Można więc użyć metafo­ wydawać. Być może jest to powtórzenie i rozszerzenie wcześniejszego doświadczenia, a nie ry w stylu Heideggera: N e v e r m o r e zamieszkał w ist­ doświadczenie n i e n i u , które jest niemożliwe do zamieszkania". całkowicie nowe, zwłaszcza że, ściśle rzecz biorąc, nie 10 jest to pełny akt homoseksualny (por. B, 117). Ran­ G d y Bungo w towarzystwie dwójki przyjaciół o d ­ k i e m Bungo żałuje n o c n y c h przeżyć i jest to raczej re­ wiedził księcia w szpitalu, doznał głębokiego wstrząsu: akcja na seksualną represję panującą w społeczeń­ Edgar, król życia, został całkowicie złamany przez cho­ stwie, a nie poczucie w i n y w sensie religijnym czy robę: siedział w k u c k i na łóżku w szpitalnej separatce, choćby m o r a l n y m . Zal Bunga jest dwuznaczny także wypowiadając absurdalne bądź niezrozumiałe słowa; dlatego, że podszyty znowu satysfakcją płynącą z n a d ­ B u n g o w i zdawało się, że mówi do żywego trupa. K i e ­ świadomości i radością z nowego doświadczenia oraz dy, niespodziewanie, Edgar rozpoznał go, powiedział s k u t k i e m włączenia swojego przeżycia do gęstej siatki k i l k a czułych słów i pocałował go w usta. Potem nagle zwierzeń, niedyskrecji i gier u p r a w i a n y c h w powieści skoczył z łóżka na środek p o k o j u i zaczął wykonywać przez przyjaciół. Biorąc p o r a n n y prysznic, Bungo już jak a u t o m a t przerażający w swym mechanizmie taniec 34 �Uch Sokół • E D G A R , D U K E O F N E V E R M O R E I B U N G O . BRONISŁAW M A L I N O W S K I J A K O POSTAĆ ... i śpiewać absurdalną piosenkę francuską: „Les plus be­ z obłędu, Edgar odszedł do świata niedostępnego B u n - au des mirliflores, c'est le due de N e v e r m o r e " . Byl to gowi. W t y m świecie wygtał; czy w ogólności wygrał początek nowego ataku choroby, w trakcie którego jako twórca k o n c e p c j i o p a n o w y w a n i a życia? Jeżeli tak, Edgar krzyczał rozpaczliwie, wzywając pomocy m a t k i . za jaką cenę? Czy tzeczywiście całkowicie wyzwolił się z obłędu? N a te pytania nie m a łatwej odpowiedzi. Jedyny fragment wypowiedzi księcia, który ma wy­ raźny sens i wpisuje się doskonale w kontekst w i e l u Bungo poświęcił wiele czasu rozmyślaniom n a d l o ­ stwietdzeń jego i Bunga, dotyczy kwestii maski, bardzo sem Edgara. W n i o s k i , do j a k i c h doszedł, lęki, jakie ży­ ważnej dla zrozumienia powieści. Szaleństwo księcia wił, podsumował zwięźle Bocheński: „Bungo o losie opisane jest w rozdziale 1 części I I I 622 upadków księcia myśli ze strachem, ponieważ wie już, że marze­ ga noszącym tytuł W poszukiwaniu Bun­ maski; rozdział 2 tej­ nie o życiowej potędze ptowadzi do obłędu; czuje za­ że części, ostatni w książce, zatytułowany jest Mas/ca, zdrość, która spada za książę, [...] wreszcie odczuwa radość, późno. gdyż pojmuje, że sam nie posiada tyle sił, co bo czym byłaby egzystencja bez nadziei na h a r m o n i ę " . Kiedy Bungo nachylił się n a d Edgatem, usłyszał: 11 O w a harmo­ szeptał książę. nia, której szuka Bungo, jest możliwa d o osiągnięcia - Tej nie mogę opanować. Patrzę w oczy w same d n o . jeśli nie w życiu, w sztuce w Czystej Formie, oderwa­ Muszę wziąć o v e r h a n d n a d wszystkim. Z b r o d n i opa­ nej o d życia, dostarczającej przeżyć metafizycznych, nować nie mogę. Muszę się nauczyć. Muszę jeszcze ekstazy, szczęścia. Tego szczęścia Bungo już nie osią­ mieć siłę. Jeszcze jestem za słaby na t o . Jeszcze tylko gnął: jego maska, j a k głosi tytuł ostatniego rozdziału jedna maska. Tylko jedna..." (B, 364-365). powieści, „spada za późno". „Jeszcze jedna maska, tylko jedna - W groteskowym końcu życia Bunga, przedstawia­ W n i o s e k z wypowiedzi Edgata jest t a k i , że nawet w chorobie zmaga się o n z żywiołem życia, który pra­ n y m w Zakończeniu, gnie opanować, a który go łamie. B o c h e ń s k i słusznie wymierza swojemu b o h a t e r o w i i swojemu wyobrażeniu należy widzieć karę, jaką autor stawia pytanie o rozumienie szaleństwa i przypomina 0 sobie z okresu młodości. Poderżnięcie sobie gardła o romantycznej k o n c e p c j i szaleństwa jako „niepojęte­ „nożem o d brzytwy G i l e t t e " było jego „ostatnim, defi­ go dla zdrowych przeżycia ttanscendencji", która to n i t y w n y m a k t e m w o l i " . Bungo umarł, Edgar wyjechał. koncepcja powróciła u schyłku w i e k u X I X . i na po­ „Zycie płynęło dalej swą tajemniczą i m ę t n ą koleją" czątku X X . W ramach takiego idealizowanego szaleń­ (B, 4 6 7 ) . Tylko o n o jest w pełni zwycięskie. stwa wypowiedzi c h o r y c h stają się wypowiedziami mę­ Edgar zniknął z kart powieści, dowiadujemy się o je­ drców, proroków, jasnowidzących. W d o d a t k u Edgar go n a u k o w y c h sukcesach, ale nie o t y m , k i m był „na- wyzdrowiał, niejako z własnej w o l i , wprawiając w po­ ptawdę". W sensie h i s t o r y c z n o l i t e t a c k i m był postacią mieszanie psychiatrów: opuścił swój obłęd, jak opusz­ utwotzoną z motywów obecnych w litetatutze i myśle­ cza się miejsce czasowego p o b y t u . n i u Młodej Polski, m o d e r n i z m u europejskiego oraz p e w n y c h cech rzeczywistego Bronisława Powtót Edgata do świata ludzi „notmalnych" ma Malinow­ skiego takiego, j a k i m go widział W i t k a c y w latach pewne cechy niesamowitości. Pozostaje widoczny ślad jego w a l k i z żywiołem życia. O t o jak opisane zostało 1910-1911 oraz w r o k u pisania Przedmowy i w powieści niespodziewane spotkanie Bunga z Edga­ nia, czyli w r o k u 1919. D l a Stanisława Ignacego W i t ­ r e m : „Tym samym, j a k zwykle p e w n y m , m i a r o w y m kiewicza był pewnie najważniejszym z przyjaciół jego Zakończe­ k r o k i e m zbliżał się k u n i m książę N e v e r m o r e , ubrany zakopiańskiej młodości, a k t y w n y m uczestnikiem dys­ w ogromne f u t r o i m e l o n i k na głowie. [...] Bungo zo­ kusji przyjaciół o życiu, sztuce i nauce, ptzyjacielem baczył tylko oczy księcia, wpatrzone w dal z wyrazem bardzo ważnym dla jego rozwoju, ponieważ fascynują­ niesamowitego napięcia w o l i , po czym światło l a t a r n i c y m , ale także t a k i m , któtemu W i t k i e w i c z ostro się błysnęło w jego o k u l a r a c h , czyniąc go na sekundę po­ ptzeciwstawiał, wreszcie przyjacielem rozumiejącym d o b n y m do jakiegoś strasznego trupa o fosforycznie 1 w i e r n y m , który go nie opuścił w rozpaczy po samo­ błyszczących oczodołach. N e v e r m o r e przeszedł koło bójstwie narzeczonej Jadwigi Janczewskiej. n i c h , nie widząc i c h wcale. Dyskusja powieściowych przyjaciół była etapem na - Edgarze! Edgarze! zatrzymaj się! — krzyczał za n i m drodze k u dojrzałości, a jednocześnie bodźcem do jej Bungo. A l e książę szedł dalej i w t y m nieubłaganym osiągnięcia. Ułatwiła i m ona przejście przez okres fer­ posuwaniu się dalej robił wrażenie jakiegoś pocisku m e n t u do stadium, w którym byli w stanie podjąć w o l ­ ślepo pędzącego na rozbicie mogących m u stać na d r o ­ ną decyzje dotyczącą i c h powołania. Edgar wybrał dze przeszkód". Bungo miał wrażenie, „że t o t t u p Ed­ błyskotliwą karierę naukową oraz szczególną, własną gara wstał z grobu i wieje o d niego jakieś zimno, już wersję bycia „królem życia" jak Oskar W i l d e , L o r d Douglas, książę des Esseintes z powieści Huysmansa nie z tego świata" (B, 4 3 9 - 4 4 0 ) . K i l k a d n i później Bungo otrzymał informację, że Na wspak. Bardzo i s t o t n y m aspektem osobowości po­ Edgar wyjechał do A n g l i i , nie szukając k o n t a k t u z żad­ wieściowego M a l i n o w s k i e g o jest to, że p o d koniec n y m z przyjaciół. O s t a t n i a informacja w powieści swojego życia na kartach 622 upadków o n i m była już cytowana; dotyczy ona jego londyń­ wrażliwy na sztukę w sensie, w j a k i m używał tego sło­ skich wyczynów i n a u k o w y c h osiągnięć. Wychodząc wa w odniesieniu do życia, że stał się „artystą bez sztuki". 35 stał się o n �Lech Sokół • E D G A R , D U K E O F N E V E R M O R E I B U N G O . BRONISŁAW M A L I N O W S K I J A K O POSTAĆ ... Z p u n k t u widzenia Bunga zarówno mieszanie sztuki i demonicznie zazdrosna. Grzech przeciwko niej, j a k i życia, jak utrzymywanie, że sztuka jest naśladownic­ grzech przeciwko D u c h o w i Świętemu, nigdy nie bę­ t w e m natury, jest grzechem śmiertelnym. Bungo ostro dzie odpuszczony. przeciwstawia się t a k i m poglądom, przynajmniej wer­ balnie. Zycie kusiło go m o c n o , mocniej niż Edgara PS Znikając z powieści, Edgar o f N e v e r m o r e nie sztuka. zniknął z twórczości W i t k a c e g o . W Kurce wodnej p o ­ Trzeci z przyjaciół biorących udział w dyskusji o ży­ jawia się postać Edgara N e v e r m o r e , ale w n i e w i e l k i m c i u , sztuce i nauce, B r u m m e l , zaledwie przeze m n i e s t o p n i u m o d e l e m dla niego jest M a l i n o w s k i ; bardziej wspomniany, wybrał naukę (matematykę i logikę), nie przypomina o n C h w i s t k a , czyli barona B r u m m e l a wyrzekając się sztuki (sztuk pięknych i literatury) i nie z powieści 622 upadki Bunga. odrzucając całkiem życia. Być może wybór sztuki, na­ m i n a n y przez postacie W i t k a c e g o , ale wówczas to M a l i n o w s k i jest wspo­ u k i i życia jest d o zaakceptowania, gdyż nie prowadzi fikcyjna postać w y m i e n i a nazwisko realnej, Mali­ do katastrofy w przypadku B r u m m e l a . Wybór n a u k i nowski fikcji. i życia doprowadził do odwracalnej katastrofy Edgara, O b e c n o ś ć nazwiska, p o l e m i k a z jego poglądami jesz­ ale o n - co bardzo ważne - chciał zdominować życie, cze w Niemytych być tryumfującym artystą życia, a to nie interesowało k o i stałe obecny jest M a l i n o w s k i w myśleniu W i t k a ­ B r u m m e l a , przynajmniej nie w t a k i m stopniu. Edgar cego, we w s p o m n i e n i a c h z dzieciństwa i młodości. nie w c h o d z i wówczas duszach do domeny ( 1 9 3 6 ) , świadczy, jak głębo­ s k u t k i e m swoich zamierzeń i działań prowokował ży­ I c h przyjaźń została zerwana, ale - powtórzmy - moż­ cie, miał pewne cechy osobowości demonicznej w po­ na i trzeba powiedzieć, że m i m o dramatycznego ze­ jęciu Goethego: osobnik demoniczny to t a k i , który r w a n i a M a l i n o w s k i w p e w i e n sposób pozostał przyja­ wyzywa Los i musi w walce z n i m ponieść konsekwen­ cielem W i t k a c e g o , co n a j m n i e j przyjacielem lat mło­ cje wyzwania, a częstokroć klęskę. U W i t k a c e g o klę­ d y c h , którego o b e c n o ś ć jest często a k t u a l i z o w a n a ska nie jest całkowita. w jego świadomości. Grzechu śmiertelnego według Bunga: pomieszania życia i sztuki dopuścił się o n sam i dlatego został uka­ rany. Kara przyszła w m o m e n c i e jego nawrócenia na Przypisy właściwą drogę, ale nie dane m u było skorzystanie 1 z etycznego i estetycznego odrodzenia. N i e był już S. Witkiewicz, Listy do syna. Opracowały: B. Danek-Wojnowska i A . Micińska, Warszawa 1969. List z 31 lipca 1900, wspomnia­ w stanie naprawdę odrodzić się, gdyż życie, głównie ny przeze mnie, por. s. 39 życie seksualne, któremu się oddawał, doprowadziło 2 E Skalnik, Bronisław Kasper Malinowski and Stanisław Ignacy Witkiewicz. Science versus Art in the Conceptualization of Culture, do trwałego uszkodzenia jego świadomości. G d y d o ­ „Konteksty" 2000, nr 1-4, s. 54; cytuję wersję polską artykułu konał w y b o r u zarówno sztuki, jak i życia seksualnego, w przekładzie S. Sikory, tamże, s. 55. O złym wpływie Bronia na oddał swoje ludzkie (w istocie swoje męskie!) w a r t o ­ Stanisława Ignacego por. S. Witkiewicz, Listy do syna, s. 281; ści: świadomość i i n t e l e k t we władanie kobiet (kobie­ warto zwrócić uwagę, że Stanisław Witkiewicz, przestrzegając t y ) , która jest uosobieniem biologii i nieświadomości. syna przed Bronieni, uznaje siłę ich przyjaźni, powątpiewa jedy­ Jest niezmiernie charakterystyczne, że stan orgazmu nie w jej głębszą wartość: „Jeżeli Wasza harmonia i bliskość po­ Bunga jest zawsze opisywany przez narratora powieści lega na zgodności wyższych potrzeb duszy, na wspólności dążeń jako u t r a t a świadomości; w i e l o k r o t n i e powtarzane umysłowych, na podobnym tonie uczuć - zawsze wyższej skali, tym lepiej i niech ta harmonia trwa". stwierdzenie n i e o d m i e n n i e mówi, że Bungo „stracił ' przytomność". Początkowo B u n g o wraca do p r z y t o m ­ S. I . Witkiewicz, Dzieła wybrane, t. I : 622 upadki Bunga, czyli Demoniczna kobieta. Narkotyki. Niemyte dusze, Warszawa 1985, ności czy świadomości względnie łatwo i pozornie bez s. 37 (Wstęp A . Micińskiej do 622 szkody dla stanu świadomości; z czasem powrót staje 4 się coraz trudniejszy, aż następuje trwałe jej uszkodze­ upadków...). Por. B. Danek-Wojnowska, Problem artysty w powieści S. I Wit­ kiewicza" „622 upadki Bunga", „Pamiętnik Literacki" 1970, nr 3 nie, które można określić słowami, j a k i c h W i t k a c y 5 użył, by nazwać jeden ze swoich rysunków: „schujo- D. G. Gerould, Stanisław Ignacy Witkiewicz jako pisarz. Przeł. J. Sieradzki, Warszawa 1981, s. 59 wacenie mózgowia" (rysunek z r o k u 1931). M i m o po- 6 S. I . Witkiewicz, Dzieła zebrane. Wydanie krytyczne ze wstępem padnięcia w obłęd, Edgar dał sobie radę i z życiem, J. Brońskiego. Komitet redakcyjny: przewodniczący J. Degler i z chorobą, ostatecznie zwyciężył, natomiast Bungo oraz B. Michalski, A . Micińska, K. Puzyna, L. Sokół, 622 upad­ ki Bunga, czyli Demoniczna kobieta. Oprać. A . Micińska, Warsza­ poniósł klęskę totalną. Dlaczego? Odpowiedź, która wa 1992, s. 14- Wszystkie cytaty z powieści wg tego wydania, się nasuwa, jest bardzo m o c n o związana z epoką, z jej oznaczane bezpośrednio w tekście za pomocą skrótu В z poda­ poglądami estetycznymi, z estetyką W i t k a c e g o wresz­ niem strony cytatu. cie, właśnie się wówczas kształtującą. Z potęgą życia 7 można j e d n a k , przy całym niebezpieczeństwie, wał­ czyć i nie przegrać całkowicie, m i m o wielkiej ceny - 8 bokiej satysfakcji i n t e l e k t u a l n e j , jak wyrafinowanej Sztuka jest T. Bocheński, Powieści Witkacego. Sztuka i mistyfikacja, 1994, s. 31 uratować się. N a u k a może być źródłem zarówno głę­ dandysowskiej przyjemności. Por. L. Sokół, Dandyzm u Witkacego: gra i metafizyka w: Witkacy w Polsce i na świecie. Redakcja: R. Skwara, Szczecin 2001, s. 197-209 zaborcza 36 " Tamże, s. 30 10 Tamże, s. 32-33 11 Tamże, s. 34 Łódź � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6fa2973e74a6aa2f75a92c6ec8a07ad3.pdf 9b21b810763ee874c7c9bb78d31c1753 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3526 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3304 Title A name given to the resource Jana Świderskiego widzenie sztuki ludowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.4, s.243-252 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text П. 1. Chrystus Aleksander Frasobliwy, Korytków, woj. zamojskie. Jackowski JANA Ś W I D E R S K I E G O WIDZENIE SZTUKI LUDOWEJ P r z e d m i o t e m t y c h u w a g są z a r ó w n o w y b r a n e z d j ę ­ c i a J a n a Ś w i d e r s k i e g o j a k też i w i d z i a n y p r z e z i c h p r y z m a t p r o b l e m f o t o g r a f i i j a k o środka d o k u m e n t a c j i k u l t u r y a r t y s t y c z n e j l u d u . P r e t e k s t e m zaś d l a t y c h r o z ­ w a ż a ń są t r z y w y s t a w y p r a c S w i d e r s k i e g o krążące p o k r a j u i z a g r a n i c y . J e d n a z n i c h p o k a z u j e dawną rzeź­ bę l u d o w ą d r u g a różne d z i e d z i n y sztuki ludowej t r z e c i a b u d o w n i c t w o d r e w n i a n e " . Z n a j d u j e m y się w i ę c cały czas w kręgu k u l t u r y chłopskiej, której m a t e r i a l ­ ne p r z e j a w y z n a S w i d e r s k i j a k m a ł o k t o z e t n o g r a f ó w i d o k u m e n t a c j i której poświęcił n a j l e p s z y o k r e s s w e g o życia. W y s t a r c z y p o w i e d z i e ć , że w ciągu 25 l a t w ę d r ó ­ w e k p o K r a j u , w r a m a c h badań t e r e n o w y c h I n s t y t u t u S z t u k i P A N , tłukąc się o s o b o w y m i pociągami, a u t o b u ­ s a m i , d ź w i g a j ą c ciężki sprzęt — w y k o n a ł p o n a d 50.000 zdjęć, a w i ę c u t r w a l i ł co n a j m n i e j 30.000 różnych o b i e ­ któw. N i e muszę tłumaczyć, iż w i e l e z n i c h (jeśli n i e większość) już n i e i s t n i e j e , uległo z n i s z c z e n i u bądź r o z ­ p r o s z e n i u . Zdjęcia, znajdujące się w I n s t y t u c i e S z t u k i mają w i ę c w a g ę b e z c e n n e g o d o k u m e n t u , którego z n a ­ czenie w z r a s t a w p r o s t p r o p o r c j o n a l n i e do procesu p o ­ stępujących p r z e m i a n w k u l t u r z e i g o s p o d a r c e Kraju. N i c t e d y d z i w n e g o , że f o t o g r a f i e S w i d e r s k i e g o z n a j d u ­ j e m y p r a w i e w każdej p u b l i k a c j i m ó w i ą c e j o sztuce l u d o w e j . Z n a c z e n i e i c h określa n a j l e p i e j f a k t , iż p r o f . R o m a n R e i n f u s s n i e w a h a ł się uznać S w i d e r s k i e g o za współautora książki Sztuka ludowa w Polsce . W al­ b u m i e Sztuka ludu polskiego (Warszawa 1967), n a 521 4 5 243 I �ilustracji aż A dodać, że w r a z należy wybieraliśmy 197 do jest autorstwa albumu Jana z Jadwigą zdjęcia 150.000 d a w n y c h i współczesnych Swiderskiego. Jarnuszkiewiczową spośród co najmniej fotografii. T e n wstęp j e s t c h y b a k o n i e c z n y , w y z n a c z a bowiem w y r a ź n i e z a k r e s zainteresowań S w i d e r s k i e g o i c h a r a k t e r p r e z e n t o w a n y c h przez niego w y s t a w . Z n a j d u j e m y więc n a n i c h sztukę ludową traktowaną p r z e d e w s z y s t k i m jako dokument. A więc bez osobistej, świadomie s u b i e k t y w n e j i n t e r p r e t a c j i , bez r e ż y s e r o w a n i a s y t u a c j i , s t w a r z a n i a s p e c j a l n y c h zderzeń o b i e k t u z k o n t e k s t e m , bez w s z e l a k i e g o r o d z a j u zabiegów t r a n s m u t a c y j n y c h . P r z e d m i o t z a w s z e j e s t n a t y c h zdjęciach c z y t e l n y , o n i e ­ go c h o d z i , o n j e s t j e d y n y m b o h a t e r e m . F o t o g r a f p r o ­ g r a m o w o u n i k a w s z y s t k i e g o , co m o g ł o b y o d w r ó c i ć u w a ­ gę w i d z a o d p o k a z y w a n e j rzeźby czy b u d y n k u , n a r z u ­ cić m u s w o j e e m o c j e , pośrednio t y l k o z w i ą z a n e z t e ­ m a t e m zdjęcia. T e n r y g o r y z m , zasługujący u d o k u m e n t a l i s t y n a sza­ c u n e k , n i e oznacza j e d n a k r e z y g n a c j i z a r t y s t y c z n y c h w a l o r ó w f o t o g r a f i i . Są o n e j e d n a k w y r a ź n i e z w i ą z a n e z dziełem, j e g o strukturą i wartościami, które A u t o r s t a r a się m o ż l i w i e p r e c y z y j n i e ukazać. O t o Ukrzyżowa­ ny z Płoskini (11. 2), f o t o g r a f o w a n y w w a r u n k a c h l a ­ b o r a t o r y j n y c h . Z d j ę c i e w sposób m i s t r z o w s k i w y d o b y ­ w a w a l o r y p l a s t y c z n e rzeźby. Cała u w a g a w i d z a k o n ­ c e n t r u j e się n a m o d e l u n k u t o r s u , g ł o w y i p e r i z o n i u m . S r e b r z y s t e , „ m i ę k k i e " tło t w o r z y przestrzeń, w której m i m o f r o n t a l n e g o ujęcia czuje się w y r a ź n i e b r y ł ę r z e ź ­ by. Światło podkreśla j e j ekspresję. Koncentryczny, biegnący k u o s i p i o n o w e j układ słojów d r e w n a m o d e ­ l u j e t o r s , t w o r z ą c układ, k t ó r y o d b i e r a m y w prze­ b i e g u c z a s o w y m , o d d r a m a t y c z n i e skłonionej g ł o w y aż po p e r i z o n i u m , które j a k g r u p a a k o r d ó w w i e ń c z y i u s ­ p o k a j a r y t m t y c h słojów. R o z k ł a d światła n a p o w i e r z ­ c h n i f i g u r y p o z w a l a zobaczyć ją j e d n y m spojrzeniem — j a k o całość, n i m o k o nasze z a c z y n a postrzegać posz­ czególne s e g m e n t y rzeźby. Czy S w i d e r s k i p r z e k r o c z y ł w t y m zdjęciu g r a n i c e d o k u m e n t u ? Z a s t a n ó w m y się n a d t y m . S p r a w a pier­ w s z a , najważniejsza — czy zdjęcie s u g e r u j e wartości, których n i e m a oryginał? Otóż g d y się z n a rzeźbę, ł a t w o stwierdzić, że f o t o g r a f i a j e d y n i e u c z y t e l n i a j e j w a l o r y a r t y s t y c z n e , kładąc n a c i s k n a strukturę dzieła, podporządkowanie elementów d e k o r a c y j n y c h wyrazowi emocjonalnemu, akcentując rolę rytmów, podziałów, r ó w n o w a g i układu. Jest to w i ę c d o k u m e n t ś w i a d o m i e komponowany. Dokument — dodajmy — utrwalający t y l k o p e w n e c e c h y (choć w t y m p r z y p a d k u n a j w a ż ­ niejsze). N i e w i e m y b o w i e m , j a k w y g l ą d a d o l n a część rzeźby, j e j tył, p r o f i l b o c z n y , n i e z n a m y s y t u a c j i w której się p i e r w o t n i e znajdowała i t d . Rzeźba d o k u m e n ­ t o w a n a j e s t w m u z e u m , t a w i ę c część i n f o r m a c j i o n i e j z konieczności o d p a d a , j e s t n i e do z d o b y c i a . N i e d o ­ w i e m y się w i ę c z j a k i e j odległości i p o z y c j i n a nią p a t r z o n o , g d z i e wisiała, w kościele, czy n a p r z y d r o ż n y m krzyżu, co w n i e j d o s t r z e g a n o , w j a k i m oświetleniu, j a k i m i a n o do n i e j stosunek. Niestety, d o k u m e n t przeszłości j e s t i tak poda­ r u n k i e m l o s u . R e j e s t r u j e sytuację zastaną, r z a d k o k i e ­ d y z d o l n y przekazać n a m i n f o r m a c j e o przeszłości o b i e ­ k t u . E w o k o w a n i e j e j p r z e z reżyserię zdjęcia j e s t już zabiegiem wtórnym, uzasadnionym r a c j a m i d y d a k t y c z ­ n y m i l u b a r t y s t y c z n y m i . N a s u w a się j e d n a k p y t a n i e , czy j e d n o zdjęcie, n a w e t t a k w i e l e m ó w i ą c e j a k t o , które r o z p a t r u j e m y , s t a n o w i p e ł n o w a r t o ś c i o w y doku­ m e n t w i z u a l n y . U k a z u j e przecież t y l k o p e w i e n a s p e k t oryginału, czasem t y l k o f r a g m e n t t o r s u czy g ł o w ę ( i l . 1). Otóż ujęcie cząstkowe, ukazujące o b i e k t z j e d n e g o t y l ­ 244 k o p u n k t u w i d z e n i a j e s t u p r a w n i o n e , g d y uzupełniają j e i n f o r m a c j e z a w a r t e n a i n n y c h zdjęciach. ( T a k w ł a ­ śnie p o j m u j e dokumentację S w i d e r s k i , eksponując rzecz p r o s t a n a w y s t a w i e j e d y n i e w y b r a n e ujęcia). P e ł n ą j e ­ dnostką dokumentacyjną j e s t w i ę c d l a f o t o g r a f i i s ek w e n c j a z d j ę ć , której wielkość zależy o d s t o p n i a k o m p l i k a c j i zadania dokumentacyjnego. Dla przedmiotu płaskiego, n p . w y c i n a n k i , w y s t a r c z a j e d n o ujęcie, d l a rzeźby wolnostojącej — g r u p a k i l k u , czy w p e w n y c h s y t u a c j a c h n a w e t k i l k u n a s t u zdjęć. W s y t u a c j a c h , g d y o b i e k t zasługuje n a szczególną u w a g ę , s u m a niezbędnych i n f o r m a c j i zwiększa się, a s w o i s t y m s p r a w d z i a n e m i c h pełni staje się p o t e n c j a l n a zdolność d o z r e k o n s t r u o w a n i a o b i e k t u n a podstawie u z y s k a n y c h d a n y c h . J e d n o zdjęcie o b i e k t u istniejącego w p r z e s t r z e n i , a zwłaszcza dzieła s z t u k i , j e s t b o w i e m zawsze ujęciem w y b r a n y m , w m i a r ę m o ż l i w o ś c i s y n t e ­ t y c z n y m . S p r o w a d z a wielość i n f o r m a c j i i r e f l e k s j i , k t ó ­ r e n a s u w a o r y g i n a ł , d o j e d n e g o „ p l a k a t o w e g o " ujęcia. To skojarzenie z p l a k a t e m nie jest p r z y p a d k o w e , w i ę ­ kszość zdjęć, które S w i d e r s k i p o k a z u j e n a s w y c h w y ­ s t a w a c h m a właśnie cechy f o t o g r a f i i p l a k a t o w e j , n a d a ­ j e się z n a k o m i c i e n a okładkę książki czy „Polskiej S z t u k i L u d o w e j " ( i o c z y w i ś c i e są o n e w t y m c h a r a k t e r z e w y k o r z y s t y w a n e ) . Są t o b o w i e m zdjęcia s t a t y c z n e , któ­ r y c h czytelność k o m p o z y c j i p o z w a l a objąć j e j e d n y m s p o j r z e n i e m . Z r e g u ł y p u n k t ciężkości z n a j d u j e się n a przecięciu przekątnych; p r z e d m i o t — obojętne, czy b ę ­ d z i e n i m rzeźba, człowiek w s t r o j u , czy też b u d y n e k - — u m i e j s c o w i o n y j e s t w środku k o m p o z y c j i , n i e m a l h i e ­ ratycznie. T e n sposób ujęcia w y n i k a n i e t y l k o z e s t e t y c z n y c h przesłanek, była już m o w a o t y m , że S w i d e r s k i u n i k a w s z y s t k i e g o , co może o d w r ó c i ć u w a g ę w i d z ę o d t e m a t u , który p o k a z u j e . D l a t e g o w ł a ś n i e szukając najkrótszej c h a r a k t e r y s t y k i j e g o f o t o g r a f i i można p o w i e d z i e ć o s z a ­ c u n k u dla dokumentowanego obiektu, i o p o w a d z e , w i d o c z n e j z a r ó w n o w s a m y c h zdjęciach j a k i p o s t a w i e autora. Sądzę j e d n a k , że dążenie d o o b i e k t y w i z m u d o k u ­ m e n t u f o t o g r a f i c z n e g o n i g d y n i e m o ż e być z r e a l i z o w a n e w pełni, po p r o s t u f o t o g r a f i a n i e j e s t obojętnym, m e ­ c h a n i c z n y m środkiem r e j e s t r a c j i . T o t y l k o w r e k l a m a c h Kodaka czy Canona o k o k a m e r y w y d a j e się o b i e k t y ­ w n y m ś w i a d k i e m . W rzeczywistości j e s t i n a c z e j . F o t o ­ grafując o b i e k t t r ó j w y m i a r o w y d o k o n u j e się w y b o r u , sprowadza wielość „ o g l ą d ó w " do j e d n e g o ujęcia. P o ­ n a d t o w d o k u m e n t a c j i czarno-białej, która wciąż j e s z ­ cze s t a n o w i p o d s t a w o w ą f o r m ę s t o s o w a n e g o u nas za­ p i s u , przekład k o l o r u n a w a l o r j e s t z a b i e g i e m , w któ­ r y m z a w s z e p e w n e wartości gubią się, k o n i e c z n a w i ę c j e s t d e c y z j a , co się c h c e ocalić. P a m i ę t a m , j a k c h c i a ­ łem kiedyś zamieścić w a r t y k u l e reprodukcję f o t o g r a ­ ficzną N i k i f o r a . M i a ł e m w ó w c z a s d o w y b o r u d w a c z a r ­ no-białe zdjęcia tego s a m e g o o b r a z u , j e d n o wykonane w naszej P r a c o w n i F o t o g r a f i c z n e j , o w y r ó w n a n e j sza­ r e j t o n a c j i , z w s z y s t k i m i szczegółami r y s u n k u , d r u g i e — L e o n a r d a Sempolińskiego, p r z e k o n t r a s t o w a n e , gubią­ ce niektóre d e t a l e , a l e pełne e k s p r e s j i , dramatycznego napięcia. Zamieściłem właśnie t o zdjęcie, ponieważ p r z e k a z y w a ł o nastrój, ponieważ n a j e g o p o d s t a w i e m o ż ­ n a było u w i e r z y ć , że N i k i f o r b y ł n i e t y l k o n a i w n y m , a l e także z n a k o m i t y m m a l a r z e m . W y b ó r zdjęcia n i e był więc s p o w o d o w a n y różnicą p o z i o m u technicznego. O b a b y ł y d o b r e , a l e p i e r w s z e w i ą z a ł o się z większą w i a r ą w o b i e k t y w i z m f o t o g r a f i c z n e j k a m e r y , d r u g i e zaś w y n i k a ł o z dążenia d o u z y s k a n i a napięcia emocjonal­ nego, które cechowało oryginał. W d o k u m e n t a c j i f o t o ­ graficznej z a w s z e t r z e b a z czegoś r e z y g n o w a ć , w l a - �П. 2. Ukrzyżowany, Płoskinia, w o j . elbląskie. Wł. Muzeum w Olsztynie. 245 �śnie p o t o , a b y ujawnić wartość w d a n y m p r z y p a d k u najważniejszą. N i e m a przecież d o k u m e n t a c j i j e d n e j , p e ł n e j , a b s o l u t n e j j e s t o n a b o w i e m związana z postawą badacza, z p y t a n i a m i , które sobie s t a w i a . W b a d a n i a c h n a d sztuką ludową będzie t o p r z e d e wszystkim sprawa kontekstu przedmiotu, kontekstu w p i e r w s z y m rzędzie k u l t u r o w e g o . Rzeźba, w y c i n a n k a , h a f t , chałupa, strój występują w s z a k ż e w określonych związkach c z a s o w y c h i p r z e s t r z e n n y c h . W i ą ż ą się ze sferą p s y c h o l o g i i działań t w ó r c z y c h , z w a r u n k a m i g o s p o d a r ­ c z y m i , ze ś w i a t o p o g l ą d e m , z funkcją pełnioną w k u l t u ­ rze. Są dziełem człowieka, z w i ą z a n e ze środowiskiem, j e g o a m b i c j a m i , p o t r z e b a m i , poglądami. Są t o rzeczy wiadome, wielokrotnie omawiane i bez t r u d u można wskazać o p r a c o w a n i a , w których z w i ą z k i t e są w s z e ­ c h s t r o n n i e p r z e d s t a w i o n e . R ó w n i e ł a t w o można znaleźć, między i n n y m i w d o k u m e n t a c j i p r o w a d z o n e j przez S w i ­ d e r s k i e g o w t e r e n i e , s e k w e n c j e f o t o g r a f i c z n e , ukazujące różne r e l a c j e między o b i e k t e m a o t o c z e n i e m , dziełem a twórcą i t d . P r z y k ł a d e m j e s t chociażby zdjęcie z w y ­ s t a w y ( i l . 11) określające konfigurację i c h a r a k t e r t e r e n u n a k t ó r y m s t o i c e r k i e w k a (z D u b n e g o ) . A l e m i m o sza­ c u n k u , a n a w e t z a c h w y t u , który budzą w e m n i e p r a c e p o k a z y w a n e n a w y s t a w a c h n i e mogę się oprzeć o d c z u ­ c i u p e w n e g o n i e d o s y t u . P r z e d s t a w i a n e o b i e k t y są piękne, k l a r o w n e , ale w całym s w y m zestawie robią w r a ż e ­ n i e j a k b y w y a b s t r a h o w a n y c h z życia, z n u r t u otacza­ jącej j e k u l t u r y . M o ż e w r a ż e n i e t a k i e stąd w y n i k a , że b r a k w n i c h człowieka, s y t u a c j i , które t ł u m a c z y ł y b y fotografowane przedmioty. N i e d o s y t u t a k i e g o n i e o d c z u w a m oglądając z a b y t k i a r c h i t e k t u r y , ślady m i n i o n e j przeszłości, dzieła sztuki w i e l k i e j , które zdają się istnieć poza czasem i p r z e ­ strzenią. A l e w t e d y , g d y patrzę n a zdjęcie p r z e d m i o t u z i n n e g o kręgu k u l t u r o w e g o , p r z e d m i o t u , który właśnie w t y m kręgu miał s w o j e u z a s a d n i e n i e — chciałbym 246 zrozumieć j e g o rolę, j e g o znaczenie. Rzeźba, którą o d ­ c z y t u j e m y t y l k o j a k o dzieło s z t u k i , z d o l n e swą formą budzić u nas e m o c j e , była przecież d l a społeczności chłopskiej p r z e d m i o t e m k u l t u , o c e n i a n o ją w i ę c ina­ czej, niż m y to c z y n i m y . D l a t e g o w ł a ś n i e t a k t r u d n o w f o t o g r a f i i dokumentować kulturę ludową, d o k u m e n ­ t o w a ć t a k , a b y w j e d n y m czy k i l k u zdjęciach ukazać nie t y l k o wizerunek obserwowanej rzeczy, ale i p r z e ­ słanki d l a j e j z r o z u m i e n i a . 7 O d c z u w a n y niedosyt w y n i k a więc n i e t y l e z k o n ­ c e p c j i r e c e n z o w a n y c h w y s t a w , co p r z y c z y n n a t u r y b a r ­ d z i e j ogólnej, z m e t o d o l o g i c z n y c h założeń badań n a d kulturą społeczności chłopskiej, z przyjętych tuż p o w o j n i e rozwiązań o r g a n i z a c y j n y c h . A t o m i z a c j a badań, rozproszenie i c h w r a m a c h k i l k u placówek n a u k o w y c h ( I n s t y t u t S z t u k i , I n s t y t u t Badań L i t e r a c k i c h , I n s t y t u t Historii Kultury Materialnej, katedry uniwersyteckie, m u z e a i t d . ) s p r a w i ł o , iż n i e d o k u m e n t u j e się k u l t u r y l u d o w e j j a k o całości ( n i e d o c e n i a się zwłaszcza sfery życia d u c h o w e g o i j e j związku ze „ s z t u k ą " ) . O c z y w i ś c i e w s z y s c y zdają sobie s p r a w ę z p o t r z e b y ujęć całościowych ( k o m p l e k s o w y c h — j a k t o się p r z y ­ jęło m ó w i ć ) , a l e w b a d a n i a c h t e r e n o w y c h poszczegól­ n y c h i n s t y t u c j i n i e zawsze j e s t n a to czas i m i e j s c e , d y l e m a t — n p . z d o k u m e n t o w a ć w i ę c e j wnętrz czy też m n i e j , lecz w sposób b a r d z i e j pogłębiony b y w a roz­ s t r z y g a n y n a korzyść p o d s t a w o w y c h zadań i n s t y t u c j i , zwłaszcza w s y t u a c j i , g d y ślady przeszłości giną za­ straszająco s z y b k o , a właśnie o n e interesują daną i n ­ stytucję n a j b a r d z i e j . Tak więc p e w i e n niedosyt „ ż y c i a " , który odczu­ wam oglądając fotografie Świderskiego, w y n i k a n i e t y l e z j e g o t e m p e r a m e n t u czy t y p u w r a ż l i w o ś c i , co przyjętego p r o g r a m u d o k u m e n t a c j i . P o w i ą z a n i e badań n a d sztuką ludową z I n s t y t u t e m S z t u k i miało oczywiście p o z y t y w n e uzasadnienie, da- �w a ł o szansę całościowego s p o j r z e n i a n a kulturę róż­ nych warstw n a r o d u , dostrzeżenie z w i ą z k ó w między sztuką cechową czy „ w i e l k ą " a chłopską i t d . ale j e d n o ­ cześnie o d s e p a r o w y w a ł o o d badań „nie-sztuki", z j a w i s k związanych z determinantami ludowej kultury, a n i e mieszczących się w p r z y j ę t y m m o d e l u " s z t u k i " . Postaram się n a k i l k u przykładach pokazać, j a k z a w ę ż e n i e zainteresowań t y l k o d o p r z e d m i o t u a r t y s t y c z ­ nego w p ł y n ę ł o n a s w o i s t e l u k i d o k u m e n t a c y j n e . O t o n p . Z a l i p i e . Jest w d o k u m e n t a c j i I n s t y t u t u b l i s k o d w i e s e t k i zdjęć m a l o w a n y c h domów, staranna rejestracja wielu konkursów, dzięki k t ó r y m tradycja t a wciąż jeszcze się u t r z y m u j e . A l e są to t y l k o f o t o g r a f i e zdo­ b i o n y c h chałup. Można w i ę c n a i c h p o d s t a w i e po­ wiedzieć j a k m a l u j e Stefania Łąezyńska czy Maria Szlosek, c z y m się różnią i c h p r a c e wcześniejsze o d n o w s z y c h i t d . , n i e w i a d o m o j e d n a k j a k w y g l ą d a wieś, j a k się mają d o m y „ k o n k u r s o w e " d o i n n y c h , co się znajduje w mieszkaniach, j a k i e obrazy, ozdoby. N i e istnieje więc d o k u m e n t a c j a rzeczywistego Zalipia, w którym występuje zarówno układ tradycyjny, jak i n o w y , patrząc n a zdjęcia n i e w i e się czy istnieją, i j a k i e , p r z y k ł a d y w z a j e m n e g o p r z e n i k a n i a się d a w n e j i współczesnej e s t e t y k i . A d l a z r o z u m i e n i a fenomenu Z a l i p i a t r z e b a przecież w i e d z i e ć i o n o w y c h t r z y k o n dygnacjowych d o m a c h , które z a p e w n e pełnią o b e c n i e podobne funkcje prestiżowe, co d a w n e malowane. Drugi przykład. N a p o d s t a w i e architektury bardzo niewiele fotografii możemy drewnianej dowiedzieć się I I . 3. Chrystus u słupa, Ł a b u n i e , w o j . z a m o j s k i e . W ł . M u z e u m Zamość. I I . 4. Sw. Jan Nepomucen, Bystrzyca, w o j . rzeszowskie. I I . 5. Chrystus ukrzyżowany, Krasnobród, w o j . zamojskie. Wł. M u z e u m Zamość. I I . 6. Matka Boska z Dzieciątkiem, Brzozowy K ą t , w o j . ostrołęckie. Wł. M u z e u m E t n o g r . w K r a k o w i e . I I . 7. Święci, K r ó l o w a R u s k a , w o j . nowosądeckie. W ł . M u z e u m O k r ę g o w e w N o w y m Sączu. �szą 0 j e j kontekście p r z e s t r z e n n y m , o związku chałup} z konfiguracją t e r e n u . A przecież, jeśli m o w a o i n s p i ­ r a c j a c h , które m o ż e m y czerpać z l u d o w e j t r a d y c j i , to coraz w a ż n i e j s z e w y d a j ą się w ł a ś n i e w z o r y h a r m o n i j ­ nego współżycia z o t o c z e n i e m , w t o p i e n i e się w kraj­ o b r a z , kształtowanie go ś w i a d o m e i często w r ę c z d o ­ skonałe. Sądzę, że te doświadczenia mogą być b a r ­ dziej p r z y d a t n e , niż s z u k a n i e inspiracji w kształcie chałup czy i c h d e k o r a c j i . wkładem do naszej starzy ludzie, godnością, niezwykłą dostojnie. urodę I mimo tego stroju, P r z y k ł a d e m współczesnej s y t u a c j i d a w n e g o o b i e k t u są n a w y s t a w a c h Ś w i d e r s k i e g o zdjęcia młyna, wia­ t r a k a ( i l . 10). A l e współczesna s y t u a c j a p r z e d m i o t u r e ­ l i k t o w e g o to n i e t y l k o stan jego z a c h o w a n i a , ale i spo­ sób w j a k i r e a g u j e n a n i e g o otoczenie. K t o się dziś m o d l i u stóp s t a r y c h k r z y ż y i k a p l i c z e k ? K t o i j a k reagują na p r o c e s j e w Ł o w i c z u czy K a d z i d l e ? J a k kształtuje s'ę t a r e l a c j a uczestników i w i d z ó w ? K i m są c i w i d z o ­ w i e ? J a k reagują? A j a k w y g l ą d a r e a k c j a w i d z ó w n a zespoły h e r o d o w e ? W j a k i m s t o p n i u publiczność daje się wciągnąć w zabawę? W ś r ó d zdjęć S w i d e r s k i e g o w i e ­ le p o k a z u j e te s y t u a c j e , i sądzę, że d l a następnych p o ­ koleń e t n o g r a f ó w będą o n e w a ż n e , dokumentując n i e t y l k o s a m f a k t , a l e i j e g o społeczny odbiór, n i e t y l k o r e l i k t , ale i j e g o f u n k c j o n o w a n i e w czasie i środowisku. W a r c h i w u m I n s t y t u t u znajdują się r ó w n i e ż zdjęcia S w i d e r s k i e g o z różnych i m p r e z o r g a n i z o w a n y c h w m i a s ­ t a c h , n p . z konkursów n a szopkę w K r a k o w i e , z T a r g ó w S z t u k i L u d o w e j , C e p e l i a d , F e s t i w a l i . Są t o t e m a t y chęt­ nie fotografowane przez foto-reporterów. A l e S w i d e r ­ skiego n i e interesują e f e k t o w n e czy śmieszne ujęcia, s t a ­ ra się utrwalić dzieła, strój, t w a r z e l u d o w y c h artystów. wie­ Sumując te u w a g i chciałbym wskazać na d w i e p o d ­ stawowe sprawy: n a rolę k o n t e k s t u k u l t u r o ­ wego i czasowego. Kontekst kulturowy dotyczy zawężenia p o l a w i d z e n i a , a w i ę c w s k a z u j e n a potrzebę rozszerzenia s e k w e n c j i d o k u m e n t a c y j n e j o d p l a n u sze­ r o k i e g o do szczegółu, o d tła' z j a w i s k a d o j e g o f o r m y . K o n t e k s t czasowy w y m a g a wyraźnej decyzji dotyczą­ cej p u n k t u o d n i e s i e n i a . C z y j e s t n i m przeszłość, czy teraźniejszość. Czy pokazując n p . chałupę czynimy z niej możliwie „czysty" d o k u m e n t przeszłości, czy tez u w z g l ę d n i a m y j e j obecną, rzeczywistą sytuację ( n p . tło współczesnego d o m u , słupy wysokiego napięcia;. Czy strój r e g i o n a l n y f o t o g r a f u j e się n a c z ł o w i e k u , do którego o n należy, czy też na w s p ó ł c z e s n y m m o d e l u . W zdjęciach Ś w i d e r s k i e g o — za co m u chwała — strój d a w n y w y s t ę p u j e w e w ł a ś c i w e j m u f u n k c j i . N o ­ Na swych w y s t a w a c h , Świderski nak t y l k o do p o k a z a n i a d a w n e j dzę, że za t o należy peliowskie" oglądamy czym sztuka była ograniczył autentycznej się j e d ­ sztuki. być m u w d z i ę c z n y m . S y t u a c j e bez p r z e r w y . ludowa. Powoli Powielana, styczną, która nowskiego, że i częścią m a s o w y c h Swiderski mądrość. zachwycała Szczepkowskiego przypomina Są­ „ce­ zapominamy zwulgaryzowana, p o k a z y w a n a t a n d e t n i e , o d r y w a n a o d s w e g o podłoża się o b e c n i e 9 248 z koloru odczuwamy j e g o architektonikę ( i l . 16). Podobne uwagi budzi dokumentacja kapliczek. U t r w a l a się z a z w y c z a j t y l k o i c h kształt, najbliższe o t o ­ czenie, p o d c z a s g d y o d g r y w a ł y o n e przecież rolę w b u ­ dowaniu przestrzeni otaczającej człowieka, w rela­ cjach między człowiekiem a ziemią i niebem. Nie z w r a c a się d o s t a t e c z n e j u w a g i n a rolę krzyża i k a p l i ­ czek w ż y w y m k u l c i e . G i n i e r e l a c j a między p r z e d m i o ­ t e m k u l t u a c z ł o w i e k i e m . A j a k j e s t o n a ważna, ś w i a d ­ czyć mogą fascynujące f o t o g r a f i e A d a m a B u j a k a , k t ó ­ r e g o z a i n t e r e s o w a n i a d l a o b r z ę d ó w , w s z e l a k i c h kultów 1 w i e r z e ń stały się i s t o t n y m dzy o k u l t u r z e l u d u . go braku staje i m p r e z . T r a c i rangę a r t y ­ niegdyś Chopina, czy Stopkę. Dobrze jej wielkość, jej Szyma­ więc, urodę �П. 8. K o ż u c h o w a n i e d o m u z b u d o w a n e g o w 1929 r. P u z d r o w i z n a , w o j . o s t r o ­ łęckie. I I . 9. Z d o b i e n i e w o z u , O p a c i o n k a , w o j . krośnieńskie. 11. 10. M ł y n w o d n y , W o j k o w a , w o j . nowosądeckie. P R Z Y P I S Y Dawna rzeźba ludowa w fotografii Jana Swiderskie­ go: W a r s z a w a , K l u b M P i K ns Ścianie W s c h o d n i e j , X I I 1970 — I 1971; Z a k o p a n e , M u z e u m Tatrzańskie, I — 1 1 1 1971; R a d o m , K l u b S t o w . „ P A X " , I V 1971; K i e l c e , K l u b „ P A X " , V I — V I I 1971; N o w y Sącz, M u z e u m , V — V I 1972; Płock, M P i K „ R u c h " , V I — V I I 1972; W ł o c ł a w e k , M u ­ z e u m K u j a w s k i e , I — I I I 1975 ( r a z e m z rzeźbami S t a ­ nisława Z a g a j e w s k i e g o ) . Sztuka ludowa w fotografiach Jana Swiderskiego: Warszawa, Państwowe M u z e u m Etnograficzne (wystawa towarzysząca j u b i l e u s z o w i 3 0 - l e c i a „ P o l s k i e j S z t u k i L u ­ d o w e j " I — I I 1977; M y ś l e n i c e , M u z e u m R e g i o n a l n e (w D o m u G r e c k i m ) , V I I — V I I I 1977; B u d a p e s z t , Ośrodek I n f o r m a c j i i K u l t u r y , I X 1978. 1 2 Drewniane budownictwo ludowe w Polsce: War­ s z a w a , I n s t y t u t S z t u k i P A N ( w y s t a w a towarzysząca j u ­ b i l e u s z o w i 30-lecia I n s t y t u t u ) , X I — X I I 1979; Z a k o p a n e , M u z e u m Tatrzańskie I — I I I 1980; O l s z t y n , Wyższa S z k o i a Rolniczo-Techniczna. K a t e d r a B u d o w n i c t w a Lądowego, X I I 1979; W a r s z a w a , M u z e u m E t n o g r a f i c z n e , I V — V 1980. 3 Klisze w a r c h i w u m fotograficznym Instytutu, War­ s z a w a , Długa 28, o d b i t k i n a k a r t a c h f o t e t e k o w y c h P r a ­ c o w n i S z t u k i N i e p r o f e s j o n a l n e j oraz d u b l e t y w k r a k o ­ wskiej Pracowni Dokumentacji Sztuki Ludowej. 1 5 sce, R. R e i n f u s s , J . Ś w i d e r s k i , Sztuka K r a k ó w 1965 (216 i l u s t r a c j i ) . ludowa w Pol­ 249 �250 �251 �252 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/106809f60d6b7f696d800deeb2d77239.pdf 8fbd300756b9ab61bf37bb4025aadcb2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2863 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2668 Title A name given to the resource "W cieniu wieżowca": próba antropologicznego spojrzenia na nową architekturę Warszawy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.94-103 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wit - Szerszeń, Tomasz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text CIENIU WIEŻOWCA"... Tomasz Wit Szerszeń • Claude Levi-Strauss, w napisanym w latach 40 ese­ TOMASZ WIT SZERSZEŃ j u Nowy ]ork post i prefiguratywny, tak opisuje swoją wizytę w „stolicy świata": „kilometrami przemierzałem ulice M a n h a t t a n u , głębokie kanały, nad którymi nawisły fantastyczne urwiska drapaczy c h m u r . . . " . W relacji 4 „W cieniu wieżowca": próba antropologicznego spojrzenia na nową architekturę Warszawy tej, ulice są „kanałami", zaś ściany wieżowców — „urwi­ skami". To nie tylko wyobraźnia antropologa: opis ten pokazuje, jak bardzo zmienił się p u n k t widzenia. Czło­ wiek wielkiego miasta „oswoił" wysokość - już nie pa­ trzy z poziomu ulicy. Teraz jego horyzont wyznaczają da­ chy wysokościowców. M i r o n Białoszewski - pilny obser­ wator rzeczywistości społecznej — konstruuje, w swych wierszach, p o d m i o t liryczny, który „pisze" z p u n k t u w i ­ dzenia „mrówkowca", spogląda na świat z dziewiątego piętra. „ P A T R Z Ę W Z W Y Ż , t a m gdzie kończy się h o t e l Bonaventura. Jego metalowa, przeszklona bryła obraca się p o w o l i nad hotelo­ „Miasto się odrąbało. w y m cocktailbarem.(...) W końcu zaczynam widzieć, jak całe Ja w y w i n d o w a n y . N a dziewiąte. miasto wiruje wokół nieruchomego b u d y n k u . Zawrót (...) głowy wzmaga wnętrze h o t e l u z l a b i r y n t o w y m i zawirowaniami prze­ Reszta dalej n o r m a l n i e , strzeni. (...) Między wnętrzem i zewnętrzem nie ma łączności. j e d e n na c z u b k u na o b c o w a n i e z bóstwem. Szklane fasady odsyłają otoczeniu jego własny obraz. S ą bar­ Zobaczę teraz na s w o i m n o w y m p u n k c i e w niebie z łóż­ dziej nieprzekraczalne niż j a k i k o l w i e k m u r z kamienia. Przypo­ k i e m , czy t o p r a w d a . ( . . . ) " minają ludzi w czarnych okularach. Spojrzenie ukryte za barie­ rą c i e m n y c h szkieł, w których można dostrzec rylko własne o d ­ 5 A r c h i t e k t u r a wyznacza nowe doświadczenie czło­ bicie. B u d y n k i takie jak h o t e l Bonaventura próbują być jak do­ wieka - życie „na wysokościach", jest u Białoszewskie- skonałe i samowystarczalne m i k r o m i a s t a . " go ciągłym t r u d e m , n i e u s t a n n y m wysiłkiem, by „oswo­ Jean B a u d r i l l a r d i ć " wysokość. O d d a j m y głos poecie: Ameryka „Niebo m n ą kołuje. N Słońce mnie muruje a X V I I I - w i e c z n y c h w e d u t a c h niebo zajmowa­ t e n potwór ło blisko 2/3 p o w i e r z c h n i obrazu. U B e l l o t t a tur tur t u r " 1 wizerunek miasta to zaledwie wąski pas, w c i ­ 2 N o w y p u n k t w i d z e n i a — p o z i o m d a c h ó w wieżow­ śnięty między niebo i wody rzeki. Budowle odcinają się ców, t o już „inna rzeczywistość", rządząca się t r o c h ę ostro o d tła, obwiedzione wyraźnymi k o n t u r a m i . To pewien wzorzec przedstawiania - o d m i e n n y m i p r a w a m i („życie na wysokościach" j a k o dzieło wyobraźni. a l t e r n a t y w a wobec życia na ziemi - w mieście, t o D l a porównania - wizerunek współczesnego miasta: m o t y w pojawiający się w m o d e r n i s t y c z n e j pocztówka z N o w e g o Jorku. Powierzchnia k a r t k i „wy­ W pełniona" jest przedstawieniami o g r o m n y c h wertykal­ Białoszewski w wierszach N a n o w y m punkcie („róże Doskonale widać zmianę: przez te 200 lat człowiek t u n a górze/ z d y c h a j ą " ) i Nawołują 7 „utracił" kawałek nieba. Zachowanie proporcji klasycz­ ziemskiemu nej weduty byłoby niemożliwością: by doskonale naśla­ po jakiemu?/ po („na w y s o k o ś c i upał / na niskości nie wiem" ). 8 dować rzeczywistość, trzeba więc z czegoś zrezygnować. W wizji poety opisującego doświadczenie egzysten­ Można „uciąć" kawałek nieba (jeśli chcemy zachować cjalne mieszkańca wielkiego miasta, wjeżdżanie windą właściwe proporcje budynków), lub „zmniejszyć" m i a ­ jest codzienną „wspinaczką", natomiast sam wieżo­ sto (by zachować niebo). wiec może być „drabiną"(niebios?): Taki sposób przedstawiania miasta, jak na XVIII-wiecz­ nych „sylwetach" Bellotta - czyli horyzontalnie, z dużej odległości — stracił więc rację b y t u . Wyjątkiem jest chy­ ba jedynie nowojorska sky-line. Popularność tego przed­ „Może b r a k n ą ć szczebli, można zamknąć oczy i wchodzić, można w t e d y spać, stawienia to swoisty fenomen: sylweta ta stała się wręcz dwudziestowiecznego m i a s t a , utopii. ( 1 9 2 3 ) , Boris A r w a t o w sorach", by „odciążyć z i e m i ę " ) , na co zwraca uwagę B u d y n k i pną się w górę, p i o n zastępuje poziom. wizerunkiem Utopii urzeczywistnionej postuluje w y b u d o w a n i e „powietrznych miast na re­ n y c h b u d o w l i , w o l n e j przestrzeni pozostaje niewiele. ikoną, 6 przyśni się w c h o d z e n i e 3 i spadanie (...)" podobnie jak N o w y Jork stał się wzorcowym „miastem (Drabina nowoczesnym". 94 do wchodzenia wyżej). 9 �Tomasz Wit Szerszeń * „W CIENIU WIEŻOWCA"... Wysokość fascynuje, ale i wywołuje strach. N i e ma Ze w t y m d o m u dostatek mieszka i porządek. w t y m nic dziwnego - w tradycji ludowej niebo nigdy B r a m a na wciąż o t w a r t a p r z e c h o d n i o m ogłasza, nie było domeną ludzką. W m i t o l o g i a c h większości l u ­ Ze gościnna i wszystkich w gościnę zaprasza." dów to sfeta działania żywiołów i przeróżnych sił n a d ­ (Adam Mickiewicz Pan Tadeusz) przyrodzonych. Gwiazdy natomiast, utożsamiane były z bogami - były i c h „wizerunkiem". Fritz Lang w relacji Oczywiście opis t e n , więcej niż o rzeczywistym w y ­ z podróży do A m e r y k i (1924) tak opisywał N o w y Jotk: glądzie d w o r u , mówi nam. o p e w n y c h tendencjach „drapacze c h m u r ukazują się w błękicie i złocie, bieli w naszej kulturze. Mieszkanie w d w o r k u , jakby auto­ i purpurze, a jeszcze wyżej ciągną się neony r e k l a m , matycznie „zmusza" do życia poza miastem. Peter M a r ­ swym światłem P R Z E W Y Ż S Z A J Ą C E t y n , w swym eseju Miejskość: GWIAZDY...". mit i rzeczywistość, 14 zwra­ Wieżowce przewyższyły (przezwyciężyły) „bogów", za­ ca uwagę na brak poważniejszych tradycji miejskich stąpiły i c h . Le Corbusier mawiał, że N o w y Jork „przyj­ w Polsce. Tadeusz C h r z a n o w s k i muje człowieka na s t o j ą c o " . M e t a f o r a ta, wskazuje na tradycję przybudówki w polskiej architektutze, a także 10 15 z kolei, podkreśla zasadniczą c e c h ę w i e l k i c h miast współczesności - i c h „horyzontalność" polskiego k t a j o b r a z u . W i e ż o w c e wettykalność. L i n i a wertykalna zaś, „zwraca wzrok k u (podobnie jak m i n i - m i a s t a , czyli b i u r o w c e ) w y m y k a ­ niebu, k u B o g u " . 16 C e n t r a w i e l k i c h miast stały się ją się więc t a k i e m u doświadczeniu d o m u , jakie stało „skupiskiem" p i o n o w y c h l i n i i , odsyłających wzrok k u się naszym udziałem - to „dziwa", któte odmieniły zu­ górze - co więcej, nigdy nie występowało i c h tak wiele pełnie przestrzeń Warszawy. I c h nagłe pojawienie się jednocześnie. O d czasu, gdy pojawiły się wieżowce - to wyzwanie, jak uporać się z czymś, co jest zupełnie „potwory, któte N O W E , INNE, OBCE. 11 17 zapładniają się w nieskończoność i prowokują się wzajemnie w przesttzeni ogarniętej dra­ matyzmem i c h zawodów" 12 To zadanie poznawcze. 1 8 Zgodnie z hasłem C l i f f o r d a Geertza, by badać zjawi­ - „PATRZENIE W Z W Y Ż " ska T U i T E R A Z , wyruszam więc na wędrówkę o d stało się więc codziennym doświadczeniem człowieka. biurowca do biurowca, zagłębiam się w niedostępne wnętrza, wjeżdżam na dach... • •• Materiały Wysokościowce, o d m o m e n t u gdy zaczęły powsta­ wać, nieustannie wzbudzały emocje. B u d o w a wieży „Nowy C i t r o e n jawnie spada z nieba, gdyż najpierw Eiffla wywołała równie wiele zachwytów jak i sprzeci­ wów. 13 prezentuje się jako przedmiot doskonały. Trzeba pamię­ Pierwsze nowojorskie wieżowce dla j e d n y c h były bluźnierstwem, dla d r u g i c h - tać, że przedmiot jest najlepszym zwiastunem n a d n a t u - znakiem czasów, ry: w przedmiocie z łatwością można zauważyć dosko­ symbolem postępu. nałość i nieobecność źródła, zamknięcie i blask, prze­ W Polsce pomysł by budować „aż do c h m u r " , znalazł mianę życia w m a t e r i ę . . . " realizację dopiero w latach 1931-1933, gdy Watszawa 19 (Roland Barthes Mitologie) zyskała swój pierwszy wysokościowiec - gmach zakładu „Architektura jest sztuką zapełniania p t z e s t r z e n i " ubezpieczeń Prudential. Budynek nie był zbyt okazały — - w Ameryce należałby ledwo co do „średniaków" - ale 20 t y m , co tę przestrzeń zapełnia, jest forma, czyli i tak wzbudzał emocje. Dziś możemy go podziwiać (ze kształt i materiał. Materiał jest poznawalny zmysłowo: zmienioną fasadą) jako hotel Warszawa i osobiście prze­ wztok jest bardziej magiczny, zaś dotyk - batdziej de- konać się, jak słabo zakorzeniona w naszej kultutze jest mistyfikatorski. idea „podniebnych" domów (jak nisko było zawsze „pol­ natury", ttzeba oszukać zmysły, lub stworzyć „mate­ skie niebo"), jak słabo jesteśmy „zaznajomieni" z kate­ riał d o s k o n a ł y " . W swoich Mitologiach Roland Bar­ 21 By b u d o w l a była „zwiastunem nad- utrwalonym thes tak pisze o N o w y m C i t r o e n i e : „Wiadomo, że gład­ w naszej wyobraźni zbiorowej wyobrażeniem idealnego kość jest zawsze a t r y b u t e m doskonałości, ponieważ jej gorią wysokości. Swoistym symbolem, przeciwieństwo zdradza techniczną i ludzką operację d o m u , jest mickiewiczowski dworek szlachecki. dopasowywania: t u n i k a Chrystusa była pozbawiona „Na pagórku n i e w i e l k i m , we b r z o z o w y m gaju, szwów, podobnie jak s t a t k i kosmiczne S t a ł dwór szlachecki, z drzewa, lecz p o d m u r o w a n y ; science f i c t i o n , których powierzchnia pozbawiona jest jakichkolwiek połączeń". Świeciły się z daleka pobielane ściany, 22 z powieści W Warszawie jedynie N o r ­ way House (na rogu Koszykowej i Poznańskiej) nie o d ­ (...) gradza się o d przechodnia ścianą szkła i m e t a l u D o m mieszkalny n i e w i e l k i , lecz zewsząd chędogi, - wprost ptzeciwnie, do środka można „wejrzeć", zoba­ I stodołę miał wielką, i przy niej trzy s t o g i " czyć, jak f u n k c j o n u j e . W t y m wypadku szyba łączy, a nie dzieli: ludzi wewnątrz widać doskonale, „pojawia­ I jeszcze jeden fragment: j ą " się na ścianie, niczym na w i e l k i m ekranie, podczas gdy przechodzień jest również doskonale w i d o c z n y . „I widać z liczby kopie, (...) widać z liczby pługów 23 Generalnie jednak biurowiec „ukrywa" swą k o n s t r u k - (...) 95 �Tomasz Wit Szerszeń * „W CIENIU WIEŻOWCA"... cję: ukazuje fasadę pozbawioną łączeń. Szklano-meta- trza, dokąd gościnnie zapraszał gościa d o m nieozdobny lową, więc gładką i błyszczącą. M a m y t u do czynienia na zewnątrz". z całą „mitologią błyszczącego szczegółu b u d o w l a n e ­ o jego wnętrzu - patrząc z semiotycznego p u n k t u widze­ go", 31 Lustrzana fasada biurowca nie mówi n i c która stwarza poetykę wypowiedzi o b i u r o w c a c h nia, to znak pozbawiony znaczenia. Lustra na ścianie o d ­ („srebrzysty p t a k " , „wieżowiec połyskujący w słońcu", bijają rzeczywistość - przegląda się w n i c h miasto (fasa­ „szklane piramidy odbijały s ł o ń c e . . . " - o t o próbka tej dy warszawskich biurowców stały się swoistymi „ekrana­ p o e t y k i ) . Błysk daje prestiż - błyszczą tylko powierzch­ m i przemian"), odbija się również niebo - wieżowce zle­ nie gładkie (więc „doskonałe"), błyszczy t o , co n o w e . wają się z n i m : przy odpowiedniej pogodzie trudno wła­ Doskonałość całkowicie gładkich powierzchni ścian ściwie wskazać miejsce, w którym kończy się budynek, wieżowców sprawia, że nie wydają się one stworzone a zaczyna powietrze. To prawdopodobnie najbardziej i l u - przez człowieka - są obce i nadprzyrodzone (ale zara­ zjonistyczna architektura, jaka kiedykolwiek powstała. zem wiecznie nowe, więc wiecznie d o s k o n a ł e ) . „Ma­ Wielkie powierzchnie lustrzane odbijają rzeczywistość gia" materiału polega właśnie na jego niezniszczalno- przetworzoną, zniekształconą, „powodują pomieszanie ści. I dlatego dyrektor supernowoczesnego biurowca dwóch porządków: obrazu i rzeczywistości". Raiffeisen może ogłosić d u m n i e : -lustro wtapia się w środowisko, odzwierciedlając j e " , 24 25 26 2 7 „jesteśmy t u na za­ 32 „Budynek33 wsze!" (co praktycznie znaczy tyle: „nasz budynek zbu­ c h o ć przecież refleksy nie oddają żadnego naprawdę re­ dowany jest z mitycznego materiału d o s k o n a ł e g o " ) . alnego kształtu. Pora zadać pytanie o ontologiczny sta­ 28 tus odbicia. D l a przykładu, w tradycji scholastycznej Czym jest biurowiec dla przechodnia? Wrogą m u odbicie zajmowało niższe miejsce na „drabinie bytów" T W I E R D Z Ą ze szkła i metalu. „Metal i szkło" - warto niż przedmiot odbijany. „Granica między rzeczywistą prześledzić dzieje tego hasła. Zajmuje ono trwałe miej­ przestrzenią miejską i jej symulowanymi powtórzeniami sce w poetykach modernizmu, jest j e d n y m z jego czoło­ tworzącymi przestrzeń iluzji, rozpada się na szereg ekra­ wych postulatów („budujmy ze szkła i stali"). W Utopii urzeczywistnionej nów, n a których wyświetla się miasto - zauważa Ewa (1923), Boris A r w a t o w zapowiada Rewers. stworzenie „miast w powietrzu, miast ze szkła, miast na resorach". „Szkło i m e t a l " mają więc budować nową „skradzione". Lustro jest synonimem „labiryntowych za­ hasło to pojawia się również na początku lat 90. (w roz­ wirowań przestrzeni": odbicia stwarzają labirynt. Ekra­ m o w a c h o architekturze Warszawy), stając się synoni­ 35 ny na ścianach wieżowców są jakby wariacją na temat m e m zmian. Jednocześnie materiały te stały się zbyt po­ barokowego pałacu jego gabinetów lustrzanych i „iluzjo- pularne: nie mogą już pełnić f u n k c j i mityzowanego „do­ nistycznych" korytarzy, „których ściany zwielokratniają skonałego budulca". N a to miejsce pojawiło się jednak w nieskończoność swoje odbicia". W filmie A l a i n a Re- nowe hasło - obco brzmiący t e r m i n high-tech. To nowy snais'go Zeszłego roku w Mańenbadzie, „niezniszczalny" materiał, ukazywany jako „substancja właśnie barokowy pałac staje się metaforą labiryntu czasu - „zawirowania", myśląca". Zbudowany w tej technologii Raiffeisen В С którego człowiek nie może opuścić. Labirynt to prze­ to „... naprawdę inteligentny budynek (kontrolujący nawet dostęp do k a w y ) " , - Ekrany miejskie produkują przy t y m (...) cych się w projekty innego miasta". Jest to miasto gorsze, rzeczywistość. Jakby na potwierdzenie tego postulatu, 29 34 obrazy architektonicznych kompozycji i detali układają­ strzeń groźna dla człowieka, przestrzeń nieoswojona. podobnie biurowiec Focus W w i e l k i m mieście początku X X I wieku, człowiek może („najnowocześniejszy budynek Europy...") - „zbudowa­ go zaznać - może znaleźć się nagle między lustrzanymi ny z kosmicznych materiałów"(które jednak pozostają - ekranami, tworzącymi „przestrzeń iluzorycznej perspek­ dla przechodnia - tajemnicą. Tak naprawdę tylko nie­ t y w y " i stracić - choćby na m o m e n t - orientację w prze­ wielu wie, co kryje się pod nazwą high-tech. W i a d o m o strzeni, doświadczyć Chaosu (pogłębianego przez fakt, jedynie, że są to materiały i technologie „kosmiczne"). że odbicie przedstawia „widok odwrócony", który pozba­ Wypowiedzi te „pokazują", że „substancja myśląca" po­ wiony jest przestrzenności). Odbijające miasto ściany trafi zastąpić człowieka. Również dlatego, biurowiec wy­ wieżowców zaburzają więc przestrzenny ład - są jakby daje się miejscem „nie dla ludzi" - przestrzenią wrogą. przeciwko urbanizmowi. Plątanina Swoistym fenomenem (i t o nie tylko na naszą - lokal­ wąskich uliczek, z którą tak uparcie walczył modernizm, powraca więc ną - skalę) są wieżowce-biurowce, o ścianach obłożo­ w postaci plątaniny odbić. nych wielkimi lustrzanymi powierzchniami, odsyłający­ m i otoczeniu jego odbicie. Gładkość materiału i jego Ściany, które „kradną miasto": t o znak prestiżu. „nieprzejrzystość", są czynnikami, które jeszcze bardziej „ M i e ć " taką ścianę, t o budować swój prestiż. Pokazać, podkreślają obcość biurowca - jego „wrogość" wobec że „stać nas" na odgrodzenie się o d miasta nieprzekra­ otoczenia, stanowiąc zarazem granicę między światem czalnym m u r e m . Lustro zrobione jest ze szkła. Wyrób a wnętrzem. Baudrillard pisze: „Między wnętrzem a ze­ szkła był przez w i e k i procederem o k r y t y m tajemnicą, wnętrzem nie ma łączności. Szklane fasady odsyłają oto­ czynnością alchemiczną. Jest więc lustro „materiałem" czeniu jego własny obraz. S ą bardziej nieprzekraczalne prawdziwie magicznym. niż jakikolwiek m u r z k a m i e n i a " . Taki budynek zaprze­ Charakterystyczna jest „droga", jaką przebyło lustro, cza więc doświadczeniu domu, które zostało zapisane by znaleźć się na fasadach biurowców. Bierze ona oczy­ w tradycji: „szlachecka wspaniałość zwracała się do wnę­ wiście swój „początek" w micie narcystycznym. 30 96 ��Tomasz Wit Szerszeń * „W C I E N I U WIEŻOWCA" 98 �Tomasz Wit Szerszeń • „W C I E N I U WIEŻOWCA". N a r c y z m związany jest nierozerwalnie z wodą. N a d bina kąpielowa" - dziwne to skojatzenie, ostatnio bar- wodą ludzie budują i b u d o w a l i miasta. Z a n i m p o j a w i ­ dzo w Warszawie popularne. W a r t o przypomnieć jego ły się lustrzane ekrany, miasta „przeglądały się" w ta­ dzieje: trzy lata t e m u , wśród taczej niskiej zabudowy flach pobliskich rzek. Ochoty, 36 M i a s t a „od zawsze" były więc R e f o r m Plaża - wieżowiec k o n t r o w e r s y j n y m kształcie, własność wyrósł nagle tureckiego swoistymi N a r c y z a m i . N a t o m i a s t na „narcyzm" współ­ 0 czesnej a r c h i t e k t u r y zwraca uwagę Charles k o n s o r c j u m . B u d y n e k powstał „z d n i a na dzień", nie Jencks („Jego delikatna, błyszcząca jakość jest znakiem nar­ cyzmu..." 37 licząc się z s e n t y m e n t a m i i przestrzennymi przyzwycza­ - t o fragment opisu b u d y n k u , zbudowane­ j e n i a m i mieszkańców okolicy. „Przypominający wielką go z „połyskujących" materiałów). Lustra na fasadach kabinę kąpielową t u t e c k i wieżowiec" 41 poddany został budynków: to dla człowieka zupełnie nowe zjawisko, totalnej krytyce: wyszydzony został zwłaszcza jego poza sferą jego doświadczenia. Zwierciadła b o w i e m n i ­ kształt - wiele, spośród dotyczących go określeń we­ gdy nie były źródłem zbiorowego samopoznania. szło do języka mieszkańców Warszawy. „Kabina kąpie­ W poetykach wypowiedzi o b i u r o w c a c h można się lowa", „prysznic", „toi-toi", „komórka", „turecka pała", spotkać z wyobrażeniem wieżowca jako „szklanej pira­ czy wreszcie to najbardziej dosadne - „fallus": to tylko m i d y " . Zgrabna to metafora. Wieżowiec - podobnie niektóre ze skojarzeń, jakie wywołuje kształt b i u r o w ­ jak p i r a m i d a - zbudowany jest cały z jednego materia­ ca. łu, równomiernie umieszczonego ze wszystkich s t r o n . swoista „czarna legenda" — „okazało się", że b u d y n e k 42 R e f o r m Płaza wzbudza wrogość: szybko powstała N a t o m i a s t - jak podkreślał Y i - F u T u a n - „typowy d o m t e n t o „centrum h a n d l u n a r k o t y k a m i " , „turecka pral­ mieszkalny przedstawiciela klasy średniej m a na ogół nia b r u d n y c h pieniędzy". atrakcyjną fasadę wejściową, która m a sprawić wraże­ „Turek" to f e n o m e n : przez trzy lata zdążył stać się nie (...) i skromną fasadę tylną, z wejściem używanym „negatywnym symbolem" Warszawy, wywołał dyskusję przez ludzi o niższym statusie...". n a d c h a r a k t e r e m zmian w latach 90. Jarosław Zieliń­ 38 Ten klasyczny („na­ t u r a l n y " ) podział na fasadę „główną" i „tylną", na ski poruszał t e n temat w „Res Publice N o w e j " : „Przy­ przód i tył, nie występuje a n i w piramidzie, ani w b i u ­ pominający wielką kabinę kąpielową t u r e c k i wysoko­ r o w c u . Budowle te wzbudzają konsternację: nie wia­ ściowiec R e f o r m Plaża jest k o l e j n y m przykładem b u ­ d o m o , z której strony „należy" podejść, nie w i a d o m o , d y n k u , któtego p r o j e k t przywieziono do Polski w tecz­ która ze s t r o n jest tą „najważniejszą". Człowiek czuje ce i który mógłby stanąć w d o w o l n y m k r a j u . Z n a k o m i ­ się zdezorientowany przestrzennie - budynek w y k o n a ­ ta większość warszawskich wysokościowców wzniesio­ ny w t a k i sposób, z t a k i c h materiałów w y m y k a się je­ n y c h w o s t a t n i c h l a t a c h była p r o j e k t o w a n a przez za­ go doświadczeniu d o m u , jest obcy. B u d y n e k t a k i w y ­ graniczne zespoły związane z z a c h o d n i m i i n w e s t o t a m i , daje się niedostępną twierdzą, jest „zwiastunem n a d - które nie miały zamiaru oddawać p o l s k i m architek­ n a t u r y " . „Jawnie spada z nieba". tom krociowych honorariów". 43 Kształt zostaje wyszy­ dzony, ponieważ „nie jest swój". Ponieważ t a k i m c h c ą Kształty go zobaczyć. Obce, niepolskie pochodzenie warszaw­ skich wieżowców, podkreślane jest w wielu wypowie­ dziach o architekturze W a r s z a w y : „Rzeczywistość może być całkowicie drugorzędna, można zauważyć swoisty paralelizm O B C O Ś C I kształtów, nazw i wła­ zaś m i t jest wszechobecny. Każdy widzi to, co chce zo­ baczyć". 44 ścicieli biurowców („... najwyższy z n o w y c h budynków 39 T r u d n o nawet uwierzyć, jak „płynna" może być ka­ - 184-metrowy Warsaw Trade Tower siedziba Daewoo tegoria K S Z T A Ł T U . „Trójkątne" piramidy ( c h o ć rów­ - zwraca uwagę niezwykle dynamiczną bryłą, typową nie rozległe jak wysokie) na pustyni, dają poczucie dla wieżowców a z j a t y c k i c h " ) . 45 wertykalizmu (ich wymiar horyzontalny t r a c i znacze­ W poetykach rozmów o nowej architekturze W a r ­ n i e ) . N a amerykańskiej prerii wielkie, pękate zbiorni­ szawy kategoria kształtu zostaje często poddana języ­ k i na wodę, postrzegane są jako coś naturalnego. W y ­ k o w y m m a n i p u l a c j o m , bywa o b i e k t e m „retorycznej" dają się wręcz niezbędnym akcentem, „równoważą­ gry. C i e k a w y m na to przykładem jest, ptowadzona c y m " horyzontalność więc widać, m . i n . na łamach „Gazety Stołecznej", „dyskusja" doty­ kształt jest - w dużej mierze - wyobrażeniem. To nie cząca n o w o otwartego Raiffeisen Business Center. Je­ krajobrazu. Jak tylko cecha myślenia ludzi k u l t u r tradycyjnych - jego go przeciwnicy atakują właśnie jego kształt, podkreśla­ „pogłosy" możemy zaobserwować również dziś, w w i e l ­ ją, że jest o n agresywny, że zdominował okolicę. B i u r o ­ k i m mieście. Analizując, co warszawiacy mówią i piszą wiec zyskał sobie nawet w p e w n y c h kręgach nieoficjal­ o kształtach biurowców, d o w i a d u j e m y się również, jak ną nazwę: „(warszawska) dupa", co miałoby jakoby je widzą. A widzą tak, jak c h c ą zobaczyć. Paweł Śpie­ opisywać jego charakterystyczne wybrzuszenie. A o t o w a k tak opisuje stołeczne miasto: „Warszawa r o b i nie­ głos zwolenników: „nowy biurowiec u zbiegu Kruczej kiedy wrażenie, czym m a l u b chce być - może M a n ­ hattanem Środkowo-Wschodniej 1 Pięknej jest niczym srebrny statek kosmiczny, który Europy usianym wylądował w sąsiedztwie domów z przełomu X I X i X X brzydkimi wieżowcami, z których większość przypomi­ na wysokie kabiny k ą p i e l o w e " . 40 w i e k u . Wyróżnia go łagodny owal narożnika, pasy „Budynek jako ka­ szkła na przemian z pasami a l u m i n i u m " . 99 4 6 To,co j e d n i �Тотшвд Wit Szerszeń • „W C I E N I U WIEŻOWCA"... nazywają „dupą", dla d r u g i c h może być „łagodnym dowy nowej siedziby Banku Raiffeisen zużyto „... około o w a l e m " . Rzeczywistość jest t u kwestią drugorzędną... 15tys. metrów sześć, betonu. Wykorzystano 1200 t o n Raiffeisen В С to „srebrny statek kosmiczny": nie­ stali zbrojeniowej, co równa się pojemności o k . 45 wa­ znany (kosmiczny) kształt staje się symbolem nakiero­ gonów kolejowych. Całkowity koszt inwestycji równy w a n y m na P R Z Y S Z Ł O Ś Ć . „Sąsiedztwo domów z prze­ jest 37,5 m i n dolarów". Wszystkie te dane, cała ta „re­ łomu X I X i X X w i e k u " ukazuje całą wspaniałość b i u ­ toryka ilości", służyć mają budowie prestiżu (charakte­ rowca, uwydatnia jego kształt. D y r e k t o r Raiffeisena rystyczne, że metafora „budowy-budowania" jest tak 47 trwale związana z „tym co ideologiczne"; w przypadku N a zawsze, ponieważ „budujemy z m e t a l u , ponieważ warszawskich biurowców mniej ważne jest „co" i „w ja­ używamy kosmicznych technologii, które pozwalają k i m celu" budowano - ważne „za ile"), nadaniu budow­ stworzyć t e n właśnie K S Z T A Ł T " . Otaczające biuro­ li „dodatkowych" znaczeń. To wręcz zabieg magiczny. ogłasza podczas otwarcia: „jesteśmy t u na zawsze". wiec b u d y n k i są mniejsze, starsze, nie błyszczą w słoń­ Znamy więc ilość budulca zużytego do budowy wieżow­ cu (nie mają również „kosmicznego kształtu"). Można ca, wiemy, ile co kosztowało. „Wiedza" ta (tak hojnie W tej poetyce przyszłość (nowe) musi udzielona), nie satysfakcjonuje nas, ponieważ nie może­ zatriumfować więc n a d przeszłością (stare). Jak w m o ­ my jej zweryfikować: szklane ekrany i metalowe, błysz­ dernistycznym micie postępu. Jest o n stale je wyburzyć. 48 obecny czące fasady uniemożliwiają przechodniowi skuteczny w poetyce rozmów o architekturze Warszawy lat 90. „wgląd" do środka. Granica między wnętrzem a zewnę­ Podobnie zresztą jak i n n e m i t y i postulaty m o d e r n i ­ trzem pozostaje w zasadzie nieprzekraczalna, „pieniądz" styczne. A m b i w a l e n t n y stosunek wobec kształtów n o ­ pozostaje w ukryciu. O Raiffeisen В С możemy przeczy­ wej architektury nie jest jednak niczym n o w y m , zaś tać: „po prostu kosmiczny wystrój! Z masą tajemni­ głosy, w toczącej się wokół niej dyskusji, doskonale czych k o n s t r u k c j i " wpisują się do trwającego (stale) o d 200 lat dyskursu. aurą tajemnicy i niezwykłości. „Wnętrza warszawskich Dyskursu, którego t e m a t e m jest nowoczesność. biurowców, bez względu na to czy udane, czy nie, nie budynków..." r o k u , wieża Eiffla. „To co ideologiczne, jest również se49 - budowla o d razu stała się symbolem. 50 czywistości". Ciągłość doświadczenia przestrzeni miej­ skiej zostaje przerwana - jednych była „pomnikiem świeckiego geniuszu", dla i n ­ A więc „pomnik" czy „penis"? Tych strzeń wydzieloną": należą do niej cmentarz, świątynia i muzeum. Każde z tych miejsc jawnie „przeciwstawia jeden, jedna jest rzeczywistość... się" przestrzeni miejskiej. Cmentarz - nekropolis - Jak już pisałem, wieżowce-biurowce są dla warsza­ przestrzeń zorganizowana jest jednak podobnie (ulice - poza sferę i c h doświadczenia. Być może właśnie to jest alejki, domy — groby). Świątynia jest natomiast symbo­ przyczyną popularności t a k i c h określeń jak „szklana kosmiczny", licznym modelem świata, mikrokosmosem. Przestrzeń „srebrny świątyni przeciwstawia się „temu, co na zewnątrz", prze­ okręt". Wszystkie opisują kształty biurowców. Mówią strzeni miejskiej. M u z e u m natomiast, to „ świątynia pa­ też wiele o stosunku do n i c h . Zarówno okręt, statek mięci" - miejsce, którego przeznaczeniem jest zachowa­ kosmiczny, jak i piramida, to miejsca w których nie da nie przeszłości. Stoi więc w opozycji do „zewnętrza" - się żyć - miejsca „nie dla l u d z i " . S ą to również miejsca, t a m „panuje" teraźniejszość. które silnie przeciwstawiają otaczającej je przestrzeni (piramida - pustyni, statek kosmiczny - to przeciwieństwo miasta - metropolis, w obu wypadkach wiaków zjawiskiem zupełnie n o w y m , wykraczającym statek w środku panuje C I S Z A . Miejskie strefy ciszy, zawsze jednak stanowią „prze­ określeń nie da się pogodzić, a przecież kształt jest tylko „srebrny fasady odbijając, „kradnąc" miasto strzeni miejskiej. „Tajemnicze" wnętrze (niewidoczne wiedzi o Wieży Eiffla pełne były uwag o jej kształcie: dla piramida", - przecież z zewnątrz) zdaje się już należeć do „innej rze­ bel" i porażki „skarlałych kleryków". Ówczesne wypo­ 51 54 wchodzą z n i m w „dialog": są ciągle elementem prze­ Symbolem „wszechpotęgi n a u k i wznoszącej Wieżę Ba­ n y c h - „penisem". - wnętrze biurowca otoczone jest mają z reguły nic wspólnego z zewnętrznym wyglądem W tę samą tradycję wpisuje się, wybudowana w 1889 miologiczne" 53 otchłani, „Przestrzeń wyłączona" tworzy więc własny m o d e l okręt - morzu), które są ostoją człowieka (kultury) świata. T a k i m właśnie miniświatem, „doskonałym i sa­ wobec żywiołów ( n a t u r y ) . mowystarczalnym m i k r o m i a s t e m " , próbuje być b i u ­ 52 Jak więc widać, odczucia 55 warszawiaków wobec biurowców ( i i c h kształtów) są rowiec. a m b i w a l e n t n e : o d wrogości po podziw i uznanie. 56 Jednym z kluczowych zagadnień poruszanych w pracy Zbigniewa Benedyktowicza Widmo Świątynie pieniądza świata. Przyczynek do antropologii współczesności , 57 środka jest pytanie: „jak dalece P R O F A N U M może się zmienić Niektóre budowle stają się symbolami. Z różnych re­ w S A C R U M ? " . Przestrzeń biurowca ukształtowana lacji możemy się dowiedzieć, że 184-metrowy wieżowiec jest podobnie jak przestrzeń świątyni- na wzór prze­ Daewoo to najwyższy biurowiec Europy Srodkowo- strzeni świętej. Cechuje ją „wyłączenie", jest „mode­ -Wschodniej (i nie ma większego znaczenia fakt, że po­ l e m świata". N o s i cechy „(pseudo) sakralizacji". W i e ­ nad połowa powierzchni pozostaje niezagospodarowa- lokrotnie już nazywano biurowiec Ś W I Ą T Y N I Ą . Czy na), Focus Filtrowa jest najnowocześniejszy, zaś do b u ­ można jednak mówić o H I E R O F A N I I P I E N I Ą D Z A ? 100 �Tomasz Wit Szerszeń • „W C I E N I U WIEŻOWCA"... w sfetę słowa pisanego: napisy zdobią szklane szyby „Wrota" i posadzki (jak w w y p a d k u Warszawskiego C e n t r u m Finansowego), umieszczane są p o n a d wejściem ( n p . Biurowiec jest więc świątynią. Jest ona niedostępna w i e l k i napis „Focus" n a d wejściem do b i u r o w c a Focus niczym twierdza. Człowiek, który chce wejść do środ­ F i l t r o w a ) , n a słupach koło „wrót". D o w i a d u j e m y się ka, napotyka na swej drodze nieprzekraczalny m u r z n i c h przede wszystkim, o nazwie b u d y n k u - są to z żelaza i szkła, który nie pozostawia zazwyczaj szansy, swoiste „wizytówki". by choćby zerknąć, co kryje się we wnętrzu. Staje bez­ hybrydyczne: składają się z w i e l u członów, często są radny niczym wobec sacrum - podobnie jak do każdej zbitką słów p o l s k i c h i angielskich. Również załogi w y ­ 60 A nazwy biurowców są iście świątyni, tak również do tej, wejść można tylko przez sokościowców są międzynarodowe. To „pomieszanie jedyne, główne w r o t a . O i c h symbolicznym znaczeniu języków" zmienia b i u r o w c e we „współczesne Wieże pisze M i r c e a Eliade: „Wrota otwierając się k u wnęttzu Babel"... zaznaczają przerwanie ciągłości. Próg dzielący dwie Wejście, do tego samowystarczalnego m i k r o m i a s t a , przestrzenie wskazuje zarazem na dystans między d w o ­ jest więc bardzo nasycone semiotycznie: biurowiec m a sposobami istnienia - świeckim i r e l i g i j n y m . Próg „daje n a m z n a k i " . Przyjrzyjmy się i n n y m m i e j s k i m jest zatazem słupem granicznym, granicą, która odróż­ przesttzeniom „wyłączonym": w r o t a cmentatza, m u ­ nia i przeciwstawia d w a światy, oraz miejscem para­ zeum czy świątyni chrześcijańskiej są granicą przede doksalnym, w którym owe światy nawiązują ność". 58 łącz­ wszystkim symboliczną - Wszystkie te cechy, charakterystyczne d l a faktyczne odgrodzenie o d otaczającej je przestrzeni pełni funkcję drugorzędną wrót świątyni, posiada również wejście do b i u r o w c a : (człowiek niereligijny, wkraczając do kościoła, nie za­ rozdziela bardzo silnie d w a typy przestrzeni ( c h o ć , wsze zdejmie czapkę. Również cmentarz nie zawsze w t y m wypadku nie możemy, rzecz jasna, mówić o roz­ jest miejscem wyłącznie sakralnym - znam ludzi, któ­ graniczeniu przestrzeni świętej i świeckiej), jest grani­ rzy regularnie chodzą na cmentarz, by spacerować). cą swoistego universum N a t o m i a s t granica, która wyodrębnia biurowiec, jest ( j a k i m jest b i u r o w i e c ) , lecz za­ razem miejscem, które łączy je z „prawdziwym" świa­ przede wszystkim realna, „dosłowna". t e m . Ciągłość doświadczenia przestrzeni zostaje prze­ W b i u r o w c u zamknięcie symboliczne (tak chatak- rwana bardzo dosłownie: w większości biurowców w e j ­ ścia do środka to k i l k a par przeszklonych drzwi (o p r z y c i e m n i o n y c h szybach) l u b obracające się p o w o ­ o n „pseudoświątynią" - zaledwie powtarza strukturę kraczanie granicy wiąże się zawsze z rytuałami przej­ próg świątyni czonych, tworzących własny „model świata") zostaje „zastąpione" przez zamkniecie rzeczywiste. A więc jest l i drzwi r u c h o m e . Wszystko doskonale strzeżone. Prze­ ścia. Przekraczając terystyczne dla wszystkich m i e j s k i c h przestrzeni wyłą­ przestrzeni świętej... chrześcijańskiej, człowiek religijny zdejmie czapkę, uczyni znak krzyża. Atrium Wejście do b i u r o w c a wymaga „rytów" o i n n y m cha­ rakterze. Wchodzący nie m u s i wykazywać się „inicja­ tywą": żaden symboliczny gest nie otworzy wejścia do wnętrza. To o c h r o n a czujnie obserwuje każdego, k t o zmierza do środka, równocześnie śledzą go kamery. O d Relacja między „wnętrzem" a „zewnętrzem", między t y m , co widać na fasadzie (czyli t y m , co jesteśmy w stanie zobaczyć na pierwszy rzut oka), a t y m co k r y ­ je się wewnątrz, zawsze intrygowała, zawsze była za­ m o m e n t u przekroczenia „granicy", wchodzący staje gadkowa. „Wejrzeć do środka" - t o zadanie poznaw­ się „teleobecny" - „istnieje" na ekranie kamery. B i u r o ­ cze. Istnieje wiele legend opisujących „ukryte raje", wiec jest więc przestrzenią zwielokrotnienia - p o d w a ­ podziemne miasta, k r a i n y szczęśliwości „skryte w d o l i ­ jają przecież zarówno lustrzane ekrany na ścianach nie". (na i c h p o w i e r z c h n i a c h „obecny jest" świat zewnętrz­ 6 1 W y p t a w y do t a k i c h „alternatywnych światów" miały zazwyczaj charakter n y ) , jak i kamery (na i c h ekranach pojawia się z kolei inicjacyjny: sforsowanie wszystkich barier, „zmierzenie się" z mało obiecującym t y l k o t o , co jest wewnątrz). M a m y więc do czynienia „zewnętrzem" dawało nagrodę w postaci zaskakujące­ z cztetema (!) „rzeczywistościami" - d w o m a r e a l n y m i go, tajskiego „wnęttza". To, co czekało ukryte w środ­ i d w o m a przetworzonymi... k u , było ostatecznym celem. Jean H a n i tak opisuje ikonosfetę wrót świątyni: Claude Levi-Sttauss tak opisuje N o w y Jotk w la­ „sakralność przejścia i bramy nabiera pełni znaczenia t a c h czterdziestych: „Wzorem t k a n k i miejskiej t k a n k a w świątyni i dlatego właśnie przed wejściem do b u ­ społeczna i k u l t u r a l n a miała mnóstwo dziur. W y s t a t - d o w l i sakralnych stawiano 'strażników progu' czyło je wybrać i wślizgnąć się przez nie, żeby, niczym (...). O w i strażnicy m i e l i za zadanie, przypominać groźny A l i c j a po drugiej stronie lustta, znaleźć charakter k r o k u , j a k i miał uczynić wkraczając do sa­ T A K C Z A R O D Z I E J S K I E , że wydawały się N I E R Z E ­ crum" CZYWISTE". 5 9 - „strażnikami" wrót wieżowców są właśnie ŚWIATY 6 2 wszechobecne kamery. Ikonosfera drzwi jest jednak Dziś t a k i m i czarodziejskimi, nierzeczywistymi świa­ o wiele bogatsza: są one pokryte logami, nazwami t a m i wydają się wnętrza biurowców: i c h attia. W sta- f i r m . T o oczywiście znaki prestiżu. W k r a c z a m y t u r o i t a l s k i c h d o m a c h a t r i u m było nie t y l k o minidzie- 101 �Tomasz Wit Szerszeń • „W C I E N I U WIEŻOWCA"... dzińcem: pełniło też funkcję poniekąd sakralną - t a m wi) doskonałe f u n k c j o n o w a n i e . We wszystkich k u l t u ­ znajdowały się nisze z posągami przodków, t a m czczo­ rach to, co ukryte, jest W S T Y D L I W E (i na odwrót). n o bożków-opiekunów ogniska domowego. A t r i u m Biurowiec skrywa to, co obaliłoby m i t jego doskonało­ wieżowca jest również „ołtarzem" - t u „czczony" jest ści, piękna, samowystarczalności. pieniądz. To zdecydowanie najważniejsze miejsce • •• w strukturze przestrzennej b u d y n k u , to c e n t r u m „mikroświata": dlatego otacza je aura tajemnicy. N a ze­ „W cieniu wieżowca" wnątrz docierają jedynie relacje o t y m , co jest we­ wnątrz - przypadkowy przechodzień ma małe szanse, by „poznać" (zwiedzić) b i u r o w i e c . „Nikt się nie przejmuje n a w y k a m i lub sentymenta­ 63 A o t o jak opisano a t r i u m n o w o otwartej siedziby m i mieszkańców miasta l u b dzielnicy. N i k t nie wie, jak banku Raiffeisen: „Zwraca uwagę a t r i u m p o d szklanym zapadają te żywotne dla warszawiaków decyzje. K a p i ­ dachem, skąpane w świetle. M a po prostu kosmiczny talizm i władze miasta przyzwyczajają nas do tego, że wygląd - z całą masą tajemniczych k o n s t r u k c j i . N a żyjemy w cywilizacji r a d y k a l n y c h zmian i podwyższo­ górnym tarasie został urządzony ogród. W styczniu po­ nego ryzyka. N i k t nie może czuć się bezpieczny u sie­ sadzono bambusy. Wszystkich intryguje t e n b a l k o n n a d bie, w dobrze oswojonej przestrzeni". bambusami. D o czego może o n służyć?". 65 Wieżowce-biurowce powstają błyskawicznie. Szyb­ 64 a t r i u m jest jego c e n t r u m kość i sprawność budowniczych to również znak presti­ - w tej „krainie cudów" możemy zobaczyć nie tylko żu, tworzący m i t t e c h n i k i , m i t nowoczesności - m i t biu­ Biurowiec jest universum, bambusowe ogrody: są również minikaskady, m i n i j e - rowca. Robotnicy pracujący przez cały czas, w dzień ziora, wielkie donice z drzewkami. Są restauracje (dla i w nocy, najnowocześniejsze technologie użyte do budo­ pracowników), balkony i zawieszone wy - mieszkaniec pobliskiej kamienicy ma bardzo mało w powietrzu m o s t k i (niczym góry). Jest „sztuczne n i e b o " (w posta­ czasu, by przyzwyczaić się do wyrastającego tuż za jego c i przeszklonego d a c h u ) . Każdy „model świata" ma o k n e m „olbrzyma". W oswojoną przestrzeń, która go swoją „oś kosmiczną" - w b i u r o w c u jest nią, łącząca otaczała, wdarł się chaos - ład przestrzenny zostaje zbu­ wszystkie piętra i poziomy, w i n d a (winda kształtuje rzony. Wieżowiec wdziera się również w przestrzeń pry­ również sposoby posługiwania się ciałem przez pra­ watną - zabiera światło. Paradoksalnie m o m e n t e m , kie­ cowników b u d y n k u - dy „wszystko wraca do n o r m y jest noc - wtedy biurow­ „człowiek b i u r o w c a " prawie wcale nie chodzi. M a ł o porusza się również po osi h o ­ ce „wyłączają s i ę " , ryzontalnej; z k o l e i nadzwyczaj często porusza się po go nieba. Przestają zagrażać. „Zycie w cieniu wieżowca", osi góra - dół, pokonuje różnicę wysokości bardzo w nieoswojonej przestrzeni, stało się już doświadczeniem szybko - w i n d a w wieżowcu działa tak sprawnie i c i ­ mieszkańców wielu metropolii. N o w y Jork (a także De­ 66 stają się niewidoczne na tle ciemne­ cho, że ciężko się nawet zorientować, że jest ona w r u ­ t r o i t ) , na przykład, to miasto w którym ład przestrzeni c h u ) . T e n egzotyczny „świat w m i n i a t u r z e " to nie t y l ­ nie panował nigdy dłużej niż chwilę: na miejscu dopiero ko symbol prestiżu. To również alternatywna (wobec co wybudowanych wieżowców już stawia się nowe. W y ­ miasta) rzeczywistość z „własnym" czasem. burza się b u d y n k i stare - „wiek" nie jest t a m kryterium. Kategoria trwania, przyzwyczajenia nie istnieje w N o ­ w y m Jorku: N O W E wiecznie wypycha S T A R E . Dach W D a c h y wieżowców znajdują się „prawie w niebie", Warszawie sytuacja jest szczególna: panujący przez kilkadziesiąt lat l a d organizowany przez Pałac a więc umieszczanie t a m r e k l a m jest manifestacją pre­ K u l t u r y uległ nagle rozbiciu. Z kolei ludzie chyba jesz­ stiżu i symbolem d o m i n a c j i n a d i n n y m i b u d y n k a m i , cze nie przyzwyczaili się do życia „na w y k o p i e " , „w cie­ n a d miastem, n a d wysokością, n a d naturą. n i u wieżowca" - w nieoswojonej przestrzeni. Zamiana chaosu w kosmos, nowego w stare jest jednak czymś Aż do k o ń c a lat 80. Jedyną szansą dla mieszkańca Warszawy, by spojrzeć na świat „z l o t u ptaka", był n a t u r a l n y m . Człowiek „ujarzmił" wysokość, podobnie wjazd n a szczyt Pałacu Kultury. Teraz t a k i c h punktów jak warszawiacy przyzwyczaili się już kiedyś do Pałacu w i d o k o w y c h jest wiele, miasto można oglądać z róż­ Kultury, zaś mieszkańcy Paryża „oswoili" wieżę Eiffla. n y c h miejsc - P K i N stracił m o n o p o l na jedyną możli­ Za jakiś czas n o w a warszawska a r c h i t e k t u r a nie będzie wą panoramę. budziła już t a k i c h emocji. Wieżowiec pozostanie jed­ nak wyzwaniem r z u c o n y m naturze - zawsze będzie Podziemia wzbudzał ambiwalentne uczucia. Lęk i fascynację. Skoro biurowiec odwzorowuje strukturę świata, m u ­ • •• si mieć również swoje P I E K Ł O . S ą n i m (oczywiście) podziemia b u d y n k u - t a m mieszczą się parkingi, k u c h ­ nie (z całą sferą zapachową), zaplecza, 1 magazyny. Myślę tu ptzede wszystkim o obrazie Widok Warszawy od strony Pragi, jako dziele wzorcowo wpisującym się w kanon gatunku, Wszystko to, co zapewnić ma organizmowi (biurowco­ 102 będącym zatazem „modelowym" przedstawieniem Watszawy. �Tomasz Wit Szerszeń • „W C I E N I U WIEŻOWCA". Na XVIII-wiecznych wedutach, przedstawienie miasta zajmo­ " B. Frydyczak, op. cit., s. 112 wało zazwyczaj nie więcej niż 1/6 powierzchni obrazu. 54 E. Rewets, Język i przestrzeń w poststmkturalistycznej filozofii kul­ nież mieszkańcy Warszawy mogą jej „doświadczać". i 3 J. Baudrillard, Ameryka, op. cit., s. 79 C. Levi-Strauss, Nowy Jork post- i prefiguratywny w: Spojrzenie 3 6 Zwraca na to uwagę E. Rewers. z oddali, Warszawa 1993, s. 417 37 Architektura późnego modernizmu, Warszawa 1989, s. 68 „Nowojorska" sky-line podnosi prestiż miasta. O d kilku lat rów­ tury, Poznań 1996, s. 99 (za B. Frydryczak, op. cit.) Moje nowe miejsce; Odczepić się, Warszawa 1978, s. 14 ' Ja lubię ciemno, ciemno/ a tu jasno, jasno; Odczepić się s. 14 8 3 9 Białoszewski, op. cit., s. 9 Yi-Fu Tuan, Przestrzeń i miejsce, Watszawa 1987, s. 60 Z poslowia do książki L. Stommy Antropobgia kultury wsi pol­ skiej XIX wieku, Watszawa 1986 Białoszewski, op. cit., s. 17 Białoszewski, op. cit., s. 16 C. Levi-Strauss op. cit. s. 418 4 0 Bez korzeni, „Res Publica Nowa" 6/2000 4 1 J. Zieliński, Idzie Nowe, „Res Publica Nowa" 6/2000 4 2 Jakże „bogata" jest wyobraźnia warszawiaków! J. Hani, Symbolika świątyni chrześcijańskiej, Kraków 1994, s. 73 4 3 J. Zieliński, Idzie Nowe, op. cit. J. Baudrillard, Ameryka, Warszawa 1998, s. 27. „Przestrzeń 4 4 N p . J. Zieliński, op. cit. ogarnięta dramatyzmem zawodów" przypomina przesttzeń te­ 4 5 J. Zieliński, op. cit. atralną (lub przestrzeń sportowego widowiska). Ptzestrzeń „gry" 4 6 D. Bartoszewicz, „Gazeta Stołeczna", 17/04/2001 nigdy nie jest przestrzenią neutralną - przyciąga uwagę, „anga­ 4 7 D. Bartoszewicz, op. cit. żuje" zmysły. Dla człowieka kultur ttadycyjnych, niebo nie było 4 8 Można wręcz stworzyć antologię watszawskich wybutzeń doko­ ogarnięte „dtamatyzmem zawodów": było sferą natury, sferą sa- nanych w latach 90: do najbardziej rażących należy m . i n . zbu­ kralności — miejscem niezmiennym, o stałej symbolice. rzenie legendarnego klubu jazzowego Akwarium pod budowę 0 wieży Eiffla jako o symbolu pisze Ludwik Stomma w nawpół wieżowca, czy nielegalne „zniknięcie" zabytkowej fabryczki C i ­ żartobliwym tekście Uroda ludzkiej pomyłki troena na Górnośląskiej, czy (ostatnio) - kamienicy przy placu („Konteksty" Zbawiciela. 1/1991) s. 11-13 4 9 Jak podsumował Krzysztof Kłosiński we wstępie do Mitologii Ro­ 5 0 L. Stomma Uroda ludzkiej pomyłki „Konteksty" 1/1991, s. 11-13 51 Refotm Plaża nie jest więc jedynym budynkiem, który wzbudza „drapaczem chmur", ale nic więcej ich nie dzieli. Poza tym „wy­ 5 2 Co wartościuje te okteślenia pozytywnie. obraźnia zbiorowa" ttwale połączyła te tetminy. 5 5 Bardzo cwany budynek w: „Gazeta Stołeczna" (17/04/2001) Np. swe centralne miejsce w strukturze przestrzennej Warszawy 3 4 J. Zielińskijdzie nowe, „Res Publica Nowa" 6/2000 (o tej nie- „Ostatnia dekada X X wieku przyniosła Warszawie rewolucyjne 5 3 J. Baudrillard, op. cit., s. 80 zmiany w architekturze (...). O d końca lat osiemdziesiątych 5 6 „Kwartalnik Filmowy" 27/28 (2000) T. Chrzanowski, Wędrówki landa Barthes'a. po Sarmacji europejskiej, Kraków 1988, s. 14 W mojej pracy będę się posługiwał terminami „wieżowiec" takie skojarzenia... 1 „biurowiec" wymiennie; co prawda nie każdy biurowiec jest adekwatności wnętrza i „zewnętrza" już pisałem). stracił Pałac Kultury — warszawski axis mundi. każdy nowy budynek, najczęściej biurowiec lub hotel, wznoszo­ Idea samowystarczalności była stale obecna w myśleniu utopij­ nym. Swoistym „mikromiastem" była przecież corbusierowska ny z nowoczesnych materiałów, bez normatywnych ograniczeń unite d'habitadon. był powszechnie komentowanym wydarzeniem i prowokacyjnie 3 7 „Konteksty" 1/1991 s. 18: „W obliczu Pałacu Kultury stajemy odcinał się od tła" (j. Zieliński, Nowe Idzie, „Res Publica Nowa" wobec pytania, jakie Claude-Henri Rocquet stawiał Eliademu 6/2000) o mauzoleum Lenina-czy jest ono obiektem sakralnym? Jak da­ lece Profanum może stać się Sacrum?". R. Barthes, Mitologie, Warszawa 2000, s. 190 H . Read, O pochodzeniu formy w sztuce, Warszawa 1973, s. 103 38 Sacrum, mit, historia, Watszawa 1974, s. 52-53 R. Barthes, op. cit., s. 84 3 9 J. Hani, op. cit., s. 86 R. Batthes, op. cit., s. 190-191 6 0 Podobne funkcje pełniły, w miastach barokowych, gigantyczne kattusze, z godłami rodowymi. Natomiast w książce Yi-Fu Tu- Idea jawności procentuje: ludzie zaakceptowali Norway House, uznali go za „swój"- biurowiec wygrywa lokalne konkursy, pod­ ana (Przestrzeń i miejsce) możemy ptzeczytać: „Bramy miasta kreśla się jego świetne wpasowanie w otaczającą zabudowę. Jest miały najwyższe znaczenie symboliczne, któte (...) wyrażało się „ulubieńcem", ponieważ jest przyjazny człowiekowi. ogromnymi budowlami - ich rozmiary znacznie przekraczały J. Wujek, Mity i utopie architektury XX wieku, Watszawa 1986 pottzeby wynikające z praktycznej funkcji..." (w The Pivot of Fo­ ur Quartes Chicagol971 s. 435). „Gazeta Stołeczna" - fragmenty różnych wypowiedzi o nowych biurowcach. 6 1 Do najbardziej znanych należą: skryte wśród niedostępnej dżungli złote miasto El Dorado, oraz chrześcijańskie miasto Bo przecież płaskie ściany biurowców nigdy nie staną się chro­ szczęśliwe ukryte pod (w) jeziorem Kitieź. powate: na tym polega „magia" materiału. W dniu jego otwarcia; „Gazeta Stołeczna"(17/04/2001) 6 2 Nowy Jork post- i prefiguratywny, s. 421 Pod pewnymi względami, takim materiałem jest PLASTIK sub­ 6 3 Sam się o tym ptzekonałem: by otrzymać pozwolenie na wyko­ stancja, którą Barthes podziwiał za „dat błyskawicznego zmie­ nanie zdjęć we wnętrzu Focus Filtrowa, musiałem zjeździć kilka niania wyglądu zewnętrznego" (fregolizm): Barthes, op. cit., s. pięter, wykonać kilka telefonów, odwiedzić siedzibę administra­ 76. Plastik „stworzył" własną mitologię: to jedno ze slów-kluczy tora budynku. Zgody i tak nie otrzymałem... do popkultury. Artykuł pt. Niezwykle 6 4 D. Bartoszewicz, „Gazeta Stołeczna", Bardzo cwany budynek 6 3 R Śpiewak Bez korzeni, „Res Publica Nowa" 6/2000 cwany budynek; „Gazeta Stołeczna" 17/04/2001 (17/04/2001) J. Baudtillard, Ameryka, s. 79 6 " Wygaszanie świateł w biurowcach staje się rytuałem: w Watsza- T. Chrzanowski, op. cit., s. 107 wie, każdego wieczoru, mniej więcej o tej samej godzinie „zni­ B. Frydyczak, Ulica jako przestrzeń artystyczna, w: Formy estety- ka" kilkadziesiąt budynków. zacji przestrzeni publicznej red. A . Zeidler-Janiszewska, Warsza­ wa 1998, s. 112 103 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7e51d2b2aae805ff9ab1a88d0c1e8189.pdf f419eb85eb14e16c60d555437508e97b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2864 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2669 Title A name given to the resource Troja brytyjska w centrum kraju? 0 kwestii świetności zaniku cywilizacji miejskiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.104-116 Creator An entity primarily responsible for making the resource Martyn, Peter J. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Peter]. Martyn * TROJA BRYTYJSKA W C E N T R U M KRAJU? dzie wewnętrznej, złożonej przeważnie z trzech pasm P E T E R J. r u c h u , w której skład wchodzą estakady, przejazdy MARTYN podziemne, wjazdy i zjazdy, kolosalne r o n d a oraz skrzyżowania nadziemne, ustąpiły obszerne tereny dawnego układu zabudowy. W imię niemiłosiernego postępu, stworzenia nowego, rzekomo wspaniałego Troja brytjska w centrum kraju? 0 kwestii świetności 1 zaniku cywilizacji miejskiej porządku urbanistycznego rozebrano nie t y l k o ceglaną architekturę okresów wiktoriańskiego oraz edwar- diańskiego wraz ze standardową miernotą lat między­ w o j e n n y c h . Pod k i l o f poszły także mieszczańskie d o m y 0 drewnianej k o n s t r u k c j i charakterystyczne dla an­ gielskich miast sprzed e p o k i uprzemysłowienia. Trasa tak zwanej Wewnętrznej O b w o d n i c y odbiega o d l i n i i dziś prawie nieistniejących murów o b r o n n y c h , nie­ mniej stanowi ona obecnie i c h analogię, stwarzając bardzo wyraźną granicę, która dzieli współczesne city biznesu, rozrywki i k o n s u m p c j i o d rozległych dzielnic podmiejskich. W i d z i a n o w niej p o m n i k równości spo­ łecznej i dobrej k o n i u n k t u r y gospodarczej spowodo­ wanej nieustającym postępem t e c h n i c z n y m . R ó w n o ­ cześnie ta potężna manifestacja zbliżającej się masowej epoki t r a n s p o r t u indywidualnego ujęła jądro dawnego W miasta w m o n u m e n t a l n y m uścisku śmierci. artykule p o d tytułem Urban in the Sama nazwa Coventry powszechnie nie budzi dziś British Heartłand starano się przybliżyć re­ Drama w świadomości Brytyjczyków wielkiego entuzjazmu. alia historyczne Coventry, miasta central­ O d b u d o w a n o je po zniszczeniach z lat 1940-1941 i cen­ nego na ziemiach środkowych (the Midlands) Wysp t r u m przebudowano według śmiałych planów urbani­ Brytyjskich poprzez analizę sprzeczności oraz złożono­ stycznych, stworzonych dla nowego miasta prosperity ści jego dziejów. Wydaje się, że przedstawiając proce­ związanego z społecznym równouprawnieniem, wznie­ sy historyczne przez pryzmat dziejów całego sionego na bazie 1 kraju dwudziestowieczni badacze często nie tylko nie doce­ masowej produkcji samochodów 1 urządzeń mechanicznych. W kontekście dziejów nie­ n i a l i i p o m i j a l i , lecz wręcz zapomnieli zwrócić uwagę co dawniejszych wyrażenie sent to Coventry wzbudzi ne­ na szczególne w a r u n k i , w j a k i c h w odległych czasach gatywne skojarzenie miasta-więzienia, do którego wysy­ o n o powstało i rozkwitało. Zagadnienie przeszłości łano jeńców wojsk Jego Królewskiej Mości podczas C o v e n t r y p o d e j m o w a l i do bardzo niedawna jedynie W o j n y Cywilnej (1642-1652), natomiast powiedzenie l o k a l n i historycy i specjaliści, przy czym nie powstała o w o wywodzi się z czasów znacznie starszych. Aluzje do praca, która przedstawia pełną syntezę, zestawiającą sprawowania władzy w czasach feudalnych, jakie zawie­ jego dzieje w okresach średniowiecza (czas świetności ra w sobie pojęcie wymierzania sprawiedliwości zesłań­ miasta), nowożytnym (kiedy nastąpiło powolne znie­ c o m z różnych krańców środkowego regionu kraju zwa­ kształcenie i ostateczny zanik specyficznej tożsamości nego Mercia, należy przeciwstawiać i n n e m u wyrażeniu, miasta), i przede wszystkim nowoczesnym (zagłada także dawniejszego pochodzenia as true as u n i k a l n e j dla tej miejscowości rodzimej k u l t u r y i życia blue, które odnosi się do barwnika o wyjątkowo i n t e n ­ społecznego). Coventry sywnym błękicie używanego w farbowaniu sławnego wówczas sukna najlepszej jakości - broaddoth. Umiejęt­ ność wytworzenia tego naturalnego barwnika z liści I, Echa przeszłości w mieście współczesnym urzetu (isatis tinctoria, pop. cruciferae), stosowanego przez Brytów do farbowania skóry, stanowi przykład przetrwania w czasach średniowiecza odziedziczonych D l a przyjeżdżających po raz pierwszy do C o v e n t r y koleją, a u t o k a r e m l u b wszechobecnym samochodem po cywilizacji celtyckiej obyczajów i obrzędów nawiązu­ jest mało prawdopodobne, że c o k o l w i e k może w y ­ jących do pradziejów miasta i jego okolic. C h o ć wiele wrzeć tak głębokie pierwsze wrażenie jak gigantyczna osób kojarzy dzisiejsze miasto z „kolejnym środkowo- obwodnica otaczająca całe c e n t r u m miasta. Z b u d o w a ­ -angielskim straszydłem" urbanistycznym, można o d ­ n o ją w tętniących życiem - przynajmniej dla niektó­ czuć w n i m nadal echa przeszłości, kiedy to - pomijając r y c h - l a t a c h 60., kojarzących się z bezprecedensowym wymiar architektoniczny - mentalność i sposób życia d o b r o b y t e m m a t e r i a l n y m . Bypassem t y m , zbudowa­ samych mieszkańców C o v e n t r y (zwanych the n y m z b e t o n u i asfaltu, większość r u c h u samochodo­ trians) wego o m i j a serce miasta. M o n u m e n t a l n e j autostra­ molocha i nowożytnej stolicy regionu, B i r m i n g h a m . 104 Coven- bardzo wyraźnie odróżniały się o d sąsiedniego �Peter]. Martyn • TROJA BRYTYJSKA W C E N T R U M KRAJU? Zważywszy na fakt, że C o v e n t r y przeżyło złotą epo­ A l f r e d Tennyson przewidział już prawie 100 lat wcze­ kę p o n a d 500 lat t e m u , będąc samodzielnym ośrod­ ś n i e j . Rozciągały się one poza strefą fabryk i zakładów k i e m z własną unikalną kulturą i tożsamością, to prze­ maszyn oraz urządzeń e l e k t r o n i c z n y c h - miany, jaka dokonała się w ciągu około stu lat nie n y c h n i e j e d n o k r o t n i e w t y c h samych m o n t o w n i a c h , 4 wytwarza­ można traktować wyłącznie w kategoriach „rozwoju". które dostarczały broń i sprzęt w o j e n n y w czasie oby­ Metamorfoza, której miasto uległo o d przełomu okre­ d w u w o j e n światowych X X stulecia. 5 su wiktoriańskiego do początku lat 70. X X w i e k u , kie­ T r u d n o zaprzeczyć d o w o d o m istnienia rodzimej dy m . i n . ogólna liczba mieszkańców powiększyła się k u l t u r y miejskiej, w której zabytki architektoniczne prawie dziesięciokrotnie, wiązała się z zanikiem istnie­ stanowią najtrwalsze i wywierające najmocniejsze wra­ jącej i funkcjonującej o d wieków miejskiej cywilizacji żenia ślady dawnej wspaniałości Coventry. W czasach przedindustrialnej. Taką interpretację specyficznego obecnych są one na ogół wyrwane z k o n t e k s t u zgła­ d r a m a t u C o v e n t r y podkreślają w n i k l i w e opisy przeby­ dzonego pejzażu średniowiecznego c e n t r u m miasta, wającego t a m w 1933 r o k u literata Johna Boyntona a wśród istniejącego dziś otoczenia „utopijnej" m e t r o ­ Priestleya, dla którego było t o : „miasto zagubione p o l i i automobilistów w czasie i rozwijające się w t a k i m tempie, jakby rewo­ miejscu. Z bliżej niewyjaśnionych powodów pierwsza lucja przemysłowa odbywała się na pełnych o b r o t a c h " ; katedra zniknęła prawie bez śladów i nie zostały po miasto ze śtedniowiecznym c e n t r u m „ze strzelistego niej żadne przekazy ikonograficzne, natomiast prze­ (Motopia) wyglądają wręcz na kamienia i rzeźbionego drewna", które zostało „oblę­ trwała „druga", której nadano w 1918 r o k u status n o ­ żone atmią nakrętek, śrub, młotów, kluczy, przyrządów wej katedry. D o resztek z r u j n o w a n y c h po nalocie listo­ p o m i a r o w y c h , świdrów i tokarek maszynowych". p a d o w y m 1940 r o k u murów tego późnośtedniowiecz- 2 Postrzegane w t y m kontekście zniszczenia wojenne, nego arcydzieła p o d wezwaniem św. Michała, przybu­ gdy w trakcie m . i n . masowego n a l o t u niemieckiego d o w a n o trzecią, ostatnią katedrę w Coventry, n o w o ­ n o c ą 14-15 listopada zburzono gotycką świątynię zwa­ czesną, wzniesioną na planie g o t y c k i m . B ę d ą c zwróco­ ną Coventry Cathedral, na w k i e r u n k u północnym, świątynia ta jest niezorien­ tracą swoje „przełomowe" zna­ czenie. Zamiast symbolicznych obrazów nagłego u n i ­ towana, w związku z czym w i e r n i modlą się nie w stro­ cestwienia statego miasta należałoby wprowadzić po­ nę Jerozolimy, lecz k u pobliskiej miejscowości N u n ­ jęcie stopniowego upadku, czyli powolnego zaniku, eaton, znanej głównie jako węzeł kolejowy. Igrające w czasach nowożytnych zakończonych w X X w i e k u wizualnie iglice średniowiecznej świątyni Św. M i c h a ł a zagładą nie t y l k o wyglądu architektonicznego wraz ze i stojącego opodal kościoła św. Trójcy oddają mocne, wcześniejszym układem zabudowy, ale także trybu ży­ a jednak tylko szczątkowe włażenie istniejącej do po­ cia i miejskiej koegzystencji jego mieszkańców-obywa- łowy X V I w i e k u estetyki dawnego miasta. teli (citizens), i c h współistnienia zarówno w obrębie O d przełomu lat 60. i 70. zeszłego, X X w i e k u pró­ miejskiej s t r u k t u r y społecznej, jak i ze światem daw­ bowano odtworzyć fragment miejskiego krajobrazu niej o wiele bliższej ptzyrody. M i a s t o już wcześniej, dawnego Coventry, które znajduje się pół k i l o m e t r a a właściwie o d drugiej połowy X I X w i e k u , stanęło na zachód o d centralnego placu Broadgate, po drugiej w obliczu przemiany, która uderzyła w średniowieczne stronie przeznaczonego wyłącznie dla r u c h u pieszego c e n t t u m zaledwie trzy lata po pobycie Priestleya. K i e ­ i zorientowanego na dzwonnicę św. M i c h a ł a c e n t t u m dy przystąpiono do rozbiórki całych obszarów starego handlowego the Precinct, Coventry, nie brano p o d uwagę dziedzictwa k u l t u r y połowie lat 50. według p r o j e k t u mianowanego w 1938 miejskiej, ale raczej t y l k o wizję zrealizowanego w pierwszej ultranowoczesnego r o k u pietwszego w kraju architekta municypalnego c e n t r u m , wspaniałego, lśniącego, pełniącego funkcje D o n a l d a Gibsona. U l i c a Spon Stteet składa się z d w u ­ handlowo-usługowe i biznesowo-komercyjne. Miało dziestu k i l k u domów mieszczańskich zbudowanych na o n o obsługiwać przede wszystkim bogacących się ro­ szkielecie d r e w n i a n y m , z których ogromna większość botników, z których wielu „awansowało", przeprowa­ została t u przeniesiona z i n n y c h miejsc w c e n t r u m dzając się do bardziej ekskluzywnych przedmieść, zało­ miasta po z d e m o n t o w a n i u i częściowej rozbiórce. M i ­ żonych jeszcze przed w y b u c h e m drugiej w o j n y świato­ m o że z konserwatorskiego p u n k t u widzenia było t o wej. Stosunek George'a O r w e l l a do Coventry, zainte- przedsięwzięcie bez precedensu, nie zyskało o n o więk­ resowanego właśnie t y m , co nazwał „cywilacją w i l l o ­ szego powodzenia. Ogólny efekt o d b u d o w a n y c h za­ wą", był zdecydowanie antypoetycki, a jego w y r o k na bytków mieszczańskiej a r c h i t e k t u r y średniowiecznego miasto, które zastał w drodze do północno-zachodnie­ C o v e n t r y wzdłuż krótkiego o d c i n k a niegdyś ważnego, go ośrodka górniczego W i g a n w 1936 r o k u bezlitosny: a dziś właściwie martwego szlaku komunikacyjnego, „W C o v e n t r y człowiek może właściwie się czuć tak, przeciętego z jednej strony Wewnęttzną Obwodnicą, jakby znalazł się na Finsbury Park". Dzielnice peryfe­ a z drugiej pięttzącymi się stromo ścianami c e n t r u m ryjne bliźniaczymi d o m a m i , handlowego, bardziej przypomina skansen niż przy­ określane z podobną pogardą jako semi-detached sub­ kład tzw. żywej t k a n k i miejskiej. Już w 1964 r o k u , za­ urbia, przeznaczono dla następnych pokoleń „nowych n i m przystąpiono do rekonstruowania profilu „auten­ ludzi lekceważących przeszłość", których istnienie tycznie historycznej u l i c y " , sławny historyk architek- 3 zabudowane głównie 105 �Peter]. Martyn • TROJA BRYTYJSKA W C E N T R U M KRAJU? tury, pochodzący z N i e m i e c N i k o l a u s Pevsner, podsu­ sowując się do aparatu pojęciowego odrodzonego, a ra­ mowując wyraził szczerą, c h o ć ponurą w istocie opinię czej stworzonego w czasach nowożytnych), lecz w epoce na temat charakteru śródmieścia: „centrum C o v e n t r y wcześniejszej, zwanej średniowieczem. można traktować wyłącznie w kategoriach X X w i e k u . C o v e n t r y odegrało niegdyś kluczową rolę w trakcie C a ł a reszta jest bardzo n i e w i e l k a : m i m o wyjątkowo długotrwałych walk o władzę w królestwie - o d w o j e n ważnego powiązania z przeszłością to, co zostało na baronów (1263-1265), przez wojnę stuletnią (1337- powierzchni ze średniowiecznych b u d o w l i , jest o b c y m -1453) i wojnę [dwóch] róż (1455-1485) - aż do prze­ ciałem". jęcia t r o n u przez dynastię Tudorów. Ostateczny kres W 6 świetności C o v e n t r y położyły władze Rex Fidei odniesieniu do dwóch strzelistych d z w o n n i c , Defen­ wraz z trzecią, pozostałą po rozebranym w związku sor (sic!) H e n r y k a V I I I . W związku z rozwiązaniem z rozwiązaniem klasztorów kościele Franciszkanów klasztorów i kasatą zakonów w r a m a c h „reformy" K o ­ o d szarych habitów noszonych przez ścioła (1536-1547) jedyna tego rodzaju w kraju kate­ mnichów tego zakonu), z dumą nazwano C o v e n t r y dra klasztorna obsługiwana przez benedyktynów, gdzie miastem trzech iglic: the City of Three Spires. Zastąpie­ odbywały się posiedzenia angielskiego p a r l a m e n t u , nie samej nazwy miasta wskazuje zarówno jego sława który wszedł do h i s t o r i i p o d nazwą „Niewprawny" (tzw. Greyfriars, j a k i utożsamienie mieszczan-obywateli (burgess l u b (z 1404 r o k u ) oraz „Diaboliczny" (z 1459 r o k u ) , zosta­ citizens) z miejscem swego pochodzenia (por. ze znacz­ ła doszczętnie rozebrana. nie większym rozpowszechnieniem zwyczaju we W ł o ­ szech: citta delia Cinąue Giomate 9 C o v e n t r y słynęło ongiś nie z trzech pozostałych do - M e d i o l a n ; citta del­ dziś, ale z przynajmniej siedmiu iglic, dynamicznie ia Due Torre - Bolonia i t p . ) . Skoro jednak C o v e n t r y unoszących się w niebiosa n a d siecią krętych ulic, gę­ kiedyś słynęło nie z trzech, lecz ze znacznie większej sto zabudowanych o d f r o n t u d o m a m i o drewnianej liczby g o t y c k i c h iglic, m i a n o t o musiało k o n s t r u k c j i szkieletowej, wychodzącymi o d tyłu na 7 powstać w czasach nowożytnych. Zamiast uwieczniać dawną często obszerne podwórka l u b wprost na pole r o l n e . świetność miasta, te trzy potężne a zarazem dynamicz­ Cały zespół miejski otaczały m u r y obronne z d w u n a ­ nie eleganckie świadectwa zdolności w y b i t n y c h m u r a ­ stoma b r a m a m i , które zostały rozebrane 22 lipca 1662 rzy średniowiecznych są smutną pozostałością straco­ r o k u na rozkaz Karola I I jako o d w e t za opór stawiany nego grodu z innej e p o k i . Toczą z n i m i nierówną w a l ­ przez miasto w o j s k o m straconego w 1649 r o k u ojca Je­ kę chaotycznie postawione „niebotyki" k o m e r c j i oraz go Królewskiej Mości, i po których pozostał do dziś wielopiętrowe pudła mieszkalne o banalnej architek­ skromny odcinek łączący dwie mniejsze bramy, zwane turze Swanswell i C o o k Street G a t e s . i mało d y n a m i c z n y c h , kanciastych bryłach, wzniesione w czasach współczesnych. Echa bogatej Dzięki k u p c o m oraz działalności przeszłości śródmieścia widzianego z o b w o d n i c y szyb­ kiego r u c h u są już prawie niesłyszalne. 10 benedyktynów, słynących z n o n k o n f o r m i s t y c z n y c h sposobów zajmo­ 8 wania się n a u k a m i , oraz i n n y c h zakonów C o v e n t r y cieszyło się z żywych kontaktów zarówno h a n d l o w y c h , jak i k u l t u r a l n y c h z miastami k o n t y n e n t a l n y m i . Być II. W poszukiwaniu straconych wątków, składanie fragmentów dramatu zgubionego miasta może z Francji lub F l a n d r i i napłynęły także wzory w o l ­ nego miasta - a nawet w o l n e j r e p u b l i k i , cieszącej się własnym samorządem i p r a w a m i o b y w a t e l s k i m i (citi­ zenship), o co zabiegało m u n i c y p i u m (Corporation), oficjalnie powołane w r a m a c h trójstronnej Istotę zagadki Coventry należy powiązać z ideą ducha umowy opiekuńczego. N i e chodzi t u ani o państwo, ani o narzu­ terminatorskiej coną z góry zinstytucjonalizowaną organizację kościelną, uznane zarówno przez dwór królewski, jak i hierarchię lecz ośrodek miejski, kształtujący się w określonym re­ kościelną. Ówczesne miasto, któremu w 1451 gionie (the Midlands; dawniej Mercia) podczas długiego przyznano własne hrabstwo (city in county), (Tripartite Indenture) z roku 1355, roku można okresu zwanego medium aevum, czyli między upadkiem uznać za enklawę m i e j s k i c h wolności w zdominowa­ (w Europie Zachodniej) cywilizacji antycznej a tzw. o d ­ n y m przez ziemiaństwo kraju poddaństwa chłopów rodzeniem, które według uczonych dziewiętnastowiecz­ i ciągle jeszcze feudalnych stosunków własności. n y c h oznaczyło początek, czy też narodziny, epoki nowo­ Podstawowym d o w o d e m zaistnienia bogatej i ewo­ żytnej. Ponieważ w dość szczególnym przypadku Wysp luującej k u l t u r y miejskiej w Coventry, poza zabytkową Brytyjskich zmiany związane z przejściem do czasów no­ architekturą oraz źródłami d r u k o w a n y m i lub rękopi­ wożytnych bardziej kojarzą się z usystematyzowaną dzia­ śmiennymi, są procesje, pochody, obchody religijne łalnością gospodarczą, mającą na celu zysk, a więc nie i dramaty zwane m i s t e r i a m i (the Coventry z odrodzeniem kultury starożytnej, lecz ze wzrostem Cycles). 11 Mystery Próby „odtworzenia" misteriów z C o v e n t r y ustroju gospodarczego, zwanego kapitalizmem, to jed­ w postaci widowisk, spektakli t e a t r a l n y c h oraz czysto nak wydaje się, że klucza do rozwiązania zagadki genius religijnych, miały miejsce w r a m a c h trzech p o w o j e n ­ loci miasta Coventry trzeba szukać nie w procesach n y c h festiwali: ogólnokrajowego (Festival „społeczno-ekonomicznych" lub „politycznych" (dosto­ w czerwcu 1951 r o k u , p o d koniec maja 1962 r o k u (po 106 of Britain) �Peter]. Martyn * TROJA BRYTYJSKA W C E N T R U M KRAJU? „ceremonialnym" o t w a r c i u przez królową Elżbietę n o ­ o d ministerium), wej k a t e d r y ) , oraz w czterechsetną rocznicę urodzin od pracy) oraz pochód (od łaciny pagina, czyli scena W i l l i a m a Shakespeare'a w 1964 wyrwana z całości; procesja l u b k o r o w ó d ) . r o k u . Podczas gdy święta (święto religijne; dzień w o l n y Misteria 14 w nowej świątyni zorganizowano specjalnie zamówio­ stanowiły tylko jeden element, czysto religijny oraz ze­ ne na tę okazję przedstawienie nabożeństwa żałobne­ świecczony, wśród tutejszych wyjątkowo bogatych zwy­ go Benjamina B r i t t e n a War Requiem, czajów i związanych z n i m i obchodów ceremonial­ a w uroczysto­ ściach wzięły udział najwybitniejsze zespoły teatralne nych. oraz operowe Shakespeare Company, Sadler's Wells ze statusem głównej siedziby (Camera Principis) w kró­ 1 5 Uroczystość „przywitania księcia" związana i C o v e n t G a r d e n Opera, lokalnie działające zespoły lestwie, który nadano miastu w okresie przedłużonego teatralne, zarówno profesjonalne, jak i amatorskie, pobytu ojca Ryszarda I I , Czarnego Księcia, podkreśla wystawiły własne interpretacje średniowiecznych m i ­ jego znaczącą rolę w walce o władzę w okresie dynastii steriów. Tzw. misteria przedstawione przez cech te­ Plantagenetów. Z istniejących d o dziś w transkrypcji atralny the Theatre Guild of Coventry w wyjątkowo na­ opisów uroczystości zorganizowanych dla k o l e j n y c h strojowym otoczeniu r u i n przedwojennej katedry cie­ przedstawicieli m o n a r c h i i , szczególnie interesujące wy­ szyły się ogromną popularnością. N i e m n i e j , zważywszy dają się wjazdy symbolicznie witanego przez mieszczan na treść i samą formę, spektakle te wykazywały nie­ księcia-dzieciątka Edwarda, syna H e n r y k a V I we wrze­ wiele wspólnego ze scenami grywanymi pięćset lat śniu 1456 oraz trzyletniego syna Edwarda I V w k w i e t ­ wcześniej przez cechy rzemieślnicze na u l i c a c h miasta. n i u 1474, zamordowanego w w i e k u 13 lat razem z bra­ Zespoły amatorskie przedstawiły dwa cykle na podsta­ t e m w tzw. Wieży L o n d y n u . W obydwu wypadkach wie autentycznych tekstów pochodzących z pierwszej księciu towarzyszyła m a t k a bez ojca. O s t a t n i m księ­ połowy X V I w i e k u , wykorzystując w o z y , ciem, którego formalnie przywitano w Coventry, głów­ którymi 12 przewożono aktorów wraz z niezbędnym sprzętem o d nej siedzibie następcy t r o n u A n g l i i i W a l i i wraz z Fran­ jednej „stacji" do drugiej, co zbliżało je, przynajmniej cją oraz Szkocją i Irlandią był przyszły H e n r y k V I I I , po w i c h zewnęttznym kształcie, do śtedniowiecznych te- śmierci statszego btata, A r t u r a . aliów. N a t o m i a s t z uwagi na fakt, że nowożytni akto­ Kluczem do rozszyfrowania miejskiej rzy związani byli z kongregacjami kościelnymi, treścio­ cywilizacji, która rozkwitła w średniowiecznym Coventry, jest b u ­ w o przedstawienia te były raczej o wiele bardziej po­ dynek powszechnie dziś kojarzony na świecie ze znisz­ prawne p o d względem obrzędowo-rytualnym w po­ czoną w 1940 r o k u katedtą. Zachowana dzwonnica równaniu z i c h pierwowzorami, które łączyły w sobie oraz szczątkowe mury tego arcydzieła późnogotyckiej rodzajowo-realistyczne treści biblijne z l o k a l n y m i wąt­ architektury sakralnej pochodzą z okresu największej k a m i obyczajowymi, k o m i c z n y m i , satyrycznymi oraz groteskowo-fantas t y c z n y m i . 1 6 świetności dawnego miasta. Z perspektywy czasów dzi­ 13 siejszych niełatwo jest zrozumieć fakt, że były kościół parafialny św. Michała został zbudowany nie dla po­ Brak jednolitego sposobu określania widowisk, zna­ n y c h jako misteria (masteries), pochody trzeb biskupa i duchowieństwa lub przez władającego (pageants), (Ludus fundatora, lecz powstał dzięki wspólnej inicjatywie i do świadczy o i c h różnorodnych f o r m a c h oraz użytku samych mieszkańców. Świątynia ta była dziełem pochodzeniu. C h o ć początki t y c h spektakli wiążą się nie tylko pobożności, ale wyrazem d u m y mieszczan. sztuki (plays) Coventnae), l u b przedstawienia ludyczne tradycyjnie z działalnością zakonów, które zorganizo­ Notatkę zamieszczoną przy kosztorysie i wyjaśniającą wały przedstawienia scen wywodzących się z Biblii, źró­ cel wyjątkowo uroczystego widowiska, wchodzącego dłami inspiracji były nie tylko obrzędy liturgiczne lecz, w skład cyklu misteriów przygotowanego przez cech także miejscowe obyczaje, sukienników zarówno „na chwałę Boga", jak i „ku czci których korzenie sięgają w nieokreśloną przeszłość przedchrześcijańską. Proces tego miasta" (to [...Jtpe worschypp of thys Cytte), zeświecczenia misteriów dramatycznych o treści w y ­ zrozumieć jednoznacznie. łącznie liturgicznej, „cudownej" lub moralnej przez ce­ mieszczanie-obywatele utożsamiali się ze swoim mia­ chy zawodowe należy powiązać ze skomplikowanymi, stem. Jeśli samo miasto uwielbiano do tego stopnia, że 17 można Jest to dowód na to, jak a sporadycznie k o n f l i k t o w y m i , stosunkami i między składano m u hołd, to rodzi się pytanie, czy zwyczaj t e n klasztorami dowodzonymi przez najważniejszy i naj- mógłby być wyrazem przetworzonego w średniowieczu dawniej założony t u zakon benedyktynów a mieszcza­ obrzędu związanego nie tylko z miastem, lecz przede n a m i . Podczas gdy zjednoczone wszystkim z miejscem, w którym powstało, sięgając do duchowieństwo b i ­ czasów poprzedzających jego istnienie, jako obszaru za­ skupstw C o v e n t r y i L i c h f i e l d posiadało część miasta (the Prior's Half), of Coventry) to jego „gospodarzom" (the budowanego i skupiska ludności. Goodmen udało się uwłaszczyć tereny należące nie­ Wydaje się wielce prawdopodobne, że pagórek, na gdyś do regionalnych lordów feudalnych, zwanych hra­ biami (the Earl's Half). Podobne zestawienie którym wzniesiono zespół klasztorny, któremu nadano życia status katedry już w 1102 r o k u , oraz dwa wspaniałe i charakteru miasta średniowiecznego odzwierciedla podwójne znaczenie słów m i s t e r i u m (greka kościoły parafialne, już w czasach przedchrześcijań­ musterion: skich był miejscem obrzędów religijnych. Być może obrządek tajemniczy; łacina misterium: zawód, rzekomo k u l t t e n nawiązywał do celtyckiej b o g i n i znanej o d 107 �Peter ) . Martyn • T R O J A B R Y T i czasów okupacji rzymskiej jako C o v e n t i n a . Była ona Posiadacze ziemscy, prowadzący interesy również opiekunką źródeł w o d n y c h , których niegdyś było spo­ w mieście, przyczynili się do powstania „szlachty miej­ ro na terenie obecnego miasta, a więc przede wszyst­ skiej" (urban gentry), k i m sił życiodajnych. C o v e n t i n a może nie tylko wyja­ sowo przenosić się do L o n d y n u . Stolica kraju i przyszłe śnić źródłosłów samej nazwy Coventry, jako miasta serce I m p e r i u m Brytyjskiego „rozwijało się" nie tylko która o d X V I w i e k u zaczęła ma­ lub osady bogini, ale równocześnie nasuwa wiarogod- jako ustabilizowana siedziba królewska, ale ny sposób i n t e r p r e t a c j i źródeł legendy wiążącej się wszystkim jako c e n t r u m wszelkiego rodzaju kapitału - z „hrabiną" G o d a i v a (Lady Godiva). obrotowego, pożyczkowego, stałego, zmiennego i t d . Corocznie obcho­ przede dzone uroczystości na jej cześć nie nawiązują bezpo­ (jakby capital city znaczyło to samo co city of średnio do średniowiecznych świąt religijnych, lecz zo­ Proces t e n miał miejsce właśnie w okresie wielkiego stały zainaugurowane dopiero na początku X V I I wie­ kryzysu miast angielskiej p r o w i n c j i , kiedy dla C o v e n t r y k u . N a j p r a w d o p o d o b n i e j obnażona kobieta o rzadkiej skończyła się tzw. złota e p o k a . urodzie nie jeździła k o n n o po ulicach miasta, aby ura­ uzmysłowienia sobie, w j a k i sposób miasto pojmowane tować mieszkańców o d niemożliwych do udźwignięcia było przez jego mieszkańców-obywateli i przybyszów capital). Ważna wskazówka dla 19 podatków. Legenda ta została opisana już w X I I w i e k u , w t o k u gwałtownych wydarzeń i zmian w okresie pano­ kiedy „dostojni współobywatele" usiłowali odzyskać wania Tudorów, zachowała się w treści jednego z ostat­ przywileje zamieszkałego n i c h - przed i c h ostatecznym zniesieniem w końcu w zamku C o v e n t r y Castle, który zapewne rozebrano od feudalnego władcy X V I w i e k u - dramatów związanych z tradycjami cy­ już w X I V w i e k u . Była ona raczej personifikacją m i e j ­ klów misteriów z Coventry. Nosił o n tytuł scowych sil w i t a l n y c h oraz płodności ziemi macierzy­ Jerozolimy. Pojawienie się elementów zainspirowanych stej, która zawsze zwycięża ujemne Zniszczenie oddziaływanie przez m i t y starogreckie świadczy o znajomości tradycji i sztucznie wprowadzoną przez samego człowieka prze­ antycznej i powstaniu widowiska o bogatej symbolice. moc - m . i n . t a k i c h autokratów i despotów, jak mąż W spektaklach i uroczystościach rozgrywających się na Godaivy, hrabia Leofric, pierwszy biskup Roberta de ulicach C o v e n t r y w X V w i e k u wyraźnie widać wątki Limeseya, H e n r y k V I I I , K a r o l I I lub sparodiowana oraz postacie pochodzące nie tylko ze Starego i N o w e ­ w misteriach z C o v e n t r y postać biblijnego dzieciobój- go Testamentu, lecz takie z dzieł H o m e r a , wraz z czę­ cy królewskiego, H e r o d a . ściowo zmitologizowaną przeszłością samych Wysp Brytyjskich. Treść skomponowanej w 1570 przez cech P o w i n n o być powszechnie wiadome, że świątynie gotyckie były b u d o w l a m i silnie tętniącymi kowali, a przedstawionego dopiero w 1584 r o k u dra­ życiem. m a t u p t . Zniszczenie Jerozolimy Zgodnie z zasadą wywodzącą się wprost z b i b l i j n y c h opisów pierwszej Świątyni w Jerozolimie istniała hie­ pięciu próbach") odnosiła się do t o k u wydarzeń opisa­ rarchia przestrzenna z k l a r o w n y m podziałem na prze­ n y c h przez Józefa Fławiusza w Wojnie Żydowskiej. 10 strzeń przeznaczoną dla ludzi i tę, którą zajmowali Pod­ kreślono wyjątkowe okrucieństwo walk między skłóco­ przedstawiciele duchowieństwa. W kościele św. M i ­ n y m i ze sobą p l e m i o n a m i oraz frakcjami czynnymi chała w C o v e n t r y chór i prezbiterium zajmowały ma­ w Palestynie podczas insurekcji przeciw władzom rzym­ ło miejsca w stosunku do całości wnętrza. Z nawy k o ­ skim. W scenie kulminacyjnej przedstawiono destruk­ rzystali wszyscy mieszkańcy, służyła ona do przeróż­ cję miasta niebiańskiego symbolicznym a k t e m rozebra­ n y c h działań niewyobrażalnych w czasach obecnych, nia Świątyni przez zniszczenie jednego rekwizytu te­ m . i n . do tańca, k o n s u m p c j i , gier i t p . Znaczną część atralnego (podobnie jak dawniej w przedstawieniu ce­ bocznych naw zajmowały kaplice c e c h ó w : sukiennicy c h u sukienników spalono makietę symbolizującą wej­ za tęczą, bławatnicy za organami. Dalsze kaplice, po­ ście do piekła, zwane hellsmouth). 21 łożone poza przestrzenią ogólnie dostępną, przezna­ Niewykluczone, że sztukę tę odgrywano nie na wozach, lecz w j e d n y m czone dla k o w a l i , wytwórców gorsetów, czapników określonym miejscu - być może w r u m o w i s k u po roze­ i farbiarzy, znalazły się w d o d a t k o w y c h n a w a c h bocz­ branej około ćwierci wieku wcześniej katedrze przy n y c h . Część z n i c h miała własne wejścia o d ulicy oraz klasztorze Benedyktynów. Byłaby t o rzecz niesamowita, pomieszczenia na piętrze, gdzie członkowie spotykali się i nawet prowadzili interesy. (przy współpracy czap­ ników oraz postrzygaczy owiec razem z k r a w c a m i „po gdyby sztukę tę, stanowiącą w pełni już zsekularyzowa- 18 ne misterium wystawiono faktycznie w miejscu pierw­ W przeciwieństwie do drugiego głównego kościoła szej, zlikwidowanej w związku z rozwiązaniem klaszto­ parafialnego Św. Trójcy, kościół św. M i c h a ł a posiadał rów k a t e d r y zjednoczonego plan zaskakująco nieregularny. Określenie go przez i L i c h f i e l d . W i a d o m o , że w mieście przeżywającym kry­ Pevsnera jako „wielkiej i niezaprzeczalnie biskupstwa C o v e n t r y bolesnej zys, w którym różne ugrupowania skłonne były rywali­ a n o m a l i i " , słuszne w sensie ściśle s t r u k t u r a l n y m , wca­ zować ze sobą, stosunki mogły tylko pogorszyć się, i do le nie odnosiło się do realiów, w j a k i c h kościół po­ takiego stopnia, że spowodowały wewnętrzny rozpad wstał. Interpretację wybitnego historyka sztuki uwa­ społeczny. runkował nowożytny sposób patrzenia na budowlę, zolimy w odniesieniu do losu C o v e n t r y i jego mieszkań­ której układ i funkcje należały do pięćset lat wcześniej ców podczas w o j e n cywilnych, reformacji, krwawego m i n i o n e j epoki. 108 22 Moralizatorska wymowa Zniszczenia Jero­ �Peter}. Martyn • T R O J A BRYTYJSKA W C E N T R U M KRAJU? panowania M a r i i Tudorskiej, powszechnego po jej (zwanymi top shops). Napędzały je maszyny parowe bę­ śmierci ikonoklazmu i ponurego przejęcia władz miasta dące wspólną własnością, zainstalowane w b u d y n k a c h przez Purytanów wydaje się niewątpliwa; odnosiła się siłowni wzniesionych w ogrodach z tyłu. W t e n sposób ona do upadku kolejnej Jerozolimy - gotyckiej. unowocześniony cech tkaczy był w stanie konkurować Pierwotny układ wnętrza kościoła św. Michała, z f a b r y k a n t a m i i skutecznie walczyć z u j e m n y m i wpły­ wraz z jego średniowiecznymi f u n k c j a m i , zniknął już w a m i tzw. r e w o l u c j i przemysłowej, która często pozba­ setki lat wcześniej, zanim bomby niemieckie zniszczy­ wiała rzemieślników środków do życia i zmuszała i c h ły samą bryłę. Oprócz wystroju i r e l i k w i i Purytanie zli­ do zatrudnienia się w charakterze zdanej na łaskę fa­ k w i d o w a l i większość kaplic należących do cechów, brykantów taniej siły roboczej, czyli degradowała nie­ tworząc jedną wielką halę m o d l i t w . Jeśli przestrzeganie zależnych pracowników do stanu robotników najem­ przez następne w i e k i zasad odprawiania nabożeństw n y c h . Wszystko wskazuje na to, że C o v e n t r y było jedy­ przez jednego pastora widzianego przez wszystkich n y m miastem na świecie, w którym zorganizowano w i e r n y c h przemieniło charakter wnętrza kościoła, to „fabryki chałupnicze"; d u c h opiekuńczy dalej istniał... g r u n t o w n y r e m o n t samej substancji w drugiej połowie Losy miejscowego t k a c t w a , uzależnionego o d i m ­ X I X w i e k u można traktować jako główną przyczynę portowanego z W ł o c h , I n d i i i C h i n j e d w a b i u , z które­ zawalenia się całej wewnętrznej k o n s t r u k c j i podczas go powstawały głównie ozdoby d o eleganckich stro­ n a l o t u w 1940 r o k u . Kolejny r e m o n t w drugiej poło­ jów kobiecych, były już z góry przesądzone. Spowodo­ wie lat 30. już doprowadził do n i e m a l k o m p l e t n e g o wany umową handlową podpisaną w 1860 r o k u mię­ ścierania detali wnętrz. dzy rządami W i e l k i e j B r y t a n i i a Francji k r a c h t k a c t w a 2 3 chałupniczego, które zapewniało utrzymywanie około Wydaje się właściwie niemożliwe, żeby treść i f o r m a urodzonego 25 tys. ludzi w czterdziestotysięcznym mieście, zmusi­ w p o b l i s k i m S t r a t f o r d - u p o n - A v o n W i l l i a m a Shake- ło C o v e n t r y do opóźnionego przystąpienia do „postę­ speare'a. Nawiązania do znaczącej roli, jaką miasto powej" rewolucji industrialnej. odegrało w walce o władzę, znajdują się w serii sztuk w o w y m w stworzeniu miasta nowoczesnego była fa­ misteriów nie wpłynęła na twórczość 25 C z y n n i k i e m podsta­ tworzących rodzaj k r o n i k i dziejów późnośredniowiecz­ talna sytuacja, w której jego mieszkańcy się znaleźli nej A n g l i i o d Ryszarda II d o Ryszarda III. Szczególnie po 1860 r o k u . Podczas gdy blisko jedna dziesiąta l u d ­ ciekawie scharakteryzowano w trzech częściach H e n ­ ności sprzed k r a c h u wyemigrowała, głównie do N o ­ ryka VI tragiczną postać Małgorzaty z A n j o u , która wej Z e l a n d i i - skąd po nalocie l i s t o p a d o w y m w 1940 syna, r o k u i c h p o t o m k o w i e wysłali telegramy i listy wyraża­ Edwarda zrobiła z C o v e n t r y własną siedzibę. Ten sam j ą c e żal i współczucie - zgodnie z d u c h e m t a m t e j epo­ Edward, którego mieszkańcy miasta w i t a l i uroczyście k i i n t e l i g e n t n i , pomysłowi, a przede wszystkim przed­ jako księcia, gdy miał zaledwie 2 lata, zginął w bitwie siębiorczy ludzie, wśród których byli także przedstawi­ starając się o zapewnienie t r o n u dla swego pod Tewkesbury w 1471 r o k u . „Świętobliwy" mąż w o ­ ciele „nowego świata", zaczęli szukać sposobów aby jującej w jego i m i e n i u królowej, który nadal Coventry- wyzyskać status miasta z własnym hrabstwem, zamordowany zo­ Oprócz ogromnej rezerwy taniej siły roboczej po bez­ stał w tzw. Wieży Londyńskiej. Tragizm królowej osią­ robotnych kryzys w środkowoangielskim rzemieślnikach, mieście. koszty w y n a j m o w a n i a ga swą apoteozę w trzeciej scenie pierwszego a k t u Ry­ warsztatów l u b założenia zakładów były o wiele niższe szarda III, w której przeklina n i e m a l wszystkie postaci t u niż w przeżywającym równocześnie b o o m gospo­ sztuki. darczy B i r m i n g h a m . 24 Spełnienie się po k o l e i każdej klątwy i groźne­ 2 6 Poza. t y m C o v e n t r y , którego go ostrzeżenia kształtuje t o k wydarzeń do samego c e n t r u m zajmuje dolinę po małym jeziorze i w które­ p u n k t u kulminacyjnego, gdy zgodnie ze wściekłymi go o k o l i c a c h już o d wieków mieszkańcy w y d o b y w a l i sentymentami starej kobiety - k r w a w y despota ulega węgiel na potrzeby własne, w a r u n k i do rozwoju pro­ na polu bitwy „na samym szczycie" swoich o h y d n y c h d u k c j i przemysłowej były idealne. U c h w a ł a parla­ działań. m e n t u z 1848 r o k u , dotycząca sprawowania rządów l o k a l n y c h , zlikwidowała już status miasta we własnym hrabstwie. Kolejne zarządzenia z W e s t m i n s t e r u znio­ Epilog Zorganizowana przez miejscowych tkaczy sły prawa ziemskie, które zapewniały próba m u r a m i o b r o n n y m i . Ten średniowieczny obrony i c h tradycyjnie niezależnej pracy chałupniczej (outworking) mieszczanom dostęp do pastwisk i łąk położonych poza d a w n y m i n i z m dotyczący tzw. ziemi Łamas przed zakładami przemysłowymi w latach anachro­ i Michaelmas, gdzie obowiązywał zakaz b u d o w y nieruchomości właśnie do 50. X I X w i e k u wydaje się i s t o t n y m znakiem w o l i prze­ lat 60. X I X w i e k u , stanowił jedyną pozostałą po klę­ trwania rodzimej tożsamości miejskiej i związanego sce z nią stylu życia oraz obyczajów. A b y korzystać z n o w o ­ gospodarczo-społecznej barierę przed opóźnio­ n y m przewrotem technicznym. czesnych rozwiązań technicznych w swojej branży, 27 tkacze założyli spółdzielnie, które wybudowały osiedla W dziejach C o v e n t r y c e c h ą charakterystyczną jest połączonych ze sobą domów z charakterystycznie ulo­ powtarzający się m o t y w wahania między pomyślną k o ­ k o w a n y m i na górnych piętrach warsztatami t k a c k i m i niunkturą gospodarczą a zastojem, s p o w o d o w a n y m 109 �Peter J. Martyn • TROJA BRYTYJSKA W C E N T R U M KRAJU? zmniejszeniem się p o p y t u n a wyroby, w których p r o ­ znych, która łączy Londyn z Birmingham, w związku z czym d u k c j i specjalizowali się jego mieszkańcy. Lista p r o ­ umieścił wydrukowane kursywą wyjaśnienie przed wierszem: duktów przyczyniających się d o gospodarczego b o o m u miasta, j a k ą można wymienić, począwszy o d sztućców I waited for the train at Coventry, 1 hung with grooms and porters on the bridge, To watch the three tall spires; and there 1 shaped w X I I I i sukna w X I V w i e k u , a skończywszy n a samo­ The city's ancient legend into this: c h o d a c h , e l e k t r o n i c e , narzędziach maszynowych oraz N o t only we, the latest seed of time, r a d i a c h w ubiegłym s t u l e c i u , jest długa, i są tacy jesz­ New men, that i n the flying of a wheel cze, którzy twierdzą, że dalej ciągnie się ad Cry down the past, not only we, that prate finitum. 28 O f rights and wrongs, have loved the people well, A n d loathed to see them ovettaxed; but she • •• Did mote and undetwent, and overcame, The woman of a thousand summers hack, Mały Faeton z C o v e n t r y n a j p i e r w udoskonalił swój Godiva, wife to that grim Eatl, who tuled r o w e r d o p e r f e k c j i , a p o t e m dzielnie przyczepił d o n i e ­ In Coventry: or when he laid a tax go silnik benzynowy, żeby m ó c szybciej jeździć „moto­ Upon his town, and all the mothets brought c y k l e m " po k r ę t y c h u l i c a c h miasta oraz ciągle jeszcze Their children bewailing 'If we pay, we starve!'(...) sielskich o k o l i c a c h . Był to j e d n a k d o p i e r o początek. Warto porównywać motyw płaczących matek z dziećmi w ujęciu Faeton Tennysona, znajdującego się wśtód „nowych ludzi, którzy lekce­ szybko rozrósł się, aby „ j a ś n i e ć " przez cały ważą przeszłość w toku wirowania jednego (zmechanizowanego) dwudziesty w i e k lśniącymi a u t a m i , czołgami, samolo­ kola", z tteścią ttanskrybowanej w 1825 roku pieśni misterium t a m i , zarówno pasażerskimi, jak i b o m b o w c a m i , m e ­ cechu posttzygaczy owiec i krawców, która stała się powszechnie c h a n i c z n y m i urządzeniami gospodarstwa d o m o w e g o , znana na Wyspach Brytyjskich jako „Kolęda z Coventry" a r m a t a m i oraz p o c i s k a m i , umożliwiającymi wysadze­ (The Coventry Carol): nie w powietrze d o m u sąsiadów bądź całej dzielnicy, Lully lulla, thou little tiny child, h e l i k o p t e r a m i i myśliwcami rozwijającymi coraz więk­ By by, lully lullay, thou little tiny child, sze prędkości i t d . Jego najnowszy r y d w a n (...) nie może That wo is me, pore child, fot thee, więc pochodzić z rodzimego miasta, które i t a k ledwie A n d never mourn and say jest w stanie dziś rozpoznać, ponieważ bardziej przypo­ For this patting nethet say not sing, m i n a o n o k o l e j n e , p r o w i n c j o n a l n e anglo-amerykań­ By by, lully lullay. skie „ M o t o r v i l l e " niż żywy staroangielski gród, zapa­ (Zobacz przyp. nt 13) miętany jeszcze z wycieczek r o w e r o w y c h swego dzie­ Otwell określił pojęcie narastającej grozy wynikającej z biernej ciństwa. I tak szaleje dalej.... postawy tzw. cywilizowanego człowieka wobec ogólnych zmian w skali światowej od X V I I I wieku, a ptzede wszystkim w X X wieku jako „katastroficzną stopniowość". Zobacz Catastrophic Gradualism P. J. Martyn (w.) Атх Felicitatis. Księga ku czci profesora Andrze­ ja Rottermunda w sześćdziesiątą rocznicę urodzin..., (w:) The Collected Essays, dz. cyt., vol. I V (Under your Nose). s. 527-540. '(...) the centte of Coventry i n 1964 can only be treated i n Warszawa 2001 r. Czytelników należy osttzec, że autot utodzil 20th-century terms. A l l else is very minor, and the mediaeval się właśnie w Coventry. buildings above ground ate an alien body, though of coutse the '(...) the city has got lost i n time and imagines that the Indu­ eminently impottant link with the past'. N . Pevsner, The Build­ strial Revolution is i n full fotce. (...) I knew it was an old place (...) but I was sutprised to find so much of the past, i n soaring stone and carved wood, still remained. (...) ings of England, Warwickshire, London 1966, wydanie z 1996 г. (przy współpracy R. Wedgewood), s. 270-271. Por. M . Singlehutst, G. Demidowicz, A Brief History of Spon Street and the These picturesque remains of the old Coventry arc besieged by an army of nuts, bolts, hammets, spanners, gauges, drills and machine lathes, for in a thick ting round this ancient centte are Townscape Scheme, Coventry 1993 P. J. Martyn, „Miejskośc" a urbanistyka - mit kontra rzeczywistość. Kilka uwag dotyczących terminologii, przeszłości i tożsamości, the motor-cars and cycle factoties, the machine tool makers, prób planowania oraz kwestii dalszych losów miasta (w.) „Kwartalnik the magneto manuiactuters and the electrical companies.' Filmowy" nr 28, zima 1999, s. 8-11 J. B. Priestley, A n English Journey, (...) a (...) truthful account of O dalszej ttansmutacji tej długiej co do liczby mieszkańców what one man saw and heard and felt, London 1934, Penguin miasta brytyjskiego zobacz powieść Davida Lodge'a pt. Changing 1977, s. 69-71. 'In Coventry you might just as well be in Finsbury Park'. G. Orwell, The Road to Wigan Pier, London 1937 and 'The Road to Wigan Places, (London 1975): 'Driving back to the Univetsity, Morris took the newly opened section of the Innet Ring, an exhilatating complex of tunnels and Pier Diary' (w:) The Collected Essays, Journalism and Letters: Vol. 1. Orwell przyjechał po południu pod koniec stycznia 1936. Po­ dobnie jak Priestley natzekat zarówno na standard pokoju ho­ flyovets that was part of the proposed Grand Prix circuit. He leaned back in the bucket seat and drove with straight, extended arms in the style of a professional racing driver. I n the longest tunnel, telowego, jak i na jakość jedzenia. Następnego dnia poszedł pie­ safe from police observation, he put his foot down and heatd with chotą około 20 kilometrów do dalszych peryferii Birmingham. satisfaction the din of the Lotus's exhaust tevetheiating from the Finsbury Park jest wybitnym przykładem anonimowości przed­ walls. He came out of the tunnel like a bullet, into a long canted mieść wewnętrznej strefy podmiejskiej Londynu. A. Tennyson, Godiva (w:) cykl wierszy wydany w 1842 r. pod ty­ tułem English Idylls and other poems. Znamienne, że autot przy­ cutve elevated above roof level. From here you got a panotama of the whole city and the sun came out at that moment, shining l i ­ ke floodlighting on the pale concrete facades of the recent con­ jechał do Coventry jedną z pierwszych na świecie dróg żela­ struction wotk, towet blocks and freeways, throwing them into 110 �Peter}. Martyn • TROJA BRYTYJSKA W C E N T R U M KRAJU? relief against the sombre mass of nineteenth-century slums and Here Erode ragis in (pe pagond and in the strete also. decayed factories. Seen from this perspective, it looked as though 9 1 0 u the seeds of a whole twentieth-century city had been planted un­ Fakt, że Herod wścieka się (ragis) nie tylko па scenie (the pa­ der the ground a long time ago and were now beginning to shoot gond), ale także na ulicy (in the strete), dowodzi, że widowiska up into the light, bursting through the caked, exhausted topsoil of nie były ograniczone do rodzaju formalnego teatru o treści Victotian architecture. Morris found it an oddly stirring sight, for głównie religijnej, lecz zawierały również wiele improwizacji the city that was springing up was unmistakably American in style oraz intetakcji z publicznością. Zobacz ptzede wszystkim T. - indeed that was what the local blimps were always beefing Sharp, A Dissertation on the Pageants or Dramatic Mysteries an­ about - and he had the strange feeling of having stumbled upon ciently performed at Coventry by the Trading Companies of that Ci­ a new American frontier i n the most unexpected place.' ty; Chiefly with Reference to the Vehicles, Characters and Dresses Coventry's First Cathedral The Cathedral and Priory of St. Mary. of the Actors, Covenrry 1825, wydane jako faksymile w Wake­ Papers from the 1993 Atmiversary Symposium, ed. G. Demido- field w 1973 roku. wicz, Stamford 1994 Zobacz także P. M . King, Coventry Mystery Plays, Coventry 1997 E. Gooder, Coventry's Town Wall, Coventry 1971. oraz The Coventry Corpus Christi Plays as edited by P. M. King P. J. Martyn, 'Dramatic Mysteries'. Urban pageantry in the rise and and C. Davidson, Mediaeval Institute Publications, Westetn fall of mediaeval Coventry (w:) Religion, Ritual and Art, readings Michigan University, 2000, s. 93-96, 105-106 ( T h e Pageant of the Company of Shearmen and Taylors i n Coventry'). of the conference of British and Polish art historians organised by the Institute of A r t (IS P A N ) , 6th-8th June 2000, tekst ptzy- 1 4 gotowany do druku w roku 2002 12 kim dwie monografie A . Nicoll, The Development of Theatre, R. Ingram, The Coventry Pageant Wagon (w:) 'Medieval English Theatre', 2: 1/1980, s. 3-14 и London 1946 oraz British Drama, London 1948 15 M . Dormer Harris, Li/e in an Old English Town. A History of Coventry from Earliest Times compiled from the office records, N a przykład w przedstawieniu narodzenia Chrystusa skompo­ nowanym około 1534 W. Dugdale, Warwickshire, London 1656. Zobacz przede wszyst­ London 1898, s. 337-349. roku dla cechu postrzygaczy owiec i krawców - jednej z dwóch sztuk należących do cyklu odbywa­ 1 6 Sharp, A Dissertation, dz. cyt. 146-157 ([Reception of) 'Dame jącego się w Boże Ciało, szczęśliwie zachowanych w transkryp­ M'garete d'Anjou & childe Edwardę', 'Receavynge Prynce cji Thomasa Sharpa, badacza z I połowy X I X wieku - da się od­ Edwardę'). czytać wyraźną satyrę w charakterystyce nie tylko maniakalne­ 17 Tenże ['Drapers' Pageant']. Wzmianka ta, 'gathered owt off oulld go despotyzmu Heroda, lecz także reprezentanta władz du­ & Aussyeut boukes' z 1534 roku, dotyczy polecenia skierowane­ chownych, podlizucha zwanego „nuncjuszem", który przedsta­ go do mistrzów cechu sukienników, którzy mieli: 'se (e) the page- wia publiczności króla-dzieciobójcę łamaną francuszczyzną po­ ond and play well broughte fforth' (tak jak) 'usyd i n old tyme to mieszaną z wyrazami łacińskimi: the lawde & prays of god & (pe worschypp of thys Cytte'. N O N C E O S E . Faytes pais, dennyis, baronys de grandę reynowme, 1 6 Payis, seneoris, schevelaris de nooble posance. J. Thomas, Coventry Cathedral, The New Bell's Cathedral Guides, London 1987, s. 57-67 Pays, gentis homos, companeonys petis egrance. 1 9 C. Phythian Adams, Desolation of a City: Coventry and the 2 0 Józef Flawiusz, Wojna Żydowska, przeł. J. Radożycki, Warszawa 21 Sharp, Dissertation dz. cyt., The Destruction of Jerusalem, trans­ Je vos command dugard treytus sylance, Urban Crisis of the Late Middle Ages, Cambridge 1979. Payis, tanque vottur nooble Roie syre ese presance. Que nollis personę ese non fawis perwynt dedfferance, 1995 Nese harde de frappas; mayis gardus to to paceance: Mayis gardus voter seneor to cor reyuerance, krypcja z księgi dramatu, autorstwa niejakiego „Pana Kowala" Car elat vottur Roie to to puysance. ('Mr. Smythe' - sic!), cena 5 szylingów. A n o n n de leo pase tos; je vose cummande; 2 2 E lay Roie Erott la grandeaboly vos vmport. Opis z końca X V I I wieku Daniela Defoe, który był świadkiem zorganizowanych walk ulicznych między ugrupowaniami popie­ ERODE. Qui statis i n Jude et Rex Iseraell rających przeciwstawnych kandydatów w wyborach do parla­ mentu. Brali udział w tym wyjątkowo widowiskowym spektaklu A n d the myghttyst conquerowre oat eyuer walkid on grownd: For I am evyn he thatt made bothe hevin and hell, „radni miejscy, sędziowie municypalni itp.", którzy nosili swoje And of my myghte powar holdith vp ois world rownd. stroje i emblematy stanowisk. W uzgodnionej godzinie zwolen­ Magog and Madroke bothe oe did I confownde, nicy dwóch przeciwnych obozów spotkały się pod krzyżem droż­ A n d with this bryght bronde there bonis I brak onsundr nym zwanym Coventry Cross przy zbiegu Broadgate i Cross (...) Cheaping. Zaciekłą walkę zaczęto dopiero po odpowiednim sy­ gnale. D. Defoe, A Tour Through the Whole Island of Great Bri­ N U N C I O S , (sic!) Hayle, kynge, most worthiest i n wede. tain (Letter V I I ) , m . i n . red. Furbank et al, New Haven (US) Hayle, manteinar of curtese throgh all (pis world wide. 1991 Hayle, the most myghtyst that eyuer bestrode a stede. Hall, most monfullist monn in armor man to abyde. 2 3 W trakcie późniejszego etapu remontu stosowano do związania Hayle, in thyne hoonowre: ścian galerii żelazne belki, których rozszerzanie w pożarze drew­ Theses iij kyngis (pat forthe were sent nianej konstrukcji dachu po tym, jak bomby ogniowe trafiły A n d shuld haue cum ageyne before (pe here present, w kościół, spowodowało całkowite runięcie głównych filarów Another wey, lordee, whom the went, między nawami. Zdjęcia wykonane przed sprzątnięciem ruin po Contrare to thyn honowre. nalocie pokazują leżące w rumowisku belki wraz z metalowymi gwoździami wbitymi w drewniane stropy belkowe kościoła. J. ERODE. Anothur wey - owt! O w t ! O w t ! ! Thomas, Coventry Cathedral, op. cyt. s. 70-73, D. McGrory, The Hath those fawls traytvrs done me (pis ded? City of Coventry. Images from the Past, Upton (Wirral) 1999 I stampe! 1 stare! I loke all abowtt! Myght I them take, I schild them bren at a glede! 2 4 I rent, I rawe, and now run I wode! Czy me przekleństwa mogą przelecieć chmury I w niebo wzlecieć? Rozstąpcie się, ciężkie A , thatt these velen trayturs hath mard (pis my mode! Chmury, przed mymi szybkimi klątwami! The schal be hangid yf I ma cum them to! Niech król wasz ginie nie na polu bitwy, 111 �Peter]. Mart>n • T R O J A B R Y T Y J S K A W C E N T R U M KRAJU? Ale z przesytu! O dobrze pamiętam, przez założoną w Coventry w 1979 roku firmę zwaną Two Tone Ze go na króla morderstwo wyniosło! Records. Choć firma ta lansowała zespoły muzyczne pochodzące Niech syn wasz* Edwatd, książę Walii zginie nie tylko z miasta rodzimego, ale także z sąsiedniego Bitming- Tą samą naglą śmietcią, jaką zginą! ham (The Beat) i nawet Londynu (Madness, The Bodysnat- Nasz* Edwatd, ongi również książę Walii! chets), wydają się, że najbatdziej typowe dla tego krótkotrwałe­ go wybuchu twórczego są kompozycje dwóch głównych zespo­ W oryginale nastąpiły przymiotniki your i our, czyli Małgotzata przemawiała nie tylko do żony Edwarda IV, królowej Elżbiety, łów pochodzących z Coventry, The Specials i The Selecter. lecz do całego zgromadzenia; ewentualnie do wszystkich po W gorszącym humorze, ironicznej goryczy wobec nieznośnych stronie obozu rodu Yorków. realiów świata oraz absolutnym braku zaufania do tych, którzy Król Ryszard I I I , akt 1, scena 3, przeł. R. Brandstaetter, Warsza­ usiłują nami rządzić, wyrażonym w tekstach piosenek The Spe­ wa 1999 (por. w przekładzie L. Ulricha, Kraków 1941). cials dają się odczuć pewne echa satyry mieszanej z tragikome­ Zobacz m.in. K. Kujawińska-Courtney, A n Aspect of Renaissan­ dią w treściach misteriów przedstawionych przez cechy późno­ ce Dramaturgical Intertextualicy: Shakespeare overagainst (sic!) die średniowiecznego Coventry: Medieval Tradition (w:) Actes du Congres International. Theatre, Musique & Arts dans les Cours Europe'ennes de la Renaissance & Enjoy yourself! It's later than you think. du Baroque, Warszawa 1997 Enjoy yourself, while you're still in the pink. E Searby, Coventry in Crisis 1858-1863, Coventry 1977, ideb. The years go by, as quickly as you wink, Weavers and Outweavers in Victorian Times, London 1980, J. Enjoy yourself, enjoy yourself, it's later than you think. Gutteridge, Lights and Shadows in the Life of an Artisan, Coven­ (1981) try 1890. Dla porównania z metodą ustalenia pracy indywidu­ The man in black he told me the latest Moscow news alnej stosowaną w X X wieku przez odwiecznych pracowników About the storm across the Red Sea montowni samochodów itp. zobacz S. Tolliday, High Tide and (But) I'm the man in grey, After: Coventry Engineering Workers and Shopfloor Bargaining, I'm just the man at C & A , 1945-80 (w:) Life and Labour in a 20th century City. The Expe­ A n d I don't have a say rience of Coventry, Coventry 1985, s. 204-243 In the war games that they play. Znamienne, że — w porównaniu z gotyckim dziedzictwem archi­ (1981) tektonicznym Coventry - Birmingham posiada klasycyzującą Masturbation, masturbation katedrę oraz ratusz wzorowany na starożytnej świątyni Kastora Causes the National Front sensation! (...) i Poluksa. (1979) M . D. Lobel, The Atlas of Historie Towns: Coventry, London I keep wondering where (WHERE?!) 1975 did you get that ( B L A N K ! ) blank expression o n your face?! Malejący udział przemysłu maszynowego oraz konkurencja (1979) w masowej produkcji samochodów, przy równoczesnym braku He's just a stereotype. rozwinięcia po drugiej wojnie światowej tzw. sektora usługowe­ He drinks his eighteen pints. go, przyczyniły się bezpośrednio do kryzysu gospodarczego na He drives home pissed at night. przełomie lat 70. i 80., kiedy miasto znalazło się w sytuacji ana­ A n d he listens to his stereo. logicznej jak po krachu tkactwa chałupniczego około 120 lat (He doesn't really exist.) wcześniej. Z upływem czasu stało się wiadome, że lata 80. XX (1981) wieku stanowiły rodzaj przełomu — nie tylko dla Coventry, lecz You've done too much much too young, dla całego społeczeństwa w kraju — przemieniającego się od naj­ You're married with a son when you should be having fun starszego uprzemysławianego do pierwszego postindustrialnego with me w ramach globalizującego się systemu gospodarczego. D. W. (1981) Thorns, T. Donnelly, Coventry's Industrial Economy, 1880-1980 I sec a clinic full of cynics (w:) Life and Labour, dz. cyt. s. 11-56. O produkcji broni w Co­ W h o want to twist the people's wrists. ventry zobacz R. Croucher, Engineers at War 1939-1945, Lon­ They're watching every move we make, don 1982. We're all included on their list. Rzecz znamienna, że w trakcie tej najnowszej przemiany nastą­ (The lunatics have taken over the asylum.) pił protest zwykłych mieszkańców miasta w postaci satyrycz­ (Fun Boy Three - po The Specials, 1983) nych tekstów i zbuntowanej muzyki młodzieżowej nagranej 112 �Peter], Martyn • T R O J A B R Y T Y J S K A W C E N T R U M KRAJU? Coventry w 2. polowie X V wieku: herb i plan miasta (w obrębie murów), mapa istniejącego od 1451 do 1848 roku municypalnego hrabstwa, rekonstruowana sylweta i w i d o k i dawnej topografii oraz architektury średniowiecznej „stolicy" środkowego regionu kraju zwanego the Midlands Główne świątynia A kościół parafialny św. Michała В kościół parafialny św. Trójcy Inne budowle i punkty MISTERIA 1 krzyż miejski (Coventry Cross) 2 hala cech N M P trasa rocznej procesji w Bożym Ciele С katedra klasztorna benedyktynów 3 pałac biskupi N M P i św. Osburgii D kościół św. Jana Chrzciciela E kościół i klasztor franciszkanów 4 szpital św. Jana 5 przewód przy Smithford Street tzw. „ustawowo ustalone" stacje uroczystych pochodów X V i X V I w. uroczysta trasa związana z przywitaniem Małgorzaty z księciem Edwardem (wrzesień 1456) F kościół i klasztor karmelitów G kartuzja H kościół św. Mikołaja 6 Broadgate 7 dwór zw. Cheylesmore 8 d o m Richard'a Wooda 9 „Mickelparke street ende" 10 brama karmelitów 113 uroczysta trasa związana z przywitaniem Elżbiety z księciem Edwardem (kwiecień 1472) �Peter). Martyn • T R O J A B R Y T Y J S K A W C E N T R U M K R A J U Z A N I K C o v e n t r y między w i e k a m i X V I a X I X : p a n o r a m a „z p ó ł n o c n e j s t r o n y " W . H o l l a r a ( o k . 1655r), p l a n z 185 Ir., w i d o k i miasta o d k o ń c a średniowiecza do doby przemysłowej. D o l n a lewa strona: p o m n i k „hrabiny" G o d a i v y dłuta W . D i c k a ( 1 9 4 9 ) ; d o l n a prawa strona: płaskorzeźba Richieego przedstawiająca walkę człowieka z s i l a m i n a t u r y (I p o l . lat 50.) 114 i �Peter ]. Martyn • T R O J A B R Y T Y J S K A W C E N T R U M KRAJU.' A G Ł A D A K u N o w e m u M i l l e n i u m : C o v e n t r y w X X w i e k u . S t a n układu zabudowy c e n t r u m miasta w 1971 r.; u dołu: w i d o k c e n t r u m h a n d l o w e g o zw. the P r e c i n c t z d z w o n n i c y r u i n dawnego kościoła parafialnego św. M i c h a ł a - w p r o s t na zachód. Przezrocza - oprócz l e w y c h i p r a w y c h d o l n y c h - przedstawiają w i d o k i z o b w o d n i c y zw. I n n e r R i n g Road 115 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5f656a1f5421269e918241b219e99e03.pdf e2ab330e9d55ddd97be1d51260c5c45c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6296 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource PSL Konteksty - czasopismo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5873 Title A name given to the resource Noty o autorach, summaries / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006 t.60 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.60 z.2, s.178-189 Creator An entity primarily responsible for making the resource PSL Konteksty - redakcja Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 178-188 noty.ps 9/7/2006 4:34 PM NOTY O AUTORACH Noty o autorach „Rzeczpospolita”, „Kino”, „Psyche-Info”. Tłumacz siedmiu książek o medytacji z angielskiego (m.in. Umysł zen, umysł poczatkujacego Shunryu Suzukiego, Wolność od autorytetu Toni Packer,) oraz tekstów po­ etyckich (m.in. Sutra Pradźnia Paramita). Tłumacz wystąpień artystów teatru: Peter Brook, Eu­ genio Barba, Robert Wilson, Christopher Hampton, Peter Greenaway, Pina Bausch, Ellen Stewart, Sanjukta Panigrahi, Ariel Dorfman. Tłumacz, researcher, reporter i dziennikarz m.in.dla: BBC (od 1989), CNN, NBC, CBS, CBC, National Geographic TV. W 2005 roku odznaczony medalem „Gloria Artis” przez Ministra Kultury. Krzysztof Bielawski, adiunkt w Zakładzie Filologii Aleksandra Hirszfeld - doktorantka Instytutu Filozo­ Greckiej Instytutu Filologii Klasycznej UJ, w bada­ niach skoncentrowany na leksykografii greckiej i dra­ macie greckim okresu klasycznego. Tłumacz, wydaw­ ca, założyciel i redaktor naczelny Wydawnictwa Homini, redaktor serii monografii naukowych, obejmują­ cej m. in. Starożytne kulty misteryjne Waltera Burkerta, Grecy i irracjonalność Erica R. Doddsa, Homoseksu­ alizm grecki Kennetha Dovera i Tragedia grecka w ak­ cji Olivera Taplina. Julia Holewińska - ur. 1983, absolwentka Wiedzy Anna Bogdanowicz - członek Stowarzyszenia T e­ Małgorzata Jabłońska - ur. 1981. Studentka teatro­ atralnego „Chorea”; studentka IV roku Wiedzy o T e­ atrze na Uniwersytecie Jagiellońskim; absolwentka Fi­ lologii Angielskiej na Uniwersytecie Śląskim, Akade­ mii Praktyk Teatralnych „Gardzienice”. Bierze udział w projektach Stowarzyszenia: Tańce Labiryntu, Orkie­ stra Antyczna i przedstawianiu Tezeusz w labiryncie; zajmuje się pisemnym i ustnym przekładem z i na ję­ zyk angielski. logii w Instytucie Polonistyki UJ. Zajmuje się mitoznawstwem oraz kulturowym uwarunkowaniem tech­ nik posługiwania się ciałem. Aktualnie w trakcie re­ dakcji pracy magisterskiej na temat condidtio humana zapisanej w partyturze cielesnej aktora. Agata Diduszko-Zyglewska - absolwentka Akade­ mii Praktyk Teatralnych w Gardzienicach (1999) i Instytutu Anglistyki UW (2003); doktorantka In­ stytutu Sztuki PAN; prezes Stowarzyszenia “Sztuka Społeczna”. Krystyna Duniec - adiunkt w Zakładzie Teatru In­ stytutu Sztuki PAN. Autorka rozpraw i artykułów z zakresu historii teatru i teatru współczesnego, książ­ ki Kaprysy Prospera. Szekspirowskie inscenizacje Leona Schillera. Jacek Dobrowolski ukończył anglistykę na UW, po­ eta, tłumacz, autor wielu utworów m.in. Raróg - po­ emat dramatyczny, Reprint, 1991, Partytury - tom wierszy, Wydawnictwo Przedświt, 1997, Dziewanna dramat poetycki, wydawnictwo doM wYdawniczy tCHu, 2006, wiersze pisane po angielsku drukowane w biuletynach ośrodków zen w U.S.A. oraz w książce - Zen Master Seung Sahn: Bone of Space. Autor esejów i recenzji publikowanych w: „Teatr” (stały współpra­ cownik), „Res Publica Nowa”, „Odra”, „Konteksty”, fii Uniwersytetu Warszawskiego specjalizująca się w problematyce współczesnych sztuk audiowizualnych. 0 Teatrze w Akademii Teatralnej. Publikowała w „Sce­ nie”, „Teatrze”. Z rosyjskiego tłumaczy eseje o teatrze 1 dramaty współczesne. Stypendystka Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Aleksander Jackowski - antropolog kultury i krytyk sztuki, autor wielu tekstów o współczesnej kulturze ar­ tystycznej, zwłaszcza ludowej. Organizator kilkudzie­ sięciu wystaw sztuki ludowej i naiwnej w kraju i zagra­ nicą. Ostatnio wydał Sztukę zwaną naiwną, N a skróty, Obrazy ludowe. Redaktor „Kontekstów”. Mikołaj Jewrieinow - (1879-1953), rosyjski drama­ turg, teatrolog, reżyser, jeden z założycieli „Bezpań­ skiego Psa”. Autor nowatorskich teorii dotyczących teatralizacji życia. Katarzyna Kasia jest doktorantką w Zakładzie Estety­ ki Uniwersytetu Warszawskiego. Aktualnie zajmuje się badaniem hermeneutycznej estetyki włoskiej, a przede wszystkim koncepcji formy w filozofii sztuki Luigiego Pareysona. Ewa Klekot - ukończyła archeologię i etnografię na UW; adiunkt w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UW; zajmuje się kulturowymi uwarunko­ waniami przekazu wizualnego oraz popularną recepcją sztuki. Tłumaczyła z angielskiego m.in. Egipt na wysta­ wie świata Mitchella i Potęgę wizerunków Freedberga (Wydawnictwo UJ, Kraków 2005). 178 �178-188 noty.ps 9/7/2006 4:34 PM NOTY O AUTORACH Dariusz Kosiński - adiunkt w Katedrze Dramatu Uniwersytetu Jagiellońskiego, antropologizujący hi­ storyk teatru i dramatu. Ostatnio opublikował książki Sceny z życia dramatu (Księgarnia Akademicka 2004) i Dramaturgia praktyczna. Polska sztuka aktorska XIX wieku w piśmiennictwie teatralnym swej epoki (Societas Vistulana 2005). Stale współpracuje z „Didaskaliami”, regularnie publikuje w „Dialogu”. Aleksandra Koś ur.1978, doktorantka w Instytucie Filozofii UW, prowadzi zajęcia z filozofii społecznej na Uniwersytecie Szczecińskim, licencjat w dziedzinie fo­ tografii intermedialnej na A SP w Poznaniu, publikuje teksty naukowe (np. „Nowa Krytyka”), publicystyczne (np. „Pogranicza”) i literackie (np. „Rita Baum”), or­ ganizuje imprezy artystyczne (np. we współpracy z T e­ atrem Kana), sporadycznie pokazuje własne prace. Alicja Kuczyńska filozof, estetyk. Autorka wielu pu­ blikacji z zakresu estetyki i historii estetyki w tym ksią­ żek m.in. Sztuka jako filozofia w kulturze włoskiego rene­ sansu (1988); Filozofia I teoria piękna Masilia Ficina (1972); Piękny stan melancholii. Filozofia niedosytu i sztuka (1999). Uczennica Władysława Tatarkiewicza, opublikowała Władysław Tatarkiewicz, Wybór pism es­ tetycznych (2005); Art Transforming Life. On Tatarkie­ wiczs Aesthetics (2006). Alicja Kuczyńska jest profe­ sorem zwyczajnym na Uniwersytecie Warszawskim. Bogna J. Obidzińska - IB w UW C of the Adriatic 1996, mgr w Instytucie Filozofii UW 2001, doktorant­ ka w IF UW, publikacje m.in. w „Sztuce i Filozofii” oraz „Nowej Krytyce”. Dorota Porowska , studia polonistyczne na Uniwersy­ tecie Warszawskim. W latach 1984-2004 aktorka Ośrodka Praktyk Teatralnych „Gardzienice”. Od 2002 prowadzenie formacji Tańców Labiryntu. Współudział w tworzeniu i prowadzeniu Stowarzyszenia Teatralne­ go „Chorea”. W 2004 współreżyserowanie (razem z Elżbietą Rojek) spektaklu Tezeusz w labiryncie. N a­ stępnie udział w spektaklu Po ptakach, powstałym we współpracy z Earthfall Dance.Na przełomie 1991/1992 roku razem z Anną Zubrzycką dostała nagrodę za ko­ biecą rolę roku w spektaklu Carmina Burana. Jerzy Prokopiuk (ur. 1931) - religioznawca, filozof, psycholog, gnostyk, antropozof - jest przede wszyst­ kim znany jako tłumacz i popularyzator literatury hu­ manistycznej (głównie ezoterycznej, religioznawczej, filozoficznej i psychologicznej) z niemieckiego, angiel­ skiego i francuskiego obszaru językowego; jest twórcą i redaktorem naczelnym Gnosis oraz prezesem hono­ rowym Klubu Gnosis. Do autorów 113 przełożonych przezeń (i wydanych w latach 1957-2001) książek należą m.in. Mistrz Ec- khart, Anioł Ślązak, Telemann, Goethe, Schiller, N o­ valis, Hegel, Schleiermacher, R. Steiner, G. Wehr, E. Bock, Freud, Jung, E. Neumam, Pauli, Kerenyi, Max Weber, W.F. Otto, van der Leeuv, U. von Balthasar, C.F von Weizsacker, E. Junger (litereatura niemiec­ ka), R. Benedict, Fromm, Galbraigth, Hillman, A. Huxley, E.O. James, P. Johnson, Koestler, Laing, S. Leak, Mayendorff, D. Morris, S. Runciman (literatura angielska i amerykańska), Eliade i Sedir (literatura francuska), jak również H. Hesse, B. Goetz i M. Ende (beletrystyka). Kilkanaście przełożonych przezeń ksią­ żek, nie zostało jeszcze wydanych. Jego dokonania translatorskie zostały uwieńczone nagrodą Instytutu Polsko-Niemieckiego w Darmsztacie w roku 1987, zaś w dwa lata później został laureatem nagrody Stowa­ rzyszenia Tłumaczy Polskich. Wspomnieć nadto należy, iż Jerzy Prokopiuk jest au­ torem niemal trzystu esejów, artykułów i wywiadów publikowanych tak w periodykach naukowych, jak i zwróconych do szerszej publiczności, w prasie kultu­ ralnej. Od lat sześćdziesiątych prowadzi też bogatą działalność odczytową. Dotychczas ukazały się następujące książki Jerzego Prokopiuka: Labirynty herezji, Warszawa 1999, Ścieżki wtajemnicze­ nia. Gnosis aeterna, doM wYdawniczy tCHu, Warsza­ wa 2000. W czerwcu 2001 roku ukazał się w Gdyni trzeci tom esejów J. Prokopiuka - Nieba i piekła. Jesienią 2003 ukazały się dwa tomy Szkice antropozoficzne i pierwszy tom Zapisków życia duchowego —Światłość i radość —Inspiracje i refleksje. Tomasz Rodowicz - Historyk filozofii, aktor, muzyk. W 1972 założył z przyjaciółmi w Warszawie pierwszy w Polsce ośrodek socjoterapii dla młodzieży uzależnio­ nej. W latach 1974 - 76 współpracował z Teatrem La­ boratorium we Wrocławiu przy projektach parate­ atralnych. Współzałożyciel Ośrodka Praktyk Teatral­ nych „Gardzienice”, gdzie pracował przez 28 lat. W 1985 roku wyreżyserował w Munster (Niemcy) „Prometeusza” wg. Ajschylosa. W latach 1992 - 94 współpracował z Teatrem Tanto w Wiedniu, w 1996 z duńskim Oyfn Veg. W „Gardzienicach” był odpo­ wiedzialny za stronę muzyczną projektów; w 2000 r., razem z zespołem Gardzienic, wydał płytę z muzyką antyczną (w aranżacjach Macieja Rychłego) ze spek­ taklu Metamorfozy. W 2001r wraz z Maciejem Ry­ chłym powołał w OPT Gardzienice projekt muzyczno - badawczy Orkiestra Antyczna, który dotyczył naj­ starszych, praktycznie nieznanych źródeł muzyki euro­ pejskiej. W 2003r. grupa wydała płytę Orkiestra An­ tyczna. W 2003 r. w wyniku współpracy Orkiestry A n­ tycznej z walijską grupą Earthfall Dance powstał spek­ takl Hodç Galatan , którego T. Rodowicz był współreżyserem. W lutym 2004r. wraz z Elżbietą Rojek i D o­ rotą Porowską powołał Stowarzyszenie Teatralne 179 �178-188 noty.ps 9/7/2006 4:34 PM NOTY O AUTORACH Chorea, którego jest prezesem T. Rodowicz jest auto­ rem muzyki do pierwszego spektaklu grupy Tezeusz w labiryncie (2004). We wrześniu 2005r. odbyła się premiera spektaklu Po ptakach, wspólnej produkcji Stowarzyszenia Chorea oraz walijskiej grupy Earthfall Dance. Tomasz Rodowicz jest współreżyserem spekta­ klu i odtwórcą jednej z głównych ról. Piotr Schollenberger - obronił w czerwcu 2006 r. pra­ cę doktorską poświęconą problemowi doświadczenia es­ tetycznego pod kierownictwem prof. dr hab. Alicji Ku­ czyńskiej w Zakładzie Estetyki Instytutu Filozofii UW Marcin Sutryk jest doktorantem na wydziale Filozofii w Instytucie Socjologii i Filozofii Uniwersytetu War­ szawskiego. Zajmuje się też malarstwem. Elżbieta Rojek - rozpoczęła karierę wokalną w 1986 roku z zespołem „Orkiestra św. Mikołaja”, zajmującym się tradycjami muzycznymi Łemków i Hucułów. W 1990 roku rozpoczęła współpracę z Ośrodkiem Prak­ tyk Teatralnych „Gardzienice”, zaś w 1994 dołączyła do niego na stałe. Wystąpiła w spektaklach Avvakum, Car­ mina Burana oraz Metamorfozy. W roku 2002, w ra­ mach działalności „Gardzienic” rozpoczęła, wraz z Do­ rotą Porowską, pracę nad projektem Tańce Labiryntu, który zajmował się tańcem antycznym, inspirowanym ikonografią zapisaną na wazach starożytnej Grecji. Za­ grała główne role we wspólnym projekcie (finansowa­ nym ze środków unijnego programu Kultura 2000) A n­ tycznej Orkiestry Gardzienic i brytyjskiego teatru tańca Earthfall, zatytułowanym Hode Galatan (2003), oraz Tezeuszu w labiryncie (2004), będącym jednocześnie jej debiutem reżyserskim wspólnie z Dorotą Porowską. Elż­ bieta Rojek brała również udział w filmie „Gardzienice Trening Aktorski” (2001) Michała Tarkowskiego i Włodzimierza Staniewskiego, jak również w filmie Jac­ ka Petryckiego „Metamorfozy” (2005). Płyty z jej udzia­ łem to: „Metamorfozy: muzyka antycznej Grecji” (2000) i „O miłości przy grabieniu siana” (2004) - pły­ ta oparta na poezji Wandy Czubernatowej. Maciej Rożalski - absolwent Instytutu Filozofii i Socjologii UW, obecnie na studiach doktoranc­ kich w Instytucie Sztuki PAN. Zajmuje się zagadnie­ niami z zakresu pogranicza antropologii kultury, fi­ lozofii kultury i estetyki - szczególnie rolą ruchu, tańca, ofiary w sztuce i rytuałach różnych kultur i systemów religijnych. Sam zajmuje się teatrem, między innymi jako uczestnik akademii Ośrodka Praktyk Teatralnych Gardzienice oraz jako perfor­ mer teatrów ulicznych. Alicja Sawicka - Absolwentka filozofii Uniwersytetu Warszawskiego (temat pracy magisterskiej: Czy możliwe są normy odbioru dzieła teatralnego?), doktorantka z Za­ kładzie Estetyki Instytutu Filozofii UW. Ma na swoim koncie publikacje poświęcone teatrowi oraz insceniza­ cjom Anny Augustynowicz (miesięcznik „Dialog”). Tomasz Szerszeń - absolwent Międzywydziałowych Indywidualnych Studiów Humanistycznych (MISH) na UW, doktorant w IS PAN, robi również dyplom na kierunku Fotografia w Szkole Filmowej w Łodzi. Od 2005 członek redakcji „Kontekstów”. Małgorzata Szum - krytyk teatralny; od 1992r. publi­ kacje w pismach: „Teatr” ; „Didaskalia”; „Dialog” ; „Scena” m.in. na temat dramaturgii i teatru brytyj­ skiego; W latach 2001-2005 Wicedyrektor Instytutu Kultury Polskiej w Londynie. Martin Litchfield West - ur. 1937. Od 1991 roku Se­ nior Research Fellow w All Souls College w Oksfordzie (uprzednio: w latach 1974-1991 Professor of Greek na University of London, w Bedford College, później w Royal Holloway i Bedford New College; w latach 1960-1963 Junior Woodhouse Research Fellow, w St. John’s College w Oksfordzie i w latach 1963-1974 Fel­ low and Praelector in Classics w University College w Oksfordzie), członek Akademii Brytyjskiej, Akade­ mii Europejskiej w Londynie i Akademii Umiejętności w Getyndze, uznawany za najwybitniejszego żyjącego grecystę, jest autorem kilkunastu ważnych książek, m. in. na temat metryki greckiej, krytyki tekstów, poezji elegijnej i jambicznej, oraz licznych edycji krytycznych. Laureat Nagrody Balzana (2000) w kategorii nauk hu­ manistycznych, społecznych oraz sztuk pięknych „za mistrzowskie edycje i komentarze poezji greckiej od Homera po tragedię attycką oraz za pionierskie studia nad nadal burzliwie dyskutowanymi - związkami po­ między Grecją i Orientem”. Autor ważnych monografii: Early Greek Philosophy and the Orient, Oxford 1971, Textual Criticism and Edi­ torial Technique, Stuttgart 1973, Studies in Greek Elegy and Iambus, Berlin 1974, Greek Metre, Oxford 1982, The Orphic Poems, Oxford 1983, Introduction to Greek Metre, Oxford 1987 (wyd. pol. pt. Wprowadzenie do metryki greckiej, przekł. J. Partyka, Kraków 2003), Stu­ dies in Aeschylus, Stuttgart 1990, Ancient Greek Music , Oxford 1992 (wyd. pol. pt. Muzyka starożytnej Grecji, przekł. A. Maciejewska, M. Kaziński, Kraków 2003), The East Face of Helicon: West Asiatic Elements in Gre­ ek Poetry and Myth, Oxford 1997. Jerzy S. Wasilewski - etnolog, doktor habilitowany, pracuje w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturo­ wej UW. W latach 1971-80 był uczestnikiem corocz­ nej ekspedycji IHKM PAN do Mongolii. Prowadził też penetrację etnograficzną innych krajów Azji. Autor książek: Podróż do piekieł, rzecz o szamańskich miste­ riach, Warszawa 1979, Tabu a paradygmaty etnologii, Warszawa 1989. 180 �178-188 noty.ps 9/7/2006 4:34 PM NOTY O AUTORACH Wiesława Wierzchowska - historyk i krytyk sztuki, redaktor w pismach PROJEKT i ASPIRACJE, stała współpraca z pismem krytyków POKAZ. Kuratorka wielu wystaw, autorka wywiadów z artystami, tekstów o sztuce, wstępów do katalogów wystaw. Opublikowa­ ła m.in. „Współczesny rysunek polski” (1982), „Sąd nieocenzurowany” (1989, drugi obieg), „Autoportrety (1991), «Andrzej Mierzejewski» (1997), «Aleksandra Jachtoma» (2003, ze Zbigniewem Taranienko), opra­ cowanie korespondencji «Panek-Gielniak» (2006, z Elżbietą Dzikowską). Danuta Wróblewska - Studia na Uniwersytecie War­ kę artystyczną. 1956 - 1983 praca w redakcji czasopi­ sma «Projekt». 1984 - 1989 współtwórczyni utworzo­ nego w Muzeum Archidiecezji Warszawskiej działu sztuki współczesnej. W latach 80. udział w ruchu kul­ tury niezależnej. 1990 - powołana do prowadzenia ga­ lerii Kordegarda (do 2001). W latach 80. i 90. publi­ cystka w czasopismach «Dom»,”Dom i wnętrze», «Po­ kaz». W 1995 założyła Muzeum Rzeźby A.Karnego w Białymstoku. Od 2001 roku ścisła współpraca z gale­ rią STUDIO. 2004 2006 redaktorka «Aspiracji» wyda­ wanych przez Akademię Sztuk Pięknych w Warszawie. Autorka i kuratorka wystaw, także autorka tekstów z zakresu polskiej sztuki współczesnej. szawskim w Instytucie Historii Sztuki. Uprawia kryty­ Podpis pod zdjęcie do Contents: Trening, Bułgaria, Radopy, maj 2005, od lewej Dominika Gorzkiewicz, Adam Biedrzycki, Dorota Porowska, fot. Andrzej Koziara 181 �178-188 noty.ps - 9/7/2006 4:34 PM Anna Bogdanowicz Summaries Zbigniew Benedyktowicz Continuity Jerzy S. Wasilewski The Travelling Ethnologist. Triste Arctique in a shamanic costume, under a festival masque The everyday life of the Eveny (so Vitebsky, 2005), a group of reindeer herders of Yakutia (Siberia) is split or dissociated in several ways. The male herders, mi­ grating continuously in the taiga, are separated from their settled-down womenfolk, which results in a ba­ sic discontinuity in the transmission of culture. With the post-soviet economic collapse animal husbandry lost its meaning. The purpose of the reindeer herders festival in Topolino is to re-establish hope and a sen­ se of meaning. Organized and choreographed by local authorities, which accounts for its bureaucratic folk­ lore and political nostalgia, it gives nevertheless the herders a rare chance “to show off themselves and to look at the others”. A crucial personage of the old culture, the shaman, moved away to the capital city, where the custo­ mers are. And so did another unusual member of the Eveny group, Anatoliy Alekseev, an outstan­ ding culture broker who introduced Savey, a sha­ man from the taiga, to the modern city public. With his truly tricksterian qualities, he provides an impressive mix of mythological and scientific expla­ nations for Savey’s actions, thus enriching their spiritual dimension and contributing to their at­ tractiveness (see his unusual photos from a shamanistic séance , showing allegedly supernatural po­ wers at work). CHOREA The chapter concerning Theatre Association „Cho­ rea” consists of the texts that provide the short glimpse at the three-year period of the Associa­ tion’s diverse activities. Though so young, the A sso­ ciation has its share in the history of its founders the former actors of The Center for Theatre practices “Gardzienice”: Tomasz Rodowicz, Elżbieta Rojek and Dorota Porowska. The Association continues artistic work and research around the culture of Ancient Greece, that its founders begun in Gardzienice. The two main areas of interest and exploration are an­ cient Greek music and dance and the priciple of choreia i. e. simultaneous use of dance, music and voice in performance. The Bulgarian “Banka" with Cheese and Spinach.” Tur­ kish" Coffee and Vine Leaves, or on the Need for Expe­ riencing the Different in the Theatrical Quest The text that opens the chapter (Bulgarian ‘banitza’with cheese and spinach, turkish coffe and vine leaves. About the need to experinece the Other in theatre rese­ arch) is an impression after the group’s journey to Bul­ garia between May and June 2005. It is a subjective account of a few meetings with Bulgarian folk cultu­ re, witch were also a search for inspiration to theatre work with iconography and music of Ancient Greece. Tomasz Rodowicz Why Antiquity, or the Condition of Europe The Chorea Theatrical Society (2004-2006) Too Late - The “Bulgaria-Balkan Epic” Project The text by Tomasz Rodowicz - one of the funders of the Association concerns the origins of the Associa­ tion and situates the phenomenon in the wider histo­ rical context and in the context of the personal expe­ rience of the author. The text is an attemt to sum up the hitherto achievements of the Association and sketch the plans for upcoming projects. Martin L. West Forward to the past translated by Marianna Cielecka Martin L. West Music af Ancient Greece. Its Transmission Then and Now translated by Sara Rodowicz, checked by Wło­ dzimierz Lengauer Martin L. West Ancient Greek Music: its transmission then and now translated by Maciej Kaziński, Anna Bogdanowicz The author of the three followig texts - Martin L. W est - the prominent clacissist and musicologist, author of Music of Ancient Greece (Polish translation by A. Maciejewska and M. Kaziński, Homini Publi­ shing House, 2003) visited Poland in October 2004 at the invitation of the Theatre Association Chorea and Homini Publishing House. During the visit he gave two of the three lectures published here (Music a f Ancient Greece. Its Transmission Then and Now In­ stitute of Art, Polish Institute of Science, Warsaw and Man, Destiny and Death in Indoeuropean Tradi­ tion, Jagiellonian University, Kraków). Krzysztof Bielawski The Paeans of Delphi —Historical Context Article by Krzysztof Bielawski is a fragment of the book (Poetic Texts of Greek music fragments) that is being prepared for publishing. He places the paeans that were performed at the occasion of Delphic fe­ stivals, in the religious, social and political context. 182 �178-188 noty.ps 9/7/2006 4:34 PM SUMMARIES Małgorzata Jabłońska He also writes about the performers - the technitai - artists of Dionysios that were associated in the guilds. Dariusz Kosiński Clouds Essay Clouds by Dariusz Kosiński is reflection after performance After the Birds (Theatre Association Chorea in cooperation with Earthfall Dance). The au­ thor situates the performance in the context of the contemporary theatre and music phenomena in Po­ land, inspired by the culture of Antiquity. He developes his iterpretation in relation to the text of Aritophanes The Birds, which was the pretext for the per­ formance. Dorota Porowska Theseus and the Labyrinth Dances Dorota Porowska writes about the beginning of the work with the group of the Dances of the Labyrinth, interweving the personal reflections with the techni­ cal explenations of the methods of work and giving some resources for the research that accompanied ńreadingi vase painting through the body. She also writes about the myth that became the basis for the performance Theseus in the Labyrinth and she explains interpretative traits that constitute the ńrealityi of the performance. Agata Zyglewska-Diduszko Theseus in the Labyrinth Then Agata Zyglewska, in her review of the prformance organizes her reasoning around the theree chosen motives: ‘Woman and Bull’, ‘Theseus and La­ byrinth’ and ‘Community’. She also stresses the cere­ monial - ritualistic traits as one of most crucial quali­ ties of the performance. Małgorzata Szum The light of Antic: Hode Galatan — Earthfall/Choreafirst part of the trilogy The text by Małgorzata Szum is an extended review of the performance Hode Galatan , which was produced in co-operation with Welsh company Earthfall Dan­ ce. The performance was the result of putting toge­ ther modern, urban form of choreography represented by the Welsh directors Jim Ennis and Jessica Cohen and interpretations of ancient Greek music performed by Ancient Orchestra run by the Polish director of the piece - Tomasz Rodowicz. The author notices in the piece the question about the form of art related to a an artist’s desire of experiencing the sacred. A t the same time there is a search for authenticity and a new language of expression reaching to the Greek roots of theatre and exploring the principle of chorea - the tri­ -unity of poetry, music and dance. The Dance —the Drama of the Body —the Order of the World The subject of the work on iconography of Ancient Greece is also undertaken by Małgorzata Jabłońska. In her text she undertakes profound interpretation of the labyrinth of signs: dance, gesture, body, rhythm, ri­ tual and those that are created in the relations and actions of the characters from the story in the performace Theseus in the Labyrith. She also records frag­ ments of different versions of the myth and in relation to these she draws her associations and possible lines of interpretation. Elżbieta Rojek A Few Thoughts On the Training The author analyses the emergent form of training that has been the result of many years of her work on Ancient Greek dance “reading” the movement from the paintings on ancient vases, relieves and other iconographic sources. She also talks about other inspira­ tions: film, diverse form of dance, literature, and gives an example how a piece of text was made into a piece of movement. She places her discoveries in the wider context of dance theory and research quoting for example Polish dance anthropologist Roderyk Lange. She concludes her text with a statement that training in itself does not have a stable value, it constantly de­ velops and inspires new projects. She also mentions that in her research she plans to look for the “three-di­ mensional” kind of movement that would be useful in exposing the meaning and the emotional content of dance. Maciej Rychły A Pterodactyl in a Compote — Subjective Notes from Work on Classical Music in Chorea The last text by musician and composer Maciej Rychły Pterodactylus in Stewed Fruit - Subjective N o­ tes from the work on Ancient Music with Chorea (The­ atre Association Chorea) is a collection of often hu­ morous reflections about the work with remaining fragments of Ancient Greek musical notation and composing music on their basis. The author writes about all the intricacies of the process, finds surpri­ sing analogies and in the end, appears to be a gifted storyteller. Krystyna Duniec The Body in the Theatre. From Transcendence to Trans­ gression Krystyna Duniec in her text analyzes functions of hu­ man body in a contemporary theatre. She shows how an artistic function of actor body has been changing during a discussion of different theatrical and theore­ tical concepts of the XX century art. 183 �178-188 noty.ps 9/7/2006 4:34 PM SUMMARIES Ewa Klekot, Tomasz Szerszeń “Anthropology is Not Enough to Understand What Hap­ pens with Man in the Face of Beauty...". A Record of a Conversation about D. Freedberg’s “The Power of Ima­ ges: Studies in the History and Theory of Response" The book by David Freedberg makes an important attempt at examining the image from an anthropolo­ gical vantage point. Although the author is by tra­ ining an art historian he challenged his discipline by writing that the whole discourse which emerged and grew around ’’art” is a mere evasion. The image al­ ways exerts a similar impact upon the recipient - Fre­ edberg drew attention to, i. a. the Freudian motif of suppression, and underlined the religious character of art and the image. The point of departure for rese­ arch into art is the question of iconoclasm. The pre­ sented text is a recorded conversation about the titu­ lar publication. Transformations of the Category of Aesthetics in the World of the Multimedia Alicja Kuczyńska Shall I Close My Eyes to See? It is true that we live in a world of images although their existence remains sightly ambiguous: increasin­ gly often they are shown not only in a completed form but are merely generated. For quite some time now, their exclusive and indisposable feature has ceased to be eyewitness perception comprehended literally, sin­ ce the winner in the competition with it is spontane­ ous imagination and its derivatives. Images exist, press all round us, and populate in great numbers all possible regions of cognition. Katarzyna Kasia The Author Within the context of the so-called “death” of the au­ thor in contemporary art I analyse two phenomena: the non-existent author (and his works) and collecti­ ve creativity rendered possible by the www web. I al­ so refer to real examples of unreal authors, inquiring into the merits of their works and pondering on the manner in which they are perceived by contemporary philosophy. Bogna J. Obidzińska Painting of the Pre-Raphaelites, or the Composition Which Can Be Itself In order to fulfil the function of depicting something else than itself, the painting must leave the the centre of attention. It is this act of departure that art wishes to avoid. Successive attempts at rendering the representing-represented dichotomy whole proved to be ineffective - abstraction resigns from the represented, illusionism - from the representing, academic realism transforms the represented in its own fashion, and al­ though the symbol combines both elements, the reci­ pient, while noticing them, incessantly wavers betwe­ en one and the other, unable to encompass both si­ multaneously. The Pre-Raphaelites insisted on the authenticity of art understood as creation based directly on Nature and according to its laws. The outcome of their work is painting which presents itself and thus makes it po­ ssible to establish contact with the reality to which it belongs and refers. In an aesthetic experience the Prerap h aelite oeuvre reveals both the image and the depicted world. Alicja Sawicka The Director’s Intentions. A Record of Assumptions This text is a “record” of assumptions about the inten­ tions motivating Krzysztof Kieslowski and the opi­ nions which this director could have voiced in a di­ scussion on "The eye, the view, representation. The image in culture”. All the questions and answers co­ me from the author of the article. The basic point of reference is a series of TV films made in 1988/1989 under the joint title of Decalogue. By citing the statements made by the director (K. Kie­ slowski About Myself, Kraków 1997) and proposing an interpretation of selected fragments of the Decalogue, the author outlines the artistic path followed by Kie­ ślowski (a departure from the documentary film for the sake of the feature film) as a consequence of per­ ceiving the danger that might be created by the power wielded by the director over the viewers of his films. In order to preserve a so-called director’s sincerity the artist begins to deprive himself of the right to use cer­ tain means while working on a concrete film. Reli­ nquishing them one after the other, he is finally is left with nothing and compelled to resign from making movies. This takes place in a situation when the di­ rector becomes aware of the necessity of taking into consideration three intermingling perspectives: the author or authors, the protagonists, and the spectator. As a consequence - he also experiences the need to suggest to the spectator the existence of these view­ points, a task achieved with the assistance of certain “signs”. The director is forced to leave behind assor­ ted traces of his presence in the film: sufficiently am­ biguous so that their meaning could not be identified with a certain single thought which he supposedly wi­ shed to express and at the same time sufficiently unambiguous so that they could be noticed by the spectator and recognised not as signs referring to so­ me sort of meanings. Unwilling to appear in the role of a judge (and not wishing to allow the recipient to assume such a rank) the director must accomplish wi­ thin the film an “interiorisation” of a single percep­ tion, i. e. his own and the spectator’s. The basic pro­ blem which concentrates the analyses and interpreta­ tions proposed by the author of this text, is the possi­ 184 �178-188 noty.ps 9/7/2006 4:34 PM SUMMARIES bility of implementing the above-outlined ideal and indicating those of its consequences which could turn against the good intentions of the artist who wishes to retain his honesty as a director. Piotr Schollenberger “Transcendental Narcissism" and the Philosophy of Art The author discusses the question of “narcissism”, specifically understood in the phenomenological works of Merleau-Ponty, in which it denotes a percep­ tion that discovers truth within itself, the unexpres­ sed, pre-rational truth of the world as it is, which best captures the process of painting as a work of art. Merleau-Ponty believes that although it evades the cla­ ims made by the rationalising description, the relation between the visible and the invisible generates a lingu­ istic, discursive meaning. In other words, it is possible to speak about art in the language of philosophy and, in addition, to speak well by doing justice to a given work of art, or not. Does the philosophical discourse apply pa­ inting as an illustration, or perhaps it unites in a com­ mon objective the solution of the mystery of visibility, or discovers within it its own “silent” reflection? Regardless of the answers we give to these questions, the problem of “narcissism” - a perception which finds the truth wi­ thin itself - remains a problem not only of contempora­ ry philosophy but also of contemporary art. Maciej Rozalski The “Animation" of the Image as a Method of Creating a Theatrical Work The text focuses on the possibility of “animating” an already completed work of art which serves as a the­ me and source of inspiration in the process of creating another artwork. The author cites the example of the efforts pursued by the “Gardzienice” company while referring to ancient Greek vase painting, primarily the Francois Vase, as well as iconographic themes relating to the Greek Cabiri mysteries. simir Malevich. This was the form which in the ar­ tist’s oeuvre acted as a point of departure and a goal, by designating the beginning or signalising the end. Furthermore, the form in question encloses all the su­ prematist accomplishments of the painter. The artic­ le tries to decipher the form of the square as a unique boundary. Aleksander Jackowski Hasior Recalled Greenaway d la “Greenaway" —or an Englishman’s Cre­ ative UNIVERSE in a Nutshell is a cursory survey of the wide spectre of films by Peter Greenaway from the per­ spective of innumerable webs composed of events, symbols and figures. The whole Greenaway oeuvre, his collages - the reference to earlier and later works, the creation of imagery and installations or theatrical-ope­ ra spectacles which supplement his cinematic pursuits - enable the spectator to enter premises full of artifacts created not necessarily in a manner resembling the conditions and events transpiring in our world, and to cross the boundaries of a separate Universe. The artic­ le is an attempt at finding a key to this sophisticated multi-level world composed of a labyrinth of images, and at placing Greenaway’s work within a certain fra­ mework of contemporary philosophical thought, toge­ ther with the prime ascertainment that the world de­ picted by the author of The Pillow Book ceased presen­ ting something and became art solus ipse, part of the post modern current of multiplying Borgesian maps. The creative Universe, including every film, comprises maps of a new world, a new self-reference hyper-reali­ ty, a film model of simulation. The spectator - invited to take part in the game, to watch the film world, to celebrate the webs of connections, and to seek keys and open successive domains concealing myriad refe­ rences and finely constructed mini-truths, enters a world of a schematic construction as subtly knit as Descartes’ model of reality, a Magic World of a Creati­ ve Universe built by a certain Englishman. Aleksandra Kos The Text of the Image Although the perception of the photograph as a “mir­ ror of reality” is universal, it cannot be upheld. The process of noticing the complexity of relations betwe­ en language and reality is by no means a new discove­ ry. Already at the very outset of photography there appeared theoretical opinions indicating that it faith­ fully registers only the physical world while the rema­ ining meaning is created by a cultural superstructure. Photography is a text. Jerzy Prokopiuk Marcin Sutryk “The Black Square” by Kasimir Malevich The author attempts to define the role played by the form of the square in the suprematist painting by K a­ 185 What we can do with Gurdjieff? a renowned Polish anthroposophist and translator (R. Steiner, C. G. Jung, E. Fromm, M. Eliade), puts Gur­ djieff s teachings in a historical theosophical context. He sees them as syncretic, anti-Christian, pseudo-Su­ fi and negative Gnostic teachings. Still his advice is not to fight them but to transform them. Zbigniew Osinski Contribution to the Reception of Gurdjieff The interest in Gurdjieff disclosed by Grotowski was the outcome of his years-long friendship with Peter Brook, starting with the 1960s. Its evidence includes the correspondence, cited in the article, between the �178-188 noty.ps 9/7/2006 4:34 PM SUMMARIES Customs Office in Zgorzelec and Jędrzej Selle (in 1966-1971 deputy head of administration at the La­ boratorium Theatre in Wrocław, in 1972-1978 head of organisation entrusted with the duties of deputy director), who in December 1968 brought Grotowski’s books over to Poland. The more than ten titles, primarily classics of literature, philosophy and mysti­ cism, included French translations of Gurdjieff ’s Belzebub’s Tales to His Grandson , 1950 (Récits de Belzébuth a son petit-fils) and P. D. Uspiensky’s In Search of the Miraculous: Fragments of an Unknown Teaching, 1949 (Fragments dun enseignement incon­ nu), highly regard by the Gurdjieff circles. In the light of the documents cited in the article the beginnings of more profound interest in Gurdjieff could be dated as 1968. I discuss the copy of Uspiensky’s book given to me by Grotowski in 1982, prior to his final departure from Poland. I also recall that the part of the young Gurdjieff in Jeanne de Salzmann’s and Peter Brook’s Me­ etings with Remarkable Men (1978) was supposed to have been played by Ryszard Cieślak. Grotowski was not interested in having some of his te­ xts, originally published in the West, translated in Po­ land. They included his study on Gurdjieff - A Kind of Volcano. An Interview with Jerzy Grotowski, based on three meetings with Michel de Salzmann in Paris in 1991, published in French in Switzerland in 1992, and in English in the U SA in 1996. In this case, however, the Polish translation was issued in November 2001, almost three years after Grotowski’s death. His heirs agreed to the request made by Peter Brook, who tur­ ned to them in connection with a publication prepa­ red upon the occasion of a conference held in Wro­ cław - “Towards the essence. Georgiy Ivanovich Gur­ djieff - impact and significance”. It is a great pity that we do not have at our disposal a precise list of Grotowski’s book collection, and that all chances for such a list will be lost irreversibly. Gro­ towski was to a considerable degree influenced by a dialogue with certain book, as I mentioned more extensively in the article Dzieło Jerzego Grotowskiego jako przedmiot badań (The Works of Jerzy Grotowski as a Topic of Research), published in this issue of “Konteksty”. Finally, I would like to mention that, as far as I know, Grotowski never connected his name with any of the Gurdjieff groups; on the other hand, he harboured the conviction, which he shared with others, including me, about the absence of any sort of a missionary inc­ lination both on the part of Gurdjieff himself and his followers. Naturally, we cannot exclude the possibili­ ty that even if he had not met Peter Brook, Grotow­ ski could have stumbled upon Gurdjieff in some other way. These are, however, mere speculations which it is best to evade. Jacek Dobrowolski „Guru Gurdjieff" a Polish poet, critic and translator, criticizes Gurdjieff following Anthony Storr’s diagnosis published in his Feet of Clay. Saints, Sinners and Madmen: a Study of Gurus as a charismatic, highly narcissistic manipula­ tor who abused his students. Dobrowolski sees his te­ aching as a distorted Sufi doctrine combined with wild theosophical theories of his own making. Nikolai Evreinov Towards the Philosophy of the Theatre The author poses a question about the essence of the theatre by opposing the generally accepted perception of the theatre as entertainment or narrowly compre­ hended “art”. Nikolai Evreinov saw the presence of the theatre in simplest human activity, claiming that each person possesses a theatrical drive and instinct which compel him to conduct constant transforma­ tions both of reality and himself. Stress is placed on the fact that we render our life theatrical already in childhood, if only in the assorted games we play. The role of games among Indian tribes, Mexicans, etc. is also discussed. Finally, Evreinov was one of the first to introduce the concept of the theatralisation of life, which remains fundamental for such domains as the anthropology of the theatre or performance studies. Julia Holewińska A Pearl from an Old Curiosity Shop A t attempt at a brief presentation of the life and works of Nikolai Evreinov - one of the leading figures of the Russian Silver Age. This extended biogramme mentions both Yevreinov’s involvement in successive artistic initiatives, including the establishment of the “Under the Homeless Dog” club, his activity in “The Crooked Mirror”, and theoretical texts. The author draws attention to the multitude of pro­ fessions pursued by Evreinov, who was a director, a philosopher, an actor, a playwright and a theoreti­ cian of art. Sprostowanie: W poprzednim numerze pisma w artykule pani Aleksandry Melbechowskiej-Luty pt. Harmonia mundi. Kilka refleksji o obrazowaniu Stanisława Fijałkowskiego, na s. 105 doszło do pomylenia podpisu pod jedną z ilu­ stracji. Zamiast Grafika komputerowa, 2002 powinien być podpis Orion linoryt 1969. Za pomyłkę przepraszamy. 186 �178-188 noty.ps 9/7/2006 4:34 PM Polska Sztuka Ludowa KONTEKSTY ♦ CULTURAL ANTHROPOLOGY ♦ ETHNOGRAPHY ♦ ART^ 2006 rok LX nr 2 (273). Indeks 369403. ISSN 1230-6142. Cena 15 zł INSTITUTE OF ART POLISH ACADEMY OF SCIENCES, CULTURE FOUNDATION, LIBER PRO ARTE Contents 2 2006 Zbigniew B enedyktowicz Continuity J ERZY S. W asilewski The Travelling Ethnologist. Triste Arctique in a shamanic costume, under a festival masque Chorea A n n a B OGDANOWICZ The Bulgarian “Banica” with Cheese and Spinach.” Turkish” Coffee and Vine Leaves, or on the Need for Experiencing the Different in the Theatrical Quest T OMASZ R odowicz Why Antiquity, or the Condition of Europe The Chorea Theatrical Society (2004-2006) Too Late - The “Bulgaria-Balkan Epic” Project M ARTIN L. W est Forward to the past translated by Marianna Cielecka M ARTIN L. W est Man, Destiny and Death in Indoeuropean Tradition translated by Sara Rodowicz, checked by Włodzimierz Lengauer M ARTIN L. W est Ancient Greek Music: its transmission then and now translated by Maciej Kaziński, Anna Bogdanowicz K rzysztof B ielawski The Paeans of Delphi —Historical Context D ariusz K osiński Clouds D o ro ta Porow ska Theseus and the Labyrinth Dances A g a t a Zyglew ska -D iduszko Theseus in the Labyrinth M ałgorzata S zum “The World on Antiquity" Hode Galatan — Earthfall/Chorea- First Part of the Trilogy M ałgorzata J abło ń ska The Dance —the Drama of the Body —the Order of the World 187 �178-188 noty.ps 9/7/2006 4:34 PM El żbieta R ojek Several Thoughts on Training A Few Thoughts On the Training? M aciej R ychły A Pterodactyl in a Compote —Subjective Notes from Work on Classical Music in Chorea K rystyna D uniec The Body in the Theatre. From Transcendence to Transgression Ew a K lek o t , T om asz S zerszeń “Anthropology is Not Enough to Understand What Happens with Man in the Face of Beauty ...’’. A Record of a Conversation about D. Freedberg’s “ The Power of Images: Studies in the History and Theory of Response" Transformations of the Category of Aesthetics in the World of the Multimedia A licja K uczyńska Shall I Close My Eyes to See? K atarzyna K asia The Author B o g n a J. O bidzińska Painting of the Pre-Raphaelites, or the Composition Which Can Be Itself A licja S aw icka The Director’s Intentions. A Record of Assumptions Pio tr S chollenberger “Transcendental Narcissism" and the Philosophy of Art M aciej R ó żalski The “Animation" of the Image as a Method of Creating a Theatrical Work A leksandra H irszfeld Greenaway d la “Greenaway" —or an Englishman’s Creative UNIVERSE in a Nutshell A leksan dra K oś The Text of the Image M arcin S utryk “The Black Square" by Kasimir Malevich A leksander J ackow ski Hasior Recalled J erzy Prokopiuk What we can do with Gurdjieff? Zbigniew ó sinski Contribution to the Reception of Gurdjieff J acek D obrow olski Guru Gurdzijew N ikolai Evreinov Towards the Philosophy of the Theatre J ulia H olew ińska A Pearl from an Old Curiosity Shop 188 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a7d11ad067fa37bab770c279b8c80bf1.pdf aa51c23cb7795d83a497e5637d85957b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6293 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource teatr Gurdżijew, Georgij I. (1870-1949) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5870 Title A name given to the resource O recepcji Gurdżijewa/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006 t.60 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.60 z.2, s.165-168 Creator An entity primarily responsible for making the resource Osiński, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 165-171 Osinski.ps - 8/31/2006 11:26 AM ZBIGNIEW OSIŃSKI N a początku lat dziewięćdziesiątych minionego stulecia, przeglądając zasoby archiwalne Teatru Laboratorium i Drugiego Studia Wrocławskie­ go przejęte przez utworzony wtedy Ośrodek Badań Twórczości Jerzego Grotowskiego i Poszukiwań Teatralno-Kulturowych, natrafiłem na korespondencję1 między Urzędem Celnym w Zgorzelcu a Jędrzejem Sellem (od 1966 do 1971 roku zastępcą dyrektora do spraw administracyjnych w Teatrze Laboratorium, a od 1972 do lutego 1978 roku - kierownikiem organizacyj­ nym, z powierzeniem obowiązków zastępcy dyrektora).2 Składają się na nią dwa listy, które tutaj przytoczę: „Zgorzelec, 20 grudnia 1967 [1968]3 Decyzja o przepadku towarów w postępowaniu celnym Urząd Celny w Zgorzelcu po zbadaniu sprawy przywozu z zagranicy przez ob[ywatela] Jędrzeja SELL[a] między innymi towarami książek p.t.: L’Oreille et le langage,4 Récits de Belzébuth à son petit-fils [Opowieści Belzebuba do swojego wnuka],5Méta­ morphoses de l’âme et ses symboles [Metamorfozy duszy i jej symbole],6 Fragments d’un enseignement inconnu [Fragmenty niezna­ nego nauczania],7 Réalité de l’âme [Rzeczywistość duszy],8 Per­ ceval ou la Conte du Graal [Perceval z Walii czyli Opowieść o Graalu],9 La Puissance du serpent [Moc węża],10 Le Livre tibétain de la Grand Libération [Tybetańska Księga Wielkiego Wyzwolenia],11 Le Maître et Marguerite [Mistrz i Małgorzata],12 La Quente du Graal [Poszukiwanie Graala],13 Maître Eckhart et la mystique rhénane [Mistrz Eckhart i mistyka reńska],14 Le Li­ ving Theatre [Living Theatre] Pierre Biner - La Cité,15 oraz ga­ zet: 6 kart „Herald Tribune”, 16 kart „Le Monde”, 8 kart „Diario de la Tarde”, 8 kart „Combat”, 6 kart „Journal de Genève” i 4 kart[y] „Le Canard en chaîne” - stwierdził, że gazety „Com­ bat” i „Journal de Genève” są na polskim obszarze celnym za­ bronione do posiadania, przechowywania lub rozpowszechnia­ nia. Wobec powyższego na podstawie art[ykułu] 10 prawa cel­ nego (Dz.U. nr 33 z 1961 r.) w związku z & 7 rozporządzenia Rady Ministrów z 27 marca 1962 r. (Dz.U. nr 21 poz. 95) Urząd Celny w Zgorzelcu orzeka: 1) przepadek 6 kart gazety „Journal de Genève” i 8 kart gazety „Combat”, 2) zwrot pozostałych książek i gazet ob. Jędrzejowi SELL[owi], zamieszkałemu we Wrocławiu, ul. Kiełbaśnicza 16/17, 3) doręczyć egzemplarz de­ cyzji ob. Jędrzejowi Sell, adres j[ak] w[yżej]. Przy podjęciu decyzji Urząd Celny kierował się tym, że gazety „Journal de Genève” i „Combat” są pozbawione debi­ tu komunikacyjnego na terenie kraju. Mając powyższe na uwadze orzeczono jak w sentencji. Od decyzji niniejszej służy odwołanie do głównego Urzę­ du Ceł w Warszawie za pośrednictwem tut[ejszego] Urzędu w terminie 14 dni od dnia jej doręczenia. Do odwołania na­ leży dołączyć opłatę 10 zł w znaczkach skarbowych oraz po 2 zł od każdego załącznika. [Dopisane piórem:] Zał[ączniki] 12 książek 34 karty gazet [Pieczątka okrągła i podpis:] Zastępca Naczelnika Urzędu Celnego [odręczny podpis] Mieczysław Liszkiewicz” O recepcji Gurdzijewa. Przyczynek List odwoławczy jest datow any „W arszawa, 3 stycznia 1968 [1969]”: „Główny Urząd Ceł w Warszawie za pośrednictwem Urzędu Celnego w Zgorzelcu16 ODWOŁANIE od decyzji o przepadku towarów w po­ stępowaniu celnym W związku z tym, że Urząd Celny w Zgorzelcu orzekł prze­ padek 6 kart gazet „Journal de Genève” i 8 kart gazety „Com­ bat” uprzejmie informuję, że wraz z zespołem Teatru Laborato­ rium przebywałem na tournée artystycznym: Anglia, Meksyk i Francja, i czasopisma powyższe zawierały recenzje teatralne z naszych przedstawień za granicą. Recenzje te są nam nie­ zbędne do dokumentacji archiwalnej wyjazdów zagranicznych, służbowych. Uprzejmie proszę o przyjęcie niniejszego odwołania i o zmianę decyzji Urzędu Celnego w Zgorzelcu. Zastępca Dyrektora [odręczny podpis] mgr Jędrzej Sell”. Dzięki informacji o tournée zespołu Grotowskiego, znajdującej się w odwołaniu, można stwierdzić, że obie daty umieszczone w listach są błędne, przy czym pierwszą pomyłkę spowodowała któraś z archiwistek, drugą natom iast - autor odwołania.17 Prawdziwe daty listów to 20 grudnia 1968 i 3 stycznia 1969 roku. Tournée Teatru Laboratorium trwało z górą cztery miesiące: od 22 sierpnia do 26 listopada 1968 roku. Po jego zakończeniu Jędrzej Sell wrócił samochodem do Wrocławia, podczas gdy Grotowski przebywał jeszcze przez jakiś czas we Francji, skąd wtedy właśnie udał się w swoją pierwszą podróż do Indii.18 D la ludzi znają­ cych bliżej ówczesny T eatr Laboratorium nie ulega najmniejszej wątpliwości, że Jędrzej Sell przewoził do Polski książki Grotowskiego, podczas gdy czasopisma miały rzeczywiste przeznaczenie archiwalne. W śród dwunastu tytułów, przeważnie klasycznych pozycji z literatury, filozofii i mistyki, znalazły się: fran­ cuski przekład powieści M ichaiła Bułhakowa Mistrz i Małgorzata oraz monografia Living Theatre autorstwa Pierre’a Binera, opublikowana w kwietniu 1968 roku przez wysoko cenioną w tamtych latach oficynę wy­ dawniczą L ’A ge d’Homme w Lozannie, gdzie w grud- 165 �165-171 Osinski.ps - 8/31/2006 11:26 AM Zbigniew Osiński • O RECEPCJI GURDŻIJEWA. PRZYCZYNEK niu tego samego roku ujrzała światło druku książka Raymonde Temkine Grotowski. Także pozostałe tytuły wskazują na ówczesne za­ interesowania Grotowskiego, jednak dla sprawy re­ cepcji Gurdżijewa szczególnie ważne są dwie pozycje: Fragments d’un enseignement inconnu Piotra Demianowicza U spieńskiego, pierwsze francuskie wydanie ukazało się w 1950 roku (polski przekład M agdy Zło­ towskiej pod tytułem Fragmenty nieznanego nauczania. W poszukiwaniu cudownego opublikowało W ydawnic­ two Pusty O błok w roku 1991, ponad czterdzieści lat po pierwodruku) oraz książka samego Georgija Iwanowicza Gurdżijewa Récits de Belzébuth à son petit-fils (pierwodruk w języku angielskim w roku 1950: Beel­ zebub’s Tales to His Grandson, francuskie wydanie w 1956, polskiego przekładu dotychczas nie m a). M i­ chel de Salzmann w swoim Odsyłaczu do literatury na temat Gurdżijewa podkreśla wyjątkowe znaczenie książki Uspieńskiego: „[...] istnieje tylko jedna książka - z wyjątkiem książek samego Gurdżijewa - którą bez uprzedzeń można uznać za naprawdę użyteczną dla adeptów tego nauczania. Jest to In Search of the of the Miraculous praca napisana przez Piotra D. Uspieńskiego. Ucznio­ wie Gurdżijewa zawsze czuli się głęboko wdzięczni Uspieńskiemu za ten, jak dotąd niezrównany, wkład w jego dzieło. Jest to nie tylko fascynująca opowieść, lecz również błyskotliwe, uczciwe i wierne przedsta­ wienie tego, co autor zapamiętał z tego, co mu przeka­ zywano. Ow wyczyn pamięci jest imponujący tym bar­ dziej, jeśli uświadomimy sobie, że prowadzenie nota­ tek było bezwzględnie zabronione. [...] Bez wątpienia Uspieński posiadał wyjątkowe kwa­ lifikacje, również jego motywacja była unikalna, wsze­ lako tajemnicza jakość em anująca z jego książki stano­ wi rezultat tego, że przybliża ona nas tak bardzo, jak to tylko możliwe, do warunków ustnego nauczania, w którym obecność Mistrza sprawia, że idee znajdują «ucieleśnienie», objawiając się w całkowicie nowym wymiarze”.19 Zdaniem Leszka Kolankiewicza, który w latach sie­ demdziesiątych współpracował z Grotowskim nad re­ dakcją jego tekstów: „to właśnie odkrycie Gurdżijewa - bodaj przede wszystkim przez książkę Uspieńskiego, którą Grotowski cenił bardzo wysoko - natchnęło go do radykalnej zmiany kierunku: z parateatru na Teatr Źródeł [...]” .20 Kilka stron dalej znajduje się następująca uwaga autora Świętego Artauda: „Grotowski posługiwał się francuskim przekładem Philippe’a Lavastine’a, opublikowanym w 1968 roku przez paryskie wydawnictwo Stock - ten egzemplarz, z fragmentami zaznaczonymi i skomentowanymi wła­ snoręcznie w drugiej połowie lat siedemdziesiątych, podarował, jeśli dobrze pam iętam Osińskiemu; intere­ sujące byłoby studium tego badacza źródeł, inspiracji, kontekstów twórczości Grotowskiego, pomyślane jako egzegeza tych fragmentów i komentarzy”.21 Jest faktem, że w moim ówczesnym mieszkaniu przy Puszczyka na warszawskim Ursynowie Grotow­ ski, w obecności Leszka Kolankiewicza, podarował mi swój egzemplarz Fragments d’un enseignement inconnu Uspieńskiego. Było to dokładnie 4 lutego 1982 roku, w przeddzień jego wyjazdu do O din T eatret w Holstebro, podczas mojego ostatniego z nim spotkania przed jego definitywnym opuszczeniem kraju. Tego popołu­ dnia rozmawialiśmy między innymi o Gurdżijewie. Zresztą w moich rozmowach z Grotowskim nazwisko Gurdżijewa pojawiało się dosyć często. Zanotowałem je pod następującym i datam i: 4 lutego 1982, 26 kwietnia 1988, 30 listopada 1988, 11 i 17 lutego 1989, 23 października 1992, 27 i 28-29 lipca 1996, 3 m arca 1997 roku. W moim przekonaniu przytacza­ nie i komentowanie fragmentów wyrwanych z bardzo różnych kontekstów nie miałoby jednak sensu, a m o­ głoby jeszcze pomnożyć nieporozumienia, których i tak nie brakuje. Podobnie zresztą jak postulowana przez Kolankiewicza egzegeza zaznaczonych przez Grotowskiego fragmentów i jego komentarzy do nich. Otóż podkreślenia te Grotowski zaznaczył tylko na siedm iu stronach dzieła U spieńskiego, liczącego w omawianym tutaj wydaniu łącznie z indeksem 550 stron. S ą to w kolejności strony: 66, 351, 355, 375, 378, 388 i 455. Przy tym uwagi poczynione przez G ro­ towskiego są w zdecydowanej większości nieczytelne (na poziomie znaczeń i sensów). W ygląda wręcz na to, że jest to rodzaj palimpsestu, który jedynie on sam mógł naprawdę Rozumieć. Niezupełnie przekonuje mnie opinia, że Grotowski odkrył dla siebie Gurdżijewa „dopiero około 1976 ro­ ku”, jak twierdzą Kolankiewicz22 i za nim Grzegorz Ziółkowski.23 Można rzecz jasna długo i być może z sensem dyskutować na temat, co znaczy w tym przy­ padku określenie: „odkrył dla siebie”. Jeśli jednak trzy­ m ać się faktów, to w świetle przytoczonych tutaj do­ kumentów staje się jasne, że początek głębszego zain­ teresowania Gurdżijewem można u niego datować co najmniej na rok 1968, a zatem jeszcze w tak zwanym okresie teatralnym/„teatru przedstawień” . Faktem jest, że Grotowski nie był zainteresowany tym, aby niektóre jego teksty drukowane na Zacho­ dzie były tłumaczone w Polsce. Należał do nich rów­ nież tekst o Gurdżijewie C etait une sorte de volcan, oparty na trzech spotkaniach z M ichelem de Salzmannem przeprowadzone w Paryżu w lutym 1991 ro­ ku, a opublikowany w czerwcu 1992 roku po francu­ sku, w Szwajcarii.24 N atychm iast zwróciłem się do Grotowskiego z pytaniem, czy przewiduje opubliko­ wanie tego tekstu po polsku. W odpowiedzi 23 paź­ dziernika 1992 roku otrzymałem w Ośrodku we W ro­ cławiu telefon z Pontedery. T o Carla Pollastrelli, w imieniu Grotowskiego, przekazała mi informację: 166 �165-171 Osinski.ps - 8/31/2006 11:26 AM Zbigniew Osiński • O RECEPCJI GURDŻIJEWA. PRZYCZYNEK „Jerzy nie chce, aby jego tekst o Gurdżijewie był pu­ blikowany w Polsce” .25 Z Grotowskim nie dyskutowało się, aby zmienił raz podjętą decyzję. W tym wypadku jednak polski prze­ kład w końcu się ukazał. Dokonało się to w listopadzie 2001 roku, prawie trzy lata po śmierci Grotowskiego. Jego spadkobiercy ulegli życzeniu/prośbie Petera Brooka, który zwrócił się do nich z tą sprawą w związku z wydawnictwem przygotowywanym z okazji konferen­ cji W stronę esencji. Georgij Iwanowicz Gurdżijew —od­ działywanie i znaczenie we W rocławiu.26 Wyboru książek do swojej biblioteki Grotowski dokonywał zazwyczaj starannie. N ie miał również w zwyczaju, aby kupić książkę i przynajmniej uważnie jej nie przekartkować. Z pewnością też książki Uspieńskiego i Gurdżijewa były przywoływane w jego przyja­ cielskich spotkaniach z Brookiem, których początek datuje się od sierpnia 1965 roku.27 Również pozostałe tytuły książek przewiezionych przez Jędrzeja Sella są znaczące. Podkreśliłbym zwłaszcza dwie pozycje na temat mitu Graala, Métamorphoses de l’âme et ses symboles Carla Gustava Junga, dzieło Jeanne Ancelet-Hustache o Mistrzu Eckharcie na tle mistyki reńskiej, Tybetańską Księgę Wielkiego Wyzwolenia. Za­ równo mit Graala, jak i lektura prac Junga były inten­ sywnie obecne u Grotowskiego niemal od początku jego drogi twórczej. Wspomnę tylko, że zamierzony pierwot­ nie tytuł opolskiej inscenizacji według Pechowców (Ro­ dziny pechowców) Jerzego Krzysztonia brzmiał Mit Graala, czego ślad pozostał w zapiskach Grotowskiego za­ branych przez niego do Pontedery,28 zaś w programie do przedstawienia znalazł się krótki esej Z impresji reżysera. Teatr i Graal.29 A przedostatni akapit późniejszego o de­ kadę Teatru a rytuału, jednego z najbardziej znanych tekstów Grotowskiego, rozpoczyna zdanie: „Czytałem ostatnio pierwszą zapisaną wersję histo­ rii o Graalu, jest to, zdaje się, Parsival".30 Najpierw Grotowski powiedział to podczas konfe­ rencji, która odbyła się 15 października 1968 roku w paryskim O środku P A N przy rue Lauriston. W oparciu o stenogram tej wypowiedzi czasopismo „France-Pologne” opublikowało tekst Le théâtre d’au ­ jourd’hui à la recherche du rite (Teatr dzisiejszy w poszu­ kiwaniu rytuału),31 wreszcie w sierpniu 1969 roku uka­ zała się m ocno zmieniona w stosunku do pierwodruku wersja polska, zarazem ostateczna.32 Znamienne, że obie wersje kończą się opowieścią o Parsifalu. N a uwagę zasługuje także klasyczna kiedyś książka A rthura A valona (właściwe nazwisko Sir John W oodroffe) La Puissance du serpent, której angielskojęzyczny pierwodruk The Serpent Power ukazał się w roku 1919. Jędrzej Sell m usiał wieźć jej pierwsze francuskie wyda­ nie z 1959 roku, opublikowane w serii „Mystiques et religions” pod redakcją Jeana Herberta. Niezmiernie ciekawe okazują się być drogi pew­ nych książek, ich oddziaływanie w różnych czasach i kontekstach. W czerwcu 1932 roku Mieczysław Li­ manowski w pięknym tekście Poskramianie węża, bę­ dącym recenzją z recitalu tanecznego Lidii Winogradzkiej w wileńskiej Lutni, napisał: „Był wieczór sobótek. N a dworze zapalono ognie, aby Antokolskie Wybrzeże zamienić w feerię. Łodzie płynęły po Wilii. My zaś byliśmy w sali zamkniętej, gdzie tego wieczoru równolegle odbywała się tajem ni­ ca wiązania wody z ogniem, to jest tajem nica urodze­ nia piorunu, czyli węża. Bo nie mamy wątpliwości, że wąż jest symbolem piorunu, z tym cielskiem przebiega­ jącym na kształt zygzaków, kiedy się błyska. Jad wężowy pali się jak piorunowy ogień. T ak samo poraża. Indyjskie księgi opowiadają, jak węże są po­ skramiane. Wszędzie w świątyniach są te węże tańczą­ ce obok bajader. Czy jesteśmy pod ziemią w głębokim Dekanie, czy bardziej nad ziemią i bliżej Gangesu, wszędzie stykamy się z wężową naturą. Najdziwniejszy Anglik, którego znam, Sir John Woodroffe, umiał ty­ le opowiedzieć w swej rewelacyjnej do końca książce The Serpent Power, czyli O mocy węża, która jest książ­ ką sakralnych tajem nic najgłębszego teatru, bo już te­ atru w naszym ciele. Kiedy zatem paliły się ognie sobótkowe wieczornej nocy osobliwej, w Wilnie odbywał się ten obrzęd jedy­ ny w swoim rodzaju, m ający związek z wodą i ogniem”.33 Zatem Limanowski czytał The Serpent Power w ory­ ginale. Prawdopodobnie poznał również osobiście au­ tora, bo to właśnie zdaje się sugerować fragment o „najdziwniejszym Angliku, którego znam”. Z tego, co Limanowski napisał, wynikałoby, że w książce tej można znaleźć więcej niż intuicje dzisiejszej antropolo­ gii teatralnej czy antropologii teatru. Swoją drogą jest ona obecnie nieosiągalna w polskich bibliotekach pu­ blicznych, nie mówiąc już o perspektywie czytania jej po polsku. Przez blisko sto lat nikt nie pomyślał o jej przetłumaczeniu i wydaniu. W ielka szkoda, że nie dysponujemy spisem księgo­ zbioru Grotowskiego oraz że szansa na taki spis prze­ padła właściwie bezpowrotnie. N apisałem o tym w wy­ powiedzi dla „Didaskaliów” , zamieszczonej w numerze z grudnia 2004 roku.34 Nie tutaj miejsce, aby rozwijać problem biblioteki Grotowskiego. Powiem więc tylko, że dla rozumienia jego osobowości twórczej ma on znaczenie, które trud­ no przecenić. Grotowski był człowiekiem w niemałym stopniu uformowanym przez dialog z pewnymi książ­ kami. Piszę o tym obszerniej w tekście Dzieło Jerzego Grotowskiego jako „przedmiot badań”, opublikowanym ostatnio w „Kontekstach”. I jeszcze jeden znamienny fakt do interesującego nas problemu recepcji Gurdżijewa. O d Grotowskiego dowiedziałem się, że w filmie Meetings with Remarkable 167 �165-171 Osinski.ps - 8/31/2006 11:26 AM Zbigniew Osiński • O RECEPCJI GURDŻIJEWA. PRZYCZYNEK Men [Spotkania z wybitnymi ludźmi] Petera Brooka, przy współpracy Jeanne de Salzmann, rolę młodego Gurdżijewa miał grać Ryszard Cieślak. O d 25 marca do 3 kwietnia 1976 roku, na zaproszenie Brooka, prze­ bywał on w paryskim Centre International de Recher­ che Théâtrale. Najprawdopodobniej otrzymał wtedy reżyserski scenopis przyszłego filmu, datowany 10 m arca 1976 roku.35 Zdjęcia do filmu były realizowane od m aja do sierpnia 1977 roku w Afganistanie i Pinewood Studios w Londynie.36 Ostatecznie Ryszard C ie­ ślak nie zagrał w filmie, którego premiera odbyła się w 1979 roku.37 Okazało się, że był już wtedy za stary do roli, do której upatrzył go sobie Peter Brook. Eg­ zemplarz aktorskiego scenopisu pozostał idealnie czy­ sty, nie zawiera żadnych uwag i poprawek. N a koniec zasygnalizuję tylko, że - jeśli jestem do­ brze poinformowany - Grotowski nigdy nie łączył swojego nazwiska z jakąś formalną grupą gurdżijewowską, natom iast żywił przekonanie, które przekazywał również innym (w tym i mnie) o braku „misjonarstwa” zarówno u samego Gurdżijewa, jak i jego uczniów. T ak przynajmniej wyglądało to w jego relacjach. Przy tym do końca życia Grotowski utrzymywał kontakt z niektórymi ludźmi z tego kręgu, przede wszystkim zaś kultywował swoją przyjacielską relację z Peterem Brookiem. N a podstawie znanych mi faktów pragnę wy­ prowadzić tak zwaną m ocną hipotezę, że problem Gurdżijewa zrodził się u Grotowskiego w wyniku tej przyjaźni, stając się z czasem jednym z jej ośrodków, jeśli nie samym centrum. Nie zamierzam tym samym wykluczyć możliwości, że w jakimś momencie Grotow­ ski mógł trafić na Gurdżijewa sam, zupełnie niezależ­ nie od jego relacji z Peterem Brookiem. Byłyby to jed­ nak tylko spekulacje. Zatem pora skończyć. Przypisy 1 2 3 4 5 6 7 8 Znajdują się one w teczce 450 („Korespondencja kurtuazyjna polska i zagraniczna, lata 1971-1975”), strony 163 i 164. Za­ kwalifikowanie dokumentów i ich oznaczenia, ewidentnie błęd­ ne, z czasów Teatru Laboratorium i/lub Drugiego Studia Wro­ cławskiego. Jędrzej Sell (urodzony 1940 w Warszawie), w Teatrze Labora­ torium we Wrocławiu zatrudniony od 23 kwietnia 1965 do 15 marca 1979 roku. Moje wstawki umieściłem w nawiasach kwadratowych [ ]. Po­ prawiłem literówki i akcenty w obu listach. W lewym górnym na­ rożniku nadruk: „Urząd Celny w Zgorzelcu Nr EPC 200/68”. Li­ sty są napisane na maszynie, na papierze firmowym formatu A4. Alfred Tomatis, L ’Oreille et le langage, Éditions du Seuil, Paris 1963 Janus, Paris 1956; Rocher, Monaco 1985 Carl Gustav Jung, Metamorphoses de l’âme et ses symboles. Préfa­ ce et traduction de Yves Le Lay, Librairie de l’Université, Genève et Buchet/Chastel, Paris 1953. II wydanie: 1967. Pierwodruk: Jung, La Baconnière, Neuchâtel 1952; [lub] Carl Gustav Jung Réalité de l’âme. Traduction [?], Librairie générale française, Paris [?]. W serii „ La Pochothèque. Classiques modernes”. Tytuł oryginału: Wirklichkeit der Seele. 9 Chrétien de Troyes, Perceval ou la Conte du Graal. Traduction de Charles Méla, Gallimard, Paris.[?]. 10 Arthur Avalon (Sir John Woodroffe), L a Puissance du serpent, Éditions du Dervy Livres, Lyon 1959. Pierwodruk w języku an­ gielskim: The Serpent Power, 1919. 11 Le Livre tibétain de la Grand Libération. Introductions, annotations et édition par W [alter] Y[eeling] Evans-Wentz. Avec des commen­ taires psychologiques du D r C arl Gustav Jung, Adyar, Paris 1960. Oryginalny tytuł: Padma Ka-hi-thang-yig. Według przekładu angielskiego: The Tibetan Book o f the Great Liberation. Edited by W. Y. Evans-Wentz, London 1954. Por. Carl Gustav Jung, Ko­ mentarz psychologiczny do „Tybetańskiej Księgi Wielkiego Wyzwo­ lenia”, w: tenże, Psychologia a religia Zachodu i Wschodu. Prze­ 12 łożył Robert Reszke, Wydawnictwo KR, Warszawa 2005, s. 479-515 Mikhail Boulgakov, Le Maître et Marguerite. Traduction de rus­ se par Claude Ligny, Laffont, Paris 1968. 13 L a Quente du Saint Graal. Édition présentée et établie par Albert Béguin et Yves Bonnefoy , Paris 1965. 14 Jeanne Ancelet-Hustache, Maître Eckhart et la mystique rhéna­ ne, Éditions du Seuil, Paris 1956, 1961.. 15 Pierre Biner, Le Living Theatre. Histoire sans légende, La Cité, Lausanne 1968. Collection „Théâtre vivant” dirigée par Clau­ de Vallon. 16 U góry, po lewej stronie pieczątka: „Instytut Badań Metody Aktorskiej// Teatr Laboratorium// Wrocław 3, Rynek Ratusz 27// skr. Poczt. 41, tel. 342-67” oraz dopisane odręcznie „L. Dz. 6 stycznia 1969”. 17 Napisana na maszynie ósemka [1968] została poprawiona fla­ mastrem na siódemkę [1967], zaś autor odwołania napisał „1968” zamiast „1969”. 18 Por. Zbigniew Osiński, Grotowski i jego Laboratorium , Państwo­ wy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1980, s. 166-168; tenże, Grotowski i jego Teatr Laboratorium wobec kultury Orientu —po dwudziestu pięciu latach , „Didaskalia - Gazeta Teatralna” luty­ -kwiecień 2004, nr 59/60, s. 58-67 i czerwiec-sierpień 2004, nr 61/62, s. 90-98 (część druga). 19 Michel de Salzmann, Odsyłacz do literatury na temat Gurdżijewa. Przełożył Andrzej Wojtasik, „Konteksty - Polska Sztuka Ludo­ wa” 2005, nr 2, s. 70 20 Leszek Kolankiewicz, Grotowski w poszukiwaniu esencji, w: ten­ że, Wielki mały wóz, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2001, s. 287 21 Ibidem, s. 298 22 Ibidem, s. 287 23 Grzegorz Ziółkowski, R ecepcja nauczania Georgija Iwanowicza Gurdżijewa w Polsce, „Konteksty - Polska Sztuka Ludowa” 2005, nr 2, s. 8-10 24 W książce: Georges Ivanovitch Gurdjieff, Textes recueillis par Bruno de Panafieu, L’Age d’Homme, Lausanne 1992, s. 98-115. Przekład angielski ukazał się w U SA : A Kind of Volcano. A n In­ terview with Jerzy Grotowski, w: Gurdjieff. Essays and Reflections an d the M an an d His Teaching, Texts compiled by Bruno de Panafieu , English version edited by Jacob Needleman and George 25 26 Genève 1927 Janus, Paris 1950; Stock, Paris 1994 Esther Harding, Réalité de l’âme: l’énergie psychique, son origine et Baker, Continuum, New York 1997, s. 87-106 Według moich zapisków. Por. Rodzaj wulkanu. Rozmowa z Jerzym Grotowskim . (Rozmowa odbyła się w Paryżu 8, 9 i 10 lutego 1991 roku). Tłumaczenie w oparciu o wydania angielskie i francuskie Grzegorz Ziółkow­ ski. Konsultacja i redakcja tekstu Magda Złotowska, w: Peter Brook, Jean-Claude Carrière, Jerzy Grotowski, Georgij Iwanowicz Gurdżijew , Ośrodek Badań Twórczości Jerzego Grotowskiego son but. Traduction Elisabeth Huguenin. Préface C arl Gustav 168 �165-171 Osinski.ps - 8/31/2006 11:26 AM Jacek Dobrowolski • „GURU GURDżIJEW’ i Poszukiwań Teatralno-Kulturowych, Wrocław 2001, s. 41-80. Polskie wydanie przygotowane zostało z okazji konferencji W stronę esencji. Georgij Iwanowicz Gurdżijew —oddziaływanie i zna­ czenie. Wrocław, 8-10 listopada 2001. Redakcja Jarosław Fret, 27 28 29 Grzegorz Ziółkowski. Por. Zbigniew Osiński, Grotowski i jego Laboratorium, op. cit., s. 139 Profesor Kazimierz Grotowski po śmierci brata przywiózł te za­ piski do Polski. Opole, Teatr 13 Rzędów. Premiera 8 listopada 1958. Scenariusz teatralny i reżyseria Jerzy Grotowski. Por. Zbigniew Osiński, Grotowski i jego Laboratorium, op. cit., s. 42-49, 320, 362-363 30 Jerzy Grotowski, Teksty z lat 1965-1969. Wybór. Wybór i redak­ cja Janusz Degler, Zbigniew Osiński, Wydanie III, „Wiedza o kulturze”, Wrocław 1999, s. 85 31 Jerzy Grotowski, Le théâtre d’aujourd’hui à la recherche du rite. Conference prononcée le 15 octobre 1968 au Centre de l’Académie Polonaise des Sciences de Paris sous la présidence du directeur du Conservatoire d’A rt Dramatique de Paris Pierre-Aimé Touchard. w: tenże, Duchowość i maestria. Recenzje teatralne 1901-1940. Zebrał i opracował Zbigniew Osiński, Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 1992, s. 501. Podkr. Z.O. 34 Zbigniew Osiński, Sonda: Co dalej z dziełem Grotowskiego?, „Di­ daskalia. Gazeta Teatralna”, grudzień 2004, nr 64, s. 19. Tytuł od Redakcji. 35 Meetings with Remarkable Men. Production Script. 10 March 1976. Oprawiony maszynopis liczy 76 paginowanych stron. 36 Por. Grzegorz Ziółkowski, Teatr Bezpośredni Petera Brooka, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2000, s. 374 37 Meetings with Remarkable Men. Film w reżyserii Petera Brooka, New York, Remar Productions, 1979. Por. Peter Brook, Spotka­ nia z wybitnymi ludźmi, w: tenże, Ruchomy punkt. Czterdzieści lat poszukiwań teatralnych 1946-1987. Przekład z języka angielskie­ go i redakcja przekładu Ewa Guderian-Czaplińska, Grzegorz Ziółkowski, Wydawnictwo „Poznańskie Studia Polonistyczne” - Ośrodek Badań Twórczości Jerzego Grotowskiego i Poszuki­ wań Teatralno-Kulturowych, Poznań - Wrocław 2004, s. 233­ -234 Enregistré et transcrit par Catherine Lery iJean Sirodeau, „France- 32 -Pologne” hiver 1968, nr 28-29 (161-62), s. 13-20 „Dialog” 1969, nr 8, s. 64-74. Przedruk w: Jerzy Grotowski, Tek­ sty z lat 1965-1969, op. cit., s. 61-86 33 Mieczysław Limanowski, Poskramianie węża. Recital taneczny Li­ dii Winogradzkiej w Lutni, „Słowo” 25 VI 1932, nr 147. Przedruk P.S. Państwu Marzenie i Jerzemu Franke dziękuje za zidentyfikowanie (poprzez internet) niektórych książek wyszczególnionych w piśmie Urzędu Celnego w Zgorzelcu. o, że w Ośrodku Badań Twórczości Jerzego Gro­ JACEK DOBROWOLSKI towskiego we Wrocławiu założono grupę gurdżijewowską, nie zaskakuje, jeżeli zna się fascynację tym blagierem, jaką przejawiali zarówno Grotowski, jak Peter Brook. Imponował im swą charyzmą i talentem reżyserowania swego otoczenia, tym niemniej jestem zdumiony, że w ośrodku bądź co bądź naukowym, głosi się czystą szarlatanerię. Poza tym Gurdżijew to już zde­ cydowanie przebrzmiała wielkość. Gurdżijew jest passé. Był on wielokrotnie demaskowany jako narcystyczny tyran i skandalista towarzyski pozujący na jakiegoś orientalnego Cagliostra X X w., a na jego naukach nie pozostawiono suchej nitki. Wielbiciele legendy Gurdżibajarzem. Ponieważ żył w rosyjskiej Armenii, sytuacja jewa obecnie to starsi panowie, którzy potrzebują ado­ życiowa wymagała, by snuł swe opowieści w kilku języ­ racji młodych entuzjastów, by się kreować na wtajem­ kach. Człowiek ten, o którym jego syn napisał bardzo niczonych przewodników duchowych. mało, był jednak dla niego silnym wzorem. W domu Wybitny brytyjski psychiatra A nthony Storr napi­ mówiło się po ormiańsku, jako że m atka była Ormiansał w 1997 r. znakomitą książkę o syndromie guru pt. ką. Gurdżijew twierdził, że władał 18 językami, czego Feet of Clay —Saints, Sinners and Madmen: a Study of nikt - niestety - nie sprawdził, lecz należy w to wątpić, Gurus. Poświęcił on tam Gurdżijewowi cały rozdział. bowiem po rosyjsku i angielsku mówił z błędami. Jego diagnoza jest prosta: psychopatyczny narcyz o du­ Żadnemu z biografów Gurdżijewa nie udało się zre­ żej charyzmie i despotycznym charakterze przejawiają­ konstruować jego wędrówek w poszukiwaniu prawdy, cy cechy paranoidalne. Jego system wierzeniowy okre­ jakie miał odbyć w latach 1887-1911 po Azji Central­ ślił jako urojeniowy. nej, zanim pojawił się jako guru w Moskwie w 1912 r., Moim zdaniem niezdrowe fascynacje Gurdżijewem w wieku, prawdopodobnie, 45 lat. Nikom u nigdy nie można przypisać uleganiu przez jego wyznawców ar­ udało się dotrzeć do tajemniczego bractwa Sarm oung chetypowi maga i czarownika. Zawsze będą ludzie, dla w A fganistanie (założonego jakoby ok. 2500 lat których prawda pozostanie czymś niebywale tajem ni­ czym, ezoterycznym i starożytnym uosabianym przez p.n.e.), w którego głównym klasztorze miał nasz boha­ ter w ciągu trzech miesięcy poznać ostateczną prawdę. jakąś fantastyczną postać. N ikt też nie potwierdził, by Gurdżijew przebywał przez Ojciec Grigorija Gurdżijewa, czyli Georgesa Georkilka lat na dworze ówczesnego Dalajlam y w Lhasie, giadesa (Jorgosa Jorgiadesa), był Grekiem i zawodowym T „Guru Gurdżijew” 169 �165-171 Osinski.ps - 8/31/2006 11:26 AM Jacek Dobrowolski • „GURU GURDŻIJEW’ jako jego doradca, jak twierdził. Zresztą gdyby tak by­ ło, nasz bohater sypałby jak z rękawa opowieściami o Dalajlam ie i lamaizmie. Był w tym jednak, jak na sie­ bie, o dziwo, powściągliwy. N atom iast opowieściami 0 spotkanych innych wybitnych, jego zdaniem, inicjo­ wanych sypał jak z rękawa. Gurdżijew był blagierem, a głód tajemnicy w dobie rozwoju teozofii Heleny Bławackiej i A nny Besant był na salonach Moskwy, Londynu i Paryża ogromny. Pa­ miętajmy, że Towarzystwo Teozoficzne, które powsta­ ło w U S A już w 1875 r., kupiło ziemię w Adyar, w In­ diach, w 1897 r. i tam przeniosło swą centralę. Kto mógł wówczas, egzaltował się opowieściami o tajnych bractwach mahatmów w Himalajach, derwiszach i joginach. Czytając tekst biografa Gurdżijewa Jam esa M oore’a w „K ontekstach”, w którym obficie cytuje on bombastyczne terminy kosmogonii gurdżijewowskiej, nie mogłem powstrzymać się od skojarzeń, że są to parodystyczne, pełne archaizowanych neologizmów kal­ ki terminów teozoficznych i że bawił się on w czarowa­ nie swym systemem mistycyzujących inteligentów spragnionych ezoterycznej inicjacji. Po prostu kom e­ dia! Jest rzeczą niebywałą, że ludzie wrażliwi duchowo, lecz słabi, dawali tak sobą manipulować, tak się poni­ żać i tyranizować. Ba! Byli za to wdzięczni! Miał racje A lbert Cam us, pisząc o duchowej kondycji przeciętne­ go człowieka, że: „Ciężar dni dla człowieka bez Boga 1 pana jest straszliwy” . O to jak guru Gurdżijew zwracał się do swych uczniów: „Jesteś gównem. Jesteś kawałkiem żywego mięsa. W moim kraju płaci się za pozbywanie się ta­ kich jak ty.” Ktoś mógłby powiedzieć, że to tylko terapia szoko­ wa dla ego, jak np. w amerykańskiej psychoanalizie est. D la mnie jednak jest to świadectwo sadomasochistycznych stosunków we wspólnocie, która oficjalnie działała w Fontainebleau pod Paryżem jako Instytut Harmonijnego Rozwoju Człowieka! W takiej wspól­ nocie „duchow o naw iedzonych” uchodzi jedn ak wszystko, ponieważ najbardziej szalone zachowania mistrza kładzie się na karb jego „oświecenia”. Im bardziej Gurdżijew pom iatał swymi uczniami, tym bardziej się nim zachwycali. By zademonstrować swą władzę nad nimi, podczas pokazu „świętych tań­ ców” w Nowym Jorku nie dał im sygnału do zatrzyma­ nia się i wszyscy spadli z estrady, budząc lęk i zachwyt publiczności. Innym razem, siedząc ze swymi uczniami przy stoliku przed słynną paryską „Café de M agot”, sprowokował ich do onanistycznego konkursu na za­ sadzie - kto ma dłuższy wytrysk! Wszystko pour epater les bourgeoisie. Słowem był to filut nie lada. Jego talenty hipnotyzerskie, manipulacyjne, jak i biznesowe (handlował wszystkim, czym się da, od bry­ lantów i dywanów po kawior, a nawet wróblami prze­ malowanymi na żółto, które sprzedawał w południowej Rosji jako „amerykańskie kanarki”) mogą wprawiać w zdumienie, ale kogoś, kto nie wyrzeka się władzy nad innymi, nie sposób jest uznać za prawdziwego przewod­ nika duchowego, lecz jedynie za szelmę-trickstera. Gurdżijew był niebywałym megalomanem i całe je­ go życie polegało na robieniu wrażenia na innych. Bez­ ustannie karmił kult swej osoby sugestywnym wyja­ wianiem „tajem nic”, a przecież ludzie duchowo niesa­ modzielni uwielbiają uchylania im rąbka tajemnic przez ezoteryczny autorytet. Nie przeszkadzało im, że Gurdżijew nadużywał alkoholu (najchętniej pił armaniac oraz xerez, który według niego miał mieć właści­ wości odm ładzające), ani że korzystał z każdej okazji uwodzenia swych wielbicielek, ani też, że miał liczne nieślubne dzieci. Jeden z jego uczniów, który regular­ nie sprzątał pokój „mistrza”, mawiał, że był on tak brudny, jakby w nim żyło zwierzę, i musiał używać dra­ biny by go oczyścić. Wszystko to działo się w kręgach elit intelektual­ nych i artystycznych. Pięknoduchy i moczymordy, znerwicowani artyści i egzaltowane, wyzwolone kobie­ ty, mitomani i „odleciani” poszukiwacze prawdy sta­ nowili orszak Gurdżijewa. Każdy z nich był „kimś” . Je ­ go polska żona Julia Ostrowska twierdziła nawet, że była hrabianką z carskiego dworu w Petersburgu. W Instytucie Harmonijnego Rozwoju Człowieka Gurdżijew stworzył miejsce do medytacji na wzór sufickiego tekke. Sala wysłana orientalnymi dywanami z pięknymi wschodnimi kaligrafiami na ścianach robi­ ła wrażenie na ludziach Zachodu. Choć nie byli w sta­ nie przeczytać ani jednego znaku arabskiego czy per­ skiego pisma, „czuli” mistyczną aurę. Gurdżijew prze­ bierał swych uczniow w szaty sufickiej szkoły Mewlewi/Mewlany, choć uczył ich tańców odmiennych od uprawianych przez tych wirujących derwiszy. Jego wy­ znawcy i biografowie kłócili się o to z jakiej szkoły sufickiej owe tańce się wywodzą. Jeden z nich nawet twierdził, że Gurdżijew nauczył się ich od babilońskie­ go mechanicznego manekina podczas swego pobytu w klasztorze bractwa Sarmoung! Łatwowierność tych ludzi nie dziwi, gdy się wie, że wierzyli zapewnieniom swego mistrza, iż nauki owego bractwa wywodzą się aż z Atlantydy! Gurdżijew był sowizdrzałem, daleko jed­ nak mu do klasy wszędobylskiego Hodżry Masruddina, bohatera sufickich przypowieści. N ie ma jednego źródła nauk Gurdżijewa, bowiem są to synkretyczne nauki teozoficzno-gnostyckie w parasufickiej formie, inspirowane przez wiele rozmaitych doktryn i przefiltrowane przez jego bogatą wyobraźnię. W arto więc zapytać, co o tych naukach myślą praw­ dziwi sufi. Pozwolę sobie przytoczyć dwa świadectwa. Pierwsze, autorstwa sufiego dra Ibrahima Gamarda, tłumacza poezji Dżelal-ud-din-Rumiego - ojca sufic­ kiej szkoły Mewlana, z artykułu Why Gurdzijeff s „Fourth Way" Teachings Are Not Compatible with the Mewlevi Sufi Way, który jest dostępny w internecie. Dr Gam ard wyjaśnia w nim, że z oddzielaniem sufizmu 170 �165-171 Osinski.ps - 8/31/2006 11:26 AM Jacek Dobrowolski • „GURU GURDżIJEW’ od islamu, co robił Gurdżijew, jest jak z oddzielaniem chasydyzmu od judaizmu. Tego się po prostu nie da zrobić. Sufizm to jedna z mistycznych dróg islamu i nie istniał jako jakaś uniwersalistyczna gnoza przed isla­ mem. N atom iast źródeł nauk Gurdżijewa dr Gam ard upatruje w dualistycznym gnostycyzmie typu manichejskiego oraz w teozofii. Drugie świadectwo to wypowiedź żyjącego mistrza sufi Szajcha Hazrata al-Tariqa A zada Rasoola, który dla potrzeb ludzi Zachodu założył w New Delhi The Institute of Search for Truth, gdzie otrzymuje się in­ strukcje w pięciu głównych ścieżkach tej tradycji: Czisti, Kadiri, Mudżaddidi, Nakszbandi i Szadhili. Szajch Rasool m a uczniów w Polsce, którzy m ają niedługo wydać jego książkę Turning toward the Heart. W książce tej czytamy (cytuję fragmenty ze strony internetowej www.sufischool.org/gurddjeff.htm): „N a pytanie czy poszukujący mogą osiągnąć doskonałość poprzez nauki Gurdżijewa” Szajch odpowiedział: «Nie jestem naśladowcą Gurdżijewa, więc nie m o­ gę odpowiedzieć na to pytanie z punktu widzenia oso­ by, która próbowała doskonalić się jego metodami. Wiem, że Gurdżijew podróżował na W schód i osiągnął 2005 rok LX nr 2 (269) Indeks 369403 pewiem wgląd w tamtejsze nauki. Jednakże dla nauczy­ cieli wschodnich, a zwłaszcza bractwa Nakszbandi, jest oczywistym, że Gurdżijew nie ukończył swego sufickiego treningu. Jestem pewien, że to, co Gurdżijew miał do zaoferowania... mogło być użyteczne w danym cza­ sie, ale jako że jego duchowa praca nie była ukończo­ na, nie była ona właściwie i w pełni ro z u m ia n a .. N a ­ rzędzia, które Gurdżijew dostarczył, mogą zabrać ludzi jedynie do pewnego punktu. Z tego, co mogłem wy­ wnioskować i co widziałem osobiście, nie umożliwił on im zakończenia ich podróży. Znam pewną liczbę osób, które studiowały nauki Gurdżijewa, a potem szukały przedstawicieli bractwa Nakszbandi w nadziei odnale­ zienia źródła jego nauk. Ludzie nie szukaliby źródła, je­ śliby byli usatysfakcjonowani tym co już posiadają.»”. Reasum ując, prawdopodobnie nigdy nie dowiemy się, kim byli nauczyciele Gurdżijewa. Podobnie nigdy nie będzie zgody co do tego, kto jest jego prawowitym kontynuatorem z racji rozdrobnienia tych nauk po je ­ go śmierci. Fakt, że nikogo nie uczynił swym następcą, jest bardzo wymowny. Każdy może się bawić w Gurdżijewa, ale musi pamiętać, że będzie musiał też ponieść konsekwencje tej zabawy. Mundus vult decipi. ISSN 1230-6142 Nakład 1000 egz. Cena 15 zł Vat 0% Polska Sztuka Ludowa K onteksty ANTRO PO LO GIA KULTURY ♦ ETNOGRAFIA ♦ SZTUKA GEORGIJ IWANOWIC Z GURDŻIJEW WROCŁAW 2005 GRAIG W SWIECIE IDEI 171 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/24f9b075bfc428091346954d5c5b5630.pdf 49e548152e51ff52d3b9e81c6dd48fa2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6298 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource PSL Konteksty - czasopismo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5874 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006 t.60 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.60 z.3-4, s.3-4 Creator An entity primarily responsible for making the resource PSL Konteksty - redakcja Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Polska Sztuka Ludowa KONTEKSTY ♦ ANTROPOLOGIA KULTURY F ETNOGRAFIA F SZTUKAf 2007 rok ISBN 978 8389 101679 INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK, STOWARZYSZENIE LIBER PRO ARTE S p i s t r e ś c i Zb i g n i e w B e n e d y k t o w i c z Dlaczego Magdaleana Abakanowicz? .......... ........... S u z a n n e Pa g e 5 ........... 7 M a r i u s z H e r m a n s d o r f e r M agdalena A bakan ow icz ................................... ........... 9 R y s z a r d S t a n i s ł a w s k i O kondycji ludzkiej ......................................... ........... 19 W o j c i e c h K r u k o w s k i Pomniki źrodeł.................................................. ........... 23 M a g d a l e n a A b a k a n o w i c z Portret dwudziestokrotny .............................. Sztuka koczownicza ......................................... Nie lubię re g u ł.................................................. Abakany ........................................................... Lina...................................................................... O nietrwałości .................................................. G łow y.................................................................. Postacie siedzące................................................ Embriologia......................................................... Plecy.................................................................... Rysowanie........................................................... O Androgynie.................................................... K atarsis................................................................ Inkarnacje........................................................... N e g e v .................................................................. Kom ary................................................................ W tłumie ........................................................... Głowy rozumne.................................................. Przestrzeń smoka .............................................. Gry wojenne....................................................... Ja p o n ia ................................................................ Projekt dla Hiroszimy ..................................... Sarkofagi............................................................. Aluminium i b rąz.............................................. 1 ........... ........... ........... 27 35 39 ........... 41 ........... 47 ........... 49 ........... 53 ........... 57 ........... 59 ........... 61 ........... 65 ........... 69 ........... 73 ........... 75 ........... 77 ........... 79 ........... 83 ........... 85 ........... 87 ........... 89 ........... 93 ........... 97 ........... 99 ........... 101 �M IC H A E L B r e n s o n M ARY J a n e J a c o b M a gdalena A b a k a n o w ic z JA S IA R J . SE W A R D JO H N S O N , B e ic h a r d t rooke B a r r ie M a g d a l e n a A b a k a n o w i c z i n o w o c z e s n a r z e ź b a ........... F lo s v ita e : K w ia ty M a g d a le n y A b a k a n o w ic z ( p r z e ło ż y ł a K a t a r z y n a S t a n i s z e w s k a ) ................................... 121 R o z m y ś l a n i a .......................................................................................... 129 M a g d a l e n a A b a k a n o w i c z ............................................................ 141 O P rz e strz e n i k a m ie n ia M a g d a le n y A b a k a n o w ic z ( p r z e ło ż y ł M a c i e j B a ń k o w s k i ) JA C Q U IE A splu n d h t a n is ł a w s k i SU Z A N N E L a n d a u 151 .................................................. 155 N i e p o k ó j - K a t a r s i s , R a g a z z i ................................................... 159 G e n i u s lo c i - d o ś w i a d c z e n i e p u s t y n i ( p r z e ło ż y ł M a c i e j B a ń k o w s k i ) .................................................. 163 r ó blew sk a C z y m j e s t A r c h i t e k t u r a a r b o r e a l n a ? .................................... 165 M IC H A E L B r e n s o n I d e a A r c h i t e k t u r y a r b o r e a l n e j ................................................ 169 DANUTA W A ndrzej P in n o M IC H A E L B r e n s o n nten ucci A r b o r e a l e ................................................................................................ 1 7 3 Z w i e r z ę c e r y t u a ł y ( p r z e ło ż y ł M a c i e j B a ń k o w s k i ) ...... 175 o b in s o n W y z n a n i a ( p r z e ło ż y ł M a c i e j B a ń k o w s k i ) ........................ 183 B ech erer W y z n a n i a ( p r z e ło ż y ł M a c i e j B a ń k o w s k i ) ........................ 187 D A V ID R JO SE P H A .................................................. K a m ie n n e w y z n a n ia - w y w ia d z M . A b a k a n o w ic z ( p r z e ło ż y ł M a c i e j B a ń k o w s k i ) R y sz a r d S 105 K A R O L IN A H übner R ó ż n i c a i p o w t ó r z e n i e : n a jn o w s z e r z e ź b y M a g d a l e n y A b a k a n o w i c z ......................................................................................... 199 L e k c j e z a n a t o m i i , c z y li N i e r o z p o z n a n i M a g d a l e n y A b a k a n o w i c z ........................................................................................... Ew a B IE L O W SK A -N O W A K 205 N ie ro z p o z n a n i, A g o r a , V a n c o u v e r A n c e s to r s - ś r e m s k i e r e a l i z a c je M a g d a l e n y A b a k a n o w i c z . ( p r z e ło ż y ł a A l e k s a n d r a R o d z i ń s k a ) M O N IK A M a łk o w sk a ...................................... 2 0 9 G d z ie je s t P a n i d o m ? - w y w ia d z M a g d a le n ą A b a k a n o w i c z (p r z e ło ż y ła A l e k s a n d r a R o d z i ń s k a ) ......... K E V IN N ance 213 R z ę d y b e z g ł o w y c h o lb r z y m ó w w k r a c z a j ą d o P a r k u G r a n t a ................................................................................... 2 1 9 M a gdalena A b a k a n o w ic z C z y m j e s t s z t u k a ? .............................................................................. 2 2 3 2 �Zbigniew Benedyktowicz Zbigniew Benedyktowicz Why Abakanowicz? Dlaczego Abakanowicz? The answer to the titular question (and the reason for the publication of this issue) is obvious. In the autumn of 2005 Magdalena Abakanowicz received the highest prize awarded to living sculptors by their milieu - the highly prestigious International Sculpture Centre’s Lifetime Achievement Award, presented in New York. In November this year, at the same time when this issue is to appear, the Agora project - a composition of a hundred figures cast in iron - will be installed and opened to the public in Grant Park (Chicago). We would like this monographic and bilingual issue devoted to the Artist and her oeuvre, containing texts frequently scattered in assorted catalogues supplementing her successive exhibitions, as well as her own texts and declarations, not only to commemorate Magdalena Abakanowicz but also to accompany her in consecutive shows planned for the coming years. The number of tasks posed by the nearest future - new projects, shows and commissions - appears to be overwhelming... A special feature of the discussed oeuvre lies in the ways in which it is experienced and understood all over the world. The art of Magdalena Abakanowicz possesses its own profound anthropological, symbolic and universal dimension. In this fashion, the presented issue, thanks to the collected texts interpreting her works and the statements made by the artist herself, has become a significant part of a series of our most recent fascicles on the anthropology of the image. It also situates itself in the very centre of our anthropological discussion. Suffice to mention the realisations of various Abakanowicz projects introduced into the landscapes of Tuscany, Japan and Lithuania, and more broadly: Europe, Asia, Australia, and America, to immediately ask about the way in which this art, so deeply embedded in the individual experiences of its author and so closely connected with local culture and experiences, manages to produce such a response among other cultural environments. If the essence of anthropology lies in dialogue, then the works of Magdalena Abakanowicz fully deserve to be described as anthropological art, not merely due to their dialogical character. Their force also lies, as the authors of many of the presented texts noted, in the restoration of the universal dimension, so frequently omitted in latest anthropological interpretations, a trait underlined by Mary Jane Jacob in her study about the Wold Flowers series of drawings (cf. : Flos vitae: Flowers of Magdalena Abakanowicz). ”The validity o f the universal view has been challenged and in many ways stripped of its pre-eminence in recent decades. Critical theory has deconstructed the universalizing impulse, revealing it as generalizations of implicit colonialist arrogance. Culturally specific, site specific, locally specific, community specific: these are the terms that have come into use to differentiate peoples, their cultures and their aesthetic sensibilities. We have recoiled from the “universal” as a functional concept in our multicultural, pluralistic world. Yet some artists - of which Abakanowicz figures among the very few of our time - remind us that “universal” is not a passé notion but an idea essential to the understanding of our humanity. In revealing the aspects we share, the artist plays a critical role in society. Through the singular example, Abakanowicz speaks of all in the genus. A drawing of a flower is never of a particular plant, just as each of the Faces (1981) in her earliest cycle of major drawings are never portraits. Rather, the content of her flowers is of indisputable universal relevance: birth and death, pain and suffering, endurance and transcendence. So one flower tells of all life as one speck o f sand tells of the earth and passage of time. Monumental, not delicate in scale, they have a presence that is capable of taking on other images and more profound themes. In their multiplication, these flowers (or faces and heads, or bodies and backs throughout her oeuvre) comprise a morphology, as the range of forms are not only variants of one another but also transfigurations that move between the micro- and macrocosmic worlds.(...) For Abakanowicz (...) ambiguity allows for self-identification and collective empathy.” Odpowiedź (i przyczyna powstania tego numeru) jest oczywista. Magdalena Abakanowicz jesienią 2005 roku została laureatką najwyż­ szego odznaczenia przyznawanego żyjącym rzeźbiarzom przez ich własne środowisko. Otrzymała prestiżową nagrodę za Osiągnięcia Życia przy­ znawaną przez Międzynarodowe Centrum Rzeźby w Nowym Jorku (In­ ternational Sculpture Center’s Lifetime Achievement Award). Jesienią tego roku, w czasie gdy numer ten ma się ukazać, w listopadzie, nastąpi instalacja i otwarcie jej projektu Agora realizowanego w Grant Park w Chicago. Praca przeznaczona dla Chicago będzie się składać ze stu fi­ gur odlanych z żelaza. Tym monograficznym, dwujęzycznym numerem poświęconym A r­ tystce i jej twórczości, gromadzącym teksty częstokroć rozproszone po katalogach wydawanych z okazji jej kolejnych realizacji i licznych wy­ staw, gromadzącym także jej własne teksty i wypowiedzi, chcemy nie tyl­ ko ją uczcić, ale i towarzyszyć w kolejnych projektach zaplanowanych na następne lata. A tych zadań, jakie stawia wobec niej najbliższa przy­ szłość, nowych projektów, wystaw i zamówień jest wciąż wiele... Szcze­ gólną cechą tej twórczości jest także to, jak przyjmowana, odbierana, przeżywana i rozumiana jest ona na świecie. Sztuka Magdaleny Abaka­ nowicz ma swój głęboki antropologiczny, symboliczny i uniwersalny wy­ miar. W ten sposób numer ten, za sprawą zebranych tu tekstów inter­ pretujących tę twórczość i dzięki wypowiedziom artystki, staje się jedno­ cześnie istotnym głosem, i znacząco wpisuje się w cykl ostatnich zeszy­ tów naszego pisma poświęconych antropologii obrazu. A także wchodzi w sam środek naszych antropologicznych dyskusji. Wystarczy wspo­ mnieć realizacje projektów Abakanowicz wpisane w krajobraz, Toskanii, Japonii, Izraela, Litwy, szerzej: Europy, Azji, Australii, Ameryki, by od razu zapytać jak to się dzieje, że sztuka ta tak mocno zakorzeniona w przeżyciu i doświadczeniu jednostkowym, indywidualnym autorki, tak głęboko związana z kulturą lokalną i doświadczeniem lokalnym, spotyka się z takim odzewem w innych środowiskach kulturowych. Jeśli istotą antropologii kultury jest dialog, to twórczość Magdaleny Abakanowicz, nie tylko ze względu na ten jej dialogiczny charakter, w pełni zasługuje na miano sztuki antropologicznej. Ale także, jak zwraca na to uwagę wielu autorów zgromadzonych tu tekstów, jej siłą jest przywracanie jak­ że często zapoznawanego ostatnio w ujęciach antropologicznych wymia­ ru uniwersalnego. Pisze o tym w zamieszczonym tu studium o cyklu ry­ sunków Abakanowicz Dzikie kwiaty Mary Jane Jacob (porównaj dalej: Flos vitae: Kwiaty Magdaleny Abakanowicz): „Słuszność perspektywy uniwersalnej została w ciągu ostatnich dzie­ sięcioleci zakwestionowana i różnymi drogami spycha się ją na dalszy plan. Teoria krytyczna zdekonstruowała impuls uniwersalistyczny, uka­ zując go jako generalizację rodem ze ślepej arogancji kolonialisty. Specy­ fika kulturowa, specyfika terenowa, specyfika lokalna, specyfika wspól­ noty: oto terminy, które pojawiły się w użyciu, aby rozróżniać ludzi, ich kultury i ich estetyczne wrażliwości. Odstąpiliśmy od „uniwersalnego” jako funkcjonalnego pojęcia w naszym wielokulturowym, pluralistycz­ nym świecie. Jeszcze tylko niektórzy artyści - wśród których, bardzo dziś nielicznych, figuruje Abakanowicz - przypominają nam, że „uniwersal­ ne” to nie idea passé, lecz myśl zasadnicza, niezbędna do zrozumienia na­ tury człowieka. W odkrywaniu tych aspektów, które ze sobą dzielimy, ar­ tysta spełnia w społeczeństwie rolę krytyka. Poprzez pojedynczy przykład, Abakanowicz mówi o wszystkim z je­ go kategorii. Rysunek kwiatu nie jest nigdy poszczególną rośliną, tak sa­ mo, jak żadna z Twarzy (1981), wczesnego cyklu głównych rysunków ar­ tystki, nigdy nie jest portretem. Istotą jej kwiatów jest raczej ich nieza­ przeczalne odniesienie uniwersalne: narodziny i śmierć, ból i cierpienie, trwanie i transcendencja. Jeden kwiat opowiada więc o całym życiu, tak jak jedno ziarnko piasku opowiada o ziemi i upływie czasu. Nie filigrano­ we, lecz monumentalne w swojej skali, posiadają obecność zdolną do przyjmowania innych wyobrażeń i podejmowania głębszych tematów. W swoim namnożeniu kwiaty te (lub twarze i głowy, czy też ciała i ple­ cy z dorobku artystki) mieszczą w sobie morfologię, podobnie jak w ga­ mie form, nie są tylko swoimi wzajemnymi wariantami, lecz także transfiguracjami, które przemieszczają się pomiędzy mikro- i makrokosmicznym światem. (...) Dla Abakanowicz (...) wieloznaczność pozwala na samoidentyfikację i zbiorową empatię.” The editors express their gratitude to all the authors of the collected texts and the photographs, as well as the publishers whose consent to include original versions of the texts and their translations into Polish and English has greatly contributed to the appearance of this issue. Special thanks go to Danuta Wróblewska and Wiesława Wierzchowska for their inspiration and initiative, and to Ms Katarzyna Staniszewska and Artur Starewicz for their valuable editorial cooperation. Redakcja składa serdeczne podziękowanie wszystkim autorom ze­ branych tu tekstów, autorom fotografii, domom wydawniczym, wszyst­ kim, którzy udzielili zgody na publikacje ich oryginalnych wersji i tłuma­ czeń w języku polskim i angielskim, i przyczynili się do powstania tego numeru. Szczególne podziękowania składamy Danucie Wróblewskiej i Wiesławie Wierzchowskiej, z których inspiracji i inicjatywy numer ten powstał. Za owocną współpracę redakcyjną w przygotowaniu tego wy­ dawnictwa dziękujemy Pani Katarzynie Staniszewskiej i Arturowi Starewiczowi. 5 �Z uroczystości przyznania Magdalenie Abakanowicz doktoratu honoris causa w Royal Collage of Art, London, 1974. Ceremony of receiving honoris causa doctorate by Magdalena Abakanowicz from Royal Collage of Art, London, 1974. 6 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5d0a6880519f9d9dfd9f6ad4f427838c.pdf 2c62866674a0927f2b97bc302bccc101 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6299 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource Abakanowicz, Magdalena (1930- ) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5875 Title A name given to the resource [brak tytułu] / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006 t.60 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.60 z.3-4, s.7-8 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pagé Suzanne Language A language of the resource pol, ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SUZANNE PAGE M agdalena Abakonowicz: début des années 80, années no­ ires en Pologne, son exposition à Paris, comme l’implosion d’une bombe dans son message venu de derrière le Ride­ au de fer. Message sur le destin de l’homme dont elle impose, face à la Foule sans Tête, la résistance silencieuse. Seule, elle a osé porter témoignage pour hier et aujourd’hui de l’impérieuse injonction de l’un contre tous. Belle, forte, frontale, à cette image, elle force depuis toujours to­ ute mon admiration. M agdalena Abakanowicz: początek lat 80., czarne lata w Polsce, jej wystawa w Paryżu jak eksplozja bomby w swoim przesłaniu spoza “Żelaznej Kurtyny”. Przesłaniu o losie człowieka wobec bezgłowego tłumu, któremu przeciwstawia swój milczący opór. Samotnie ośmielała się nieść świadectwo jed­ nostki wobec wszystkich - za wczoraj i za dziś. Piękna, silna, z podniesioną głową, zjednoczona z tym wizerunkiem od zawsze włada moją wyobraźnią. Tekst wygłoszony podczas ceremonii wręczenia nagrody za Osiągnięcia Życia, przy­ znanej przez International Sculpture Center w Nowym Jorku, 20 września 2005 r. M agdalena Abakanowicz: in the beginning of the Eighties, black period in Poland, her exhibition in Paris like the implosion of a bomb carrying the message coming from the other side of the Iron Curtain. A message about destiny of mankind on which she imposed - against the crowd without head her silent resistance. She, and she alone, has dared to bear witness - yesterday as today - to the urgent command of one against all. BeautifUl, strong, head-on, corresponding to this image, she com­ mands since ever my entre admiration. The speech delivered during the ceremony of giving the Lifetime Achievement Award granted by the International Sculpture Center, New York, September 20, 2005. 7 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/42ba97b57c06abad8e634d1ef72fe6f7.pdf d339299ca73a87d2f539a194f8dda21b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4982 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Subject The topic of the resource badania etnograficzne Mongolia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4621 Title A name given to the resource Sprawozdania/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.4; s.242 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S JACEK P R A W O Z D A N I A OLĘDZKI B A D A N I A E T N O G R A F I C Z N E Na początku lat sześćdziesiątych w warszawskim ośrod­ ku naukowym s f o r m u ł o w a n y został pierwszy w historii etnografii polskiej program zespołowych wypraw ba­ dawczych do pozaeuropejskich stref kulturowych. Miał on być zrealizowany w y ł ą c z n i e w oparciu o możliwości i środki krajowe w ramach współpracy naukowej m i ę ­ dzy polską a mongolską A k a d e m i ą Nauk. Autorem tego ambitnego programu był prof, dr W. Dynowski. Zainteresowania Dalekim Wschodem łączą się ściśle u prof. Dynowskiego z jego biografią. Urodzony w Charbinie, spędził młodość na terenach Mandżurii. Miał możność przebywania w Mongolii już na początku lat dwudziestych. Poznał w młodości Kamczatkę, Chiny i Japonię. Znane są Dynowskiemu dobrze rosyjskie i radzieckie środowiska naukowe, a najważniejsze — ich p i ś m i e n n y dorobek, który w badaniach Dalekiego Wschodu zajmuje w nauce ś w i a t o w e j czołową pozycję. Wyrazem zainteresowań uczonego były prowadzone przezeń w y k ł a d y na Uniwersytecie Warszawskim, w których wiele uwagi poświęcał kulturze l u d ó w ugrofiń­ skich, tiurskich i syberyjskich. Na takim szerokim tle zainteresowań naukowych zrodziła się decyzja pierwszej podróży do Mongolii w 1963 roku. Patronat nad tym przedsięwzięciem objął I H K M P A N . Warto dodać, że w tym czasie nie istniał jeszcze jakikolwiek zespół w c z e ś n i e j stworzony, który mógłby podjąć się realizacji tego odpowiedzialnego przedsię­ wzięcia. Zespół taki skompletowany został z osób „ w y ­ pożyczonych" z zakładów archeologii i etnografii I H K M P A N . Do pierwszej ekspedycji rozpoznawczej na tereny Buriacji i Mongolii w ł ą c z o n y został Jan Machnik — w ó w c z a s magister archeologii — zajmujący się bada­ niami kultur ludów koczowniczych w epoce neolitu, oraz autor niniejszej notatki — pracownik Zakładu Etno­ grafii Polski w Warszawie. Trasa pierwszej podróży biegła z Irkucka (rejonu nad Bajkałem) przez U ł a n - U d e do Ułan-Bator. Na te­ renie Mongolii bardziej szczegółową penetracją roz­ poznawczą objęty został rejon dawnego Karakorum oraz a j m a k ó w środkowogobijskiego i centralnego. Wynikiem tej pierwszej podróży było przede wszystkim s f o r m u ł o ­ wanie szczegółowych zadań i p l a n ó w badawczych 'na następne 5 lat. W 1964 roku podpisana została w Ułan-Bator umowa o współpracy naukowej m i ę d z y Polską a Mongolską A k a d e m i ą Nauk. W t y m ż e roku p o w o ł a n y został Zakład Etnografii Powszechnej I H K M P A N w Warszawie, który stał s i ę organizatorem dalszych wypraw. W Zakładzie К W M O N G O L I I tym znalazł zatrudnienie jeden stały pracownik etato­ wy — mgr socjologii Danuta Markowska. W 1965 roku D. Markowska oraz L . Godlewski — w ó w c z a s magister archeologii — włączeni zostali w skład drugiej ekspedycji naukowej do Mongolii. W 1966 roku do prac zespołu włącza się dr Zofia Sokolewicz, pracownik Katedry Etnografii UW, a w 1967 roku — stypendysta w Zakładzie Etnografii Powszechnej, m a ­ gister etnografii Sławoj Szynkiewicz. W 1968 r. plano­ wany jest ostatni zespołowy wyjazd do Mongolii. Po­ ś w i ę c o n y on będzie — podobnie jak dwa poprzednie — w y ł ą c z n i e badaniom etnograficznym. W stosunku do pierwszej podróży trasy kolejnych ekspedycji zostały znacznie rozszerzone. Ogółem wszyscy członkowie wypraw przebyli ok. 260 tysięcy kilometrów. Dzięki nowoczesnym środkom lokomocji (samolot, w o j ­ skowy samochód terenowy) udało s i ę spenetrować rejo­ ny gór Sajańskich i jeziora Chubsuguł, prowadzić b a ­ dania w okolicach Kobdo, Cecerlegu, Arbajchere, M u renu i Mandał-Gobi. W centralnym ajmaku w somonie Bajan, gdzie znajduje s i ę spółdzielnia pasterska im. Przyjaźni Mongolsko-Polskiej, zorganizowano paromie­ sięczne badania stacjonarne. Ich wyniki będą podstawą specjalnej monografii poświęconej temu rejonowi Mon­ golii. Owocem dotychczasowych prac jest przede wszyst­ kim najnowsza praca Witolda Dynowskiego — Współ­ czesna Mongolia (Wrocław 1968). Od czasu wybuchu wojny jest to pierwsza publi­ kacja książkowa tego autora. Wyraża się w niej szcze­ gólnie wyraziście rozwój możliwości celów i ambicji badawczych, jaki nastąpił w naszej nauce w ostatnim ćwierćwieczu. Ale jest to zarazem książka manifestu­ jąca sukces indywidualny uczonego. W burzliwym okre­ sie kształtowania się myśli humanistycznej, ścierania się różnych k i e r u n k ó w naukowych — autor zajmuje k o n s t r u k t y w n ą pozycję poznawczą. Udostępnia nieznaną prawie zupełnie dziedzinę wiedzy etnograficznej, stwa­ rzając tym samym p o d s t a w ę do realizacji zamierzeń naukowych przez szeroką rzeszę etnografów polskich. W chwili obecnej członkowei ekspedycji złożyli do druku kilkanaście opracowań różnych dziedzin i zagad­ nień związanych ze współcześnie formującą się kulturą szerokich mas pasterskich Mongolii. Opracowania te mają ambicje rozważań teoretycznych opartych tia szczegółowym materiale z systematycznie prowadzonych badań terenowych. Prace ekspedycji u k a z y w a ć się będą sukcesywnie w zeszytach Biblioteki Etnografii Polskiej pod t y t u ł e m Studia mongolskie. N К za okres VII - IX 1967 Dnia 25 października zmarł doc. mgr Marian Sobieski, muzykolog, folklorysta, wybitny znawca pol­ skiej muzyki ludowej. J u ż w czasie studiów inwentaryzował zabytki muzyki ludowej Wielkopolski, od 242 1950 r. jako kierownik Pracowni Badania Polskiej Muzyki Ludowej Instytutu Sztuki P A N podjął k i l ­ kunastoletnią akcję gromadzenia materiałów z dziedziny polskiego folkloru muzycznego. Wspólnie z ż o ­ ną J a d w i g ą Sobieską opublikował szereg prac etnomuzykologicznych, w tym również kilka artykułów w „Polskiej Sztuce Ludowej". B y ł jednym z c z ł o n k ó w Komitetu R e ­ dakcyjnego Dziel Wszystkich O s k ą - � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8e6780b6e9ad5cd2abda5b9076fdcc43.pdf b78468eb9be7123a3ba7168c4c568977 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4983 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4622 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.4; s.243-244 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S JACEK P R A W O Z D A N I A OLĘDZKI B A D A N I A E T N O G R A F I C Z N E Na początku lat sześćdziesiątych w warszawskim ośrod­ ku naukowym s f o r m u ł o w a n y został pierwszy w historii etnografii polskiej program zespołowych wypraw ba­ dawczych do pozaeuropejskich stref kulturowych. Miał on być zrealizowany w y ł ą c z n i e w oparciu o możliwości i środki krajowe w ramach współpracy naukowej m i ę ­ dzy polską a mongolską A k a d e m i ą Nauk. Autorem tego ambitnego programu był prof, dr W. Dynowski. Zainteresowania Dalekim Wschodem łączą się ściśle u prof. Dynowskiego z jego biografią. Urodzony w Charbinie, spędził młodość na terenach Mandżurii. Miał możność przebywania w Mongolii już na początku lat dwudziestych. Poznał w młodości Kamczatkę, Chiny i Japonię. Znane są Dynowskiemu dobrze rosyjskie i radzieckie środowiska naukowe, a najważniejsze — ich p i ś m i e n n y dorobek, który w badaniach Dalekiego Wschodu zajmuje w nauce ś w i a t o w e j czołową pozycję. Wyrazem zainteresowań uczonego były prowadzone przezeń w y k ł a d y na Uniwersytecie Warszawskim, w których wiele uwagi poświęcał kulturze l u d ó w ugrofiń­ skich, tiurskich i syberyjskich. Na takim szerokim tle zainteresowań naukowych zrodziła się decyzja pierwszej podróży do Mongolii w 1963 roku. Patronat nad tym przedsięwzięciem objął I H K M P A N . Warto dodać, że w tym czasie nie istniał jeszcze jakikolwiek zespół w c z e ś n i e j stworzony, który mógłby podjąć się realizacji tego odpowiedzialnego przedsię­ wzięcia. Zespół taki skompletowany został z osób „ w y ­ pożyczonych" z zakładów archeologii i etnografii I H K M P A N . Do pierwszej ekspedycji rozpoznawczej na tereny Buriacji i Mongolii w ł ą c z o n y został Jan Machnik — w ó w c z a s magister archeologii — zajmujący się bada­ niami kultur ludów koczowniczych w epoce neolitu, oraz autor niniejszej notatki — pracownik Zakładu Etno­ grafii Polski w Warszawie. Trasa pierwszej podróży biegła z Irkucka (rejonu nad Bajkałem) przez U ł a n - U d e do Ułan-Bator. Na te­ renie Mongolii bardziej szczegółową penetracją roz­ poznawczą objęty został rejon dawnego Karakorum oraz a j m a k ó w środkowogobijskiego i centralnego. Wynikiem tej pierwszej podróży było przede wszystkim s f o r m u ł o ­ wanie szczegółowych zadań i p l a n ó w badawczych 'na następne 5 lat. W 1964 roku podpisana została w Ułan-Bator umowa o współpracy naukowej m i ę d z y Polską a Mongolską A k a d e m i ą Nauk. W t y m ż e roku p o w o ł a n y został Zakład Etnografii Powszechnej I H K M P A N w Warszawie, który stał s i ę organizatorem dalszych wypraw. W Zakładzie К W M O N G O L I I tym znalazł zatrudnienie jeden stały pracownik etato­ wy — mgr socjologii Danuta Markowska. W 1965 roku D. Markowska oraz L . Godlewski — w ó w c z a s magister archeologii — włączeni zostali w skład drugiej ekspedycji naukowej do Mongolii. W 1966 roku do prac zespołu włącza się dr Zofia Sokolewicz, pracownik Katedry Etnografii UW, a w 1967 roku — stypendysta w Zakładzie Etnografii Powszechnej, m a ­ gister etnografii Sławoj Szynkiewicz. W 1968 r. plano­ wany jest ostatni zespołowy wyjazd do Mongolii. Po­ ś w i ę c o n y on będzie — podobnie jak dwa poprzednie — w y ł ą c z n i e badaniom etnograficznym. W stosunku do pierwszej podróży trasy kolejnych ekspedycji zostały znacznie rozszerzone. Ogółem wszyscy członkowie wypraw przebyli ok. 260 tysięcy kilometrów. Dzięki nowoczesnym środkom lokomocji (samolot, w o j ­ skowy samochód terenowy) udało s i ę spenetrować rejo­ ny gór Sajańskich i jeziora Chubsuguł, prowadzić b a ­ dania w okolicach Kobdo, Cecerlegu, Arbajchere, M u renu i Mandał-Gobi. W centralnym ajmaku w somonie Bajan, gdzie znajduje s i ę spółdzielnia pasterska im. Przyjaźni Mongolsko-Polskiej, zorganizowano paromie­ sięczne badania stacjonarne. Ich wyniki będą podstawą specjalnej monografii poświęconej temu rejonowi Mon­ golii. Owocem dotychczasowych prac jest przede wszyst­ kim najnowsza praca Witolda Dynowskiego — Współ­ czesna Mongolia (Wrocław 1968). Od czasu wybuchu wojny jest to pierwsza publi­ kacja książkowa tego autora. Wyraża się w niej szcze­ gólnie wyraziście rozwój możliwości celów i ambicji badawczych, jaki nastąpił w naszej nauce w ostatnim ćwierćwieczu. Ale jest to zarazem książka manifestu­ jąca sukces indywidualny uczonego. W burzliwym okre­ sie kształtowania się myśli humanistycznej, ścierania się różnych k i e r u n k ó w naukowych — autor zajmuje k o n s t r u k t y w n ą pozycję poznawczą. Udostępnia nieznaną prawie zupełnie dziedzinę wiedzy etnograficznej, stwa­ rzając tym samym p o d s t a w ę do realizacji zamierzeń naukowych przez szeroką rzeszę etnografów polskich. W chwili obecnej członkowei ekspedycji złożyli do druku kilkanaście opracowań różnych dziedzin i zagad­ nień związanych ze współcześnie formującą się kulturą szerokich mas pasterskich Mongolii. Opracowania te mają ambicje rozważań teoretycznych opartych tia szczegółowym materiale z systematycznie prowadzonych badań terenowych. Prace ekspedycji u k a z y w a ć się będą sukcesywnie w zeszytach Biblioteki Etnografii Polskiej pod t y t u ł e m Studia mongolskie. N К za okres VII - IX 1967 Dnia 25 października zmarł doc. mgr Marian Sobieski, muzykolog, folklorysta, wybitny znawca pol­ skiej muzyki ludowej. J u ż w czasie studiów inwentaryzował zabytki muzyki ludowej Wielkopolski, od 242 1950 r. jako kierownik Pracowni Badania Polskiej Muzyki Ludowej Instytutu Sztuki P A N podjął k i l ­ kunastoletnią akcję gromadzenia materiałów z dziedziny polskiego folkloru muzycznego. Wspólnie z ż o ­ ną J a d w i g ą Sobieską opublikował szereg prac etnomuzykologicznych, w tym również kilka artykułów w „Polskiej Sztuce Ludowej". B y ł jednym z c z ł o n k ó w Komitetu R e ­ dakcyjnego Dziel Wszystkich O s k ą - �га Kolberga, zaplanowana seria pt. „Polaka pieśń i muzyka ludo­ wa", której był redaktorem naczel­ nym, nie ukazała się za jego życia. Olbrzymi wkład w dokumentowa­ nie polskiego folkloru muzycznego zyskał Mu miano „nowego K o l ­ berga". Konferencje, muzeów zjazdy, działalność Muzeum Etnograficzne w T o r u ­ niu zdobyło pierwsze miejsce w skali m u z e ó w o k r ę g o w y c h i specja­ listycznych we współzawodnictwie zorganizowanym przez Zarząd M u ­ zeów i Ochrony Z a b y t k ó w przy Min. Kult. i Sztuki. Nagroda została przyznana za różnorodne akcje nau­ kowe i popularyzatorskie. Muzeum zgromadziło 9 tysięcy zabytków z Polski północnej, posiada bogate archiwum z nagraniami muzyki, pieśni i zapisami tańców. Jedną z udanych akcji był ogłoszony w zeszłym roku konkurs na gromadze­ nie i zapisywanie przez ludność w i e j s k ą rodzimego folkloru s ł o w ­ nego. Oceniono wysoko również koncepcję utworzenia skansenu przymuzealnego w centrum miasta. Skansen stanowić będzie zamknięty zespół muzealny odcięty od miasta zielenią. * Zespół przy muzeum w Łańcucie opracowuje koncepcję organizacji skansenu cerkiewek bieszczadzkich. Powstanie on w rejonie Smolnika n/Sanem, zgrupowane zostaną tam cerkiewki z Bieszczadów i Beskidu Niskiego. Część obiektów będzie wyposażona w ikony znajdujące się w zbiorach muzeum łańcuckiego. * W m i e j s c o w o ś c i Bęsia (woj. olsztyń­ skie) powstaje muzeum m ł y n a r s t w a . Będzie się mieścić w zabytkowym 4-piętrowym wiatraku „holender­ skim". Organizator muzeum, dr Franciszek Klonowski z Muzeum Mazurskiego, zamierza doń prze­ nieść najciekawsze eksponaty m ł y ­ narskie z Warmii i Mazur. * Studenci Katedry Etnografii S ł o ­ wian U J w czasie dwutygodniowe­ go obozu letniego prowadzili bada­ nia terenowe i zbierali eksponaty dla powstającego w Lanckoronie muzeum etnograficznego. Etnogra­ fowie pod kierownictwem mgra J a ­ na Bujaka zebrali ponad 300 eks­ p o n a t ó w z zakresu kultury ludowej i mieszczańskiej. * 15 i 16 września obradowało w Kielcach i Opocznie sympozjum po­ ś w i ę c o n e tematowi „Wieś zabytko­ wa — ośrodkiem turystyki", zor­ ganizowane przez Zarząd M u z e ó w i Ochrony Z a b y t k ó w oraz Prezy­ dium W R N w Kielcach. Na sym­ pozjum przedyskutowano zagadnie­ nia związane z zachowaniem i udo­ stępnieniem społeczeństwu zabyt­ k ó w budownictwa i twórczości l u ­ dowej. Po referatach i dyskusji za­ proszeni goście zwiedzali zabytko­ we wsie regionu świętokrzyskiego i opoczyńskiego, m.in. znany ośro­ dek garncarski w Chałupkach, od­ wiedzili również rzeźbiarza Józefa Piłata w Dębskiej Woli. * 20 września obradowała w No­ wym Dworze G d a ń s k i m sesja popu­ larnonaukowa poświęcona proble­ mowi badań nad folklorem Ziemi Żuławskiej. Kierownik działu etno­ grafii Muzeum Pomorskiego dr L o n ­ gin Malicki w y g ł o s i ł referat pt. „Stan i potrzeby badań nad fol­ klorem regionu żuławskiego". D y s ­ kutowano możliwości konserwacji i zabezpieczenia budownictwa re­ gionalnego Żuław, szczególnie uni­ kalnych okazów domów podcienio­ wych. Wysunięto postulat organi­ zowania izb regionalnych i m a ł y c h muzeów wiejskich. * W Sejnach odbyły się w sierpniu uroczystości związane z 10-leciem Litewskiego Towarzystwa Społecz­ no-Kulturalnego. Z inicjatywy T o ­ warzystwa powstał zespół taneczny i kapela grająca na litewskich i n ­ strumentach ludowych, członkowie rozpowszechniają ludowe wzory tkanin, propagują litewską sztukę ludową. Wystawy, konkursy, i dni folkloru festiwale Od maja do k o ń c a czerwca M u ­ zeum Kujawskie we Włocławku eksponowało w świetlicach szkol­ nych Włocławka i powiatu wysta­ w ę pn. „Sztuka ludowa na K u j a ­ wach". Ekspozycja obejmowała przedmioty z zakresu rzeźby, garn­ carstwa, stroju, haftu, sprzętarstwa oraz zdobnictwa wnętrza (bukiety sztucznych k w i a t ó w , pająki, malo­ wanki na papierze). Pokazano r ó w ­ nież malowany fajans, plecionki oraz model w n ę t r z a izby kujawskiej. Wygłoszono prelekcje i odczyty dla młodzieży i dorosłych o kujawskiej sztuce ludowej. * W lipcu w łazienkowskiej K o r ­ degardzie w Warszawie czynna była wystawa rzeźby ludowej Konstan­ tego Kruły z B ł a ż o w e j (woj. rze­ szowskie). W y s t a w ę zorganizowało T P S P przy współudziale Towarzy­ stwa Łączności z Polonią Zagranicz­ ną. Obok rzeźb w drewnie Kruła pokazał kompozycje z korzeni; ca­ łość wystawionych eksponatów przekazał jako dar dla Polonii ame­ rykańskiej. * W lipcu w galerii sztuki na M D M w Warszawie czynna była I Ogól­ nopolska Wystawa Pamiątek. Był to przegląd osiągnięć w dziedzinie pamiątkarstwa; pokazano ok. 4 tys. wzorów. Szczególnie ł a d n e b y ł y w y ­ roby z drewna — solnice, miniatury naczyń domowych oraz gustowne pamiątki ze skóry. W dziale metalo­ plastyki pokazano filigranową bi­ żuterię Horaka z Cieszyna. Wysta­ w ę zorganizowała Cepelia z okazji Międzynarodwoego Roku Turystyki. * W ramach obchodzonych w lipcu Dni Chojnic odbyło się wiele imprez zorganizowanych przez Chojnickie Towarzystwo Kultury. Zorganizo­ wano spotkanie twórców ludowych powiatu chojnickiego, na którym omówiono problemy opieki i popu­ laryzacji kaszubskiej twórczości l u ­ dowej. * Borowieckie Towarzystwo K u l ­ tury zorganizowało z okazji Dni Borów Tucholskich (lipiec) sesję poświęconą zabytkom powiatu tu­ cholskiego oraz w y s t a w ę haftu arty­ stycznego. W czasie trwania Dni wystąpił znany zespół pieśni i t a ń ­ ca „Pałuki" z K c y n i . * W lipcu czynna była w Olszty­ nie wystawa dwuosnowowych dy­ w a n ó w białostockich. Wystawa od­ zwierciedlała przemiany. jakim uległo wzornictwo i koloryt tkanin kurpiowskich i sokolskich. * Prez. W R N , Cepelia, B W A i Izba Rzemieślnicza w Zielonej Górze ogłosiły konkurs sztuki ludowej na Ziemi Lubuskiej. Celem konkursu jest wyłonienie utalentowanych twórców ludowych, którzy propa­ gowaliby sztukę l u d o w ą w woj. zielonogórskim. * Od czerwca do września, podob­ nie jak w ubiegłym roku, barka „Złota Kaczka" odwiedziła miasta i miasteczka nadodrzańskie z w y ­ stawą pn. „Kultura ludowa Pod­ hala". Od 4 do 26 lipca wystawa otwarta była we Wrocławiu. Był to ostatni rok bardzo cennej inicja­ tywy wystawienniczej P a ń s t w o w e ­ go Muzeum Etnograficznego w W a r ­ szawie. Wystawy na barce nie będą już organizowane. * W lipcu w Warszawie, w Domu Kultury Radzieckiej, czynna była wystawa narodowych strojów or­ miańskich zorganizowana z okazji Dni Armenii. Zaprezentowano k i l ­ kanaście k o m p l e t ó w stroju, przede wszystkim kobiecego, z bogatym zdobieniem haftem złotym i srebr­ nym. * W krakowskim Pałacu Sztuki czynna była w lipcu i sierpniu w y ­ stawa malowanek zalipiańskich. Na wystawie pn. „Kwiaty wsi polskiej" pokazano, obok starych malowanek ze zbiorów W. Hickla, w s p ó ł c z e s n e makatki na płótnie z jeleniami, pawiami i kogutami. K i l k a razy w czasie trwania wystawy organizo­ wano kiermasze malowanek w y k o ­ nywanych na miejscu przez zalipiańskie artystki. * W P D K w Augustowie czynna była w sierpniu wystawa sztuki ludowej Białostoczyzny. Na wysta­ wie pokazano g ł ó w n i e prace nowe z zakresu tkactwa, plecionkarstwa, garncarstwa, rzeźby, sztuki obrzę­ dowej oraz wyroby z drewna. W dziale tkactwa szczególnie ciekawe 243 �b y ł y d y w a n y dwuosnowowe i „ s e j paki". * W Domu A r t y s t y Plastyka w W a r ­ szawie otwarto w sierpniu w y s t a ­ w ę ludowej g r a f i k i w i e t n a m s k i e j . Wszystkie prace s t a n o w i ł y k o l e k c j ę C z e s ł a w a Siemiarczuka; b y ł y to eks­ ponaty z r ó ż n y c h o k r e s ó w histo­ rycznych, twórczość anonimowych autorów. Muzeum w Ł o w i c z u zroganizow a ł o w sierpniu w y s t a w ę c e r a m i k i bolimowskiej rodzeństwa Konop­ czyńskich, k t ó r z y w t y m r o k u ob­ chodzą pięćdziesięciolecie pracy za­ wodowej. Wystawa przedstawiała dorobek artystyczny r o d z e ń s t w a od f o r m sprzed I w o j n y ś w i a t o w e j do współczesnych. * W P D K w M y ś l e n i c a c h otwarta b y ł a w lipcu i sierpniu p o k o n k u r ­ sowa wystawa twórczości amator­ skiej i ludowej. Bogato prezento­ w a ł się dział haftu, w k t ó r y m zgro­ madzono prace n a d e s ł a n e na ogło­ szony w zeszłym r o k u k o n k u r s na n a j p i ę k n i e j s z y haft ludowy. * W dniach od 13 do 20 sierpnia o d b y w a ł y się w W i ś l e obchody T y ­ godnia K u l t u r y Beskidzkiej. O p r ó c z okolicznych zespołów regionalnych, z a p r e z e n t o w a ł y s w ó j program zespo­ ły s ł o w a c k i e i czeskie, belgijski, zespół górali z Polskiego Z w i ą z k u K u l t u r a l n o - o ś w i a t o w e g o w Czecho­ s ł o w a c j i oraz zespół „Harnasie" z Poronina. Ponadto zorganizowano pokazy stroju w i ś l a ń s k i e g o i cie­ szyńskiego. W w i ś l a ń s k i m muzeum oprócz s t a ł e j ekspozycji k u l t u r y ludowej regionu otwarto okolicznościową w y s t a w ę r z e ź b y ludowej. Pokazano m . i n . prace J. K a w u l o k a , J. Bocka i F. Gluzy. T y d z i e ń K u l t u r y Bes­ kidzkiej zakończono pochodem góralskim połączonym z obrzędem dożynkowym. * W salach w y s t a w o w y c h Domu C h ł o p a w Warszawie otwarta b y ł a w sierpniu w y s t a w a r z e ź b y A n t o ­ niego Skoczka — artysty z pogra­ nicza sztuki ludowej i naiwnej. W y ­ stawa pn. „ K o b i e t a wiejska i jej praca" o b e j m o w a ł a 15 rzeźb w drewnie o b r a z u j ą c y c h c y k l codzien­ nych zajęć kobiety. W L a v a l (Francja) otwarto p i e r w ­ sze na ś w i e c i e muzeum sztuki n a i w ­ nej. Mieści się ono w X I I I - w i e c z n y m zamku, obejmuje na razie 100 o b r a z ó w , w ś r ó d nich „ Ż n i w a w żarniku" Celnika Rouseau. M u ­ zeum p o w s t a ł o z i n i c j a t y w y jednego z malarzy n a i w n y c h , Jules Lefranca. * W pierwszej dekadzie w r z e ś n i a o d b y ł y się w Bieczu D n i F o l k l o r u P o g ó r z a . Na r y n k u bieckim w y s t ą ­ piły liczne zespoły regionalne. * We w r z e ś n i u obchodzono r ó w n i e ż Dni Sieradza i Ziemi Sieradzkiej. Z okazji D n i przygotowano wiele imprez artystycznych, m.in. w m u ­ zeum została otwarta wystawa g a r n ­ carstwa i t k a n i n l u d o w y c h regio­ n ó w w o j . łódzkiego. * W sierpniu w Muzeum w Ł ę c z ­ nej czynna była wystawa pn. „Sztuka ludowa Lubelszczyzny", zorganizowana przez dział etno­ graficzny muzeum o k r ę g o w e g o w L u b l i n i e w s p ó l n i e z Muzeum w Ł ę c z n e j . Na w y s t a w i e pokazano eksponaty z dziedziny tkactwa, stro­ je ludowe, plecionkarstwo, w y c i ­ n a n k i i rzeźby. * W lokalu TPSP w Warszawie czynna b y ł a we w r z e ś n i u wystawa trzech r z e ź b i a r z y a m a t o r ó w , laurea­ t ó w Festiwalu Kulturalnego Z w i ą z ­ k ó w Zawodowych: Józefa Birosa, Kazimierza Walukiewicza i E d w a r ­ da K o ł a c z a . Ekspozycja pn. „Rzeźba w drewnie" o b e j m o w a ł a nagrodzo­ ne na festiwalu prace. * Tegoroczną Jesień Tatrzańską (3—10.IX) z a i n a u g u r o w a ł o otwarcie w salach B W A pokonkursowej w y ­ stawy pn. „Ludowe zdobnictwo drzewne na Podhalu", zorganizowa­ nej przez Muzeum T a t r z a ń s k i e przy w s p ó ł u d z i a l e M i n . K u l t . i Sztuki, Wydziału Kultury WRN w Krako­ w i e oraz Cepelii. K o n k u r s poprze­ dziły badania terenowe, w w y n i k u k t ó r y c h do u d z i a ł u zaproszono 123 t w ó r c ó w ludowych z 26 miejsco­ w o ś c i . Na wystawie pokazano n a j ­ lepsze prace o d u ż y m bogactwie technik i i n w e n c j i artystycznej, p r e ­ z e n t u j ą c y c h dużą s k a l ę p r z e d m i o t ó w od bednarki u ż y t k o w e j aż po rzeźbę f i g u r a l n ą . Obok prac z a s ł u ż o n y c h t w ó r c ó w , j a k Józef Janas z D ę b n a , Wojciech Blaszak z C h o c h o ł o w a , A n d r z e j Gombos z Jurgowa i Sta­ n i s ł a w Szymoszek pokazano prace rzeźbiarskie Herodka z Lipnicy Wielkiej i odkrytego niedawno r z e ź ­ biarza Jana M o l k a z Suchej. W ramach Festiwalu Z e s p o ł ó w A r t y s t y c z n y c h Ziem G ó r s k i c h w y ­ s t ą p i ł y zespoły i m . K . Bachledy i B. Obrochty z pokazem weselnego o b r z ę d u g ó r a l s k i e g o . Na z a k o ń c z e ­ nie Jesieni w B u k o w i n i e T a t r z a ń ­ skiej o d b y ł a się impreza .^Sabałowe bajania". Wzięło w niej u d z i a ł 26 gawędziarzy, prezentując bogaty folklor słowny. * ]5 w r z e ś n i a otwarto w P a ń s t w o ­ w y m M u z e u m Etnograficznym w Warszawie w y s t a w ę pn. „ I k o n a w Polsce i jej p r z e o b r a ż e n i a " . Sce­ nariusz w y s t a w y o p r a c o w a ł dr Sta­ n i s ł a w S z y m a ń s k i . Pokazano 66 ikon z muzeów w Krakowie, Sanoku, Przemyślu, Łańcucie i Nowym Sączu. G ł ó w n y m zadaniem, j a k i e p o s t a w i ł sobie autor scenariusza, było zilustrowanie przemian t y p o ­ wej ikony cerkiewnej o wysokich walorach artystycznych w t y p sto­ j ą c y blisko twórczości ludowej. Katalog w y s t a w y „ I k o n a w P o l ­ sce i jej p r z e o b r a ż e n i a " , Warszawa 1967, zawiera słowo w s t ę p n e prof, dra Ksawerego Piwockiego, w p r o ­ wadzenie w zagadnienie malarstwa ikonowego p i ó r a dra Stanisława S z y m a ń s k i e g o oraz 16 kolorowych reprodukcji. * We w r z e ś n i u w K r a k o w i e o t w a r ­ to w y s t a w ę u k r a i ń s k i e j sztuki ludo­ wej z o r g a n i z o w a n ą przez TPPR, U k r a i ń s k i e Towarzystwo S p o ł e c z n o K u l t u r a l n e i Muzeum Etnograficz­ ne w K r a k o w i e . Na w y s t a w i e eks­ ponowano zbiory Muzeum E t n o ­ graficznego i przedmioty z kolekcji p r y w a t n y c h . Pokazano t k a n i n y , haf­ ty, c e r a m i k ę oraz w y r o b y w s p ó ł ­ czesnej sztuki ludowej. * W dniach od 15 do 23 w r z e ś n i a t r w a ł y w Kielcach Ś w i ę t o k r z y s k i e D n i K u l t u r y . W pierwszym d n i u otwarto pokonkursową wystawę sztuki ludowej, na k t ó r e j pokazano eksponaty z dziedziny tkactwa, garncarstwa i zabawki ludowej. Szczególnie ciekawy b y ł dział za­ bawek, gdyż ta dziedzina nie b y ł a dotychczas reprezentowana na w y ­ stawach sztuki ludowej Kielecczyz­ ny. A d a m Z e g a d ł o z K r z y ż k i w y k o ­ nał szopkę z r u c h o m y m i f i g u r k a ­ m i ; obok t r a d y c y j n y c h karetek i bryczek z k o n i k a m i , t w ó r c y pokazali k o ł a t k i i grzechotki, f i g u r k i traczy oraz szmaciane piłki i l a l k i . Na w y ­ stawie czynny był kiermasz sztuki ludowej p o ł ą c z o n y z pokazem t o ­ czenia n a c z y ń . * W ramach D n i F o l k l o r u Ziemi G d a ń s k i e j (9—27.IX) została zorga­ nizowana staraniem Prez. W R N i W D K w y s t a w a „ S z t u k a ludowa Z i e ­ m i G d a ń s k i e j " w lokalu muzeum w E l b l ą g u . Na w y s t a w i e ekspono­ wano ok. 600 p r z e d m i o t ó w z dzie­ dziny haftu kaszubskiego i podw i ś l a ń s k i e g o , tkactwa, rogarstwa, plecionkarstwa, ceramiki, rzeźby i malarstwa na szkle. W dniu o t w a r ­ cia w y s t a w y (9.IX) zorganizowano zjazd t w ó r c ó w l u d o w y c h r e g i o n ó w Kociewia, Kaszub, P o w i ś l a i Ż u ł a w . Redaktor „ L i t e r " Edgar M i l e w s k i wygłosił p r e l e k c j ę pt. „ Z a b y t k i Z i e ­ m i G d a ń s k i e j i sztuka ludowa jako dowody polskości Pomorza G d a ń ­ skiego". * W salach w y s t a w o w y c h PKiN czynna b y ł a w e w r z e ś n i u w y s t a w a r u m u ń s k i e g o malarstwa na szkle. Pokazano ok. 130 o b r a z ó w reprezen­ tujących wszystkie najważniejsze szkoły malarskie. N a j w i ę c e j ekspo­ natów reprezentowało okręgi: N i cula — Maramures, okolice Brasov i Fagaras, także okolice Sibiu i A l b a Julia. Katalog w y s t a w y za­ w i e r a ł w s t ę p N . I r i m i e (omawia­ j ą c y szkoły malarstwa na szkle w Rumunii), k i l k a ilustracji oraz opis katalogowy e k s p o n a t ó w . 30 w r z e ś n i a w galerii Nurnaga w V Neuchatel (Szwajcaria) o t w a r t o w y ­ s t a w ę polskich n a i w n y c h pn. „ A r t naif polonais", k t ó r a w k w i e t n i u i m a j u eksponowana b y ł a w S t u t t ­ garcie (por. k r o n i k a nr 3/1967). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/10d0df95707ada18ed0f935a4a75838f.pdf 9f6df0b168cdef20cecad2733e5f7f56 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4984 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4623 Title A name given to the resource Summary of articles/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.4; s.245-247 Language A language of the resource ang. ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P No. 4 O L I S H F O L K A R Q U A R T E R L Y P U B L I S H E D B Y T H E A R T I N S T I T U T E OF T H E P O L I S H A C A D E M Y OF SCIENCES YEAR BOOK X X I T 1967 SUMMARY O F ARTICLES I n the first part of this issue we b r i n g the steno­ graphic record of T H E D I S C U S S I O N O N SUBJECTS CONNECTED W I T H T H E GENESIS A N D SCOPE OF T H E N O T I O N OF F O L K C U L T U R E , F O L K A R T I N PARTICULAR. The discussion was organized by the Laboratory for research on non-professional art of the A r t I n s t i t u t e of the Polish Academy of Sciences w i t h the cooperation of our editorial staff. Those t a k i n g p a r t i n the discussion included art historians, ethnographers, musicologists specializing i n folklore, l i t e r a r y historians and art sociologists. To centre attention on problems of particular i m p o r ­ tance, we suggested the adoption of the f o l l o w i n g order to the participants: 1) The scope of the notion of folk culture and proposals concerning its definition, and 2) an attempt to define folk art and the character of this phenomenon. The discussion was intended to give answers to a number of problems preoccupying those doing research on folk art. The theoretical assumptions that were once accepted no longer apply i n research on modern folk art. A p p l y i n g the t r a d i t i o n a l n o t i o n of folk culture may lead to a l i m i t a t i o n of the field of research, and i n consequence certain i m p o r t a n t problems going beyond this t r a d i t i o n a l notion could be overlooked. The new theoretical assumptions should be based on generaliza­ tions elaborated from the material collected by resear­ chers i n different disciplines. The author appeals to researchers to make compa­ risons of agrarian cultures i n various geographical re­ gions, as the polarization of cultures i n these com­ munities is the strongest. The determining factor of the creation of folk culture is polarization. K s a w e r y P i w o c k i (art historian) begins by discussing the results of the latest research carried out by European ethnographers w i t h the aim of for­ m u l a t i n g the theoretical foundations of modern ethno­ graphy. The researcher on folk art applies two notions i n his w o r k , w h i c h have not been defined precisely, namely, " f o l k " and "folk art". They originate from the Romantic period and no longer have any historical meaning. These notions are different, they differ i n various social systems. T h a t is w h y folk art should be studied by comparing i t w i t h other art, not folk art, as the notion folk means something different i n different periods and social systems. Each group of a community has its o w n culture. Ethnographers should study a l l cultures that differ from the official culture. C u l t u r a l models are passed from one social strata to another and elements of official culture can also become folk culture. E t h n o ­ graphers should study the culture of various groups i n different periods and compare them w i t h the c u l t u r a l standards of their own times. Studies should be made, for instance, of guild art, amateur art, for i t is different f r o m the standard art of a given period. I n the author's opinion social differentiation causes c u l t u r a l differen­ t i a t i o n although this does not always apply to a l l ele­ ments. He agrees w i t h the v i e w of Levy-Strauss that the development of cultures is the result of differences between social strata. The method of research here is to compare the various strata. K r z y s z t o f M a k u l s k i (ethnographer) considers the problem of the genesis of folk art on the example of mediaeval A f r i c a n art. The v e r y n o t i o n " A f r i c a n a r t " is of a collective nature, rather vague. This notion, apart f r o m o r i g i n a l w o r k s of A f r i c a n art, also includes works of A r a b i a n and Ethiopian o r i g i n and also objects made today for r i c h tourists. The earliest examples of artistic w o r k i n A f r i c a are the rock paintings i n the Sahara and i n the mountainous regions of East and South Africa. I t is d i f f i c u l t to l i n k the rock paintings genetically w i t h other t r a d i t i o n a l fields of art such as masks, carvings, weaving, artistic m e t a l - w o r k , but i n m a n y cases c o n t i n u i t y can be traced. I n the t r i b a l communities of Africa, art was an integrating factor, a symbol of group traditions and ties. T r i b a l art was conventionalized. Alongside the t r i b a l communities, states w i t h a differentiated social structure also existed as early as the 14th century. The social differentiations could be seen v e r y clearly i n art. The author examines the problem on the example of the state-towns Ife and Benin. A r t i s t i c handicrafts of a very high standard developed there. Objects were made of bronze, gold, i v o r y for the elite strata. I n addition to the objects made for the elite strata, there was also t r i b a l art, that is, objects made from less expensive and less durable materials. A p a r t from diffe­ rences i n the materials used, their functional character also differed. The elite art was to enhance the court, i t was a sign of power. There are also differences i n style. The art of the courts consisted i n works of art made by artisans but based on alien designs. These "borrowed" patterns came f r o m outside, through the towns, as a result of trade contacts. A n analogical process is now going on i n modern A f r i c a n art. A study of these analogies w o u l d help i n understanding the social transformations that are now t a k i n g place i n Africa. Zofia Szyfelbejn - Sokolowicz (ethno­ grapher), expresses the v i e w that comparisons should be made of the same cultures i n various geographical regions. The same method can be used i n studies on art. The determining factor i n the creation of folk culture is social differentiation. I n m a n y societies folk culture is d y i n g out. Its preservation is facilitated by the iso­ lation of a given group, not necessarily from the spatial point of v i e w but f r o m the s p i r i t u a l and legal aspect. The weak penetration of i n f o r m a t i o n f r o m the elite strata to the non-elite is not a creative stimulant and only leads to the asimilation of certain elements. The longer the isolation of a group, the longer folk culture lasts there. I n Poland we are observing the disappearance of f o l k culture, and f o r this reason the ethnographer should study other structures. A n n a K o w a l s k a - L e w i c k a (ethnographer) is i n favour of the v i e w that i n the earliest phase of the development of a society the culture is u n i f o r m , i t is t r i b a l culture. There is no differentiation i n art and there is no differentiation between the culture of the lowest and the highest strata. I n L a t i n A m e r i c a , u n t i l the Spanish came there, despite social differentiation, there was no differentiation i n the field of art, the only difference being a quantitative one, not qualitative. I n the stage w h e n the society is split into elite and non-elite strata (in Poland, the time w h e n C h r i s t i a n i t y was introduced), the r u l i n g strata takes its c u l t u r a l pattern from an alien society. The creative w o r k of the lower strata develops more freely. Folk art, separated from national art as a whole, is not f u l l y creative for it adopts c u l t u r a l values from the elite group. As time goes on i t is greatly differentiated. I n the t h i r d stage of development the makers and receivers of folk c u l ­ ture are conditioned by the c u l t u r a l standard surrounding them. I n the author's opinion we should regard as folk culture that culture w h i c h is created w i t h i n the f r a m e ­ w o r k of one national organism by groups that do not f u l l y participate i n the elite culture. Andrzej J a k i m o w i c z (art historian) writes about the character and scope of the notion of folk art, g i v i n g examples from Orissa (India). The folk a r t of Orissa is, above a l l , the art of p r i m i t i v e tribes (Saora, Oraon). I t consists of m u r a l paintings on r u r a l cottages w h i c h are connected w i t h rites and magic. This art has aroused the interest only of ethnologists. The name of folk art from Orissa is also given to carvings, p a i n - 245 �tings and artistic handicrafts made by professional artists or artisans. This historical art has its origin in official mediaeval art. The works of art were produced by professional artists associated in guilds. Their works of art are purchased by religious institutions and sold at bazaars in the towns. This art was relegated to the rank of „folk art" in the 19th century, when the pattern of official art changed as a result of the influence of British schools of art. Also in the 19th century, the so-oalled bazaar painting of Kalighat flourished in Calcutta. Former court miniature painters began to mass produce drawings — scenes from life (fig. 9) for anonymous customers. The examples of "folk" art from Orissa point to the connection of folk art with pro­ cesses of social polarization. J a c e k O l ę d z k i (ethnographer) writes about m a ­ terials from Mongolia. He deals with the culture of the nomad herdsmen, in two aspects: the herdsmens' house­ holds, their personal life, and their beliefs. The author discusses the working tools of the herdsman, the fur­ nishing of their „Jurts" (tents) and the clothes they wear. I n all fields of their culture we find objects made by artisans and by the shepherds themselves. The most valuable products of artistic craftsmen are saddles, harnesses, snuffnboxes, tinder-boxes and orna­ ments for women's garments. A distinct difference can be seen between the objects made by artisans and those made by the herdsmen. The differences are of a qualitative nature. These differences are not connected with social differentiation, for in this case the diffe­ rences are expressed in the quantity of such works of art possessed. Among the nomad population of Mongolia we do not find the two cultural trends — elite and non-elite. Personal belongings and elements of costume did not differ in style within the various groups according to the size of their possessions. The fact that the nomad population had no towns was not conducive to diffe­ rentiation in handicrafts. This can also be seen in works of art of a sacral nature. Primitive imagination origi­ nating from shamanism occurred alongside objects of a complicated and well developed technique of work­ manship and the sophisticated iconography of the Lamas. The carvings and paintings found in the "Jurts" dif­ fered from the art to be found in the monasteries. These differences were in the workmanship, not in style. The fields of art characteristic for pastoral com­ munities in Europe, for instance, carving, did not de­ velop among the Mongolian herdsmen. This can be explained by the different character of the household of the Mongolian herdsman — the nomadic life he leads living in tents. This was not because the herdsmen did not have a talent for carving. The author also deals with the modern folk art of Mongolia, which follows the traditional patterns. The materials from Mongolia prove that polarization of culture is not only connected with social inequali­ ties, but also with the functioning of a given economic system. The factors having a polarizing influence are a settled mode of life, the development of agriculture and handic­ rafts and the appearance of villages and towns. J a n S t a s z e w s k i (musicologist). Musicology also uses the term "folk art" which has not been precisely defined as yet. I n the course of work on a 17th century musical manuscript in the Jagiellonian Library, the author found several passages from a canzona by Mielczewski (17th century composer). Musicologists have said that in Mielczewski's works there are elerconts of Polish folk music of the 17th century, thus demonstrating the folk character of the manuscript from the Jagiellonian University. Musical passages from the canzona and the manuscript are also to be found in Italian and German music. It cannot be proved indubitably that the passages are folk ones or that they are not. The author suggests that they should be defined as popular music. Popular art did not necessarily function in a given social strata. Popular music could in time become folk music in the fuctional sense. The author's definition of folk music is that it is the music of the peasants. L u d w i k B i e l a w s k i (musicologist). The notions folk and folk culture are associated with the 19th cen­ tury. These notions were instruments of scientific cogni­ tion, making it possible to give a name to certain sets of cultural phenomena. The author, giving as an example the person of Oskar Kolberg, deliberates on the problem of the i n ­ fluence researchers exert on the process of the creation of folk culture, its functioning in the society. Kolberg grouped melodies, giving them the common name of "Krakowiaks", "Mazurkas", even though these names were not used in the localities where they occurred. His grouping has led to the firm conviction that they are associated with a given region. So Kolberg inter­ fered i n the process of the creation of folk culture and consolidated the sense of regional differences. The whole of the culture of Kolberg's time functioned accord­ ing to the principle of opposing folk culture to artistic (professional) culture; today it functions according to the principle of opposing artistic culture to mass culture. J u l i a n L e w a ń s k i (literary and theatre historian). In the field of literature and the theatre, the classifica­ tion of a work according to the milieu in which it was created is just as difficult as in other fields. The author calls for caution in using term "folk", and suggests instead the use of the terms: native and elite non-native culture. In the literature of the 16th and 17th century, middle class writings have been distinguished. Within this "compartment" we have works of varying tendencies according to milieu (of the ministrel ballad type, middle class, Jesuit). The same applies to theatrical works. In the classic repertoire (intermedia, misteria), associated with the elite strata there are texts of "folk" origin. The author suggests using the notions of "creative" culture and "composing" culture. The notion "native" culture is closely related to the notion of "composing" culture. The features of composing culture are: 1) adoption of stereotypes, the limits of their meaning being very vague, 2) overgrowth of form which supersedes the content, 3) freedom, the work of art is not subjected to critical control, 4) nearness to each other of the recei­ ver, the place where the work comes into being and the author of the work. According to the author it should be assumed that as from the Middle Ages many cultures' of a similar basic cultural pattern have existed in Poland. I n the literature and theatrical works of the Middle Ages there is no opposition of elite culture and folk culture. The term that should be used here is "middle" culture, which is more universal. Referring to works of today, one should speak of so-called mass culture, not folk culture. Today there are groups representing the culture of milieus with their own creative centres. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i (art sociologist). The notion folk art is a product of the Romantic period. At that time it had a different meaning. It is not a lo­ gical, closed category, it is a notion which is not precise and has no historical meaning. One cannot reject the traditional notion "folk", but one can — keeping to the general meaning of the term — use terms of a narrower scope and of more concrete meaning in research work. There is a danger of the separateness of phenomena being blurred and erased by defining them by one common term. What is folk art? Does the creative work of the urban proletariat conform to its canons? The accepted division into taught culture and folk culture is a considerable oversimplification if we are dealing with indirect phenomena (non-folk and u n ­ taught). At the present stage of our knowledge, the use of the term folk art makes it impossible to carry out a correct analysis of cultural phenomena. The notion must undergo constant revision and precise definitions should be made. �П О Л Ь С К О Е КВАРТАЛЬНЫЙ № 4 ЖУРНАЛ Н А Р О Д Н О Е ИЗДАВАЕМЫЙ ИНСТИТУТОМ ИСКУССТВА ГОД И З Д А Н И Я X X I И С К У С С Т В О ПОЛЬСКОЙ АКАДЕМИИ НАУК 1967 РЕЗЮМЕ В п е р в о й ч а с т и номера п е ч а т а е т с я о б р а б о т а н н а я стенограмма Д И С К У С С И И , П О С В Я Щ Е Н Н О Й ПРО­ БЛЕМАМ ГЕНЕЗИСА ПОНЯТИЙ О НАРОДНОЙ К У Л Ь ­ ТУРЕ, В ОСОБЕННОСТИ Ж Е О НАРОДНОМ И С К У С ­ СТВЕ. Д и с к у с с и ю о р г а н и з о в а л К а б и н е т по и с с л е д о в а н и ю непрофессионального искусства при Институте искусств П о л ь с к о й А к а д е м и и Н а у к совместно с н а ш е й р е д а к ­ цией. В д и с к у с с и и п р и н и м а л и у ч а с т и е и с к у с с т в о в е д ы , этнографы, музыкологи-фольклористы, литературовед и с о ц и о л о г - и с к у с с т в о в е д . Д л я того, ч т о б ы сосредото­ ч и т ь в н и м а н и е н а особо в а ж н ы х п р о б л е м а х , м ы п р е д ­ л о ж и л и и з в е с т н у ю схему, по которой д о л ж н а б ы л а вестись д и с к у с с и я , а и м е н н о : 1) О х в а т п о н я т и й н а р о д н о й к у л ь т у р ы и и х о п р е ­ деление, 1) П о п ы т к а о п р е д е л е н и я п о н я т и я народного и с к у с ­ ства, х а р а к т е р этого я в л е н и я . Ц е л ь ю д и с к у с с и и б ы л о н а й т и ответ на р я д в о п р о ­ сов, в о л н у ю щ и х и с с л е д о в а т е л е й народного и с к у с с т в а . У с т а н о в л е н н ы е в свое в р е м я т е о р е т и ч е с к и е пред­ п о с ы л к и н е всегда могут п р и м е н я т ь с я п р и и з у ч е н и и современного народного творчества. Традиционное понятие народной к у л ь т у р ы и творчества может п р и ­ вести к о г р а н и ч е н и ю и с с л е д о в а н и й , м е ш а я о б р а т и т ь в н и м а н и е на с у щ е с т в е н н ы е п р о б л е м ы , в ы с т у п а ю щ и е з а п р е д е л ы этого п о н я т и я . Н о в ы е т е о р е т и ч е с к и е п р е д ­ п о с ы л к и д о л ж н ы и с х о д и т ь и з обобщенного опыта исследователей и представителей р а з л и ч н ы х дис­ циплин. К с а в е р ы П и в о ц к и (искусствовед) говорит в н а ­ ч а л е своего в ы с т у п л е н и я о р е з у л ь т а т а х новейших исследований европейских этнологов, поставивших себе ц е л ь ю с ф о р м у л и р о в а т ь т е о р е т и ч е с к и е о с н о в ы с о ­ временной этнографии. Исследователь, изучающий народное искусство, пользуется двумя неуточненными понятиями: „народ'' и „ н а р о д н о е и с к у с с т в о " . Это п о н я т и я , р о ж д е н н ы е э п о ­ хой р о м а н т и з м а , в н е и с с т о р и ч е с к и е . П о н я т и я эти р а з л и ч н ы и м е н я ю т с я в з а в и с и м о с т и от и з м е н е н и я о б щ е с т в е н н ы х систем. Поэтому, з а н и ­ м а я с ь и с с л е д о в а н и е м н а р о д н о ю и с к у с с т в а , н а д о со­ п о с т а в л я т ь его п р о и з в е д е н и я с не н а р о д н ы м т в о р ­ чеством, ибо п о н я т и е н а р о д а о п я т ь т а к и б ы в а е т р а з ­ н ы м в з а в и с и м о с т и от в р е м е н и и о б щ е с т в е н н ы х систем. У к а ж д о й общественной группы иная культура. Этно­ г р а ф и я д о л ж н а изучать все культуры, отличающиеся от о ф и ц и а л ь н о п р и н я т о й . М о д е л и к у л ь т у р ы п е р е д а ю т ­ ся от одной о б щ е с т в е н н о й г р у п п ы к д р у г о й и э л е м е н ­ ты официальной культуры становятся народными. Этнографы д о л ж н ы рассматривать культуру различ­ н ы х групп р а з л и ч н ы х периодов в сопоставлении с со­ временным к у л ь т у р н ы м стандартом. Так, например, следует изз'чать ц е х о в о е и л ю б и т е л ь с к о е искусство, ибо оно я в л я е т с я и н ы м , чем с т а н д а р т н о е и с к у с с т в о данного периода. А в т о р с ч и т а е т , что с о ц и а л ь н а я д и ф ф е р е н ц и я в ы з ы в а е т в свою о ч е р е д ь к у л ь т у р н у ю , но не о б я з а т е л ь н о в с е х э л е м е н т о в . О н с о л и д а р е н в своих взглядах с Леви-Штраусом и утверждает, что к у л ь ­ тура р а з в и в а е т с я на р а з л и ч и я х в у р о в н е о б щ е с т в е н ­ н ы х групп. Н а у ч н ы й метод з а к л ю ч а е т с я в с о п о с т а в л е ­ нии э т и х у р о в н е й . София Шифельбейн-Соколевич (этно­ граф) у т в е р ж д а е т , что следует с о п о с т а в л я т ь одни и те ж е к у л ь т у р ы (например, п е р и о д с о б и р а т е л е й ' к о п а т е ­ лей) в р а з л и ч н ы х г е о г р а ф и ч е с к и х з о н а х . Т а к о й ж е метод м о ж н о п р и м е н я т ь п р и и с с л е д о в а н и и и с к у с с т в а . Детерминантом возникновения народной культуры я в л я е т с я с о ц и а л ь н а я д и ф ф е р е н ц и а ц и я . Во м н о г и х об­ щ е с т в а х н а р о д н а я к у л ь т у р а глохнет. Ее с о х р а н е н и ю способствует и з о л я ц и я д а н н о й г р у п п ы , и з о л я ц и я д у ­ х о в н а я либо ю р и д и ч е с к а я , но н е о б я з а т е л ь н о т е р р и т о ­ р и а л ь н а я . Слабо п р о н и к а ю щ а я и з в ы с ш и х кругов в низшие, информация не является творческим сти­ м у л о м и ведет л и ш ь к п р и с в о е н и ю н е к о т о р ы х э л е м е н ­ тов к у л ь т у р ы . Ч е м д о л ь ш е п р о д о л ж а е т с я и з о л я ц и я к а к о й н и б у д ь г р у п п ы , тем д о л ь ш е с о х р а н я е т с я н а р о д ­ н а я к у л ь т у р а . В П о л ь ш е н а б л ю д а е т с я постепенное и с ч е з н о в е н и е н а р о д н о й к у л ь т у р ы и поэтому э т н о ­ г р а ф и я должна заняться исследованием других струк­ тур. Автор призывает к сопоставлению аграрных к у л ь ­ т у р р а з л и ч н ы х г е о г р а ф и ч е с к и х зон п о с к о л ь к у в э т и х обществах поляризация культуры проявляется наи­ более с и л ь н о . Д е т е р м и н а н т о м в о з н и к н о в е н и я н а р о д н о й культуры является поляризация. А н н а К о в а л ь с к а - Л е в и ц к а (этнограф) п р и ­ держивается мнения, что в начальной ф а з е развития о б щ е с т в а к у л ь т у р а однородна и я в л я е т с я п л е м е н н о й к у л ь т у р о й . Нет р а з л и ч и й в искусстве, нет р а з л и ч и й м е ж д у к у л ь т у р о й с а м ы х н и з ш и х слов общества и са­ м ы х в ы с ш и х . До п р и б ы т и я и с п а н ц е в на т е р р и т о р и и Л а т и н с к о й А м е р и к и н е б ы л о д и ф ф е р е н ц и а ц и и в об­ л а с т и искусства, н е с м о т р я н а о б щ е с т в е н н о е р а с с л о е ­ ние. С у щ е с т в о в а л и л и ш ь к о л и ч е с т в е н н ы е , а н е к а ч е ­ ственные различия. В период р а с ч л е н е н и я о б щ е с т в а на п р и в и л е г и р о ­ в а н н ы е и н е п р и в и л е г и р о в а н н ы е с о с л о в и я (в П о л ь ш е момент п р и н я т и я х р и с т и а н с т в а ) п р а в я щ е е сословие заимствует образцы ч у ж о й культуры. Творчество низ­ ш и х сословий р а з в и в а е т с я более свободно. Н а р о д н о е искусство в ы д е л е н н о е и з о б щ е н а ц и о н а л ь н о г о , не я в ­ ляется вполне творческим и перенимает культурные ц е н н о с т и и з б р а н н о й г р у п п ы . Со в р е м е н е м н а с т у п а е т значительная д и ф ф е р е н ц и а ц и я искусства. В третьей ф а з е развития творцы и потребители народной к у л ь ­ т у р ы з а в и с я т от о к р у ж а ю щ е й и х с т а н д а р т н о й к у л ь ­ туры. П о м н е н и ю а в т о р а н а р о д н о й к у л ь т у р о й следует с ч и ­ т а т ь , ту, к о т о р а я с о з д а е т с я в р а м к а х единого н а ц и о ­ н а л ь н о г о о р г а н и з м а теми г р у п п а м и , к о т о р ы е н е ц е л и ­ ком участвуют в элитной культуре. К ж и ш т о ф Макульски (этнограф) р а с с м а т р и ­ вает проблему генезиса народного и с к у с с т в а н а основе средневекового а ф р и к а н с к о г о и с к у с с т в а . Само п о н я т и е „ а ф р и к а н с к о е и с к у с с т в о " я в л я е т с я обобщенным, н е ­ четким. Наряду с оригинальными изделиями а ф р и ­ к а н с к о г о и с к у с с т в а , оно о х в а т ы в а е т а р а б с к и е и э ф и о п ­ ские изделия, а т а к ж е предметы, изготовляемые для богатых туристов. Самыми ранними произведениями художественного творчества в А ф р и к е являются на­ скальные рисунки в Сахаре, а т а к ж е горных райо­ н а х Восточной и Ю ж н о й А ф р и к и . Т р у д н о г е н е т и ч е с к и у в я з ы в а т ь н а с к а л ь н ы е рисунки с другими традицион­ н ы м и о т р а с л я м и искусства, к а к , н а п р и м е р , маски, с к у л ь п т у р ы , т к а ч е с т в о , м е т а л л о п л а с т и к а ; все ж е во многих случаях можно проследить эту преемствен­ ность. В племенных а ф р и к а н с к и х обществах искусство б ы л о с в я з у ю щ и м элементом, символом т р а д и ц и и и к р о в н ы х уз. П л е м е н н о е и с к у с с т в о б ы л о к о н в е н ц и о ­ н а л ь н ы м . Н а р я д у с п л е м е н н ы м и о б щ е с т в а м и в X I V в., с у щ е с т в о в а л и у ж е с т р а н ы с. д и ф ф е р е н ц и р о в а н н о й о б щ е с т в е н н о й с т р у к т у р о й . С о ц и а л ь н ы е р а з л и ч и я от­ четливо выступали в искусстве. Автор рассматривает эту п р о б л е м у на о с н о в е г о р о д о в - г о с у д а р с т в : Ифа и Б е н и н , где ш и р о к о р а з в е р н у л о с ь в ы с о к о х у д о ж е ­ ственное ремесло. Т а м в ы п о л н я л и с ь п р е д м е т ы и з б р о н ­ з ы , золота, слоновой кости д л я п р и в и л е г и р о в а н н ы х слоев общества. Вместе с тем с у щ е с т в о в а л о п л е м е н ­ н о е искусство, м а с т е р а которого у п о т р е б л я л и д л я своих и з д е л и й менее п р о ч н ы й и ц е н н ы й м а т е р и а л . К р о м е разницы в изготовительном сырье была т а к ж е р а з ­ ница в ф у н к ц и и художественных изделий. Элитное искусство о б с л у ж и в а л о д в о р , п р о с л а в л я л о в л а с т ь и м у ­ щ и х . С у щ е с т в о в а л и т а к ж е р а з л и ч н ы е стили. П р и д в о р ­ ное искусство б ы л о в р у к а х р е м е с л е н н и к о в и опи­ ралось на иностранные образцы. Образцы заимство­ в а л и с ь и з в н е , ч е р е з города, путем т о р г о в ы х с в я з е й . А н а л о г и ч н ы е п р о ц е с с ы н а б л ю д а ю т с я в современном а ф р и к а н с к о м и с к у с с т в е . П р о с л е д и в эти аналогии, м о ж ­ но было бы понять социальные изменения, совершаю­ щ и е с я в современной А ф р и к е . 247 �Аыджей Якимович (икусствовед) р а с с м а т р и ­ вает х а р а к т е р и совокупность понятий, определяющих н а р о д н о е искусство, п р и в о д я п р и м е р ы и з Ориссы (Индия). Н а р о д н о е искусство О р и с с ы — это. п р е ж д е всего искусство п р и м и т и в н ы х п л е м е н (Саора, Ораон). С т е н н а я роспись с е л ь с к и х домов носит р и т у а л ь н ы й и м а г и ч е с к и й х а р а к т е р . Этим творчеством и н т е р е с у ю т ­ ся т о л ь к о этнологи. К народному искусству О р и с с ы следует т а к ж е п р и ч и с л и т ь с к у л ь т у р у , ж и в о п и с ь и х у ­ дожественное ремесло — произведения профессиона­ лов. Свое н а ч а л о , оно берет от средневекового о ф и ­ ц и а л ь н о г о творчества. М а с т е р а м и его я в л я ю т с я х у д о ­ ж н и к и — п р о ф е с с и о н а л ь , о б ъ е д и н е н н ы е в ц е х а х . Они п р о д а ю т с в о и и з д е л и я н а городских б а з а р а х , г л а в н ы м образом у ч р е ж д е н и я м р е л и г и о з н о г о к у л ь т а . Этот в и д искусства б ы л сведен к р о л и народного искусства в X I X в., когда и з м е н и л а с ь м о д е л ь о ф и ц и а л ь н о г о искусства в связи с деятельностью английских худо­ ж е с т в е н н ы х ш к о л . В X I X в. в К а л ь к у т т е т а к ж е р а с ц ­ вела т а к н а з . б а з а р н а я ж и в о п и с ь из Kaiighat. Б ы в ­ ш и е п р и д в о р н ы е м и н и а т ю р и с т ы с т а л и в массовом п о р я д к е в ы п о л н я т ь р и с у н к и , о т о б р а ж а ю щ и е сценки из ж и з н и (ил. 9) д л я а н о н и м н ы х потребителей. П р и ­ м е р ы „ н а р о д н о г о " т в о р ч е с т в а О р и с с ы у к а з ы в а ю т на с в я з ь народного искусства с процессами о б щ е с т в е н ­ ной п о л я р и з а ц и и . Я ц е к О л е н д з к и (этнограф) о б с у ж д а е т м а т е р и а ­ лы, с о б р а н н ы е в Монголии. П р е д м е т о м его о б с у ж д е н и й является скотоводческая культура, рассмативаемая в д в у х а с п е к т а х : 1) скотоводческого х о з я й с т в а , 2) л и ч ­ ной ж и з н и и в е р о в а н и й . А в т о р говорит об о р у д и я х труда скотовода, о его о д е ж д е , об устройстве ю р т ы . Во всех о б л а с т я х к у л ь т у р ы имеются р е м е с л е н н ы е и з ­ д е л и я и п р е д м е т ы .собственного и з г о т о в л е н и я ското­ водов. С а м ы м и ц е н н ы м и п р е д м е т а м и х у д о ж е с т в е н н о г о ремесла я в л я ю т с я седла, у п р я ж ь , т а б а к е р к и , огнива и женские украшения. Изделия ремесленников и не­ р е м е с л е н н и к о в о п р е д е л е н н о р о з н я т с я к а ч е с т в о м , но это не имеет ничего общего с с о ц и а л ь н о й д и ф ф е р е н ­ ц и а ц и е й — здесь играет р о л ь р а з н и ц а в к о л и ч е с т в е н ­ ном о т н о ш е н и и . Среди п а с т у ш е с к о г о н а с е л е н и я М о н ­ голии не б ы л о д в у х к у л ь т у р н ы х т е ч е н и й — элитного и народного. Н е с м о т р я на с у щ е с т в о в а н и е р а з л и ч н ы х и м у щ е с т в е н н ы х групп, п р е д м е т ы личного п о т р е б л е н и я и д е т а л и о д е ж д ы в э т и х г р у п п а х не р о з н и л и с ь стилем Отсутствие городов не способствовало р а з н о о б р а з и ю ремесла. Это з а м е ч а е т с я т а к ж е в области х у д о ж е с т в е н ­ н ы х и з д е л и й религиозного к у л ь т а . П р и м и т и в н ы е п о н я ­ тия, с в я з а н н ы е с ш а м а н с т в о м , в ы с т у п а ю т р я д о м с о б ъ ­ ектами, требующими сложной, развернутой техники выполнения, с предметами тонкой иконографии ла­ маизма. Р е з ь б а и ж и в о п и с ь в ю р т а х р о з н я т с я от искусства в монастырях, причем разница заключается не в стиле, а в исполнении. Среди м о н г о л ь с к и х скотоводов не п о л у ч и л и р а з ­ в и т и я те о т р а с л и творчества, к о т о р ы е т а к х а р а к т е р н ы д л я скотоводческого общества в Европе, к а к , н а п р и м е р , р е з ь б а . Это о б ъ я с н я е т с я особым, чисто к о ч е в н и ч е с к и м х а р а к т е р о м скотоводческого х о з я й с т в а , но о т н ю д ь не отсутствием способностей. Д а л е е а в т о р з а т р а г и в а е т вопрос современного н а ­ родного т в о р ч е с т в а в Монголии, которое п р и д е р ж и ­ вается традиционных форм. М а т е р и а л ы из М о н г о л и и с в и д е т е л ь с т в у ю т о том, что п о л я р и з а ц и я к у л ь т у р ы с в я з а н а не т о л ь к о с со­ циальным неравенством, а т а к ж е с функционирова­ нием о п р е д е л е н н о й х о з я й с т в е н н о й системы. Ф а к т о р а м и , в л и я ю щ и м и на п о л я р и з а ц и ю , я в л я е т с я о с е д л ы й образ ж и з н и , р а з в и т и е сельского х о з я й с т в а и ремесла, а т а к ж е в о з н и к н о в е н и е д е р е в е н ь и городор. Я н С т е н ш е в с к и (музыколог). М у з ы к о л о г и я т а к ­ ж е пользуется неуточненным понятием „народного творчества". И з у ч а я х р а н я щ и е с я в Ягеллонской би­ б л и о т е к е м у з ы к а л ь н ы е р у к о п и с и X V I I I в., автор н а ­ т о л к н у л с я на н е с к о л ь к о м у з ы к а л ь н ы х ц и т а т и з к а н ­ ц о н ы М е л ь ч е в с к о г о (композитор X V I I в.). М у з ы к о л о г к у т в е р ж д а л и , что т в о р ч е с т в о М е л ь ч е в с к о г о с о д е р ж и т э л е м е н т ы п о л ь с к о й н а р о д н о й м у з ы к и X V I I в., д о к а ­ з ы в а я т а к и м образом н а р о д н ы й х а р а к т е р р у к о п и с е й Я г е л л о н с к о й библиотеки. М у з ы к а л ь н ы е ц и т а т ы из к а н ­ цоны и рукописей повторяются т а к ж е в истальнской и немецкой музыке. Н е л ь з я с полной уверенность» 248 с к а з а т ь я в л я ю т с я ли эти ц и т а т ы н а р о д н ы м и . А з т о р п р е д л а г а е т о п р е д е л и т ь их к а к п о п у л я р н у ю м у з ы к у . Функции популярного искусства вовсе необязательно о б у с л о в л е н ы . О п р е д е л е н и е о б щ е с т в е н н о й средой. П о ­ п у л я р н а я м у з ы к а могла со временем стать н а р о д н о й в функциональном смысле. Автор епределяет народ­ ную м у з ы к у к а к п р о д у к т к р е с т ь я н с к о г о творчеств;'.. Л ю д в и к Б е л я в с к и (музыколог). П о н я т и е н а ­ рода, народной к у л ь т у р ы с в я з а н о с X I X в. Эти п о н я ­ тия стали п о з н а в а т е л ь н ы м н а у ч н ы м инструментом д л я о п р е д е л е н и я и з в е с т н ы х групп к у л ь т у р н ы х я в л е н и й . С с ы л а я с ь на п р и м е р О с к а р а К о л ь б е р г а , автор п ы ­ т а е т с я р е ш и т ь вопрос, в к а к о й мере и с с л е д о в а т е л и в л и я ю т па процесс ф о р м и р о в а н и я н а р о д н о й к у л ь т у р ы , на ее ф у н к ц и и в обществе. К о л ь б е р г г р у п п и р о в а л м е ­ лодии, д а в а я им общие н а з в а н и я „ к р а к о в я к и " , „ м а ­ з у р к и " , х о т я эти н а з в а н и я не у п о т р е б л я л и с ь в д а н н о й местности. К о л ь б е р г у б е ж д а л , что они с в я з а н ы с о п р е ­ деленны:.! регионом. Т а к и м образом он в л и я л на п р о цнес с о з и д а н и я н а р о д н о й к у л ь т у р ы , п о д ч е р к и в а л р е ­ г и о н а л ь н ы е с в о е о б р а з н ы е особенности. Вся современная Кольбергу культура существовала на основе о п п о з и ц и и народной и х у д о ж е с т в е н н о й (про­ ф е с с и о н а л ь н о й ) к у л ь т у р ы , а т е п е р ь д е й с т в у е т на основе противопоставления художественной к у л ь т у р ы массо­ вой к у л ь т у р е . Ю л и а н Л е в а н ь с к и (литературовед, театролог). В области л и т е р а т у р ы и т е а т р а точно т а к ж е , к а к в д р у г и х о т р а с л я х искусства, т р у д н о п р о в е с т и к л а с с и ­ ф и к а ц и ю п р о и з в е д е н и й с т о ч к и з р е н и я их п р и н а д л е ж ­ ности к о п р е д е л е н н о й среде. А в т о р советует о с м о т р и т е л ь н о п р и б е г а т ь к о п р е д е ­ лению „народный", предлагая пользоваться определе­ ниями: отечественная культура и элитная, ч у ж а я . В л и т е р а т у р е X V I и X V I I вв. б ы л а в ы д е л е н а м е ­ щ а н с к а я п и с ь м е н н о с т ь . Р> соответствии с этим в с т р е ч а ­ ются произведения с различными тенденциями сослов­ ного х а р а к т е р а ( п р о и з в е д е н и я с т р а н с т в у ю щ и х п е в ц о в , м е щ а н , иезуитов). Т а к о е ж е я в л е н и е н а б л ю д а е т с я в театре. В к л а с с и ч е с к о м р е п е р т у а р е (интермедии, м и ­ стерии), к о т о р ы й с в я з а н с и з б р а н н ы м и к р у г а м и , и м е ­ ются тексты „народного" происхождения. А в т о р п р е д л а г а е т в в е с т и понятие, „творческие" к у л ь т у р ы и „ с о ч и н и т е л ь н ы е " к у л ь т у р ы . П о н я т и е „оте­ чественная" культура близко „сочинительской" к у л ь ­ туре. Ч е р т ы „ с о ч и н и т е л ь с к и х " к у л ь т у р : 1) п о л ь з о в а н и е стереотипами с н е у т о ч н е н н ы м з н а ч е н и е м , 2) п р е о б л а ­ д а н и е ф о р м ы над с о д е р ж а н и е м , 3) свобода, х у д о ж е ­ ственное п р о и з в е д е н и е не п о д л е ж и т к р и т и ч е с к о м у к о н ­ тролю, 4) с в я з ь м е ж д у потребителем, т в о р ч е с к о й м а с ­ терской и и с п о л н и т е л е м . По м н е н и ю а в т о р а с л е д у е т п р е д п о л о ж и т ь , что в П о л ь ш е со в р е м е н с р е д н е в е к о в ь я с у щ е с т в у е т р я д к у л ь ­ т у р с родственной, в основном, к у л ь т у р н о й схемой. В средневековых литературе и театре элитняа и на­ р о д н а я к у л ь т у р а не п р о т и в о п о с т а в л я ю т с я . В д а н н о м с л у ч а е следует у п о т р е б л я т ь о п р е д е л е н и е „средняя к у л ь т у р а " , к о т о р а я я в л я е т с я более у н и в е р с а л ь н о й . В н а с т о я щ е е в р е м я следует г о в о р и т ь о т а к н а з . м а с ­ совой, а не н а р о д н о й к у л ь т у р е , п о с к о л ь к у т е п е р ь су­ щ е с т в у ю т к у л ь т у р ы о п р е д е л е н н о й с р е д ы с собствен­ ными творческими центрами. Александр Яцковски (социолог искусства). П о н я т и е народного и с к у с с т в а — это п р о д у к т эпохи р о м а н т и з м а . В то в р е м я суть этого п о н я т и я была иной. Оно не я в л я е т с я л о г и ч е с к и з а в е р ш е н н о й к а т е ­ горией, оно не уточнено и внесторично. Н е л ь з я от­ бросить т р а д и ц и о н н о е 'понятие „народ", но м о ж н о , с о х р а н и в его общее з н а ч е н и е , п о л ь з о в а т ь с я в н а у ч н ы х и с с л е д о в а н и я х более у з к а м и , более к о н к р е т н ы м и о п р е ­ д е л е н и я м и . С у щ е с т в у е т опасение з а т е р е т ь особенности о т д е л ь н ы х я в л е н и й , о п р е д е л я я и х общим н а з в а н и е м . Ч т о т а к о е н а р о д н о е искусство? О т в е ч а е т л и т в о р ­ чество городского п р о л е т а р и а т а его к а н о н а м ? О б щ е п р и н я т о е р а з д е л е н и е к у л ь т у р ы на ученую п н а р о д н у ю очень у п р о щ е н о , если дело к а с а е т с я п р о ­ м е ж у т о ч н ы х я в л е н и й (ненародное и неученое). П р и современном состоянии н а у к и у п о т р е б л е н и е п о н я т и я народного и с к у с с т в а м е ш а е т п р а в и л ь н о м у анализу к у л ь т у р н ы х я в л е н и й . Это п о н я т и е п р и х о д и т с я п о с т о я н ­ но п р о в е р я т ь и у т о ч н я т ь . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4616cd623f1101033aaf434a714c36a4.pdf 5624c0e70e7fc87452f3831f867d23a7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4959 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4598 Title A name given to the resource Summary of articles/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.2; s.121-123 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L I S F H QUARTERLY PUBLISHED BY THE ART No. 2 O INSTITUTE YEAR ROOK SUMMARY OF J a c e k O l ę d z k i — SILVER V O T I V E OFFERINGS On the basis of m a t e r i a l collected i n places of pilgrimage, the author sums up the results o f his rese­ arch on silver votive offerings. To begin w i t h he discusses the customs connected w i t h votive offerings in Europe and Poland, their origin and analyses the forms of votive offerings and the intentions for w h i c h thev were made The art of the v o t i v e offerings is o n the' borderline between f o l k a r t and p r o f e s s i o n a l ' a r t , and no studies have been made of i t in Poland (apart f r o m votive n a l n t i n p s ) u n t i l n o w The a u t h o r discusses the art o f m a k i n c silver votive offerineГ in the f o r m of small iricomnlete figures and о ramvL on meial D i a t e s This art is a s s n c i a f e r ' w i t h Ь а п ^ я Д % ^ ^ Г я п ^ is found only sporadically i r T r u r a l areas The author distinguishes the following kinds o f votive offerings: 1) representations of saintlv and divine per­ sons connected w i t h the cult i n a given locality (fig. 3 and 4), 2) imaginative presentations of intentions i n the form of persons, animals, organs o f the human body (fig. 5), 3) combined representations o f saints w i t h intentions (fig. 12), The last mentioned f o r m is the latest, the first two being the original basic models i n the author's opinion. The author tries to establish the o r i g i n and social position of the donors o f the votive offerings. The silver votive offerings were certainly not only confined to the wealthy s t r a t a of the community. Many splendid votive offerings of great value were founded collectively, for instance, the one offered b v participants in a pilgrimage to Częstochowa (fig. 32). The images of members o f the gentry are to be seen o n many o f the votive offerings (and also the petty gentry). The votive offerings w i t h f a r m subjects seem to indicate the existence of" donors belonging to the r u r a l population. The donors o* many collective votive offerings wore the inhabitants of towns and townships, including urban plebians, Discussing the subjects o f the votive offerings, t h e author says that f a r m subjects are among the m o s t r a r e . There is a lack o f places of cult in Poland where votive offerings w i t h f a r m subjects are to be found i n a b u n ­ dance. A p a r t f r o m a small number representing f a r m animals (fig. 21 and 22) there are votive offerings i n the f o r m o f boats and ships i n the collections a t Chełmno and Czerwińsk" (fig. 26). The m a i n subject o f the votive offerings are personal affairs and interest i n man's health. This group includes votive offerings representing babies i n swaddling clothes and i n small coffins, hands, logs, hearts. The ones representing hands and arms' a r e a soecial symbol A t first thev were m a d e on t h e occasion o f miraculous recoveries f r o m illness' they w e r e p a r t i c u l a r l y D o r J u l a r i n the" 19th centurv being found f u s t a'; freauentlv as hearts The author o u t s f o r w a r d the assumption " t h a t t h e m t e n t i o m fo7 w h i c h t h e y were m a d e " o beyond m e r e s t n h^ealth a n d thinks that the hand the a r m w i s Intended as а ч C h o i of alliance between t h e ' d o n o r of t h e votive n f f « W and the b e i n g i t venerated onerinc. A t the end of the 19th centurv, when the votive offerings began Ю be produced b v factories, there was an impoverishment o f their forms. A t present o n l v one k i n d o f votive offerings are produced, representing the f l a m i n g heart, i n several sizes. I n many European countries (among others in I t a l y and Greece)" we see an enrichment of the t r a d i t i o n a l forms b y new ones (votive offerings i n the f o r m o f cars and motor cycles). Mass production in factories has also had the influence of lessening the artistic values of votive offerings. Up t o the middle of the 19th centurv they were very varied both as regards f o r m and artistic values. This can be s e e n w i t h i n one centre of pilgrimages alone A p a r t from votive offerings s t r i k i n g for their fine w o r k m a n s h i o there others made by people i t h very l i t t l e t e c h n i ­ w L K OF T H E P O L I S H A ACADEMY OF XXI R T SCIENCES 19R7 ARTICLES cal s k i l l w h i c h are marked by p r i m i t i v i s m of f o r m and content. Discussing the artistic values of the votive offerings, the author touches upon the question of their decoration, Almost a l l the rectangular plates have decorated edges. I n many of them iconographic and ornamental patterns taken f r o m baroque and Renaissance goldsmitbery have been used. I t is d i f f i c u l t to establish the names of the people who made the votive offerings and their origin. I t is mostly anonymous w o r k . I n a few cases, i n the bigger centres of pilgrimage, there are goldsmith's marks and guild signs. There is also a lack of i n f o r m a t i o n i n archive materials about the makers of the votive offe­ rings. The production of silver votive offerings was side-line w o r k for goldsmiths. A large percentage of the producers were provincial craftsmen, and also "so-called .,botchers". I n his concluding remarks, the author says that even votive offerings executed on order of the wealthy were nearer to f o l k art i n their conventions than anly definite trend i n professional art. The production of silver votive offerings is charac­ terized bv great conventionality of artistic expression. The author puts f o r w a r d the thesis t h a t this was the result of factors other than m a t e r i a l , such as beliefs, and the attitude of man towards the being venerated. Contrary to w a x votive offerings, w h i c h enabled commu­ nication w i t h the „deity" w i t h the help of incantations, the silver votive offerings are articulated speech, a prayer. The field of art discussed did not have ativ connection w i t h the m a i n t r e n d i n the development of "culture, nor is i t possible to distinguish in Ihis f i e l d D f art itself anv development trends specific to a given community. The author raises the problem: is this field of a r t to be a subject of f o l k culture and can i t be regarded as material t o be used i n the study of its history? Z o f i a G r ó d e c k a discusses L A C I N G EMBROI­ DERY ON T U L L E FROM D Ą B R Ó W K A W I E L K O P O L ­ SKA A N D B A B I M O S T ( Z I E L O N A GÓRA V O I V O D SHIP). T u l l e bonnets, ruffs and kerchiefs ornamented w i t h lacing embroidery can be seen i n the collections of the Folk C u l t u r e and A r t Section of the National Museum in Poznan. The authoress analyses the t e c h n i ­ que, decorative motifs and application of embroidery on various parts of women's dress. The Babimost and Dąbrówka embroidery technique consists i n lacing the thread through the holes of the tulle. The weave of the t u l l e imposes the direction of lacing, so i n this embroidery geometrical motifs such as straight, broken and w a v y lines and also dots and stars predominate The v e r y 'few plant motives assume a geometrical f o r m . The dominating m o t i f is that of the star, and dots are used to f i l l in between the main motifs. The linear motifs l i m i t , divide and connect the elements of the composition and each of the motifs is embroidered i n several versions. The star m o t i f has the largest number of different versions, from the small starlet; k n o w n as "rosettes" (Dąbrówka W i e l k o ­ polska plate 1,14) to all kinds of " s n o w " stars folate I 16 17 19' 20 21) The star=; are comnosed of s i x r h o m b s ' w i t h the points t o w a r d s ' t h e centre ( o n r t i cularly i n the Babimost embroideries). Plant motifs are found" m a i n l y i n the Dąbrówka embroideries w h i l e the R a h i m o s r w o r k n n l v h a s v i n p a n d t w i n natterns f f i f 4'i a n d thp s o - n a l l e r l " l i ' t t l p t r p p s " (fie fil TwiVs with flowers and bunches o f f l o w e r - are only found as a motif i n the Dąbrówka embroideries; chronologically these are the latest motifs. - " " " " "' — — в — t J 1 , c i ± The selection of motifs and different composition distinguishes the Babimost embroideries f r o m those of Dąbrówka. The ones f r o m Babimost are more geome­ trical and the composition is clear, of the simplest elements. I t looks most effective i n the tulle bonnets 121 �(known as "czypki"). The composition of the embroidery on the crown is v e r t i c a l (fig. 8). The bonnet ties are also embroidered; the motifs from the crown of the bonnet are not strictly repeated on the ties. Rectangular tulle kerchiefs are embroidered i n two opposite corners and square kerchiefs only have one corner embroidered, (fig. 14, 15). The kerchiefs are finished w i t h tulle lace edging. The most w e l l k n o w n of the Babimost embroiderers were M a r i a n n a Rychła f r o m Babimost and Weronika Bursztyn f r o m Podmokle Male (Sulechów district). The Dąbrówka embroideries have very complex motifs. Particular attention is due to the p l a n t motifs, w h i c h are not treated n a t u r a l l y but stylized. Some of the Dąbrówka embroideries show the influence of the patterns of factory made lace. This lace was used to t r i m bonnets ( k n o w n as " K o p k i " ) , aprons and ruffs. The arrangement of the embroidery on the bonnets is i n stripes (fig. 19, 20, 21). T u l l e ruffs were made f r o m a strip of embroidered tulle t r i m m e d w i t h factory made lace. The most w e l l k n o w n embroiderers i n Dąbrówka Wielkopolska were f r o m the Jokiel and Kusior families, E w a S n i e z y ń s k a - S t o l o t writes about T H E "FOLK" C A R V I N G S OF A D A M SŁOWIŃSKI. The authoress analyses the w o r k of this amateur artist car­ v i n g according to f o l k conventions. Adam Słowiński was born i n Zakopane; he has the bachelor's degree i n Polish philology and graduated from the Higher Teachers College i n Cracow. Carving traditions were strong i n the highland f a m i l y of his mother, He began to carve two years ago and has produced 11 carvings. They are wood carvings treated f r o n t a l l y , made f r o m small polychromed blocks of up to 30 centimetres high. The authoress distinguishes two groups of carvings depicting the stages of development of Slowinski's creative w o r k . Three carvings f o r m the f i r s t group, namely Saint Kinga (fig. 2), Resurrected Christ, Pieta I (fig. 1). The carvings were inspired by originals seen in museums, i n period style, p a r t i c u l a r l y Gothic. I n this group dark polychrome varnish is used deliberately and rubbed off i n places to achieve a patinated effect. I n the second group, to w h i c h the authoress qualifies the rest of the carvings, the t r u e style of the carver is evident. He follows the f o l k art conventions here. The authoress regards the Pieta I I (fig. 10), w h i c h resem­ bles a f o l k scuplture i n stone, as the greatest achie­ vement i n this group. The second group is also different as regards colour — the carvings are b r i g h t and v i t a l l i k e f o l k paintings on glass. The authoress raises the problem of q u a l i f y i n g the w o r k of Słowiński. She says that there is no doubt that he is not a" p r i m i t i v e f o l k artist, but that his art shows strong links w i t h the f o l k a r t that inspired i t . I z a b e l l a G a l i c k a and H a n n a S y g i e t y ń s k a discuss the f i g u r e of the SAD CHRIST FROM A N I E L O W w h i c h was found when an inventory was being made of historical relics i n G a r w o l i n district. I t is a figure f r o m a wayside shrine and both the shrine and the figure are carved out of linden wood. On the f r o n t of the pole of the shrine there is a verse of a church h y m n and the date: " M a y 1st, 1650". The carving at Anielowo undoubtedly exhibits the features of f o l k art and is an interesting iconographic version of Christ the K i n g . I t is one of the earliest dated presentations rf the Sad Christ i n Poland. E w a S n i e z y n s k a - S t o l o t — THE DEVELOP­ M E N T OF CRACOW N T I V I T Y CRIBS AS J U D G E D FROM T H E L A S T T W O COMPETITIONS, T H E 13TH A N D 14H. The authoress emphasizes the changes i n type, f o r m and also i n the ideological character of the n a t i v i t y cribs. The crib w i t h a stage i n a recess is being replaced by cribs made up of architectural elements. A p a r t f r o m the t r a d i t i o n a l fragments of Cracow a r c h i ­ tecture used so far, there are also various elements of late Gothic architecture. The cribs reflect current events by the addition D f dates, inscriptions to suit various occasions, banners, etc. The t r a d i t i o n a l puppets are being replaced by figures l i n k e d w i t h Cracow and its history. The Cracow n a t i v i t y cribs have ceased to be a puppet show, and are now a seasonal decoration. �ПОЛЬСКОЕ КВАРТАЛЬНЫЙ № ЖУРНАЛ 2 НЛРОДНОЕ ИЗДАВАЕМЫЙ ИНСТИТУТОМ ИСКУССТВА ГОД ИЗДАНИЯ X X I ИСКУССТВО ПОЛЬСКОЙ А К А Д Е М И И НАУК 1967 РЕЗЮМЕ Яцек Олендзки НИЯ (BOTA) — СЕРЕБРЯНЫЕ ПРИНОШЕ­ На осноае материала, собранного в местах палом­ ничества, автор обобщает результаты своих исследо­ ваний по художественной выделке серебряных при­ ношений. В начале статьи говорится о принятых обы­ чаях дарственных приношений на территории всей Европы и, в частности, Польши, анализируются окор­ мы этих приношений и приписываемые им функции. Вотивные приношения, которые мы будем называть „вота", принадлежат к тому виду творчества, о кото­ ром можно сказать, что народное мастерство граничит здесь с профессиональным; в Польше (не говоря о вотивной живописи) этот вид творчества до сих пор не был исследован. Автор рассматривает серебряные приношения, выполненные на металлических пластин­ ках, украшенных мелкой резьбой и гравировкой. В сельских местностях этот вид творчества, связан­ ный с цеховым ремеслом, встречается лишь в единич­ ных случаях. Автор выделяет следующие формы „вот": 1) изображение Бога и святых, являющихся пред­ метами местного культа (илл. 314), 2) выражение цели приношений под видони людей, животных, тех или других органов человеческого тела (илл. 5), 3) святые, олицетворяющие цель при­ ношения (илл. 12). Эта последняя форма „вот" принадлежит уже к более позднему периоду, а две первые являются, по мнению автора, основными образцами. Автор пытается установить происхождение и со­ циальное положение жертвователей „вот". Серебряпью приношения жертвовала не только зажиточная часть населения. Многие дорогие „вота"' приносились коллективно, например, участниками паломничества в Ченстохов (илл. 32). На многих „вотах" имеются изображения представителей шляхты (не исключено, что мелкопоместной). Приношения с хозяйственной тематикой свидетельствуют, как надо полагать, о жер­ твователях из крестьянского сословия. Много коллек­ тивных „вот" дарили жители городов и местечек, а среди них представители городского плебса. Рассматривая тематику ..вот", автор утверждает, что хозяйственная тематика встречается очень редко. В Польше нет таких мест культа, где можно встре­ тить большое нагромождение „вот" с крестьянской тематикой. Кроме незначительного количества „вот" с изображением домашних животных (илл. 21 и 22). встречаются „нота" с изображением лодок и судов в коллекциях Хелмна и Червиньска (илл. 26). Основ­ ная тематика „вот" — это личные дела и здоровье человека, Эта группа включает, в частности, „вота", отображающие младенцев в пеленках и гробиках, ла­ дони, руки, ноги, сердца. „Вота" с изображением ла­ доней и рук имеют особое символическое значение, Вначале они были связаны с чудесньгми исцеления­ ми. Особую популярность приобрели они в X I X в. и стали встречаться наравне с изображением сердец. Автор статьи полагает, что цель приношений шла дальше заботы о здоровье и считает, что ладонь, ру­ ка — это символы связи между жертвователем и чти­ мым лицом. В конце X I X века, когда стало налаживаться фа­ бричное производство „вот", формы их обеднели. В на­ стоящее время выпускается только один вид „вот": пылающие сердца различной величины. Во многих европейских странах (в частности в Италии и в Гре­ ции) замечается обогащение традиционных форм но­ выми (изображение автомашин, мотоциклетов). Фа­ бричное производство снизило также художествен­ ный^ уровень „вот". До середины X I X в. творчество >»вот отличалось разнообразием форм и рознилось художественным уровнем. Это можно заметить при изучении собраний отдельных паломнических мест­ ностей. Наряду с высоко художественными „вотами" встречаются „вота", выполненные в мастерских, рас­ полагающих скромной техникой; их изделия прими­ тивны по форме и содержанию. Касаясь художествещнюй ценности „вот", автор говорит о их декоратив­ ности, Почти все прямоугольные пластинки украше­ ны обрамлениями. Во многих „нотах" использованы иконописные образцы и орнамент ювелирных изделий в духе барокко и 'ренессанса. Имена и происхождение творцов „вот" трудно уста­ новить, В общем — это аномимное творчество. Лишь изредка в более крупных паломнических центрах имеются на „вотах" отличительные знаки и пробы. Отсутствуют также сведения о творцах „вот" в архив­ ных материалах, Выпуск серебряных „вот" был лишь побочным видом творчества золотильных мастерских. Значительная часть исполнителей принадлежала к числу провинциальных ремесленников, притом так наз. „халтурщиков". В заключение автор отмечает, что даже „вота", выполняемые по заказу состоятельных людей, были по своему характеру более сродни народному твор­ честву, чем определенному направлению профессио­ нального искусства. Творчество серебряных вот отличается большой условностью пластических решений. Автор выдвигает тезис, что эта условность обусловлена такими внематериальными факторами, как: верования, отношение к чтимому существу. В противоположность восковым „вотам", которые предоставляют возможность сооб­ щаться с „божеством" при помощи заклинаний, се­ ребряные „вота" являются определенной речью — молитвой. Рассматриваемый в статье Е И Д искусства не был связан с основным ходом развития культуры. В нем самом нельзя также выделить путей развития, харак­ терных для определенных обществ. Автор статьи ставит вопрос можно ли назвать этот вид творчества предметом народной культуры или же он является материалом для изучения ее истории. С о ф и я Г р о д е ц к а пишет о ВЫШИВКЕ ПО ТЮЛЮ, Х А Р А К Т Е Р Н О Й ДЛЯ МЕСТНОСТЕЙ ДОМБ Р У В К А В Е Л Ь К О П О Л Ь С К А И БАБИМОСТ (Зеленогорское воеводство). Тюлевые чепцы, жабо и платки, украшенные вышивкой, находятся в собраниях Отдела культуры и народного творчества познаньского На­ ционального музея. Автор анализирует технику, узоры и вышивку в различных частях женского наряда. Техника вышивок, выполняемых в Бабимосте и Домбрувке, заключается в протягивании ниток через тюль. Плетение тюля указывает направление вышив­ ки. Преобладают в ней гоометризованные мотивы, как: простые, извилистые и волнистые линии, точки и звез­ дочки. Немногочисленные растительные мотивы также отличаются геометризованной формой. Доминирующую роль играет мотив звезды, точки дополняют основные мотивы. Линейный орнамент ограничивают, разделяют и соединяют композиционные элементы. Каждый мо­ тив имеет несколько разновидностей. Наиболее разно­ образен звездчатый узор: начиная с маленькой звез­ дочки, называемой „розеткой" (Домбрувка Велькопольска, табл. I , 14) вплоть до различных видов „сне­ жинок", (табл. I , 16, 17, 19, 20, 21). Очень распростра­ нены звезды из шести ромбов, обращенных вершина­ ми внутрь (особенно часто встречаемые в бабимойской выпгивке). Растительные мотивы характерны главным образом для домбровецких вышивок; в бабимойских вышивках встречается только мотив с виноградной лозой, веточками (илл. 4) и так наз. „деревцами" (илл. 6). Мотивы из веточек с цветочками и из цве­ точных букетиков известны только в Домбрувке Вель123 �копольской. Хронологически они с 'ьге поздние. Бабимойеюие и домбравецкие вышивки рознятся моти­ вами и композицией. Бабимойские вышивки имеют более геометризованную форму, отчетливую компо­ зицию из простейших элементов. Наиболее эффектно выглядят они на тюлевых чепцах („чинки"). Компо­ зиция вышивки на донышке вертикальная (илл. 8). Украшались также вышивкой завязки чепцов, причем их узор несколько рознился от узора вышивки на донышке чепца. В прямоугольных тюлевых платках украшались вышивкой два противополопепых конца, в квадрат­ ных — только один (илл. 14, 15). Края платка от­ делывались тюлевыми кружевами. Среди бабимойских вышивальщиц самой большой известностью пользовались Марианна Рыхла из Бабимоста и Вероника Бурштын родом из местности Подмокле Мале (Сулеховскмй район). Домбровецкие вышивки отличаются сложными узо­ рами. Оособенно выделяются растительные мотивы, причем не натуралистические, а стилизованные. Не­ которых из них переняли узоры фабричных кружев. Машинными кружевами украшали чепцы ((.копки"), передники, жабо. Узор вышивки на чепцах располо­ жен в полоску {илл. 19, 20, 21). Тюлевые жабо состав­ ляли из полос вышитого тюля и обрамляли машинным кружевом. Лучшими мастерицами в Домбрувке Велькопольской считались вышивальщицы из рода Иокелей и Кусиоров. Э в а С н е ж и н ь с к а - С т о л о т пишет о „НАРОД­ НЫХ" СКУЛЬПТУРАХ АДАМА СЛОВИНЬСКОГО. Автор анализирует творчество этого ваятеля-люби­ теля, придерживающегося манеры народного мастер­ ства. Адам Словиньски, уроженец местности Закоггане, окончил факультет польской филологии и Выс­ шую педагогическую школу в Кракове. Традиции скульптурного искусства он унаследовал от семьи его матери-горянки, Сам Словиньски стал заниматься ваянием два года тому назад и в течение года создал 11 скульптур. Это произведения из дерева, обработан­ ные фронтально из небольших деревянных кубиков размером до 30 см., покрытых полихромией. Автор статьи выделяет несколько групп, отображающих эта­ пы творчества Словиньского. К первой группе от­ носятся три скульптуры: ,^св. Кинга" (илл. 2), Вос­ кресение Христово (Пиета I , илл. 1). Скульптуры вы­ полнены по музейным образцам; художник следует традициям стильных скульптур, особенно готических. Он совершенно сознательно пользуется темной поли­ хромией и старается патинировать свои скульптуры. Ко второй группе автор относит остальные работы Словиньского, в которых можно отметить индивидуаль­ ный почорк художника, обращающегося к народному творчеству. Лучшим произведением в этой группе считает автор статьи „Пиету I I (илл. 10), которая на­ поминает народные каменные фигуры. Вторая группа отличается также своеобразным колоритом — живым и сочным как на народных картинах, написанных на стекле. Пытаясь определить род творчества Словиньского, автор приходит к убеждению, что его не следует при­ числять к примитивным народным художникам, но все же его творчество указывает на связь с народным искусством, которое является его вдохновителем. Эва С н е ж и п ь с к а - С т о л о т — ПУТИ РАЗ­ ВИТИЯ К Р А К О В С К И Х ВЕРТЕПОВ НА ОСНОВАНИИ ДВУХ ПОСЛЕДНИХ КОНКУРСОВ ( X X I I I И X X I V ) . Автор статьи обращает внимание на то, как изме­ нились тип, формы и идейное содержание вертепов. Вместо вертепов со сценой внутри появляются -вер­ тепы с архитектоническими элементами. Кроме тра­ диционных до сих пор фрагментов краковского зод­ чества встречаются также различные элементы позднегогичеекой архитектуры. Вертепы используют актуальные события, знаменательные даты, транс­ паранты, надписи и т.п. Вместо традиционных кукол выступают лица, связанные с Краковом, с его историей. Краковский вертеп потерял характер театра и являет­ ся скорей декорацией на определенные случаи. �CZASOPISMA INSTYTUTU SZTUKI PAN wydawano prze:z: P.P. W Y D A W N I C T W A A R T Y S T Y C Z N E I FILMOWE B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , k w a r t a l n i k , ponad 100 str. dużego f o r m a t u , około 100 i l u s t r a c j i . Cena 24 zł, prenumerata półroczna 48 zł, roczna — 9 fi zł. P O L S K A S Z T U K A L U D O W A , k w a r t a l n i k . «4 str. dużego formatu, bogaty materiał ilustracyjny. Cena 18 zł, prenumerata p o l : oczna 36 zł, 72 zł. roczn; P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , ponad 170 str. d r u k u , około 100 ilustracji. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 3G zł, roczna — 72 zł. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , około 130 str. d r u k u , liczne przekłady nutowe. Cena 13 zł, prenumerata półroczna 36 z!, roczna — 7 2 zł. Wszystkie meracie. czasopisma nabywać można regularnie jodynie w prenu- WARUNKI PRENUMERATY „POLSKIEJ S Z T U K I L U D O W E J " Cena prenumeraty: półrocznie zł 36, rocznie zł 72. Prenumeraty przyjmowane su do 10 dnia miesiąca okres prenumeraty. poprzedzanego Prenumeratę na k r a j dia czytelników i n d y w i d u a l n y c h przyjmują urzędy pocztowe ora/ listonosze. Czytelnicy i n d y w i d u a l n i mogą również dokonywać wpłat na konto P K O N r 1-6-100020 — Centrala Kolportażu Prasy i W y d a w n i c t w ..Kuch" Warszawa, u l . Wronia 23. Wszystkie instytucje państwowe i społeczne m o g a zamawiać prenume­ ratę wyłącznie za pośrednictwem Odziałów i Delegatur „Ruch". Prenumeratę na zagranicę, która jest o 40»/. droższa — przyjmuje Biuro Kolportażu W y d a w n i c t w Zagranicznych „Kuch" Warszawa, u l . Wronia 23, t e l . 20-46-33, konin PKO NV 1-6-100024. SPRZEDAŻ Egzemplarze numerów zdcaktualizcwanych można nabywać w P u n k ­ cie Wysyłkowym Prasv A r c h i w a l n e j „Ruch", Warszawa, u i . Nowomiejska n r 15.17, konto P K O N r П4-6-700041 V I I Oddział M i e j s k i Warszawa. A k t u a l n e n u m e r , c / a . - . o m I n s t v i u t u S/.tuki P A N posiada Ośrodek Rozpowszechniania W v ; i a w n c t w N a u k o w y c h P A N w Pałacu K u l t u r y i N a u k i w Warszawie. ! / . a k ł . w l y G r i i l u - У Н ' . Л > : п к а " . ? . u f c i , i . N i 2. W - w . s -•.•..-.•hi.r.iżych 39. У.(м'.\. i:f. t'ar» i l u s t r . ' k l . I l l , 1 2 0 g. B I k a r t o n b i a ł y k l . I l l , 22i! B I . N a k ł a d 1 SC* cs-<. T - 3 7 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/40da351ca2ab2c819c72868ccc50e89f.pdf 8501dd62622c3c9820b9d1956f185f9f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4960 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4599 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.3; pierwsze strony Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �T R E S C Olga M u l k i e w i c z -Goldbergowa Przemiany u r z ą d z e n i a izby wiejskiej Barbara Poloczkowa Tekstylia i strój na wnętrza współczesnej 127 Śląsku Cieszyńskim w XVI—XVIII w 135 Janina Petera Zdobione przęślice lubelskie 147 Roman Reinfuss Wystawa plecionkarstwa ludowego w (listopad 1966) Anna K u n c z y ń s k a - I r a c k a Wystawa ś w i ą t k ó w rzeszowskich Lublinie KRONIKA 177 183 SUMMARY OF ARTICLES 187 РЕЗЮМЕ 188 / - Na okładce: Wyk. Józef Nepomucen, 169 ft fi w t f . Fragment pojemnika na zboże plecionego ze słomy techniką Tarnowski, Busówno, pow. Chełm. Na stronie tytułowej: rzeźba, drewno, ślady polichromii, wys. 25 cm. Wł. w Rzeszowie, nr inw. 5629. spiralną. Sw. Jan Muzeum �KWARTALNIK INSTYTUTU SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK ROK X X I 1967 NR 3 polska sztuka ludowa �KOMITET REDAKCYJNY M g r Aleksander Jackowski, d r Kazimierz Pietkiewicz, prof, dr K s a w e r y Piiwocki, prof, dr Roman Reinfuss, prof, dr Tadeusz Seweryn. ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny: mgr Aleksander Jackowski, za­ stępca redaktora naczelne­ go: prof, d r Roman R e i n ­ fuss, sekretarz redakcji i redaktor działu: m g r Jad­ wiga Jarnuszkiewiczowa, w s p ó ł p r a c o w n i c y : mgr A n ­ na K u n c z y ń s k a — Iracka, mgr K r y s t y n a Chojnacka, redaktor 'techn.: Maria Klukowska, układ graf.: Jadwiga Jarnuszkiewiczowa. T ł u m a c z e : D. Ronowicz (ang.), N . S t a s i ń s k a (ros.). Red.: Inatyitut Sztoki P A N , Warszawa, u l . D ł u g a 26. Wyd. i administr.: P.P. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, u l . P u ł a w s k a 61, tel. 44-50-19. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/49a097e9e202cbca133d6d69adf3003d.pdf cc73503a76369e1dece7710f8e6f48d2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4957 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4596 Title A name given to the resource Recenzje/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.2; s.117-118 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piwocki, Ksawery Czajkowski, Jerzy Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text N Roman Reinfuss: LUDOWE KAFLE MALOWANE, Kraków, 1966, Wyd. Llł. Cenię bardzo książki, które na dłuższy czas „załatwia­ ją" jakieś zagadnienie w danej dziedzinie nauki. Muszą one operować możliwie pełnym materiałem heurystycz­ n y m , muszą być najczęściej w p e w n v m stopniu p r z y ­ gotowane przez monografie czy bodaj artykuły pisane na dany temat przez k i l k u poprzedników, na koniec autor musi umieć dokonać poprawnej i pełnej analizy i interpretacji materiału. Powstała praca nabiera w ó w ­ czas charakteru monumentalnego pracy kapitalnej czy podstawowej. Do tego t y p u dzieł zaliczam właśnie Ludowe kafle malowane Romana Reinfussa. Spełnia ona w sposób niemal idealnv wspomniane w y m o g i : autor opiera się na dużym i już chyba t y l k o w drobiaz­ gach możliwym do uzupełnienia materiale zabytkowym k a f l i malowanych z całej Polski. Rozgryzł i zwięźle, ale wyczerpująco, przedstawił dzieje tego rodzaju kaflarstwa w k u l t u r z e europejskiej. Przeanalizował dokumentnie technikę w y k o n a n i a i zdobienia naszych malowanvch k a f l i ludowych, a także tematyko malarska występującą w t e j gałęzi sztuki ludowej, omówił wystarczająco do­ kładnie dla celów porównawczych podobne kafle z k r a ­ jów sąsiadujących z Polską i wreszcie we wszystkich rozdziałach rozsądnie i z umiarem interpretuje zebrane dane. T w o r z y w ten sposób zamkniętą całość, dla recenzenta aż niemal irytującą swoją pełnością, nie ma się bowiem czego „czepić", Dla podpisanego książka ta ma specjalne znaczenie, bo tworzy j a k b y ilustrację dla dwóch tez, które często w y s u w a m przy omawianiu sztuki l u d o w e j : j e j związki w k i l k u podstawowych dziedzinach z rzemiosłem cechow v m oraz czerpanie w zakresie motywów f i g u r a l n y c h , ale także w dużej mierze i zdobniczych z wzorców, będących wspólnym dobrem całej sztuki europejskiej. Reinfuss trafnie opisuje przejście z tego rodzaju podniet zewnętrznych do twórczości, którą już możemy nazwać ludową, uzupełniając słusznie moje spostrzeżenia różni­ cowaniem tych przejść zależnie od oddziaływania środo­ wiska społecznego, gdy omawia różnice między twór­ czością Oksitowicza i pracującymi dla w s i k a f l a r z a m i mazurskimi. Z drobiazgów, które można by inaczej interpretować, mogę wymienić jedynie k i l k a : ułan reprodukowany na rycinie 78 nie musi być polski, bo armia pruska miała także regimenty ułanów, których strój wzorowany był na polskim. Rycina 121 chyba nie przedstawia koniecz­ nie chłopów podleżajskich," bo — j a k m i się zdaje — trzymają obie jej postaci kartusz z jakimś napisem, a więc jest to chyba ludowa „parafraza" jakiejś ryciny może a p i t a r v i n e i 'w stvln l a t 40-vrh X I X w Infantyl­ n a " grupa k a f l i mazurskich też chyba oparta jest o wzot v Р Г Я Н Г 7 П Р t v l k n stonrpń i e i n d ^ k n k i i " ipqt stosunkowo znaczniei" większy niż w pozostałychГ kaflach teeo reeionu Wydaie m sie że stonieó r e a l i z m u " Do4c/eeolnvch Zitrtl^vJiL i ^ t rhvha Z Tłńwn^ m W V e S y od ^nm* гД^тп" ™ я TrtWn inności" niema na materiale zebranym przez a u t o r a , ^ wy¬ dająca m i się dosc prawdopodobnym w y m k i e m ogólnej sytuacji k u l t u r a l n o - p o l i t y c z n e j dawnej G a l i c j i , byc może Oksitowicz czerpał z Bachmmskiego po jego sukcesach z lat 80-ych X I X w., ale może tez było o d ­ wrotnie. Malarze m a n u f a k t u r wschodniogalicyjskich, których mozuwe inspiracje w majohce pokuckiej jakże trafnie podnosi Reifuss, m o g l i byc powiązani z cechem k r a k o w s k i m jeszcze u schyłku X V I I I w., kierunek bowiem i n f i l t r a c j i majstrów tej epoki szedł na wschód, gdy Kraków tego czasu stawał się coraz m n i e j a t r a k c y j ­ n y m środowiskiem dla rzemiosła artystycznego. Ksawery Piwocłci Fragm. pieca, Wierzawicc vow. Leżajsk. Fot. Jan Swiderski �Tóth Janos: NEPi TESZETUNG HAGYOMANYI (Tradycje naszej ludowej architektury), wyd. Muszakl kfinyvkiado, Budapeszt, 1 9 6 1 , s. 239, ilustr. 362 L u d o w e budownictwo węgierskie, któremu poświęcono już wiele prac etnograficznych, doczekało się nowego, tym razem syntetycznego opracowania w książce pod wyżej w y m i e n i o n y m tytułem. Pozycja ta jest t y m b a r ­ dziej interesująca, że autor — Tóth Janos uwzględnił dane a r c h e o l O E i c z ń e i historyczne rzutuiace na znaiomość najstarszych f o r m mieszkalnych, a ponadto u w i daczniaiace sieiróżniee r e e i o n a l n e w s y s t e m i e i soosohie budowy łączył stale z podłożom.ekonomicznym V spo- Krążka dzieli się na trzy główne rozdziały. W p i e r w ­ szym autor analizuje rozwój osadnictwa i budownictwa ludowego w średniowieczu i czasach nowożytnych. Dużo uwagi poświęca epoce tzw. arpadvjskiej, trwającei od X do końca X I I I w., w której l u d węgierski ze'stadium półkoczowniczego przechodzi do systematycznej uprawy r o l i i ogrodnictwa. 5 e Wykopaliska z pierwszego w i e k u epoki arpadyjskiej dowodzą, że już wówczas na terenie Węgier były domy dwuwnętrzne. Późniejsze cięższe w a r u n k i gospodarcze ludności, powodowane nieustabilizowaną sytuacja p o l i ­ tyczną, byłv często przyczyną r e d u k c j i b u d y n k u 'miesz­ kalnego do" jednego t y l k o pomieszczenia. Już w t y m iednak czasie dążenia artystyczne budowniczych l u d o ­ w y c h były b a r d ? 0 s i l n e a najpiękniejszymi m o t y w a m i dekoracyjnymi z tej epoki są palmety sasanidzkie. za­ chowane w zdobnictwie l u d o w y m do czasów dzisiej­ szych. Rozwój budownictwa ludowego na Węgrzech hamo­ wany był w dużym stopniu przez najazdy Turków, którzy na początku X V I w. opanowali znaczną część środkowych Węgier na przeciąg przeszło półtora w i e k u . W t v m czasie j a k wykazują badania archeologiczne, miszkalno b u d y n k i chłopskie miały dwa, a nawet trzy pomieszczenia. Można przy t y m zaobserwować wędrówkę, jaką odbyło ognisko ze środka izby domu jednownetrzneeo nod ścianę działowa z sienią w budynkach d w u wnętrznych. Jednocześnie następował rozwój a r c h i t e k ­ tonicznysamveh urządzeń ogniowych Zachowane obiekty z X V I I I stulecia świadczą że rozwói domów w prze­ szłości i w t v m czasieГ nastenowal orzede wszystkim przez dodawanie zewnętrznych przybudówek. L i k w i d a c j a okupacji tureckiej (koniec X V I I w.) jest początkiem nowego okresu w ewolucji węgierskiego budownictwa ludowego, którego najbardziej charak­ terystyczną cechą jest klasycvzm. Pryncvpalna zasadą tego stylu jest koncentracja zdobnictwa architektonicz­ nego, a j e j rezultatem b y w a np. rząd domów wzdłuż ulicy, posiadających jednakowe podcienia l u b ganki, co autor określa mianem „estetvcznv w i d o k u l i c v " . Charakterystyczne dla tego budownictwa podcienia mają różnorakie formv. Biegną one wzdłuż f r o n t u całego b u d y n k u , wzdłuż" fasadv szczytowe! i maią różna głębo­ kość. Są też podcienia' wgłębione (wnęki), narożne l u b ganki. Ponadto silnie zróżnicowana jest ich kolumnada, występująca badź w postaci sładkich kamiennych f i l a ­ rów oodtr/vmuiacych horyzontalny oulao m d c i e n i a filarów z dekoracja reliefowa badź k o l u m n połączonych łukami, rzeźbionych słupów drewnianych i t d . W klasvcvstvcznvm budownictwie l u d o w y m znalazła zastosowanie również dekoracja sgrafittowa, częstokroć o motywach k w i a t o w y c h i roślinnych, która spotvkamv na fasadach szczvtowych domów. Technika ta przeszła do a r c h i t e k t u r y ludowej ze zdobnictwa kościelnego, a rozpowszechnienie j e j wiązało się z ogolnvm odrodze­ niem narodowym po wypędzeniu Turków." Niezależnie od wpływów rożnych stylów własnym w y t w o r e m w ę ­ gierskiej a r c h i t e k t u r y ludowej jest dom z dachem nadwieszonym nad ścianą szczytową skierowaną do ulicy. Obserwuje się t u rośne formy. W jednych w y ­ padkach wysunięta część dachu ma'kształt półokrągły, rozszerzający się k u dołowi. K i e d y indziej m a m y do czynienia z dachem naczółkowym i pionowo szalowaną dolną jego partią l u b dachem o silnie skróconej płasz­ czyźnie połaci szczytowej i szalunku biegnącym ukośnie od brzegów strzechy do górnej krawędzi ściany. Szalo­ wana płaszczyzna b y w a zdobiona profilowaniem brzegów desek oraz bogata' dekoracja malarska z m o t y w a m i roślinnymi geometrycznymi a nawet zoomorficznymi Domy takie często znajdujemy w zachodnich Węgrzech W rozdziale d r u g i m autor syntetyzuje dotychczasowe cudze i własne w y n i k i badań nad l u d o w y m budownic­ t w e m Węgier i wyznacza cześć podstawowych jego typów wiążących się z regionami, a mianowicie: t y p wschodniowęgierski ze zbliżonym doń siedmiogrodzkim, północnowęgierski zachodniowęgierski z centralną g r u ­ pą zadunaiska nołudniowoweeierski środkowowęeierski tzw. alfóldski dom, i północno-wschodniowęgierski nad górna Cisa T v o v te różnią sie miedzv soba nie t v l k o drugorzędnymi cechami architektonicznymi ale też w kwestiach zasadniczych, t a k i c h j a k podział mieszkania i 7aburinwa аочппг!ягг7Я ' G o d n y uwa^i iest f a k t УР kucnnia iakn Domies7r7enie mieszkalne ro7w^rneła sie na Dółnoo у i I S m r l T i l таś sień nełn i а Л я n aloeir zna funkcie пя УяЛЛХ ! rmtuH ń i u kra i u c o w y n i k a z. odmiennych cech kTimatybny^ch v/ушка W trzeciej części pracy, w oparciu o czynniki fizjo­ graficzne, autor zwraca uwagę na sytuację społeczną i ekonomiczną, mającą wyraźny w p l v w na wiejskie budownictwo. Dalej zaś konstatuje, że l u d węgierski, mimo iż czerpał wzorv z budownictwa niemieckiego czy południowosłowiańskiego, realizował ie według włas­ nych koncepcji architektonicznych. Podobnie też prze­ twarzał na własny użytek elementy brane z różnych stylów oraz e p o k ' i zachował je w ' w i e l u o k o l i c a c h ' d o czasów n a m współczesnych I t a k stvl romański u t r z y ­ muje sie w podcieniach z poprzecznymi sklepieniami w domach nad brzegiem Balatonu, styl gotycki widocz­ n y jest w kompozycji bryły drewnianych dzwonnic, zaś na i c h izbicach Dozostawił ślad renesans który często obserwujemy również w szczytowych zwieńczeniach architektury" mieszkalne! i b r a m zamvkaiaevch r>oszczególne gospodarstwa oraz w malowidłach na szczy­ tach domów, zastosowanie na fasa­ dach szczytowych i f r o n t o w y c h zarówno w kształtowaniu oodcieni iak dekoracii П ! Я Ч 7 Г 7 У 7 П У (nr> m n t v w nłnńrał W nodcieniach dominuie iednak klasycyzm Natomiast z romantZu b u d o S T d o O T elementów z d o b n i c r v r t m o w a n c Ь У Ь ze Т П Я Г ^ П У Г П ^ onóźnieniem Tvnowa lik cecha weeierskiei a r c h i t e k t u r y l u d o w e r l p s t e nr/e mieszane w s c z ^ Praca T . Janosa oparta została' na dobrze p r z y ­ gotowanej dokumentacji naukowej, o czym świadczy duża ilość zamieszczonych ilustracji. Składają się na nie fotografie, r y c i n y czarne i kolorowe, a przede wszystkim plany domów i zagród oraz detale a r c h i t e k ­ toniczne. D l a celów porównawczych wprowadzono p r z y ­ kładowe ilustracje z terenu R u m u n i i i Czechosłowacji. Pracę zamyka bogaty zestaw l i t e r a t u r y naukowej, w y ­ korzystanej przez autora, oraz resume w języku f r a n ­ cuskim. W a r t o podkreślić, że zarówno przygotowanie naukowe książki, j a k i j e j wysokie w a l o r y techniczne (kredowy papier, d r u k i in.) mogą stanowić wzór dla tego rodzaju wydawnictw. Jerzy Czajkowski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0a13ca2bb9e01ecbe80fcda552e12bdc.pdf ae2d6ba968fa3f55704ca959305989b4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4958 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4597 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.2; s.119 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I za okres X - XII. Konferencje, działalność muzeów W d n i a c h 14—16 października, w r a m a c h obchodów 10-lecia skanse­ n u w Z u b r z y c y G ó r n e j , odbyła się ogólnopolska konferencja konser­ w a t o r s k a i z j a z d społecznych o p i e ­ kunów zabytków. Organizatorami konferencji byli: Ministerstwo K u l ­ t u r y i Sztuki, wojewódzki konser­ w a t o r zabytków i Zarząd Okręgu P T T K w K r a k o w i e . Uczestnicy k o n ­ ferencji obradowali w Zubrzycy Górnej, Chochołowie i L a n c k o r o n i e . T e m a t e m k o n f e r e n c j i były: o r g a n i ­ z a c j a skansenów, r o l a m u z e ó w r e ­ g i o n a l n y c h oraz p r o b l e m y o c h r o n y zabytków drewnianego b u d o w n i c t w a wiejskiego i małomiasteczkowego. W ostatnim dniu obrad, w L a n c k o ­ r o n i e został w y g ł o s z o n y p u b l i c z n y odczyt p n . „Ochrona zabytków b u ­ d o w n i c t w a d r e w n i a n e g o w aspekcie międzynarodowym". * W listopadzie, w M u z e u m B u ­ downictwa Ludowego w Sanoku zorganizowano dwudniowe sympo­ z j u m poświęcone m a l a r s t w u i k o n o ­ w e m u . Profesorowie U J i k r a k o w ­ skiej Akademii Sztuk Pięknych omówili dzieje bizantyjskiego m a ­ l a r s t w a i k o n o w e g o oraz jego r e m i ­ niscencje w p l a s t y c e współczesnej. Pracownia Badania Sztuki Ludowej ISPAN w Krakowie przedstawiła zespół p r a c z m a r ł e j d r M . P r z e ź dzieckiej na temat X V I I I - i X I X -wiecznych ikon ludowych w M u ­ zeum w Sanoku. * 26 l i s t o p a d a otwarto Muzeum Regionalne w N o w y m Targu. Jed­ n y m z d z i a ł ó w m u z e u m j e s t dział etnograficzny, który prezentuje wnętrze chaty n o w o t a r s k i e j . O b o k sprzętów i strojów l u d o w y c h z g r o ­ madzono również stare narzędzia stolarskie, bednarskie i kowalskie. * W Wiśle o t w a r t o M u z e u m Bes­ kidzkie. Zgromadzono p o n a d 500 e k s p o n a t ó w . Są t o z a b y t k i z z a ­ kresu k u l t u r y materialnej i sztuki l u d o w e j . O b o k rzeźb i s t a r y c h g ó r a l ­ skich instrumentów muzycznych, pokazano beskidzkie stroje ludowe i koniakowskie koronki. Warsztat g a r n c a r s k i , narzędzia d o czesania l n u o r a z s t a r e narzędzia rolnicze prezentują dział k u l t u r y m a t e r i a l ­ n e j . O s o b n y m działem j e s t zbiór w y d a w n i c t w i pamiątek po B o g u ­ mile Hoffie. * W r a m a c h i n a u g u r a c j i sezonu k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w e g o 1966/67 n a Lubelszczyźnie o t w a r t o 2 3 . X I . M u ­ zeum Regionalne w Kazimierzu. M u z e u m m i e ś c i się w Kamienicy Celejowskiej. Na otwarcie przygo­ t o w a n o ekspozycję s z t u k i l u d o w e j A 1966 P o w i ś l a , n a którą składają się m . i n . w y c i n a n k i Ignacego Dobrzyńskiego, wyroby kowalskie, ceramika z Ba­ ranowa, wyroby plecionkarskie i stroje ludowe. Wystawy, K konkursy 3.X. o t w a r t o w P a ń s t w o w y m M u ­ zeum Etnograficznym wystawę p n . „Polskie stroje l u d o w e " , zorganizo­ waną z o k a z j i K o n g r e s u Kultury P o l s k i e j . Jest t o p i e r w s z a w y s t a w a otwarta w odremontowanej części nowego gmachu muzeum. Poka­ zano o k . 40 o b i e k t ó w zgromadzo­ n y c h w 10 zespołach r e p r e z e n t u j ą ­ c y c h różne r e g i o n y , g ł ó w n i e p o ł u d ­ niowej Polski. Komisarzem wysta­ w y , a u t o r e m scenariusza i k a t a l o g u -składanki b y ł d r K . Pietkiewicz. * W czasie t r w a n i a f e s t i w a l u W a r ­ s z a w s k a Jesień (wrzesień, p a ź d z i e r ­ n i k ) C e n t r a l a H a n d l o w a Przemysłu Muzycznego zorganizowała wystawę p.n. „Polskie i n s t r u m e n t y muzycz­ n e " . W y s t a w a c z y n n a była w g m a ­ chu PWSM. Dział instrumentów l u d o w y c h p r z y g o t o w a ł doc. d r M . S o b i e s k i . P o k a z a n o o k . 50 i n s t r u ­ m e n t ó w l u d o w y c h ze z b i o r ó w m u ­ zealnych, I S P A N oraz p r y w a t n y c h doc. d r M . S o b i e s k i e g o . Katalog w y s t a w y p n . „Polskie i n s t r u m e n t y m u z y c z n e " , s. 72, z a w i e r a m . i n . a r t y ­ kuł M . S o b i e s k i e g o o m a w i a j ą c y r o ­ dzaje p o l s k i c h instrumentów l u d o ­ wych. W październiku, w M u z e u m R e ­ g i o n a l n y m w Łowiczu, o t w a r t a była w y s t a w a s z t u k i i rękodzieła l u d o ­ wego zorganizowana z okazji 15-lecia i s t n i e n i a Spółdzielni „Sztuka Łowicka". Eksponaty zgromadzone na wystawie zostały wykonane przez artystów l u d o w y c h zrzeszo­ n y c h w spółdzielni. P o k a z a n o t k a ­ n i n y odzieżowe, d e k o r a c y j n e , w y ­ c i n a n k i , l a l k i w s t r o j a c h łowickich, p i s a n k i i w y d m u s z k i oraz w y r o b y ceramiczne. * 7.X. w M u z e u m w Rzeszowie o t w a r t o galerię d a w n e j rzeszow­ skiej rzeźby ludowej. Eksponaty n a w y s t a w ę w y b r a n o ze z b i o r ó w muzeum. * W Muzeum L u b e l s k i m na Z a m ­ k u o t w a r t o 16.X. w y s t a w ę l u d o w e ­ go p l e c i o n k a r s t w a . W y s t a w ę zor­ ganizowało m u z e u m p r z y współ­ udziale Wydz. K u l t . Prez. WRN w L u b l i n i e . W y s t a w a zostanie omó­ w i o n a w j e d n y m z najbliższych n u ­ m e r ó w „ P o l . Szt. L u d . " . * 23.XI. otwarto w Powiatowym D o m u K u l t u r y w Sierpcu wystawę l u d o w e j rzeźby s i e r p e c k i e j . K o m i s j a z ramienia M i n . Kultury i Sztuki z a k w a l i f i k o w a ł a n a w y s t a w ę o k . 70 rzeźb; 4 r z e ź b i a r z o m — M . R u s z k o w ­ skiemu, H . Wierzchowskiemu, W. 1 J . K r a j e w s k i m przyznano nagro­ d y pieniężne. N a w y s t a w i e p r e z e n ­ towało swoje r z e ź b y 11 t w ó r c ó w l u d o w y c h regionu sierpeckiego, n a j ­ liczniej r e p r e z e n t o w a n i b y l i czterej n a g r o d z e n i rzeźbiarze. * W listopadzie w M u z e u m w R a ­ c i b o r z u została z o r g a n i z o w a n a w y ­ stawa p n . „Zabytki drewnianego b u d o w n i c t w a ludowego na terenie p o w i a t u raciborskiego". Były to f o ­ togramy obiektów budownictwa drewnianego, pokazano m.in. 3 drewniane XVII-wieczne kościółki, b u d y n k i m i e s z k a l n e , spichrze, szopy. * 3 . X I I . nastąpiło rozstrzygnięcie XXIV konkursu szopek krakow­ skich. N a tegoroczny k o n k u r s zgło­ szono r e k o r d o w ą ilość 106 szopek. J u r y k o n k u r s o w e wprowadziło w t y m r o k u innowację, szopki podzie­ l o n o n a t r z y g r u p y w zależności o d wielkości. W k a t e g o r i i szopek „ d u ­ żych" pierwsze nagrody o t r z y m a l i : Witold Głuch, Zdzisław Dudzik, Wacław Morys, Kazimierz Pietrzyk; w k a t e g o r i i szopek „średnich": S t a ­ nisław Fijał, M i c h a ł Przeworski, Eugenia Szklarska i Franciszek T a r n o w s k i — najstarszy z k r a k o w ­ s k i c h szopkarzy. W g r u p i e szopek „najmniejszych" nie przyznano pierwszej nagrody, drugie nagrody otrzymali: Janusz Kaczorowski i Stanisław M a j c h r z a k . 6 . X I I . w P a ­ łacu S z t u k i o t w a r t o w y s t a w ę s z o ­ pek konkursowych. W t y m roku udostępniono o b e j r z e n i e s z o p e k r ó w ­ nież W a r s z a w i e . W Kordegardzie Łazienkowskiej TPSP zorganizo­ w a ł o w d n i a c h 2 5 . X I I — 10.1.67 w y ­ s t a w ę 29 najpiękniejszych, nagro­ d z o n y c h szopek k r a k o w s k i c h . W y ­ s t a w a cieszyła isię o g r o m n y m p o ­ wodzeniem. * W g r u d n i u nastąpiło r o z s t r z y g ­ nięcie konkursu zorganizowanego przez Cepelię n a pamiątkę r e g i o ­ nalną i artystyczną. Z n a d e s ł a n y c h 2 t y s . w z o r ó w o d r z u c o n o t y l k o 16. Przegląd konkursowych ekspona­ tów zaprezentował w y s o k i poziom naszego p a m i ą t k a r s t w a . R e g i o n b i a ­ łostocki pokazał p i ę k n e w y r o b y z drewna, charakterystyczne dywany d w u o s n o w o w e , zakopiańscy t w ó r c y w y r o b y z d r e w n a , skóry i k o w a l ­ skie. Obok regionów z tradycją p a m i ą t k a r s k ą p o j a w i a j ą się n o w e . Piękną kolekcję przysłali n a k o n ­ k u r s t w ó r c y z D o l n e g o Śląska. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/74e896af90df775c94325bb7d55a92d8.pdf 919da05caf65609db64897f2d6c398e6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4956 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - konkursy szopka krakowska - konkursy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4595 Title A name given to the resource Sprawozdania/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.2; s.113-116 Creator An entity primarily responsible for making the resource Śnieżyńska-Stolot, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa Śnieżyńska-Stohf D R O G I R O Z W O J U S Z O P K I K R A K O W S K I E J NA PODSTAWIE D W Ó C H O S T A T N I C H K O N K U R S Ó W Х Х 1 П i X X I V ' Rozpatrując szopki przedstawione na dwóch ostat­ nich konkursach dostrzegamy zmiany n i e ty i ko w za­ kresie i c h typów i f o r m , ale także zmiany w charak­ terze ideowym szopki k r a k o w s k i e j . Z m i a n y typologiczne i stylowe wydają się nawet w y ­ stępować rzadziej w stosunku do wspomnianych prze­ mian ideowych, mimo to możemy zauważyć p o j a w i a ­ jący się już w k i l k u poprzednich konkursach t y p szop­ k i , w której dolna część zawierająca wnękę w charak­ terze sceny została zastąpiona rzędem wspartych na k o ­ lumnach arkad. Przykładem tego na Х Х Ш konkursie były szopki M a r i a n a Przeworskiego, Macieja Moszewa, Bronisława Piącika, Tadeusza Przeworsklego i Tadeusza II. 1. Szopka, wys. 49 cm. Wyk. Lech Konkurs XXIII. Gonciarz. Konkurs Gilłerta, a na konkursie X X I V — Andrzeja Jędrszczyka i Włodzimierza Łesyka. Inną zmianę w zakresie t y p u stanowi ustawienie szopki na cokole o charakterze ceglanej podmurówki (szopka Jerzego K r u k a , X X I I I , i Ryszarda Goryckiego, X X I V ) czy wzbogacenie fasady o m o t y w schodów, j a k w szopce Włodzimierza Łesyka ( X X I I I ) czy Aleksandry Kozy ( X X I V ) . W zakresie przemian stylowych szopki k r a k o w s k i e j możemy wyróżnić grupę kontynuującą tradycje szopki „architektonicznej" , która jednak wychodzi daleko poza stosowane dotąd m o t y w y a r c h i t e k t u r y K r a k o w a . Obserwujemy t u wprowadzenie poszczególnych elcmen2 XXIII. U. 2. Szopka, wys. 105 cm. Wyk. Jerzy Kruk. 113 �П. 3. Szopka, wys. 124 cm. Wyk, Kazimierz Dudzik, Kovkur XXIII. I i . 4. Szoi>ka, wys. 140 cm. Wyk. Wlo­ dzimierz Lcsyk. Konkurs XXIII. tów architektonicznych, głównie o charakterze późnogotyckim, zestawianych razem w ruchliwe i rozedrgane formy, o czym świadczą szopki Witolda Głucha ( X X I I I i X X I V ) , Zbigniewa Grzecha ( X X I I I ) , Bronisława Na­ w r o t a ( X X I V ) i Bronisława Piącika ( X X I V ) , Operują oni m o t y w e m w i m p e r g , przenikających się łuków, ażu­ rowych baldachimów, transparentowych okien, wiszą­ cych zworników, co pozwala określić ich styl słowem flamboyant. Niektóre ze wspomnianych szopek „archi­ tektonicznych", j a k szopka Ireny Barańskiej ( X X I V ) , sto­ sują elementy zaczerpnięte z późnogotyckiej, ceglanej a r c h i t e k t u r y Pomorza. Twórcy t y c h szopek korzystali zapewne z reprodukowanych widoków późnogotyckiej architektury wykorzystując je w charakterze w z o r n i ­ ków. Ciekawiej rysują się przemiany ideowe szopki k r a ­ kowskiej. W swej pierwotnej w e r s j i szopka była nie­ wątpliwie teatrem, w którym a r c h i t e k t u r a , l a l k i i słowo tworzyły nierozerwalną całość. Na kolejnych k o n k u r ­ sach, nawet na dwóch ostatnich, spotykało się szopki z pełnym zestawem lalek, które mimo faworyzowania ze strony j u r y , jako nawiązanie do starej t r a d y c j i , w y ­ dają się być czymś m a r t w y m , gdyż brak i m głównego elementu wiążącego, czyli słowa. Podobnie chyba o d ­ czytało ten f a k t w i e l u twórców, którzy szukają wyjścia z impasu poprzez wprowadzenie szopek zmechanizowa­ nych, z l a l k a m i poruszającymi się niekiedy w t a k t m u 1H �U. 5. Szopka, wys. 134 cm. Wyk. Irena Barańska. Konkurs XXIV, II. 6. Szopka, wys. IGO cm. Wyk. Witold Konkurs XXIII. II. 7. Szopka, wys. 59 cm. Wyk. Zdzisław Dudzik. Konkurs XXIII. zyki. Szopki takie mają zresztą za sobą tradycje w y ­ wodzące się zarówno ze sztuki oficjalnej (ruchome w y ­ roby złotnicze z w i e k u X V I I i X V I I I ) , j a k i ludowej (ruchome zabawki, ruchome szopki śląskie). Jest jednak duża grupa szopek, w których zamiast tradycyjnych lalek występują postacie; L a j k o n i k a , k r a ­ kowskich przekupek, smok wawelski czy pomnik M i c ­ kiewicza =. W dużej liczbie szopek daje się zauważyć nawiązanie do aktualnych wydarzeń \ j a k obchody 600-lecia U n i ­ wersytetu Jagiellońskiego i 1000-locia państwa polskiego, co przejawia się wprowadzeniem okolicznościowych napisów, dat, czasem nawet transparentów, a także scen historycznych, postaci królów polskich, rycerzy różnych epok aż do współczesnych żołnierzy. Występuje t u też rotunda św. Feliksa i Adaukta jako aluzja do najstar­ szych dziejów P o l s k i . s Warto wiec zastanowić się, czym stała się szopka krakowska w tej ostatnio przytoczonej wersji. Odpo­ wiedź nie będzie prosta i wyjaśniająca w pełni to zja­ wisko. Szopka k r a k o w s k a przestała być na pewno teatrem, natomiast, jak się wydaje, przyjęła cechy oko­ licznościowej dekoracji, operującej prostym elementem symbolicznym, tkwiącej głęboko w specyficznej atmo­ sferze K r a k o w a . Z ideą dawnej szopki łączy obecną właśnie aktualizacja, która kiedyś właśnie przejawiała się w słowie mówionym, dziś przejawia się w nawiązy­ Głuch. w a n i u do rocznic, obchodów i zwyczajów k r a k o w s k i c h . Szopka operująca symbolem, mimo że płytkim (napisy, transparenty), niekiedy wręcz banalnym, jest jednak na pewno na tle innych szopek czymś nowym, chociaż zaskakującym. Jej p r y m i t y w n a aktualizacja świadczy właśnie o żywotności. Wynikałoby stąd, że sztuczne podtrzymanie żywotu szopki k r a k o w s k i e j poprzez urządzane k o n k u r s y nie zmieniło j e j w m a r t w y przedmiot pozbawiony własnych treści. Świadczą o t y m właśnie szopki „symboliczne". PRZYPISY Na X X I I I konkursie w 1965 r o k u trzy pierwsze nagrody otrzymały szopki: Wacława Morysa (pracownik umysłowy, 1.43), Ferdynanda Sadowskiego (elektryk, 1.34) i Zygmunta Grabarskiego (mechanik, 1.53). Na X X I V konkursie (1966) szopki po raz pierwszy zostały podzielone na trzy grupy, w zależności od ich wielkości. W grupie I dużych szopek pierwsze nagrody przyzna­ no: W i t o l d o w i Głuchowi (mechanik, 1.37), K a z i m i e r z o w i Pietrzykowi (malarz, 1.26), Zdzisławowi D u d z i k o w i (rekwizytor, 1.41) i Wacławowi M o r y s o w i . W I I grupie szopek średnich pierwsze nagrody przy­ padły: Stanisławowi Fijałowi (rencista, 1.72), Michałowi Przeworskiemu (rencista, 1.27), Franciszkowi T a r n o w ­ skiemu (murarz, 1. 77) i Eugenii Szklarskiej (emeryt­ ka, 1. 60). W I I I grupie szopek najmniejszych pierwszej nagrody nic przyznano. Drugie nagrody o t r z y m a l i : Stanisław 1 �8 П. 8, Szopka, wys. 80 cm. Wyk. Jan Paluch. trzyk. Konkurs XXIV. Konkurs Majchrzak (uczeń, 1. 16) i Janusz Kaczorowski (student, I. 25). Na X X I I I konkursie wystawiono 97 a na X X I V 106 szopek. - Pod t v m określeniem rozumiem szopki w p r o w a ­ dzające fragmentv architektury K r a k o w a , o czym pisał obszernie H. Reinfuss A r c h i t e k t u r a szopki krakowskiej, „Poi Szt L u d . " , R 2, 1948, s. 9. Szopki Zdzisława Dudzika ( X X I I I ) , Ireny Barań­ skiej ( X X I I I ) , Kazimierza Dudzika ( X X I I I ) , Janusza 3 Fot. Jan XXIV. I I 9. Szopka, wys. 195 cm. Wyk. Kazimierz Pie- Meja ( X X I I I i X X I V ) , Andrzeja Bożeka ( X X I I I ) , T a ­ deusza G i l l e r t a ( X X I V ) , Jerzego Rucińskiego ( X X I V ) , Włodzimierza Lesvka ( X X I I I ) . Można to było zauważyć już na poprzednich k o n ­ kursach. Por. E. Fryś-Pietraszkowa, XXI i XXII kon­ kury szopek w Krakowie, „Pol. Szt. L u d . " , R. 19, 1965, s. 60—62. Szopki Macieja Moszewa ( X X I V ) , W i t o l d a Głucha ( X X I V ) , Zdzisława Dudzika ( X X I V ) , Kazimierza Pie­ trzyka ( X X I V ) i Jana Palucha ( X X I V ) . i 5 Swiderski. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/abc697624bdbeecdafd6cab5332a637b.pdf d3b17d9e224d818ece057973ed5d3418 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4953 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Subject The topic of the resource twórcy ludowi rzeźba ludowa rzeźbiarze ludowi - okres powojenny Słowiński, Adam - rzeźbiarz Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4592 Title A name given to the resource Ludowe rzeźby Adama Słowińskiego/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.2; s.105-108 Creator An entity primarily responsible for making the resource Śnieżyńska-Stolot, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa Śnieżyńska-Stolot „ L U D O W E " R Z E Ź B Y ADAMA S Ł O W I Ń S K I E G O W styczniu 1966 r. w oknie Międzynarodowego K l u b u Książki i Prasy w K r a k o w i e wystawiono k i l k a rzeźbio­ nych świątków, które zwróciły uwagę w i e l u miłośników sztuki ludowej. Twórcą w y m i e n i o n y c h 11 rzeźb był A d a m Słowiński z Zakopanego — k u fcdziwieniu zain­ teresowanych — magister f i l o l o g i i p o l * i e j . Słowiński urodził się w r o k u 1931 w Zakopanem. Ojciec jego pochodził ze Stanisławowi. Tradycje rzeź­ biarskie były żywe w rodzinie jego m a t k i , góralki z Z a ­ gród koło Zębu. Słowiński wychował się w Zakopanem. W r o k u 1965 ukończył Wyższą Szkołę Pedagogiczną w K r a k o w i e . Obecnie dzieli czas między Zakopane i Kraków, gdzie pragnie znaleźć sobie pracę. Rzeźbi natomiast głównie w czasie pobytu w Zakopanem. Swoje zdolności rzeźbiarskie odkrył zupełnie^rzypadkowo, kiedy w lipcu ubiegłego roku, w Zakopanem, pomagał w pracy swemu szwagrowi Władysławowi H a zie, wyrabiającemu pamiątki w rodzaju kasetek i lasek. Wtedy właśnie wykonał swoją pierwszą rzeźbę przed­ stawiającą św. Kingę (il. 2), a w ciągu następnych mie­ sięcy dziesięć i n n y c h : Chrystusa Zmartwychwstałego, Pietę I (il, 1), Madonnę w koronie, Chrystusa u słupa (il. 3 i 4), Madonnę z dzieciątkiem I ( i i . 9), Chrystusa przed Piłatem (il. 6), Ecce Homo (il. 5), Madonnę z dzie­ ciątkiem I I (il. 8), Madonnę z p a l m a m i (il. 7), Pietę I I (il. 10). Są to rzeźby w drzewie, których wysokość do­ chodzi do 30 cm Rzeźbione są w grubszych l u b cień­ szych klockach frontalnie przeważnie z tyłu nie opra2 Adam Słowiński: II. 1. „Pieta I", drewno polichr., wys. 29,5 ст. II. 2. „Sw. Kinaa", drewno polichr., wys. 30 ст. II. 3 i 4. „Chrystus u słupa", drewno polichr., wys. 29,5 cm. 3 * �cowane, p o k r y t e polichromią. Twórca w y k o n u j e je bez pomocniczych rysunków, jedynie ogólny schemat za­ znacza orientacyjnie na k l o c k u . Zaczyna rzeźbić zazwy­ czaj od głowy l u b od elementu dekoracyjnego, który go w danym momencie najbardziej interesuje i któremu stara się podporządkować całą kompozycję. Niektóre drobne elementy w y k o n u j e osobno i dokleja do całości, co w y n i k a oczywiście z niedostatecznego opanowania warsztatu i wprowadzanych w trakcie rzeźbienia zmian. W 11 w y k o n a n y c h przez Słowińskiego rzeźbach daje się zauważyć wyraźne grupy obrazujące rozwój jego twórczości. Pierwsza — to próby tworzenia w oparciu o pierwowzory zauważone w muzeach, do czego twórca w pełni się przyznaje. Do tej grupy należy św. K i n g a , Chrystus Zmartwychwstały i Pieta I . A b y otrzymać wrażenie rzeźby starej, spatynowanej, Słowiński celowo stosuje ciemną pokostową polichromię, przetarcia i t y m podobne efekty. W t y m okresie sięga on do rzeźb sty­ lowych, na co wskazuje Pieta I , której opracowanie szat przywodzi na myśl rzeźbę gotycką. Najciekawszą z w y m i e n i o n y c h t u figur jest św. Kinga. Jej wąska, zamknięta postać rozbita jest w e ­ wnętrznymi l i n i a m i , reliefowo zaznaczonym k o n t u r e m szat i ząbkowaną linią włosów, które ściśle przylegają do głowy, ozdobionej bogatą koroną. W t y c h trzech 5 rzeźbach artysta trzyma się poprawnych proporcji. T w a r z Madonny i modelunek ciała Chrystusa z Piety I wykazują dążenia realistyczne. Podkreślić należy, że choć są to pierwsze rzeźby, które wyszły spod ręki artysty, i widać, że materiał i operowanie narzędziami sprawiało m u wiele trudności, to jednak wprowadził on w Piecie 1 t r u d n y do oddania układ ciała Chrystusa, przechodzący od ujęcia en face do p r o f i l u . A r t y s t a przyznaje się, że rzeźba ta nastręczała m u najwięcej trudności i przerabiał ją wielokrotnie. Zdaje sobie w pełni sprawę, że brakuje j e j zdecydowanego charakteru, co wypływa z krzyżującej się t u t a j realistycznej f o r m y w połączeniu z p e w n y m p r y m i t y w i z m e m warsztatu i n a lotem elementów stylowych. W drugiej, większej grupie Słowiński zaczyna pow o l i wytwarzać swój własny styl, wykazujący związki ze sztuką ludową. Jednym z pierwszych jego elementów jest dążenie do zwartej bryły. Zaznacza się to już w pierwszych w y ­ konanych rzeźbach. Najlepiej obrazuje to dążenie f i g u r a Chrystusa przed Piłatem, a zwłaszcza Pieta I I o formie stożka. Następuje w t e d y również odejście od p r y m i ­ tywnego realizmu czy naturalizmu, z którym artysta nie mógł sobie poradzić w najwcześniejszych swoich pracach. Modelunek wąskiego i wydłużonego ciała [ ' : i \ ! i i �ч 7 Adam Słowiński: II. 5. „Ecce Homo", drewno polichr., wys. 30,5 ст. II. 6. „Chrystus przed Piła­ tem", drewno polichr., wys. 21 ст. II. 7. „Madonna z palmami", drewno polichr., wys. 34 cm. II. 8. „Madonna z Dzieciątkiem II", drewno polichr., wys. 33,5 cm. Chrystusa u słupa z zaznaczoną muskulaturą, o małych stopach i dłoniach przywodzi jeszcze na myśl postać Chrystusa z Piety I . Występuje t u t a j jednak, podobnie j a k w rzeźbie Madonny w koronie, szeroka, płaska twarz, która stanie sic później elementem c h a r a k t e r y ­ stycznym wszystkich rzeźb tego artysty, W kolejnych rzeźbach, zwłaszcza w Ecce Homo i Madonnie z dzieciąt­ kiem И, można zauważyć tendencję do poszerzania k o r ­ pusu, zwłaszcza k l a t k i piersiowej, przy zachowaniu j e d ­ nak drobnych, cienkich nóg i rąk wraz z zaznaczoną muskulaturą, w czym przejawia się jeszcze niezdecydo­ w a n y realizm pierwszych rzeźb. Zmienia się opracowa­ nie detalu Oczy które pierwotnie zaznaczane były przy pomocy plastycznych obwódek teraz ograniczone są jedvnie reliefem powierzchniowym oraz osadzone bliżej nosa co nadaje twarzy szczególny wyraz Włosy miękko ramiona początkowo rozbite ostrymi nie­ równomiernymi Żłobkami w rzeźbie Madonny z p a l m a л Я " f 111*4О _ „' . szerokie pasy modelowane plastycznie i przypominają rsczsj ciQzko opэс?йjЭСЁ^ m&tcrię Opracowanie szat wspomnianych rzeźb przechodzi również ewolucję, od ściśle opinających figurę św. K i n g i z fałdami zaznaczonymi r y t e m wgłębnym, w k i e r u n k u ujęcia coraz bardziej dekoracyjnego. Postać Madonny w koronie odziana jest w gładką szatę i płaszcz, które­ go pola przechodzi skośnie w k i e r u n k u prawej ręki, tworząc długą, miękką linię. Suknia i płaszcz M a t k i Boskiej z dzieciątkiem I zarysowane są u dołu dłu­ gimi, równoległymi r y t a m i . Płaszcz Madonny z dzie­ ciątkiem I I od pasa rozchodzi się trójkątnie, tworząc schodkowato ułożone zakładki, które powtarzają się z regularną rytmicznością ornamentu. Najbardziej de­ koracyjnie potraktowane są fałdy płaszcza Madonny z palmami, rozwiązanie których frapowało artystę. T w o ­ rzą i « nakładające się na siebie l i n i e ostre l u b zamknię­ te znakowaną „wycinanką". Ten sam bardzo dekora­ cyjny m o t y w zaczerpnięty niewątpliwie ze sztuki l u d o ­ wej zjawia się także w Piecie I I , a artysta pragnie go wykorzystać również w kapliczce, którą zamierza w y ­ konać. W końcu należy wspomnieć również o szeregu do­ datkowych elementów, jak kabłąkowe korony, uzupeł­ niające wiele z w y k o n a n y c h przez artystę rzeźb, np. Madonna z dzieciątkiem I i Pieta I I , znane z l u d o w o barokowych przykładów. Podobnie przedstawia się sprawa z nimbem Madonny z dzieciątkiem I I , którego k w i a t o w a forma o promieniście ułożonych płatkach, znajduje także odpewiednik w ludowej plastyce. Szczytowym osiągnięciem dotychczasowej twórczości Słowińskiego jest ostatnia jego rzeźba Pieta I I , gdzie masywna, stożkowata figura Madonny, o dużej głowie, zestawiona została z malutką, „przylepioną" do niej postacią Chrystusa. To zestawienie m i m o w o l i przy­ wodzi na myśl średniowieczną koncepcję Piety corpusculum, nie znanej zresztą artyście, gdzie zmarły Chrystus ma przypominać Chrystusa-dziecko, t r z y m a ­ nego przez Marię na rękach. Ujęta w jednej płasz­ czyźnie, ozdobiona motywem „wycinanki", g r u b y m i góralskimi k o r a l a m i , z szatą pociętą p i o n o w y m i fałda­ m i , rzeźba ta przypomina ludowe f i g u r y kamienne. Druga grupa rzeźb odróżnia się także od pierwszej 107 �Adam Słowiński: II. polichr., wys. 30 cm. 9. „Madonna z Dzieciątkiem I", drewno odrniennym kolorytem, żywym, jasnym, o śmiałych ze­ stawieniach, które przejął Słowiński, j a k sam zresztą mówi, z oglądanych przez siebie obrazów na szkle. Oglądając rzeźby Słowińskiego, staje się przed proble­ mem zakwalifikowania tej twórczości. Przyjęło się dotąd określać prymitywną formę twórczości ludowej jako odbicie własnego widzenia i własnej estetyki jej twór­ ców, niewątpliwie ludzi prostych i p r y m i t y w n y c h . Jak wytłumaczyć posługiwanie się tą formą przez człowieka O zupełnie i n n y m poziomie umysłowym, w sposób w peł­ ni szczery, nie mający nic wspólnego z kopią czy f a l ­ syfikatem. Rzeźby Słowińskiego nie są świadomą p r y m i t y w i z a ­ cją twórcy o w y r o b i o n y m smaku artystycznym. M i m o całej świeżości wyczuwa się w nich jednak moment „opatrzenia". Słowiński odznacza się niewątpliwie wraż­ liwą wyobraźnią. Rzeźba ludowa interesowała go, j a k twierdzi, od dawna. Stykał się z nią w muzeach, na wystawach, w Cepelii i Desie. Chłonął jej formę i pod­ patrywał szczegóły wykonania. Ma on jednak, j a k się wydaje, zdolność przetwarzania tych elementów oraz wczuwania się w atmosferę sztuki ludowej, w czym po­ mocne było m u zapewne jego rodzinne środowisko. N i e ­ spodziewany w y b u c h zdolności rzeźbiarskich był dla Fot. Jan polichr., wys. 21 ст. II. 10. „Pieta U", drewno Słowińskiego, który przedtem nigdy rzeźbą się nie pa­ rał — dużym zaskoczeniem. Będąc pod u r o k i e m sztuki ludowej, zaczai po prostu tworzyć w j e j konwencjach. Nie był to jednak akt świadomego w y b o r u artystycznego, ale raczej spontanicznego zachwytu nad pięknem tej sztuki, co nadało jego dziełom cechę szczerości. Sło­ wiński stanowi więc swego rodzaju fenomen amatora tworzącego w konwencjach sztuki ludowej. Powodzenie, j a k i e przyniosła m u pierwsza wystawa, zachęciło go do nowej pracy. Obecnie jest on pełen świeżych pomysłów. Pragnie między i n n y m i wyrzeźbić świętego Jerzego, Floriana i Sebastiana. Interesuje go wyłącznie postać ludzka, zwierząt, j a k t w i e r d z i , nie umie i nie l u b i rzeźbić. Tematykę swych rzeźb ogranicza do świątków. Ma duże poczucie realizmu, ale jego dążeniem jest osiągnięcie maksymalnej ekspresji. L u b i formę bogatą, wypracowaną, m a zamiłowanie do dekoracyjności, stąd w o l i rzeźbić postacie odziane w szaty niż akty. Należy przypuszczać, że talent Słowińskiego, który już w t a k krótkim czasie pozwolił m u na widoczną ewolucję formy, rozwinie się dalej. Być może pójdzie on kiedyś własną drogą, odmienną od t e j , którą kroczy obecnie. Swiderski. j Г. ! * i * Z ? J ~ | J щ I Jj fj Ш � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7c1d161db9ef32fa2d661c2737d2f10e.pdf 4ee45141c87eff42131cc6c7e37bc5ca Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2660 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2473 Title A name given to the resource Matczyny ból nie ma granic / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2, s.62-64 Creator An entity primarily responsible for making the resource Grębecka-Ćwiek, Zuzanna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Matczyny ból nie ma granic Opis śmierci w czasopismach kobiecych Z u z a n n a Grębecka-Ćwiek Chcę tu zanalizować kilka opisów nagiej, tragicznej s'mierci zamieszczonych w pismach kobiecych. Abstrahuję od problemu, czy przytoczone wypadki rzeczywiście miały miejsce. Wystar­ czy mi, że są przedstawiane - i prawdopodobnie odbierane przez częs'ć audytorium - tak, jakby były prawdziwe. Podkreśleniu prawdziwości służy podawanie danych bohaterów - imion, ini­ cjałów nazwiska, wieku, miejsca zamieszkania - oraz zamie­ szczanie zdjęć. Pisma, z których pochodzą omawiane teksty, można podzie­ lić na dwa rodzaje. Do pierwszego należą Cienie i Blaski, Z ży­ cia wzięte i Sukcesy i Porażki. Zawierają one prawie wyłącznie opowiadania, przedstawiane jako prawdziwe historie opisywane przez czytelników. Historie dotyczące s'mierci pojawiają się głównie w rubryce Ludzkie dramaty lub podobnych - Rozstania i powroty, Na przekór przeciwnościom itp. Wyłom stanowi tutaj opowiadanie Straciłam przyjaciela - jest ono pracą na konkurs Największe osiągnięcie mojego życia. Opowiadania nie mają charakteru reportażowego. Jeśli nawet pojawiają się jakieś zdję­ cia, są one tylko umowną ilustracją. Zupełnie inaczej jest w przy­ padku artykułów z pism takich, jak „Życie na gorąco", „Naj", „Na żywo" i „Pani domu". Widać to już po nazwach rubryk, w których zamieszczane są tego typu teksty - „Reporterzy przed­ stawiają", „W tajemnicy", „Temat tygodnia". Pojawiają się licz­ ne zdjęcia i szczegóły, dzięki którym możemy umiejscowić opi­ sywane wydarzenia. Jak już zostało powiedziane, przedmiotem opisu jest śmierć nagła, najczęściej w wyniku wypadku samochodowego lub z po­ wodu nagłej i niespodziewanej choroby, zwłaszcza spotykająca osoby bardzo młode. Jeżeli mamy do czynienia z chorobą, to uważa się że ona sama zwykle nie jest śmiertelna, zgon następuje w wyniku błędu lekarskiego lub zaniedbania. Tylko trzy spośród przytaczanych historii dotyczą zabójstwa, jedna samobójstwa. Philippe Aries pisząc o stosunku do nagłej śmierci w średnio­ wieczu, przeciwstawiają śmierci zapowiedzianej, poprzedzonej znakami. „Skoro śmierć miała być w ten sposób zapowiedziana, nie mogła być nagła, repentina. Kiedy nie uprzedzała o sobie, przestawała być koniecznością groźną, ale oczekiwaną i chcąc nie chcąc akceptowaną. Burzyła wtedy porządek świata, w który wszyscy wierzyli, stawała się bezsensownym narzędziem przy­ padku, a czasem przejawem gniewu Bożego." W analizowanych artykułach przeciwstawia się nagłą śmierć raczej chyba śmierci ze starości, a przynajmniej w późnym wieku, ale również, jak u Ariesa, jest ona czymś, co burzy porządek świata. Dlatego naj­ pierw pokazuje się bohatera tuż przed nieszczęściem, jeszcze wpisanego w ten porządek.. „ [Dzieci] beztrosko wracały do do­ mu. Szły poboczem drogi, trzymając się za ręce..." [15] , „Przez kuchenne okno obserwowałam, jak mój synek wskakuje na rower i pędzi po naszej ulicy." [6] Nic nie wskazuje na zbliżające się nieszczęście, życie toczy się w pełni normalnie. Nie ma żadnych znaków zapowiadających tragedię. Podkreślony jest spokój pa­ nujący w naturze. „Wtedy przed rokiem też był piękny, wiosenny dzień." [6]. Znaki pojawiają się dopiero po fakcie, wskazują na to, że porządek już został naruszony. „Po półgodzinie usłyszałam syrenę karetki pogotowia." [6], ,J*rzed blokiem stał wóz policyj­ ny, klatka pełna była gapiów." [2] Śmierć w pewnym sensie zaburza następstwo czasów, w którym przyszłość jako oczywista konsekwencja teraźniejszo­ ści jest możliwa do przewidzenia, zaplanowania. Pokazuje dy­ stans, który w rzeczywistości je dzieli. Podważa wiarę w sens myślenia o dniu jutrzejszym. „Wszystkie nasze plany okazały się niewiele warte. Tamtego dnia mieliśmy pojechać do rodziców mojego ukochanego, by powiedzieć im, że będą mieli wnuka." [12] Zmarły powinien żyć, jest silnie związany ze światem. Te związki pokazuje się przez umieszczenie go w porządku spo[ 2 I Mimo złego stanu zdrowia po porodzie lekarze wypisali panią Barbarę do domu n 2 Rodzice 3-letniej Mitenki nie mogą pogodzić się ze śmiercią swego dziecka 62 �łecznym - zwykle jest osobą posiadającą liczną rodzinę, która go potrzebuje. „Bogdan osierocił dwoje dzieci: 10-letnią Zuzie, i 9-letniego Bartka. Na pogrzebie strasznie płakały." [10] Pod­ kreślają to zdjęcia rodziny zmarłego (il. 1.) To zachwianie po­ rządku szczególnie wyraźne jest w przypadku s'mierci dzieci. Daje się tu do zrozumienia, że zmarły one zbyt wczes'nie, nie przeżywszy w pełni swego życia. „Syneńku, w bólach cię urodzi­ łam, tyle cię pielęgnowałam, a teraz ja, matka, muszę przycho­ dzić na twój grób. Zamiast doprowadzić do pierwszej komunii, opłakuję ciebie..." [5] W tej wypowiedzi wyraźnie widać prze­ konanie, że sytuacja, w której dziecko umiera przed rodzicami, jest nienormalna, nienaturalna. Początkowo, aby ratować zagrożony porządek s'wiata, bliscy zmarłego odrzucają złą nowinę, nie przyjmują jej do wiadomo­ ści. „Ofiary? Jakiej ofiary?! - nic do mnie jeszcze nie docierało." [2] ,Moie to nie o ich dziecko chodzi? Milenka jeszcze wczoraj była przytomna (il. 2). Płukanie żołądka nie jest przecież aż tak skomplikowane?!" [9] Bliscy nie mogą uwierzyć, że ktos', kto je­ szcze do niedawna należał do s'wiata żywych, ich s'wiata, może umrzeć lub być zagrożony s'miercia. W opisie podkreśla się jego dobrą kondycję fizyczną. „To musi być pomyłka! Jesteś naj­ zdrowszym i najbardziej wysportowanym człowiekiem, jakiego znam!" [3] Również dołączone zdjęcia przedstawiają przyszłego zmarłego, gdy jeszcze jest żywy i zadowolony z życia. Sam opis s'mierci jest zazwyczaj bardzo oszczędny. Oczywi­ ście zdarzają się drastyczne szczegóły. „Widziałam, jak porusza­ ły się jego oczy, a potem Michał zaczął sinieć." [5] Ale to należy do rzadkos'ci. Moment s'mierci bywa czasem wręcz pomijany. „Po roku Jacek zachorował na AIDS. Minęło dziewięć miesięcy, zostałam sama." [4] Być może dzieje się tak dlatego, że nagła s'mierc stanowi wyrwę w normalnym funkcjonowaniu s'wiata, otwiera wrota chaosowi. Czytelnik chce zachować do tego dy­ stans, obserwować chaos tylko z daleka. Poza tym, tak jak opis cudzego cierpienia kieruje nasze myśli ku własnemu cierpieniu, opis cudzej s'mierci przypomina nam o własnej s'miertelnos'ci. Prawdopodobnie zresztą dokładny, kliniczny opis agonii byłby zbyt drastyczny dla odbiorców. Masowy odbiorca wcale nie pra­ gnie, by opis był bardzo realistyczny. Jak twierdzi Dwight Macdonald, kultura masowa „odbiera treść zarówno głębszej rzeczy­ wistości (seks, śmierć, porażka, tragedia) jak prostym, sponta­ nicznym uciechom, ponieważ rzeczywistość byłaby zbyt realna, a uciechy zbyt żywe ". 3 Czasem bliski dowiaduje się o nieszczęściu w ogóle dopiero po fakcie, od osób trzecich. „W słuchawce usłyszałem zapłakany glos szwagierki: „Bogdan... nie żyje. Rozbił się pod niemiecką granicą". [10], „Nazajutrz dowiedziałam się, że miał wypadek, prowadząc samochód po pijanemu. Uderzył czołowo w zaparko- waną ciężarówkę. Zginął na miejscu." [1] To dodatkowo oddala s'mierc. Zamiast szczegółowego opisu umierania pojawia się szczegółowy opis miejsca i okolicznos'ci s'mierci, często wzboga­ cony zdjęciami, ( i l . 3.) Zaspokaja to potrzebę uczestnictwa u czytelników. Zwłaszcza zdjęcia dają im możliwos'ć przeniesie­ nia się na miejsce tragedii. Przeniesienia intelektualnego, bo nie cielesnego, a też nie do końca emocjonalnego. Czytelnik może poznać i zrozumieć tragedię bez konieczności osobistego jej przeżywania. Staje się kimś' w rodzaju widza w stanie czystym, opisanego przez Edgara Morina. „Widz się przygląda. Widzem jest w równym stopniu czytelnik dziennika czy czasopisma. Nowe techniki wytwarzają typ widza w stanie czystym, to znaczy ode­ rwanego fizycznie od widowiska, ograniczającego się do bierne­ go patrzenia. Wszystko się rozgrywa przed jego oczami, ale on nie może niczego dotknąć, nie może włączyć się cieleśnie w to, co obserwuje. W zamian za to wzrok widza dociera wszędzie, zarów­ no do buduaru Brigitte Bardot, jak i do międzyplanetarnej rakie­ ty Titowa." A także na miejsce tragicznej s'mierci. To, co powiedziałam do tej pory, skłania do stwierdzenia, że w gruncie rzeczy to życie, a nie s'mierc, jest tematem tych histo­ rii. Wszystkie one koncentrują się wokół osób bliskich zmarłe­ mu, ich przeżyć. Wyrażają to choćby niektóre tytuły opowiadań - „Matczyny ból nie zna granic" czy „Nie chciałam ślubu, teraz bardzo żałuję". Podkreślają one więzi łączące bliskich ze zmar­ łym. Również na zdjęciach przyszły zmarły jest pokazany w oto­ czeniu rodziny. Przywoływane są przedmioty, które należały do niego. ,Mariola z kąta wyciąga rowerek. (...) Teraz dzieci jeżdżą po podwórku na rowerkach, a ja mojego synka jut nie zoba­ czę..." [5] Kontrast między trwałością rzeczy materialnych a nietrwalos'cia, ulotnos'cia życia ludzkiego podkreśla grozę s'mierci. W dodatku pamiątki pozostałe po zmarłym przypomi­ nają o nim, powiększając żal i ból bliskich. Duże wrażenie robi zdjęcie matki z rowerkiem należącym do jej zmarłego dziecka (il. 4.) czy rodziców w pokoiku, który od s'mierci dzieci nie zo­ stał przemeblowany. Takie przywoływanie pamiątek po zmar­ łych jest zgodne z tradycją. Odnajdujemy to choćby u Kocha­ nowskiego, który rozpoczyna tren V I I słowami: nieszczęsne ochędóstwo, żałosne ubiory/ mojej najmilszej cory!/ Po co me smutne oczy za sobą ciągniecie,/ żalu mi przydajecie?" Warto odwołać się wlas'nie do Trenów, gdyż ich temat - nagła s'mierc dziecka - jest analogiczny do tematu rozważanych tu opisów ga­ zetowych. I podobnie jak w tych ostatnich chodzi o przeżycia osób bliskich zmarłemu, w Trenach s'mierc Urszulki jest w grun­ cie rzeczy tylko pretekstem do pokazania przeżyć Kochanow­ skiego. Ą 5 Aby uratować porządek s'wiata, bliscy udają, że zmarły nadal należy do s'wiata żywych, przynajmniej w takim sensie, że moż­ 3 Hżb/eta Шивка г Rom/adom nie może otrząsnąć się po trageśi, jaka ją spotkała ni �na coś dla niego zrobić, a tym samym włączyć go jako przyczy­ nę w swoje działania. Takim działaniem może być szukanie od­ powiedzialnych za nieszczęście. ,JMatczyny ból nie ma granic, może czas przyniesie ukojenie. Ale teraz Mariola szuka odpowie­ dzi na pytanie: kto jest winien." [5] Dość często odpowiedzialno­ ścią za nieszczęście obarczają siebie samych, jak w artykule pod znamiennym tytułem „Czy odpowiadam za śmierć mojego bra­ ta?". Jeśli istnieją jacyś faktyczni sprawcy tragedii, osoba bliska może czuć się współwinna, jak matka zamordowanej dziewczy­ ny, która wyznaje: „Do dziś nie mogę sobie wybaczyć, że odra­ dziłam Ani wezwanie policji. Może wtedy nic by się nie wydarzy­ ło... " [2] Znalezienie winnego jest ważne również dlatego, że do pewnego stopnia neguje przypadkowość śmierci. Staje się ona konsekwencją czyichś działań, a więc znajduje swoje miejsce w porządku świata. Inną tego typu działalnością jest dbanie o grób zmarłego. Grób jest czymś, z czego zmarły będzie niejako korzystał. Cza­ sem bywa to interpretowane bardzo dosłownie. „Grób Michała jest murowany: Mariola uczepiła się myśli, że trzeba zrobić tak, aby ziemia swoim ciężarem nie uwierała dziecka." [5] Wszystko to pozwala wierzyć, że zmarły jeszcze nie całkiem odszedł, a przynajmniej funkcjonuje w uporządkowanym świecie. Skoro ciągle można coś dla niego zrobić, jest w jakiś sposób obecny, quasi-żywy. Skrajnym przejawem tej tendencji jest udawanie, że zmarły żyje. Philippe Aries, opisując śmierć we współczesnym świecie, pisze o wystawianiu zwłok w sali domu pogrzebowego. „Czasem pokazują go w specjalnej inscenizacji, jak gdyby jeszcze żył, przy biurku, w fotelu, a nawet z cygarem w ustach." Ale jed­ nak kiedyś wreszcie życie wraca do normy. Może okazać się wte­ dy, że śmierć ta była dla bliskich w jakiś sposób przydatna. „To doświadczenie sprawiło, że patrzę na świat trochę inaczej niż moi 6 rówieśnicy. Na pewno rozumiem więcej i częściej zastanawiam się nad życiem" [3]. Podsumowując, schemat takich opisów wygląda następująco. Pokazane jest normalne życie zwykłych ludzi, na których nagle spada nieszczęście w postaci niespodziewanej śmierci kogoś bli­ skiego i kochanego. W pierwszy momencie odrzucają oni tę wia­ domość, potem cierpią, a cierpienie to jest zwiększane przez przedmioty przypominające o zmarłym. Następnie skupiają się na realnym działaniu, które ma i m ułatwić zaakceptowanie nie­ szczęścia - szukanie winnego, opieka nad grobem. W końcu ży­ cie wraca do normy. Opisywane zdarzenia nie są w żaden sposób niezwykłe, w tym sensie, że nie ma nic niezwykłego w sposobie przeżywania cierpienia przez ich bohaterów. Wiadomo, że prasa brukowa żywi się sensacją, niezwykłością. A jednak nie publiku­ je się tekstów o zmarłym, który byłby złym człowiekiem, które­ go śmierć stanowiłaby dla rodziny szczęśliwe zrządzenie losu. Bohaterkami nie bywają matki, które wiadomość o śmierci dziecka skwitowałyby wzruszeniem ramion. Dlaczego opis naturalnego sposobu przeżywania tragedii jest atrakcyjniejszy od opisu przeżycia niecodziennego? Tym, co najbardziej niepokoi czytelnika, jest moim zdaniem zagro­ żenie porządku świata. Nagła śmierć jest tym silniej przeżywa­ na, tym bardziej wstrząsa czytelnikiem, i m bardziej burzy ład. Dlatego ważne jest pokazanie harmonii, która panowała, zanim nastąpiło nieszczęście. Dlatego też podkreśla się, jak bardzo bliscy kochali zmarłego i jak wielki jest ich ból po jego stracie. Na myśl o tym, że takie nieszczęście mogłoby stać się kiedyś jego udziałem, czytelnik odczuwa lęk. Ale odczuwa też zado­ wolenie, widząc, jak wielkie cierpienie go omija. Aby czytelnik był w pełni zadowolony z artykułu, matczyny ból musi nie mieć granic. SPIS W Y K O R Z Y S T A N Y C H 1. Straciłam przyjaciela, „Cienie i Blaski", nr 6, czerwiec 1997, Praca konkursowa: Największe osiągnięcie mojego tycia. 2. Tragiczna miłość, „Z życia wzięte", nr 4 (37), 14 02 - 27 02 97, ru­ bryka „Ludzkie dramaty". 3. Zostanę z tobą aż do końca, „Sukcesy i Porażki", nr 10 (23), 02 05 - 15 05 97, rubryka „Na przekór przeciwnościom". 4. Tylko rodzice wiedzą, Że jestem nosicielką wirusa HIV, „Nąj", nr 28/97 (146), 7 lipca - 13 lipca 1997, rubryka „W tajemnicy". 5. Matczyny ból nie ma granic, „Ш}", nr 20/97 (142), 1 2 m ą j a - 18maja 1997, rubryka „Reporterzy przedstawiają". 6. Przed nami cale życie, „Sukcesy i Porażki", nr 14, 29.06 - 10.07.97, rubryka „Rozstania i powroty". 7. Czarna seria w tczewskim szpitalu, „Życie na gorąco", nr 43, czwar­ tek, 23 października 1997, rubryka „Temat tygodnia". 8. Zamordowano moją przyjaciółkę, „Z życia wzięte", nr 19, 12.09 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. ARTYKUŁÓW: - 25.09.97, rubryka „Ludzkie dramaty". W szpitalu szukali ratunku..., „Życie na gorąco", nr 1, wtorek, 30 grudnia 1997, rubryka „Temat tygodnia". Czy odpowiadam za śmierć mojego brata?, „Naj", nr 51/97 (173), rubryka „W tajemnicy". Popełniłam wielki błąd, „Z życia wzięte", nr 22, 24.10. - 06.11.97, rubryka „Ludzkie dramaty". Me chciałam ślubu, teraz bardzo żałuję, „Na żywo", nr 11, wtorek, 27 maja - 9 czerwca 1997, rubryka „To jest miłość!" Nie potrafdam ocalić jej przed śmiercią, „Cienie i Blaski", nr 11, li­ stopad 1997, rubryka „Wieczne wyznania". Rodzice oskarżają - Marcin byl torturowany! Popełnił samobójstwo!, „Pani domu", nr 15, środa, 9 kwietnia 1997, rubryka „Temat tygodnia". Pobocza śmierci, ,Życie na gorąco", nr 22, środa, 28 maja 1997, ru­ bryka „Temat tygodnia". PRZYPISY: 1 Philippe Aries, Człowiek i śmierć, tł. Eligia Bąkowska, PIW, Warszawa 1992, p. 24 Liczby w nawiasach kwadratowych odsyłają do numeru artykułu w spisie zamieszczonym na końcu tekstu. Dwight Macdonald, Teoria kultury masowej, [w:] Kultura masowa, red. Cz. Miłosz, Paryż 1958, s. 29 Edgar Morin, Kultura czasu wolnego, [w:] Antropologia kultury, 2 3 4 64 red. Grzegorz Godlewski, Wydawnictwa UW, Warszawa 1995, s. 494 Warto też zauważyć, że zarówno przedmioty należące do zmarłego, jak i miejsce śmierci (wypadku) mają charakter mediacyjny, należą zarówno do świata żywych, jak i do świata zmarłych. Za zwrócenie mi na to uwa­ gi dziękuję Tomkowi Rakowskiemu. Philippe Aries, op. cit., ss. 588-589 5 6 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eeac96093b620b33647e8ae2c418b29c.pdf 6dc07394b86e9c2db173528a0223e140 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2659 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2472 Title A name given to the resource Jak nie umiera królewna Schiffer / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2, s.60-61 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cibor, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jak nie umiera królewna Schiffer Kilka słów o śmiercionośnej reklamie Krzysztof Cibor The situation has literally become definitive - not finite, infinite, or defined but definitive J. Baudrillard, L'illusion de la fin: ou La greve des evenements (cytat z sieci Internetu) Ahmedowi Śmierć w reklamach jest. Pojawiła się jakiś' czas temu i, jak są­ dzę, będzie pojawiała się coraz czes'ciej. Kiedyś'jej nie było, ale już jest (absolutna nowość!!! - wołają jak zwykle reklamowe slogany.)Trudnos'ci, jakie wiązały się z zawłaszczeniem śmierci przez topikę tej najbardziej ekspansywnej Gebrauchkunst, są stosun­ kowo proste do określenia. Lęk przed śmiercią i próby jego przezwy­ ciężenia to najbardziej elementarne i uniwersalne atomy kultury. Skoro każdy może go zrozumieć, skoro zapładnia on ludzką wyobra­ źnię od zawsze, cóż bardziej oczywistego nad wykorzystanie śmier­ ci w reklamie?! Agencje marketingowe unikały jednak długo tego te­ matu, zdając sobie sprawę, że straszenie plamą na bluzce, niepowo­ dzeniem u dziewcząt, czy nawet niepewną przyszłością dzieci posia­ da ciężar gatunkowy zupełnie nieporównywalny z tym, jaki ma stra­ szenie śmiercią. Oczywiście sformułowanie „straszenie" użyte jest tu zdecydowanie na wyrost. Reklamy nie są straszakami, nie terrory­ zują swoich odbiorców, sygnalizują jedynie, że pewne potrzeby mo­ gą być zaspokojone za pomocą reklamowanych produktów. Ukazu­ ją w tym celu reklamowego everymana w sytuacji braku czy straty, po czym dostarczają mu idealny środek, absolutną nowość, rewela­ cyjny preparat i od tej pory wszyscy (którzy staną się posiadaczami) żyją długo i szczęśliwie. Reklamowy raj nie jest jednak rajem nie­ śmiertelnych. Nie można obiecywać wieczności tym, którzy kupią pastę do zębów. Śmierć jest nieunikniona i ostateczna. Nie da się re­ klamować samochodów wołając memento mori, dlatego też lepiej nie mówić na ten temat nic. Wystarczą zdrowe zęby, lśniące włosy, zgrabna sylwetka i zadowolona z margaryny rodzina. Śmierć jednak w reklamach jest. Zakamuflowana, przezwycię­ żona, na niby, ale jest. Chciałbym tu pisać o trzech spotach, które obejrzałem niedawno w TVP. Pierwszy z nich, z najbardziej oczy­ wistymi odniesieniami, to reklamówka batoników Mars. Oto ponu­ ry, skalisty i odludny krajobraz. Widzimy dwóch smutnych Indian starego i młodego - wspinających się na jakieś wzniesienie. „Wspa­ niały dzień na śmierć, synu" - mówi w pewnym momencie starszy do młodszego. Jego słowa wypowiedziane „po indiańsku" rozumie­ my dzięki podpisom - jak w dobrym etnograficznym filmie nie ma tu lektora. Następna scena również odwołuje się do uniwersalnego etnograficznego backgroundu - stary Indianin leży z zamkniętymi oczyma, młody przygotowuje mu podróż do krainy wiecznych ło­ wów, tańczy, śpiewa, wznosi modły. Przejście właśnie ma nastąpić, gdy nagle z kieszeni młodego wypada charakterystyczny batonik. Martwy już, wydawałoby się, stary Indianin łypie w jego kierunku okiem, po czym informuje młodszego, że zapragnął spotkania z Białym Kwiatuszkiem - najprawdopodobniej wioskową piękno­ ścią. Uroczysta ceremonia zostaje przerwana, dwaj wciąż żywi In­ dianie schodzą z góry, lektor informuje nas, że „Mars krzepi". Drugi spot opowiada historię współczesnego bonvivanta, który żując gumę mknie eleganckim kabrioletem przez wspaniałe gór­ skie przełęcze. Historia nie jest zbyt długa („żyj szybko, umieraj młodo" - chciałoby się powiedzieć). W pewnym momencie hamul­ ce odmawiają posłuszeństwa (już wiemy, że nie jest to reklama sa­ mochodu) i wóz naszego bohatera zaczyna mknąć w stronę przepa­ 60 Thomalaque ści. Młodzieniec smutnieje. Lektor bezbłędnie odczytuje jego tro­ ski w ostatniej chwili ekskluzywnego życia: „szkoda - jeszcze tak wiele smaku, a tak mało czasu". Chodzi oczywiście o gumę do żu­ cia, której wartości smakowe mogą przeżyć swojego konsumenta. Na szczęście, jak w kreskówkach, okazuje się, że tuż pod skalną krawędzią rosło solidne drzewo, na którym osiadłszy bohater rekla­ my może spokojnie dożuć do końca gumę, która „smakuje dłużej". I wreszcie ostatnia reklamówka. Znowu odludzie, tym razem pustynia, jakiś doświadczalny poligon. Wokół samochodu kręcą się ludzie w białych kombinezonach, gdy nagle pojawia się Ona ubrana w kosmiczno-erotyczny strój Claudia Schiffer. Wsiada do pojazdu, pokazując nam swoje najdłuższe nogi i rusza po czymś, co przypomina pas startowy. Nagle z przeciwka wyjeżdża inny samo­ chód, następuje zderzenie (CrashV.). Widzimy skrzywioną (w nie­ pewności raczej niż w rozpaczy) twarz Operatora Eksperymentu i zwolnione zdjęcia ze środka samochodu, gdzie wzbudzające po­ żądanie ciało supermodelki otulane jest ze wszystkich stron pneu­ matycznymi poduszkami. Następna scena: królewna wychodzi ze zmiażdżonego samochodu bez szwanku (żadne, nawet mikrosko­ pijne, ziarno grochu nie uwierało jej podczas tej kilkusekundowej śmierci), Operator Eksperymentu uśmiecha się do niej promiennie, głos z offu wykłada przesłanie: „Citroen Xsara - żyć nie umierać". Zdaję sobie sprawę z tego, że nie są to jedyne reklamówki odwołujące się do śmierci. Należałoby wspomnieć jeszcze cho­ ciażby o plakatach Benettona, reklamie, w której pluszowy króli­ czek umiera (co przeraźliwym piskiem sygnalizuje nam jego EKG), po czym, dzięki wymianie baterii zostaje wskrzeszony i z miejsca gotowy jest do charakterystycznej dla elektrycznych króliczków nadaktywności, czy wreszcie o przewrotnym spocie, w którym stary i obleśny kowboj zabija w pojedynku kowboja mło­ dego, atrakcyjnego i noszącego do tego reklamowane dżinsy. Swo­ je zainteresowania zmuszony jestem jednak ograniczyć do przed­ stawionych powyżej filmów. Takiego, a nie innego wyboru doko­ nałem ze względu na fakt, że wszystkie trzy reklamówki są do sie­ bie podobne w bardzo charakterystyczny sposób. Po pierwsze ich scenariusze, tak przecież różne w szczegółach, są do siebie zbliżone, jeżeli chodzi o podstawowe założenia. Oto główny bohater (stary Indianin, młody utracjusz, czy plastikowa piękność) w sposób definitywny dąży ku śmierci. Właściwie w każ­ dym filmie tę śmierć już-już widzimy. Jednak dzięki cudownemu ar­ tefaktowi zostaje ona przezwyciężona i odsunięta daleko poza gra­ nice konsumpcji. Ów magiczny eliksir jest nie tylko środkiem, dzię­ ki któremu możliwy jest powrót z Krainy Zmarłych. Jest to również cel, dla którego się wraca. Tak jak Królewna Śnieżka ożywa, by związać się z najwspanialszym z książąt, tak Claudia Schiffer wra­ ca po swojej symulowanej śmierci, by móc ż y c z Citroenem. Druga ważna kwestia to świat przedstawiony. Reklamy batoni­ ka i samochodu w ten sam sposób przenoszą nas do nie-świata. I tu i tu widzimy jałową ziemię, której nie pokaże nam żaden inny spot. Nawet Camel umieszczając swoich dzielnych bohaterów w dzikiej dżungli umieszcza ich raczej w dziewiczym Raju, nawet młodzież �z reklam Golden Americanów, która jedzie wzdłuż tych samych pustynnych gór, na których stary Indianin miał umrzeć, jedzie tam­ tędy na radosne spotkanie z hedonistycznym mitem bitników. Jało­ wa ziemia, o której mówię, nie jest ani Rajem, ani zaproszeniem do szampańskiej zabawy w oryginalnym otoczeniu... To przedsionek Tartaru. Surowe pustkowie, na którym poza karłowatymi roślinka­ mi i s'mialkiem-bohaterem nie istnieje już żadne życie, zawsze bę­ dzie kojarzyło się z drogą do Krainy Śmierci. To pas graniczny, na który ten s'wiat już, a tamten jeszcze nie ma wpływu, to geograficzno-symboliczne przedstawienie agonii. W takiej wlas'nie agonii po­ ruszają się czerwonoskórzy i Lalka Schiffer. Jest to oczywis'cie agonia złagodzona - w pierwszym przypadku przez quasi-etnograficzny dystans, w drugim przez telewizyjny erotyzm bohaterki, nie zmienia to jednak faktu, że krajobrazy tych dwóch spotów w inte­ resujący sposób kontrastują z innymi. Już na przykład reklamówka gumy do żucia, którą także się zaj­ muję, jest zupełnie odmienna. Zarówno krajobraz, fauna, flora jak i sam bohater są tu ols'niewajaco „piękni". Napisałem ten przymiot­ nik w cudzysłowie, gdyż nie wiem, czy może on odnosić się do piękna, generowanego komputerowo, a taka wlas'nie jest rzeczywi­ stość omawianego filmu. Nie tyle odczuwamy, ile wiemy o wspa­ niałości przedstawionego s'wiata - to co cyfrowe nie może zawieść, nie zawodzi aseptyczny compact disk, czy kablowe radio. Panowa­ nie nad zdygitalizowanym s'wiatem jest szalenie proste, każdą cho­ robę, wyrwę, czy skazę likwiduje się za pomocą klawisza Delete. Bit nie pozostawia nam wyboru - zerojedynkowosć jest piękna. Jednak zarówno skrajna soczystość drugiej reklamy, jak skraj­ na suchość pierwszej i trzeciej jest nienaturalna i to je do siebie zbliża. Nie musi to być nienaturalność Wysp Szczęśliwych - rekla­ ma nie ogranicza się już obecnie do epatowania nas kolorowymi obrazkami i wesołą muzyczką. Jestes'my po prostu (?) gdzieś' in­ dziej - obraz zdaje się nam mówić: „za górami, za lasami, za sied­ mioma morzami". W ten to sposób dobrnąłem do bas'ni. Analogie pomiędzy nią a reklamą wyrażane już nawet w potocznych intui­ cjach i wykorzystywane przez copywriterów doczekały się także opisów naukowych. W pierwszym numerze Kontekstów z 1995 ro­ ku zamieszczony jest artykuł Janusza Barańskiego, w którym to au­ tor przeprowadza między innymi analizę porównawczą kilkunastu filmów reklamowych i bajki magicznej. Z trzydziestu jeden mitologemów Proppa w spotach można odnaleźć najwyżej pięć, ale są to te najważniejsze (szkoda, otrzymanie magicznego s'rodka, walka z antagonistą, likwidacja szkody, wesele). Analiza proppowska jest analizą składniową, unikającą starcia ze znaczeniem. Wydaje mi się, że dopiero rozpatrując symbolikę bas'ni możemy dojść do jej cech dystynktywnych. Jeżeli tego nie zrobimy, nawet najprostszą kreskówkę, reklamę płynu do zmywa­ nia, czy przyśpiewkę kibiców będziemy mogli interpretować w ka­ tegoriach bajki magicznej. Analiza znaczeniowa potrzebna jest również mnie. Zbliżyłem omawiane spoty do bas'ni przede wszyst­ kim po to, aby pokazać, że zbanalizowanie s'mierci, o którym czę­ sto mówi się przy okazji mediów, a szczególnie wlas'nie reklam, charakterystyczne jest również dla tej tradycyjnej i szeroko opie­ wanej formy. Banał, odstraszenie s'mierci ma polegać na jej nienaturalności, na możliwości jej przezwyciężenia, na ukazaniu jako odwracal­ nych procesów, które odwracalnymi nie są. Śmierć staje się więc tylko wydarzeniem, czymś', co ma swoje miejsce w strukturze opo­ wieści na tej samej zasadzie jak uroczysta uczta weselna, czy polo­ wanie. Przyjrzyjmy się s'mierciom Czerwonego Kapturka, bohater­ ki bas'ni o Braciszku i Siostrzyczce, czy wreszcie potrójnemu zgo­ nowi Królewny Śnieżki. Czym różnią się ich bajkowe i przezwy­ ciężane zejścia od s'miertelno-nies'miertelnej kraksy Claudii Schif­ fer? Formalnie rzecz biorąc niczym. Myślę wręcz, że kolejny z wielu trybutów, jaki kultura tradycyjna ptaci kulturze masowej, polega włas'nie na tym, że dzięki bas'niom stało się możliwe takie pokazywanie s'mierci, jakby jej nie było. Reklama może więc szu­ sować w kierunku kolejnych tabu po ścieżkach wydeptanych przez mądrość ludową. Może po nich szusować ze spokojem bonvivanta żującego gumę, która smakuje dłużej. Przy tych wnioskach mógłbym się zatrzymać, zwróciłem jed­ nak już wczes'niej uwagę na konieczność objas'nienia symboliki. Autorem, który dokonał takiej znaczeniowej analizy baśni jest Bru­ no Bettelheim. Jego wywód oparty na podstawowych założeniach psychoanalizy w jakiś czarodziejski sposób nie kastruje cudowno­ ści, dzięki czemu staje się jeszcze bardziej atrakcyjny. Bettelheim wprowadza ostry podział na baśnie i współczesne, tzw. bezpieczne opowieści dla dzieci i młodzieży. Te pierwsze operują nieprzezro­ czystymi symbolami, te drugie - jasno określonymi znakami. Wi­ dząc zaangażowanie autora w desperacką obronę baśniowości, za­ kładam, że ten sam święty gniew, który kazał mu skrytykować mo­ ralizatorskie bajki, czy filmy Disneya, które „w niefortunny sposób przydają znaczenia krasnoludkom" (Bettelheim, 1996; 312), spra­ wiłby, że odrzuciłby on jakiekolwiek próby porównania bajki ma­ gicznej z reklamą. Siła baśni dla Bettelheima leży w jej sugestywności, ale i taje­ mnicy. Nie dopowiedziana akcja, nie nazwane postacie pozwalają dziecku kształtować swoje wyobrażenia tak, aby miały one jak naj­ większą moc, która niezbędna jest człowiekowi w „staniu się pa­ nem własnego oblicza" (tamże, 539). Artefakty występujące w re­ klamie nie pozwalają złagodzić lęków czy rozwiązać konfliktów. Są one oczywiste i samowystarczalne, nie są już żadną pomocą, sa­ me rządzą „naszymi obliczami". Reklama korzysta wprawdzie z bogatej symboliki (chociażby pustkowie, o którym pisałem), jed­ nak za pomocą reklamowego hasta i cyfrowego sumienia usuwa w cień wszelką wieloznaczność. Jest dokładnie tak, jak pisał Baudrillard: „nie chodzi już ani o imitacje, ani o podwojenie, ani tym bardziej o prawdę. Chodzi o podstawienie w miejsce rzeczywisto­ ści znaków rzeczywistości, to znaczy o operacje, gdzie zamiast re­ alnego procesu na pierwszy plan wysuwa się jego operacyjny so­ bowtór, homeostatyczna maszyna znakotwórcza, bezgrzeszna, pro­ gramowalna, która oferuje wszystkie znaki rzeczywistości i w krót­ kim spięciu wszystkie jej perypetie" (Baudrillard, 1997; 177). Mamy więc do czynienia z sytuacją, w której zadane symbole baśni zostają przetworzone na dane znaki reklamy. „Gdyby Królewna Śnieżka nie przeżyła i nie opanowała wiążących się z do­ rastaniem niebezpieczeństw, to nie połączyłaby się z królewiczem" (Bettelheim, 330). Spokojnie możemy dodać, że nie połączyłaby się z nim również wtedy, gdyby nie umarła, śmierć jest bowiem niezbędna do rites de passages. Pozorne przejście każdego z boha­ terów omawianych przeze mnie reklam jest tylko powrotem do konsumpcji, ich śmierć zaś - niepotrzebną przerwą. Nie ma więc śmierci w reklamie, tak jak nie ma w niej zmar­ łych, członków społeczności, którzy są już gdzie indziej, którzy nie potrzebują z tego świata żadnych materialnych dóbr, a kiedy w snach proszą nas o jedzenie czy ubranie, proszą nie o produkty PepsiCo czy Benettona, ale o modlitwę i ofiarę. Nie ma w reklamie świata, który jej nie potrzebuje, świata wartości prawdziwych, czy­ li niejasnych. Nie wypada mówić o ofierze tam, gdzie poświęce­ niem zajmują się wyspecjalizowane jednostki ratownictwa. Wybór między zasadą przyjemności a zasadą rzeczywistości, o którym mówiła baśń, przestaje istnieć - przyjemność jest twoim obowiąz­ kiem, „urodziłeś się po to, by być bogatym", urodziłeś się po to, by w swoim bogactwie „żyć, nie umierać". Śmierć w reklamie jednak jest, bo „pewność oznacza śmierć" (Bauman), a pewność zdigitalizowana oznacza śmierć przemnożo­ ną, wielokrotną, każdorazową. Jak słusznie zauważa Bettelheim, zakończenie baśni nigdy nie sugeruje wieczności. Dzięki temu da­ je się żyć. Żyć można bowiem jedynie tam, gdzie możliwa jest śmierć i błędny wybór. Bajka ukazując przekroczenie śmierci daje do zrozumienia, że istnieje coś, co może złagodzić ból związany z krótkością naszego życia (chociażby X X X I mitologem Proppa). W reklamie śmierć zostaje przekroczona, aby jej ostateczność za­ stąpić definitywną ogólnodostępną Utopią Produktów. Zla Królo­ wa przebrana za wieśniaczkę kusiła Śnieżkę zaczarowanym grze­ bieniem mówiąc: „chodź, uczeszę cię pięknie raz na zawsze"! Podobnie bezgrzeszna i omnipotencjalna „maszyna znakotwór­ cza", dając nam wszystkie ewentualności, zabija nas z częstotliwo­ ścią pięćdziesięciu herców w eleatycznym świetle monitora. 61 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eb44bcb2e9b8e557c894be1bd1eeb8ec.pdf 603c78322a200d5d5861bdccb42a9cf2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2658 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2471 Title A name given to the resource W poszukiwaniu zaginionej śmierci / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2, s.55-59 Creator An entity primarily responsible for making the resource Radkowska, Magdalena Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W poszukiwaniu zaginionej śmierci czyli A r s m o r i e n d i dzisiaj Magdalena Radkowska Śmierć, jako samodzielne zjawisko graniczne, jest jedna i ta sama. Nieważne, czy mamy wiek dziesiąty, osiemnasty czy dwu­ dziesty, nieważne, czy występuje ona w szpitalu, w domu czy w mediach. Różne jednak są o śmierci wyobrażenia, różne przedstawienia, różnie się ją oswaja i komentuje. Postanowiłam dowiedzieć się czegokolwiek o dzisiejszym jej postrzeganiu, a skoro dzisiejszym, to nierozerwalnie związanym z mediami, na podstawie fdmów, tak zwanych dramatów psychologicznych czy też obyczajowych. Wybrałam obrazy mniej ambitne (może lep­ sze byłoby sformułowanie nie tak wartościujące, na przykład: mniej artystyczne czy - bardziej popularne), takie, które raczej nie starają się odpowiedzieć na pytanie o sens życia i sens śmier­ ci, tylko przekazują pewne nastroje, są w jakimś stopniu zwier­ ciadłem ludzkich zachowań, a także z powodu swojej przynależ­ ności do medialnej sfery kreują te zachowania. Tutaj chciałabym potraktować je przede wszystkim jako teksty, chociaż mam świa­ domość, że nie bez znaczenia jest fakt, że pokazywane są one w kinie familijnym czy wieczorem, kiedy rodzina zasiądzie po kolacji przed telewizorem, a popularność i łatwodostępność ich jest równa (może prawie równa), jak filmów sensacyjnych, peł­ nych przemocy i śmierci nienaturalnej. To, czy na podstawie tre­ ści filmów (filmów-filmów w przeciwieństwie do filmów-dzieł sztuki) można wnioskować cokolwiek o współczesnej kulturze, to problem na osobną pracę. Ja osobiście myślę, że tak - jak naj­ bardziej, ale ponieważ mam świadomość kontrowersyjności tego twierdzenia, to w moim tekście posłużyłam się kilkoma cytatami (w celach czysto magicznych), których autorzy, wydaje się, zau­ ważają podobne zjawiska w kulturze, wcale nie na podstawie współczesnych melodramatów. Śmierć w wieku dwudziestym zginęła. Ludzie schowali ją w zakamarkach ciemnych szpitali, wyrzucili sprzed oczu. Prze­ stała być oczywistością, stała się czymś zupełnie niezgodnym z porządkiem rzeczy, nienaturalnym. „Gdy nadchodzi (...) uwa­ ża się ją za przypadek, rezultat niemocy lub jakiejś niezręczno­ ści". (Aries 1993, s. 262) Do niedawna jeszcze panujący opty­ mizm technologiczny dawał nadzieję na życie bez chorób. Skoro są lekarstwa na wszystkie dolegliwości - śmierć może być tylko wypadkiem przy pracy, błędem. Normą jest zdrowie, a nie cho­ roba. Między innymi dlatego bohaterowie filmów, które ogląda­ łam, są tak zupełnie nieprzygotowani na to, że umrą, nie mogą w to uwierzyć. Pytanie „Dlaczego akurat ja?" pada zawsze po zdaniu sobie sprawy ze swojego położenia. Każdy z nich (nas) myśli jak Iwan Iljicz: „Przykład wnioskowania (...): Kaj jest człowiekiem, ludzie są śmiertelni, dlatego Kaj jest śmiertelny, zdawał mu się w ciągu całego życia słuszny w zastosowaniu do Kaja, ale nigdy do niego. Kaj był człowiekiem, człowiekiem w ogóle, i wszystko było w porządku; ale on przecież nie był Kajem i nie człowiekiem w ogóle, tylko zawsze zupełnie, zupełnie innym niż wszyscy stworzeniem (...) Kaj rzeczywiście jest śmiertelny i musi umrzeć, ale nie ja, Wania, Iwan Iljicz, z moimi uczuciami, myślami; ja - to zupełnie co innego. Nie może tak być, abym ja musiał umierać. To byłoby zbyt straszne. (...) «Jeżeli bym miał umrzeć jak Kaj, tobym o tym wiedział* (...) I nie mógł zrozumieć, i starał się odpędzić tę myśl jako kłamstwo, 1 błąd, wytwór choroby, wypędzić przy pomocy słusznych, zdro­ wych myśli." (Tołstoj 1960, s. 72, 73) Paradoksalnie, to jedyne zdarzenie w życiu, którego możemy być pewni, okazuje się najbardziej nie przewidzianym. Zaskaku­ je nas w najmniej odpowiednich momentach, bez względu na wiek, płeć czy wyznanie. „Niezależnie od tego, ile się ma lat, umiera się zawsze za wcześnie." (Jankelevitch 1993, s. 60) Z tak właśnie zaskoczonymi, młodymi bohaterami spotykamy się oglądając niżej wymienione filmy. I co oni robią w takiej sytua­ cji, kiedy okazuje się, że czasu mają mało? Kiedy całe życie mu­ szą przeżyć w kilka miesięcy? „Wydawałoby się, że jest to pro­ blem całej współczesnej ludzkości - jak się zmieścić w czasie? Świadomość przyspieszenia, poczucie wiecznego nienadążania, stała się nie odłączną częścią wieku dwudziestego. Choroba wzmaga to poczucie, pożerając minuta za minutą zwykły co­ dzienny czas. (...) Co wynika z naszych ograniczeń? Po prostu musimy w y k o r z y s t a ć c z a s n a p r a w d ę (...) L i ­ czy się jedynie teraźniejszość, najbliższa sekunda, jeszcze jedna i potem jedna." (Baranowska 1995, s. 109-111) Chory na raka Bob Jones (Gra o życie) ten krótki czas, jaki mu pozostał, postanawia poświęcić przede wszystkim na nagra­ nie kamerą wideo filmu. Chce w nim opowiedzieć swojemu je­ szcze nie narodzonemu synkowi, jak najwięcej rzeczy o sobie, podaje szereg cennych wskazówek dotyczących codziennych spraw (jak podrywać dziewczyny, jak się golić, jak grać w base­ ball). Przy okazji porządkuje całe swoje życie. Bohater filmu Żyd na całego pożytkuje ten czas na przygotowanie się do wielkiego występu - ten ostatni taniec ma mu przynieść nieśmiertelność (podobnie jak taśma wideo Jonesowi), wiąże się także poważnie z drugim człowiekiem - niech ten ostatni kawałek życia będzie chociaż normalny, ustabilizowany. W obu przypadkach są to swojego rodzaju narodziny odpowiedzialności, prawdziwej mi­ łości, pełni człowieczeństwa. Reżyserzy zdają się nam mówić, że śmierć ma jednak jakiś sens. Spotkanie z ostatecznością zmienia człowieka. Przesłanie jest oczywiście skierowane do widzów: nie czekajmy na wiadomość, że czas się pożegnać, bo wtedy na zmianę postępowania może być już za późno. Te filmy są współ­ czesnymi memento moń. Problem braku czasu przed zbliżającą się śmiercią nie jest oczywiście charakterystyczny tylko dla na­ szego wieku. Już średniowieczny rycerz Bloch z filmu Bergma­ na Siódma pieczęć wygrywa w szachy z postacią w czarnym kap­ turze trochę czasu. Ponieważ doszedł do wniosku, że jego do­ tychczasowe życie nie posiadało żadnego znaczenia, zanim umrze, Śmierć pozwoli mu dokonać czegoś naprawdę ważnego. Uratowanie życia innym sprawia, że teraz może Jej spokojnie spojrzeć prosto w twarz. Z tym że ten rycerz faktycznie robi coś ważnego - robi coś dla innych (niektórzy krytycy sugerują, że osoby uratowane przez Blocha to święta rodzina, co jeszcze bar­ dziej wzmocniłoby znaczenie tego przedsięwzięcia), a bohate­ rowie współczesnych filmów mają za zadanie „co najwyżej" uporządkować własne życie. Bohaterowie moich filmów są w pewnym stopniu postaciami tragicznymi, które „podejmują walkę z przeznaczeniem. Podej­ mują wysiłek poznania losu, a ten los to jest właśnie nieprzejrzy55 �stość i teraz dowiedzieć się tego... Straszna walka o poznanie swego losu zakończona zazwyczaj katastrofą. Bo charaktery­ styczne, że bohater tragiczny poznaje los w momencie, gdy pada martwy, w ostatnim momencie zrozumiał: A! to było to! - Zro­ zumiał, że to był jego los, ale niestety już dalej dla niego nic nie wynika. Najwyżej dla nas." (Janion 1995, s. 12, 13) Oczywis'cie w tych filmach występuje ewentualnie pewien okruch postawy tragicznej. Jednak istnieje cos' takiego, co pozwa­ la na takie porównanie - bohaterowie moich filmów stali się peł­ nowartościowymi ludźmi, zrozumieli swoje błędy, właśnie wtedy, kiedy pora im była umierać. Podobnie jak w przypadku postaci, którymi zajmuje się Maria Janion, śmierć filmowych bohaterów ma znaczenie nie tylko w ostatnich chwilach życia i tylko dla nich samych. Choroba, która wprowadza nieład w przestrzeń dokoła, wpływa na rodzinę, przyjaciół, otoczenie, kończy się oczyszcza­ jącą śmiercią. Często działa na zasadzie karnawału, święta. Ten, który umiera, jest niezbędną ofiarą, poświęconą po to, aby społe­ czeństwo mogło funkcjonować w nowym, lepszym porządku. Mimo że nieobce są mi nauki Maurycego Maeterlincka, aby: „widzieć śmierć taką, jaką jest sama w sobie, to znaczy wolną od wstrętnych szczegółów materii i upiorów wyobraźni." i czyta­ łam: „Usuńmy przede wszystkim to wszystko, co ją poprzedza, a nie stanowi jej istoty. (...) Choroby nie mają nic wspólnego z tym, czym się kończą" (1993, s. 11), to jednak, w tej pracy nie rozdzielam tak mocno tych pojęć. Na pewno choroba jest proce­ sem, zaś śmierć pewnym bytem, wydarzeniem. Jednak poszuku­ jąc obrazu współczesnego umierania w tego rodzaju filmach, nie da się choroby i śmierci tak drastycznie od siebie oddzielić, jak chciał Maeterlinck. Bowiem we współczesnej medycynie śmierć zostaje wchłonięta przez chorobę i utożsamiona z nią. Tak dale­ ce są nierozdzielne, że śmierć przestała w świadomości społecz­ nej istnieć jako element natury mający własny byt. „Zaprzeczo­ na w swym istnieniu musi udać się na wygnanie, musi ulec zdzi­ czeniu." (Szewczyk 1996, s. 26) Wiąże się to także z „triumfem medykalizacji", o której pisze Philippe Aries. (1993, s.258-265) Francuski historyk mówi również o całkowitym odrzuceniu śmierci, o otwartym proteście współczesnego społeczeństwa przeciwko niej, o wstydliwości choroby i jej nienaturalności. I bohaterowie moich filmów w pewnym stopniu w takiej atmo­ sferze funkcjonują. Niemniej sam fakt, że powstają takie filmy (ostatnio niemal masowo), a także obrazy poszukujące dużo głę­ biej odpowiedzi na pytania dotyczące kresu ludzkiej egzystencji (chociażby dzieła Bergmana: Tam, gdzie rosną poziomki, Twarzą w twarz czy Siódma pieczęć albo Kurosawy Żyć), świadczy 0 tym, że niezupełnie godzimy się na taką postawę, o której pi­ sze wielu tanatologów, istniejącą ponoć już od początku naszego wieku, usuwającą śmierć i chorobę poza nawias społeczeństwa. Wydaje się, że ponowocześni ludzie, poszukujący odpowiedzi na podstawowe pytania egzystencjalne między innymi w ruchach newage'owych, w neoreligijności, nie wierzący już ślepo w tech­ nologię, chcą uwolnić śmierć z jej nicości ontologicznej i aksjo­ logicznej. „Oto jesteśmy świadkami osobliwego zjawiska. Świat owładnięty ideą technologicznego postępu odkrywa u schyłku dwudziestego wieku ponownie i na nowy sposób - jakby na przekór zadowoleniu płynącemu z dobrodziejstw potężniejącej z dnia na dzień cywilizacji - śmierć, potrzebę mówienia o niej 1 jej zracjonalizowania na miarę współczesnych czasów i zwią­ zanych z tym wyzwań. Co kryje się za tym dążeniem do odzyskania śmierci, po­ twierdzonym przez zalew tanatologicznej literatury oraz rosnącą w lawinowym tempie rzeszą jej czytelników? (...) Oto bowiem oczywista - i w gruncie rzeczy stale obecna - potrzeba zrozu­ mienia własnego przeznaczenia zderza się z zastanawiającą in­ dolencją naukowego myślenia. Współczesna technologiczna na­ uka, która coraz skuteczniej i wydajniej organizuje rozmaite sfe­ ry codziennego życia, nie ma człowiekowi niczego istotnego do 56 powiedzenia na temat śmierci. Śmierć jako zjawisko egzysten­ cjalne wciąż pozostaje poza zasięgiem technologicznego ładu." (Kwiatkowski 1996, s. 101) Ponowne odkrycie śmierci nie może być oczywiście powrotem do czasów, kiedy była ona oswojona poprzez pewien kanon zachowań, poprzez rytuały i wiarę w nie­ śmiertelność duszy. Współczesne media mają do wyboru kilka rodzajów pokazywania, akcentowania czy w ogóle zauważania zachowań wobec śmierci. I tak często jeszcze widzimy jej nienaturalność w amerykańskim kinie sensacyjnym, estetyzację i od­ wrócenie w kinie artystycznym czy oswajanie poprzez dekonstrukcję nieśmiertelności w kinie postmodernistycznym. (Micz­ ka 1997) Ale także można zauważyć, znaczący moim zdaniem, trend, który nawołuje do przerwania zmowy milczenia na temat śmierci i powrotnego nadania jej wymiaru transcendentnego i statusu ontologicznie samodzielnego i ważnego zdarzenia gra­ nicznego. 2 Film Dying jest tego dobrym przykładem. To w zasadzie do­ kument z procesu umierania. Kamera obserwuje ludzi ciężko chorych na raka. Widzimy tu śmierć oswojoną, publiczną. Podobnie jak dramaty obyczajowe, które tu opisuję, Dying poka­ zuje, że nie mamy już do czynienia ze śmiercią zamkniętą w mu­ rach szpitala, odrzuconą z granic społeczeństwa. Umiera się w domu, wśród bliskich osób, poprzedzone jest to długimi roz­ mowami na temat choroby, dotychczasowego życia, dalszych lo­ sów rodziny. Ostatnie dni przed śmiercią mogą być nawet najlep­ szymi dniami w życiu całej rodziny. Przykład tego mieliśmy ostatnio w telewizyjnym interaktywnym programie Decyzja na­ leży do ciebie, w którym publiczność i zgromadzeni w studiu go­ ście decydują za bohatera krótkiej telenoweli, jak ten ma postą­ pić. Pojawił się otóż problem, czy umierający na raka chłopak ma powiedzieć o tym swojej narzeczonej (żonie?). Widzowie de­ cydują, że powinien to zrobić. Chłopak mówi, jest chwila rozpa­ czy i następnie oboje postanawiają wyjechać na najwspanialsze wakacje w ich życiu. Takie też się okazują. Potem wracają szczę­ śliwi, dziewczyna spodziewa się dziecka, a młodzieniec może spokojnie umrzeć. Największym problemem Iwana Iljicza był właśnie brak kon­ taktu z rodziną, niemożliwość porozmawiania o swoim stanie z kimkolwiek (nie wyłączając lekarza). Współczesna medycyna zdaje się chcieć naprawić ten błąd. Boba Jonesa {Gra o życie) w zasadzie w ogóle nie widzimy w szpitalu. Cała jego choroba przebiega w domu, gdzie także umiera. (Lekarz: „Zostało panu bardzo niewiele czasu (...) Możemy pana hospitalizować, ale w domu na to samo wyjdzie") Dziewięcioletni Ben (Podążaj w stronę światła) jest zabiera­ ny ze szpitala, tak często jak tylko to możliwe. Jego rodzice spe­ cjalnie uczą się obsługiwania trudnych urządzeń medycznych, aby ich dziecko mogło być w domu. Także tam umiera - na rę­ kach matki, w obecności niemal całej rodziny. W niektórych przypadkach (Czułe słówka, Philadelphia) pokój szpitalny jest tak zorganizowany i przebywa w nim tyle bliskich osób, że w za­ sadzie widz do końca nie wie, czy aby to na pewno nie jest dom chorego. Ideałem jest umrzeć nie w szpitalu, lecz w rodzinnym domu, z bliskimi. Specjaliści lekarze mają zadanie ułatwić pa­ cjentowi takie dobre umieranie na łonie rodziny. Śmierć wraca do łask społeczeństwa. Może się jednak okazać, że szpital wraz ze swoją ideologią wtargnie do domów, zmedykalizuje je. Przed tym przestrzega Kazimierz Szewczyk (s. 40). Powróćmy jednak jeszcze na chwilę do Ariesa i Dying. W fil­ mie tym pokazany jest przypadek umierającej dziewczyny, która zdaje się w ogóle nie poddawać żadnym emocjom, nie przejmo­ wać się swoją sytuacją. Śmierć traktuje jak coś zupełnie nic nie znaczącego (podobnie czynią to reklamy, w których ostatnio zła­ mane zostało tabu śmierci). „Ta mors ut nihil przypomina omnia ut nihil z siedemnastego wieku, z tą jednak różnicą, że nihil za­ traciło swój sens i stało się czymś zupełnie zwyczajnym." (Aries, 3 �s. 269) Nie cieszmy się jednak zbyt wczes'nie przywróceniem godnos'ci śmierci, zdaje się przestrzegać Aries. To, że zaczyna się przybliżać ludziom sprawy z nią związane, mówić o nich w spo­ sób naturalny i nie ukrywać ich, wcale nie znaczy, że całkowicie odrzucamy nakaz milczenia. W rzeczywistości cel obu postaw jest bardzo bliski: chodzi o zdławienie emocji, znieczulenie bólu. „Dwie bliskie sobie (...) postawy wyrażają niepokój wywołany stałą nieobecnością śmierci w świecie, który zwalcza zło fizycz­ ne, dolegliwości i chorobę w wieku dwudziestym (lub dwudzie­ stym pierwszym). Śmierć powinna była odejść wraz ze złem, z którym w wierzeniach zawsze ją łączono, i z kolei też zniknąć: ona jednak wciąż trwa i wcale się nie wycofuje. Jej trwanie wy­ daje się zatem jakimś skandalem, do którego można się ustosun­ kować w dwojaki sposób. Można się posłużyć zakazem, który polega na traktowaniu jej w taki sposób, jakby nie istniała, wy­ gnać ją z życia codziennego. Inny sposób ukazuje Dying: zaak­ ceptować ją jako pewien fakt techniczny, ale jednocześnie spro­ wadzić do wymiarów sprawy mało ważnej, równie pospolitej, jak potrzebnej." (s. 270) Nie byłabym jednak tak bezwzględna jak Aries. Dla większo­ ści filmowych bohaterów (tych chorych, jak i zdrowych) fakt zbliżającej się śmierci jest niewątpliwie najważniejszym zdarze­ niem w życiu. Na pewno towarzyszą mu ogromne emocje, burze myśli, poszukiwania odpowiedzi na pytania o ostateczność. Wszystko to, co prawda, dzieje się w wymiarze jednostkowym, psychologicznym. Jednak jeśli spojrzeć na to zjawisko już nie tyl­ ko poprzez czytanie z zachowań filmowych bohaterów, ale popa­ trzeć na sam fakt popularyzowania tego typu tematów, można po­ kusić się o bardziej ogólne stwierdzenia na temat kondycji naszej kultury. Otóż wiele wątków, tematów do tej pory (czyli głównie w wieku dwudziestym) tabuizowanych, odrzucanych i przemil­ czanych, nagle zaczyna nam o sobie przypominać. Mam tu na myśli głównie tematy związane z biologicznością człowieka, którą współcześni postanowili „zamazać", przekształcić i o niej zapomnieć. I tak pod koniec dwudziestego wieku włączamy tele­ wizor (a to, co w nim widzimy, zdaje się bardziej rzeczywiste niż to, w czym uczestniczymy bez niego ) i widzimy reklamy, w których panie sprzątają brudy zostawione w łazience przez f i ­ zjologię całej rodziny, dziewczyny już bez problemów związa­ nych z menstruacją, starszych ludzi rześkich zdrowych i parado­ ksalnie wyjątkowo młodych. Na naszych oczach podciera się pu­ py, eksterminuje pryszcze, likwiduje zmarszczki, wyciera nosy. I w końcu: rodzi się i umiera. Ale niekoniecznie w takim sposo­ bie traktowania tego typu tematów musimy widzieć zmianę na­ szego do nich stosunku. Poprzez epatowanie nas nimi, gadanie (nie - rozmawianie) o nich, właśnie sprowadzanie ich do wymia­ ru technicznego, sprawy mało ważnej, z którą można i trzeba so­ bie poradzić, tak naprawdę dusimy nasze emocje z nimi związa­ ne, nie odrzucając przy tym istnienia niemożności ludzkiego po­ radzenia sobie z nimi, lękami, problemami i niedopowiedzeniami. 4 To, co charakterystyczne w filmach, którymi tu się zajmuję, to właśnie fakt zbanalizowania problemu śmierci, spłaszczenia go do poziomu łez i smutku (nie przeczę, że może to wynikać w pewnym stopniu z nieumiejętności artystycznych reżyserów czy z ogólnych przesłanek kultury masowej), niewpisywanie jej w szerszy kontekst kosmologiczny i prawie zupełne odsakralizowanie. Jedno z pytań, jakie zadałam sobie oglądając te filmy, to py­ tanie o miejsce Boga i sacrum w ostatnich chwilach życia (czy pierwszych chwilach śmierci). W Grze o tycie Bob odwołuje się do Boga jako mały chłopiec - prosi Go o to, aby przed domem pojawił się cyrk. Cyrku oczywiście nie ma. Więcej o Bogu nam nie wspomina. Wszystko, co wiąże się z Kościołem, wiąże się także z korzeniami, z ukraińską rodziną, od której odszedł, kie­ dy tylko mógł. Starał się nie wracać do tamtej biedy, do tamtej tradycji, a także do tamtego Boga. Jest przedsiębiorczym mło­ dym człowiekiem, zapewne ateistą, nie zastanawiającym się nad niczym głębiej: „W college'u uczyłem się filozofii. Nic mi to nie dało". Jest to postawa bardzo charakterystyczna dla yuppies amerykańskiego kina. Wiara kojarzy się z biedą, prostotą, bra­ kiem wykształcenia. Stereotypów się tu nie podważa. Bóg = Ko­ ściół = przeszłość = bieda. To jednak, co pozwala zrozumieć Bo­ bowi, że musi zacząć zmieniać swoje życie w obliczu jego koń­ ca, to wizyta u niekonwencjonalnie leczącego chińskiego medy­ ka. Jones oczywiście idzie tam z nadzieją na wyleczenia (scep­ tycznie podchodzi do tego, ale zgadza się za namową żony na próbę takiej terapii). Chińczyk okazuje się raczej lekarzem od duszy niż od ciała: „Nosi pan w sobie zbyt wiele złości. Ona pa­ na zabija. Chce pan wziąć tyle bólu w swoje następne życie? Najważniejsza jest ta ostatnia chwila. Od niej zależy całe następ­ ne życie (...) Dotąd może pan to zmienić". I później: „Niech pan zaprowadzi porządek w swoim domu". Bob oczywiście udaje się w podróż do kraju lat dziecinnych, jednak kończy się ona fia­ skiem - harmonia nie zostaje wprowadzona. Okazuje się, że do­ piero podróż czysto duchowa, uporządkowanie wnętrza przyno­ si sukces. Do Boga swojej rodziny, do tamtej religii nie musi po­ wracać. Aby przygotować się na śmierć, okazuje się, że wystar­ czy zrozumienie, że nie tylko sprawy materialne się liczą, że ist­ nieje coś takiego jak miłość i rodzina. Czym jest wieczność dla Boba? Jest światłem, które widzi podczas seansów z chińskim medykiem, światłem, które rozświetla jego duszę, które pozwala zajrzeć mu do wnętrza siebie. Wydaje się, że w końcu następuje próba szukania głębiej tajemnicy istnienia, ale po obejrzeniu fil­ mu okazuje się, że to tylko puste słowa, bezrefleksyjne odniesie­ nie się do ogromnej symboliki światła (często współcześnie, chociażby w wielu ruchach newage'owych, przywołuje się wiel­ kie symbole, aby potem je sprowadzić do nic nie znaczących słów). Bohater może poznać sam siebie tylko dzięki kamerze w i ­ deo, tylko dzięki spojrzeniu na siebie z zewnątrz okiem technicz­ nego wynalazku - to jest jego prawdziwa broń przeciwko śmier­ telności. On umrze - on zniknie, rozpłynie się w nicości, ale część jego pozostanie jako nagranie na taśmie. Pod koniec filmu cyrk, owszem, pojawił się - ale Bob nie dziękuje za to Bogu, lecz zgromadzonej wokół rodzinie. W filmie Twarzą w twarz ze śmiercią (znamienne, że angiel­ ski tytuł to Mother's Prayer) główna bohaterka chora na AIDS godzi się ze swoją śmiercią, nie godzi się jednak z tym, aby jej synek, który oprócz niej nie ma nikogo, został sam. Ani razu (mi­ mo że tytuł oryginalny przywołuje kontekst sakralny) bohaterka nie odwołuje się do religii. Cały czas przed śmiercią (czyli przez cały film) wykorzystuje na praktyczne działanie - znaleźć rodzi­ nę dla swojego dziecka. Gdy to zrobi, może w spokoju zniknąć z tego świata. Nie modli się, nie chodzi do kościoła, w końcu o Bogu nic nie wspomina. Nie poszukuje także nigdzie indziej pocieszenia, ukojenia czy wreszcie zbawienia. Jedyny moment, w którym pojawia się problem religijności, to rozmowa z przy­ szłymi rodzicami synka: „ - Chodzicie do kościoła? - Nie, ale wierzymy w Boga". Co z tego wynika dla naszej bohaterki i dla nas samych, tego autorzy nam nie sugerują. (Oprócz oczywiście tego, że współcześnie bardzo popularna jest forma wiary w Bo­ ga bez opowiadania się za jakimkolwiek wyznaniem, tzw. religia bezwyznaniowa.) O Bogu także nie słyszymy w Czutych słówkach, Philadeiphii, Żyć na całego. Natomiast inaczej rzecz się ma w filmie Po­ dążaj w stroną światła. Tam na AIDS umiera dziewięcioletni chłopiec. Jego rodzice postanawiają ułatwić dziecku ostatnie miesiące życia. Są wielodzietną, niespecjalnie zamożną rodziną. Ona zajmuje się domem, on pracuje na budowie. Są mormonami (tak się deklarują; my nie widzimy żadnych zewnętrznych oznak przynależności do tego Kościoła). Znowu podtrzymany zostaje stereotyp: wierzą, są religijni, ludzie prości, niebogaci, ale do­ brzy. Tu myśl o śmierci oswajana jest przede wszystkim właśnie 5 57 �dzięki wierze w życie pozagrobowe. Mówi się o Niebie, gdzie chłopiec ma spotkać swoją przyjaciółkę, która niedawno umarła na raka, babcię i dziadka. Raj, o którym opowiadają rodzice cho­ remu dziecku, przypomina raczej piękną bajkę, cos' na kształt Nangijalii z książki Astrid Lindgren Bracia lwie serce. Nie ma­ my wątpliwości, że jest to Niebo stworzone na potrzeby małego, naiwnego dziecka. Na ile takie wyobrażenie pomaga rodzicom? Co oni myślą tak naprawdę o przyszłym losie ich synka, czy szu­ kają odpowiedzi w Biblii? Nic nam o tym nie wiadomo. Nie w i ­ dzą w sobie współczesnej wersji Hioba, nie poszukują celu śmierci Bena. Po odejściu dziecka mają jednak poczucie, że coś się w ich życiu zmieniło: dzięki chorobie Bena dojrzali, zrozu­ mieli, że „nie można swojego życia postrzegać jako prostej linii, ale jako okrąg" , że „najważniejsze w życiu jest pomóc kochanej osobie umrzeć (...) bez bólu, bez strachu i w końcu nawet bez nich". I znowu tutaj pojawia się symbolika światła. „Kiedy dzie­ ci umierają, widzą światło w tunelu. Chcą podążać w tę stronę. Kiedy umierają, na ich twarzach pojawia się spokój, jakby zosta­ ły wyzwolone" (słowa pielęgniarki, która pracuje w szpitalu dziecięcym) Na końcu matka mówi do chłopca: „Podążaj w stro­ nę światła, Ben". 6 To, co wydaje się bardzo istotne w większości tych filmów, to fakt, że pojawia się w nich bardzo charakterystyczny moment, punkt kulminacyjny, w którym bohater zaczyna Coś rozumieć, dotyka rzeczywistości pozazmysłowej, wychodzi poza swoją własną ludzką kondycję. Mamy chociażby wzruszającą scenę z Philadelphii, kiedy Andrew Beckett zapomina o sprawie w są­ dzie, która zajmuje mu większość tego szczególnego czasu, jaki mu pozostał, tylko zaczyna słuchać muzyki. Nawet nie słuchać, ale uczestniczyć w Niej. Ku zdziwieniu swojego prawnika - tań­ czy, niczym w transie, z kroplówką u boku. Piękna aria (Nessun dorma z Turandot Pucciniego?) wprowadza jego (i po części nas) w inną rzeczywistość. Zaczyna rozumieć, dotyka prawdy, bo sztuka, „mimo że zdolna jest wyrazić najgroźniejsze dla psychi­ ki doznania, obdarzona jest też siłą odbierania grozy odczuciom wewnętrznym i przenoszenia ich na inny poziom przeżyć (...) wyobraźnia i sztuka wiążą się nierozerwalnie z byciem człowie­ kiem". (Baranowska 1995, s. 134, 138) W Żyć na całego główny bohater jest tancerzem. Jego całym życiem był balet. I właśnie on pomoże mu dotknąć tajemnicy ist­ nienia. W momencie kulminacyjnym, kiedy już ciężko chory przepięknie wykonuje swój ostatni, największy i najważniejszy, taniec w życiu, zaczynamy mieć wrażenie, że on już się spotkał z wiecznością. Od tej chwili jest gotowy na śmierć. Z kolei w Grze o tycie nie możemy wyróżnić jednego takie­ go znaczącego momentu. Ale jest kilka sytuacji, które pozwala­ ją głównemu bohaterowi oderwać się chociaż na chwilę od co­ dzienności. Po pierwsze znowu muzyka: Rossini pomaga odbyć duchową podróż w przeszłość, w której Bob zaczyna zastana­ wiać się nad swoim dotychczasowym życiem. Rozmawia z ro­ dzicami, przeprasza, w końcu przyznaje się do winy. Ten rachu­ nek sumienia (czyżby współczesny sakrament namaszczenia chorych?) ułatwia mu późniejsze spotkanie ze śmiercią. Drugim takim momentem jest podróż kolejką: „Udam się w sam środek strachu". Nigdy wcześniej nie mógł się przełamać, żeby to zro­ bić - dopiero w dniu, który miał (według słów lekarza) być ostat­ nim w jego życiu. Motyw kolejki pojawia się także na sam ko­ niec filmu: śmierć jest dla niego podróżą taką kolejką, tylko że z podniesionymi rękami. Jest przekroczeniem wszystkich barier, które przeszkadzają za życia. Także dzień, w którym przyszło na świat jego dziecko, był dniem przełomowym. Narodziny neutra­ lizują śmierć. Co ciekawe - i w Podątaj w stroną światła, i w Grze o tycie, a także w Czułych słówkach i w Decyzja należy do ciebie obok tematu śmierci pojawiają się właśnie narodziny. Równowaga w przyrodzie zostaje zachowana. I podobnie jak śmierć, o której 58 pisałam, że została przeniesiona do domu (czy też dom został przeniesiony do szpitala), również poród odbywa się na łonie ro­ dziny. Zatem bardzo ostatnio popularna sztuka dobrego rodzenia, rodzinne porody, to może wynik tego samego procesu kulturo­ wego. Już nie wierzymy bezkrytycznie w nadrzędność nauki, medykalizacji i techniki. Traktujemy je jako narzędzia, nie zaś jako prawdę. Problemy związane z tym, co nieogarnialne i niepojmowalne przez ludzkie zmysły, wracają do nas, po krótkiej w dziejach świata przerwie, niczym bumerang. Jednocześnie jed­ nak ponowoczesność nie akceptuje wielkich emocji związanych z transcendencją, każe patrzeć człowiekowi na samego siebie z dystansem (chociażby z perspektywy kamery wideo) i dlatego wracająca do świadomości ludzkiej śmierć tak naprawdę jest śmiercią zubożałą, pozbawioną w dużej mierze kontekstu sakral­ nego i metafizycznego. Bauman widzi różnicę w stosunku do śmierci i śmiertelności między modernizmem, a postmoderni­ zmem taką, że pierwszy opowiada się raczej za „dekonstrukcją śmiertelności", zaś drugi za „dekonstrukcją nieśmiertelności". (Bauman 1992). 7 Niewątpliwie o niemożności pokonania własnej skończoności przypomniało nam AIDS. Człowiek chory pozbawiony jest wiary w to, że medycyna go wyleczy. Podobnie bardzo często ostatnio podejmowany problem nowotworów złośliwych każe nam zastanowić się nad własnym zdrowiem. Bohaterowie fil­ mów, o których piszę, wiedzą, że do końca zostało im mało cza­ su. Nie twierdzę, że całkowicie stracili nadzieję, ta bowiem wy­ daje się niemożliwa do porzucenia. Bob Jones do lekarza: „Za kogo się pan u diabła uważa. Myśli pan, że może mi zabrać nadzieję. Nadzieja to wszystko, co mam". Najczęściej jest to wiara w cud: „Nie mogę uwierzyć, że Ben umrze (...) Potrzebny nam jest mały cud" (Podążaj w stroną światła). Jednak tę wiarę i nadzieję pozostawiają gdzieś z boku i postanawiają oswoić się z myślą, że muszą przedwcześnie umrzeć. Lekarze nie pozwala­ ją raczej łudzić się naszym bohaterom: „Nie rób sobie złudnych nadziei. Masz mało czasu, nie marnuj go na poszukiwanie cudu. Medycyna jest ograniczona pewnymi ramami. Prawda jest nie­ stety okrutna" (Gra o życie). Podają bezduszne statystyki: „85% chorych na AIDS umiera w ciągu roku, pozostali niewiele później" (Podążaj w stroną światła). W przypadku raka radzą: „Być dobrej myśli i przygotować się na najgorsze" (Czułe słów­ ka). Jednak lekarz końca dwudziestego wieku to już nie ten sam bezduszny medyk, z którym mieliśmy do czynienia chociażby w noweli Tołstoja. („Iwan Iljicz pojechał do doktora. Wszystko było zgodne z jego oczekiwaniem: wszystko działo się tak, jak się zawsze dzieje. I oczekiwanie, i sztuczna powaga, charaktery­ styczna dla lekarzy znana mu, taka sama, jaką przybierał w są­ dzie, i opukiwanie, i osłuchiwanie, i pytania wymagające z góry wiadomych i oczywiście niepotrzebnych odpowiedzi, i miny peł­ ne znaczenia, ze niby tylko się nas posłuchaj, a my wszystko po­ trafimy, my wiemy i nie wątpimy jak to trzeba zrobić, wszystko na jedno kopyto dla każdego człowieka, jakiego chcecie. Wszy­ stko działo się zupełnie jak w sądzie. Miny, jakie Iwan Iljicz przybierał wobec podsądnych, doktor przybierał wobec niego." (s. 53)) W filmach, które oglądałam, lekarz jest zawsze przyja­ cielski, miły, choć nigdy nie oszukuje swojego pacjenta. Wprost mówi mu o chorobie, niczego nie owija w bawełnę, a przy tym jest delikatny i wyrozumiały. Chorego i jego rodzinę bardzo szczegółowo informuje o wszystkim, co jest związane z chorobą i możliwym jej przebiegu. Nie podejmuje gry z pacjentem, odrzuca „dwuznaczniki konwencjonalne". (Alichniewicz 1996, s. 153) Wydaje się, że pacjenta traktuje indywidualnie, stara się brać pod uwagę każdy jednostkowy przypadek. Mimo że stoi po stronie racjonalnej nauki, nie neguje jednoznacznie możliwości zaistnienia cudu. Jest specjalistą od dobrej choroby, ale także, co bardzo charakterystyczne, staje się specjalistą od dobrej śmierci. �Nie jest przy tym kimś' niezwykłym, kimś', kogo należy darzyć szczególną estymą, jest ekspertem w swojej dziedzinie. Relacja: pacjent - lekarz staje się powoli relacją: usługobiorca - usługo­ dawca. Ale usługi medyczne, usługiwanie przy umieraniu wyma­ gają odpowiednich „głasków", przyjaznych „wibracji". Jak uczą się tego przyszli lekarze i specjaliści od dobrej s'mierci, pokazu­ ją prace Elizabeth Kubler-Ross (na przykład: Rozmowy o śmier­ ci i umieraniu, 1979). Jednak przygotowaniem dobrej s'mierci nie zajmuje się jeden lekarz. Zatrudniony w tym celu jest cały zespół specjalistów. Osobiście zaangażowana w problem zdaje się też pielęgniarka. Swojego psychologa ma nie tylko chora na AIDS bohaterka Twa­ rzą w twarz ze śmiercią, ale także jej syn (innego oczywiście). Ona chodzi także do hospicjum, gdzie terapeuta i inni chorzy po­ magają jej przetrwać trudne chwile. Wszyscy mają jedno zada­ nie: ułatwić chorej i jej rodzinie przeżycie tego szczególnego czasu. Do Boba Jonesa przychodzi wykwalifikowana pielęgniar­ ka, która ma pomóc jakoś przetrwać ostatnie bardzo trudne chwi­ le chorego na raka. Małym, chorym na AIDS Benem zajmuje się specjalny wolontariusz. Aby poinformować rodziców o stanie ich dziecka, zbiera się całe konsylium lekarzy i czynią to z wiel­ ką delikatnością (ale i dokładnością). Z kolei ojciec chłopca mi­ mo dochodzących ze wszystkich stron porad („Greg, musisz iść do s p e c j a l i s t y") nie chce udać się do psychiatry. Z pewnością wszystkie te filmy mają jedną cechę wspólną: wywołują wiele łez u osób mało odpornych na różne zabiegi psy­ chologiczne stosowane przez wyrachowanych reżyserów. Ja sa­ ma miałam ogromne problemy (i do końca na pewno mi się to nie udało) ze zdystansowaniem się wobec tego, co obserwowa­ łam. Oczywiście nie chodzi tylko o płacz, ale przede wszystkim o zrozumienie, zdanie sobie sprawy ze zbliżającego się końca. To jest poważna sprawa i dotyczy niewątpliwie każdego z nas. Re­ fleksja oczywiście pojawia się u widza. Uprzytomnienie sobie własnej śmiertelności jest, jak pisze Vladimir Jankelevitch (s. 62), „błyskawiczną intuicją", „nie żadnym rozumowaniem". Lecz to, co zaskakuje, co w zasadzie nie powinno się zdarzyć (choć dla nas oczywiście dobrze, że się zdarza), to następujące po filmie katharsis: zdajemy sobie sprawę z tego, że to nie my. A przecież nie tylko to możemy być my, ale to będziemy my. Czy to słabość tego typu kina, czy w ogóle niemożliwość prawdziwego zrozumienia swojej śmiertelności za pomocą tele­ wizora czy po prostu nasza kulturowo wytworzona niechęć i nie­ możność sprawia, że zachowujemy się jak Piotr Iwanowicz pod­ czas pogrzebu Iwana Iljicza: „«Trzy doby przeraźliwych męczar­ ni i śmierć. Przecież to zaraz, każdej chwili może się stać rów­ nież ze mną» - pomyślał i przez chwilę było mu straszno. Ale na­ tychmiast, sam nie wiedział jak, przyszła mu z pomocą myśl, że to się tyczyło Iwana Iljicza, nie jego, i że jemu się to zdarzyć nie powinno i nie może; że myśląc tak, poddaje się ponuremu nastro­ jowi, czego robić nie trzeba (...) Ukończywszy to rozumowanie Piotr Iwanowicz uspokoił się i z zainteresowaniem zaczął wypy­ tywać o szczegóły zgonu Iwana Iljicza". (s.17) Myślę, że przedstawione przeze mnie filmy (dosyć reprezen­ tatywne dla tego gatunku) są w pewnym stopniu dowodem na to, że pod koniec dwudziestego wieku odnajdujemy wyrzuconą ze społecznej świadomości i zagubioną w labiryntach szpitala Śmierć. Na nowo wspólnie ją obmyślamy i oswajamy, mimo że nadal istnieją tendencje, które pokazują jej nienaturalność, zmedykalizowanie, zestetyzowanie czy odwrócenie. Bo, jak na przy­ zwoity ponowoczesny świat przystało, istnieje pluralizm i wielojęzykowość, wbrew pozorom i prognozom, także w mediach. FILMOGRAFIA: Czułe słówka (Terms of Endearment), rei. James L . Brooks Gra o życie (My Life), reż. Bruce Joel, Rubin Philadelphia, reż. Jonathan Demme Podążaj w stronę światła (Go Toward the Light), reż. Mike Robe Twarzą Żyć na Siódma Dying, w twarz ze śmiercią (Mather's Prayer) całego (Alive and Kicking), reż. Nancy Meckler pieczęć (Det Sjunde Inseglet), reż. Ingmar Bergman reż. M. Roemer BIBLIOGRAFIA: Alichniewicz, Anna 1996 Tanatologia fdozoficzna jako podstawa tanatologii lekarskiej. „Twoja śmierć" i „bycie-ku-śmierci" a sztuka dobrego umie­ rania, (w:) Umierać bez lęku. Wstęp do bioetyki kulturowej, red. Mieczysław Gałuszko, Kazimierz Szewczyk, Warszawa-Łódź Aries, Philippe 1993 Śmierć odwrócona, (w:) Antropologia śmierci, przel. i red. Stani­ sław Cichowicz, Jakub M. Godzimirski, Warszawa Baranowska, Małgorzata 1995 To jest wasze życie, Kraków Bauman, Zygmunt 1992 Morality, Immorality and Other Life Strategies, Cambridge Janion, Maria 1995 najwyższym szczęściem dzieci ziemi jest jedynie osobowość", (w:) P S L Konteksty, nr 3/4, Warszawa Jankelevitch, Vladimir 1993 Tajemnica śmierci i zjawisko śmierci, (w:) Antropologia śmierci Kiibler-Ross, Elizabeth 1979 Rozmowy o śmierci i umieraniu, Warszawa Kwiatkowski, Waldemar 1996 Tanatologia - nauka czy pseudonauka, (w:) Umierać bez lęku Maeterlinck, Maurycy 1993 Śmierć Miczka, Tadeusz 1997 Postmodernistyczny obraz śmierci w kinie współczesnym i w no­ wych mediach, (w:) Problemy współczesnej tanatologii, red. J . Kolbuszewski, Wrocław Szewczyk, Kazimierz 1996 Lęk, nicość i respirator. Wzorce śmierci w nowożytnej cywilizacji Zachodu, (w:) Umierać bez lęku Tołstoj, Lew 1960 Śmierć Iwana Iljicza, Warszawa Wilson, M. 1984 Zdrowie, podstawy, wartości, (w:) Sens choroby, sens śmierci, sens życia, red. Halina Bortnowska, Kraków PRZYPISY 1 Lista filmów znajduje się na końcu pracy. Tutaj będę używać skrótu myślowego: moje filmy, filmy, które oglądałam itp. Niestety nie udało mi się dotrzeć do filmu M. Roemera. Znam go tylko z tekstów tanatologicznych. Opinie, które tu przytaczam, są w du­ żej mierze uwagami Philippe" a Ariesa. O ideologii szpitalnej, która ma być domeną wieku X X , czytaj: M. Wilson, Zdrowie, postawy, wartości w: Sens choroby... op, cit. Por. пр.: U. Eco, Semiologia życia codziennego. Oczywiście te­ kstów na ten temat jest wiele, poczynając od „skromnych" krytyków kul­ 2 3 4 tury masowej, a kończąc na Baudrillardzie. Oczywiście mam świadomość, że głównym celem filmu mogło być zwrócenie uwagi na społeczny problem dzieci pozostawionych przez rodziców chorych na AIDS i krytyka systemu adopcyjnego. Niemniej film traktuje o życiu umierającej osoby. Wszystkie cytaty, do których nie ma bibliografii, są wypowiedzia­ mi bohaterów filmów. O uprzedmiotowieniu śmierci pisze między innymi Kazimierz Szewczyk. 5 6 7 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f1dd9b7cc89c5bb6d9ea22cc3ff9ff86.pdf f31d03f38fbb9740ac18d7bfc33952ba Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2663 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2476 Title A name given to the resource Śmierć jako przynęta / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2, s.68-69 Creator An entity primarily responsible for making the resource Hall, Dorota Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Ton nadaje Radio Zet" Agnieszka Kirchner A n n a Wróbel - Skończone! - powiedział ktoś nad nim. Usłyszał jeszcze to słowo i powtórzył je w swojej duszy: „Śmierć się skończyła, już jej nie ma" Lew Tołstoj, Śmierć Iwana Iljicza Przedmiotem kilku naszych refleksji na temat s'mierci w me­ diach jest rozgłos'nia radiowa Radio Zet. Przedstawione niżej uwagi nie są wyczerpującą analizą treści przekazu tego radia, są to jedynie nasze uwagi, w jaki sposób niektóre z tych treści moż­ na odczytać. Radio Zet jest stacją ofensywną. Krótkie teksty mówione, muzyka i reklamy pojawiają się z dynamiką analogiczną do ujęć wideoklipu. Radio kładzie nacisk na szybkość i aktualność (świeżość) podawanych informacji, relacjonowanie wydarzeń na gorąco w formie czytanych jednym tchem lapidarnych i wyrazi­ stych komunikatów: ...ale czy pomyślałeś o strefach czasowych? Ty słyszysz, my doganiamy zdarzenia, zanim do ciebie dotrą. Ty odbierasz, my przesuwamy je we właściwe miejsce, wyprzedzamy czas o dwa­ naście godzin. Ton nadaje Radio Zet! Temat śmierci w mniej lub bardziej bezpośredni sposób poja­ wia się w Radiu Zet w serwisie informacyjnym, w reklamie roz­ głośni i w Magazynie Sensacyjnym „Rewolwer i mikrofon". Ta ostatnia audycja nadawana jest w poniedziałki. W oprawie aku­ stycznej przypominającej ścieżkę dźwiękową filmu akcji odpo­ wiada się na pytania - jak uniknąć kradzieży samochodu, jak za­ bezpieczyć się przed włamaniem, czy posiadanie broni powinno być dozwolone itd. Reklama rozgłośni to piosenka stylizowana na folklor war­ szawski; jest to rodzaj ponurej ballady z morałem, opowiadają­ cej o ofierze szalonego fryzjera-mordercy: [...] Dzidka zakład odwiedziła, koafiurę zamówiła, złe Edmunda opętało, stało się, co stać się miało. [krzyk kobiety] Dzidko, Dzidko, och ty w życiu, czemuś loki swe suszyła, Zetka przed nim ostrzegała, czemuś radia nie słuchała ?! [głos]: Z Radiem Zet nie zginiesz. Trzydzieści sekund grozy na małych ekranach. Można wskazać na dwa aspekty obecności śmierci w Radiu Zet: wskazać na częstotliwość, intensywność, z jaką radio o niej mówi; oraz spróbować opisać charakter tej obecności. Poprzez oczywisty fakt, że media żywią się spektakularnymi wydarzeniami i poruszają się w globalnej skali - słuchacz Zetki „ociera się o śmierć" w stopniu przekraczającym bezpośrednie doświadczenie przeciętnego człowieka. Wystarczy, jeśli wysłu­ cha kilka razy dziennie serwisów informacyjnych. Ma do czynie­ nia z przekazem stale się radykalizującym: Uwagę publiczną, chronicznie przytępioną i zblazowaną przez atrakcje coraz to liczniejsze, krzykliwsze i coraz bardziej niesamowite, przyciągnąć mogą tylko zdarzenia szokujące, i to szokujące bardziej niż wstrząsy wczorajsze. Jeśli zatem o pożą­ daną siłę wstrząsu idzie, działa niejako tendencja jednoznacznie i uparcie zwyżkowa, a nie ma lepszej recepty na wstrząs niż aro­ gancka losowość i ostentacyjna bezcelowość aktów gwałtu. „Eskalacja gwałtu" jest nieuniknionym następstwem szybkiego „przejadania się " najbardziej nawet mrożących krew w żyłach i odrazę budzących odmian terroru.' Śmierć w Radiu Zet funkcjonuje jako informacja, jako ele­ ment tej wizji świata, jaką radio tworzy, i jako chwyt reklamowy (co jest powiedziane wprost w reklamie i sloganie reklamowym). Natłok informacji i obrazów śmiertelnych ofiar katastrof, wo­ jen i wypadków, powoduje oskarżenia mediów o drastyczność i epatowanie śmiercią. Śmierć nie jest przedmiotem codziennej ludzkiej refleksji, być może więc właśnie częstość tych obrazów mogłaby uświadamiać odbiorcy jej powszechność, realność, o jakiej na co dzień nie myśli; powodować jakiś rodzaj oswoje­ nia z nią. Niepewność o jutro, o to, co może się przydarzyć za ro­ giem albo w zaciszu domowym lub podczas nocnego powrotu do domu, jest potęgowana przez natłok doniesień opisujących prze­ moc. Wizja świata, jaką kreśli przed nami radio, to rzeczywistość pełna zagrożeń i niebezpieczeństw. Nie tylko w wielkim mieście, ale praktycznie wszędzie można spodziewać się aktów przemo­ cy ze strony innych ludzi. Radio chce ułatwić nam poruszanie się w tym świecie, a nawet przetrwanie w nim. „Rewolwer i mikro­ fon" ma być właśnie czymś w rodzaju poradnika survivalu. Po­ radnika niezbędnego, ze względu na wagę problemu. W zapew­ nieniu, że „z Radiem Zet nie zginiesz" pojawia się sugestia, że ostateczność, nieuchronność śmierci nie jest ani ostateczna, ani nieuchronna. Tak jak wszelka krańcowość w świecie massmedialnym ulega ona stępieniu. Reklamowy slogan to coś więcej niż utarty związek frazeologiczny, to zdanie należy potraktować dosłownie: radio uchroni cię przed śmiercią. Odbiorca poddawa­ ny jest wrażeniu, że istnieje możliwość odłożenia śmierci na później, unikania jej w nieskończoność; jest to pozór nieśmier­ telności, tak kuszący, że z lubością można się mu poddać. Dzia­ ła tu i ta pokusa nieśmiertelności, i obawa przed nieoczekiwaną śmiercią. We wszystkich reklamach pojawiają się wybrane elementy jakości ludzkiego życia, stanowiąc dla odbiorcy motyw do dzia­ łania, do zachowania zgodnego z intencjami twórców reklamy. W tym raju, który dostępny jest wszystkim pod pewnymi warun- 67 �kami, w którym starość, brud i choroba nie mają prawa istnienia - pojawia się śmierć. Jest chwytem, „przynętą" na potencjalnych klientów. Przekaz brzmi: dzięki naszemu produktowi możesz ją wyeliminować, nie obawiać się jej. Śmierć, o jakiej słyszymy w Radiu Zet, to wiadomości z ser­ wisu prasowego (wojny, masakry, kataklizmy, morderstwa), albo informacje z takiej audycji jak „Rewolwer i mikrofon". Jest to śmierć przypadkowa, irracjonalna, trudna do wytłumaczenia (jak niezrozumiałe są okrutne zabójstwa dokonywane przez nastolat­ ków). Śmierci nie można wyjaśnić. Nikt nie mówi, czym ona jest. Radio Zet ostrzega przed śmiercią tak samo jak przed niską temperaturą na zewnątrz, spodziewanym deszczem czy korkiem w centrum. Te zjawiska są na równych prawach. W rezultacie powstaje pewna wizja końca ludzkiego życia: Śmierć jako przypadek: śmierć w następstwie wypadku sa­ mochodowego, napadu itp. jest kwestią absolutnego przypadku; czymś, co może się przytrafić w każdej chwili; jest zdarzeniem losowym, czymś, co nie powinno się było zdarzyć, pewnego ro­ dzaju patologią. Zawsze mowa jest o śmierci nagłej, o wyjątku od reguły; o tym, że można zginąć, ale nie o tym, że trzeba umrzeć. Ktoś znalazł się przez przypadek w tym, a nie innym miejscu i czasie, to głupi przypadek, pomyłka. Śmierć jako błąd: przy spełnieniu pewnych warunków ona nie miałaby miejsca (gdyby Dzidka Zetki słuchała...). Rzeczy­ wistość jest podobna do gry komputerowej, która kończy się zbyt szybko przez niezręczność lub brak czujności grającego. Śmierć jako dzieło ludzkie: jest efektem ludzkiej przemocy; skrajnym, ale wyłącznie ludzkim działaniem, to człowiek dyspo­ nuje śmiercią, jest zależna od niego, nie jest ponad nim ani poza nim. Śmierć jest jednym z wielu niebezpieczeństw, na które czło­ wiek musi być przygotowany, i z którym musi się zmagać sam; nie pomaga mu żadna ze struktur, organizacji stworzonych przez społeczeństwo. Instytucje takie jak wojsko, policja, są­ downictwo z karą śmierci - nie wystarczają już, aby uchronić obywatela przed niespodziewanym zgonem. W sytuacji krytycz­ nej musi on sobie radzić sam, musi być gotowy na odparcie ata­ ku, na „odpłacenie pięknym za nadobne". Jednostka sama wy­ łącznie odpowiada za swój los. W ciągu życia świat zewnętrzny jest dla niej tylko źródłem doznań, które przeżywa bez poczucia więzi z innymi. Śmierć jest takim radykalnym indywidualnym doznaniem. Nie chodzi o to, że się ją indywidualnie odczuwa, bo to oczywiste, ale o to, że przestała być sprawą społeczności, zbiorowości. Ona nie umie ani śmierci zapobiec, ani nie dostar­ cza żadnych sposobów na sytuację obcowania ze śmiercią, do­ świadczania jej. Częstotliwości, z jaką pojawiają się w mediach obrazy śmier­ ci, nie towarzyszy poczucie jej wyjaśnienia i rozumienia. Nastą­ piło stąpienie wrażliwości na obrazy okrucieństwa i cierpienia ludzkiego, oglądane dziś na co dzień, w warunkach tak normal­ nych i ilościach tak olbrzymich, że nutą już bardziej niż szokują; nie upływa dzień bez obejrzenia tuzinów nowych trupów i mor­ derstw na ekranach telewizyjnych - w audycjach zwanych wia­ domościami czy tych, które klasyfikują się jako przedstawienia teatralne, seriale policyjne, filmy fabularne czy programy dla dzieci [...]. Widoki okrucieństwa przestały być zdarzeniem od­ świętnym, wymknęły się z karnawałowego rezerwatu i wlały się szeroką strugą w nurt przeżyć codziennych. 2 Być może wszelka refleksja nad śmiercią to próba szukania odpowiedzi na pytanie, czy i co jest poza tą granicą. To nie za­ trzymywanie się przy znaku ze słowem „koniec". A tylko to sło­ wo media są w stanie nam komunikować. W wyniku uporczywe­ go powtarzania nie nabiera ono nowej treści, odczuwa się raczej dewaluację jego siły i znaczenia. PRZYPISY 1 2 Zygmunt Bauman, Ciało i przemoc w obliczu ponowoczesności, Tamże, s. 47 Toruń 1995, s. 62. Śmierć jako przynęta Dorota Hall „Jeśli modernizm prowadził niegdyś do ukształtowania »estetyki szoku«, to wydaje się, że wysiłek ten skończył się po­ rażką." - stwierdził Matei Calinescu opisując nasz pluralistycz­ ny świat, w którym w zasadzie wszystko jest dozwolone. Mnie zastanawia, czy aby na pewno szokowanie przedstawieniami śmierci jest tak bardzo passe, jak chciałby tego Calinescu (i jak to powszechnie głoszą inni badacze kultury współczesnej). Przyjmuję więc rolę advocatus diaboli i śpieszę zawezwać świadka. W hiszpańskiej gazecie „El Pais" z 8.06.1996r. znalazłam zdjęcie nieżywej, porzuconej w trawie dziewczyny. Była to foto­ grafia rodem jak z kroniki kryminalnej, a widniał pod nią taki oto podpis: 1 1 no Przemoc jako przynęta Australijskie pismo młodzieżowe „Juice" wywołało skandal swoim ostatnim numerem. Na sześciu stronach poświęconych modzie zaprezen­ towało modelki sfotografowane tak, jakby zostały uduszone, utopione, zgwałcone, jakby zmarły na skutek przedawkowania narkotyków, zawa­ łu serca czy jakiejś innej choroby. Makabryczne zdjęcia tączyt sugestyw­ ny tytuł: „Live fast... Fashion to die for". Na zdjęciu modelka upozowana na - przypuszczalnie - uduszoną. Towarzyszył mu krótki felieton: MODA (Vincente Verdu) Australijskie młodzieżowe czasopismo „Juice" wywołało wzburze­ nie publikując przed paroma dniami zdjęcia mody. Modelek nie pokaza­ �no na nich jako dziewczyny pełne życia; przedstawiono je jako martwe. Niektóre wyglądały na ofiary gwałtu z uduszeniem, inne prezentowały sobą zwłoki rozbite w wypadku, jedna - osobę zmarłą w wyniku przedawkowania. Chodziło nie tylko o to, aby powab seksualny modelek przesiąknięty był śmiercią; ważniejsze było, że śmierć je dosięgła właśnie w tych, a nie innych ubraniach. Kogo śmierć pozostawia nagiego, jak topielca, zosta­ wia go także bez historii i - w konsekwencji - bez seksualności. Tutaj z seksualnością mamy do czynienia, ponieważ modelki, ubrane, mie­ szczą w sobie intymność i tajemniczą biografię. Cały żywot martwych ciał streszcza się w fałdach ich spódnic, w nieładzie ich bluzek. Zwykli­ śmy wiązać erotyzm z podnieceniem, a nie ma pobudzenia większego, niż to zrodzone na granicy śmierci. Kobiety są powalone, ujarzmione, ale już nie przez przyjemność; przez zniewolenie nieszczęściem. Na wszystkich fotografiach pojawiają się w ekstazie bardziej „stam­ tąd", podczas gdy ubrane są „stąd". Ich bezwładne ciała jednoczą modę z tragedią, pospolitość z nieskończonością, perfekcyjną sylwetkę z total­ nym zniszczeniem. Z tej kombinacji rodzi się erotyzm wyższego rzędu. Gdy modelki prezentują modele na wybiegu, głównymi bohaterkami są one właśnie. Ale tutaj obiektami pierwszoplanowymi są ubrania, zamie­ nione w świadków i całuny. Pod nieobecność rozkołysanego chodu, ży­ wego oddechu i uśmiechu cała zmysłowość modelek koncentruje się na ich stroju. Jest to całkowite przeobrażenie. Pozostaje tylko moda. Z nagłówka prasowej notki zaczerpnęłam tytuł mojego te­ kstu, zastąpiłam jednak słowo „przemoc" słowem „śmierć", aby wskazać na to, co rzeczywiście przyciąga uwagę oglądają­ cego zdjęcia - właśnie śmierć, tu konkretnie martwe ciało. In­ teresuje mnie z jednej strony, jak ją wykorzystano w „Juice" (śmierć jako przynęta dla oglądających zdjęcia), a z drugiej jak o niej napisano w „El Pais" (śmierć jako przynęta dla ko­ mentatorów). Okazuje się, że trudno jest pisać o opublikowanej w „Juice" modzie, w każdym razie gazeta „El Pais", mimo iż odważnie podjęła temat, nie zdołała wyjść poza wypróbowane metody opi­ su (zaatakować lub wyśmiać, a najlepiej jedno, i drugie) fotogra­ fii kłopotliwych (tak właśnie myślę: kłopotliwych - nie takich znowu równych innym, wystawionym obok w „kulturalnym su­ permarkecie"). Krótki tekst spod zdjęcia nawiązuje do toczonej w wielu krajach (także w Hiszpanii) dyskusji nt. nadmiaru prze­ mocy w mediach i jest niczym innym jak tylko oskarżeniem au­ stralijskiego pisma o propagowanie przemocy. Wprawdzie nie sformułowanym wprost, lecz łatwo dającym się odczytać, nie tylko z samego nagłówka, lecz także - a może przede wszystkim - z pełnego dezaprobaty wyróżnienienia kursywą słowa „suge­ stywny", gdy mowa o „sugestywnym tytule", pod którym ukaza­ ły się zdjęcia. Natomiast do przewrotnego potraktowania tematu ucieka się autor felietonu Vincente Verdu (pisząc lekkim tonem uzyskuje spory dystans do szokujących zdjęć). Verdu nie chce zapewne dołączać do niezbyt oryginalnych głosów krytyki świadomym będąc, że takie głosy niewiele dziś znaczą - przecież tak naprawdę wszystko jest dozwolone. A mo­ że po prostu (niby na wzór fenomenologów) zawiesza swoje są­ dy (a konkretnie odczucia związane z widokiem zamordowanych dziewczyn), aby dotrzeć do nowych znaczeń (pokazać, jak dzięki takiemu przedstawieniu modelek maksymalnie dało się wyeks­ ponować prezentowane ubrania). Tak czy inaczej, w swoim tek­ ście, mimo iż błyskotliwym, zdaje się nie przywiązywać należy­ tej wagi do pierwszego wrażenia, które pojawia się, gdy spojrzy­ my na komentowane fotografie - bo czy pomimo ciągłego obco­ wania z różnorodnością naszego świata, nie doznajemy na ich 2 widok szoku i zgorszenia? Wydaje mi się nadto, że to na tym właśnie doznaniu p o p r z e s t a j e większość oglądających zdjęcia; wszak liczne reklamy, niezliczone kolorowe fotosy, którymi bombarduje nas kultura masowa, obliczone są zwykle właśnie na emocje pojawiające się w pierwszym odruchu odbior­ cy. Zgorszony czytelnik pisma „Juice", zaznajomiony z językiem kultury masowej, nie ma więc powodów, aby porzucać swoje pierwsze odczucia i otwierać się na nowe doznania, szczególnie, że nic go tutaj wyraźnie do tego nie prowokuje (a mógłby to być np. umiejętnie dobrany tytuł zdjęć; zdarzają się tego typu sloga­ ny reklamowe). Zdjęcia z „Juice" epatują śmiercią, którą posłużono się w tak niestosownych okolicznościach - na użytek pokazu mody. Być może właśnie na skandal były obliczone. Tak czy inaczej zgor­ szenie budzą. I to w każdym. Sądzę, że także w antropologu, otwartym przecież na wielorakie ich interpretacje. Nieraz zdarza się nam oglądać reklamy, obrazy, fotografie, wokół których wy­ buchają skandale (w takich przedstawieniach celuje np. firma Benetton), ale zwykle gorszą one określoną grupę ludzi. Ostro protestują na przykład konserwatywni chrześcijanie przeciwko reklamie dżinsów Otto Kern ukazującej Ostatnią Wieczerzę, na której Jezus i apostołowie-kobiety siedzą topless (ubrane w same dżinsy). Ale poza oburzonymi są liczne osoby zupełnie obojętne wobec takiego przedstawienia, albo tacy, którzy na jego widok uśmiechają się tylko pod nosem, a znajdą się także obrońcy bluźnierczej fotografii. Tak to się już kręci nasz pluralistyczny świat. Jednak pokazanie śmierci tak pierwszoplanowej i dra­ stycznej jak w „Juice" (i do tego w celach komercyjnych!) nie pozwala na żadną obojętność - śmierć dotyczy, a więc przejmu­ je każdego i w tym właśnie leży jej wielka siła. Wprawdzie charakterystyczną cechą estetycznego przekazu jest jego wieloznaczność (odmienne opinie o dziele mogą być punktem wyjścia do dyskusji), jednak trudno jest pojmować fo­ tografie opublikowane w „Juice" wyłącznie w kategoriach sztu­ ki. Już sam ich tytuł mieszczący się świetnie w konwencji rekla­ mowego sloganu („Live fast... Fashion to die for") skłania do mówienia o nich jako o zdjęciach reklamowych. Ale i bez niego nie można byłoby traktować fotografii wyłącznie jako artystycz­ ne, gdyż lansując nowe modele zawierają w sobie element per­ swazyjny. A jako przynależne kulturze masowej, czyli oddziału­ jące natychmiastowo, zatracają swą wieloznaczność. Pierwsze wrażenie na widok tak przedstawionej śmierci jest na tyle silne, że pozostawia niezwykle małą furtkę dla dalszych rozważań. I nawet jeśli uznamy, że wślizguje się w nią Vincente Verdu, to jego tekst, potraktowany poważnie, budzi pewien protest: śmierć, przynajmniej w niektórych swoich przedstawieniach (takich jak to z „Juice"), pozostaje obojętna na zmianę czasów, wciąż jest te­ matem kłopotliwym, szokuje, trudno o niej mówić czy pisać (i to dzisiaj - w czasach, gdy nazywamy siebie społeczeństwem deliberacyjnym, doskonalącym się w rozważaniach i orzekaniu o przedmiotach, od których właśnie poprzez deliberacje coraz bardziej się oddalamy). Może wobec tego wciąż przynależy do (nie do końca przebrzmiałej) „estetyki szoku"? A tak przy okazji: mówi się o mediach, że banalizują śmierć. Czy fotograf modelek ją zbanalizował? Na pewno, choćby w tym sensie, że posłużył się nią jako (skuteczną!) przynętą dla celów komercyjnych. Ale czy śmierć rzeczywiście daje się zbanalizować? Skoro wciąż silnie oddziałuje, to może nie ma powodów, abyśmy o banalizowaniu mówili? PRZYPISY: ' M. Calinescu, Faces of Modernity: Avant-Garde, Decadence, Kitsch, Bloomington 1977, s. 146. Cyt. art. za Z. Baumana, Prawodawcy i tłumacze, w: Postmodernizm. Antologia tekstów, (red.) R. Nycz, Kraków 1997, s. 286. 2 Znany w Hiszpanii ze swych licznych artykułów antropolog zaj­ mujący się kulturą współczesną. 69 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/deeb9be93e34f502fd014b65c7167e41.pdf 591762fb1882077303e0d3ebf2ef23f0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2661 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2474 Title A name given to the resource Zaczytując się w brukowcach... / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2, s.65-66 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rakowski, Tomasz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zaczytując się w brukowcach... Tomasz Rakowski To nie my szukamy śmierci, to ona nas znajduje. Atakuje nas z każdą falą rozsyłanych po kioskach magazynów, kwartalników, gazet, gaze­ tek, brukowych szmatławców. Opakowana w kolorowe stronice, w ku­ pony prenumeraty, aranżuje spotkania w tramwajach, pociągach, w czeluściach popołudniowych kanap... w tysiącach chwytających nas tytułów, podtytułów, ramkowanych zdań M e dawano mi żadnych szans", „Barbara Łubaczewska spadła na dno szybu", „Ostatnia baj­ ka małego Łukasza", „śmierć na ulicy Fałata" ...ona jest blisko, czu­ jemy jej oddech pomimo całej bagatelizacji, stert tandety i trywialu ... (Z wasnych notatek przy lekturze) Prasa brukowa upowszechnia s'mierc, „przeżycie" s'mierci, informację o s'mierci. Zalew informacji nieuporządkowanej jest niezwykle ważnym aspektem opisywanej przeze mnie sytuacji. Setki wydawnictw wszelkimi sposobami próbując „schwytać" czytelnika budują szum informacyjny, zasłonę dymną utkaną ze splątanych wątków codzienności i niecodzienności. Rozwój technologii informacyjnej jest sprawą coraz szerzej znaną i zwy­ kli ludzie nie związani z Internetem już pozyskali pewne nowe wyobrażenie o świecie. Moim zdaniem najważniejszą jego tre­ ścią jest przeświadczenie o odbieraniu informacji zewsząd, o możliwości dotarcia do każdego źródła, o zaprzeczeniu lokalności informacji, o każdorazowym informacyjnym „ujęciu" świata w „Wiadomościach", w kilku gazetkach. Jednocześnie dochodzi do oderwania rzeczywistości od jej dotychczasowych kategorii, rodzi się obojętność wobec informacji, pewna nieuf­ ność. Czytelnik jednocześnie doświadcza poczucia informacyj­ nego panowania nad światem i niemożności zrozumienia go, ogarnięcia całości i nieufności wobec danych. Prowadzi to do wspomnianego bezładu i szumu informacyjnego. Prasa brukowa jest takim informacyjnym jarmarkiem wypełnionym opowiastka­ mi, poradami, informacją, fotografią. Targowiskiem, gdzie w ar­ tykułach i reportażach sprzedaje się pewną sumę wyobrażeń o świecie i człowieku z dołączonymi założeniami i wnioskami reprezentującymi marzenia i oczekiwania w stosunku do rzeczy­ wistości. Są możliwości przebicia się przez mgłę informacji i znalezie­ nia drogi do czytelnika. Korzystają z nich piszący w prasie bru­ kowej poruszając się po sprawdzonych ścieżkach, najczęściej rzadko uświadamianych, intuicyjnych, ale takich, które zapew­ niają kreację uczuć, poruszenie. Wzory znaczeń w kreowanym świecie są zmontowane, przeinaczone, zmistyfikowane, ale są zmontowane pod wpływem oczekiwań czytelników, oczekiwań samego piszącego, wyrażają potrzebę, a więc dają nam pojęcie o głębszych, i s t n i e j ą c y c h , choć wielowątkowych, złożo­ nych schematach. W wielu pismach pojawiają się nadsyłane przez czytelników opisy przebytych operacji, śmiertelnych chorób. Pojawia się mo­ tyw śmierci doświadczonej, obejrzanej z perspektywy uczestni­ ka, opisującej przeżycie obcej rzeczywistości, pozostawiającej atrybuty świadczące ojej dostąpieniu. W opisach operacji moż­ na dostrzec sytuację oniryczną, stan poddania się nieznanym si­ łom, doświadczenia strachu pomiesznego z utratą zmysłów, nie­ ludzkiego bólu, ogółem innej rzeczywistości - „słyszałem je 1 (głosy lekarzy) wyraźnie, ale nie miałem siły nawet poruszyć palcem, czułem się tak, jakbym wracał z zaświatów". W obecno­ ści „dziwnych postaci w bieli" pacjenci doświadczając umiera­ nia dostępują sacrum, zrozumienia, nadludzkiej gnozy, poznają swe życie z innj perspektywy - „przekonałam się (dzięki opera­ cji), że głęboka wiara i nadzieja mogą czynić cuda", „nie wiem skąd, się wzięła taka wewnętrzna siła", „wtedy dopiero zrozu­ miałam Twój ból", „teraz uwierzyłem w wędrówkę dusz". Takie doświadczenie pozostawia atrybuty, symbole pobytu w innym świecie - „o tamtych chwilach przypomina mi prawie 20-centymetrowa blizna", „lekarz nie ukrywał, że szpecąca blizna pozo­ stanie na mojej twarzy", które ujęte w ramki są często pierw­ szym wyprzedzającym sygnałem, podającym już pewien kon­ tekst. Schemat inicjacyjny, przejściowy, wręcz się nam narzuca. Nam (antropologom) w postaci wzorców semiologicznych, zna­ czeniowych, czytelnikom raczej intuicyjnie. Powodują one uru­ chomienie myślenia przedświadomego, poruszenie wpisanych, symbolicznych znaczeń, a także wyzwolenie zawartych w nich emocji. Jest to znakomity sposób sygnalizacji czegoś, co dzięki natychmiastowemu odwołaniu do kontekstu dociera do nas spo­ za mgły informacji. Tuzinkowy obraz brukowej śmierci poparty wyraźnie sfingo­ waną fotografią, zmontowaną historyjką, trafia się na każdym kroku. Drastyczność wypowiedzi „korzysta" z każdego pomysłu, z każdej emocji. Opisywane są historie, gdzie śmierć czy prowa­ dząca do niej choroba (która jest tym samym co śmierć - w od­ powiednim spojrzeniu, sytuacji odczytu) są przedstawiane jako doznania jednostkowe, można powiedzieć zewnętrzne, niezależ­ ne, nieuniknione. Pisząc wyraża się nieludzki ból, scena epatuje nieszczęściem beznadziejnym, stawiającym człowieka wobec śmierci (nie tyle śmierci, ile jej nieszczęścia) samego, i tylko sa­ mego (nawet jeżeli jest to śmierć bliskiej osoby - jest ona pro­ jekcją jej doświadczania). Wystarczy przeczytać szpalty pod ty­ tułami: „Moja choroba rujnuje życie ukochanego człowieka", „Pijany taksówkarz okaleczył nam córkę". Można uważać, że bardzo łatwo jest pozbyć się ciężaru tych historii, mówiąc, że to nie nam się przytrafiło, że to zalew tandety, dowolne przejaskra­ wienia. Jednak te artykuły i s t n i e j ą , wyrosłe z silnego, po­ pularnego, wieloznacznego i w gruncie rzeczy groteskowego (szczególnie w skojarzeniu z realiami) światopoglądu, który też i s t n i e j e . Tym bardziej że zjawisko upubliczniania, pisywa­ nia o swym przeżyciu śmierci pozwala myśleć, iż mamy tu do czynienia z pewnym odgrywaniem roli, budowaniem teatru 65 �s'mierci i zarazem uczestnictwa w nim. To s'wiadczy o przyjmo­ waniu i tworzeniu jakichś'konstruktów s'wiata, człowieka, choro­ by, o grze emocji i ich transformacji, o dokonywaniu (mys'le o pi­ szących czytelnikach, odbiorcach) wyobcowywania zjawiska s'mierci i jednoczesnego pogrążania się w niej. Intuicyjnie pisząc 0 swej operacji tak jak o przeżyciu inicjacyjnym, zakłada się ist­ nienie pewnej konstrukcji i swoje w niej uczestnictwo, potwier­ dza ten wizerunek s'mierci, pomimo psychicznego katharsis, ja­ kiego się dokonuje na sobie i na odbiorcach. Całość (ale znów całos'ć w pewnym spojrzeniu) jest nierozerwalnie zawiązana po­ między trywiałem a odwołaniem do głębokich tres'ci, pomiędzy odcinaniem swych emocji i s'wiadomos'ci od s'mierci i jednocze­ snym w niej uczestnictwie. Zaskakujące jest to, że w tych rajskich gazetkach tryskają­ cych zdrowiem, młodos'cią i złotymi przepisami na życie jest miejsce na drastyczną, szokującą i tak umiejętnie kierowaną do odbiorcy s'mierc. Że obok czerwonych jabłek, sałatki z bakłaża­ nów i pięknych, s'wiezych kobiet w odmładzających maseczkach pojawia się przerażający szpital z umierającym dzieckiem, pła­ cząca rodzina, płot, na którym powieszono sąsiada. Estetyka ko­ jarząca się z naturalistyczną zawsze będzie akcentowała jakąś' szaleńczą pełnię, dostąpienie samego sedna. Doskonałość (w da­ lekim skojarzeniu - sacrum) musi być uzupełniona, raczej wgnieciona w to co brzydkie, one razem stanowią dopiero ca­ łość. Nie chcę twardo powiedzieć, że tak jest, ale jest cos', co ku takiemu rozumieniu przemawia. Mam na myśli poezję Grochowiaka, która moim zdaniem dotyka najdalszych, niedostępnych pokładów egzystencji, poezję Les'miana, jego Garbusa, Szewczy­ ka, wszelkie kalekie postacie. Zestawianie ze sobą różnych 1 przeciwstawnych kategorii daje nam namiastkę (ale też mamy nadzieję, że da nam całość) zrozumienia i postrzeżenia pełni eg­ zystencji. Barokowa maniera jakieś' nasze potrzeby odzwiercie­ dla, bo i s t n i e j e . Tak jak istnieje skojarzenie seksualności i s'mierci w poezji, w sztuce wizualnej, w hinduskich magazy­ nach erotycznych, gdzie znajdziemy zdjęcia rozebranych pięk­ ności obok zdjęć rozkładających się zwłok. Tak jak karnawał i s'miech zajmują poczesne miejsce pośród zagłady, epidemii i pomoru. Zmieszanie przeciwnych konwencji musi mieć jakiś sens, być odpowiedzią na coś, coś wyrażać. Nie może być tylko zwykłym poszukiwaniem sensacji czy prostym zabiegiem psychomimetycznym, odsuwającym obawy, artykułującym nasze lę­ ki i niepewności. W głębi naszej psychiki śmierć przyprawia nas o histeryczny śmiech idący z wnętrza podświadomości, o śmiech szaleńca, bła­ zna, kpiarza dającego ćwiartować swe ciało, dokonującego sa­ mookaleczenia. Tam absurd i brzydota sprośnych marcholtowskich postaci kpi z przetaczającej się plagi Czarnej śmierci. Trzy­ mający z samym diabłem lekarze tańczą po nocach, oddając swym ciałem gwiezdne konstelacje odpowiedzialne za morowy zaduch i cykliczne, wieczne szaleństwo. Obłęd śmierci jest boski, a rechot idioty jest życiodajny, bogaty życiem - życiem trupim, in­ nym, balansującym po obydwu stronach egzystencji i do obydwu mający dostęp. Epilepsja, psychoza śmierci jest przerażająca, ale jest święta i nasycona nieziemską gnozą. Zapamiętanie w śmiertelnym tańcu daje nam przecież prawo wędrować po tam­ tych obszarach kosmosu, po czarciej i świętej rzeczywistości. Wsiądźmy więc na statek szaleńców i wśród przekleństw przera­ żonego motlochu poieglujmy Renem ku ogniskom schizofrenii. Tam szlaki skojarzeń przecinają się po stokroć częściej, tam ge­ niusz święci swe tryumfy w jednym przerażeniu, jednym opętaniu i jednym wszechogarniającym zrozumieniu... PRZYPISY 1 Pisząc pracę dysponowałem dziewięcioma numerami czasopisma „Chwila dla Ciebie", sześcioma numerami czasopisma „Naj" i ośmioma nume­ rami czasopisma „Życie na Gorąco". BIBLIOGRAFIA: Aries P. 1993 Śmierć odwrócona [w:] Antropologia śmierci. Warszawa. Sznajderman M. 1994 Zaraza: mitologia dżumy, cholery i AIDS, Warszawa . Szumowski W. 1961 Historia medycyny, Warszawa. Thomas L . 1993 Doświadczenie śmierci: jego granice i rzeczywistość, pologia śmierci, Warszawa. .Rodzice oskarżają - Marcin był torturowany! Popełnił samobójstwo!" ..Pani domu", nr 15. 9 kwietnia 1997 Ilustracja do artykułu p. Grębeckiej-Ćwiek: Matczyny ból... 66 [w:] Antro­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/17bdfc7a1d0d20bb9263083c1928c194.pdf ac1bcc729efb550337acabec9cb6b86d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2473 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2297 Title A name given to the resource Ars Erotica / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.172-184 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ARS EROTICA Aleksander Jackowski 1 Eros w Muzeum Narodowym Bilans - setki w p i s ó w do księgi zwiedzających, dziesiątki a n o n i m ó w , telefonów, listy protestacyjne do w ł a d z p a ń s t ­ w o w y c h i kościelnych, k r a d z i e ż pracy b u d z ą c e j zgorszenie, k i l k a recenzji pochwalnych, więcej krytycznych. Nie zamierzam pisać jeszcze jednej recenzji, oceniać p o s z c z e g ó l n e prace. Interesuje mnie to, co wystawa m ó w i , o czym świadczy. T r a k t u j ę więc j ą j a k o test, k t ó r y pozwala na s f o r m u ł o w a n i e p y t a ń , d o m y s ł ó w . Z a c z n ę od z w r ó c e n i a uwagi na fakt, iż w pięćdziesięcio­ leciu powojennym, dwa rodzaje wystaw w y w o ł y w a ł o zbioro­ we emocje, g r o m a d z i ł o t ł u m y : - jedne: p r e z e n t u j ą c e wielkie dzieła sztuki, z a r ó w n o dawnej, j a k i współczesnej (sztuka M e k s y k u , Francji, Picasso, Henry M o o r e ) , - drugie: w a ż n e ze względu na swoje treści patriotyczne. Pierwsze były wydarzeniami artystycznymi, drugie k u l ­ t u r o w y m i , politycznymi. W y m i e n i ę t u przede wszystkim pokaz w salach „ Z a c h ę t y " p r o j e k t ó w na p o m n i k B o h a t e r ó w Warszawy. Przez wiele d n i nie u s t a w a ł n a p ó r zwiedzających, ludzie stali w kilkusetmetrowej kolejce, m i m o c h ł o d u z od­ k r y t y m i g ł o w a m i , j a k do sanktuarium. Później, w latach r o z l u ź n i e n i a ideologicznego wielkie zainteresowanie w y w o ­ łał Polaków Portret Własny. W podobnej patriotycznej otoczce odbierano Romantyzm i Romantyczność . Była w niej prawda historii zawarta nawet w dziełach bardzo słabych. W P a r y ż u - d o k ą d przeniesiono w y s t a w ę , nie 2 rozumiano, o co chodzi, czemu znalazły się na niej tak oczywiste kicze, j a k Apoteoza Cesarza Napoleona. Nas i n t e r e s o w a ł a historia, ich sztuka. W a ż n ą , szczególnie dla a r t y s t ó w , stała się wystawa Jesteś­ my. A l e była ona faktem przede wszystkim politycznym, k u l t u r o w y m - nie artystycznym. W z r u s z a j ą c e były spot­ kania, zetknięcia zwłaszcza z Polakami p r z y b y ł y m i z Syberii, Kazachstanu. W ł a ś n i e wtedy oganizatorki, Elżbieta D z i k o w s k a i Wies­ ł a w a Wierzchowska p o s t a n o w i ł y , że ich n a s t ę p n y m dziełem, k t ó r e „rzuci na k o l a n a " będzie Ars Erotica. Po demonstracji politycznej, przyszła kolej na o b y c z a j o w ą . Wystawa w M u z e u m N a r o d o w y m szokuje. Być m o ż e właśnie dlatego, że znalazła się w miejscu, k t ó r e w ś w i a d o m o ­ ści społecznej jest świątynią sztuki, zbiorem dzieł j u ż „ u c u k r o w a n y c h " , s t a n o w i ą c y c h dorobek narodu. Eksperyment, k t ó r y by nie budził sprzeciwu w jakiejś galerii czy w C e n t r u m Sztuki W s p ó ł c z e s n e j , tu m ó g ł w y d a w a ć się nie na miejscu. T y t u ł z o b o w i ą z u j e . Ciągłość k u l t u r y , to i poszanowanie tradycji. Oczywiście w r o z s ą d n y c h granicach, więc - jeśli z t e m a t y k ą erotyki w sztuce, to w szerszym zasięgu, z Szalem P o d k o w i ń s k i e g o , Siemiradzkim, Malczewskim, wyekspono­ waniem tak w a ż n y c h k o n t e k s t ó w , j a k c h o ć b y Eros i Thanatos. P o m i ń m y jednak te r o z w a ż a n i a . Wystawa stanowi fakt dokonany, poruszenie tematyki erotycznej wydaje się niewą­ tpliwą zasługę autorek. Jeśli więc zwracam u w a g ę na l o k a l i ­ zację imprezy, to z tej racji, że nie była bez znaczenia dla reakcji publiczności. Te same prace, nie b u d z ą c e zdziwienia 3 П. 1. Eros w X V I w. Francja, Szkoła Fontainebleau, Gabrielle d'Estrees z siostrą 172 �1 gdzie indziej, w salach M u z e u m Narodowego m o g ł y się w y d a ć nie na miejscu. Z w a ż m y przy t y m , że wystawa szokuje nie przez fakt o b n a ż e n i a tego, co w i n n o być zakryte, lecz przez to, że dzieje się to w s z t u c e (a więc też dziedzinie, k t ó r ą się traktuje na specjalnych prawach, m i m o iż artyści wiele r o b i ą , by o b a l i ć ten m i t , n a r u s z a j ą c wszelkie tabu, k w e s t i o n u j ą c istniejące d o t ą d kategorie artystyczne, samo pojęcie sztuki, arcydzieła, artysty). W kioskach leżą pisma z g o ł y m i panienkami. „ Ż y c i e Warszawy", informuje o pisemku (polskim), k t ó r e ogłasza k o n k u r s „czyja to k a ś k a ? " , z w r a c a j ą c się do c z y t e l n i k ó w , d o k ł a d n i e zapoznanych z a n a t o m i ą wcześniej pokazywa­ nych dziewczyn. Pierwszy numer niemieckiego pisma dla polskich nastolatek zawierał reklamowy podarek - prezer­ w a t y w ę . W filmach, zwłaszcza polskich, sceny rozbierankowe występują nawet bez ż a d n e g o uzasadnienia. N a g o ś ć p r z e s t a ł a s z o k o w a ć . Nie znam pani F i g u r y ani S z a p o ł o w s ­ kiej, ale wiem gdzie m a j ą pieprzyk na piersi, j a k i kształt p o ś l a d k ó w . Jak „ t o " się r o b i , wiedzą z telewizji nawet dzieci. W i ę c - co tak d z i w i , a nawet szokuje na wystawie? Nie lekcja, ale fakt p r z e ł a m y w a n i a pewnych „ t a b u " . W i ą ż e się to z w y r a ź n y m przesuwaniem w ostatnich latach granic tolerancji : - na n a g o ś ć , zachowania seksualne, - na o c h r o n ę i n t y m n o ś c i , - na brutalizację, ukazywanie o k r u c i e ń s t w a (i to j a k o n a t u r a l n ą cechę rzeczywistości), - na b r z y d o t ę , - na perwersje, - na zło, - na to, co niegdyś nazywano „ d o b r y m smakiem", - na d e l i k a t n o ś ć uczuć. O t ó ż w ś w i a d o m o ś c i wielu ludzi pojęcie sztuki wiąże się z t y m , co estetyczne, p i ę k n e , w d o b r y m smaku, ale też i konwencjonalne. A r t y s t a p r z e ł a m u j e te n a w y k i , szokuje, ale wciąż oczekuje się od twórczości plastycznej innego dystansu do rzeczywistości, niż np. w filmie. Oczekuje - f o r m y . Dlatego to, co naturalne w życiu p r y w a t n y m , budzi z a ż e n o ­ wanie na wystawie w M u z e u m N a r o d o w y m . Z w r ó ć m y u w a g ę też na to, iż pojęcia takie j a k wstyd, same stają się wstydliwe. W sztuce obserwujemy coraz częściej p r z y k ł a d y szokowania b r u t a l n o ś c i ą , o k r u c i e ń s t w e m , obrzy­ dliwością; happeningi unurzane we k r w i , oswajają z o k r u ­ c i e ń s t w e m , p o w o d u j ą przesuwanie się granic t e m a t ó w do­ zwolonych i zakazanych, rzeczy naturalnych i zbrodniczych. Szokowanie niszczy wrażliwość. W s z e l k ą . Z tego w a r t o z d a w a ć sobie s p r a w ę . Uderza mnie (rok urodzenia 1920) przekraczanie granic p r y w a t n o ś c i , p r z e ł a m y w a n i e konwencji, k t ó r e t w o r z ą ciąg­ łość k u l t u r y , c h o ć wciąż p o d l e g a j ą przemianom. Dlatego czułem się nieswojo c h o d z ą c po wystawie. Nie jestem pewny, czy np. w przypadku r y s u n k ó w Stajudy (świetnych), nie n a s t ą p i ł o przekroczenie granicy i n t y m n o ś c i . C h r o n i m y twarz, jest nawet jej prawna ochrona, a co z resztą? z d o l n y m i p a r t i a m i naszego jestestwa? Zastanawiam się, dlaczego zachwyca erotyka, pokazana w M u z e u m A z j i i Pacyfiku. Sądzę, że w p ł y w a na to jej kontekst - religijny, filozoficzny. W naszej kulturze o prowe­ niencji j u d e o - c h r z e ś c i j a ń s k i e j , o b y c z a j o w o ś ć jest inna, ciąży pojęcie grzechu, a więc i z a k a z ó w . S t ą d zapewne seks spychany poza nawias, obrzydzany, wyklinany, znajduje ujście w „ ś w i e r s z c z y k a c h " , sex-shopach, rozbieranych fil­ mach, reklamach, j u ż nie tylko k o s m e t y k ó w , ale i samo­ chodów. E r o t y k a w sztuce Wschodu, I n d i i , Pacyfiku nieodłącznie z w i ą z a n a jest z p i ę k n e m . K o b i e t y dorodne, gibkie, r a d o ś ć a k t u , c h o ć i powaga. Tymczasem erotyka na „ n a s z e j " wystawie jest smutna, nieraz b u d z ą c a wręcz obrzydzenie. Z m y s ł o w o ś ć , r a d o ś ć dostrzegam w niewielu pracach na 4 II. 2. Tadeusz Boruta, Małżeństwo według obrazu van Eycka, 1986 wystawie: u Jerzego Jaworowskiego, u Jana Dobkowskiego, ale przede wszystkim u Barbary Falender (jej rzeźby są przy t y m piękne) i Teresy P ą g o w s k i e j . N a pewno i w r z e ź b a c h A l i n y Szapocznikow, ale o nich za d u ż o wiem, przejmuje więc ś w i a d o m o ś ć ż e g n a n i a ciała, k t ó r e się chce wbrew chorobie i śmierci ocalić. Stykamy się tu z k a t e g o r i ą p i ę k n a . T r u d n o w y o b r a z i ć sobie, że artyści, też przecież ludzie, uciekają w życiu od niego. Jest problem - p i ę k n a i brzydoty. P o m i n ą ć się go zupełnie nie da, c h o ć oba pojęcia w c h o d z ą ze s o b ą w skom­ plikowane relacje. W s p ó ł c z e s n y artysta brzydoty się nie b o i , więcej - poszukuje jej. L ę k a się ł a d n o ś c i , tandety, kiczu. B r z y d o t ę m o ż n a uwznioślić, n a d a ć jej wręcz patetyczny w y m i a r (jak to czyni w swych filmach Fellini), ale erotyka w kategorii brzydoty po prostu budzi wstręt, nie podnieca. A czymże jest i n n y m , j a k nie stanem podniecenia? R a d o ś c i ą , ale i m ę k ą . P i ę k n o jest w sztuce niemodne, zwłaszcza w malarstwie. A l e j a k bez niego p o k a z a ć stan zachwycenia? kokieterię? perwersje? Z w a ż m y , że erotyka, oczywista i cudownie poka­ zana w filmie, fotografii, teatrze, literaturze - w plastyce sprowadzona bywa zazwyczaj do aktu. A czym jest akt? Wystarczy obejrzeć wystawy doroczne wyższych szkół plas­ tycznych. A k t jest ćwiczeniem, trzeba akt z b u d o w a ć , określić cechy modela, ale ten akt nikogo nie zachwyci. T y m bardziej, że na modeli bierze się z reguły ludzi wyrazistych, starych, u ł o m n y c h , zdeformowanych. A k t nie jest więc ani szkołą, ani p u n k t e m wyjścia. R ó w n i e dobrze m o ż n a n a r y s o w a ć starą komodę. C ó ż więc robić? Simone Weil z a u w a ż y ł a , że istotą sztuki jest d y s t a n s . A więc i aluzja, szukanie asocjacji. Takie wyjście przyjęli Jan K o s i ń s k i i M a ł g o r z a t a Terlikowska umieszczając na wystawie ł a w e c z k ę a przed nią p i ę k n e , 173 �czerwone j a b ł k o . O d k t ó r e g o zresztą wszystko się zaczęło. W r ó ć m y jednak do wystawy, do jej nazwy. A r s erotica. Przypomnienie tego pojęcia jest d u ż ą zasługą teamu D z i k o wska-Wierzchowska. A l e erotyka, to c o ś więcej niż seks, niż w y b ó r pozycji. E r o t y k a to t a k ż e flirt, bicie serca na w i d o k ukochanej, pragnienie w s p ó l n o t y , miłość, uczucie, zaan­ g a ż o w a n i e emocjonalne, a nie tylko chęć r o z ł a d o w a n i a napięcia. W ł a ś n i e - erotyka, to przede wszystkim powstawa­ nie tych n a p i ę ć . T o , co dzieli ludzi ( n i e k t ó r y c h ) od zwierząt (też n i e k t ó r y c h ) , to potrzeba zbudowania sytuacji emoc­ jonalnej, gry m i ł o s n e j , w k t ó r y c h seks jest w a ż n y m finałem. Upraszczam, ale chodzi m i o z w r ó c e n i e uwagi na o t o c z k ę u c z u c i o w ą , k t ó r ą ł a t w o wyrazić w poezji, prozie, filmie, nawet w fotografii, ale - j a k w i d a ć na wystawie - trudno w plastyce. Jest to zresztą tendencja w y s t ę p u j ą c a znacznie szerzej, w p r o p o n o w a n y m p o d r ę c z n i k u szkolnym m ó w i się 0 rodzajach ś r o d k ó w ochronnych, sposobach z a k ł a d a n i a prezerwatyw i t d . , ale ani odrobiny miejsca nie p o ś w i ę c o n o rodzeniu się i k u l t y w o w a n i u uczuć, o d p o w i e d z i a l n o ś c i za partnera, za drugiego c z ł o w i e k a . Podobnie w j e d n y m z pro­ g r a m ó w L u z u , przez g o d z i n ę m ó w i o n o o wszystkim, tylko ani razu nie wspomniano o uczuciu, pierwszym urzeczeniu, miłości, rzeczywistych problemach. Oczywiste, że nie m o g ę o c z e k i w a ć od rzeźby czy obrazu ujawnienia uczuć, to było kiedyś, a teraz k t o wie, czy nie m o g ł y b y się znaleźć na wystawie o i n n y m tytule (Ars Amandi?). W c i ą ż m a m w pamięci rzeźbę Magdaleny Więcek, chyba z lat sześćdziesiątych - j a k się ona n a z y w a ł a ? Wiosna? M ł o d o ś ć ? Przebudzenie? N a o b r o n ę a r t y s t ó w trzeba powiedzieć, że sztuka współ­ czesna nie zajmuje się pozytywnymi uczuciami, a n a g o ś ć występuje w d w ó c h postaciach: konwencjonalnego a k t u 1 alegorii, związanej ze złem i obrzydlistwem czasu, w k t ó r y m żyjemy, a nieraz i miejscem, w k t ó r y m przyszło n a m istnieć. O akcie w s p o m n i a ł e m , alegorię m o ż e m y dostrzec na wy­ stawie, c h o ć b y w obrazie Małżeństwo według obrazu Van Eycka. Tak opisuje tę p r a c ę k r y t y k z „ T y g o d n i k a Powszech­ nego": „ P o c z ą t e k wystawy to przejście przez piekło, w k t ó ­ r y m straszą wykonane w skali 1:1 autoportrety Tadeusza Boruty i jego ż o n y A l d o n y Mickiewicz. Portretowani stoją nadzy na tle okna z p ę k n i ę t ą , rzecz jasna, szybą, w j a k i m ś peerelowskim M-ileś tam. Za oknem inny b l o k . " Z a s t a n ó w m y się, czy to A r s Erotica? Pytanie nasuwa się wiele razy, a to o czymś świadczy. O czym? M o ż e właśnie 0 obronie i n t y m n o ś c i , o p o t r a k t o w a n i u jej j a k o pretekstu do m ó w i e n i a o świecie. Tak jest, tacy j e s t e ś m y , tacy są i n n i (przecież D w u r n i k nie m ó w i ł o sobie). Czy ś w i a d o m y w y b ó r brzydoty, asocjacji o d b i e g a j ą c y c h od erotyki, gry miłosnej - nie jest w istocie ucieczką od tematu, od z a c h o w a ń intymnych? P R Z 1 Ars Erotica, Muzeum Narodowe w Warszawie, styczeń-marzec 1994; Publikacja: album przedstawiający większość prezentowanych prac: Ars Erotica, opr. Elżbieta Dzikowska i Wiesława Wierzchowska, Warszawa 1994. Obie wystawy przygotował Marek Roztworowski w krakowskim Muzeum Narodowym. Romantyzm... przeniesiono później do Warszawy 1 pokazano w ,,Zachęcie". Być może warto by zorganizować ekspozycję w Centrum Sztuki Współczesnej lub w Muzeum Etnograficznym, pokazującą problem erotyki we współczesnej kulturze, i to w pełnym spektrum, z prasą, reklamą, pornografią, i oczywiście sztuką, na różnych jej poziomach, od graffiti klozetowych do dziel takich, jakie się znalazły na omawianej wystawie. Przesuwanie granic tolerancji jest zjawiskiem naturalnym, w ostat­ nich 10-20 latach przyśpieszonym inwazją wzorów kultury amerykańs2 3 4 174 I Nie, wystawa nie jest portretem w ł a s n y m a r t y s t ó w , ich portretem i n t y m n y m . Raczej b y m j ą n a z w a ł lustrem, w k t ó ­ r y m p r z e g l ą d a m y się wszyscy: świat, k t ó r y nas otacza; artyści; widzowie; sztuka. Nie winię nikogo za to, że z wystawy wyziera smutek, że jest odarta z poezji. Nie ż ą d a j m y za wiele od a r t y s t ó w . N i e spodziewajmy się, że m o g ą p r z e k r o c z y ć granice konwencji epoki. T y m bardziej, że nie m u s z ą . Są inne media, lepiej do tego przysposobione - fotografia, a przede wszystkim film. Znaczenie wystawy, reakcje na nią w s k a z u j ą , że mamy t u do czynienia nie t y l k o ze s z t u k ą , ale i z przemianami w modelu obyczajowości. Toczy się nieustanne zmaganie, w k t ó r y m j e d n ą s t r o n ę reprezentuje kościół („chrześcijańskie w a r t o ­ ści"), d r u g ą ci, k t ó r z y z r ó ż n y c h (to p o d k r e ś l a m ) p o w o d ó w walczą o wyzwolenie seksualne. W praktyce z a r ó w n o jedna, j a k i druga postawa sprowadza się do fizjologii, spermy, aborcji, prezerwatywy. Ginie w t y m sporze to, co najważniejsze - uroda życia, k t ó r e j akt jest tylko zwieńczeniem. E r o t y k a nie m o ż e być sprowadzona t y l k o do seksu, u t o ż s a m i o n a z pieprzeniem, radosnym rysowaniem k u t a s i k ó w i cipek. Smutek wystawy nie w y n i k a z d o b o r u prac, a przynajm­ niej nie t y l k o . W i ą ż e się z ograniczonymi ś r o d k a m i ekspresji współczesnej sztuki, zwłaszcza gdy je p o r ó w n a m y z m o ż ­ liwościami filmu. F i l m w n i e p o r ó w n a n i e bogatszy i ciekaw­ szy s p o s ó b wprowadza nas w a t m o s f e r ę gry erotycznej, przynosi sceny, z a p a d a j ą c e na d ł u g o w p a m i ę ć . Sekwencje z Brzeziny Wajdy nasycone są e r o t y k ą w stopniu n i e m o ż ­ l i w y m do osiągnięcia w plastyce, k t ó r a zawsze jest t y l k o aluzją, znakiem, symbolem. Te same sytuacje w obrazach Jacka Malczewskiego i filmie Wajdy mają inną t e m p e r a t u r ę , inny s p o s ó b działania na n a s z ą psychikę. Jedno nie zastąpi drugiego. Powaga i hieratyczność płócien Jerzego Nowosiels­ kiego nie da się zastąpić ruchem filmowej klatki, ale tworzenie napięcia, stanu, w k t ó r y m u t o ż s a m i a m y się z emocją t w o r z o n ą na ekranie, nie jest możliwe przy kontemplacji obrazu. K t o ś , k t o oczekiwał, iż Ars Erotica p o d z i a ł a na niego j a k afrodyzjak, m u s i a ł d o z n a ć nieuniknionego rozczarowania. W a r t o ś c i ą wystawy jest bowiem to, iż ukazuje granice i możliwości d z i a ł a n i a obrazu czy rzeźby. Traktowanie ich j a k o intymnego p a m i ę t n i k a byłoby nonsensem, nawet gdy w e ź m i e m y pod u w a g ę szkice Stajudy. Sztuka m ó w i o świecie, o mnie, o tobie, o u d r ę c e artysty, o smutku i niespełnieniu, o szczęściu, do k t ó r e g o się d ą ż y , o samej sobie - ale b ę d ą c f o r m ą , m ó w i o t y m z dystansem. U t o ż s a m i e n i e z sytuacją p r z e d s t a w i o n ą , tak istotne w przeżyciu filmu, w zasadzie nie istnieje we w s p ó ł c z e s n y m obrazie czy rzeźbie. Dlatego nie m o ż n a o c z e k i w a ć od wystawy, nawet najpięk­ niej z a t y t u ł o w a n e j , tego, czego nie jest w stanie n a m ofiaro­ wać. PISY kiej, reklamami, filmami. Jednak nawet w tym okresie daje się zauważyć zmiana w tym, co „wolno" i „nie wolno". Przykładem - zdjęcia „Playboya" z lat pięćdziesiątych przedstawiały ciało „porcelanowe", zabronionych włosków, widocznych por skóry. Później odblokowano ten zakaz redakcyjny. Dziś zabroniona jest pornografia posługująca się dziećmi. W londyńskim Hyde-Parku jeszcze w latach siedemdziesiątych pilnie baczono, by leżące pary (w dowolnych pozycjach) nie wykonywały żadnego ruchu. Dziś już ruch nie szokuje. Tolerancja na okrucieństwo, brutalność, krew inna jest np. w Japonii, niż w Europie, chociaż filmy amerykańskie w ostatnich latach eksponują okrucieństwo wojny, mor­ derstw, napadów w sposób, jeszcze kilka lat temu, niemożliwy do pokazania na ekranie. Daje się zauważyć (u nas) szybsze przesuwanie granic tolerancji na brutalność, okrucieństwo, niż na erotykę. Świadczy o tym ustalana granica wieku przy oglądaniu filmów. �Eros w opłotkach Są rzeczy, k t ó r e się r o b i , ale o k t ó r y c h się nie m ó w i . Przynajmniej g ł o ś n o . P o z o s t a j ą w sferze p r y w a t n o ś c i . K u l ­ tura m i ę d z y i n n y m i w t y m się przejawia, że zakreśla granice s p o ł e c z n e g o przyzwolenia. Toczy się nieustanna gra o te granice, zawężenie - b ą d ź poszerzenie obszaru spraw nie ujawnianych, intymnych. Jednym z e l e m e n t ó w tej gry jest t w ó r c z o ś ć , właśnie ona, obok komercyjnych p r z e j a w ó w k u l t u r y masowej, rozsadza dotychczasowe granice akcep­ tacji, przy czym j e d n y m z najważniejszych ś r o d k ó w d z i a ł a n i a współczesnej sztuki jest szokowanie widza. Szok należy do strategii d z i a ł a n i a , zdarza się, że w istocie t y l k o do niego ogranicza się sens wypowiedzi t w ó r c y . Zwraca u w a g ę , podobnie j a k reklama. W kulturze współczesnej n a g ł o ś n i e n i e spraw z w i ą z a n y c h z e r o t y k ą wiąże się przede wszystkim z sekularyzacją życia: odchodzeniem od z a k a z ó w i n a k a z ó w religii oraz z interesem wielkiego biznesu. Tego od p r z e m y s ł u ś r o d k ó w antykoncep­ cyjnych, pism takich j a k „ P l a y b o y " , „ C a t s " , reklam, kaset video, s e x - s h o p ó w i t d . W p r o w a d z a j ą one t e m a t y k ę erotycz­ n ą w j a w n у obszar naszego życia. Z a s i ę g wkraczania erotyki w ten obszar zależy od k o n w e n ­ cji ś r o d o w i s k o w y c h . M o ż n a wykreślić m a p ę z a c h o w a ń spo­ łecznych, k o n w e n a n s ó w . T o , co uznaje się za dopuszczalne w mieście, w y w o ł a oburzenie na wsi. Pisma z rozebranymi panienkami, k t ó r e nie dziwią w witrynach k i o s k ó w z p r a s ą , nie b ę d ą na miejscu w poczekalni dentysty czy adwokata. Nawet takie j a k „ T w ó j S t y l " , czy „ P a n " , k t ó r e w inteligenc­ kich domach często m o ż n a s p o t k a ć , zdziwiłyby nas w d o m u parafialnym, b ą d ź w gabinecie dyrektora I n s t y t u t u Sztuki. Nie m ó w i ą c j u ż o wsi, do k t ó r e j stylu pisma te podobnie pasują, j a k „ A r s E r o t i c a " do M u z e u m Narodowego. Z r ó ż n i c o w a n i e występuje t a k ż e w grupach wiekowych. M ł o d z i ludzie nie s t r o n i ą od nagości, w mieszkaniach ich r o d z i c ó w , a t y m bardziej d z i a d k ó w , poster l u b kalendarz z r o z e b r a n ą p i ę k n o ś c i ą w y d a ł b y się dysonansem. T o , co wyda się oczywiste w biurze warsztatu naprawy samo­ c h o d ó w , w kabinie k i e r o w c ó w T I R - a , w i n n y m miejscu spotka się z w y r a ź n y m sprzeciwem. Z w ł a s z c z a na wsi. Nasuwa się wniosek, tyleż uproszczony, co niesłuszny, że ekspansja n a g o ś c i wiąże się z p o s t ę p e m cywilizacyjnym, naszym p r y w a t n y m wkraczaniem w E u r o p ę . Rzeczywiście, w latach m i ę d z y w o j e n n y c h z d a w a ć się m o g ł o , iż j e d n y m z podstawowych w y z n a c z n i k ó w p o s t ę p u jest walka o u ś w i a ­ domienie seksualne, wprowadzenie tematyki erotycznej w j a w n y obieg k u l t u r y . Słówka Boya i a r t y k u ł y Ireny K r z y w i c ­ kiej w y z n a c z a ł y biegun p o s t ę p u , podczas gdy na d r u g i m z n a j d o w a ł się k s i ą d z P i r o ż y ń s k i i ciemna p a r a f i a ń s z c z y z n a . Dzisiaj takie uproszczone widzenie p r o b l e m u w y d a ć się m o ż e groteskowe. Istota rzeczy wykracza poza ten p o d z i a ł . Rzeczywiście g r o ź n a jest komercjalizacja k u l t u r y , ucieczka o d d u c h o w o ś c i , rozmywanie k r y t e r i ó w w a r t o ś c i . Takie poję­ cia j a k : honor, p r a w o ś ć , dyskrecja, o d p o w i e d z i a l n o ś ć , lojal­ n o ś ć - b r z m i ą j u ż niemal s t a r o ś w i e c k o . N i e p o k o i inwazja chamstwa, b r u t a l n o ś c i , cwaniactwa. Z w ł a s z c z a w stosun­ kach m i ę d z y l u d ź m i , m ę ż e m i ż o n ą , dziećmi i rodzicami, c h ł o p c e m i dziewczyną. Jeśli więc trzeba b r o n i ć prawa do i n t y m n o ś c i , to z tej pozycji - k u l t u r y uczuć, k u l t u r y za­ c h o w a ń . Nie z a ś tego, czy wypada p o k a z y w a ć gołe piersi. P o w i e d z i a ł b y m , iż nie chodzi o to - с o, lecz - j a k i g d z i e . M u z e u m publiczna galeria - z o b o w i ą z u j ą . Przede wszyst­ k i m do troski o j a k o ś ć tego, co się pokazuje. Organizatorzy wystaw, kierownicy galerii nie są przecież u r z ę d n i k a m i , k t ó r y c h nie obchodzi, co się dzieje. P o ś r e d n i c z ą m i ę d z y p u b l i c z n o ś c i ą a a r t y s t ą . O d p o w i a d a j ą za to, co p o k a z u j ą . Rozumiem chęć w y w a ż a n i a drzwi przez artystę ( k t o ma b y ć ekshibicjonistą, j a k nie on?), ale czy m u s z ą to b y ć drzwi do szaletu? Oczywiście źle, że k t o ś przebił p a r a s o l k ą obraz Maneta. W y c i ą g n i ę t o z tego wnioski, w muzeach p o w s t a ł y o b o w i ą z ­ kowe szatnie. M a n e t o w i eksces nie zaszkodził, incydent wszedł do książek o impresjonizmie. O b u r z ą się m o i koledzy, ale m a m p e w n ą s y m p a t i ę dla damy - j a k pisano - „ w balzakowskim w i e k u " , k t ó r a u k r a d ł a z wystawy w M u z e u m N a r o d o w y m k o m p o z y c j ę o b r a ż a j ą c ą jej uczucia religijne. Eksponat s k ł a d a ł się z k i l k u zdjęć smutnej nagości, i nie 0 fotografię damie c h o d z i ł o , lecz o to, że kompozycja n a w i ą z y w a ł a do k s z t a ł t u krzyża. Sądzę, że artysta nie m i a ł bluźnierczych intencji, ale organizatorzy p o w i n n i byli z d a ć sobie s p r a w ę , że praca jego tak m o ż e b y ć odebrana. D o nich m a m pretensję, no i do dyrekcji, k t ó r a nie p o t r a f i ł a z a p e w n i ć wystawianym eksponatom bezpieczeństwa. C ó ż po super zabezpieczeniach, elektronice i t d . , skoro m a c h a j ą c papier­ kiem, owa dama spokojnie w y n i o s ł a k o m p o z y c j ę W i k t o r a Guta. Wystawa u w i d o c z n i ł a znaczenie problemu granic społecz­ nej akceptacji i rolę miejsca, w k t ó r y m prace pokazano. A r s erotica istnieje jednak i poza obszarem działalności profes­ jonalnych a r t y s t ó w . W sztuce ludowej (współczesnej); w folklorze; w malarstwie i rzeźbie a m a t o r ó w . Zacznijmy od sztuki ludowej. W dawnej, związanej z tra­ dycją, tematyka erotyczna nie w y s t ę p o w a ł a . M a l a r s t w o 1 rzeźba należały do obszaru sacrum. Jedynym ich wzorcem była sztuka kościelna, wzory ikonografii chrześcijańskiej. Obraz j u ż z racji tego, co p r z e d s t a w i a ł i jakie funkcje pełnił w d o m u , nie m ó g ł służyć w y r a ż e n i u erotyki. W ś w i a t o p o ­ glądzie j u d e o - c h r z e ś c i j a ń s k i m rola seksu o g r a n i c z a ł a się do bogobojnego p ł o d z e n i a dzieci. Istniała, ale w u k r y c i u , jego jawna manifestacja w sztuce nie była m o ż l i w a . Jedyny wyjątek s t a n o w i ł o przedstawienie A d a m a i Ewy w Raju. E r o t y k a w micie rajskim zaczyna się od j a b ł k a . Zycie „ n a w ł a s n ą r ę k ę " - od wygnania z Raju. J a b ł k o - erotyka należą do repertuaru pokus s z a t a ń s k i c h . T o szatan, przez e r o t y k ę , rozbija s p o k ó j rajskiego życia, gdzie wszystko t r w a w szczęś­ l i w y m bezruchu. Z w i e r z ę t a nie zagryzają się nawzajem, ludzie nie starzeją się, bierni, poddani w o l i Pana. D o p i e r o wygnanie zmusza ich do uruchomienia szarych k o m ó r e k , wykazania z a r a d n o ś c i . Skazani na z i e m s k ą d o l ę uczą się w y k o r z y s t y w a ć ogień, p o s ł u g i w a ć k o ł e m . A l e w sztuce ludowej A d a m i Ewa ukazani są zazwyczaj t y l k o w jednej sytuacji - symbolicznej, po obu stronach drzewa, w o k ó ł k t ó r e g o owija się w ą ż . W ą ż kusi E w ę , Ewa kusi A d a m a . Znane nam rzeźby i obrazy nie m a j ą w sobie energii, seksu. A b y n a g o ś ć nie p r o w o k o w a ł a s p r o ś n y c h myśli, miejsca najbardziej erogenne zakrywano, figury przedstawiano sche­ matycznie, j a k to w i d a ć np. w obrazie na szkle z San­ domierza. Oczywiście nie znaczy to, że zachowania ludyczne, seks, erotyka nie w y s t ę p o w a ł y w kulturze i życiu wsi. J u r n o ś ć , 175 �obscena t o w a r z y s z y ł y życiu, zwłaszcza m ł o d z i e ż y , jednak t y l k o w gadkach, p r z y ś p i e w k a c h , t a ń c u , symbolice zacho­ w a ń w czasie weselnego o b r z ę d u , topienia Marzanny, zabaw H e r o d o w y c h - nigdy jednak nie w obrazach i r z e ź b a c h . E r o t y k a , kokieteria istniały zapewne na dawnej wsi w stop­ niu nie mniejszym niż w mieście, jednak w formie skonwen­ cjonalizowanej, ograniczonej do społecznie przyzwolonych sytuacji. ludowej - tak! ale n a g o ś ć , erotyka, s p r o ś n o ś ć ? Jednak, kiedy p a t r z ę na sceny biczowania Pana Jezusa, przebicie b o k u strzałą, wydaje m i się, że żarliwa wiara wiedzie j ą do stanu takiej egzaltacji, w k t ó r e j trudno j u ż oddzielić a b s t r a k c j ę o d egzaltacji, niewolnej o d erotyki. Tej - splecionej z o k r u c i e ń s t ­ wem. P o n i e w a ż , u p r a s z c z a j ą c , m o ż n a powiedzieć, że o k r u ­ c i e ń s t w o zawiera w sobie prefigurację erotyzmu, jest jego f o r m ą , mniej czy bardziej z a k a m u f l o w a n ą , p r z e s u n i ę t ą . Pojęcie obrazu i rzeźby w i ą z a n o z religią. O ł t a r z y k , kapliczka, obrazy na ścianie miały z a p e w n i ć d o m o w i Ł a s k i Boże, c h r o n i ć od nieszczęść. D o p i e r o w okresie m i ę d z y ­ wojennym wkracza na wieś stereotypowy widoczek, częściej bukiet b z ó w czy r ó ż w wazonie. N o i oczywiście fotografia ś l u b n a , często d u ż a , ręcznie malowana. W latach po okupa­ cji - pojawia się d o ś ć powszechnie makatka, ale i na niej tematyka skonwencjonalizowana: A n i o ł Stróż strzeże dzieci p r z e c h o d z ą c e przez k ł a d k ę nad strumieniem, jelenie, grzyby, k o t k i . Ż a d n e j golizny. W malarstwie i rzeźbie a m a t o r ó w n a g o ś ć w y s t ę p u j ą zazwyczaj w sytuacji, k t ó r a stanowi k u temu pretekst. Jan P ł a s k o c i ń s k i , amator, k t ó r y po latach nieudolnie realistycz­ nego malowania stał się „ n a i w n y m " , w y k o r z y s t u j ą c podpat­ rzone u innych malarzy chwyty, w p o c z ą t k a c h swej t w ó r c z o ­ ści m a l o w a ł sceny, w k t ó r y c h w y s t ę p o w a ł y biuściaste, dobrze rozwinięte dziewczyny. Pretekstem tematycznym był cyrk, gimnastyka, gra w k o s z y k ó w k ę (il. 14). M a l a r z , s k r ę p o w a n y konwencjami ś r o d o w i s k a przyodziewa swe dziewczyny w gi­ mnastyczny k o s t i u m , co jednak nie niszczy erotycznego podtekstu obrazu. Temat erotyczny, a ściślej m ó w i ą c - n a g o ś ć , pojawiła się za s p r a w ą ludzi z miasta. Proszę spojrzeć na M a r i ę M a g d a l e n ę Jędrzeja W a w r y (il. 10). Stary ś w i ą t k a r z nigdy by się sam nie z d e c y d o w a ł na wyrzeźbienie gołej kobiety, ale usilnie pro­ szony przez Emila Z e g a d ł o w i c z a , uczynił to. T r a k t o w a ł bowiem Z e g a d ł o w i c z a j a k dobrodzieja. Umieścił między drzewkami M a r i ę M a g d a l e n ę . N i e świętą, wręcz przeciwnie, ale przecież w y s t ę p u j ą c ą w Ewangelii obok Chrystusa. Magdalena jest goła, ale i nie jest n i ą , W a w r o bowiem umiejętnie skrył atrakcje jej kobiecości. Nie seks, ale u k r y t a erotyka, p e ł n a poezji, występuje w rzeźbie Leona K u d ł y Dziewczyna z sarenką. Ale K u d ł a należał do małej grupy dawnych rzeźbiarzy, k t ó r z y tworzyli j u ż nie dla ś r o d o w i s k a wiejskiego, ale dla siebie, dla swych przyjaciół i o p i e k u n ó w , zwłaszcza dla K a r o l a T c h o r k a , warszawskiego r z e ź b i a r z a i marszanda. We współczesnej rzeźbie właśnie Ewa, niekiedy nawet bez A d a m a , stanowi pretekst do ukazania k u s z ą c e g o ciała. W malarstwie na szkle, w s p ó ł c z e s n y m , oderwanym j u ż od konwencji tematycznej dawnej sztuki, j u r n o ś ć , erotyka do­ m i n u j ą w dynamicznych scenach malowanych przez J a n i n ę Jarosz i Z d z i s ł a w a Walczaka. F o l k l o r , j a k j u ż o t y m m ó w i l i ś m y , przepojony był treś­ ciami ludycznymi. W i ą ż e się to z miejscem i sytuacją - weselem, z a b a w ą . G o ł a kobieta, a zwłaszcza eksponowana ta część jej ciała, na k t ó r e j siedzi, w y s t ę p o w a ł w zwyczajach pasowania na flisaka. Adept m u s i a ł figurę naturalnej wielko­ ści p o c a ł o w a ć w zad, i dopiero ten moment wieńczył ceremonię. Istnieje, znana psychiatrom i seksuologom, zależność między seksem a o k r u c i e ń s t w e m . P r z e ż y w a n i e biczowania Pana Jezusa, w y o b r a ż e n i a św. Sebastiana, b r o c z ą c e g o k r w i ą , m ę c z e ń s t w a świętych - m o g ł y , c h o ć nie m u s i a ł y , p o r u s z a ć t a k ż e b o d ź c e erotyczne. D o t y c z y ł y zresztą nie tylko nagiego ciała, ale i samej uwielbianej istoty. M i ł o ś ć rzadko kiedy ma w y m i a r tylko abstrakcyjny. N i e przypadkiem święte postaci idealizowano. Chrystus musi b y ć p i ę k n y , t r u d n o wręcz w y o b r a z i ć go sobie j a k o niewielkiego wzrostu, brzydkiego m ę ż c z y z n ę . T a k ż e w większości o b r a z ó w i figur M a t k a Boska ma twarz śliczną, rysy regularne, w Polsce jest jasna, b r o ń Boże - c z a r n o w ł o s a i czarnooka o semickiej urodzie! W s p a n i a ł a malarka M a r i a n n a W i ś n i o s nigdy by się nie ośmieliła n a m a l o w a ć sceny erotycznej. Ilustracja piosenki 176 D l a Kazimierza Szuberta, emeryta, r z e m i e ś l n i k a , preteks­ tem do pokazania n a g o ś c i i erotyki stał się d i a b e ł kusiciel. W ł a ś n i e kuszenie ilustruje scena r o z g r y w a j ą c a się nad sta­ wem, w ś r ó d drzew i k w i a t ó w . Piersiasta kobieta c h r o n i d ł o ń m i to, co stanowi przedmiot p o ż ą d a n i a nagiego, tłus­ tego pana z diabelskimi r ó ż k a m i na głowie ( i l . 21). Plastycznie ciekawy jest obraz Jana Kaweckiego przed­ stawiający kobiety k ą p i ą c e się w lesie, o zachodzie słońca (il. 20). Obraz jest u p o r z ą d k o w a n y , zwarty kompozycyjnie, 0 kolorystyce typowej dla malarza - strefy ciemno-granatowe przecina, r o z j a ż o n y pas ż ó ł t o - c z e r w o n e g o zachodu słońca. Ten sam w ą t e k - k ą p i ą c y c h się kobiet p o d j ą ł Kazimierz Jakubowski, amator z S z y d ł o w c a ( i l . 19). K o p i u j ą c , na­ śladując reprodukcje z a l b u m ó w , d o s z e d ł do znacznej spraw­ ności. N a l e ż y do nielicznych s a m o u k ó w , k t ó r z y r a d z ą sobie z a n a t o m i ą przedstawianych postaci. Z a w d z i ę c z a to nie tylko umiejętności obserwowania i sprawnej d ł o n i , ale 1 temu, że ma w d o m u i d e a l n ą m o d e l k ę ; ż o n ę , c h ę t n i e p o z u j ą c ą w r ó ż n y c h , nader w y m y ś l n y c h pozach. Jakubows­ kiego p i ę k n o kobiecego ciała fascynuje niezmiennie, i by je u k a z a ć w y m y ś l a r ó ż n e preteksty, j a k np. zawalenie się świątyni Salomona, k ą p i e l dziewcząt, reminiscencje scen mitologicznych, zabawy na plaży. O funkcji kompensacyjnej erotyki świadczy cała t w ó r ­ czość malarska Romana B u c z y ń s k i e g o . Kiedy go p o z n a ł e m p o r u s z a ł się z trudem, ciężko chory, cierpiący na a s t m ę i serce, ale oczy m i a ł r o z e ś m i a n e , błyszczące j a k u m ł o d e g o c h ł o p c a . K o c h a ł „ t e sprawy", ale p o z o s t a ł o m u j u ż t y l k o w y ż y w a n i e się w malarstwie. W niej występuje nieustannie, wręcz obsesyjnie tematyka erotyczna. I k a r i Dedal prezen­ tują swą m ę s k o ś ć bez ż a d n e j ż e n a d y , a pikanterii d o d a j ą i m wielkie, archanielskie skrzydła. N a i n n y m kartonie naga, z j ę d r n y m i piersiami i sutkami j a k śliwki, klęczy M a r i a Magdalena, a b ł o g o s ł a w i j ą Pan Jezus. Inne obrazy - zbiera­ nie j a b ł e k . Pejzaż, przy drzewie stojący tyłem do widza nagi m ę ż c z y z n a , na grzbiecie k t ó r e g o siedzi naga p o s t a ć , też tyłem do nas i rwie j a b ł k a . Atletycznie zbudowana kobieta, o twarzy ż o n y , w y o b r a ż a E u r o p ę . Stoi z z a ł o ż o n y m i nogami, o p i e r a j ą c się plecami o m a ł e g o , białego byczka. Porwanie Europy - s k o m e n t o w a ł malarz. Ja m i a ł e m wręcz odwrotne skojarzenie. Nawet m a l u j ą c z racji jakiejś rocznicy Chopina �Ma II. 3. Jan Gajewski, Żona m śpi; il. 4. Lucas Cranach. Nimfa wodna, 1518; il. 5. Ludwik Więcek, według Cramacha Nimfa, 777 �II. 6. Bronisław Dynda, W niedzielę rano; il. 7. Anna Ferek, Kobieta i amorki, stiuk, 1980; (ubranego) Buczyński tak modeluje pejzaż, że bez t r u d u dostrzegamy w n i m ukryte kształty niewieście. A n t r o p o m o r fizuje drzewa, g ó r y , linię horyzontu, ciesząc się w y m y ś l o n y m konceptem. Ciesząc, sam bowiem, a ściślej - wraz z ż o n ą był g ł ó w n y m o d b i o r c ą swych dzieł. M a l o w a ł dla własnej przyje­ m n o ś c i , c h o ć c h ę t n i e i z w i d o c z n ą satysfakcją p o k a z y w a ł ludziom swe prace. Nawet w łazience w y m a l o w a ł n a g ą p o s t a ć leżącą nad w a n n ą i nagiego a n i o ł a na drzwiach. Kompensacyjna m o ż e się w y d a ć t a k ż e t w ó r c z o ś ć A n n y Ferek. Chora, słaba, wciąż urodziwa, mieszka otoczona gipsowymi a m o r k a m i . Zna się na sztukaterii, p r a c o w a ł a przed wypadkiem, k t ó r y w y e l i m i n o w a ł j ą z życia zawodowe­ go, j a k o konserwator z a b y t k ó w . Pulchne, b i a ł o - r ó ż o w i u t k i e a m o r k i otaczają j ą ze wszystkich stron. T o jest jej A r k a d i a , świat pogodny, figlarny, pozbawiony n a m i ę t n o ś c i i dusznej erotyki ( i l . 7). 178 I Teofil Ociepka w pokazanym t u rysunku (il. 9) sadza n a g ą dziewczynę na grzbiecie smoka. Jego paszcza (taka sama j a k na obrazie w warszawskim muzeum etnograficznym) z obleś­ nie w y s u n i ę t y m j ę z y k i e m znajduje się akurat na w y s o k o ś c i krocza. M o ż n a nie wiedzieć nic o stosunku malarza do spraw seksu, nie o r i e n t o w a ć się w t y m , że do s z e ś ć d z i e s i ą t k t ó r e g o ś r o k u życia był on z a t w a r d z i a ł y m kawalerem, abstynentem przekonanym, że kobieta należy do a r s e n a ł u diabelskich pokus - a przecież erotyczny, perwersyjny aspekt rysunku jest dla nas oczywisty. Notabene stary malarz - okultysta, k t ó r y przez większość swego życia s u b l i m o w a ł p o p ę d sek­ sualny, w k o ń c u uległ kobiecie. Ożenił się, c h o ć , p r a w i d łowiej b y ł o b y p o w i e d z i e ć - został wzięty w m a ł ż e ń s k i związek. E r w i n S ó w k a chętnie maluje kobiety, są to zazwyczaj postacie z w i ą z a n e z jego w y o b r a ź n i ą k o s m o l o g i c z n ą , astral- �Jan Malik, Adam i Ewa, rzeźba współczesna; il. 9. Teofil Ociepka, rys. o ł ó w k i e m , 1958; il. 10. Jędrzej Wawro, Maria lata trzydzieste Magdalena, 179 �П. I I , 12. Jarosław Miklasiewicz, Dama z pochodnią 180 i Szopka; il. 13. Roman Buczyński: A n i o ł na drzwiach łazienki; il. 14. Jan Płaskociński, Koszykarki, 1959; �I 181 �II. 19. Kazimierz Jakubowski, Kąpiące n ą . Mocarne, nagie, lekko okryte p r z e z r o c z y s t ą szatą t w o r z ą swoistą W a l h a l l ę . Spokojne, pozbawione seksu, mocno stojące na nogach p r z y p o m i n a j ą obrazy Hodlera, ale wolę chyba te - S ó w k i . N a r o d z i n y u c z u ć należą do tej właśnie serii o b r a z ó w . Raz, raczej dla ż a r t u , ale malarskiego, maluje akt grubej siedzącej kobiety ( i l . 23). Szczególny jest casus Szczepana M u c h y . Gajowy, dosko­ nale czuł walor drewna, zawsze jednak swe rzeźby bejcował na ciemny b r ą z , tylko oczy p o z o s t a w i a ł jasne, błyszczące j a k reflektory. Za k ł o p o t y , k t ó r e go d o t k n ę ł y , winił s ą s i a d ó w . Nie znosił ich. Skryty, z biegiem lat coraz bardziej z a m y k a ł się w obszarze swego d o m u . Podejrzewał, że go śledzą, p o d p a t r u j ą , u s t a w i ł więc przed budynkiem rzeźby w y r a ź n i e prowokacyjne. N a jednej n a p i s a ł „ ś p i c e l " , inne s z o k o w a ł y swą obscenicznością ( i l . 22). W sztuce ludowej, j a k zresztą wszędzie w życiu, m o ż n a w y r ó ż n i ć t w ó r c ó w , k t ó r y m bliższa jest sfera nieba, j a s n o ś c i , czystości, i takich, z p o d znaku ciemnych mocy. O ile do 182 się; il. 20. Jan Kawecki, Kąpiące się pierwszych zalicza, bez wahania H e r ó d k a , W . Oleksego, K . G a w ł o w ą , to biegun „ s z a t a ń s k i " najlepiej chyba reprezen­ tuje t w ó r c z o ś ć M u c h y . D i a b ł ó w zresztą rzeźbił ze szczegól­ n y m upodobaniem. W y j ą t k o w a w swej formie, ale t a k ż e tematyce, jest sztuka B r o n i s ł a w a Surowiaka. M ó w i on w niej o świecie, o walce zła z dobrem ( i l . str. t y t u ł o w a ) . Są to w istocie kompozycje 0 walorze moralitetu. Rysunek, k t ó r y r e p r o d u k u j ę jest o p o w i e ś c i ą o świecie, w k t ó r y m współżycie ludzi staje się zasadniczym celem ich d z i a ł a n i a , z a p e w n i a j ą c ciągłość ro­ dzaju. C i , k t ó r z y umarli, i ci, k t ó r z y żyją t w o r z ą jedno, obraz 1 sens świata. Postacie splecione konwulsyjnie w g ó r n y m p a ś m i e kompozycji raczej o p o w i a d a j ą o seksie, erotyce, niż j ą w y r a ż a j ą . Surowiak, podobnie j a k w „ A r s E r o t i c a " Boguta, poprzez n a g o ś ć , sytuacje, m ó w i o świecie, a nie o istocie erotyki. R y s u n k i tuszem, pracowite, precyzyjne, świadczą o dużej wrażliwości artystycznej, o myśleniu plas­ tycznym. M o ż e intuicyjnym, nie w pełni ś w i a d o m y m , ale �widocznym w wielu pracach tego artysty. Z zawodu technika poligraficznego. O d d z i e l n ą g r u p ą prac, o k t ó r y c h c h c i a ł b y m w s p o m n i e ć w t y m miejscu są prywatne p a m i ą t k i , n o t a t k i , zapiski. Szkic, rysunek, rzeźba - p r z e d s t a w i a j ą c a leżącą k o b i e t ę , p r z e w a ż ­ nie ż o n ę . N a j e d n y m z takich r y s u n k ó w , odnalezionych po śmierci B r o n i s ł a w a D y n d y , widzimy jego p o k ó j , z p a l m ą i ż o n ą , leżącą w łóżku. Szkic nosi tytuł Niedzielny poranek (il. 6), jedyny wolny dzień w r o c ł a w s k i e g o listonosza. F i l i g ­ ranowej postury codziennie nosł ciężką, wielką t o r b ę , u m ę ­ czony p r a c ą , z nadzieją, że podobno n i e d ł u g o przydzielą m u lżejszą t o r b ę . Jego prywatne życie, to była właśnie ż o n a , p o k ó j w k t ó r y m leżały sterty namalowanych o b r a z ó w , i myśl, w czasie roznoszenia listów, o t y m , co będzie m a l o w a ć po powrocie do d o m u . R z e ź b a Jana Gajewskiego, u k a z u j ą c a ż o n ę śpiącą w ł ó ż k u (il. 3) jest j e d y n ą , j a k ą znam o tej tematyce. Stary rzeźbiarz należał do tych wiejskich t w ó r c ó w , k t ó r y c h nazywamy samorodnymi. N i e p o d e j m o w a ł tematyki konwencjonalnej, religijnej, rzeźbił m a ł e figurki, k t ó r y c h nie m a l o w a ł i nie lakierował. M a l o w a ł , kredkami, ż o n ę na tapczanie, w łóżku, w kąpieli, ale t a k ż e w innych sytuacjach (np. z koniem, na koniu). Teodor Centlewski. Był to w istocie szloch starego, nieszczęś­ liwego człowieka, szewca ze Ż n i n a , niepocieszonego po stracie n a j d r o ż s z e g o sobie człowieka. Osamotnionego. W ł a ­ śnie po śmierci ż o n y o d d a ł się malowaniu i rysowaniu, by mieć coś do roboty, zagłuszyć b ó l . Interesującą interpretację a k t u leżącej kobiety spotykamy u L u d w i k a W i ę c k a . Ten „ n a i w n y " , bardzo j u ż chory malarz, w y k o n a ł z właściwą sobie s t a r a n n o ś c i ą „ r e p l i k ę " obrazu L u k i Cranacha. Więcek, o k t ó r y m p i s a ł e m obszernie przed k i l k o m a laty, bardzo był wrażliwy na wdzięki niewieście. Z w y p i e k a m i na twarzy o b s e r w o w a ł c ó r k ę gospodarza, u k t ó r e g o p a s a ł k r o w y , kiedy ta o p a l a ł a się na łączce w czerwonym b i k i n i ; z p r z y j e m n o ś c i ą p r z y g l ą d a ł się a k t o m w albumach malarstwa. N a p o c z ą t k u , kiedy po raz pierwszy o t r z y m a ł p r o p o z y c j ę zrobienia k o p i i obrazu A n n y Giintner, u z n a ł za nieprzystojne malowanie gołej kobiety w o d s u n i ę ­ tych na czoło okularach słonecznych, więc w swej k o p i i II. 21. Józef Szubert, Kusiciel świata; il. 22. Szczepan Mucha, figura, która stała przed domem 183 �odział ją w s u k i e n k ę . P ó ź n i e j , m a l u j ą c dla siebie, nie m i a ł j u ż ż a d n y c h s k r u p u ł ó w , kopia L u k i Cranacha (Nimfa wodna odpoczywająca przy studni) d o k ł a d n i e oddaje p o z ę leżącej postaci z figlarnie rozcapierzonymi palcami u s t ó p ( i l . 5), c h o c i a ż artysta zmienia ś w i a d o m i e tło, cofa s t u d n i ę , roz­ budowuje, a zarazem rustykalizuje a r c h i t e k t u r ę . Ostatnim t w ó r c ą - a m a t o r e m , o k t ó r y m c h c i a ł b y m wspo­ m n i e ć na t y m miejscu jest Bogdan Ziętek. Z a c z ą ł od rzeźby. Z a l e ż a ł o m u na d o k ł a d n y m oddaniu ruchu, gestu, gry mięśni. Jego n i e d u ż e g o f o r m a t u figurki s p o r t o w c ó w , zwłasz­ cza a t l e t ó w e k s p o n o w a ł y m u s k u l a t u r ę , u r o d ę ciała. W i n ­ nych u k a z y w a ł dziewczęta, czasem w w y z y w a j ą c o erotycz­ nych pozach. Ale to wszystko go nie z a d o w a l a ł o . S z u k a ł innych f o r m wyrazu - i konsekwentnie m y ś l ą c powiększył figurki nagich dziewcząt do naturalnych r o z m i a r ó w . Po­ wstały manekiny, z r u c h o m y m i r ę k o m a , g ł a d k i e i k u s z ą c e , „jak ż y w e " . Atrakcyjne w swym d z i a ł a n i u . M a n e k i n niepokoi, zdaje się mieć swoje w ł a s n e życie. Jest bardziej „ ż y w y " od r z e ź b i o n e g o a k t u w b r ą z i e lub mar­ murze. P a m i ę t a m zawstydzenie, kiedy w nocy, i d ą c k t ó r ą ś z l o n d y ń s k i c h ulic z o b a c z y ł e m w i t r y n ę wielkiego magazynu. Przebierano manekiny w nowe sukienki. Stały rozkraczone, nagie, w wyuzdanych pozach. P o c z u ł e m się nieswojo, j a k ­ b y m p o d g l ą d a ł rozebrane dziewczyny. K i e d y indziej widzia­ ł e m w amatorskim teatrze lalkowy we Francji spektakl, grany przez lalki-manekiny ponad metrowej w y s o k o ś c i . Było w ich ruchach, w i r o w a n i u coś n i e p o k o j ą c e g o , właśnie przez skalę; przez to, że były j a k b y „ p o m i ę d z y " - ż y w y m i l u d ź m i i lalkami. O p o w i a d a ł a m i pewna r z e ź b i a r k a w P a r y ż u o swym znajomym - markizie, k t ó r y co rano z a s i a d a ł do ś n i a d a n i a w towarzystwie d w ó c h - t r z e c h m a n e k i n ó w , pięk­ nych, k u s z ą c y c h dam, k t ó r e kamerdyner p r z e b i e r a ł codzien­ nie w inne szaty. Dziwactwo? Oczywiście, ale świadczące o dwuznacznej erotyce gry manekinami. Ziętek t a k ż e swe „ d z i e w c z y n y " przebiera, kupuje i m suknie, cieszy go, gdy j a k k w i a t y ożywiają jego mieszkanie, gdy sąsiedzi z a z d r o s z c z ą m u talentu, u m i e j ę t n o ś c i . Pracuje nad „ d z i e w c z y n a m i " d ł u g o , od 3 do 10 miesięcy. Kosztuje go to sporo pieniędzy, kupuje i m przecież suknie, ponadto torebki, ale chce by jego kobiety były śliczne, zadbane, modnie odziane ( i l . 18). C h ę t n i e pokazuje je s ą s i a d o m , i to też ma w sobie p o d n i e c a j ą c y podtekst. E r o t y k a niejedno ma imię. W twórczości nieprofesjonalnej znajduje r ó ż n e formy wyrazu. Nie m ó w m y przy t y m o sztuce, artyzmie, podobnie j a k w M u z e u m N a r o d o w y m połączenie A r s i Erotica bywa rzadkie. Ciekawe są formy ujawniania t ę s k n o t erotycznych, r ó ż n o r o d n o ś ć postaw, plebejska śmia­ łość w y o b r a ź n i . N a w e t gdy z a t r ą c a o kicz. N i e o s z t u k ę t u chodzi, lecz o dziedzinę bliską obscenom, o t w ó r c z o ś ć z własnej potrzeby, dla własnej satysfakcji. II. 23. Erwin S ó w k a , A k t Fot. Jan Świderski: il. 3-7, 9-17, 20-21, 23; Edward Koprowski - il. 22 184 i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c8dd0f1ecd4ea1aa05205a0ca6857bae.pdf 9b34d5837f10b0630bec4549cc2e885f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2472 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2296 Title A name given to the resource Model świata w twórczości Erwina Sówki / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.167-171 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fiderkiewicz, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Model świata w malarstwie Erwina Sówki Maria Fiderkiewicz Obraz to określona przestrzeń malarska, którą - jak stwierdza Mieczysław Porębski - analizować można z trzech, co najmniej, p u n k t ó w widzenia: - jako przestrzeń w rozumieniu fizycznym (przestrzeń dla dzieła), - jako przestrzeń w rozumieniu symbolicznym (przestrzeń w dziele), - jako przestrzeń między dziełami (uchwytna tylko myślowo przestrzeń w rozumieniu abstrakcyjnym). Obrazy - jako kreacje przestrzeni symbolicznej, realizowane przez danego autora przy pomocy określonej technologii - to zakres problemowy mojego szkicu. Przedmiotem analizy jest czterdzieści pięć obrazów wykona­ nych przez Erwina Sówkę techniką olejną na płótnie w latach 1970-1990 w jego pracowni w Katowicach. Większość z nich prezentowana była na mojej autorskiej 1 wystawie Bóg, diabeł, demony - czyli antropologia dobra i zla w polskiej sztuce nieprofesjonalnej (Muzeum Śląskie w Katowi­ cach - 1990 г., Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie -1991 г.). We wstępie do katalogu tej wystawy zasygnalizowa­ łam jedynie swoje stanowisko metodologiczne, które pragnę poszerzyć i bliżej sprecyzować. P o d s t a w o w ą funkcją każdego systemu semiotycznego jest modelowanie świata - stwierdza Jurij Ł o t m a n . Zaś o modelu świata - zdaniem tego autora - możemy mówić wówczas, gdy dane dzieło, na przykład, obraz, odbieramy jako zamkniętą w sobie strukturę artystyczną, będącą zarazem odpowiednikiem przedmiotu uniwersalnego, nie zaś części tego przedmiotu. G ł ó w n y m zadaniem w budowaniu przez artystę modelu świata jest posługiwanie się językiem przestrzeni artystycznej (symbolicznej) jako specjalnym systemem modulującym - w wy­ niku czego jesteśmy w stanie d o k o n a ć przestrzennego od­ graniczenia tekstu od nie tekstu . Język ten nie jest jednym, ale najistotniejszym (wręcz elemen­ tarnym) środkiem modelowania artystycznego. Będąc odpowie­ dzialnym za to, że danego artystę możemy identyfikować z określonym modelem świata, nie jest wyłącznie sprawą indywidualną tego twórcy, lecz zależy ponadto od innych u w a r u n k o w a ń jak пр.: czas, epoka, mody artystyczne, implika­ cje społeczne. W tym miejscu kilka słów o tych czynnikach, które mogły wpłynąć na kształt wypowiedzi artystycznej Erwina Sówki. Urodził się w 1936 r. w Katowicach w rodzinie górniczej (zarówno jego ojciec, jak i dziadek byli górnikami), w osiedlu Giszowiec. Jako trzyletnie dziecko, tuż przed wybuchem dru­ giej wojny światowej wyjechał z rodzicami do Niemiec, gdzie ojciec znalazł zatrudnienie jako górnik w kopalni rud żelaza. Po sześciu latach Sówkowie wracają do Katowic. Erwin rozpoczął naukę w zawodowej szkole górniczej, ale wytrwał w niej jedynie rok, ponieważ nie chciał zostać górnikiem. Mając niespełna szesnaście lat podjął pracę w elektrowni kopalnianej, gdzie miał kontakt z Teofilem Ociepką. Już wtedy pociągało go malowanie, tworzył tempery oraz rysunki ołówkiem. Z ogłoszenia zamiesz­ czonego w gazecie dowiedział się o naborze na kurs malarstwa organizowanego przez dom kultury przy ulicy Francuskiej w Katowicach. Na zajęcia te uczęszczał dwa lata. Prowadzone one były przez Krygowskiego, który uczył różnych technik malarskich, na przykład akwarel, temper, dla potrzeb propagan­ dy, w estetyce socrealistycznej. D o ukończenia osiemnastego roku życia pracował Sówka w pracowni plastycznej kopalni 2 3 „Wieczorek". Wykonywał wizerunki Stalina, napisy i hasła będące apologia tamtej rzeczywistości. Następnie podjął pracę w Przedsiębiorstwie R o b ó t Górniczych w Mysłowicach, naj­ pierw jako pracownik dołowy, a potem jako górnik, aż do emerytury w r. 1989. Dzięki rekomendacji Ewalda Gawlika - malarza nieprofesjonalnego, członka koła plastyków przy kopalnianym domu kultury, Sówka został do niego wprowadzo­ ny i pozostał związany przez trzydzieści lat. Jego członkowie interesowali się nie tylko sztuką, ale także filozofią (głównie Bolesław Skulik). Tematami preferowanymi w malarstwie tamtych lat były scenki z życia robotników śląskich пр.: orkiestry dęte, festyny górnicze, mile widziane były także pejzaże. D o zakazanych przez komitet zakładowy PZPR należały wszelkie tematy o treściach filozoficznych i religijnych, stąd na przykład okultystyczne zainteresowania uczestników kola plastycznego ukrywane były pod szyldem tematyki psychologicznej. K u radości i dumie władz kopalni członkowie grupy brali czynny udział w plastycznych „ k o n k u r s a c h na temat". Nie­ którzy z „malarzy niedzielnych" tak się wyspecjalizowali, że dokładnie wiedzieli, co malować, aby „ z g a r n ą ć " nagrody. Perspektywy, oraz innych zasad malarstwa uczył się Sówka sam, oglądając albumy z reprodukcjami starych mistrzów, np. Leo­ narda da Vinci. To, że dany model świata (jako kreacja artystyczna) zyskuje w naszych oczach jakieś niewątpliwe znaczenie treściowe zależy od typu kreującej go przestrzeni. W obrazach Erwina Sówki wyodrębniłam cztery podstawowe typy przestrzeni artystycznej: - Przestrzeń „swojego świata", będącą odpowiednikiem do­ mu, Nikiszowca (dzielnica Katowic) i Śląska - jako „małej ojczyzny" z postaciami odpowiadającymi tej relacji przestrzen­ nej. - Przestrzeń „swojego świata" z postaciami fantastycznymi (najczęściej jest to wizerunek świętej Barbary), bądź elementy z innego świata. - Przestrzeń fantastyczna z postaciami z „tego świata", które odznaczają się cechami uniwersalnymi, np. kobiet mogących należeć do tego i tamtego świata. - Przestrzeń całkowicie fantastyczna, obca. Przestrzeń „swojego świata" - to przestrzeń udomowiona. Znajdujemy j ą w cyklu obrazów, który m o ż n a nazwać „scenami z życia Nikiszowca". W tym miejscu kilka słów na temat tej dzielnicy Katowic znanej z filmów fabularnych Kazimierza Kutza. Nikiszowiec, osiedle robotnicze w stylu miejskim po­ wstało w latach 1908-1911 na terenie Janowa w pobliżu szybu „Nikisz", należącego do kopalni „Gisze". Zaprojektował je Jerzy Zillman z Charlottenburga. Osiedle ma kształt widowni amfiteatralnej (widzianej z lotu ptaka). Wszystkie uliczki i przej­ ścia zbiegają się jakby na scenie, którą tworzy plac centralny - rynek. Wzdłuż niego biegną arkadowe krużganki z pod­ cieniami, w których umieszczone są sklepy. Całość liczy dziewięć sektorów (jednostek mieszkalnych), więc włączony został do administracyjnego obszaru Katowic, wcześniej należał do Szo­ pienic, które były powiatem miejskim . W obrazach: Oczekiwa­ 4 5 6 nie, Którą kocham, Zaślubiny, Melodia rolę szczególną odgrywa centrum Nikiszowca - rynek. Jest to określony symbolicznie obszar, będący odpowied­ nikiem domu, Śląska, „środka świata" do niego wprowadza 767 �Sówka swoich bohaterów: na przykład parę młodą wraz z goś­ ćmi weselnymi siedzącą za stołem pełnym potraw, parę młodych rodziców (dziewczyna w dżinsach z dzieckiem na ręku przypo­ mina jeden z wizerunków Madonny z dzieciątkiem), obok nich na elewacji kamienicy napis „ k o c h a m cię stara", zaś w oknie tejże kamienicy para starzyków. W obrazie Którą kocham on i ona siedzą na kanapie szmaragdowego koloru. Kobieta jest naga, jej ciało lekko unosi się nad siedzeniem jakby lewitowało. Mężczyzna w roboczym stroju górniczym i w kasku na głowie podaje jej j a b ł k o . P a r ę tę oświetla wiązka promieni wpadających przez łukowe sklepienie z tyłu, z drugiego planu. Nie jest to światło rzeczywiste, p o r ó w n a ć je m o ż n a do mistycznego, jakie występuje w obrazach o treściach religijnych. Płótno Oczekiwanie przedstawia mężczyznę i kobietę siedzą­ cych na ławce, obok ich n ó g łasi się kot - symbol erotyczny. We wszystkich opisanych wyżej pokrótce pracach kamieniczki rynku zamykają przestrzeń wokół znajdujących się na nim ludzi. Staje się ona bezpieczna w rozumieniu psychologicznym, domo­ wa. Ponadto nabiera znaczenia symbolicznego, otrzymuje wy­ miar uniwersalny - s t a j e s i ę i c h przestrzenią życiową. Tak więc różne pod względem terytorialnym przestrzenie jak dom i miasto uznaje Sówka za identyczne, przy czym ich wspólnota ma charakter topologiczny, teksty rozwijają się na Nikiszowcu, a modelują d o m . . Jesteśmy zatem uprawnieni do postawienia znaku równości między pojęciami dom i Nikiszowiec, a być może nawet i Śląsk. Z a r ó w n o bowiem onjak i jego koledzy - górnicy uważają, że tak długo będzie istniał Śląsk, jak długo będzie istniał Nikiszowiec. Według Sówki układ architektoniczny Nikiszowca jest lust­ rzanym odbiciem podziemia - układu chodników kopalnianych. D ó ł i góra będąc ze sobą ściśle powiązane, pozostają wzglę­ dem siebie w opozycji: „ J a k się wyjechało na górę to wszystko było bardziej kolorowe. A jak się jest artystą, to się to odbiera bardziej boleśnie. Ja cierpiałem z tego powodu. Ale to był męski zawód, szkoła charakteru" - mówi. D ó ł i góra w znaczeniu kopalnia i Nikiszowiec przełożone na język malarstwa Sówki odpowiadają uniwersalnej opozycji, w której dobro utożsamia­ ne jest z górą, a zło z dołem. Na przykład w obrazie Którą kocham brutalności dołu (górnik w czarnym, roboczym kom­ binezonie) przeciwstawiona jest subtelność i delikatność kobieca (naga, piękna kobieta w pozycji lewitującej). Znaczenia treściowe zawarte w tej opozycji znalazły pełne rozwinięcie w obrazach zakwalifikowanych przeze mnie, ze względu na typ przestrzeni artystycznej, do grupy drugiej - do obszaru s w o j e g o ś w i a t a w którym sytuuje malarz po­ staci i zjawiska fantastyczne. Przypomina ona przestrzeń czaro­ dziejską, w której przecinają się jakby dwa światy: codzienny i zaczarowany. W krąg przestrzeni codziennej wprowadzana jest najczęściej postać świętej Barbary. Obrazy o tej tematyce odznaczają się specyficzną poetyką. Wynika to głównie stąd, że wizerunki tej świętej stworzył Sówka w oparciu o swoisty istniejący na Śląsku synkretyzm: zbitkę archaicznych ludowych przekazów wierzeniowych z kanonami kultowymi obowiązują­ cymi w kościele powszechnym. Obrazy te podzielić m o ż n a na dwie podstawowe grupy odpowiadające omawianej wyżej opozycji góra = dobro, dół = zło. Przestrzeń codzienna - to „swój świat", dający poczucie bezpieczeństwa i harmonii, o czym wspomniałam już wyżej. Modelowaniu przestrzeni artystycznej o takim ł a d u n k u emoc­ jonalnym służy często w obrazach Sówki perspektywa ukośna i boczna. W relacjach przestrzennych o określonych wyżej cechach umieszczane są wizerunki świętej Barbary, dobrej i pięknej patronki - co zasługuje na specjalne podkreślenie - nie tylko górników jako grupy zawodowej, ale całych rodzin górniczych. Pojawia się ona na nikiszowieckim rynku w towa­ rzystwie dzieci. Najczęściej są to postaci małej dziewczynki w śląskim stroju ludowym oraz nieco starszego chłopca w galowym mundurze górniczym. Pełnią one funkcję mediacyjną między światem zwyczajnym a mistycznym. Wizerunek świętej Barbary towarzyszy obrzędom rodzinnym: zaślubinom (motyw orszaku 7 8 168 I weselnego), pierwszej komunii świętej (np. obraz Me/odia). W tej grupie obrazów, w której święta ta przedstawiona została jako kobieta piękna, dobra i dostojna, cechy te dodatkowo podkreśla strój, przypominający królewski oraz korona na głowie. A t ­ rybutem powtarzającym się najczęściej jest kielich. W analizowanej grupie obrazów jednym z zasługujących na wyróżnienie przedstawień jest wizerunek będący syntezą moty­ wów o charakterze symbolicznym. W typowym dla architektury Nikiszowca łukowatym przejściu między rynkiem a znajdujący­ mi się w głębi p o d w ó r k a m i , usytuowano na zasadzie obraz w obrazie grupkę ludzi. Brodaty młody mężczyzna (przypomi­ nający Chrystusa, ale bez nimbu), w pozycji siedzącej, jest ubrany współcześnie. Trzyma on rękę na głowie małego chłopca. Po obu jego bokach, symetrycznie stoją dwie młode dziewczyny w białych szatach (suknia jednej dziewczyny jest długa, drugiej zaś krótka). W głębi, w mroku usytuowane są postaci trzech mężczyzn, przed którymi stoją zapalone trzy świece. N a osi, nad dolną kondygnacją widoczna postać świętej Barbary z at­ rybutami, ubranej w białą bluzkę, czerwoną spódnicę i zieloną pelerynę, w koronie na głowie. U jej stóp w pozie półleżącej postać górnika. Ulicą znajdującą się z lewej strony obrazu maszeruje orkiestra górnicza, zaś z prawej - orszak weselny. Obrazami o nieco odmiennej poetyce są: święta Barbara myjąca nogi czy też jako młoda śląska dziewczyna. Nastąpił w niej kolejny etap „oswojenia tej świętej", p r ó b a przed­ stawienia jej jako jednej z nas, w scenerii codziennego życia. W opozycji do pięknej i dobrej patronki rodzin górniczych pozostaje wizerunek świętej Barbary złej i demonicznej królowej podziemi. „Górnicy śląscy i ich rodziny wierzyli w złą świętą Barbarę. Najwięcej w y p a d k ó w było w kopalniach przed czwar­ tym grudnia. Mówiło się, że potrzebuje c h ł o p ó w " - opowiada Sówka. Obraz Ona odpowiada tym przekonaniom. Przedsta­ wiona tu została jako demoniczna bogini, młoda i piękna o sinym kolorze skóry i okrutnym wyrazie oczu. W jednym ze swoich wierszy malarz pisze: „(...) Kopalnia to wnętrze kobiety W niej j a zamknięty na trzydzieści pięć lat Tyle byłem w łonie Barbary (...)" Opozycję dół = zło ilustruje także obraz przedstawiający tą świętą jako współczesną męczennicę w koronie z noży kombaj­ nowych. Prezentuje w n i m autor swój sąd o destrukcyjnych skutkach rozwoju cywilizacji technicznej. Pogląd ten znajdzie pełne umotywowanie w innych obrazach, które omawiam dalej. Drugim, obok Nikiszowca obszarem „swojego świata" jest przedstawiony w cyklu obrazów pt. Medytacje krajobraz tak zwanego nowoczesnego osiedla mieszkaniowego w Katowicach-Bogucicach, d o k ą d przeprowadził się Sówka wraz z rodzi­ ną w 1982 r. W każdym z obrazów tego cyklu osiedle to przedstawione zostało bez postaci ludzkich, jakby było wymarłe. Bohaterami są fantastyczne postaci „nie z tego świata" lub zjawiska obce, nieznane. W pracy Medytacje III na płaskim dachu fantastycznej budowli o ścianie frontowej złożonej z wielu, rzędami ułożonych piramid w pozycji medytacyjnej zbliżonej do kwiatu lotosu siedzi postać o ciemnym kolorze skóry, mogąca być zarówno mężczyzną jak i kobietą. Jej nakrycie głowy i naszyjnik to połączenie elementów dekoracyjnych występujących w ozdo­ bach indyjskich i egipskich. W innym obrazie, ponad dachami bloków mieszkalnych lewituje naga postać kobiety, usytuowana poziomo - głową w stronę loggi mieszkania malarza. Namalo­ wana jest w tonacji jasnobłękitnej, przechodzącej w konturach w szarość. Wzdłuż ciała - od stopy poczynając - biegnie jasnoróżowy wąż falujący zgodnie z górnym konturem profilu ciała. Głowa węża z wysuniętym językiem wychodzi na zewnątrz kobiecej postaci, wraz z ostatnim fragmentem jego ciała okala dolną partię twarzy wzdłuż żuchwy. Ułożenie włosów kobiety w tonacjach ciemnych czerwieni i róży sugeruje szybki lot stopami do przodu. N a betonowej balustradzie loggi stoi druga - nieruchoma, zgeometryzowana postać. Wymodelowana jest w sposób tworzący swoistą i oryginalną postać: manekina, cyborga i faraona (odwzorowanie stóp z sarkofagów egipskich). �Całość „ z m o n t o w a n a " jest z kawałków blachy, łączonej na korpusie nitami. Postać ma na głowie hełm górniczy, jej rysy twarzy są grube, pospolite, jakby martwe. Na splocie słonecz­ nym sumeryjski znak płodności. Nogi poniżej kolan oplecione kablami. Przestrzeń artystyczna w cyklu obrazów Medytacje modeluje nieludzki świat współczesnych blokowisk. - Przestrzeń fantastyczna z postaciami o cechach uniwersal­ nych mogących należeć do „swojego" i „ o b c e g o " świata. Przykładami takich rozwiązań przestrzeni symbolicznej jest cykl obrazów z postaciami kobiet. Zatytułowany Ewa przedstawia kobietę rodzącą w pozycji znanej z przekazów sumeryjskich - stojącej z dłońmi zawieszonymi na konarach drzewa. Kobietę otacza przyroda o fantastycznych kształtach. Obcość tego otoczenia „ u d o m a w i a j ą " trzy białe ptaki, przypominające gołę­ bie (hodowane przez górników w kurnikach altanek zwanych laubami), wyryte na konarze drzewa serce przebite strzałą i napis „ E w a " . Elementami o wymowie symbolicznej, tworzącymi typowy dla Sówki synkretyzm religijno-kulturowy są: czarny wąż, będący w tym konkretnym przypadku symbolem dorocznej odnowy wegetacji występujący w obrzędach ku czci bogini Isztar (chętnie malowanej przez Sówkę), oraz kwiat latosu - symbol czystości (interpretacja symboliki podana przez malarza). W ob­ razie tym wizerunek rodzącej kobiety ma wymowę uniwersalną i modeluje każdą kobietę w każdym czasie. Z drugiej strony, jest w nim przedstawiona wizja raju utraconego, miejsce czyste i święte nie zbrukane wpływami współczesnej cywilizacji. Z zapisków malarza: „ N a kobiety w moim malarstwie nie należy patrzeć, jak na kobiety, które są wokół nas, ani też nie należy patrzeć z lubieżnością, bo z tym nie mają nic wspólnego. Kobiety, które maluję, to jedna z cech mocy Boga objawiająca się w żeńskości." „Należymy do łona żeńskiego, a żeńskość jest jedną z mocy Boga. Ł o n o kobiece daje życie duszy zawartej w materii. Ł o n o ziemskie pozbawia cię ciała, abyś stał się duszą czystą." Kreacje kobiet z tryptyku Trzy Wenus uznać można za syntezę kobiecości, ideał kobiety w rozumieniu Erwina Sówki. To jedna kobieta jakby w trzech osobach. Wenus z Willendorf, o podob­ nie jak jej pierwowzór nadnaturalnie wyeksponowanych, ob­ fitych kształtach - to Pramatka symbolizująca kult płodności. M a twarz p o g o d n ą , lekko uśmiechnięta. W ułożeniu jej rąk i n ó g nie ma nic wymuszonego. T a k ą pozycję przyjmują kobiety odpoczywające na ławkach nikiszowieckich podwórek. Między stopami Wenus z Willendorf, która może być równie dobrze Wenus z Nikisza namalowany został kwiat lotosu w formie fallicznej. Kobietę usytuowano w scenerii fantastycznej, obcej, bezkresnej. Przestrzeń tę „ u d o m a w i a " wyryte na skale, tuż obok Wenus, czerwone serce, takie jakie wycinają na ławkach i par­ kanach zakochani chłopcy. A k t przedstawiający Wenus z dzieciątkiem umieszczono w krajobrazie fantastycznym, kosmicznym, wyrażającym bez­ kres. Symetrycznie, po obu jej stronach wzgórza - kobiece piersi ze sterczącymi sutkami. W tle granatowe niebo z migocącą gwiazdą. Na prawej dłoni kobiety siedzi nieproporcjonalnie małe, w relacji do pozostałych elementów kompozycji, dziecko. Wenus ta nawiązuje do któregoś z licznych typów ikonografii Madonny, najprawdopodobniej Hodegetrii. Jednakże całość kompozycji, a szczególnie układ nóg, rysunek twarzy i głowy kobiety ze współczesną fryzurą pozwalają sądzić, że modeluje ona kobietę w znaczeniu uniwersalnym. Trzeci akt tryptyku to sumeryjska Isztar - bogini matka. Jest wyobrażeniem kobiety o cechach ziemskich i fantastycznych równocześnie. Zgięte w kolanach i rozwarte uda eksponują łono namalowane z anatomicznymi szczegółami. Zza jej pleców wido­ czne są umieszczone symetrycznie w formie skrzydeł dwa fallusy. Między stopami bogini znajduje się kwiat lotosu, a jej ciało przyozdabia biżuteria o motywach sumeryjskich i staroegipskich. Realizację przestrzeni całkowicie fantastycznej, obcej znaj­ dujemy w kilku cyklach obrazów: - prezentującym mechanizmy, o wymowie silnie moralizator­ skiej, będącej, najogólniej mówiąc, krytyką postępu cywilizacyj­ nego П. 1. Erwin S ó w k a , Święta Barbara w stroju śląskim, w Nikiszowcu - prezentującym bóstwa, będące swoistym synkretyzmem cech kulturowo-religijnych o proweniencji sumeryjsko-indyjsko-staroegipskiej - pracach namalowanych w oparciu o księgę Genesis W cyklu pierwszym programowymi obrazami są: współczesny, Postęp cywilizacyjny oraz Mechanizm, Tryptyk k t ó r e są symboliczną transformacją tematów zaczerpniętych z Apokali­ psy. Przedstawiają one szok przyszłości jako samounicestwienie cywilizacyjne, będące konsekwencją braku harmonii między n a t u r ą a techniczno-przemysłową działalnością człowieka. „Ca­ ły świat stworzony przez Boga jest przyjazny, a to co stworzył człowiek jest niszczące. Człowiek jeśli chce przetrwać, musi zrezygnować z dobroci techniki, to, co się teraz dzieje, to jest początek końca świata" „Człowiek, natura i Bóg stanowią h a r m o n i ę " „ M ą d r o ś ć cielesna musi iść w zgodzie z mądrością duszy, aby powstała równowaga między duszą a m a t e r i ą " - mówi Erwin Sówka. Przestrzeń artystyczna obrazów omawianego cyklu zawiera określone konstrukcje moralne, sytuujące relacje między naturą a techniką w kategoriach opozycji. Efektem błędnie rozumiane­ go przez ludzi postępu cywilizacyjnego bez zachowania har­ monii z n a t u r ą jest chaos i destrukcja. G ó r n i k zamieniony w świder, ludzie wkomponowani w tryby maszyny, apokalip­ tyczna wizja monstrualnych machin panujących nad światem, które wprzęgły w swój system nawet Jezusa Chrystusa - oto główne przesłania tych obrazów - moralitetów. 169 �Krótkowzroczność ludzi zachwyconych techniką spowodo­ wała najpierw uzależnienie od niej, a w dalszej konsekwencji zapanowanie jej nad ludźmi i ich ubezwłasnowolnienie. Święty transformator wystylizowany na sumeryjskiego boga wojny wielkością swą i ciężarem przygniata małe ludzkie sylwetki znajdujące się u jego stóp (obraz pt. Św. Transformator). 9 Cykl o b r a z ó w : Asztoret (lub Isztar), Izys, Hathor, Nammu przedstawia wizerunki bogiń wschodnich namalowanych w wie­ lu odmianach symbolicznych, upostaciawiających najważniejsze moce w naturze. Fascynacja kulturami wschodu, obok zainter­ esowań okultystycznych odegrała w twórczości Sówki równie ważną rolę. On sam tak mówi na ten temat: ,,To jest jakaś więź duchowa. Ten Wschód ciągle na mnie jakoś ciążył. Siła magii, iluzji niezwykłość, ale przede wszystkim wielka głębia duchowa. Stwierdzałem, że nasza cywilizacja jest płytka i że trzeba samemu szukać. Powiedział przecież mędrzec Wschodu, żeby nie kontak­ tować się z nikim, bo nauczyciel przyjdzie sam w postaci Ducha. Kiedy d u ż o rozmyślam, przychodzą takie fascynacje, że obrazy spływają z powietrza w postaci wizji. Jakby mi jakiś głos powiedział - zrób to tak, a to tak. I te obrazy udają mi się najlepiej. To jest sprawa koncentracji ducha, ale i obserwacji życia." Analizując otaczającą rzeczywistość, studiując filozofię indyj­ ską i porównując j ą z przekazem Pisma św. od kilku lat pracuje Sówka nad cyklem obrazów inspirowanych Księgą Genezis. Obrazy te - jak sam mówi - poświęca Bogu, którego poszukiwał przez całe życie. Malowanie obrazów było właśnie dla niego sposobem odkrywania prawdziwego Boga. Obecnie ma cał­ kowite przekonanie, że jest nim Brahma, uosobiony między innymi przez Krisznę: ,,To, co malowałem przedtem, było okryte powłoką, materią. To, co będę robił obecnie ma być duszą w moim malarstwie". Obrazy, które powstają w wyniku duchowej metamorfozy 10 11. 2. E . S ó w k a . Święty Transformator malarza, on sam nazywa religijnymi, chociaż nie mają nic wspólnego z dziełami jakimi przyozdabia się świątynie. Sówka tak mówi na ten temat: „Obecny kościół i inne religie to instytucje skupiające twory ludzkie wokół siebie, twory te i religie nie mają nic wspólnego z Bogiem i z duszą Boga" Obrazy religijne - jego zdaniem - same w sobie posiadają element Boga, ponieważ są „ p i s a n e " jego ręką: „Wszystko, co piszesz atramen­ tem, to Bóg pisze w tobie bez atramentu. Boże, ty trwaj we mnie dopóki tu jestem." Prace zatytułowane: Stworzenie świata, Przyjęcie w raju, Stworzenie Ewy, Wygnanie z raju - to namalowana w kulcie fallicznym opowieść o raju utraconym wraz z niezbędną człowie­ kowi n a t u r ą obrazów tego cyklu: „ O b r a z namaluj w kulcie fallicznym. Erwin powinieneś iść w kierunku wyrazu sposobem fallicznym, celem przyspieszenia twórczego rozładowania zdaj się wyłącznie na ducha świętego, który poprowadzi twój umysł i rękę k u sprawnemu wyrażaniu tego, co chcesz przekazać. Przekaz ten jest w tobie przekazem Boga, bo linii których użyjesz, użyjesz ty po raz pierwszy, jako twój środek przekazu. Linie te są twórcze do obecnego czasu." W wyniku długoletniego, świadomie kształtowanego rozwoju duchowego, między innymi dzięki rozmyślaniom transcedentalnym i treningom medytacyjnym, udało się Sówce na tyle zbliżyć do Boga, że czasami, jak sam twierdzi, słyszy jego głos. Fragment listu do Boga zatytułowany: Manu-ojciec z dziećmi w Kosmosie:,,(...) Ojcze mój, który jesteś mym Bogiem, aja tylko cząstką twej duszy, myśli moje skupiają się wokół twej duszy, myśli moje pełne tęsknoty za t w ą cudownością, chociaż nie wiem jaki ty jesteś, nawet nie wiem, czy ty mnie kochasz... Wysyłam każdego dnia do ciebie głos prośby, abyś wspomógł mnie dobrocią, dał siłę mej duszy i kochał jak syna, który był twym aniołem, a obecnie przeobrażony w człowieka oczekuje na złączenie z tobą... Panie mój ucz mnie, abym poznał prawdę, niech słyszę twój głos, który cichym szeptem jest we mnie." Dotychczasowe rozważania pozwalają postawić tezę, że prze­ strzeń artystyczna w obrazach Erwina Sówki jest specyficznie nacechowana. Albo, używając określenia J. Ł o t m a n a , że relacje przestrzenne występują u Sówki jako język wyrażający kon­ strukcje moralne. M o ż n a więc mówić o polu etyczno-przestrzennym zamykającym się w opozycji dobro-zło, gdzie 11 zło oznacza: dobro oznacza: Boga Absolutnego (Kriszna) Brahmę Raj jako miejsce doskonałe na Ziemi Miłość jako element boski Żeńskość jako jedną z mocy Boga Dobro utożsamiane z „górą", domem, Nikiszowcem, Śląs­ kiem (jako małą ojczyzną, świę­ tą Barbarą dobrą i piękną opie­ kunką rodzin górniczych Harmonię między Bogiem, na­ turą i człowiekiem jako warunek harmonii między ludźmi, a tak­ że harmonii między materią (ciało, otoczenie człowieka) itp. a duszą. Dążenie do Boga, poznanie go i zbliżenie z nim dzięki oderwa­ niu od materii m.in. przez roz­ myślania transcedentne Utożsamienie się z Jaźnią Boską jako najwyższą formą kontaktu człowieka z boskością. Oderwanie od Boga i kult mate­ rii, czego konsekwencją jest brak harmonii między Bogiem, naturą i człowiekiem i obser­ wowane obecnie wyniszczenie Ziemi. Chaos i destrukcja jako efekt błędnie rozumianego przez ludzi postępu technicznego bez za­ chowania harmonii z naturą ja­ ko niezbędnego elementu bos­ kości. Raj utracony Zło utożsamiane z „dołem", ko­ palnią wraz z nieprzyjaznym człowiekowi światem chtonicznym i demonicznym, złą i demo­ niczną św. Barbarą Szatana - jako zwodniczego Anioła Światłości. �W e d ł u g ś w i a t o p o g l ą d u Erwina Sówki Boskość - to Pełnia, na N a zakończenie refleksja natury ogólnej. Wymogi formalne którą zgodnie z prawami Natury muszą się złożyć dwa elementy powodują, iż S ó w k a prezentowany jest tylko jako twórca nurtu r ó w n o p r a w n e : męski z ł a d u n k i e m dodatnim i żeński z ujemnym. nieelitarnego, podczas kiedy zupełnie „ e l i t a r n y " światopogląd, Taka postawa pozostaje w opozycji do doktryn chrześcijańs­ jak i wysoki poziom artystyczny jego o b r a z ó w , upoważniają do kich, w k t ó r y c h kobieta u t o ż s a m i a n a jest ze złem. Swą istotą wyrwania go z tego ograniczającego zaszufladkowania. nawiązuje do „ U c z t y Platona" i idealnej pełni kosmogonicznej między k o b i e t ą i mężczyzną. P R Z Y P I S Y 1 M . Porębski, Sztuka a informacja, Kraków 1986, s. 215 J . Łotman, Zagadnienia przestrzeni artystycznej w prozie Gogola. (w:) Semiotyka kultury, Warszawa 1975, s. 247 Giszowiec - osiedle w stylu wiejskim, zaprojektowane, podobnie jak Nikiszowiec (o którym piszę dalej) przez Jerzego Zillmanna z Charlottenburga. Wzniesione w latach 1968-1911. Oba te osiedla usytuowane są w pobliżu siebie i stanowią jeden zespół architektoniczny. Bolesław Skulik był najpierw uczniem, a potem oponentem Ociepki, członkiem loży Różokrzyżowców, której centrala znajdowała się w Kali­ fornii. Po wyjeździe Ociepki z Janowa, Skulik miał ambicje przejęcia w zespole roli przywódcy duchowego. Jednak wszyscy koledzy poza Erwinem Sówką odwrócili się od niego. Skulik przeciętny malarz-amator, prowadził studia porównawcze między psychologią nauko­ wą a parapsychologią okultystyczną. Szczególnie fascynowała go fizjonomistyka. Zamierzał założyć przy kopalni „Wieczorek" koło para­ psychologów pod nazwą zespołu psychologicznego, który faktycznie byłby kołem okultystycznym działającym pod szyldem Stowarzyszenia Ateistów i Wolnomyślicieli. Na propozycję tę władze kopalni nie zgodziły się. Z mistrzem Ociepką Erwin Sówka bliższego kontaktu nie 2 3 4 mial, w jego mieszkaniu byl zaledwie jeden raz. Zainteresowania okultystyczne rozbudził w nim Skulik, który był dla Sówki niekłamanym autorytetem przez prawie pół wieku. Wyczerpująco na temat janows­ kiego kręgu plastycznego, malarstwa Teofila Ociepki oraz Bolesława Skulika i ich wpływu na twórczość Erwina Sówki pisał Seweryn A. Wisłocki w „Polskiej Sztuce Ludowej", 1984, nr 1-2, s. 57-88 5 Akcja filmów Kazimierza Kutza pt.: Sól ziemi czarnej i Perlą w koronie rozgrywa się w Nikiszowcu. L . Szaraniec, Osady i osiedla Katowic, Katowice 1984, s. 122 J . Łotman, op. cit. s. 246 Encyklopedia katolicka, t. 2, Lublin, s. 14-20 Szerzej na temat relacji natura a technika w śląskiej sztuce nieprofes­ jonalnej piszę we wstępie do katalogu wystawy pod tym samym tytułem zorganizowanej ze zbiorów działu sztuki nieprofesjonalnej Muzeum Śląskiego przez to muzeum oraz Górnośląską Macierz Kultury w Parku Etnograficznym w Chorzowie w październiku 1993 r. Cytuję za Sewerynem A. Wisłockim, Obrazy spływają z powietrza, „Trybuna Śląska", 1992 nr 194. J . Łotman, op. cit., s. 260-276 6 7 8 9 1 0 1 1 II. 3. E . Sówka, lzyda w Nikiszowcu Fot,: Stanisław Michalski - il. 1, 3; Seweryn A. Wisłocki - il. 2 171 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b7d9d6658e4bcf01e805aef046c30cd0.pdf ed86d2201238e41c66b7260d6cb46b03 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2471 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2295 Title A name given to the resource AIDS - kształt mitu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.160-166 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sznajderman, Monika Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text AIDS - kształt mitu* Monika Sznajderman U schyłku X X wieku, gdy medycyna bliska j u ż była obwieszczenia t r i u m f u nad śmiercią, przynajmniej w tak zwanym cywilizowanym świecie, karta się o d w r ó c i ł a i znowu m a m y przed s o b ą tak dobrze znany m o t y w T r i u m f u Śmierci. Spoglądając wstecz na rok 1983 t o tytuł a r t y k u ł u w specjal­ nym, w i e ń c z ą c y m ó w r o k numerze „ N e w s w e e k a " . „ O d r o k u 1930 - czytamy w n i m - nie widział świat tak klarownie złowieszczego r o k u , czasu ciemności, kiedy wszystko szło k u gorszemu"; w Libanie i Syrii trwa wojna, r o z m o w y p o m i ę d z y U S A i Z S R R z o s t a ł y zerwane, ponad dwustu niewinnych ludzi p o n i o s ł o śmierć w w y n i k u zestrzelenia k o r e a ń s k i e g o samolotu, w ś r o d k o w e j i p o ł u d n i o w e j Ameryce nie maleje polityczny terror, a w Trzecim Świecie głód. P r ó c z tego s a m o b ó j s t w a i z a b ó j s t w a , porwania i terrorystyczne zama­ chy. „ N a w e t natura stała się wroga i o b r ó c i ł a się przeciwko człowiekowi: zmienił się p r ą d Pacyfiku, wywołując na c a ł y m świecie powodzie i susze", a „ h a w a j s k i w u l k a n Kilauea o b r ó c i ł idylliczny, turystyczny raj w ogniste p i e k ł o gdy na 500 s t ó p szeroka rzeka lawy p o c h ł o n ę ł a drzewa i d o m y " . D o tego jeszcze „ d w ó c h a m e r y k a ń s k i c h k o n g r e s m e n ó w i minis­ ter p r z y ł a p a n y c h z o s t a ł o na skandalu obyczajowy" oraz, j a k o zwieńczenie pejzażu c z a s ó w ostatecznych, „ Ś m i e r t e l n a nowa choroba, zwana A I D S , tajemnicza i j a k d o t ą d nieule­ czalna, s t e r r o r y z o w a ł a h o m o s e k s u a l i s t ó w i zaczęła szerzyć się na świecie". M o g ł o b y się w y d a w a ć , iż spełnia się przepo­ wiednia, zawarta w starym micie pelazgijskim o pięciu wiekach ludzkości... ludzi w p ł y n ę ł o . N a ziemi był żółty pył, j a k się przeszło po n i m to się zaraz c h o r o w a ł o . " A I D S doskonale pasuje do starego apokaliptycznego scenariusza, uruchamianego zazwyczaj w czasie wszelkich plag. „ J a s n o w i d z z A m e r y k i P ó ł n o c n e j " - j a k czytamy w broszurce - k t ó r e m u powierzono „wszystkie te rzeczy, k t ó r e m a j ą nadejść, j a k więc kolejność poprze­ dzających z d a r z e ń przed wielką k a r ą , j a k trzęsienia ziemi, katastrofy, choroby, polityczne i społeczne wydarzenia, nieurodzaje, powodzie i inne nadprzyrodzone rzeczy, k t ó r e b ę d ą m a n i f e s t o w a ć się na świecie", wymienia w ś r ó d nich s t r a s z n ą c h o r o b ę - A I D S I I , „ k t ó r e j m o ż n a n a b a w i ć się przez sam d o t y k osoby, k t ó r a na tę c h o r o b ę zachoruje. Lecz Niebiosa obejmują tą c h o r o b ą całkowicie i wyłącznie ś r o d o ­ wisko homoseksualne j a k o ostrzeżenie dla świata, by zmienić nasze prawa, n a s z ą m o r a l n o ś ć , nasze zaniedbania, pozwala­ j ą c e te rzeczy k o n t y n u o w a ć . " Co ciekawe, A I D S - niezgod­ nie z faktycznym stanem rzeczy, lecz absolutnie w zgodzie z p o r z ą d k i e m m i t y c z n y m - przyjmuje t u p o s t a ć choroby, atakującej znienacka i g w a ł t o w n i e ; tak j a k b y dla tego, co w dniu A p o k a l i p s y objawić ma najwyższą moc idealnym modelem m i a ł a j u ż na zawsze p o z o s t a ć plaga, g w a ł t o w n o ś c i ą p r z y p o m i n a j ą c a C z a r n ą Śmierć. „ T a choroba - twierdzi Jasnowidz - potrzebuje t y l k o czterech d n i do inkubacji w organizmie. C h o r y umiera w ciągu d w ó c h tygodni. Symptomy są bardzo podobne do zapalenia opon m ó z ­ gowych." (Proszę zwrócić u w a g ę na z m i a n ę czasu przyszłego na teraźniejszy, co m o ż e p o d k r e ś l a ć p e w n o ś ć przepowiedni.) W podobnie apokaliptyczny t o n u d e r z a j ą , gdy m o w a o A I D S , na r ó w n i media k u l t u r y wysokiej i niskiej, prasa, naukowe i popularnonaukowe publikacje i ludowe przepo­ wiednie o k o ń c u świata. A I D S - „ t e n s k r ó t jest dziś synonimem śmierci i szatana", czytamy w artykule, opub­ l i k o w a n y m na ł a m a c h „ D e r Spiegel" w 1985 r o k u . „ W wielkich miastach pojawili się j u ż pierwsi prorocy, wiesz­ czący koniec świata, G u r u Bhagwan przepowiada p o n u r o , że A I D S sprawi, iż I I I wojna ś w i a t o w a będzie j u ż niepotrzebna - ofiarą nowej zarazy p a d n ą i tak dwie trzecie l u d z k o ś c i . " W książce Gene A n t o n i o AIDS - zmowa milczenia jej autor w p u n k t a c h podsumowuje „ K a t a s t r o f a l n e skutki rozprzest­ rzeniania się A I D S : Jeżeli nie z o s t a n ą szybko podjęte k r o k i , k t ó r e z a p o b i e g n ą b ł y s k a w i c z n e m u rozwojowi epidemii, sku­ tkiem będzie katastrofa nie m a j ą c a precedensu w całych dziejach l u d z k o ś c i . " Dalej A n t o n i o wymienia kolejne sfery życia, k t ó r e u l e g n ą c a ł k o w i t e m u zniszczeniu - „ r u i n a sys­ temu opieki s p o ł e c z n e j " , „ r u i n a systemu opieki zdrowot­ nej", „ c h a o s społeczny i ekonomiczny" oraz, co najważniej­ sze, z a g ł a d a biologiczna całego ludzkiego gatunku. „ M i l i o n y u m i e r a j ą c y c h w ś r ó d pogłębiającej się degeneracji u m y s ł o w e j , ruina e k o n o m i i , poczucie narodowej klęski - to nas czeka, jeśli nie z r o b i m y co w naszej mocy, aby p o w s t r z y m a ć epidemię." N i e jest to w y o b r a ż e n i e odosobnione. Niezwykle podobna epidemia z d z i e s i ą t k o w a ł a l u d n o ś ć S t a n ó w Zjednczonych na p r z y k ł a d we współczesnej popularnej powieści science-fic­ t i o n L a r r y R. Leichtera Epidemia. 1 2 3 Wieści o Apokalipsie, k t ó r e j j e d n y m ze z n a k ó w jest właśnie A I D S , błyskawicznie rozeszły się po c a ł y m świecie. „ P a n B ó g nie m i a ł co wymyślić i stworzył A I D S , ale j a k to nie p o m o ż e , to będzie z a g ł a d a ś w i a t a " - m ó w i jeden z m i e s z k a ń ­ c ó w M a ł e g o Cichego, wioski na Podhalu. I n n y u w a ż a z kolei, iż „ A I D S pojawił się na świecie, żeby ludzie w y m a r l i , bo Pan B ó g chce s k a z a ć ludzi, zaczął od Czarnobyla - to na 160 4 5 6 * * * A I D S ożywia najstarsze, z w i ą z a n e z w i e l k i m i plagami lęki; zaraza, plaga, epidemia to jego metafory najczęstsze i naj­ popularniejsze. P o z o s t a j ą c w ich k r ę g u , dziedziczy A I D S zarazem tę s a m ą s y m b o l i c z n ą m o w ę , j a k ą od w i e k ó w p r z e m a w i a ł y zaraza, plaga, epidemia: s y m b o l i c z n ą m o w ę zła. C h c i a ł a b y m z a r y z y k o w a ć tutaj tezę (o k t ó r e j szerzej p i s a ł a m w i n n y m miejscu) , że zło, wcielone w w y o b r a ż e n i a plagi czy zarazy, sięga najstarszych, najbardziej archaicz­ nych warstw ś w i a d o m o ś c i i k u l t u r y ; że sięga ono mianowicie, w e d ł u g o k r e ś l e n i a Paula Ricoeura „ p i e r w s z e g o 'schematu' z ł a " , a zatem wcześniejszego od symbolizmu grzechu i w i n y symbolizmu zmazy, skalania, n i e c z y s t o ś c i . Oczywiście, te dwie późniejsze koncepcje t a k ż e są tutaj obecne, niemniej jednak właśnie ta pierwsza podstawowa wydaje się dla f a n t a z m a t ó w plagi szczególnie charakterystyczna. W pojęciu zmazy ( k t ó r ą o k r e ś l a Ricoeur, w ślad za Petazzonim, j a k o „ a k t pogłębiający zło, nieczystość, fluid, tajemnicze i szkodliwe quid o d d z i a ł y w a j ą c e dynamicznie, a zatem magicznie" ) dla mitycznego pola w y o b r a ż e ń zwią­ zanego z tematem zarazy szczególnie istotne są, w m o i m przekonaniu, dwa momenty: w y o b r a ż e n i e czegoś k a l a j ą c e g o 7 8 9 * Artykuł jest wersją ostatniego rozdziału mojej książki Zara­ za. Mitologia dżumy, cholery, AIDS, która ukaże s i e w Wydawnict­ wie Naukowym Semper. �( z a r ó w n o materialnego j a k też symbolicznego), co kala przez k o n t a k t i z a r a ż e n i e , oraz kwestia zasadniczej ambiwalencji zmazy, w y r a ż a j ą c a zarazem a m b i w a l e n c j ę wszelkich zjawisk nieczystych (to właśnie magiczna koncepcja zmazy, u w a ż a Ricoeur, d a ł a p o c z ą t e k do dziś żywej symbolice czystego i nieczystego, wraz z c a ł y m t o w a r z y s z ą c y m jej bogactwem odcieni). Medyczny sens zaraźliwości w istocie jest zawsze w t ó r n y wobec idei magicznego skalania, z a r a ż e n i a , do­ tknięcia - d o t k n i ę c i a TCOZJĄ choroby, śmierci i nieczystości; jest w t ó r n y wobec zmazy należącej do p o r z ą d k u sakralnego. ,,Od p o c z ą t k u zmaza jest c z y m ś więcej niż t y l k o p l a m ą -pisze francuski filozof-wskazuje na to, że cała osoba jest t u d o t k n i ę t a w swym stosunku do s a c r u m . " Ambiwalencja natury zmazy wynika więc z analogicznej ambiwalencji zjawisk n a l e ż ą c y c h do p o r z ą d k u sacrum, k t ó r e w skalaniu dostrzec p o z w a l a j ą z a r ó w n o s t r o n ę n e g a t y w n ą j a k też p o z y t y w n ą , z a r ó w n o „ p r z e k l e ń s t w o " , j a k też „świę­ t o ś ć " . Bowiem, jak pisał Ricoeur, symbolizm zmazy „ n u r z a się jeszcze w żywiole kosmicznym; 'zbrukane', ' u ś w i ę c o n e ' i 'święte' są ze s o b ą p o w i ą z a n e siecią podziemnych odp o w i e d n i o ś c i i zależności, k t ó r e b y ć m o ż e są nie do zatar­ c i a . " Charakterystyczna dla świata k u l t u r archaicznych ambiwalencja zjawisk sakralnych p r z e t r w a ł a , j a k zauważyli religioznawcy ( i Tomasz M a n n w Wybrańcu) do dzisiaj. Nadal, udowadnia Mircea Eliade, „ T o , co jest 'skalane', a więc ' p o ś w i ę c o n e ' o d r ó ż n i a się w p o r z ą d k u ontologicznym od tego wszystkiego, co należy do sfery ś w i e c k i e j " ; nadal jest r ó w n i e niebezpieczne i w y m a g a j ą c e specjalnego przygo­ towania rytualnego. N a p r z y k ł a d z i e w y o b r a ż e ń , d o t y c z ą ­ cych ofiar A I D S w i d a ć to bardzo w y r a ź n i e : w wizerunku tych o s ó b m o t y w wybrania, uświęcenia, wyniesienia w y r a ź ­ na mitologizacja splata się z m o t y w e m skalania j a k o fizycz­ nego zszargania i etycznego p o h a ń b i e n i a . Ujawnienie się tej ambiwalencji w y m a g a ł o oczywiście t r o c h ę czasu i d o k o n a ł o się w ó w c z a s dopiero, gdy A I D S o s i ą g n ą ł pełnię swego bytu w zbiorowej, symbolicznej w y o b r a ź n i . By to z r o z u m i e ć , trzeba jednak cofnąć się aż do momentu narodzin jego m i t o l o g i i . Nie m o ż e m y bowiem z a p o m i n a ć , że w świetle najwcześniejszej wersji m i t u A I D S nie była to jeszcze choroba „ n a s wszystkich" ani choroba wybranych, lecz p r z y p a d ł o ś ć d o t y k a j ą c a t y l k o i wyłącznie grzesznych, p r z e k l ę t y c h obcych, marginesu społecznego: homoseksualis­ t ó w , H a i t a ń c z y k ó w , n a r k o m a n ó w , prostytutek, czarnych m i e s z k a ń c ó w A f r y k i . Był w ó w c z a s A I D S jednoznacznym synonimem zła; zła zbiorowego, wymierzonego nie w jedno­ stki, lecz w c z ł o n k ó w grupy ryzyka - tej, j a k pisze Susan Sontag, „ n e u t r a l n i e b r z m i ą c e j , biurokratycznej kategorii, k t ó r a ożywia a r c h a i c z n ą ideę skażonej i o s ą d z o n e j c h o r o b ą s p o ł e c z n o ś c i . " Wyczuwalna tutaj stara koncepcja zła j a k o zmazy, skalania, nieczystości o d s ł a n i a ł a jedynie swoje nega­ tywne, „ c i e m n e " oblicze. Radykalny p r z e ł o m w m i t o l o g i i A I D S n a s t ą p i ł w 1985 r o k u , gdy wraz ze śmiercią gwiazdy filmu, Rocka Hudsona, koncepcja zmazy o d z y s k i w a ć zaczęła z a p o m n i a n ą ambiwa­ lencję. „ R o z g ł o s z o n a przez media j a k o dramat narodowy śmierć Rocka Hudsona w s t r z ą s n ę ł a A m e r y k ą . Po raz pierw­ szy tragedia A I D S m i a ł a twarz. Twarz jednego z p ó ł b o g ó w tego k r a j u " - czytamy u D . Lapierre'a; p ó ł b o g ó w i b o g ó w , p a r a f r a z u j ą c słowa A r t u r a D r o g e ' a z K a t e d r y Nowego Testamentu przy Wydziale Teologii Uniwersytetu Chicago­ wskiego, przebranych za Rocka Hudsona, Freddy'ego M e r ­ cury, Earvin (Magic) Johnsona, za gwiazdy k u l t u r y maso­ wej: filmu, muzyki i sportu. P o n i ż e n i i wywyższeni, przeklęci i święci, m i e s z k a ń c y piekła i nieba kultury masowej pierwsi d o t k n i ę c i zostali p l a g ą A I D S ; stali się w y b r a ń c a m i . O b o k tematu zła pojawia się więc m i t o l o g i a w y b o r u , k t ó r a 10 1 1 12 13 1 4 15 pomaga złu o d z y s k a ć jego pierwotny, sakralny wymiar. Sądzić więc m o ż n a , że - podobnie j a k inne plagi - sięga A I D S do wierzeń o wiele starszych niż wizja zarazy j a k o kary bożej; do wierzeń, dla k t ó r y c h ta klasyczna j u ż , teologiczna w y k ł a d n i a jest t y l k o j e d n ą z racjonalizacji. D o wierzeń, zakorzenionych w niewyczerpanych z ł o ż a c h poprzedzającej wszelką etykę kosmicznej s a k r a l n o ś c i . Nawet w j ę z y k u n a u k o w y m z a c h o w a ł się ślad dawnych dynamicznych k o n ­ cepcji, k t ó r e , by z o b r a z o w a ć niezwykłą moc plagi, u t o ż ­ samiały j ą zazwyczaj z mocami ognia: p o ż a r e m , b ł y s k a w i c ą , i s k r ą ( m ó w i o n o np. o „iskrze m o r u " ) . „ W s z ę d z i e tam, gdzie bieda i niski p o z i o m życia s p o ł e c z n e g o n a r u s z y ł y życie rodzinne, d o p r o w a d z a j ą do licznych z w i ą z k ó w seksualnych, z a k a ż e n i e H I V szerzy się j a k p o ż a r " - pisze Tadeusz Nasierowski. Tajemniczy charakter i n i e w y j a ś n i o n a etiologia choroby sprawiły, że - jak w przypadku dawnych epidemii - m n o ż ą się naukowe, popularne i religijne hipotezy oraz interpreta­ cje. N a H a i t i na p r z y k ł a d - w e d ł u g b a d a ń antropologa Paula F a r m e r a - wierzenia ludowe, rdzennie h a i t a ń s k i e n a k ł a d a ­ j ą się na schemat wyjaśnień chrześcijańskich i medycznych, t w o r z ą c wraz z n i m i spójny, c h o ć d o ś ć paradoksalny obraz: A I D S przypisywane jest t u z a r ó w n o karze bożej za grzechy, j a k też m i k r o b o m oraz z w i ą z a n y m z m a g i ą voodoo za­ klęciom. P o d o b n ą wielość wyjaśnień zarazy odnajdujemy zresztą wszędzie. „ Z a n i m medycyna z a m i e n i ł a się w t e c h n i k ę , w chwili narodzin w y p o w i a d a ł a c h o r o b ę i jednostkowe d o ś w i a d ­ czenie chorego. Analogicznie, od zarania k r o n i k , historyk czynił z choroby jeden z o b o w i ą z u j ą c y c h u s t ę p ó w swojej opowieści. O d Tucydydesa do Grzegorza z Tours i nie­ zliczonych anonimowych Opisań choroby..., k o m e n t u j ą c y c h zarazy ery n o w o ż y t n e j , p o d w ó j n o ś ć (pli) jest zachowana; bez zdziwienia znajduje się j ą w figurze, p o d k t ó r ą dzisiaj gazeta przedstawia epidemię czy fantazmat epidemii. We wszyst­ kich owych tekstach w i d a ć podobne sekwencje. A k t o r historyczny (głowa p a ń s t w a , miasta, l u d chrześcijański, n a r ó d ) doznaje z z e w n ą t r z ( B ó g , W s c h ó d , Ż y d z i ) zła (kara, p r ó b a , pomsta), ale u siebie musi s z u k a ć n a ń lekarstwa (w pokucie, modlitwie, odosobnieniu, p o g r o m i e ) . " P o d w ó j ­ n o ś ć o w ą da się z a u w a ż y ć t a k ż e w k u l t u r o w y m wizerunku A I D S . Uruchamia on bowiem - p o w t ó r z m y raz jeszcze - najstarsze, z w i ą z a n e z z a r a z ą , p l a g ą i e p i d e m i ą sensy: z a r ó w n o symbolizm zmazy, j a k też grzechu i winy, z a r ó w n o w y o b r a ż e n i e plagi j a k o czegoś u d e r z a j ą c e g o , z s y ł a n e g o z wysoka, j a k o „ t a j e m n i c z e g o napomnienia z z a ś w i a t ó w " (że p r z y w o ł a m y tutaj, za Rudolfem O t t o , piękne, średniowiecz­ ne s ł o w o / r e ( Y ) , j a k też czegoś, co rozgrywa się j u ż na ziemi, p o m i ę d z y l u d ź m i , co z a r a ż a i magicznie kala. C a ł y ten niezwykle skomplikowany system wierzeniowy szczelnie w y p e ł n i o n y jest l u d o w y m i , p o p u l a r n y m i , teologicz­ n y m i i n a u k o w y m i interpretacjami. W e ź m y na p r z y k ł a d k l a s y c z n ą dla plagi teorię, k t ó r a jej źródeł u p a t r y w a ć k a ż e zawsze w sferze obcości, w symbolicznym k r ę g u innego świata (niezależnie od tego, czy jest to sfera obcości w o b r ę b i e naszego uniwersum, czy też kryjąca się p o d obrazami odległych i egzotycznych krain). Jej przejawem m o ż e być c h o ć b y ta popularna spiskowa teoria świata k t ó r a A m e r y k a ­ n ó w s k ł a n i a ł a do szukania ojczyzny A I D S na H a i t i , a H a i ­ t a ń c z y k ó w - do wywodzenia jej z l a b o r a t o r i ó w F o r t Derrick w stanie M a r y l a n d . Dziennikarz „ L i t i e r a t u r n o j Gaziety" przypisuje w y p r o d u ­ kowanie wirusa H I V zjednoczonym siłom Pentagonu i C I A , a redaktorzy skandynawskiego magazynu erotycznego „ P l a y s t a r " diabelskiemu tandemowi Bush - Honecker. „ P o r z ą d n i " obywatele S t a n ó w Zjednoczonych o s k a r ż a j ą 1 6 1 7 1 8 19 20 767 �swoich „ w e w n ę t r z n y c h " obcych - h o m o s e k s u a l i s t ó w , a zna­ ny a m e r y k a ń s k i działacz gejowski i pisarz L a r r y K r a m e r 0 ś w i a d o m e i celowe p o s u n i ę c i a przciw gejom obwinia Busha 1 Reagana: „ W k o n t e k ś c i e A l DS m o ż n a je p o s t a w i ć na r ó w n i z p o s t ę p o w a n i e m Hitlera wobec Ż y d ó w . " Sontag zwraca z kolei u w a g ę na szeroko rozpowszechnione wierzenie, że korzeni A I D S s z u k a ć trzeba na Czarnym Lądzie, a w samej chorobie u p a t r y w a ć kolejne nawiedzenie z Trzeciego Ś w i a t a , kolejną plagę „ s m u t k u t r o p i k ó w " . J ę z y k d y s k u r s ó w medycznych nie pozostaje tu w tyle za m y ś l e n i e m potocznym. P r z y t a c z a j ą c hipotezy m ó w i ą c e , że istnieje m o ż l i w o ś ć pierwotnego z a r a ż e n i a c z ł o w i e k a przez m a ł p ę , Sontag p o d k r e ś l a istnienie i a k t u a l n o ś ć starego ciągu skojarzeń, k t ó r e popularne w y o b r a ż e n i e M u r z y n a łączą z w y o b r a ż e n i e m zwierzęcości i seksualnego rozpasania. „ O s t a t n i e badania d o w o d z ą - pisze, j a k b y ilustrując tę tezę j u ż cytowany A n t o n i o - że A I D S r o z p o c z ą ł swą śmiertelną p o d r ó ż po trasie ludzkiej gdzieś w Afryce. Znaleziono go w ciele koczkodana, m a ł p y żyjącej na t y m kontynencie, a bardzo podobny wirus zidentyfikowano w ciele a f r y k a ń ­ skiej odmiany owcy. D r o g i pierwszego z a k a ż e n i a nie są do k o ń c a jasne. Przypuszcza się, że m o g ł o do niego dojść w w y n i k u u k ą s z e ń , jedzenia z a k a ż o n e g o mięsa lub współ­ życia seksualnego z tymi z w i e r z ę t a m i . " Czy trzeba doda­ w a ć , że i Afrykańczycy nie pozostali dłużni i szybko od­ wdzięczyli się A m e r y k a n o m w i a r ą w a m e r y k a ń s k i e pochodzeni choroby, będącej elementem szeroko zakrojonego planu wojny biologicznej... 2 1 22 * * * Jednym z o b r a z ó w , w k t ó r e wciela się moc plagi, jest obraz wirusa; to jego mitologia w d u ż y m stopniu decyduje o ż y w o ­ ści plagowej metafory A I D S . Badania nad w i r u s o l o g i ą l u d o w ą , czy też p o p u l a r n ą , i nad z w i ą z a n y m i z nią obyczaja­ m i j ę z y k o w y m i w tekstach stricte naukowych wciąż stoją otworem. „ M i m o że o wirusach ogromnie d u ż o rozprawia­ my -pisze Zofia K u r a t o w s k a - i to nie t y l k o my, lekarze, lecz także ludzie innych z a w o d ó w , wiedza o tych dziwnych tworach nie jest zbyt rozpowszechniona. Tak n a p r a w d ę dla zwykłego człowieka (a nawet dla zwykłego lekarza) wirusy p o z o s t a j ą właściwie czymś m i t y c z n y m . " Jeśli sięgniemy, za K u r a t o w s k a , do przytoczonej przez W ł a d y s ł a w a K o p a l i ń ­ skiego etymologii tego pojęcia dowiemy się, iż wirus w j ę z y k u ł a c i ń s k i m o z n a c z a ł j a d , śluz, s m r ó d . „ W późniejszej łacinie virulentia to także ' z a k a ż e n i e ' . W ż a r g o n i e lekarskim przy­ wykliśmy przez słowo 'wirulentny' r o z u m i e ć zjadliwy lub złośliwy z a r a z e k . " W wirusie m o ż n a zatem widzieć s a m ą kwintesencję nieczystości, kwintesencję czegoś z a r a ż a j ą c e g o , kalającego, brudzącego. 23 24 Nawet dzisiaj jeszcze, i to w tekstach naukowych i popu­ larnonaukowych, t r a k t u j ą c y c h o wirusie, posłyszeć m o ż e m y echa starej epidemiologicznej koncepcji Marcusa Terentiusa Varro (116-27 p.n.e.). D l a lepszego zobrazowania idei z a r a ż e n i a p o w o ł a ł on do życia niewidzialne istoty, m a l e ń k i e żyjątka, k t ó r e , niewidoczne dla oka, p r z e d o s t a w a ł y się do organizmu człowieka przez usta i nos. Z a m i e s z k i w a ł y owe istoty, zgodnie z wcześniejszą jeszcze, m i a z m a t y c z n ą teorią Hipokratesa, miejsca nieczyste, wilgotne i bagniste. I trzeba p r z y z n a ć , że nawet nauka, nie m ó w i ą c j u ż o wiedzy ludowej, doskonale p r z e c h o w a ł a tajemniczą a u r ę , o t a c z a j ą c ą owych p o s ł a ń c ó w zarazy. Czytamy na p r z y k ł a d u Kuratowskiej: „ T r z e b a powiedzieć, że są to twory nader dziwne. Nie­ przypadkowo użyte tu z o s t a ł o słowo ' t w o r y ' . Wirusy bo­ wiem nie są k o m ó r k a m i , nie należą ani do świata r o ś l i n n e g o , ani do świata zwierzęcego, j a k na p r z y k ł a d pierwotniaki. Zachodzi pytanie, czy w ogóle m o ż n a je zaliczyć do organiz­ m ó w ż y w y c h ? " K u r a t o w s k a zwróciła tu u w a g ę na szcze­ 2 5 162 g ó l n ą cechę wirusa - na jego m e d i a l n o ś ć . Wirus, pisze też W i k t o r O s i a t y ń s k i , znajduje się d o k ł a d n i e na granicy między t y m , co żywe, i t y m , co m a r t w e . M e d i a c y j n y charakter (nie należą ani do świata r o ś l i n n e g o , ani do zwierzęcego, nie są ani martwe ani żywe) doskonale predystynuje te stworzenia do rangi tajemniczych w y s ł a n n i k ó w z z a ś w i a t ó w . Nie bez przyczyny zatem mitologia popularna przed­ stawia wirusa j a k o „ n a j b a r d z i e j z a ż a r t e g o wroga boskiego stworzenia". Cytowany j u ż wcześniej Lapierre pisze: „ J a k świat ś w i a t e m wirusy - te miniaturowe, ś m i e r c i o n o ś n e cząsteczki unicestwiały więcej ludzi, zwierząt i roślin niż wszystkie klęski naturalne i k o n f l i k t y historyczne razem w z i ę t e . " Przypomina on wręcz k r w i o ż e r c z e g o wampira: „ N i e z d o l n e r o z m n a ż a ć się samodzielnie, p o t r z e b u j ą one do przeżycia w s p ó ł u d z i a ł u k o m ó r e k , k t ó r e a t a k u j ą . K u s i je wszystko, co żyje; ż a d n a k o m ó r k a nie uchroni się przed ich z a c h ł a n n o ś c i ą . " W i r u s o w i A I D S przypisywana jest moc szczególnie p o t ę ż n a i niszcząca (powszechnie nazywa się go „ m o r d e r c ą " ) , co dr. A n t h o n y Fauci, szef a m e r y k a ń s k i e g o Instytutu C h o r ó b Alergicznych i Z a k a ź n y c h wyraził słowa­ m i : „ N i e m o ż n a sobie w y o b r a z i ć bardziej s z a t a ń s k i e g o wirusa niż ten. Atakuje i niszczy właśnie te k o m ó r k i , k t ó r e właściwie powinny c h r o n i ć nas przed w i r u s a m i . " 26 2 7 28 29 Sontag u w a ż a , że jeśli metafora plagi ma jeszcze przy­ szłość, to tylko dzięki pojęciu wirusa. We w s p ó ł c z e s n y m d o ś w i a d c z e n i u świata wirusologiczna metaforyka odgrywa niezwykle i s t o t n ą rolę. Nie t r a c ą c bowiem swej mrocznej tajemnicy, odsłaniają wirusy coraz to nowe szczegóły swego charakteru. O k a z a ł o się, na p r z y k ł a d , że nie są jedynie czynnikiem z a k a ż e n i a ; m o g ą r ó w n i e ż p r z e n o s i ć informację g e n e t y c z n ą . O k a z a ł o się, że p o t r a f i ą m u t o w a ć . Te właśnie cechy sprawiły, że wirusy hojnie użyczają dzisiaj swej metaforyki światu pozamedycznemu, raz jeszcze występując w roli m e d i a t o r ó w . Są d o s k o n a ł y m łącznikiem na p r z y k ł a d p o m i ę d z y ś w i a t e m k o m p u t e r ó w a ś w i a t e m najnowszej i j a k sam wirus zmiennej choroby, wpisując t y m samym A I D S w szeroki kontekst naszej współczesności; n o w y m i treściami, o d w o ł u j ą c y m i się do pojęcia n i e p r z e w i d y w a l n o ś c i , zmienno­ ści, p o d s t ę p n o ś c i w z b o g a c a j ą stare lęki. * * * W r a c a j ą c jeszcze do archaicznej koncepcji zmazy, to o jej o b e c n o ś c i w micie A I D S m o ż e r ó w n i e ż świadczyć fakt, iż niezwykle żywy jest w n i m system w y o b r a ż e ń , z w i ą z a n y c h z s y m b o l i k ą kalającego k o n t a k t u . W nosicieli wirusa H I V demonizm wcielił się w stopniu nie mniejszym niż w nie­ gdysiejsze ofiary d ż u m y i cholery. T r u d n o , zaiste, p r z e k o n a ć s p o ł e c z e ń s t w o , że drogi z a k a ż e n i a są ściśle o k r e ś l o n e , skoro panuje powszechne, g ł ę b o k o zakorzenione przekonanie, iż zarazić się m o ż n a nie t y l k o przez stosunek seksualny czy transfuzję, ale r ó w n i e ż przez przedmioty, d o t k n i ę c i e osoby chorej, s a m ą jej bliskość a nawet spojrzenie. „ N a ulicy coraz niżej s p u s z c z a ł a m głowę. Nie ś m i a ł a m spojrzeć na ludzi, tak j a k b y wzrok m ó g ł ich z a r a z i ć " - m ó w i bohaterka repor­ t a ż u w „ T w o i m Stylu". Rozmaite, naukowe nawet i paranaukowe pisma prześcigają się w wynajdywaniu najmniej p r a w d o p o d o b n y c h d r ó g z a k a ż e n i a . Magazyn „ L a n c e t " w 1986 r o k u o p u b l i k o w a ł na p r z y k ł a d a r t y k u ł , p o ś w i ę c o n y możliwości z a r a ż e n i a przez u ż y w a n i e w s p ó l n e g o p ł y n u do p ł u k a n i a szkieł k o n t a k t o w y c h , a jeszcze inne pismo za­ stanawia się, czy cebula, do k t ó r e j k a p n ę ł a łza chorego kucharza, albo bar s a ł a t k o w y , nad k t ó r y m k i c h n ą ł nosiciel wirusa m o g ą stać się p o w a ż n y m i realnym ź r ó d ł e m zarazy. A c h o c i a ż to nosiciele i chorzy b u d z ą największą grozę, ludzie boją się t a k ż e z m a r ł y c h na A I D S . „ N a trumnie m ł o d e g o człowieka, z m a r ł e g o w z a c h o d n i o b e r l i ń s k i m szpita3 0 �lu i m . Rudolfa Virchowa, jeden z p o s ł u g a c z y z kostnicy n a p i s a ł w i e l k i m i literami A I D S . T r u m n ę przewieziono do m a ł e g o miasteczka w Niemczech Zachodnich, gdzie mieszka matka z m a r ł e g o . N i k t z s ą s i a d ó w nie przyszedł na po­ g r z e b " - czytamy w „ D e r Spiegel". Śmierć „ n a z a r a z ę " zawsze była szczególnie kalająca; rzeczywistość z w i ą z a n a z sacrum zawsze szczególnie niebezpieczna dla p r o f a n ó w . ,,(...) prastare zakazy dziedziczy się j a k c h o r o b ę " - n a p i s a ł , p o w o ł u j ą c się na Freuda, van der Leeuw. Pod na w s k r o ś w s p ó ł c z e s n y m i , racjonalnymi uzasadnieniami nietrudno od­ k r y ć pradawne warstwy m i t u . Na niezwykle i s t o t n ą rzecz zwróciła u w a g ę Sontag: oto czynnikiem d e c y d u j ą c y m o z w i ą z a n y c h z A I D S w y o b r a ż e ­ niach nieczystości jest seks. „ P o j a w i e n i e się nowej epidemii o rozmiarach katastrofy - pisze ona - (...) nie w y s t a r c z y ł o b y moralistom do określenia jej mianem kary bożej. Potrzebne było jeszcze i to, by najczęstszą d r o g ą z a k a ż e n i a był seks." W i n n y m z a ś miejscu Sontag pisze: „ S e k s u a l n y s p o s ó b transmisji choroby, u w a ż a n e j przez większość ludzi za nieszczęście, ściągane na siebie dobrowolnie, o s ą d z a n y jest 0 wiele surowiej niż inne drogi z a k a ż e n i a ; t y m bardziej, że A I D S u w a ż a n y jest za c h o r o b ę , z w i ą z a n ą nie t y l k o z eks­ cesami seksualnymi, ale r ó w n i e ż z ich perwersyjnym charak­ terem. (...) Z a r a ż e n i e się c h o r o b ą na drodze s t o s u n k ó w seksualnych u w a ż a n e jest za bardziej dobrowolne, a zatem zasługujące na większe p o t ę p i e n i e . (...) Z a k a ź n e choroby, zawinione przez seks, zawsze w y w o ł u j ą o b a w ę dużej z a r a ź ­ liwości i dziwaczne fantazje na temat transmisji choroby w miejscach publicznych d r o g ą p o z a p ł c i o w ą . " Przypom­ nijmy: płyn do p ł u k a n i a szkieł k o n t a k t o w y c h , łza kucharz na krojonej przez niego cebuli... Sontag u w a ż a , że te właśnie cechy w y r a ź n i e łączą A I D S z syfilisem, Tadeusz K o m e n d a n t z a ś , k t ó r y o podobnych sprawach pisze na ł a m a c h „ T w ó r c z o ś c i " , u w a ż a A I D S za pierwszą w dziejach c h o r o b ę , w obrazie której seks tak w y r a ź n i e skojarzony jest ze śmiercią - w e d ł u g niego nawet syfilis nie m i a ł tak mocnej k o n o t a c j i . I c h rozumowanie celnie wydobywa d o m i n u j ą c y w z m i t y z o w a n y m wizerunku A I D S m o t y w skalania seksualnego. Ponownie o d w o ł u j e m y się do r o z w a ż a ń Paula Ricoeura. Pisze on: „ U d e r z a j ą c e jest, j a k ą d o n i o s ł o ś ć i p o w a g ę przypi­ suje się w e k o n o m i i zmazy ł a m a n i u z a k a z ó w o charakterze seksualnym: zakaz kazirodztwa, sodomii, usuwania p ł o d u , s t o s u n k ó w p ł c i o w y c h w czasie a nieraz w miejscu zabronio­ n y m jest tak fundamentalny, że nic lepiej nie charakteryzuje systemu zmazy, j a k to rozdęcie spraw seksualnych tak dalece, że w s p ó l n i c t w o zadzierzgnięte między seksualnością a z m a z ą wydaje się istnieć od n i e p a m i ę t n y c h c z a s ó w . " Skalanie seksualne pojmowane jest przy t y m j a k o nieczys­ tość najwyższego stopnia, w pewnym sensie nieczystość wzorcowa, podobnie zresztą j a k skalanie wskutek zetknięcia z p r z e l a n ą w czasie z a b ó j s t w a k r w i ą , k t ó r e t a k ż e wcześniejsze jest od wszelkiej etyki, sięgając korzeniami do archaicznej koncepcji zmazy. W tych właśnie d w ó c h rodzajach s k a l a ń w najwyraźniejszej formie uwidacznia się pierwotny, d o s ł o w ­ ny, fizyczny charakter nieczystości. „ P o r ó w n a n i e między stosunkami seksualnymi a z a b ó j s t w e m jest oparte na tej samej grze o b r a z ó w : w obu przypadkach nieczystość wiąże się z o b e c n o ś c i ą 'czegoś' materialnego, co się przenosi przez k o n t a k t i z a r a ż e n i e . " W centrum tego symbolizmu znaj­ dują się sperma i krew - dwie wydzieliny, k t ó r e o d g r y w a j ą najistotniejszą rolę t a k ż e w przekazywaniu wirusa H I V 1 w m i t o l o g i i zarazy. Oto nasienie, sperma - d a j ą c e życie, lecz teraz niebezpiecz­ ne, kalające, niosące śmierć. O t o krew - symbol oczysz­ czenia, ofiary i odkupienia, ale także wojny, morderstwa 31 3 2 33 3 4 35 3 6 3 7 i p o ż y w i e n i a z m a r ł y c h . U k r y t a w ciele w y o b r a ż a siedlisko życia i duszy, wylana na z e w n ą t r z - śmierć. „ L e ż a ł , moja miłość i m ó j m ą ż , leżał w swojej k r w i , w tej niebezpiecznej, czerwonej k r w i , oznaczającej życie i śmierć i bardzo p o w o l i u m i e r a ł " - m ó w i Josef w swojej autobiograficznej książce Przekwitający mak. AIDS - ostatnie miesiące pewnej miłości. M i a r ą symbolicznej mocy A I D S m o ż e b y ć właśnie ta jego z d o l n o ś ć p r z y w o ł y w a n i a archaicznych s e n s ó w o b r a z ó w , w k t ó r y c h objawia się w s p o s ó b najpełniejszy cała ich a n t y n o m i c z n o ś ć . T o , co zazwyczaj oznacza życie - krew czy wydzieliny seksualne - teraz, w k o n t e k ś c i e plagi A I D S , stało się t a k ż e (jak przyjęło się j u ż m ó w i ć ) „ d a r e m ś m i e r c i " , p r z y p o m i n a j ą c w ten s p o s ó b o swej prawdziwej, ambiwalent­ nej naturze. I s t o t ę nieczystości najpełniej odsłaniają ryty oczyszczenia, k t ó r e dziś nawet, pod m a s k ą racjonalnych d z i a ł a ń sanitar­ nych, kryją zachowania o charakterze w y r a ź n i e magicznym. W ł a ś n i e w ich świetle najjaśniej w i d a ć , iż materialna nieczys­ tość spermy i k r w i jest jednak także nieczystością symbolicz­ ną; że k a ż d a zmaza, j a k pisał Ricoeur, jest zawsze c z y m ś więcej niż t y l k o p l a m ą - jest p l a m ą s y m b o l i c z n ą . Aspekt czysto fizyczny, materialny n i e o d ł ą c z n y jest w tych wyob­ r a ż e n i a c h od aspektu duchowego, moralnego, etycznego. „ P r z e d s t a w i e n i e zmazy utrzymuje się w światłocieniu quasi-fizycznego z a k a ż e n i a , k t ó r e zbliża się do quasi-moralnej niegodziwości. Ta d w u z n a c z n o ś ć nie jest w y r a ż o ­ na p o j ę c i o w o , lecz jest p r z e ż y w a n a w s p o s ó b intencjonalny poprzez na poły fizyczny, na poły z a ś etyczny lęk p r z y n a l e ż ­ ny przedstawieniom nieczystości. Jeśli jednak symbolicznej struktury zmazy nie oddaje ani refleksja, ani przedstawienie, to przynajmniej jest ona obec­ na w działaniu; m o ż n a j ą u c h w y c i ć w o b r z ę d a c h oczysz­ czających i od a k t u u s u w a j ą c e g o przejść do 'rzeczy' u s u n i ę ­ tej." W przytaczanych przez Paula Farmera wierzeniach na temat r o z n o s z ą c y c h z a r a z ę H a i t a ń c z y k ó w pojęcie nieczysto­ ści, oznaczające z a r a ż o n ą , i m p o r t o w a n ą do S t a n ó w haitariską krew w rzeczywistości od samego p o c z ą t k u o d n o s i ł o się t a k ż e do kalającej „ h a i t a ń s k o ś c i " w ogóle j a k o ź r ó d ł a zarazy: pod h a s ł e m oczyszczenia b a n k ó w k r w i czytelne jest 0 wiele głębsze pragnienie oczyszczenia świata ze s k a ż o n e j populacji. A ci, k t ó r z y w G ł o s k o w i e , Laskach czy Józefowie krzyczeli, że nie c h c ą u siebie tej „ludzkiej p a d l i n y " , k t ó r z y grozili podpaleniem, czy nie sięgali p o d ś w i a d o m i e do tych samych starych p o k ł a d ó w wierzeniowych, w myśl k t ó r y c h bliskość śmierci - zwłaszcza „ t a k i e j " śmierci - kala? D o wizji oczyszczającego palenia, topienia, w y w o ż e n i a zarazy, izo­ lowania jej - j e ś l i musi istnieć, niech istnieje, ale tylko gdzieś bardzo daleko? Jak głosiło stare epidemiologiczne z a r z ą d z e ­ nie: „ w tak w y k r o j o n y m polu 'zgnilizna winna ustalić się 1 w y c z e r p a ć s w ą m o c ' . . . " „ W ten s p o s ó b symbolika ob­ r z ę d ó w u s u w a j ą c y c h ujawnia w s p o s ó b praktyczny u k r y t y symbolizm, zawarty w przedstawieniu s k a ż e n i a . " Skalanie, pisze Ricoeur, nie istnieje w s p o s ó b absolutny, niezależny od ludzkiej percepcji. Powstaje w kręgu ustana­ wiającego je prawa, w y p o w i a d a j ą c y c h je słów, oceniających spojrzeń. T o słowa i spojrzenia k a ż ą czuć się s k a l a n ą bohaterce cytowanego r e p o r t a ż u . T o określenie „ p a d l i n a " zamyka nosicieli wirusa w k r ę g u symboliki nieczystości i k a ż e o d p r a w i a ć ryty oczyszczenia. D a l e k i m p o g ł o s e m tych starych spraw m o g ą b y ć r o z w a ż a n i a tych specjalistów od p r o f i l a k t y k i A l DS, k t ó r z y u w a ż a j ą , że „wiele n i e p o r o z u m i e ń wynika z nieprecyzyjności powszechnie u ż y w a n e g o j ę z y k a . Za największe n a d u ż y c i e uznano określenie ' d ż u m a X X wieku', co sugeruje - w niezgodzie z faktami - że A I D S działa j a k średniowieczny p o m ó r , przed k t ó r y m nie ma ż a d n e g o 3 8 3 9 40 4 1 163 �r a t u n k u . Z pomorem kojarzy się ' z a r a ż e n i e ' , więc specjaliści sugerują u ż y w a n i e t e r m i n u ' z a k a ż e n i e ' . " T r u d n o m i e ć jednak nadzieję na s z y b k ą z m i a n ę j ę z y k a , a t y m bardziej kryjącej się za n i m wizji ś w i a t a ; zwłaszcza, że religijne i etymologiczne rdzenie „ z a r a ż e n i a " i „ z a k a ż e n i a " w y d a j ą się n i e p o k o j ą c o podobne, jeśli nie wręcz t o ż s a m e . . . W k r ę g u w y o b r a ż e n i a zmazy nieczystości mieści się r ó w ­ nież stara epidemiologiczna teoria Hipokratesa, zgodnie z k t ó r ą siedliskiem choroby są miejsca bagienne i wodniste, z k t ó r y c h u n o s z ą się zanieczyszczające a t m o s f e r ę gnilne opary-miazmaty. Hipoteza ta, p o m i m o o d k r y ć K o c h a , Pas­ teura i całej późniejszej medycyny p r z e t r w a ł a jednak do dzisiaj. W literaturze pięknej a t a k ż e tradycji ludowej napotykamy często na utrzymane w aurze d ż d ż u , wilgoci i m g ł y opisy „ m o r o w e j k r a i n y " . Teoria Hipokratesa prze­ c h o w a ł a się r ó w n i e ż , j a k to błyskotliwie w y k a z a ł a S o n t a g , w t a k i m c h o ć b y , charakterystycznym dla X I X wieku, ale ż y w y m przecież i współcześnie potocznym w y o b r a ż e n i u choroby, k t ó r e jej opis - stan organicznego r o z k ł a d u - cał­ kowicie u t o ż s a m i a z p r z y c z y n ą : nieczystą, p e ł n ą w y z i e w ó w a t m o s f e r ą . Pojęcie nieczystości, gnicia, r o z k ł a d u sięga t u z jednej strony t y p o w o miejskich scenerii ś m i e t n i k ó w , cuch­ n ą c y c h k a n a ł ó w , wilgotnych izb oraz z a g r a ż a j ą c y c h swą bliskością cmentarzy, z drugiej zaś - fizycznego r o z k ł a d u ciała chorej osoby (teoria miazmy szczególnie t r w a ł a wydaje się b y ć w w y j a ś n i a n i u etiologii gruźlicy). Tak oto, w i m a g i n a r i u m choroby, stara idea „ s o l i d a r n o ś c i kosmobiologicznej", j a k nazywa Mircea Eliade owe magicz­ ne nici sympatii łączące człowieka z o t a c z a j ą c y m go ś w i a t e m , z n a l a z ł a przewrotny s p o s ó b , by bezpiecznie d o t r w a ć do naszych c z a s ó w . 1 nie t y l k o d o t r w a ć , ale t a k ż e w z b o g a c i ć c h o r o b ę o w y m i a r moralny. Bo t r u d n o zaprzeczyć, że ó w ciąg skojarzeń obejmuje współcześnie t a k ż e m e t a f o r ę zgniliz­ ny w e w n ę t r z n e j , zepsucia moralnego, k t ó r y c h d o s k o n a ł y m odzwierciedleniem staje sę degeneracja fizyczna. „ Ś r e d n i o ­ wiecze m i a ł o d ż u m ę - w y g a s ł a ona dopiero wtedy, kiedy z a c z ę t o masowo b u d o w a ć domy z kamienia i szczura domowego na d u ż y c h obszarach w y p a r ł szczur w ę d r o w n y . Ostatnie stulecie b y ł o stuleciem cholery - brutalny kapita­ lizm rodem z Manchesteru wtłaczał proletariuszy do j a k najmniejszych p o m i e s z c z e ń , l e k c e w a ż ą c wszelkie zasady higieny. A teraz właśnie A I D S , albowiem A I D S (...) ujawnia całe zepsucie w s p ó ł c z e s n e g o s p o ł e c z e ń s t w a " - czytamy w c y t o w a n y m j u ż artykule w „ D e r Spiegel". W rozumowa­ niu t y m z ł a t w o ś c i ą rozpoznajemy dzisiejszą, zmodyfikowa­ n ą wersję starej teorii miazmy, z charakterystycznym dla niej zacieraniem granicy p o m i ę d z y ś w i a t e m z e w n ę t r z n y m i we­ w n ę t r z n y m , p o m i ę d z y fizyką i fizjologią a m o r a l n o ś c i ą , p o m i ę d z y p r z y c z y n ą i skutkiem choroby. Jednostka roztapia się w społeczeństwie, mikrokosmos p r z e g l ą d a się w m a k r o kosmosie. I na o d w r ó t : w c h o r y m człowieku świat rozpoz­ naje swoje największe b o l ą c z k i , dostrzega swój upadek. C z ł o w i e k i świat, obraz zepsucia moralnego i o d r a ż a j ą c e j , fizycznej degeneracji całego organizmu stają się dla siebie nawzajem przejrzystym lustrem. A p o w s t a ł e w n i m odbicie urasta w potocznej ś w i a d o m o ś c i do rangi metafory aktualnej ludzkiej kondycji. H a m b u r s k i profesor higieny, Stefan W i n ­ kle, wyraził to przeświadczenie s ł o w a m i : „ k a ż d e społeczeń­ stwo ma takie zarazy, na jakie z a s ł u g u j e . " Bowiem r o z k ł a d i gnicie m a j ą t u w y m i a r tyleż d o s ł o w n y co symboliczny, sięgający najgłębszego w n ę t r z a człowieka i świata, ich relacji z sacrum. Są stygmatem, znakiem, p i ę t n e m choroby, symbolem z e p s u c i a - ale symbolem p e ł n y m ambiwalencji. Śmierć na A I D S , ta powolna, po­ s t ę p u j ą c a degeneracja całego organizmu, włącznie z w ł a d z a ­ m i psychicznymi i u m y s ł o w y m i , przywodzi na myśl przed4 2 43 44 45 164 i stawienia średniowiecznej sztuki macabre; taki też jest jej k u l t u r o w y wizerunek. „ W i e l u p a c j e n t ó w traci k o n t r o l ę nad u m y s ł e m i ciałem - czytamy u A n t o n i o - aż do n i e m o ż n o ś c i panowania nad funkcjami fizjologicznymi, kiedy wirus roz­ wija się w ich u k ł a d z i e n e r w o w y m . Dramatycznie c h u d n ą i s ł a b n ą . W i e l u traci w z r o k . N i e m o ż l i w y do u ś m i e r z e n i a , straszliwy b ó l zmienia ich życie w m ę c z e r n i ę . " A m e r y k a ń ­ ski socjolog, A n t h o n y C o x o n , pisał: „Jest to śmierć wczesna i to tak p o t w o r n a i bolesna, że przerasta to najbardziej ponure w y o b r a ż e n i a ś r e d n i o w i e c z n e g o p i e k ł a . " A O s i a t y ń ­ ski: „ A m e r y k a n i e się b o j ą . A l e t r u d n o i m się dziwić. M a j ą się czego b a ć . Bo przecież umiera się w b ó l a c h , powoli, ze stopniowym zjadaniem organizmu przez drobnoustroje. Czasem umiera się ze straszliwym uczuciem zimna, przy stałej utracie wagi i sił, gdy j e d y n y m i c z y n n o ś c i a m i , do j a k i c h zdolny jest organizm, są biegunka i w y m i o t y . C z ę s t o umiera­ j ą c idiocieje się, gdy p o s t ę p u j e utrata p a m i ę c i , śmierć atako­ wanych przez wirusa k o m ó r e k , nieodwracalna demencja m ó z g u . " N i c dziwnego, że pewna nie b a w i ą c a się w subtel­ ności a m e r y k a ń s k a gazeta n a z w a ł a chorych na A I D S , obrazowo i wymownie, „ n i e b o s z c z y k a m i na u r l o p i e " . W t y m r o z k ł a d z i e ciała uczestniczy t a k ż e twarz; twarz k t ó r a , na r ó w n i z ciałem, odbija kolejne etapy degeneracji całego organizmu aż do jego ostatecznego upadku. M o ż e nawet więcej: skupia w sobie całą u d r ę k ę konania. Susan Sontag z tego właśnie względu zalicza A I D S , obok t r ą d u i syfilisu, do c h o r ó b najstraszniejszych; w p e w n y m sensie ostatecznych. T a k i c h , k t ó r e z n o s z ą f u n d a m e n t a l n ą , zakorze­ n i o n ą r ó w n i e ż w chrześcijańskiej tradycji ikonograficznej opozycję p o m i ę d z y t w a r z ą i ciałem. W cierpieniach świętych twarz nigdy nie bierze u d z i a ł u , cierpi t y l k o w Pasji Chrystusa, i to cierpienie uwidocznione na obliczu jest symbolem najwyższego cierpienia człowieka. Poprzez cierpienie twarzy tajemnica konania na A I D S d o t y k a w j a k i ś paradoksalny s p o s ó b tajemnicy konania na K r z y ż u - przybliża je, ak­ tualizuje, odtwarza; w z a l u d n i a j ą c y c h ulice miast skulonych, ż e b r z ą c y c h postaciach dostrzec pozwala w y o b r a ż e n i a jakiejś współczesnej, XX-wiecznej Pasji. W y o b r a ż e n i a k t ó r e , po­ przez całą d e g r a d u j ą c ą fizyczność choroby i s a m o t n o ś ć umierania p r o w a d z i ć nas m o g ą t a k ż e w s t r o n ę symboliki Odkupienia. Czy t a k ą śmierć m o ż n a zestetyzować? - pyta w artykule AIDS i esteta U m b e r t o Eco. Czy śmierć na A I D S ma szansę b y ć wzniosła, patetyczna i romantyczna? Czy m o ż e b u d z i ć t ę s k n o t ę j a k gruźlica i j a k syfilis, g ł ę b o k o , wstydliwie skrywane marzenia? Sontag daje o d p o w i e d ź zdecydowanie o d m o w n ą . A I D S , tak j a k rak, nie dopuszcza możliwości jakiejkolwiek romantyzacji śmierci, gdyż jest ona po prostu zbyt bliska. I - tak j a k rak - stał się m o d e l o w y m p r z y k ł a d e m poczucie beznadziej­ ności i klęski. A jednak m o ż e m y p r z y p u s z c z a ć , że nadzieja jest dla ludzi c z y m ś na tyle cennym, że t r u d n o będzie p o g o d z i ć się z pochowaniem jej wraz z m i l i o n a m i z m a r ł y c h . Być m o ż e dla pełnej mityzacji - romantyzacji, sentymentalizacji - A I D S potrzeba t y l k o t r o c h ę więcej czasu, tak, b y ś m y nauczyli się z n i m żyć, b y ś m y c h o ć t r o c h ę go oswoili. Nieco podobnie myśli Eco. W e d ł u g niego wszystkim wielkim, symbolicznym c h o r o b o m t o w a r z y s z y ł a zawsze ro­ mantyczna dialektyka człowieka moralnego i człowieka estetycznego. „ K i e d y w i e l k i m i z a g r o ż e n i a m i były gruźlica i syfilis, mieliśmy d w a wzorce zachowania. Z jednej strony wzorzec, k t ó r y nazwiemy w i k t o r i a ń s k i m , z m ę ż e m surowym, p r u d e r y j n ą ż o n ą , w y k l ę c i e m c u d z o ł ó s t w a , rozwiązłością t r a k t o w a n ą j a k o degeneracja, a homoseksualizmem, biseksualizmem czy obojnactwem j a k o tabu. A l e obok tego r o z w i n ą ł się wzorzec estetyczny. N i e t y k o j a k o wzorzec życia 4 6 4 7 4 8 49 �nieuregulowanego, p o ł ą c z o n e g o ściśle z geniuszem, ale wręcz j a k o t r i u m f choroby j a k o t w ó r c z e g o b o d ź c a . " A I D S w z n a c z ą c y s p o s ó b nawiązuje z a r ó w n o do m i t o l o g i i syfilisu j a k też do m i t o l o g i i gruźlicy. Jest, j a k ten pierwszy, c h o r o b ą miłości, podobnie do tej drugiej zaś wyniszcza organizm wskutek b r a k u powściągliwości (bo trzeba t u z a z n a c z y ć , że wykreowane w o k ó ł gruźlicy fantazmaty łączą się z t a k i m właśnie jej w y o b r a ż e n i e m : j a k o choroby, ob­ darzającej jej nosiciela nadnaturalnym darem uwodzenia, choroby seksualnego nieumiarkowania i g o r ą c z k o w e j , de­ strukcyjnej euforii). Pojawił się na scenie w przestrzeni opuszczonej przez te choroby, w przestrzeni seksualnej swobody, w scenerii rockowego koncertu z jego biseksualnym, androgynicznym i d e a ł e m piękności. Co będzie dalej? Czy zwycięży człowiek moralny, solidny, wierny i monogamiczny partner, czy też raczej odziedziczy A I D S , po gruźlicy i syfilisie, miejsce twórczej choroby, choroby celeb­ rowanej j a k o warunek estetyki i zarazem estetyczny kanon? We wzorzec życia estetycznego rozwinęły się j u ż przecież, r ó w n o l e g ł e do A I D S , neurozy, narkomania i homosek­ sualizm - r ó ż n e formy t w ó r c z e g o cierpienia, z w i ą z a n e g o z trudnym wyborem i społecznym napiętnowaniem. ,,Aura tajemniczości i niezwykłości, o t a c z a j ą c a p o r a ż e n i e p o s t ę p u ­ j ą c e , p o w o l i przechodzi na zaburzenia psychiczne, w y s t ę p u ­ j ą c e w przebiegu A I D S - u w a ż a Tadeusz Nasierowski. - O ile s z a l e ń s t w o F. Nietzschego, G.de Maupassanta i wielu innych t w ó r c ó w chorych na p o r a ż e n i e p o s t ę p u j ą c e jest j u ż t y l k o h i s t o r i ą , to śmierć chorych na A I D S , Foucaulta i M e r cury'ego, której byliśmy ś w i a d k a m i , jest wciąż ż y w y m wspomnieniem, w n o s z ą c y m w życie wielu o s ó b uczucie metafizycznego n i e p o k o j u . " Rak nie wybiera, pisze Eco, zatem rak z tego c h o ć b y w z g l ę d u nie m o ż e b y ć p r z y k ł a d e m choroby estetycznej. Co do A I D S z a ś , to „ c h o r o b a wynika­ j ą c a z rozpasania jest w y b o r e m , a zatem ma wszelkie tytuły, aby s y m b o l i z o w a ć stan b o h a t e r s k i . " W ł o s k i filozof przewi­ duje więc jednak p o w r ó t do romantycznej dialektyki p o m i ę ­ dzy człowiekiem m o r a l n y m i człowiekiem estetycznym; co więcej przewiduje - prędzej czy później - narodziny sztuki, k t ó r ą ó w widoczny na obliczu „ b r a k o d p o r n o ś c i " podniesie do rangi symboli i uczyni swym centralnym przedstawieniem - w n i o s ł y m i tragicznym. Tutaj uczynić musimy pewne zastrzeżenie, m a j ą c na względzie to, co powiedziane z o s t a ł o wcześniej. Eco m ó g ł pisać, że A I D S jest c h o r o b ą w y n i k a j ą c ą z rozpasania, c h o r o b ą , o k t ó r ą trzeba się p o s t a r a ć , c h o r o b ą , k t ó r ą się wybiera i k t ó r a wybiera bo, j a k j u ż wiemy, przez długi czas w potocznej ś w i a d o m o ś c i u t r z y m y w a ł o się takie właśnie przekonanie. O t y m , że - j a k w przypadku klasycznych plag - jest to klęska, k t ó r a d o t k n ą ć m o ż e k a ż d e g o z nas dowie­ dziano się stosunkowo p ó ź n o i w ó w c z a s dopiero do m i t o ­ logii w y b o r u doszedł temat nowy, c h o ć j e d n o c z e ś n i e stary j a k sama plaga: temat p o w s z e c h n o ś c i śmierci, jej absurdalnej p r z y p a d k o w o ś c i . Bo A I D S jest j a k wirus: ciągle mutuje i w jego micie w y r a ź n i e dostrzec m o ż e m y kolejne etapy krystalizacji albo też, m ó w i ą c inaczej, r ó ż n e , n a k ł a d a j ą c e się na siebie warstwy. Pierwsza, najwcześniejsza m ó w i , że choru­ j ą t y l k o w i n n i , obcy, grzeszni - t u w y b ó r r ó w n o z n a c z n y jest z o s ą d e m . N a s t ę p n a , gdy u ś w i a d o m i o n o sobie, że c h o r u j ą t a k ż e „ b o g o w i e " o d s ł a n i a całą a m b i w a l e n c j ę skalania; wre­ szcie trzecia, ostatnia uwrażliwia na fakt, że w rzeczywistości zaraza d o t y k a wszystkich bez w y j ą t k u . I w tej chwili najciekawsze jest chyba to, czy k t ó r a ś z nich o k a ż e się najtrwalsza i wyciśnie na micie najwyraźniejsze p i ę t n o . O t y m , że p o m i m o wszystko śmierć na A I D S m o ż e p r e t e n d o w a ć do miana romantycznej śmierci z miłości, a sam A I D S do miana choroby miłości, choroby n a m i ę t n o ś c i 5 0 51 52 przekonuje nas bogata j u ż , p o w s t a ł a na ten temat literatura i filmy ( c h o ć b y tak głośne ostatnio Dzikie noce C. Collarda). P o s ł u c h a j m y raz jeszcze w y z n a ń Josefa, o p ł a k u j ą c e g o swoje­ go z m a r ł e g o w wieku 32 lat kochanka: „ T e r a z nie żyjesz, jesteś c a ł k i e m m a r t w y . A j a sam, zupełnie sam na świecie. M ó j m ą ż , moja miłość nie żyje. M i n ę ł o , s k o ń c z y ł o się. Leżysz tu m a r t w y w swojej k r w i , j a k p r z e k w i t a j ą c y mak. Kwitłeś intensywnie i cudownie. Teraz leżysz, z m a r ł y m ł o d o , we k r w i , j a k mak, k t ó r y umiera zaraz po osiągnięciu szczytu swojej u r o d y . " „ P r z e k w i t a j ą c y mak"... metafora, k t ó r a c o ś nam przypo­ mina. C h o ć b y ten wiersz z p o c z ą t k ó w X V I I wieku: Jako kwiat z ziemi idzie, a p o t y m z a ś starty Bywa od bestyj niemych i j a k nic p o ż a r t y . Tak też c z ł o w i e k k w i a t p i ę k n y , gdy we świat w y n i k a Bywa zgniecion od śmierci, by nic tedyż w z n i k a . A l b o też inne, barokowe skojarzenia człowieka z cieniem na wodzie, b a ń k ą z piany, dymem i r o z w i a n y m na niebie o b ł o k i e m . Oczywiście, w przypadku A I D S metafory te m o g ą o d n o s i ć się t y l k o do k r ó t k o ś c i życia, a nie nagłości k o ń c z ą c e j je śmierci. A l e też trzeba p o d k r e ś l i ć , że życie to jest k r ó t k i e na m i a r ę rzadko od d z i e s i ą t k ó w lat s p o t y k a n ą . T a k m ł o d a śmierć r ó w n i e ż sprzyja wytworzeniu się w o k ó ł niej tragicz­ nej, bohaterskiej aury. „ K w i t ł e ś intensywnie i cudownie": k r ó t k i e , frenetyczne, s a m o s p a l a j ą c e się życie i długie umiera­ nie. Śmierć jest t u logiczną, oczywistą i n i e u b ł a g a n ą konsek­ wencją życia. Jak u Erazma z Rotterdamu: „ t a k a będzie śmierć, jakie było nasze życie". I c h o ć kwitnie ars bene vivendi, c h o ć wielu lekarzy, m o r a l i s t ó w i t e o l o g ó w n a w o ł u j e do dobrego, cnotliwego, umiarkowanego życia, mitologia A I D S koncentruje się w dużej mierze w o k ó ł czegoś, co m o g l i b y ś m y n a z w a ć etosem m ł o d e j , s a m o b ó j c z e j śmierci, etosem cierpienia i tragicznej śmierci z w y b o r u . Jak w łaź­ niach San Francisco: „ a n o n i m o w y romans ze śmiercią, rosyjska r u l e t k a " . Intelektualnymi ś r o d o w i s k a m i Francji i S t a n ó w w s t r z ą s ­ nęła nie tyle śmierć na A I D S M i c h e l a Foucault, k t ó r y nigdy przecież nie u k r y w a ł swego homoseksualizmu, ile trzy wyda­ ne na jego temat książki. A u t o r jednej z nich, pod znamien­ n y m t y t u ł e m The Passion of Michel Foucault, James M i l l e r w y w o ł a ł b u r z ę podejrzeniem, iż jego bohater, ś w i a d o m swej choroby, r ó w n i e ś w i a d o m i e z a r a ż a ł innych. W pewien s p o s ó b potwierdza to tytuł drugiej książki - powieściowej, zbeletryzowanej wersji ostatnich miesięcy życia filozofa - Do przyjaciela, który nie uratował mi życia Herve Guiberta. I c h zdaniem Foucault był w y z n a w c ą takiego właśnie etosu - etosu, k t ó r y z a o w o c o w a ł zupełnie n o w y m rodzajem w s p ó l ­ noty: „ t o czyhające na k a ż d y m k r o k u n i e b e z p i e c z e ń s t w o s t w o r z y ł o nowe powinowactwa, n o w ą czułość, n o w ą solidar­ n o ś ć - czytamy u Guiberta. - Wcześniej wszystko o d b y w a ł o się w milczeniu, teraz ze s o b ą rozmawiamy. Wszyscy dosko­ nale wiemy, po co przychodzimy do ł a ź n i . " Jak na starych m a l o w i d ł a c h , przedstawiających m o t y w T a ń c a Śmierci zmarli tańczą t u z jeszcze żywymi, k t ó r z y zdecydowali się na to zupełnie ś w i a d o m i e , powodowani o w ą tragiczną solidarnością, o w y m poczuciem powinowactwa i czułością. Jak Bergmanowski Rycerz podejmują ryzyko gry. Ale w bogatym (już) imaginarium A I D S napotykamy także na inne, bardziej do klasycznych zbliżone T a ń c e Śmierci; T a ń c e , wyrażające tę ostatnią, najpóźniejszą w a r s t w ę m i t u A I D S , w k t ó r y c h b i o r ą udział wszyscy, niezależnie od swej woli, trybu życia, m o r a l n o ś c i , zawodu, bogactwa i wieku. Ta śmierć nie przyjmuje ż a d n y c h ł a p ó w e k , nie zna klaso­ wych u p r z e d z e ń , niweczy wszelką k a s t o w o ś ć . Nie uznaje też granic geograficznych. Taneczny k o r o w ó d łączy ze s o b ą ludzi r ó ż n y c h n a r o d o w o ś c i , k r a j ó w , k o n t y n e n t ó w . Bo A I D S 5 3 5 4 5 5 5 6 165 �jest w p e w n y m sensie o d p o w i e d z i ą na w s p ó ł c z e s n ą k o n d y c j ę c z ł o w i e k a , k t ó r e g o Z y g m u n t B a u m a n nader trafnie n a z w a ł włóczęgą, w a g a b u n d ą , t u r y s t ą . towarzyszem tych 5 7 wędrówek. A I D S stał się n i e o d ł ą c z n y m Towarzyszy afrykańskim mnienia by z a b a w i ć się w d e t e k t y w ó w , ś l e d z ą c y c h p r z e s z ł o ś ć w ł a s n ą i partnera i o d t w o r z y ć k s z t a ł t tej swoistej, niechcianej w s p ó l n o t y . T o wszystko, p o m n o ż o n e przez w i a r ę w niebez­ pieczny, demoniczny w r ę c z charakter c h o r y c h r o d z i tak p r z e m y t n i k o m , w ę d r u j ą c y m o d burdelu do burdelu i amery­ dobrze z d a w n y c h c z a s ó w znane podania o ludziach, k t ó r z y k a ń s k i m biznesmenom, p o d r ó ż u j ą c y m o d h o t e l u do hotelu. n o s z ą c w sobie ś m i e r ć s t a r a j ą się z a r a z i ć j a k najwięcej o s ó b . T w o r z y n o w ą w s p ó l n o t ę - w s p ó l n o t ę l u d z i , k t ó r z y wcale nie N i c z y m S z k a r ł a t n a Ś m i e r ć z o p o w i a d a n i a Edgara A l l a n a m u s z ą b y ć jej ś w i a d o m i : łączy ich wirus. Seks, pisze Susan Р о е w d z i e r a j ą się u k r a d k i e m do cudzego d o m u i życia. N i k t Sontag „ n i e m o ż e b y ć j u ż dłużej u w a ż a n y za s p r a w ę dwojga nie m o ż e j u ż c z u ć się bezpieczny. Stare lęki z n a l a z ł y ludzi; jest to ł a ń c u c h , sięgający w p r z e s z ł o ś ć ł a ń c u c h trans­ d o s k o n a ł e , w s p ó ł c z e s n e wcielenie. „ T u i ó w d z i e słyszy się 5 8 m i s j i " . A nosicielka M a r y Fisher dodaje: „Chciałabym, swe chorych, k t ó r z y m ó w i ą : ' S k o r o j u ż m a m u m r z e ć , z a b i o r ę ze aby kobiety, ś p i ą c z m ę ż c z y z n ą z d a ł y sobie s p r a w ę , że są s o b ą t y l u ludzi, i l u t y l k o m o g ę ' " w ł ó ż k u nie t y l k o z k i m ś , k o g o dobrze z n a j ą . A l e r ó w n i e ż ze c h o ć r ó w n i e dobrze m ó g ł b y n a p i s a ć to k t ó r y k o l w i e k z k r o n i ­ wszystkim, co z d a r z y ł o m u się w życiu. Z w ł a s z c z a w c i ą g u karzy dawnych plag: Defoe, Pepys albo Boccaccio. A ostatnich dziesięciu l a t . " 5 9 6 0 - czytamy u Antonio, Ph. Boggio w a r t y k u l e p o ś w i ę c o n y m A I D S w Kinszasie przyta­ T a k . A I D S n i e k t ó r y c h wybiera, i n n i j e d n a k stają się jego cza h i s t o r i ę pewnego w y s o k o postawionego u r z ę d n i k a , k t ó ­ o f i a r ą w s p o s ó b absurdalny i p r z y p a d k o w y . Jesteś po p r o s t u r y , u m i e r a j ą c , z o s t a w i ł w testamencie nazwiska wszystkich j e d n y m z ogniw d ł u g i e g o ł a ń c u c h a - z a m ę ż n y c h kobiet, ś w i a d o m i e przez niego z a r a ż o n y c h . „ R o ­ właśnie figura to wszystko. T a k a coraz głębiej zakorzenia się w potocznej w y o b r a ź n i . Sprzyjają temu r ó w n i e ż liczne z a c h ę t y i napo­ zumiesz - o p o w i a d a śmiejąc się ' l o n d y n k a " - nie c h c i a ł sam s c h o d z i ć z pola w a l k i . " 6 1 P R Z Y P I S Y 1 „Newsweek" z dn. 2 I 1983, s. 21 Umrzeć nim zaświta poranek, „Der Spiegel", 23 I X 1985, cytuję za: AIDS - Fakty, opinie, prognozy (Wybór artykułów publicystycznych), Warszawa 1987, s. 2 G . Antonio, AIDS-zmowa milczenia, przel. J . Szacki, Gdańsk 1993, s. 110 Informacje uzyskane w trakcie badań terenowych prowadzonych przez mgr K . Łozińską we wrześniu 1989 roku. Przepowiednie Jasnowidza z Ameryki Północnej, broszura otrzymana od informatorów w trakcie powyższych badań. Por. L . R . Leichter, Epidemia, przet. A. Frąckiewicz, Warszawa 1993 O starej koncepcji zja jako zmazy w wyobrażenich zarazy i plagi pisałam w artykule: Filmowy język plagi: „Siódma pieczęć" I. Bergmana, „Śmierć w Wenecji" L . Viscontiego, „Nosferatu" W. Herzoga, który ukazać ma się w pracy zbiorowej Wieczne tematy w filmie w Instytucie Sztuki P A N , pod red. Z . Benedyktowicza, oraz w złożonej do druku (w Wydawnictwie Naukowym „Semper") książce Zaraza. Mitologia dżumy, cholery, AIDS. Por. P. Ricoeur, Symbolika zła, przeł. S. Cichowicz, M . Ochab, Warszawa 1986, s. 27-^*6 Tamże, s. 27 P. Ricoeur, Hermeneutyka symboli a refleksja filozoficzna I, przel. H . Bortnowska, (w:) Egzystencja i hermeneutyka. Rozprawy 0 metodzie, Warszawa 1985, s. 80 P. Ricoeur, Symbolika..., op.cit., s. 14 M. Eliade, Traktat o historii religii, przel. J . Wierusz Kowalski, Warszawa 1966, s. 21. Na str. 16 pisze Eliade: „Świat myśli archaicznych cywilizacji dotarł do nas nie dialektycznie poprzez wyrażone explicite wierzenia jednostek, ale został przekazany nam w mitach, symbolach, zwyczajach, które mimo wszelkiego rodzaju zniekszałceń zachowują nadal swój pierwotny sens." S. Sontag, Illness as metaphor and AIDS and its metaphors, New York - London - Toronto - Sydney - Auckland 1990, s. 134 D . Lapierre, Więksi niż miłość, przet. К. Arustowicz, Warszawa 1992, s. 277 Por. Michael Jordan, Szczera rozmowa ze skrzydlatym półbogiem z NBA o życiu po Magicu, koszykarskich wojnach indywidualności, wielkiej polityce i wielkich pieniądzach, „Playboy" 1993, nr 8 (9), s. 29 Pisze o tym J . Delumeau w eseju Typologia zachowań zbiorowych w czasach dżumy, (w.) Strach w kulturze Zachodu. XIV-XVIII wiek, przet. A. Szymanowski, Warszawa 1986, s. 100-101 T. Nasierowski, AIDS- nowe wyzwanie, stare problemy, (w:) AIDS - nowe wyzwanie, stare problemy. Zaburzenia psychiczne związane z AIDS, pod red. T . Nasierowskiego, H . Matsumoto, Warszawa 1992, s. 15 Por. P. Farmer, AIDS and accusation. Haiti and the geography of blame, Berkeley-Los Angeles-Oxford 1992, s. 78 J . Revel, J.-P. Peter, Ciało. Chory człowiek i jego historia, przeł. T . Komendant, (w:) Osoby, wybór, opracowanie i redakcja M. Janion i S. Rosiek, Gdańsk 1984, 's. 242 Por. R. Otto, Świętość. Elementy irracjonalne w pojęciu bóstwa i ich stosunek do elementów racjonalnych, przeł. B. Kupis, Wrocław 1993, s. 191 Larry Kramer, Szczera rozmowa z gniewnym pisarzem o miłości 1 seksie, o gejach i heretykach, a także o życiu, śmierci i polityce w dobie AIDS, „Playboy" 1993'. nr 10 (11), s. 34 G . Antonio, op. cit., s. 7 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 166 i 2 3 Z . Kuratowska, AIDS - nowa choroba, Warszawa 1986, s. 47 Tamże, s. 48 Tamże, s. 49 W. Osiatyński, Kryzys czyli szansa. Szkice amerykańskie, War­ szawa 1990, s. 141 D . Lapierre, op. cit., s. 120 Tamże Umrzeć nim zaświta poranek, op. cit., s. 5 J . Szmidt, Życie z plusem, „Twój Styl" 1993, nr 6, s. 74 Umrzeć nim zaświta..., op. cit., s. 15 G.van der Leeuw, Fenomenologia religii, przel. J . Prokopiuk, Warszawa 1978, s. 86 S. Sontag, op. cit., s. 148 Tamże, s. 114 „ D o tej pory choroby, widocznie potwierdzającej katolicką obsesję seksu i śmierci nie było; nawet syfilis traktowano jako wartość dodat­ kową, powstałą przy katolicyzacji obu Ameryk - szankier świadczył o tym, że jakaś Indianka trafi do nieba. A I D S natomiast spełnia marzenia katechetów: będziesz się onanizował, uschnie ci ręka; zataisz przy konfesjonale, że okłamywałeś matkę - szlag cię trafi; kochasz się inaczej niż Pan B ó g przykazał - zachorujesz na A I D S . T u skutek ma swoją oczywistą przyczynę (grzech), a zarazem przyczyna ma zawsze wia­ domy skutek; to relacja właściwa myśleniu magicznemu." - czytamy w artykule Tadeusza Komendanta, Alien, „Twórczość" 1993, nr 9, s. 74 P. Ricoeur, Symbolika zla, op. cit., s. 29 Tamże, s. 30 J . Gabriel, Przekwitający mak. AIDS - ostatnie miesiące pewnej miłości, przel. M . Muskała, Wrocław 1990, s. 175 P. Ricoeur, Symbolika..., op. cit., s. 36 J . Revel, J.-P. Peter, op. cit., s. 252 P. Ricoeur, Symbolika..., op. cit., s. 37 G . Sieczkowski, Zachęcający przedmiot pożądania, „Playboy" 1993, nr 8 (9), s. 27 Por. S. Sontag, op. cit., s. 129-131 Umrzeć nim zaświta poranek, op. cit., s. 9 Tamże. G . Antonio, op. cit., s. 151 A. Coxon, Coping with the threat of death, (w:) AIDS-amoral issue. The ethical, legal and social aspects, ed. by B. Almond, London 1992, s. 143 W. Osiatyński, op. cit., s. 120 U . Eco, AIDS i esteta, „L"Espresso", 8 II 1987, cytuję za: AIDS - Fakty, opinie, prognozy..., op. cit., s. 39 Tamże, s. 40 T . Nasierowski, op. cit., s. 19 U . Eco, op. cit., s. 40 J . Gabriel, op. cit., s. 176 M . Włodarski, Ars moriendi w literaturze polskiej XV i XVI wieku, Kraków 1987, s. 70 „Twórczość" 1993, nr 9, s. 141 Tamże Por. Z . Bauman, Nomada, wagabundą, turysta, „ N o w a Res Pub­ lika" 1993, nr 9, s. 26 S. Sontag, op. cit., s. 160 E . Juńczyk, Wirus strachu inienawiści, „Twój Styl" 1992, nr9, s. 56 G . Antonio, op. cit., s. 75 Ph. Boggio, Epidemia AIDS w Kinszasie, „Le Monde", 24 X I I 1986, cytuję za; AIDS - Fakty..., op. cit., s. 89 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 35 3 6 3 1 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 4 6 4 7 4 8 4 9 5 0 5 1 5 2 5 3 5 4 5 5 5 6 5 7 5 8 5 9 6 0 6 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1a4e46a4983d3409d59454ed822160c0.pdf 8466435d986f6d8e72a1dfb34a5d254c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2470 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2294 Title A name given to the resource I wojna światowa trwa do dziś / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.147-159 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Pierwsza wojna światowa trwa do dziś Antoni Kroh Pierwsza wojna światowa definitywnie zamknęła wiek dziewięt­ nasty i rozpoczęła nasze, dwudzieste stulecie. W tym sensie pierwsza wojna światowa trwa do dziś. Dopiero teraz, po osiem­ dziesięciu latach, zaczynamy powoli, z wielkimi trudnościami, niwelować niektóre jej konsekwencje. Dotyczy to w stopniu szczególnym narodów Europy środkowej i wschodniej, które po dziś dzień obciążone są skutkami tamtego kataklizmu i próbują się od nich wyzwolić, co jest źródłem nadziei oraz kolejnych tragedii, aż po tragedię w Jugosławii. Wydaje się, że jeśli chcemy zrozumieć aktualną sytuację w naszym kącie Europy, aby wpływać na dalszy bieg wypadków (jeśli to w ogóle jest możliwe), powinniśmy na chwilę cofnąć się w czasy Wielkiej Wojny i w miarę dokładnie uświadomić sobie, w jaki sposób wydarzenie to zdeterminowało kulturę naszego stulecia i na ile jest aktualne. Pierwsza wojna światowa była wielką próbą generalną, a rów­ nocześnie pierwszym aktem spektaklu, w którym wszyscy po dziś dzień bierzemy udział. Była gigantycznym poligonem doświad­ czalnym; jej dorobek, to podwalina europejskiej kultury dwudzie­ stego wieku. W latach 1914-1918 wypróbowano i wprowadzono na skalę masową wiele zdobyczy cywilizacyjnych naszej epoki, jak obozy koncentracyjne, czołgi, żelbeton, sztuki piękne na usługach zbrodniczych reżimów, nacjonalizm, komunikaty o wycofywaniu się na z góry upatrzone pozycje, nieprzepuszczalne granice państwowe, metodyczne rujnowanie psychiki ludzkiej za pomocą bezsensownej pracy przymusowej, środki masowego transportu jako narzędzia zagłady - i tak dalej, i tak dalej. Pierwsza wojna światowa - i jej logiczna konsekwencja, druga wojna światowa - były głównym stymulatorem burzliwego roz­ woju techniki dwudziestego wieku, gdyż, jak wiadomo, jedną z najpotężniejszych sił napędowych postępu technicznego jest doskonalenie techniki zabijania na skalę wielkoprzemysłową. Miarą przebytej drogi jest porównanie kosztów wojny i udziału nauki w zabijaniu w ostatnim stuleciu. Pod koniec dziewiętnastego wieku zabicie jednego żołnierza na wojnie kosztowało w Europie kilkadziesiąt dolarów. Dziś koszty idą w setki tysięcy. W dziewięt­ nastym wieku techniką wojenną zajmowała się niewielka grupa specjalistów. Ich praca - z nielicznymi wyjątkami polegała na udoskonalaniu narzędzi już istniejących, a nie na technicznym wizjonerstwie i wprzęganiu odkryć z najróżniejszych dziedzin ludzkiej wynalazczości na usługi przemysłu zbrojeniowego. W miarę przygotowań do pierwszej wojny światowej ten stan rzeczy uległ raptownej zmianie. Od tego czasu, przez cały dwu­ dziesty wiek, każde wybitniejsze odkrycie w dziedzinie nauk 147 �technicznych ma przede wszystkim znaczenie militarne, a dopiero w dalszej kolejności jakiekolwiek inne. Wojny dwudziestego wieku o d e g r a ł y zasadniczą rolę w i m ­ p o n u j ą c y m rozwoju medycyny, z w ł a s z c z a chirurgii, a to ze w z g l ę d u na nieprzebrane m n ó s t w o materiału ludzkiego do dys­ pozycji i pełną s w o b o d ę eksperymentowania bez konsekwencji prawnych czy moralnych. W 1918-20 roku na skutek pierwszej wojny ś w i a t o w e j E u r o p a ś r o d k o w a i wschodnia z o s t a ł a poszatkowana gęstą siatką granic, pilnie s t r z e ż o n y c h . T o był dramat, z p o c z ą t k u nie u ś w i a d o m i o n y , ale m o ż e nawet w i ę k s z y , niż sama wojna; w k a ż d y m razie bardziej d a l e k o s i ę ż n y . Jego skutki odczuwamy po dzień dzisiejszy i jeszcze d ł u g o b ę d z i e m y o d c z u w a ć . K a ż d a ze stron w y s u w a ł a roszczenia terytorialne, z reguły n i e m o ż l i w e do spełnienia. Uzasadniano je racjami historycznymi b ą d ź etnicznymi, zależnie od potrzeby. Racje p o s z c z e g ó l n y c h p a ń s t w były nie do pogodzenia ze s o b ą , a na dodatek były w e w n ę t r z n i e sprzeczne - granice historyczne nie p o k r y w a ł y się z etnicznymi, terytoria mieszane pod w z g l ę d e m n a r o d o w o ś c i o w y m s t a n o w i ł y regułę. Granice, wytyczone po pier­ wszej wojnie, nie z a d o w o l i ł y żadnej ze stron. Postanowienia Traktatu Wersalskiego, które m i a ł y z a p e w n i ć trwały p o k ó j , stały się w s t ę p e m do kolejnej wojny. Wiek dwudziesty, który w Europie ś r o d k o w e j i wschodniej r o z p o c z ą ł się od wybuchu pierwszej wojny ś w i a t o w e j , a k o ń c z y się wraz z upadkiem komunizmu, s t a n o w i ł k u l t u r o w ą c a ł o ś ć o wyra­ zistych cechach, które w y s t ę p o w a ł y w najrozmaitszych ideo­ logiach - r ó w n i e ż tych, które w a l c z y ł y ze s o b ą na śmierć i życie, a j e d n o c z e ś n i e w p ł y w a ł y na siebie wzajemnie i z a p o ż y c z a ł y od siebie p e ł n y m i garściami. Obecnie, pod koniec dwudziestego wieku, m o ż e m y wreszcie z d o b y ć się na o d r o b i n ę dystansu i przy­ jrzeć się temu zjawisku z perspektywy stulecia. W y b r a ł e m jeden przykład - m o ż e marginalny, ale charakterys­ tyczny: dorobek austro-węgierskiej i niemieckiej propagandy militarnej czasu Wielkiej Wojny oraz k o n t y n u a c j ę tego nurtu w sztuce po dzień dzisiejszy. Die — 148 € $ й е ш ЕШ* 3 Propaganda militarna p a ń s t w centralnych tworzona była na potrzeby chwili, wedle ściśle o k r e ś l o n y c h k a n o n ó w ideowych. M i m o to o k a z a ł a się sztuką p o n a d c z a s o w ą , ogromnie p ł o d n ą , punktem wyjścia dla niespodziewanie wielu n u r t ó w kultury euro­ pejskiej dwudziestego wieku. Z jej dorobku czerpała m i ę d z y innymi sztuka w ł o s k i e g o faszyzmu, która z kolei i n s p i r o w a ł a sztukę Trzeciej Rzeszy i jej m ł o d s z ą siostrę - sztukę radzieckiego socrealizmu z narodowymi odmianami w p a ń s t w a c h satelickich. Odrzucenie socrealizmu w Polsce w 1955/56 roku bynajmniej nie w y m i o t ł o tego kierunku na tak zwany śmietnik historii, przeciwnie - nurty postsocrealistyczne m o ż e m y z ł a t w o ś c i ą dostrzec obecnie, na przykład w sztuce sakralnej albo w twórczości o p o z y c j o n i s t ó w z okresu stanu wojennego. Wybitni artyści z p o c z ą t k ó w X X wieku, na przykład F r a n z Lehar, Stefan Zweig, Rainer M a r i a Rilke i wielu innych mniej znanych, którzy zadekowali się na czas wojny, p r o d u k u j ą c militarną szmirę, nie mogli przewidzieć, jakie będą skutki ich działalności. M y j e s t e ś m y w lepszej sytuacji, bo wiemy, co było dalej. Nie c h c ę przez to p o w i e d z i e ć , że j e s t e ś m y od nich mądrzejsi. Propaganda militarna czasu Wielkiej Wojny - plastyczna, muzyczna, literacka, dziennikarska, teatralna, filmowa, propa­ ganda chwacka i ckliwa, o d w o ł u j ą c a się do uczuć erotycznych i religijnych (czasem j e d n o c z e ś n i e ) , ojcowskich, do męskiej dumy, propaganda luksusowa i p r z a ś n a , w z n i o s ł a i prostacka, monoton­ na, a przecież pełna inwencji... W e ź m y dla p r z y k ł a d u W i e d e ń s k i Komitet Artystyczny, działający w latach 1915-1918. Jakże ofiar­ nie się troszczył, aby n a r ó d miał pod dostatkiem wojennych p a m i ą t e k w dobrym guście, j a k dzielnie w a l c z y ł ze szmirą i j a k ofiarnie ją p r o p a g o w a ł , firmując najlepszymi nazwiskami... Warto przyjrzeć się bliżej produkcji, kwitnącej pod patronatem t e g o ż Komitetu, p o n i e w a ż jest to kicz o d g ó r n y , ś w i a d o m i e zaprog­ ramowany; sztuka dydaktyczna, której g ł ó w n y m zadaniem b y ł o k s z t a ł t o w a n i e postaw najszerszych mas ludzkich, ale r ó w n o c z e ś ­ nie sztuka, która była n i e ś w i a d o m y m autoportretem ó w c z e s n e j w ł a d z y , odzwierciedleniem jej p o g l ą d ó w na w o j n ę , patriotyzm i na �I rządzenie państwem. To samo przecież możemy powiedzieć o socrealizmie. W 1915 roku wspomniany Wiedeński Komitet Artystyczny rozpisał konkurs na projekty pamiątek, by odznaczały się wyso­ kim poziomem artystycznym oraz ideowym, skąd ja to znam? Zwycięstwo w swojej kategorii odniosła grafika Święta Barbara, patronka kanonierów. Święta wyobrażona jest w powłóczystej szacie do ziemi, ale widać że zgrabna bestyjka, w aureoli, z uśmiechem w miarę uduchowionym i w miarę szelmowskim, z wieńcem w dłoni, patrzy, kogo by uwieńczyć; obok artyleryjski pocisk wielkiego kalibru, sięgający jej aż po sam biust, a w tle moździerz marki Skoda oraz sylwetki odpoczywających żołnierzy. Jurorzy byli kontenci; autor, niejaki Maximilian Liebenwein, zapewne również. Ów grafik około 1900 roku eksploatował motywy, typowe dla fin de siecle'u: śmierć grająca na skrzypcach, wampiry, utopce, groby na wiejskim cmentarzyku. Z chwilą wybuchu wojny skończyło się jak nożem uciął zapotrzebowanie na osmętnicę; wielkie czasy wymagały krzepy i patriotyzmu. Artysta odpowiedział na to zapotrzebowanie i dobrze na tym wyszedł. Plonem tego konkursu był również obraz olejny, później wielokrotnie reprodukowany na pocztówkach. Przedstawia scenę na leśnej polanie. Pośrodku widzimy żołnierza austriackiego z krwawiącą piersią; wstrętny Moskal zamierza się bagnetem, jeszcze sekunda, a przebije rannego herosa. Lecz nadzieje wroga są daremne; nad rannym czuwa Anioł Stróż, który powstrzymuje Moskala, a tymczasem drugi żołnierz austriacki, zaczajony w krzakach, składa się do strzału. Za chwilę Moskal zginie, nasz chłopiec przeżyje, wszystko obróci się ku dobremu, choć sytuacja jest poważna. Dobry Bóg posłał anioła, który z pewnością upilnuje, by na wojnie nie ginęli Austriacy, lecz tylko ich wrogowie. Jasne przecież, po czyjej stronie stoi Pan Bóg. Po naszej, jakże inaczej. Hasło ,,Gott mit uns" na ogół kojarzymy z hitleryz­ mem. Niesłusznie, jest to zapożyczenie od propagandzistów z lat Wielkiej Wojny, którzy stworzyli wiele haseł pokrewnych, jak np. „Gott straffe England", Gott schutze Ósterreich" i inne. Propagandowe PRADZIADKOWIE karty pocztowe SOCREALIZMU: 1. Praga, pocz. XX w., wnętrze gospody. Na suficie czeski lew w cierniowej koronie, na ścianie robotnik, chłop, inteligent wpatrują się w koronę św. Wacława. Żeńska postać ze skrzydłami to hybryda Bohemii i Anioła Zwycięstwa. 2. Cesarze Wilhelm i Franciszek Józef jako kowale. Motyw kowala i wykuwania świetlanej przyszłości (szczególnie śmieszny w odniesieniu do 80-letniego Franciszka Józefa), wykorzystywany w propagandzie militarnej czasu I wojny, powtarza się w sztuce faszyzmu włoskiego, hitleryzmu i socrealizmu. 3. Plakat węgierski, 1922 r. Horthy miał stopień admirała, więc symbolika koła sterowego była o wiele bardziej sugestywna, niż w znanym polskim plakacie z łat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych „Przewodzi Partia" (kilka wersji). Edward Gierek podczas wizyty w Stoczni Gdańskiej otrzymał koło sterowe wraz z „komendą" TAK TRZYMAĆ, jako wyraz poparcia łudzi morza dla polityki partii. Na domu Lecha Wałęsy w Gdańsku wisi koło sterowe, wykorzys­ tywane na fotografiach jako atrybut. 4. Józef Piłsudski jako siewca. Pocztówka polska, łata dwudzieste. Z ówcześnie wypracowanych wzorów (siewca, oracz, wyścig pracy i in.) korzystała propaganda Polski Ludowej, por. znane zdjęcie Bieruta z łopatą aż do zdjęć członków Biura Politycznego, sadzących drzewka na Wisłostradzie. HA SŁA -ZAKLĘCIA, 5. Pocztówka STRAFE ICH PO TĘGO WANIĘ austriacka, 1915 r. W1914 ENGLAND, później zaczęto DO ABSURDU r. pisano jedynie GO dodawać ER TT STRAFE ES. Hf 149 �Troskliwym mecenasem muz, przebranych w feldgrau, był Austriacki Czerwony Krzyż. Jego p r o t e k t o r k ą była Maria Waleria, c ó r k a Najjaśniejszego Pana. Jaki mecenas, takie skutki jego opieki: w k r ó t k i m czasie rynek został zasypany niezliczonymi z a k ł a d k a m i do książek, medalami, odznakami, pucharami, kasetkami, s z t u ć c a m i , szklanicami, szczo­ teczkami do z ę b ó w , ręcznikami, serwisami do kawy, n o ż y c z k a m i itd. W y r ó ż n i a ł y się tzw. Vivatbander, czyli wstążeczki z pat­ riotycznymi motywami i napisami, np. ,.Vivat Kaiser F r a n z J o s e f . ..Vivat die Befreier von Lemberg", „ V i v a t k. und k. Gendarmerie" i inne. Vivatbander, j a k nas objaśnia Wojenny almanach 1914-1915. to „ ż y w y d o w ó d entuzjazmu ludu, jego miłości ojczyzny i wierności Cesarzowi i Monarchii". U ż y w a n o ich j a k o zakładek, a także do przystrojenia kapeluszy, k o s z y k ó w , bombonier. paczuszek, b u k i e t ó w . Zresztą „nie należy o g r a n i c z a ć naszych p o m y s ł o w y c h p a ń i panienek w dekoracyjnym wykorzys­ taniu Vivatbander". Sprężystą pieczę nad wojennym artyzmem s p r a w o w a ł o r ó w n i e ż с. k. A r c h i w u m Wojskowe w Wiedniu. Jego komendantem b y ł generał piechoty Emil von Woinowich, tajny radca, c z ł o n e k korespondent Cesarskiej Akademii U m i e j ę t n o ś c i . A r c h i w u m wy­ d a ł o niezliczone w i d o k ó w k i , ulotki, plakaty, książki, wszystko z „ p r z y k ł a d a m i n i e z w y k ł e g o m ę s t w a " , które c y t o w a ł Jaroslav Hasek w Przygodach dobrego wojaka Szwejka. N a przykład książka Unsere Soldaten. Episoden aus den Kampfen der osterreiehisch-ungarischen Armee im Weltkrieg 1914/1915, red. porucz­ nik Alois Veltze, Wien 1916. C o kartka, to bohaterski czyn albo i kilka. K s i ą ż k a ociekająca wojennym kiczem, tylko p ę k a ć ze ś m i e c h u , póki się c z ł o w i e k o w i nie znudzi. Oto drobna p r ó b k a , wybrana na chybił trafił: „Sztabsfeldfebel Michael Elekes z 39 Pułku Piechoty podczas natarcia na pozycje rosyjskie z a r y z y k o w a ł atak na k r w i o ż e r c z y c h Moskali, którzy opanowali umocnione stanowisko, b u d z ą c e strach. Rosjanie zaczęli wściekle strzelać, t w o r z ą c s t a l o w ą tarczę z g w i ż d ż ą c y c h kul. Nie b y ł o mowy o przejściu. Elekes ze swoimi ludźmi został zmuszony do odwrotu. Ale po paru krokach w tył spostrzegł zagłębienie terenu, gdzie zaległ ze swoim o d d z i a ł e m . 1 oto leżeli teraz W ę g r z y , mocno wgryzieni w sierść rosyjskiego 150 niedźwiedzia. Ale hola, c z y ż b y to b y ł o złudzenie? Z gęstej m g ł y w y n u r z y ł y się jakieś sylwetki. A c h , to n a d c h o d z i ł o d d z i a ł rezerwy! Elekes wiedział, co robić. O b j ą w s z y k o m e n d ę p o p r o w a d z i ł wszyst­ kich do o s k r z y d l a j ą c e g o szturmu. Sukces o k a z a ł się w i ę k s z y , niż m o ż n a b y ł o przypuszczać: ponad trzystu w r o g ó w , w tym czterech o f i c e r ó w wziętych do niewoli oraz cztery karabiny maszynowe p a d a ł y ł u p e m W ę g r ó w . Elekes o t r z y m a ł zaszczytne w y r ó ż n i e n i e w postaci z ł o t e g o medalu." Autorem tej prozy jest być m o ż e Stefan Zweig. A jeśli nie akurat tej, to identycznej, z sąsiedniej strony tej samej książki; jego nazwisko widnieje na tytułowej stronie Unsere Soldaten obok nazwisk sześciu innych w y r o b n i k ó w . W tej t w ó r c z o ś c i na rozkaz brali udział artyści ze wszystkich k ą t ó w Monarchii, Polacy r ó w n i e ż . Po 1918 roku byli j a k znalazł, natychmiast wzięli się do produkcji literackich i plastycznych d e w o c j o n a l i ó w narodowych, z w i ą z a n y c h z w o j n ą p o l s k o - b o l s z e w i c k ą . P ó ź n i e j także się przyda­ li, z w ł a s z c z a po 1926 roku, gdy g w a ł t o w n i e w z r o s ł o zapot­ rzebowanie na wizerunki Józefa P i ł s u d s k i e g o . N i e k t ó r e portrety M a r s z a ł k a z lat trzydziestych czy dziecięce wierszyki z Dziadkiem w roli g ł ó w n e j d o w o d z ą , że ich t w ó r c y umieli w y s t a r c z a j ą c o wiele, by znaleźć sobie miejsce r ó w n i e ż w socrealizmie. Bibeloty z c z a s ó w Wielkiej Wojny są dzisiaj modne i poszukiwa­ ne przez zbieraczy, od K r a k o w a po Pragę, W i e d e ń , Budapeszt i Triest. W 1918 roku, gdy Polska o d z y s k a ł a n i e p o d l e g ł o ś ć , traktowano je z p o g a r d ą , niszcząc, w y r z u c a j ą c na śmietnik. Wierzono naiwnie, że historia to szkolny zeszyt, z k t ó r e g o m o ż n a p o w y d z i e r a ć kartki... Nasze pokolenie jest w podobny s p o s ó b naiwne, niszcząc p a m i ą t k i z c z a s ó w P R L . Wiele z nich się zmarnuje, nim n a s t ę p n e generacje o c e n i ą je sprawiedliwiej, bo z w i ę k s z e g o dystansu, w i d z ą c w nich przede wszystkim dzieła sztuki, lepsze lub gorsze, fragment naszej historii, a nie tylko zabytki obalonego ustroju. Musi jeszcze m i n ą ć trochę czasu, zanim k t o ś odkryje o c z y w i s t ą p r a w d ę , że socrealizm nie wziął się z powietrza i nie przyleciał na miotle z Łysej G ó r y , lecz jest naturalną k o n s e k w e n c j ą o k r e s ó w wcześniejszych. I to niekiedy w s p o s ó b b e z p o ś r e d n i . N a p o c z ą t k u lat pięć­ dziesiątych opowiadano szeptem w Pradze, jak to pewien artysta n a m a l o w a ł scenę alegoryczną: narody świata składają podarki �6. Viribus Unitis w walce z wrogiem czyli zapowiedź totalitaryzmów. Pocztówka 1 7. Niech żyje żandarmeria . tet Artystyczny, najbardziej stulecia WOJNA JAKO ATRAKCJA EROTYCZNA austriacka, 1915 r. 1915-1916 znienawidzoną Tzw. Vivatbander, Wiedeński Komi­ r. Obok tajnej policji żandarmeria formacją, coś jak ZOMO była w stanie 9. Plakat polski wg obrazu Wojciecha Kossaka, 1919 r. 10. Propagandowa fotografia 11. Święta niemiecka, 1914 r. Barbara, patronka artylerii. Grafika Maximiliana Liebenweina, 1914, I nagroda na konkursie Wiedeńskiego wojennym. 8. Czeskie Budziejowice, SOVETSKYM SVAZEM siedemdziesiątych zaczęto 1984 r. W 1968-70 pisano jedynie NA dodawać VECNE A NIKD ĆASY, Y SE w polowie lat JINAK. Artystycznego na pamiątkę wojenną, Komitetu 1915 r. 12. Bogdan Nowakowski, plakat Polskiego Czerwonego Krzyża, 1921 r. 151 �13 152 Stalinowi z okazji rocznicy urodzin. Zawistny kolega, którego ominęła chałtura, ujawnił, że dzieło jest prawie dosłowną repliką obrazu z początku stulecia: narody Monarchii składają życzenia imieninowe Najjaśniejszemu Panu. Nie jest to fakt jednorazowy, lecz ilustracja ogólniejszej tendencji. Z braku miejsca służę tylko kilkoma przykładami. Plakat z lat sześćdziesiątych i siedem­ dziesiątych „Przewodzi Partia", na którym dzielny matros dzierży koło sterowe w muskularnych dłoniach, jest prawie dosłownym naśladownictwem plakatu węgierskiego z 1922 roku pt. „ H o r t h y " . Istotna różnica polega na tymi, że Miklos Horthy, ówczesny przywódca Węgier, rzeczywiście był admirałem i nieraz stał za prawdziwym kołem sterowym, więc pojęcie „sternika nawy państ­ wowej" bardziej do niego pasowało. Pojęcie „wyścig pracy", nadużywane przez propagandę w tak zwanych latach pięćdziesią­ tych, jest cytatem z mowy Piłsudskiego. Hasło „Partia z narodem, naród z partią", znane z Października 1956 roku, zostało przejęte z plakatu „On z narodem, naród z nim"; on to Józef Piłsudski, plakat z lat dwudziestych. Hasło „Byliśmy, jesteśmy, będziemy", używane przez polskich osadników na Ziemiach Zachodnich, to również hasło Węgrów siedmiogrodzkich, niemieckich organizacji ziomkowskich, Francuzów w Alzacji i Lotaryngii, jak również Niemców w Alzacji i Lotaryngii. Mamy w oczach świetny radziecki plakat z początku lat dwudziestych, na którym czer­ wonoarmista w czapce-budionnówce wlepia tygrysie ślepia w cie­ bie, we mnie, w każdego z nas, i kierując wskazujący palec na widza, pyta groźnie: „Ty zapisałsja dobrowolcem?" Pomysł tego plakatu jest wedle wszelkiego prawdopodobieństwa przetworze­ niem amerykańskiego plakatu mobilizacyjnego czasu pierwszej wojny światowej, na którym Wuj Sam, z podobną miną co krasnoarmiejec, wlepia oczy w widza, tak samo kieruje palec wskazujący i woła „I want you for the U . S. Army!" Motyw żołnierza, wbijającego wzrok i palec w widza, wykorzystali �r ó w n i e ż Polacy, i to parokrotnie: w 1920 roku ukazał się plakat „ W s t ą p do wojska, broń ojczyzny", a ż o ł n i e r z e m na centralnym planie tego obrazu jest sam generał Haller. Po wojnie p o w s t a ł y w Polsce trzy plakaty z tym samym motywem surowego wzroku i sterczącego palucha: „ D l a c z e g o ty nie jesteś w wojsku?" i „ C o ś ty zrobił dla odbudowy?" Tadeusza Zakrzewskiego (1944, 1945) oraz „ C o ś ty zrobił dla realizacji planu?" L u d w i k a J a g o d z i ń s k i e g o (1953). Tadeusz Zakrzewski jest r ó w n i e ż autorem s ł y n n e g o plaka­ tu „ O l b r z y m i zapluty karzeł reakcji". T r u d n o p o w i e d z i e ć , czy rysując to łajdackie d z i e ł k o , które n a r o b i ł o w Polsce tyle złej krwi, autor miał ś w i a d o m o ś ć , że „ z a p l u t y karzeł" jest cytatem z p r z e m ó ­ wienia Józefa P i ł s u d s k i e g o . Jak j u ż powiedziano, z d o ś w i a d c z e ń militarnej propagandy czasu Wielkiej Wojny czerpała obficie propaganda Niemiec hitlerowskich i innych p a ń s t w totalitarnych. Goebbels i jego ludzie oraz ich radzieccy kontynuatorzy nie zaczynali od zera; od p o p r z e d n i k ó w różnili się tym, że mieli do dyspozycji znacznie bogatsze środki techniczne oraz działali w ustroju, który u m o ż ­ liwiał skuteczne z a m k n i ę c i e ust przeciwnikom, czy c h o ć b y tylko ż a r t o w n i s i o m . S i ę g a n i e do militarnej propagandy czasu pierwszej wojny ś w i a t o w e j , to p o w r ó t do korzeni kultury p a ń s t w Europy ś r o d k o w e j i wschodniej. PLUGAWY WRÓG CZYLI SATYRA POLITYCZNA Radziecka satyra polityczna i jej młodsza siostra, satyra polska lal 1949-1956 (na krótko zmartwychwstała w stanie wojennym) po­ chodzą w prostej linii od satyry politycznej lat I wojny. 14. Okładka warszawskiego pisma satyrycznego, 1917 r. 15. Plakat polski, 1951 r. 16. Pocztówka 17. Premier austriacka, brytyjski I wojna Edward światowa. Grey, rysunek niemiecki ok. 18. Subtelna gra slow: HOCH znaczy zarówno „niech żyje", „w górę". Pocztówka austriacka, I wojna światowa. jak 1915 r. Jako p r z y k ł a d y dzieł przedsocrealistycznych m o g ą służyć gra­ fiki, na których o g l ą d a m y cesarzy Franciszka Józefa i Wilhelma jako kowali, w y k u w a j ą c y c h n o w ą E u r o p ę . Obrazek groteskowy, nie tylko dlatego, że Franciszek Józef, w ó w c z a s o s i e m d z i e s i ę c i o ­ letni, był j u ż za stary do k o w a d ł a , z a ś Wilhelm byl kaleką, mial niewładną rękę. C o innego jest fascynujące w tym dziełku - o k o l i c z n o ś ć , że dwaj feudalni cesarze na p o c z ą t k u naszego stulecia zostali uwiecznieni w konwencji socrealistycznej. M i n ę ł o kilka lat, a kultura c z e c h o s ł o w a c k a z a f u n d o w a ł a sobie c o ś podobnego portret Tomasza G . Masaryka, pierwszego prezyden- 153 �19. Jeder Schuss, Rosjanie, Francuzi, Ein Russ - początek Anglicy i Japończycy przez wojska niemieckie i austro-węgierskie. I wojna światowa. 1 wierszyka, zostają w którym wybici co do nogi Pocztówka austriacka, 20. Wioski but to gówniany wypastować kamasz, który koniecznie niemieckimi i austriackimi moździerzami". niemiecka, 1915 r. 21. Pocztówka austriacka, I wojna światowa. trzeba Pocztówka �PAN BÓG JAKO MILITARY 13. Monstrancja ST A 22. Pocztówka Tu kilka przykładów austro-węgierskich i niemieckich z I wojny. Podczas II wojny, gdy Niemcy szturmowali propaganda stalinowska wprowadziła wa, święta słowo „święta" Ruś), a w Armii Radzieckiej Y f t T C R . Moskwę i Stalingrad, (święta pojawili się kapelani. U D S C I V 1 9 1 4 v l \ i ' t i >\\Ue 1(1(1 11!Ч- т Н ' Г п ш т и г f.*. Ai\j ,*Vt и и 4* ŁJ^ iiii>vS)iU%.iif»'iV4'rii(iniul U V >>-:»>fil h < n l " N . 1 i r i - > \ V n ! K M | : C i 4 i | , l 4 ' ć-.i4.i:m>iiiM>i* rutin-CMiiun •'n .imackKMlni i n * cviff'i.mi nim iulM •tr i'( S ^ n i j * i v t i U\».+> U , K < " ' s ^\:\Гп« **Mt *V*;r f,»)i;*ri!!.Ц1 m u n n i > , i tii mit ' - V i i . i - *ut> . ! i , - , > N i>.-.i> i n i U i ' . ' i n K i l ' u ' N ' i i \a »,ч\ 4 СЧ<*1чг u . v . ' i i t,.i(.*^ 1 v in i." и н к t i M ^ i i •UVl »l> Г>11 HI >vM K . U H [ 4 ;nrtl U l ( k i ! spra­ z orłem cesarskim, Słowacja, austriacka, I wojna pocz. XX w. światowa. 23. Pocztówka niemiecka, I wojna światowa. 24. Ojcze Nasz 1914. Plakat austriacki, w którym słowa modlitwy przeplatają się z zapowiedzią krwawej rozprawy z wrogami. 25. Pocztówka niemiecka, I wojna światowa. �156 �ta, zwanego przez n a r ó d „ t a t i c z k i e m " , r ó w n i e ż za k o w a d ł e m , z nagim torsem, z b r ó d k ą i w binoklach. C e c h ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą propagandy militarnej czasu Wielkiej Wojny było przedstawianie wroga pod p o s t a c i ą zwierzęcia. M y , z naszej strony barykady, j e s t e ś m y ludźmi, strażnikami cywilizacji, natomiast w r ó g , to nie c z ł o w i e k , a zwierzę: n i e d ź w i e d ź , o s i o ł , w ą ż , pies, wilk, m a ł p a , wesz, świnia itd. Stary kawał, znany od stuleci, lecz na dobre osadzony w kulturze dwudziestego wieku przez militarną p r o p a g a n d ę czasu Wielkiej Wojny. Obecnym p i ę ć d z i e s i ę c i o l a t k o m w r ó g - z w i e r z ę na o g ó ł kojarzy się z socrealizmem: Tito - ł a ń c u c h o w y pies imperializmu, hieny z,,Wolnej Europy", wszy w a m e r y k a ń s k i c h barwach narodowych itd. Wybitnym o s i ą g n i ę c i e m tego nurtu był rysunek Jerzego Zaruby z p o c z ą t k u lat pięćdziesiątych. D o redakcji wchodzi pies i m ó w i od proga: , , Z okazji Tygodnia Opieki nad Zwierzętami proszę mnie w tym tygodniu nie r y s o w a ć j a k o C z a n g Kaj-szeka!" Dlatego z wielkim wzruszeniem s t a n ą ł e m przed plakatem wybor­ czym z 1991 r. Przedstawiał on świnie w garniturach i krawatach, pożerające frykasy. Napis brzmiał „ Ś w i n i e się zmieniły, ale U n i a Polityki Realnej zlikwiduje koryto!" Plakat ten jest nie tylko interesującym p r z y k ł a d e m postsocrealizmu, ale i odbiciem cieka­ wej konstrukcji m y ś l o w e j ; wedle autora tego dziełka w ł a d z a to stado świń, cisnących się do koryta, ale p o n i e w a ż my chcemy także z d o b y ć w ł a d z ę czyli przecisnąć się do koryta, więc drukujemy plakat, o b w i e s z c z a j ą c y , że w ł a d z a to stado świń. Kolejne pokolenia rewidują zastane mity oraz w n i e m a ł y m trudzie, kosztem znacznych ofiar, tworzą nowe. Ale nowe mity p o w s t a j ą na w z ó r starych i nimi się ż y w i ą , p o n i e w a ż zostały u k s z t a ł t o w a n e w e d ł u g podobnych s c h e m a t ó w , wykonane z po­ dobnych s u r o w c ó w , przy użyciu podobnych narzędzi, a tworzone są przez ludzi, którzy (na o g ó ł bezwiednie) upraszczają sobie zadanie, ubierając stare schematy w nowe kostiumy. Wielu r e f o r m a t o r ó w jest przekonanych, że aby p o c z u ć r a d o ś ć w s p ó ł ­ tworzenia nowej epoki, wystarczy tylko czarne n a z w a ć b i a ł y m , a białe czarnym. I tak kolejne pokolenia ruszają z posad bryłę świata, c h o c i a ż o g ó l n e zasady p o z o s t a j ą nienaruszone. T o samo h a s ł o m o ż e znaleźć zastosowanie u nas i u naszych w r o g ó w , w tym i w tamtym ustroju, przedwczoraj, dzisiaj i pojutrze. W naszym 32 Шг baitcn tren imB fesst pieainmen 157 �dwudziestym stuleciu nieraz się zdarzało, że walczące strony używały tych samych haseł i powoływały się na te same racje moralne, mordując się wzajemnie. Mity o przeszłości czy stereotypy na temat sąsiadów to przede wszystkim autoportret pokolenia, które te mity uznało za swoją własność, projekcja całkiem współczesnych marzeń i tęsknot. Na przykład w Małopolsce w latach siedemdziesiątych i osiem­ dziesiątych ożył mit Austro-Węgier jako królestwa sprawiedliwo­ ści i dobrobytu pod najmiłościwszym panowaniem dobrego dziadunia, cesarza Franciszka Józefa, niezmiennie życzliwego Polakom. Ciekawe, że owe niewinne i dość naiwne ciągoty znakomicie współistnieją z naszym etosem żołniersko-powstańczym czasu zaborów i całą przebogatą tradycją walki Polaków 0 niepodległość. M i t Najjaśniejszego Pana, spoglądającego na nas z ojcowską troską albo pogrążonego w modlitwie, znakomicie współistnieje z oleodrukiem, przedstawiającym Polskę w kaj­ danach. Są to mity przeciwstawne, chociaż nie przeszkadzające sobie wzajemnie, ponieważ służą jednemu celowi - idealizacji przeszłości. Zaś idealizacja przeszłości jest jednym ze sposobów układania sobie w miarę poprawnych stosunków z teraźniejszością. Człowiek przebywa w psychicznej klatce. Każdego dręczą majaki przeszłości, zagubienie w teraźniejszości i strach o przy­ szłość. Dlatego warto jest co jakiś czas spróbować wyjść z tej klatki 1 spojrzeć na naszą epokę, jakby to była farsa, a nie rzeczywistość. Dziękuję za uwagę. D o zobaczenia w dwudziestym pierwszym wieku. 158 DZIECKO W SŁUŻBIE PAŃSTWOWEJ 26. Dzieciątko Franciszek 27. Pocztówka niemiecka, 1914 r. Józef. 28. Pocztówka niemiecka, 1914 r. 29. Propagandowa fotografia niemiecka, 1915 r. 30. Pocztówka niemiecka, I wojna światowa. 31. Pocztówka austriacka, 1908 r. 32. Pocztówka austriacka, 33. Pocztówka niemiecka, 1914 r. WŁADCA JAKO 34. Pocztówka DAWCA 1908 r. SZCZĘŚCIA austriacka, przed 1914 r. 35. Pocztówka niemiecka, 1914 r. 36. Tkanina na jedwabiu, Tarnów, 1898 r. �Fot.: Autor - il. 8, 26; J. Derer (Fotoarchiv Slovenskovo narodneho muzea v Martine) — il. 13; Galeria Narodowa, Budapeszt-il. 3; Pavel Scheufler, Praha - il. 1; Muzeum okręgowe Tarnów - il. 35. Repr.: P. Syndoman - 10, 12, 14, 15; pozostałe Autor 159 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f4aefe3029ff426caa3d9cbe8b44b31d.pdf e8ca75bfe709b355ad809644bf6b1a45 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2468 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2292 Title A name given to the resource Obraz przedwojennego kapitalisty w pamięci społecznej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.138-143 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stawarz, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Obraz przedwojennego kapitalisty w pamięci społecznej (Refleksje etnologa) Andrzej Stawarz Badania etnograficzne nad zachowaniem w pamięci społecz­ nej obrazu dawnego kapitalisty nie należą do b a d a ń szczególnie rozwijanych czy preferowanych. Praktycznie możemy mówić o pewnej korelacji tych badań z poznawaniem kultury środo­ wisk robotniczych ( X I X - pocz. X X w.) i to tylko niektórych ośrodków. Głębsze studia, podejmowane są sporadycznie ( D i t trichowie w Żyrardowie, Poznańscy w Łodzi, Jabłkowscy w War­ szawie) . Nie przeceniając wartości tych prac trzeba powie­ dzieć, że już niebawem mogą one nabrać jeżeli nie pierwszorzęd­ nego to istotnego znaczenia, tak poznawczego, jak i praktycz­ nego. Oto bowiem zmienia się system polityczny i gospodarczy Polski, po blisko 50 latach mozolnie tworzone są na nowo zręby systemu gospodarczego w warunkach wolnego rynku i przy­ wracania własności prywatnej. Stworzenie takiego systemu jest o tyle trudne, iż o tradycjach funkcjonującego poprzednio systemu opartego na gospodarce rynkowej społeczeństwo dzi­ siejsze wie niewiele, w dodatku jest to społeczeństwo z wielkim trudem przystosowujące się do nowego systemu. Jak wiemy jest to głównie wynik oddziaływania ideologicznego w ramach państwa rządzonego przez komunistów. W PRL-u własność prywatna była czymś nagannym, a pewne pozostałości takiej własności były traktowane przez władze na ogół instrumental­ nie, propagandowo. W praktyce trudno doszukiwać się - przy tylu deformacjach - wzorów pozytywnych w zakresie funk­ cjonowania przedsiębiorstw prywatnych, skoro ogromna więk­ szość społeczeństwa przez kilkadziesiąt lat nie funkcjonowała w systemie gospodarki rynkowej, a wręcz przeciwnie - władza robiła wszystko by system ten zohydzić. Wobec faktu ogólnego zdeformowania stosunku społeczeństwa do własności prywat­ nej, do własności środków produkcji, a także co również jest ważne - do samej pracy, aktywności zawodowej i przedsiębior­ czości, należy mówić o takich mechanizmach, które spowodują stopniowe zmiany mentalne w p o ż ą d a n y m kierunku. 1 Nie jest to rzecz jasna zadanie naszej nauki, ale i etnologowie mogą p r ó b o w a ć odtwarzać dawniej funkcjonujące wzorce za­ chowań w układzie - „pracodawca - pracobiorca". Z dotych­ czasowych b a d a ń wynika, że w wielu znaczniejszych ośrodkach miejsko-przemysłowych ziem polskich kapitaliści stawali się dla społeczności robotniczych autorytetami (w rozumieniu Bystroniowskim) , a należące do nich zakłady poza funkcjami ekonomicznymi i socjalnymi nabierały po części charakteru k u l t u r o t w ó r c z e g o . Rzecz jasna, iż na gruncie miejskim auto­ rytet kapitalisty w X I X czy pocz. X X w. nie był jedynym autorytetem. Niewątpliwie w a ż n ą rolę odgrywały takie instytu­ cje jak Kościół, szkoła, czy instytucje społeczne zaspokajające potrzeby socjalne i kulturalne robotników. Wydaje się jednak, że autorytet kapitalistycznego pracodawcy, także w większym czy mniejszym stopniu realizujący się instytucjonalnie poprzez kon­ kretny zakład produkcyjny (bądź też handlowy) w istotny sposób oddziaływał na tworzenie i funkcjonowanie wzorców zachowań w obrębie środowiska społecznego pracowników (robotników). W szczególności autorytet kapitalisty mógł wpły­ wać na kształtowanie się stosunku robotników do pracy oraz do zakładu (fabryki), w którym byli zatrudnieni. Pewna część kapitalistów już w X I X wieku miała w tym zakresie swoje własne koncepcje społeczne i socjotechniczne, niejednokrotnie oparte na wzorcach zachodnioeuropejskich. Były one realizowane konkretnie tylko w niektórych o ś r o d k a c h , wyprzedzając niekie2 3 4 138 dy prawodawstwo fabryczne, a także stopniowo oddziaływując wzorotwórczo na inne ośrodki. Wydaje się, że przykładem najbardziej zaawansowanej realizacji nowoczesnych ХГХ-wiecznych koncepcji rozwoju infrastruktury społecznej wokół za­ kładu przemysłowego jest Żyrardów. „Zakłady dominowały nad całym życiem miasta, gminy, a fabryka była jedynym możliwym miejscem pracy dla włók­ niarzy. Alternatywą pozostawała tylko zmiana fachu i niełatwe przejście do niżej płatnej pracy w bez p o r ó w n a n i a mniejszych i nielicznych przedsiębiorstwach, głównie przemysłu spożyw­ czego, lub jakże trudna i ryzykowna emigracja do innych ośrodków przemysłowych czy za granicę. Musiało to silnie wpływać na powiązanie załogi z zakładami, a jednocześnie na szczególnie duże jej uzależnienie od właściciela fabryki. Temu uzależnieniu sprzyjały patriarchalne stosunki, nie spo­ tykane już w innych ośrodkach przemysłowych (...). D u ż a część załogi traktowała domy fabryczne dla robotników, stołówki, szpital i ambulatorium (...), kąpielisko, pralnie, szkoły, ochro­ nki, świadczenia na przytułek dla robotników, zapomogi dla położnic i niezdolnych do pracy robotników (...), emerytury pracownicze, a nawet trzy kościoły, jako przejaw filantropii i łaski właścicieli." 5 1. Burżuazja w Polsce W świetle nowych b a d a ń historycznych burżuazja jest warst­ wą - klasą społeczną, której czas narodzin na ziemiach polskich zasadniczno przypadł na lata 30. i 40. X I X stulecia. For­ mowanie się nowej grupy społecznej miało istotny związek z tworzeniem się podstaw nowoczesnego przemysłu wydobyw­ czego, hutnictwa, włókiennictwa, przetwórstwa spożywczego (cukrownictwo) oraz budowy pierwszych linii kolejowych. Ograniczona objętość artykułu nie pozwala tutaj na szersze omówienie dziejów społecznych tej grupy, niemniej warto podkreślić chociaż to, że burżuazja - p o c z ą t k o w o bardzo jeszcze nieliczna - stosunkowo szybko zajęła wysokie miejsce w hierar­ chii społecznej przyczyniając się do transformacji gospodarczej kraju, zresztą w trzech odmiennych systemach państw zabor­ czych. W ciągu kilkudziesięciu lat, praktycznie j u ż w I I połowie X I X stulecia, utrwalił się następujący podział burżuazji: 6 1) wielka finansjera oraz właściciele zakładów przemysłowych (w szczególności dużych i średnich); 2) środowisko średniozamożne (właściciele kamienic, wyższy personel kierowniczy i techniczny w przemyśle i na kolei, właściciele większych firm handlowych); 3) drobnomieszczaństwo. Burżuazja na ziemiach polskich w X I X w. szybko różnicowała się zawodowo i majątkowo, a wybitniejsi jej przedstawiciele odgrywali coraz bardziej znaczące role w życiu publicznym, podejmując ważne zadania niegdyś przydawane tylko arysto­ kracji bądź też znamienitszym przedstawicielom stanu szlachec­ kiego, a w X I X w. formującemu się ziemiaństwu. Z grona bogatych i światłych polskich burżua rekrutowali się także rzecznicy sprawy narodowej, mecenasi nauki i kultury. Trzeba przy tym zaznaczyć, że ówcześni kapitaliści na ogół nie byli z pochodzenia Polakami. Wykazują to niektóre studia, dla przykładu tylko zacytuję tu wyniki badań nad składem burżuazji łódzkiej. Według danych z 1866 r. burżuazję przemysłową Łodzi �I sformowali głównie Niemcy (48% ogółu właścicieli zakładów), Żydzi (20%), Czesi (15%), a w małym stosunkowo stopniu Polacy (13%). D o końca stulecia proporcje te wyraźnie zmieniły się - w latach 1890-1900 przewagę osiągnęli Żydzi (44% ogółu właścicieli) tuż przed Niemcami (37%). Natomiast zmniejszył się udział burżuazji polskiej (tylko 10%), a głównie czeskiego pochodzenia (poniżej 4 % ) . W czasy I I Rzeczypospolitej burżuazja weszła jako grupa społeczna o znacznym stopniu zróżnicowania majątkowego, zawodowego, wyznaniowego a także narodowego. W pełni potwierdzały to spisy ludności z 1921 i 1931 r. Nadal burżuazja w skali makrospołecznej była grupą stosunkowo mało liczną (ok. 1,4% ogółu ludności kraju) i bardzo nierównomiernie rozmieszczoną terytorialnie. W największym stopniu koncent­ rowała się w dużych i średnich ośrodkach o poważniejszym znaczeniu gospodarczym. Największe polskie skupiska bur­ żuazji przed wojną, to (według spisu z 1931 г.): Warszawa - 46794 osoby (4% ludności miasta), Łódź - 26425 osób (3,45%), Lwów - 14266 osób (3,14%), K r a k ó w - 13600 osób (3,36%), Poznań - 11487 osób (3,4%) i Wilno - 10926 osób (2,6%), a także pogranicze G ó r n e g o Śląska i Zagłębia D ą b r o w s ­ kiego (Będzin, Sosnowiec, Zawiercie, Katowice) - łącznie 17146 osób ( 2 , 1 % ludności miast i powiatów tego obszaru). Warto przy okazji zaznaczyć, że jedynym ośrodkiem mającym zbliżony do Warszawy odsetek burżuazji była Bydgoszcz (prawie 3,9% ludności miasta). 7 8 9 Nie może zatem dziwić fakt zdecydowanego w okresie PRL-u prymatu b a d a ń klasy robotniczej nad badaniami poświęconymi dziejom burżuazji. Trud prowadzenia studiów historycznych odnoszących się do burżuazji, dociekających procesów tworze­ nia się wzrostu i upadku fortun, mechanizmów rozkwitu rodzimej (a także bardzo często importowanej) przedsiębiorczo­ ści kapitalistycznej, podjęło stosunkowo niewielu badaczy. I tylko prace kilku z nich możemy uznać dziś za w pełni lub w dużej części wartościowe, przydatne dla odtwarzania portretu zbiorowego kapitalisty polskiego X I X i I poł. X X w. Z jednej strony dysponujemy bowiem monografiami opartymi przede wszystkim na dość wszechstronnie analizowanych danych staty­ stycznych, z drugiej zaś kilkoma tylko, ale za to pogłębionymi źródłowo biografiami znamienitszych przedstawicieli burżua­ z j i . Większa część tych o p r a c o w a ń znana jest wprawdzie na ogół tylko specjalistom, historykom dziejów społecznych i gos­ podarczych, natomiast problematyka tych prac chyba nigdy nie była zbytnio popularyzowana. Ich rola w przezwyciężaniu stereotypu kapitalisty wyzyskiwacza jest zatem trudna do przecenienia, dopiero dalszy rozwój b a d a ń i odpowiednie upo­ wszechnienie ich wyników może przynieść istotniejsze zmiany w tym zakresie. Wielką rolę w kształtowaniu nowego wizerunku dawnego kapitalisty i demistyfikowaniu stereotypu kapitalisty wroga klasowego mogą odegrać przede wszystkim mass media (prasa, radio, tv), które jak do tej pory raczej zbyt mało uwagi poświęcają problematyce tradycji polskiego biznesu, rodzimej przedsiębiorczości ,a zarazem przez preferowanie w publicys­ tyce wszelkich wynaturzeń tworzącego się nowego systemu gospodarczego mają wydatny wpływ na kształtowanie się nowego stereotypu kapitalisty - aferzysty i hochsztaplera. 1 2 13 W latach okupacji hitlerowskiej pozycja społeczna i ekonomi­ czna burżuazji została wydatnie osłabiona. Natomiast po 1945 r. nacjonalizacja przemysłu oraz upaństwowienie instytucji finan­ sowych, handlu oraz usług praktycznie wyeliminowały tę grupę z pejzażu społecznego na kilkadziesiąt lat. Od lat 80. jesteśmy świadkami powolnego odradzania się burżuazji w Polsce w wa­ runkach kryzysu społeczno-gospodarczego, ale też i bardzo istotnych transformacji systemu w ramach coraz bardziej za­ awansowanej współpracy międzynarodowej. 2. Stereotyp kapitalisty w świadomości społecznej W okresie po 1945 r. ze względów ideologicznych władza propagowała stereotyp kapitalisty „wroga klasowego", które­ mu przypisywano wyłącznie cechy negatywne z przysłowiowym już wyzyskiwaniem robotników. Ten rodzaj podejścia można łatwo zilustrować wieloma przykładami pochodzącymi nie tylko z instrukcji, broszur propagandowych czy partyjnych przemó­ wień, ale także z literatury naukowej czy popularnonaukowej. Poprzestaliśmy w tym miejscu na jednym tylko dość charak­ terystycznym przykładzie. ,,(...) Kruschowie i Enderowie zapłonęliby na pewno świętym oburzeniem, gdyby jakikolwiek świadek nazwał ich wyzys­ kiwaczami. Oni wyzyskiwaczami?! Jak to? Przecież dbają o ro­ botników i pracowników fabryki! Przecież budują i m domy, z litości przyjmują do pracy ich dzieci! A więc troszczą się o podwładnych prawdziwie po ojcowsku... Wspomagają hoj­ nymi darami miejscowy kościół ewangelicki. Erwin Kiss i Ed­ ward Kunitzer, autorzy wydanych po latach książek o Pabiani­ cach, z apologetyczną emfazą nazwą ich 'ojcami miasta' i 'dob­ rodziejami parafii' ( , . . ) . " Wystawianie tego rodzaju ocen dawnym kapitalistom - na użytek ideologii lub „ t w o r z e n i a " dla potrzeb tej ideologii historiografii - miało rzecz jasna pełną p o d b u d o w ę w fakcie istnienia sprzeczności interesów między burżuazja a robot­ nikami. Sprzeczności te - o ile nie były w swych skutkach poważnie przez kapitalistów łagodzone bądź neutralizowane prowadziły niejednokrotnie do konfliktów społecznych, bun­ tów, strajków, narastania nastrojów rewolucyjnych. Co bardziej radykalne partie polityczne wykorzystywały tę sytuację zdoby­ wając wśród robotników posłuch i poparcie dla haseł walki z burżuazja. Oprócz haseł standardowych pojawiały się niekie­ dy i hasła dosyć niekonwencjonalne, personalnie dotykające określonych kapitalistów (chociaż też jednoznaczne w swej wymowie) np. „Bierz Endera na kowadło i młotami dobrze wal! Bo on ufa w swe miliony, lud roboczy za nic m a . . . " 10 11 3. Wizerunek dawnego kapitalisty w pamięci społecznej Po wstępnej analizie wybranych wspomnień czy też opowieści wspomnieniowych dotyczących dawnych (sprzed 1939 r.) przed­ siębiorstw, właścicieli fabryk lub różnego rodzaju firm hand­ lowych i usługowych, można stwierdzić, iż w pamięci pracow­ ników (głównie robotników, ale także np. sprzedawców, urzęd­ ników czy też przedstawicieli średniego personelu kierownicze­ go) utrwaliły się co najmniej trzy rodzaje wizerunków (wzorców osobowych) kapitalisty. Pierwszy z nich, to wizerunek kapitalis­ ty bezwzględnie postępującego wobec robotników, skupionego wyłącznie na p o m n a ż a n i u kapitału, zupełnie obojętnego na los zatrudnionych robotników: ich warunki bytowe czy socjalne. Personalizacja tego rodzaju wzorca, jeżeli pod uwagę bierzemy nie tylko właścicieli fabryk, ale także osoby bezpośrednio reprezentujące ich interesy, funkcjonują w literaturze pięknej (Ziemia obiecana Władysława Reymonta, Czarne skrzydła Juliu­ sza Kadena-Bandrowskiego, i in.) oraz pamiętnikarskiej. W od­ niesieniu do okresu międzywojennego patologię tego rodzaju wizerunku znakomicie uchwycił Paweł Hulka-Laskowski. Od­ wołajmy się tutaj tylko do jednego z fragmentów jego zaan­ gażowanej publicystyki demaskującej „ p a n ó w " przedwojen­ nego Ż y r a r d o w a . „(...) Od roku 1927 coraz częściej powtarzano imiona dwóch nowych władców Żyrardowa: Koehlera i Waśkiewicza. Dwa te imiona zrosły się z sobą tak ściśle, że gdy się powiedziało Koehler, to echo niby myśl natrętna odpowiadało: Waśkiewicz. To kazał zrobić Koehler, tamto zarządził Waśkiewicz (...). 0 Koehlerze krążyły po Żyrardowie niewiarygodne wprost wieści. Wszyscy jednozgodnie twierdzili o nim, że nie mówi, ale krzyczy, a nawet wrzeszczy. Gdy wpadał do Ż y r a r d o w a , to pojawieniem się swoim przerażał nie tylko robotników, ale 1 kierowników oddziałów, a nawet dyrektorów. W napadzie złego humoru kazał dyrektorom odbierać aparaty telefoniczne, albo nawet sam przecinał kable, za byle co przyskakiwał z pięścią do nosa nawet wobec starszych od siebie dyrektorów, domagał się od wszystkich coraz większych oszczędności i zadziwiał kierowników tkalni i magazynów swoim postępowaniem: niech tylko powstawało większe zapotrzebowanie na j a k ą tkaninę, natychmiast kazał przerywać jej fabrykację. Opowiadano sobie o nim, że zaglądał nawet do toalet damskich, czy pracownice biurowe nie przesiadują tam dla przyjemności i czy nie palą 139 �papierosów, a gdy jedną z nich przyłapał z papierosem, kazał ją natychmiast zwolnić. (...) Koehler miał siłę po swojej stronie i z całym cynizmem wyzyskiwał to prawo silniejszego. Zaś pan Waśkiewicz odsłania! mu właściwie wszystkie braki naszego ustawodawstwa robotniczego i społecznego i doradzał w jaki sposób można wyzyskać każdy z tych braków. Ogarniała nas rozpacz, ale cóż było robić? (...)" W tym konkretnym przypad­ ku chodziło o wyłączenie Z a k ł a d ó w Żyrardowskich, jako kon­ kurenta na międzynarodowym rynku produkcji tkanin natural­ nych. Szczególnie zależało na tym francuskiemu „królowi bawełny" Boussacowi, który wykupiwszy większość akcji Za­ kładów Żyrardowskich przejął nad tą fabryką całkowitą kont­ rolę, a specjalnie dobrani dyrektorzy już na miejscu stosując odpowiednie formy „ z a r z ą d z a n i a " utrzymywali produkcję na niskim poziomie i sukcesywnie zwalniali robotników. W latach 1926-1932 zakłady zostały doprowadzone do ruiny ekonomicz­ nej, a miasto do u p a d k u . Dla społeczeństwa robotniczego Ż y r a r d o w a był to ogromny szok, zważywszy, iż bardzo wiele osób znakomicie pamiętało zupełnie inne czasy sprzed I wojny światowej. Wówczas (w latach 20. i 30.) żywa była jeszcze i powszechna pamięć o poprzednich właścicielach, Dittrichach. Utrwalony był społecznie wizerunek innego kapitalisty, jako właściciela firmy traktującego zatrudnionych pracowników pa­ ternalistycznie, z pozoru nawet dobrodusznie i opiekuńczo. Istotą motywacji takiej właśnie postawy właściciela firmy była jak się wydaje - chęć naprawienia niesprawiedliwości systemu kapitalistycznego metodą „leczenia objawów", a nie przyczyn „ c h o r o b y " . Akurat w przypadku Ż y r a r d o w a „leczenie" prowa­ dzono w bardzo szerokim zakresie, w innych ośrodkach przemy­ słowych wyglądało to niekiedy podobnie jak w Żyrardowie, na ogół jednak robotnicy z „ojcowską o p i e k ą " pracodawcy czy dobroczynnymi skutkami fabrycznych instytucji socjalnych stykali się rzadko, albo wcale. Przywołajmy raz jeszcze tak charakterystyczne wspomnienia Hulki-Laskowskiego odnoszą­ ce się do okresu sprzed 1914 r. „ D a w n y zarząd dbał o wszech­ stronne zaspokajanie potrzeb swoich robotników i w ogóle ustosunkowywał się do nich jak najżyczliwiej. Kosztem fabryki prowadzone były liczne szkoły i wielka wzorowa ochrona. Tysiące dzieci robotniczych i urzędniczych otrzymywało w tych instytucjach podstawy wychowania i wykształcenia. Właściciel Z a k ł a d ó w Żyrardowskich, Karol Dittrich, miał na widoku stworzenie w Żyrardowie nawet szkolnictwa zawodowego, które dostarczałoby fabryce wykwalifikowanych fachowców. Szpital wzorowy, przytułek dla starych robotników, czytelnie i biblio­ teka, w której nie brakło nawet wielkich encyklopedyj, D o m ludowy dla stowarzyszeń robotniczych - wszystko to były instytucje utrzymywane kosztem fabryki na wysokim poziomie, ale robotnicy widzieli w nich swoją własność, której i m nikt nie kwestionował". 1 4 15 16 W ostatecznych rachunkach kapitaliście chodziło o możliwie silne związanie i uzależnienie robotnika od zakładu pracy. W tym celu nie tylko stopniowo starano się udostępniać robotnikom - budowane przecież z faktycznie przez nich wypracowanych kapitałów - mieszkania, kościoły, przedszkola, szkoły, biblioteki, domy kultury, szpitale, przytułki itp., ale także tworzono specjalne fundacje emerytalne i socjalne, wresz­ cie też posuwano się do tworzenia „legendy" ukazującej właś­ ciciela jako wyjątkowej dobroci opiekuna, niemal po ojcowsku dbającego o robotników i ich rodziny. Taki właśnie wizerunek - bywało i tak - wpajano j u ż bardzo wcześnie dzieciom robotników w trakcie wychowania przedszkolnego. Znakomi­ tym przykładem może być ceremonialna uroczystość „gwiaz­ d k i " organizowanej przez Zakłady Żyrardowskie w czasach poprzedzających I wojnę światową. „ W dużej sali ochrony odsłaniano popiersie K . Dittricha. Śpiewano kolędy, a także piosenki o Dittrichu. Wśród prezen­ tów były: towar na sukienkę, pończochy, podwiązki, koszulki, cukier kostkowy, kawa prawdziwa, landryny w pudełku, poma­ rańcze, duża strucla. Biedne dzieci, sieroty otrzymywały dodat­ kowo paletka, buciki, ubranka. Na wszystkie te prezenty trzeba było wcześniej zanieść dużą chustę z przyszytym nazwiskiem." Następnie dzieci wyrażały wdzięczność za otrzymane podarunki śpiewając pod popiersiem Dittricha: 17 140 1. „Szczęśliwy dzień dzisiaj mamy Piękny pana Dittricha dar Oto zawsze na nas czeka Jego ojcowska opieka Więc Ciebie o Boże Prosimy w pokorze Dnia każdego 0 zdrowie Jego" 2. „Zeszła z nieba gwiazdka złota Z tęczowymi barwy 1 po całym bożym świecie Rozsypała skarby Dziś i nam się gwiazdka śniła Uśmiechnięta jaśniej Co choinkę oświeciła Jak w czarownej baśni Toteż wdzięczni Za ojcowskie dary hojnej ręki Spieszmy panu Dittrichowi Złożyć serdeczne dzięki." 18 M o t y w roztaczania „ojcowskiej opieki" i obdarzania robot­ ników (począwszy od dzieciństwa) „hojnymi darami" stał niejako u podstaw ogólnie życzliwego stosunku pracodawcy do pracowników. Robotnicy mieli się czuć jak jedna wielka rodzina silnie związana z własną fabryką i miała być przepełniona szacunkiem i wdzięcznością do właściciela - pryncypała. Tym­ czasem życie nie układało się - mimo ogromnych niekiedy wysiłków właścicieli w działalności na rzecz robotników - jak sielanka. Niemniej w pamięci społecznej - przynajmniej jeżeli chodzi o większe ośrodki miejsko-przemysłowe - utrwalił się wizerunek dawnego kapitalisty po ojcowsku traktującego robot­ ników. Trzeci wzorzec czy typ wizerunku, o k t ó r y m tu jeszcze warto powiedzieć, oparty był na połączeniu ducha stosunków familiar­ nych z budowaniem swoistego poczucia wspólnoty interesów między właścicielem (także reprezentującą go k a d r ą kierow­ niczą) a całym personelem firmy. Wzorzec ten z całą pewnością był niezwykle trudny do zrealizowania w warunkach dużego zakładu przemysłowego, ale w praktyce mógł mieć istotne znaczenie dla kształtowania rozwoju np. firm handlowych czy usługowych. Dobrym przy­ kładem takiej firmy może być D o m Braci Jabłkowskich funk­ cjonujący z wielkim powodzeniem w Warszawie w latach 1912-1950 . Właściciele firmy od początku jej istnienia dbali o bardzo dobry poziom działalności handlowej, zarazem kształtując zespół pracowniczy wzorowo i odpowiedzialnie funkcjonujący, kompetentny w obsłudze klienta, odpowiednio gratyfikowany i korzystający w szerokim zakresie z różnych form udogodnień socjalnych, wspólnego wypoczynku i rekreacji. „Jeśli mówię o właściwej atmosferze, to muszę zastrzec, że nie było to tolerowanie nieprawidłowości postępowania i zachowa­ nia poszczególnych osób czy złego wypełniania codziennych obowiązków. Łączyło się to z p o d p o r z ą d k o w a n i e m rygorom stanowiącym dewizę dyrekcji 'magazynu zadowolonych klien­ tów', a szczególnie z poszanowaniem klienta i jego życzeń (żądań za jego pieniądze), jednających firmie zaufanie i życzliwość. Pod tym względem szkoła była twarda - ż ą d a n o jednoznacznie rzetelności, fachowości, zainteresowania osobą klienta i jego życzeniami, a przy tym uprzejmości i cierpliwości. (...) Niezależnie od tych wymagań czcigodny senior-dyrektor, Józef Jabłkowski, odnosił się z pełnym zrozumieniem dla ciężkiej, męczącej pracy sprzedawców. Zwracał uwagę na konie­ czność wykorzystania spokojniejszych m o m e n t ó w , by odpocząć za kontuarem w pozycji siedzącej. C h o ć niekiedy groźny, miał wiele wyrozumiałości dla ludzi, udzielał często swych życzliwych rad ( . . . ) . " Z biegiem lat pracownicy D o m u Towarowego Braci Jabłkow­ skich tworzyli rodzaj wspólnoty ludzi zżytych z sobą w atmo­ sferze kształtowanej w ogromnej mierze przez życzliwie ludzkie, zarazem wymagające fachowości podejście właścicieli i dyrekcji. Zdobycie pracy w tej firmie było marzeniem wielu osób. Ci którzy w niej pracowali przez dłuższy czas, później po latach z wielkim sentymentem wspominali te lata, oto jeden z bardziej wymownych fragmentów takiej relacji: „Bardzo lubiliśmy wszyscy, 'biały tydzień', kiedy w lutym 19 20 �I sprzedawano wszystko wyłącznie w bieli (...). Całe pierwsze piętro zamieniało się wówczas w sad kwitnących jabłoni. Autentyczne drzewa zdobiły kwiaty sztuczne, a robione przez cały personel z takim zamiłowaniem, że łudząco przypominały prawdziwe. D o dziś je widzę w pamięci, tak jak wszystkie dobre lata przepracowane u Jabłkowskich. Jak bardzo byliśmy ze sobą zżyci, od dyrektora do sprzątaczki, niech świadczy fakt, że co roku w drugą niedzielę po Wielkanocy spotykamy się, by pogadać, powspominać, dowiedzieć się, czy ktoś nie potrzebuje pomocy, pochwalić się w n u k a m i " . Ale nie tylko pracownicy byli przywiązani do swojej firmy. D o m Towarowy Braci Jabłkowskich funkcjonował jeszcze do 1950 r. Sporo osób pamiętało firmę sprzed wojny i po 1945 r. wolało robić zakupy właśnie w tym domu handlowym, a nie w państwowych domach towarowych. „Pamiętam, gdy zabrak­ ło nam zwykłych szklanek, sprzedawczyni powiedziała klientce, że są w PDT, a ona odrzekła: 'To wstyd, że pani mnie tam odsyła: ja chcę kupić u Jabłkowskich' ( . . . ) . " . 21 22 4. Autorytet kapitalisty a kultura robotnicza W wielu znaczniejszych ośrodkach miejsko-przemysłowych ziem polskich I I połowy X I X i początkach X X w. zakłady produkcyjne nie tylko zapewniały pracę robotnikom, także odgrywały - mniejszą lub większą rolę (w zależności od wielu czynników) - w kształtowaniu kultury określonych środowisk robotniczych. Tam gdzie pracodawcy i administracja fabryczna instytucjonalnie kierowali organizacją życia robotników m o ż n a chyby mówić o „kulturze sterowanej" do pewnego stopnia autorytetem właściciela zakładu. Klasycznym przykładem ta­ kich p r ó b jest Żyrardów w czasach Hiellego i Dittricha, ale w literaturze etnograficznej czy etnograficzno-historycznej znaj­ dziemy jeszcze kilka innych dość podobnych пр.: osadę „Księży M ł y n " w Łodzi, osadę przy Hucie „ Z g o d a " i i n . W tego rodzaju ośrodkach aktywność administracji fabrycznej, pobu­ dzana inicjatywą właściciela (współwłaścicieli) skupiona była na kwestiach: a) budowy i właściwego utrzymania osiedli robotniczych; b) zapewnienia opieki i podstaw oświaty dzieciom robotników; c) organizacji czasu wolnego (głównie rozrywki). W żadnym z o ś r o d k ó w miejsko-przemysłowych fabryka poprzez specjalnie powołane instytucje oraz przedsięwzięcia nie objęła całokształtu lokalnej kultury, nie przeniknęła do głębi wszystkich sfer życia robotników. Niemniej w wielu przypad­ kach autorytet pracodawcy i siła administracji fabrycznej miały wielkie znaczenie, chociaż na ogół - mimo wyznaczonych ram funkcjonowania społeczności robotniczej - pozostawało wiele miejsca z a r ó w n o na kontynuowanie form tradycyjnych, a z cza­ sem rozbudowywanie - w miarę emancypacji warstwy robot­ niczej - swoistych form aktywności społecznej i kulturalnej. Ogólnie trzeba stwierdzić, że zakład produkcyjny oddziaływał na środowisko robotników przez rodzaj produkcji, organizację i rytm pracy oraz czasu wolnego od pracy. W zależności od godzin pracy, system organizacji produkcji (system nakładczy, praca na zmiany itd.), ilości tzw. czasu wolnego oraz składu społecznego załogi (proporcje w zatrudnieniu kobiet i mężczyzn, ale także osób różnych wyznań: chrześcijan i żydów) kształtował się lokalnie specyficzny rytm codzienności, to z kolei wyznaczało określony sposób życia danej społeczności robotniczej. W na­ wiązaniu do dotychczas przeprowadzonych b a d a ń z pewnością możemy mówić o dość jaskrawych różnicach między ośrodkami przemysłu włókienniczego oraz wydobywczego (kopalnie węgla kamiennego). Nadal jednak nie są prowadzone na szeroką skalę badania porównawcze, które umożliwiłyby kulturową interpretację wszystkich podstawowych u w a r u n k o w a ń robot­ niczego sposobu życia w X I X i początkach X X w. (do 1939 г.). Z konieczności zatem, dokonując przeglądu dziedzin życia robotniczego podlegających wpływom autorytetu pracodawcy, odwołam się tu tylko do przykładu ośrodka żyrardowskiego. Zdaniem A . Woźniaka i J. Kazimierskiego powiązania społecz­ ności robotniczej Ż y r a r d o w a z miejscową fabryką w czasach przed I wojną światową były niezwykle rozgałęzione, obej­ 2 3 24 mowały niemal całą sferę robotniczego życia „ o d kolebki aż po g r ó b " . Pierwszą instytucją fabryczną z j a k ą stykała się więk­ szość dzieci robotniczych (od 3 roku życia) była tzw. ochronka. Powstała ona z woli właścicieli fabryki w 1875 r „ i już wkrótce - po wybudowaniu nowego obiektu w latach 80. X I X w. - stała się najnowocześniejszą i największą w Królestwie Polskim instytucją tego rodzaju, przyjmującą dziennie 1100-1200 dzieci. W ochronce dziećmi (zwykle po jednym z każdej robotniczej rodziny) opiekowały się wychowawczynie („freblanki") przez niemal cały czas pobytu rodziców w pracy. Zwykle po śniadaniu w domu ktoś ze starszego rodzeństwa zaprowadzał dziecko do ochronki. Odpłatność za posiłki (głównie jednodaniowy obiad) była niewielka, sieroty i półsieroty żywiono nieodpłatnie. W tra­ kcie zajęć dzieci uczono podstaw czytania i pisania, gier, zabaw, śpiewu, deklamacji. Wydarzeniami, które zapadły w pamięć dzieci były coroczne „gwiazdki" oraz pożegnalne uroczystości na zakończenie każdego roku przed wakacjami organizowane dla grup dzieci opuszczających ochronkę. „Wszystkie dzieci ubrane były w niedzielne ubrania i stały w dużej sali ochronkowej, a pani Hornig coś mówiła i potrącała aksamitną k o k a r d ą czarnego czepka. (...), za białymi filarami sali, pod oknem górnym, niby w jakim kościele stał biały marmurowy człowiek: (...) Pomnik starego pana Dittricha. Pani Hornig przestała prawić, zeszła z krzesełka i wszyscy mówili, że bardzo długo będziemy siedzieli w domu: dwa miesiące czy coś takiego (...). A potem ojciec zapytał: 'Karteczkę j u ż masz?'. Już ją miałem. Była to karteczka do szkoły ( . . . ) . " 2 5 26 Ż y r a r d ó w miał pod koniec X I X w. stosunkowo dobrze funkcjonujący system szkół elementarnych (zwykle 3 - od­ działowych z n a u k ą trwającą 4-6 lat), głównie - chociaż nie tylko - dzięki inicjatywie fabryki, w tym także stopnia gimnaz­ j a l n e g o . Stworzone też zostały podstawy szkolnictwa zawodo­ wego, u schyłku stulecia dyrekcja zakładów zorganizowała szkołę tkacką. „Przyjmowano do niej młodzież po ukończeniu szkoły elemen­ tarnej, ale jak się wydaje, pełne 3 oddziały nie zawsze były wymagane. Szkoła była koedukacyjna. Nauka trwała 1 rok, ale w zależności od potrzeb mogła być skrócona lub przedłużona. Grupa uczniów liczyła 12-30 osób. Nauczycielami byli wysoko­ kwalifikowani, wybrani przez dyrekcję robotnicy (...). Nauka była bezpłatna, ale i uczniom za w y k o n a n ą pracę nie płacono (...). Po ukończeniu kursu wzywano wszystkich absolwentów do kantoru, gdzie dostawali skierowanie do pracy, zwykle na wydziały, na których pracowali już ich rodzice." W okresie wcześniejszym nierzadkie były przypadki zatrud­ niania młodocianych, a nawet małych dzieci. Z czasem ustawo­ dawstwo fabryczne uregulowało te sprawy, niemniej materialne potrzeby robotniczych rodzin zmuszały młodzież (15—17-letnią) do możliwie szybkiego podejmowania pracy w fabryce. Prefero­ wane były młode osoby, których rodzice już od pewnego czasu pracowali w fabryce. Trudniej było się zatrudnić osobom spoza Ż y r a r d o w a , które mogły ewentualnie liczyć na pomoc (wsta­ wiennictwo) krewnych w tym o ś r o d k u zasiedziałych albo na małżeństwo z osobą już w fabryce pracującą. „Wielu mężczyzn żeni się z tutejszymi dziewczętami właśnie w nadziei, że zostaną dzięki temu przyjęci do fabryki (...); kandydaci [do pracy - dopisek A.S.] nierzadko kierują się nawet mniemaniem, że ożenek z robotnicą fabryki daje pewne prawo do otrzymania pracy w z a k ł a d a c h . " Drugim ważnym problemem dla mieszkańców Ż y r a r d o w a było uzyskanie mieszkania. Zakłady Żyrardowskie w latach 1868-1903 rozwinęły b u d o w ę dużego osiedla d o m ó w fabrycz­ n y c h , niemniej nie zaspokoiło to do końca potrzeb bardzo licznej (8-9 tys. osób na przełomie wieków) załogi. Dla wielu robotników żyrardowskich mieszkanie fabryczne było wówczas szczytem marzeń, było znacznie wyżej cenione od mieszkań w domach czynszowych. Rodziny robotnicze otrzymywały zwykle mieszkania 1 -izbowe o pow. 20-24 m , rodziny majstrów 2-izbowe (pokój z kuchnią). Przy przydziale mieszkania prefero­ wano specjalistów z zagranicy oraz robotników o długoletnim stażu pracy w zakładach. Mieszkańcy d o m ó w fabrycznych otrzymywali w użytkowanie miejsce w k o m ó r k a c h gospodar27 28 29 30 31 2 141 �czych oraz przydomowy ogródek. N a koszt fabryki co roku mieszkania malowano, ponadto mieszkańcy mogli kupić opal w składzie fabrycznym po cenach niższych od rynkowych. Od lat 70-80. X I X w. w domach robotniczych obowiązywał regulamin określający prawa i obowiązki lokatora (cisza nocna), sprząta­ nie, urządzanie zabaw i t d . Opłaty za komorne potrącane były przy wypłacie. W przypadku utraty pracy w fabryce lokator był zmuszony zmieszkanie opuścić. Podstawowe problemy i sprawy socjalne robotników były stopniowo rozwiązywane przez fabrykę, chociaż w niektórych przypadkach nie tyle z woli właścicieli i dyrekcji ile pod naciskiem akcji strajkowych (począwszy od słynnego strajku w 1883 г.). Od połowy lat 80. robotnicy mogli korzystać z tańszego zaopatrzenia w ziemniaki, mąkę czy węgiel w skle­ pach fabrycznych, ponadto od 1884 r. mieli do dyspozycji spółdzielnię spożywczą „Oszczędność" p o w o ł a n ą z inicjatywy administracji fabrycznej. Bardzo poważnie rozbudowane zostały instytucje opieki zdrowotnej: ambulatorium przyfabryczne wraz z apteką funkc­ j o n o w a ł o już od lat 60., od 1884 r. szpital na 40 łóżek, przeniesiony następnie do zbudowanego w latach 1894-96 nowego gmachu (80 łóżek, 5 oddziałów). N a przełomie wieków opieką lekarską (pracowało tu wówczas 5-7 lekarzy i felczerów) niemal całkowicie od 1885 r. bezpłatną - objęto ponad 20 tys. osób, tj. robotników z rodzinami. Ponadto służba medyczna zabiegała stale o poprawę w a r u n k ó w pracy, dzięki czemu tuż przed I wojną światową zainstalowano w halach fabrycznych nowoczesne urządzenia wentylacyjne i nawilżające . Znacznie wcześniej zarząd fabryki zadbał o właściwe oświetlenie hal fabrycznych oraz zabezpieczenie przeciwpożarowe (zakłady dysponowały od początku lat 80. dobrze wyposażonym i wy­ szkolonym oddziałem straży p o ż a r n e j ) . Ponadto pracownicy mogli korzystać z łaźni, pralni, stołówki fabrycznej. Zarząd fabryki od końca X I X w. zapewniał robotnikom o długim stażu pracy skromne emerytury (w systemie książeczek oszczędnoś­ ciowych) oraz różnego rodzaju zasiłki dla pracowników (dla położnic, dla osób niedołężnych, w związku z pogrzebem itd.), a także wprowadził ubezpieczenia od nieszczęśliwych wypad­ ków. 3 2 33 34 3 5 Właściciele fabryk wraz z zarządem interesowali się też w znacznej mierze organizacją życia kulturalnego, rozrywek w środowisku robotniczym. Próby powołania biblioteki i teatru dla robotników podjęto w końcu lat 80. X I X w., chociaż w praktyce - z uwagi na przeciwdziałanie ze strony administracji rosyjskiego zaborcy - szersza działalność tego rodzaju mogła się rozwijać dopiero po 1905 r. W znacznie lepszej sytuacji byli cudzoziemscy pracownicy zakładów, którzy wcześnie założyli i rozwijali swoje organizacje i instytucje kulturalne (np. niemie­ cki chór Zyrardover Gesang Verain powstały w 1861 r„ orkiestra kameralna głównie złożona z Czechów, biblioteka obcojęzyczna działająca od 1876 r„ i wiele i n n y c h ) . Niemniej zarząd fabryki wspierał wiele inicjatyw kulturalnych aktywizujących robotników, np. przyjmowano uzdolnionych robotników do orkiestry fabrycznej (najlepszej w tej kategorii na początku X X w. w Królestwie Polskim), powołano stałą biblio­ tekę z czytelnią (1906), obejmowano patronat nad stowarzysze­ niami robotniczymi (głównie artystycznymi i oświatowymi). Wspierano też rozwój kultury fizycznej oraz rekreacji, a także organizowano rozrywki w specjalnie urządzonym ogólnodos­ tępnym parku. Ukoronowaniem działalności zarządu fabryki na tym polu było wybudowanie dla robotników w latach 1910-1912 D o m u Ludowego im. K . Dittricha. Jak zauważył A . Woźniak działalność zakładów ogarnęła też w pewnej mierze sferę estetyki (пр.: nagrody dla robotników za najładniejsze przydomowe ogródki) oraz mody (lekcje szycia i haftu - umiejętność wykonywania serwetek, makatek itp. dekorujących robotnicze mieszkania). Wydaje się też, że właś­ ciciele zakładów zadbali o swoisty nadzór nad „obyczajnością" robotnic nakazując regulaminowe noszenie czepka przez wszys­ tkie kobiety zamężne pracujące w fabryce. Chociaż wymóg ten prawdopodobnie nie był spełniany już w początkach wieku (wy­ starczy porównać zbiorowe fotografie robotnic z końca stulecia 36 142 i z o k o ł o 1908-1909 г.). to - jak świadczą niektóre relacje: „Kobieta, która wyszła za mąż i w pierwszy dzień po ślubie przychodziła do pracy bez czepka, to mogła stracić p r a c ę " . Pośrednio fabryka oddziaływała też na rytm przygotowań i organizację niektórych ważniejszych świąt dorocznych, np. w Wigilię Bożego Narodzenia pracę kończono wcześniej niż zwykle, Wielkanoc z uwagi na ewangelików zaczynano już od Wielkiego Piątku. Fabryka pomagała też robotnikom w dekoro­ waniu kościoła parafialnego i ołtarzy w święto Bożego C i a ł a . Obecność i działalność Dietrichów (wydaje się, że rodzina Hielle pozostawała zdecydowanie w ich cieniu) w Żyrardowie obrosła z czasem legendą. W środowisku robotniczym tworzyły się i krążyły r ó ż n o r o d n e i częstokroć barwne opowieści o właś­ cicielach fabryki, ich cechach charakteru, zachowaniach, sto­ sunku do robotników. Opowieści te weszły do tradycji ustnej, stały się elementem lokalnego folkloru. O Dittrichach opowia­ dano sobie dla rozrywki i urozmaicenia spotkań towarzyskich w karczmie, a także podczas biesiad przed domami po całym tygodniu p r a c y . Tylko niektóre opowieści z tej ciekawej tradycji zostały zapisane na stałe w literaturze pięknej oraz naukowej. Szerzej zagadnienie to omawia A . Woźniak w bardzo interesującym artykule, tu może na koniec warto przytoczyć fragment jednej z takich opowieści ilustrujących niegdyś po­ wszechne przekonanie o nagminnym zatrudnianiu dzieci przez fabrykanta. Oto co opowiadał stary tkacz Brysiak: „Byłem tyli pędrak, kiedy matka przyprowadziła mnie ze sobą na halę, nie mogłem sięgnąć maszyny. A wtedy przechodził pan Dittrich, podstawił m i pod nogi klocek i powiedział: „ N o teraz będzie zupełnie dobrze mój mały. Jazda, panie majster, naucz chłopca, co trzeba robić". Sam Dittrich... u w a ż a s z ? " 3 7 38 39 40 Uwagi końcowe - propozycje do programu badań Wydaje się, iż badania nad zachowaniem wizerunku dawnego kapitalisty (fabrykantów, bankierów, kupców itd) w zbiorowej pamięci odchodzących już pokoleń, m o g ą wnieść wiele nowego do wiedzy etnologicznej o roli autorytetu w kształtowaniu się kultury zatracającej cechy tradycyjne i coraz szybciej pod­ legającej procesom modernizacji. Ponadto - co może być nawet dla wielu etnologów jeszcze ciekawsze - badania te m o ż n a spożytkować dla poznania społecznego procesu mitologizacji rzeczywistości. Rozważmy pokrótce te dwa kierunki prac bada­ wczych. W pierwszym wypadku etnologa interesuje przede wszystkim przechowana w pamięci ludzkiej - mniej lub bardziej pełna faktografia realnie dokonanych przez pracodawcę (kapi­ talistę) przedsięwzięć i posunięć mających w praktyce na celu - rzecz całą ujmijmy ogólnie i dosadnie - związanie pracownika (robotnika) z zakładem. O g r o m n ą rolę w kształtowaniu układu powiązań „pracodawca - pracobiorca" odgrywały poglądy społeczne właścicieli firm, którzy częstokroć coraz lepiej za­ czynali rozumieć potrzeby i sytuację robotników. Ideę przewod­ nią b a d a ń idących w tym kierunku - najlepiej, jeżeli będą one realizowane porównawczo w kilku ośrodkach - winno być prze­ śledzenie procesu ewolucji zmian układu zależności i powiązań między pracodawcami i pracownikami, przy czym należałoby wyniki prac etnologów skonfrontować z wiedzą historyczną dotyczącą rozwoju branych pod uwagę ośrodków, jak również wykorzystać wszelkie publikowane oraz archiwizowane relacje, pamiętniki, wspomnienia, a także korespondencje prasowe. Szczególnie istotne będzie to w odniesieniu do X X w., gdyż zebrane przez etnologów relacje m o g ą się obecnie odnosić co najmniej do lat 20. i 30. naszego stulecia. Idąc za poczynionymi ustaleniami Andrzeja Woźniaka i Marii Łukowskiej, należałoby stwierdzić, że badania nad obrazem dawnego kapitalisty winny się koncentrować na zbieraniu relacji wydobywających przede wszystkim przechowane w pamięci informatorów dane i opi­ nie o: 1. Pochodzeniu rodzin właścicieli firm, kolejach losu członków tych rodzin z uwzględnieniem cech charakterologicznych, powiązań krewniaczych itp..; 2. Majątku jakim dysponowali właściciele firm z uwzględnieniem początków, źródeł fortuny); (łącznie �3. Działalności społecznej i patronackiej właścicieli firmy; 4. Stosunkach łączących (dzielących) p r a c o d a w c ę i pracownika (w szczególności warto uwzględnić postawy i zachowania właścicieli firmy i członków jego rodziny, a także przed­ stawicieli wyższej kadry kierowniczej danej firmy wobec r o b o t n i k ó w , czy w ogóle p r a c o w n i k ó w z a k ł a d u ) ; 5. Szczególnych zdarzeniach w życiu właściciela firmy (lub któregoś z jego p o t o m k ó w , spadkobierców), k t ó r e zostały sfabularyzowane i znane są w przekazywanej ustnie formie folklorystyczno-artystycznej opowieści. Znaczna część uzyskanych według powyższego schematu wypowiedzi czy relacji m o ż e być poddana analizie z punktu widzenia odmiennie zaprojektowanych b a d a ń . Mogłyby to być studia poświęcone tworzeniu się i przekazywaniu z pokolenia na pokolenie w formie ustnej „ l e g e n d y " o dawnych kapitalistach. 41 Dogłębniejsza analiza tego rodzaju tekstów mająca na względzie uchwycenie procesu mitologizacji rzeczywistości w obrębie społeczeństwa miejskiego, wymaga jednak od badacza z jednej strony poważnej wiedzy o kapitaliście dawnego czasu i miejsca, z drugiej zaś - dysponowania w miarę szerokim materiałem folklorystycznym (teksty opowieści wspomnieniowych). Już pobieżne zapoznanie się z drukowanymi wspomnieniami np. r o b o t n i k ó w warszawskich, wskazuje na to, że anegdoty i opo­ wieści tego rodzaju znane były w wielu środowiskach proletaria­ ckich, niemniej dopiero dotarcie do nowych i n f o r m a t o r ó w (apele w prasie, konkursy na wspomnienia) może skutecznie takie poszukiwania rozszerzyć. Przy aktualnym stanie zaawan­ sowania tego rodzaju prac pozostaje indywidualnie zaintereso­ wanym naukowcom wykorzystanie metod i doświadczeń b a d a ń łódzkich i żyrardowskich. P R Z Y P I S Y I Por. A . W o ź n i a k , Dittrichowie a kultura robotnicza Żyrar­ dowa, Żyrardów 1983 (ss. 1 5 + 1 nib); M . Ł u k o w s k a , Badania nad opowieścią wspomnieniową, „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 30, 1991, s. 53-62; a ostatnio także prace grupy laboratoryjnej studentów Katedry Etnologii i Antropologu Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego, prowadzone w latach 1991-1992 pod moim kierunkiem (m.in. dotyczące firm handlowych „Bracia Jablkowscy" oraz „Pluton" w Warszawie). J . S . B y s t r o ń , Kultura ludowa. Warszawa 1947. Por. A . K u c z y ń s k a - S k r z y p e k , Badania nad kulturą robotniczą w etno­ grafii [w:] Klasa robotnicza i ich robotnicy na zachodnim Mazowszu 1878-1948, pod red. R . K o ł o d z i e j c z y k a , Warszawa 1981, s. 125-127; A . W o ź n i a k , Tradycyjna kultura robotnicza Żyrardowa XIX-początków XX w., [w:] Tradycyjna kultura robotnicza Żyrardowa, Warszawa, 1982, s. 11-12 Por. K u c z y ń s k a - S k r z y p e k , Badania..., s. 132-137; A . W o ź n i a k , Dittrichowie..., s. 2-13; A . S t a w a r z , Żyrardów. Narodziny społeczności (1830-1870), Warszawa-Żyrardów 1985, s. 157-160 Por. A . W ó у с i с к i , Instytucje fabryczne i społeczne w przemyśle Królestwa Polskiego, Warszawa (1916), pierwodruk: „Ekonomista", 1914, cz. 2^1 S . K a l a b i ń s k i , Miejsce i rola Zakładów Żyrardowskich w ru­ chu masowym klasy robotniczej w Królestwie Polskim wiatach 1870-1914, [w:] Klasa robotnicza..., s. 63 Por. R . K o ł o d z i e j c z y k , Burżuazja polska w XIX i XX wieku. Szkice historyczne, Warszawa 1979 A . S ł o n i o w a , Problemy liczebności, narodowości i wewnętrz­ nego zróżnicowania burżuazji łódzkiej w drugiej polowie XIX w., [w:] Dzieje burżuazji w Polsce, t. I I I , Wrocław' 1983, s. 131-133 Znaczna część kapitalistów cudzoziemskiego pochodzenia opuściła ziemie polskie (w szczególności zabór rosyjski) w czasie I wojny światowej, by na ogół już tu nie powrócić. Stosunkowo wiele rodzin uległo jednakże wcześniej polonizacji i pozostało na miejscu rozwijając działalność gospodarczą i społeczną w Polsce Odrodzonej. L . H a s s , Burżuazja Drugiej Rzeczypospolitej w świetle dwu spisów powszechnych (próba analizy iiościowej), [w:] Dzieje burżuazji w Polsce, t. 1, Wrocław 1974, s. 192-195 M . W a r n e ń s k a , Fortuna rodu Krusche, Łódź 1963, s. 53-54 Tamże, s. 87 Por. R . K o ł o d z i e j c z y k , Leon Newachowicz (1778-1831), „Rocznik Warszawski", t. 8, 1970, s. 143-173; tenże, Piotr Steinkeller, kupiec i przemysłowiec (1799-1854). Warszawa 1963; tenże, Portret warszawskiego milionera, Warszawa 1968 [biografia Leopolda Kronenberga, 1812-1878], tenże; Jan Bloch. Szkice do portretu ..Króla" kolei (1836-1902), Warszawa 1983 Spośród stosunkowo nielicznych publikacji popularyzatorskich można wymienić interesujący cykl artykułów o tradycjach polskiego biznesu zamieszczony w gazecie „ N o w y Świat" w 1992 r. P . H u l k a - L a s k o w s k i , Mój Żyrardów, Warszawa 1981 (wyd. I I powojenne), s. 181-182. Por. także: R . K a r a ś , Ostami odruch, Warszawa 1985 Z . L a n d a u , J . T o m a s z e w s k i , Sprawa żydowska, War­ szawa 1983; Żyrardów 1829-1945, pod red. I. Pietrzak-Pawłowskiej, Warszawa 1981; P . H u l k a - L a s k o w s k i , Mój Żyrardów..., s. 153-228 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 I I 1 2 1 3 1 4 l 5 1 6 H u l k a - L a s k o w s k i , Mój Żyrardów..., s. 150-151 P o r . W o ź n i a k , Dittrichowie..., s. 9 Tamże. F . J a b ł k o w s k i , Romans ekonomiczny. Warszawa 1980 Tamże, s. 171-172 Tamże, s. 170 Tamże, s. 164 Por. B . K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , Kultura środowiska ro­ botniczego Łodzi, „Łódzkie Studia Etograficzne", t. 21, 1979 (druk: 1982), s. 15-34; I . H u t к a , Środowisko robotników fabrycznych Huty ,,Zgoda" obecnie ZUT,, Zgoda", [w:] Materiały do historii załóg fabrycz­ nych w Polsce Południowej, pod red. K . Dobrowolskiego, Wrocław 1966, s' 7-70 Por. A . S t a w a r z , Z badań nad życiem codziennym robotników żyrardowskich XIX i początków XX w., „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" t. 37, 1989, s. 131-161; G . E . K a r p i ń s k a , B . Kopczyńska-Jaworska, A . W o ź n i a k , Pracować żeby żyć, żyć żeby pracować („Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 31, War­ szawa-Łódź 1992. M . G e r l i c h , Życie codzienne, rytm i znormalizowa­ ne kulturowo wzory zachowań. Analiza wybranego aspektu codzienności na przykładzie Śląskich środowisk robotniczych okresu międzywojennego „Zaranie Śląskie", R.52, 1989, nr 2, s. 272-304. W odniesieniu do bardzo zróżnicowanego środowiska robotniczego Warszawy por. A . Ż a r n o w s к a , Robotnicy Warszawy na przełomie XIX i XX wieku, War­ szawa 1985 Por. W o ź n i a k , Dittrichowie..., s. 9-13; J . K a z i m i e r s k i , Dzieje Zakładów Żyrardowskich i ich załogi w latach 1829-1885, Ciecha­ nów 1984, s. 210-240; S t a w a r z , Żyrardów..., s. 149-175 H u l k a - L a s k o w s k i , Mój Żyrardów..., s. 45 M . S t a n k i e w i c z - R u s i e c k a , Życie społeczne - oświata - kultura, [w:] Żyrardów 1829/1945... W o ź n i а к , Dittrichowie..., s. 10 Wspomina o tym m.in. H u l k a - L a s k o w s k i , Mój Żyrardów... ..Notatka... " K a r o l a D i t t r i c h a (syna), [w:] Wypadki majowe 1891 r. w Żyrardowie, oprać. H . Rappaport, Warszawa 1973, s. 130 A . G r y c i u k - S t r i z e n c o v a , Budownictwo domów robot­ niczych w Żyrardowie w II polowie XIX i początkach XX wieku, „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 29, 1989, s. 67-78 S t a w a r z , Żyrardów..., s. 69 W o ź n i а к , Dittrichowie..., s. 11 К . Z w o l i ń s k i , 100-lecie straży pożarnej w Żyrardowie, Żyrar­ dów 1984 W o ź n i a k, Dittrichowie..., s. 12 Por. np. _A . G ó r a l s k i , Cudzoziemcy w Żyrardowie na przełomie XIX i XX w., Żyrardów 1980; tenże, Żyrardowski ruch śpiewaczy w latach 1861-\9\%, [w:] Materiały do etnografii miasta, pod red. A . S t a w a ­ r z a , Żyrardów 1992, s, 28/36; W o ź n i a k , Dittrichowie..., s. 12 Cyt. za: W o ź n i а к , Dittrichowie..., s, 13 Tamże. A . W o ź n i a k , Dittrichowska legenda, „Łódzkie Studia Etno­ graficzne" t. 29, 1989, s. 101-107 J . M a c i e r z e w s k a , Każdy idzie swoją drogą. Warszawa 1966, s. 145 Por. W o ź n i a k , Dittrichowska legenda..., s. 103-107; Ł u k o w ­ s k a , Badania..., s. 57-61 1 1 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 143 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cf7727e25f61ad87845eed003c5af746.pdf d5f030cef8f490d7ab40bea843d2429b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2466 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2290 Title A name given to the resource O poczuciu przynależności narodowej i stosunku do "obcych"/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.130-135 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gerlich, Marian Grzegorz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text O poczuciu przynależności narodowej i stosunku do „obcych" Uwagi na marginesie badań nad świadomością narodową współczesnych Górnoślązaków Marian Grzegorz Gerlich N a G ó r n y m Śląsku, w t y m również na interesującym nas obszarze województwa katowickiego, od schyłku lat 80. coraz wyraźniej postępuje proces p o d z i a ł u rodzimej zbiorowości regionalnej. T o w a r z y s z ą temu różne formy działań, od spon­ tanicznych i żywiołowych, po zorganizowane. Narasta nie­ znane d o t ą d zjawisko artykulacji ambicji grupowych, także artykulacja tożsamości. Wywołuje to emocje społeczne. T y m samym pobudza wyobraźnię lokalnych u g r u p o w a ń politycz­ nych. W efekcie zrozumiałe jest, że te j a k o ś c i o w o nowe procesy stają się obiektem szczególnego zainteresowania mass-me­ diów. Stopniowo rozpoznania podejmuje nauka. Ale są to p r ó b y nieśmiałe. N a razie zdają się być d o m e n ą socjologii , przy stosunkowo m a ł y m udziale e t n o l o g i i . Niezaprzeczalnym faktem społecznym jest swoista rewitali­ zacja śląskiej tożsamości. Opinie zaś na ten temat są bardzo zróżnicowane. Jedni bowiem uważają, że na G ó r n y m Śląsku postępuje proces erozji polskich postaw narodowych, inni - że G ó r n o ś l ą z a c y wreszcie mają szansę nieskrępowanej ochrony i artykulacji swej tożsamości. Wywołuje to więc w efekcie skomplikowane reakcje społeczne. Zwłaszcza zaś hałaśliwy i agresywny etnoregionalizm zaczyna zaciemniać obraz całego śląskiego regionalizmu, wywołując po stronie „ p r z y b y s z y " zagrożonych, jak twierdzi lokalny śląski socjolog, „w swoich prawach obywatelskich kontrreakcje w postaci wystąpień u g r u p o w a ń populistyczno-nacjonalistycznych skierowanych przeciwko projektom regionalizacji, traktowanym j a k o wstęp do oderwania G ó r n e g o Śląska od P o l s k i " . Uczucie niepew­ ności wzmagają też głosy o ponownym plebiscycie. Tak się stało między innymi wówczas, gdy propozycję t a k ą zgłosił Otto von Habsburg, deputowany do Parlamentu Europej­ skiego, członek niemieckiej C S U . A dodajmy, że również polscy naukowcy nie wykluczają takiej możliwości. Przewidu­ je go, a może wieści niczym Kasandra, politolog Jadwiga Staniszkis. Coraz częściej słychać też o podziałach narodowych, jakie następują w ś r ó d górnośląskiej zbiorowości regionalnej. Nie chodzi tu tylko o to, że pojawiła się mniejszość niemiecka, k t ó r a tu zawsze żyła, lecz także o to, że odżyła orientacja separatystyczna. T y l k o że o tych sprawach nie chce tu nikt spokojnie r o z m a w i a ć . T y m samym stają się raczej elementem politycznych p r z e t a r g ó w . Natomiast j u ż przed k i l k u laty Stanisław Bieniasz, śląski pisarz mieszkający w Niemczech, autor niezapomnianego Starego portfelu (wystawionego w te­ lewizji dopiero w 1989 roku, a więc w 8 lat po nagraniu), na ł a m a c h paryskiej „ K u l t u r y " p r o w o k u j ą c o zachęcał do dys­ puty, pisząc: „ G ó r n y Śląsk wrze, staje się to widoczne nawet dla tych, k t ó r z y zamykają oczy na rzeczywistość (...), skom­ plikowane podziały etniczne, dotychczas skrzętnie przemil­ czane, wybuchły z siłą, której nikt się nie spodziewał. Nagle o k a z a ł o się, że istnieją r ó ż n o r o d n e grupy ludności, k t ó r e mają r ó ż n e interesy . . . " 1 co? A n o nic. Dyskusja toczyła się, a jakże, lecz w z a m k n i ę t y c h towarzyskich gettach. A faktem jest, że G ó r n y Śląsk jest realnie obszarem postępującego zróżnicowania narodowego, k t ó r e artykułuje interesująca nas 1 2 3 4 5 6 7 8 130 i ludność rodzima. I w y d a w a ć by się m o g ł o , że etnologia podejmie to wyzwanie. Niestety, nadal nurza się w badaniu „śląskich tradycji" czy „śląskich w a r t o ś c i " . Współczesność zaś jest lekceważąco lub strachliwie pomijana. Co zatem wynika z tak zaprezentowanego spojrzenia na tę p r o b l e m a t y k ę ? Zwłaszcza to, że jest ono niezwykle interesujące. Stanowi też specyficzny fragment nowych procesów etnicznych i narodo­ wościowych, k t ó r e z a c h o d z ą w Europie ś r o d k o w o - w s c h o d niej. A ponieważ w realiach górnośląskich jest tak jak jest, odwołuję się do własnych b a d a ń prowadzonych w miastach tego obszaru w drugiej połowie lat 80. Część d o t y c z ą c a świadomości narodowej była realizowana w 1991 i 1992 roku i objęła cztery, pod wieloma względami nadal homogeniczne osady i osiedla p r z y z a k ł a d o w e ( N = 100). Niezbędne są tu pewne wyjaśnienia. O t ó ż , prezentuję jedy­ nie dwa aspekty zagadnienia związane z odpowiedzią na pytania dotyczące poczucia przynależności narodowej i stosu­ nku do „ o b c y c h " . Całościowa analiza jest w przygotowaniu. Tak więc przedstawione będą jedynie pewne uwagi, uwagi na marginesie b a d a ń , k t ó r e ujawniają olbrzymią złożoność prob­ lemu. Oto bowiem na naszych oczach d o k o n u j ą się konkretne przemiany etniczne. Dlatego też z całą pewnością trzeba w konkretnych realiach górnośląskich uwzględniać j e d n ą zasadniczą kwestię, że u p o d ł o ż a deklarowanych postaw m o ż e leżeć nie tyle realne odczuwanie własnej o d r ę b n o ś c i , k t ó r a przecież nie jest definiowana, podobnie jak i tożsamość, ale przede wszystkim przekonanie o swoim upośledzeniu. M o ż n a tu przecież m ó w i ć o zbiorowym, historycznie u k s z t a ł t o w a n y m kompleksie krzywdy, o tzw. śląskiej k r z y w d z i e , k t ó r a zdaje się być jednym z istotnych elementów specyficznej kategorii pojęciowej, to jest „ ś l ą s k o ś c i " . D l a p o r ó w n a n i a odwołuję się w tej prezentacji także do sposobu publicznego definiowania analizowanych zagadnień przez przedstawicieli lokalnych środowisk twórczych o rodo­ wodzie g ó r n o ś l ą s k i m (np. Tadeusz Kijonka, Kazimierz Kutz, A l b i n Siekierski, Wilhelm Szewczyk) oraz główne organizacje regionalne (tj. Związek G ó r n o ś l ą s k i , Ruch A u t o n o m i i Śląska, mniejszość niemiecką - konkretnie Niemiecką W s p ó l n o t ę Roboczą „Pojednanie i Przyszłość"). 9 10 11 12 13 Kim my som? Poczucie przynależności narodowej G ó r n o ś l ą z a k ó w w sfe­ rze deklaracji werbalnych jest wyraźnie z r ó ż n i c o w a n e . Dzieje się tak pomimo silnego poczucia własnej odrębności, k t ó r a jednak nie jest wyraźnie definiowana. Tak więc na pytanie dotyczące przynależności narodowej 9% badanych zupełnie nie potrafiło odpowiedzieć, 28% stwierdziło, iż czują się Ślązakami, dalszych 14% także e k s p o n o w a ł o śląskość, lecz zarazem wskazywało na związki z polskością, 11 % deklarując i eksponując śląskość jedocześnie o d w o ł y w a ł o się do związków z niemieckością, 31 % stwierdziło, iż są Polakami (w większości jednak odwołując się również do „śląskiego rodowodu"), a 7% stwierdziło, że są Niemcami. �S p r ó b u j m y opatrzyć te deklaracje komentarzem. Przede wszystkim więc należy podkreślić d o m i n u j ą c ą t r u d n o ś ć prawie 3/4 badanych do jednoznacznego określenia swej p r z y n a l e ż n o ­ ści, co zdaje się wynikać zwłaszcza z nieumiejętności prze­ zwyciężenia odrębności między poczuciem silnego, lecz niedefiniowanego związku z własną ziemią i własną „ ś l ą s k ą " kulturą, a szerszym zewnętrznym u k ł a d e m społecznym, kul­ turowym i politycznym. W efekcie tożsamość zdaje się być bardziej d o m e n ą emocji, niż refleksji. Istotne znaczenie zdaje się mieć nadal silne poczucie więzi grupowej G ó r n o ś l ą z a k ó w . Badacze też nadal wskazują na „wysoki stopień integracji etnicznej, k t ó r y polega na t y m , że p r z e t r w a ł o tu silne poczucie tożsamości ze swoją g r u p ą " . Dominuje swoisty śląskocentryzm. O n jest m i a r ą wszystkiego, i to z a r ó w n o definiowania własnego świata, j a k i świata zewnętrznego. Istotna jest też dychotomia „ m y " - „ o n i " . Podział jest nader prosty i oczywi­ sty - „ m y " , czyli „ Ś l ą z o k i " , i „ o n i " , czyli „ G o r o l e " , a więc przybysze. Ale istnieje też wyraźniejszy i dosadniejszy podział. W y r ó ż n i a on trzy kategorie. Pierwsza to „ p n i o k i " , czyli rodowici Ślązacy, druga to „ k r z o k i " , czyli ci, którzy na Śląsku mieszkają przypadkowo, i trzecia, czyli „ p t o k i " , to znaczy ci, którzy przebywają na Śląsku chwilowo, „zakładają t u gniaz­ da, łodlatują, j a k sie ino d o r o b i ą . I j u ż ich nie ma". Zwracamy u w a g ę na te czynniki, gdyż na nich skoncent­ rujemy nasze zainteresowania. Ale poczucie przynależności jest uwarunkowane szerszymi złożonym, w znacznym zakresie nierozpoznanym, zespołem czynników wykazujących „długie trwanie". T o między innymi wczesne oderwanie tej ziemi i jej mieszkańców „ o d Macierzy", wielowiekowe funkcjonowanie w obrębie różnych, obcych etnicznie o r g a n i z m ó w p a ń s t w o ­ wych, pograniczny charakter Śląska, niepełna struktura spo­ łeczna, specyficzne w a r u n k i w jakich kształtowała się tu ś w i a d o m o ś ć n a r o d o w a , dzieje górnośląskiej zbiorowości regionalnej w latach międzywojnia rozdartej między dwa organizmy p a ń s t w o w e , tragiczne błędy p o l i t y k i gospodar­ czej okresu realnego socjalizmu, także błędy w polityce społecznej oraz współczesna zapaść przemysłowa tego obszaru wywołująca wieloaspektowe skutki ekologiczne, społeczne, kulturowe i polityczne. Z całą więc pewnością bez rozpoznania tych i innych czynników analiza specyfiki postaw narodowych G ó r n o ś l ą z a k ó w jest u ł o m n a . Prowadzi do falsyfikacji znanych też na gruncie prac etnologicznych, w których zdaje się nadal istnieć tendencja do mitologizowania górnośląskiej rzeczywis­ tości. W okresie X I X wieku, a nawet w latach międzywojnia była uzasadniona względami patriotycznymi. A dziś? Nadal też j a k b y nie dostrzega się, iż na podstawie obiektywnych p o d o b i e ń s t w kulturowych między G ó r n y m Śląskiem a innymi regionami, nie m o ż n a w n i o s k o w a ć o polskim poczuciu naro­ dowym G ó r n o ś l ą z a k ó w . Zwłaszcza w odniesieniu do polsko-niemieckiego pogranicza trzeba uwzględniać to, że „ o tym, j a k i m narodem są mieszkańcy określonego terytorium decydują nie te czy inne cechy językowe lub etnograficzne, lecz te przejawy życia narodowego, k t ó r e w ś r ó d nich istnieją i ich ś w i a d o m o ś ć n a r o d o w a " . A j u ż w 1880 r o k u Teodor Jeske-Choiński pisał, „że nie tradycje i obyczaje, a nawet język n a r ó d stanowią, lecz jeszcze samowiedza o d r ę b n e g o bytu własnych celów, własnej polityki, a tego właśnie na Śląsku nie m a " . Zresztą przyznajmy, ten pogląd jeszcze dziś niektórzy lekceważą lub zupełnie nie zdają sobie sprawy z jego znaczenia. Wydaje się, że do współczesności nad deklaracjami narodo­ wymi G ó r n o ś l ą z a k ó w ciąży swoisty nominalizm w tych kwes­ tiach. Nadal też swoje uzasadnienie zdaje się mieć pogląd w y r a ż o n y jeszcze w latach międzywojnia, iż „ n a r o d o w o ś ć m o ż e się zmieniać, śląskość pozostaje". Ona bowiem jest gwarantem stabilizacji i poczucia bezpieczeństwa, zwłaszcza wskutek zmieniających się u k ł a d ó w politycznych i przep­ rowadzanych weryfikacji n a r o d o w o ś c i o w y c h . W y r a ź n y m przejawem tej tendencji jest ucieczka w sferę śląskości. Stąd też werbalne deklaracje dotyczące przynależności narodowej G ó ­ r n o ś l ą z a k ó w m o ż n a w konsekwencji r o z p a t r y w a ć w odniesie­ niu do skali, której jeden biegun określa ś w i a d o m o ś ć i n 1 4 15 1 6 17 18 19 dyferentna, a drugi - jednoznaczna ś w i a d o m o ś ć poczucia własnej o d r ę b n o ś c i . Tak więc wszystkie inne postawy zawiera­ łyby się między nimi. Teza ta wydaje się być p ł o d n a , uwzględ­ niając realia górnośląskie. T r u d n o bowiem zgodzić się, przy­ k ł a d o w o , z twierdzeniem historyka Franciszka A . M a r k a , który w y r ó ż n i a na G ó r n y m Śląsku postawy: „ p r o p o l s k ą " , „ p r o n i e m i e c k ą " i „ s e p a r a t y s t y c z n ą " . M a natomiast rację Stanisław Bieniasz, gdy obnażając n a u k ę stwierdza, iż to, co się dzieje na Śląsku nie zostało zdefiniowane, a ograniczanie p o d z i a ł ó w do dychotomii polsko-niemieckiej jest uproszcze­ niem i falsyfikacją. Być m o ż e zresztą ma też swój sens teza, iż proces krystalizacji świadomości narodowej G ó r n o ś l ą z a k ó w , tak zróżnicowany, nie został jeszcze z a k o ń c z o n y , i w okreś­ lonym zakresie trwa. P o w t ó r z m y w związku z tym, że 9% badanych artykułuje zdecydowany indyferentyzm. Jest to zresztą kategoria, k t ó r a na G ó r n y m Śląsku funkcjonuje od X I X wieku i była też wyraźnie rejestrowana przez polskich badaczy doby między­ wojnia. Ks. E m i l Szramek pisał o nich następująco: „Zjawis­ kiem typowo granicznym są ludzie o chwiejnej r ó w n o w a d z e narodowej, wiecznie niezdecydowani, istne trzciny, k t ó r e pod powiewem lada wietrzyka przychylają się to w tę, to w o w ą s t r o n ę . " T o grupa, k t ó r a z bliżej nierozpoznanych p o w o d ó w nie wykrystalizowała świadomości narodowej. Być m o ż e w j a k i m ś zakresie w y n i k a ł o to z pobudek refleksyjnych, z pragmatycznej chęci unikania deklaracji narodowej. W o b r ę ­ bie tej kategorii stykamy się z a r ó w n o z jednoznacznymi przejawami indyferentyzmu, co powoduje, iż jej reprezentaci określają się po prostu j a k o „tutejsi", „ s t ą d " , „ludzie ze Śląska", j a k i deklaracjami odwołującymi się do „śląskości", jako pewnej kategorii neutralnej politycznie i narodowo. Efektem tego są s f o r m u ł o w a n i a w rodzaju: „ M y som takie ni to, ani to, takie Ślązoki. T o nie wiedzieć, co to jest, bo my sie do polityki nie bierymy." Nic d o d a ć nic ująć. Zwłaszcza wówczas, jeśli p r z y w o ł a m y pewne obiegowe na t y m terenie teksty: „ T u na Śląsku zawsze tak było, że trzeba było g o d a ć k i m sie jest. Dziadek poszoł do wojska w 1912, to go pytajom k i m jest. T o łon pedzioł, że Niemiec. T o mu pedzieli, że gupi Ślązok, co nie umie dobrze po niemiecku. Przyszoł Polok po I wojnie, to na nos patrzyli j a k na p ó ł - P o l o k ó w abo nawet N i e m c ó w (...). A j u z a ś za Hitlera to nos wzięli pod lupa i podzielili na grupy j a k świnie do rzeźni. Potym j u z a ś przyszli Poloki to sie zaczło. 'Szwaby', ' K r o j c o k i ' , 'Hitlerowskie syny', 'Niemcy'. Tak nos nazywali. A za Gierka to nos w ramach łączynio rodzin zaczli wysyłać do Niemiec (...). Przyszła ' S o l i d a r n o ś ć ' to jeszcze z nos Niemcy sie zrobili. Bo tyż momy przeca mniejszość niemiecko na Śląsku (...). K t o j o jest? Jo jest Polok, bo łojciec był w powstaniach. Brata m o m w Niemcach łod łostatni wojny. Siostra wyjechała w 1976. D w ó c h w n u k ó w tyż j u ż tam siedzi. A jedyn syn m ó j był partyjny i wielki Polok. T o co j o jest, j a k o jest moja rodzina? Polsko-niemiecko, niemiecko-polsko, ślą­ sko? Lepi nie g o d a ć . " To k r ó t k i rys lokalnej historii, k r ó t k i rys determinant procesu kształtowania się świadomości naro­ dowej, jej p r z e o b r a ż e ń . D r u g i kraniec owych postaw to deklaracje 28% badanych, którzy jednoznacznie określają się j a k o G ó r n o ś l ą z a c y . Ta postawa ma również swoje wyraźne osadzenie w przeszłości. Warstwa p o ś r e d n i a {Zwischenschicht) funkcjonowała w okre­ sie krystalizacji się świadomości narodowej w ś r ó d G ó r n o ­ ślązaków, j a k i także w latach międzywojnia. W ó w c z a s wiązało się to z lokalnymi tendencjami separatystycznymi, zwłaszcza z takimi organizacjami j a k „Związek Obrony G ó r n o ś l ą z a k ó w " kierowany przez Jana Kustosa, „ Z w i ą z e k Rodowitych Ś l ą z a k ó w " czy „Blok Socjalny G ó r n o ś l ą z a k ó w " . Ale kategoria ta w swej masie nie wiązała się jednak politycz­ nie, zachowując z n a c z n ą n e u t r a l n o ś ć . Józef Chałasiński pisał w latach 30., iż „ G ó r n o ś l ą z a k ma poczucie o d r ę b n o ś c i , k t ó r e g o cechą jest w d u ż y m stopniu, to że nie czuje się on całkowicie ani Polakiem, ani N i e m c e m . " Problem jest jednak bardzo skomplikowany. D o tej pory funkcjonuje bowiem na G ó r n y m Śląsku obiegowe powiedzenie: „ M y nie som ani 20 21 2 2 2 3 24 131 �Poloki, ani też Niemcy, my som Ś l ą z o k i . " D l a części rodowi­ tych G ó r n o ś l ą z a k ó w oznacza to kategoryczne określenie swej przynależności narodowej, czego efektem jest przekonanie, iż istnieje „ n a r ó d g ó r n o ś l ą s k i " , a dla zdecydowanej większości, niejasne i nie w pełni definiowane określenie przynależności do konkretnej grupy etnograficznej, k t ó r a chce z a c h o w a ć swą neutralność i względną samodzielność wobec d w ó c h n a r o d ó w , to jest polskiego i niemieckiego. Działa t u socjologiczne prawo tła. Tak więc G ó r n o ś l ą z a c y postrzegają i odczuwają swoją o d m i e n n o ś ć z a r ó w n o na tle P o l a k ó w , jak i na tle N i e m c ó w . Zakres owych odrębności, ale także p o d o b i e ń s t w jest jednak różnie pojmowany, podobnie jak i charakter wzajemnych relacji. Z kolei 14% badanych określa się j a k o „polskie Ślązoki". W t y m przypadku dominuje argumentacja w rodzaju: „ M y som gorsze Poloki, bo wiadomo, ze Śląska", „ M y są takie Wasserpoloki, ale jednak Poloki, ino g ó r n o ś l ą s k i e " , czy „ M y som Ślązoki, co momy polsko godka i polsko, ale trocha inkszo k u l t u r a " . W sensie o g ó l n y m wskazuje ona na od­ woływanie się do kontekstu historyczno-kulturowego, k t ó r y ma d o k u m e n t o w a ć swoistą specyfikę G ó r n o ś l ą z a k ó w na tle całego narodu polskiego. Ta grupa wyraźnie odwołuje się przy określaniu własnej przynależności narodowej do niemieckich i polskich stereotypów. Natomiast 3 1 % badanych G ó r n o ś l ą z a k ó w w s p o s ó b kon­ sekwentny określa się j a k o Polacy. Ta j e d n o z n a c z n o ś ć nie wywołuje jednak jakichkolwiek wyraźnych i utrwalonych w międzygeneracyjnym przekazie s p o s o b ó w definiowania swej postawy. Artykulacja: „ J o jest Polok ..."jest ostateczna i nie wywołuje potrzeby jakichkolwiek uzasadnień, k t ó r y c h zresztą badani nie p o t r a f i ą sformułować. Podobnie, jak w poprzed­ nich przypadkach ta grupa wyraźnie eksponuje swoją śląskość. Jednak jest ona j u ż sytuowana w drugim planie, choć w j a k i m ś sensie zaznacza się t u przekonanie o kulturowej i językowej specyfice własnej grupy na tle ogółu P o l a k ó w . O s t a t n i ą grupę stanowią Niemcy. T ę przynależność de­ klaruje 7% badanych. Wskazują oni na swój niemiecki r o d o w ó d , choć dość wyraźnie wszyscy e k s p o n u j ą proces polonizacji własnej grupy. Jako szczególny wyraz swej po­ stawy traktują głosowanie na listę miejszości niemieckiej. A jak te kwestie, i szerzej etniczne i narodowe zróżnicowanie G ó r n e g o Śląska jest a r t y k u ł o w a n e w grupie „ t w ó r c ó w " i w ob­ rębie lokalnych r u c h ó w regionalnych? I tak, jeśli chodzi o ś r o d o w i s k a twórcze to wyraźnie należy stwierdzić, iż zalega na te tematy milczenie. Nieśmiałe, lapi­ darne i incydentalne wypowiedzi nie mają w zasadzie p o w a ż ­ niejszego znaczenia. Istniała raczej tendencja do dystansowa­ nia się wobec tych złożonych p r o b l e m ó w . Tak więc tylko w zasadzie p r o w o k u j ą c e wypowiedzi reżysera Kazimierza Kutza zasługują na uwagę. W wywiadzie udzielonym „Gazecie Wyborczej" z a t y t u ł o w a n y m Odrażający, piękny Śląsk stwier­ dza między innymi: „Ziemia została zdewastowana, a kultura pracy G ó r n o ś l ą z a k ó w całkowicie zmarnowana, nikt nie pojął śląskiej mentalności. Polska była biednym, głupim krajem, zidiociałym na skutek swoich nieszczęść." A na pytanie „ C z y to znaczy, że Śląsk wolałby znów być niemiecki? odpowiedział: „ T o znaczy, że kto się czuje Polakiem, to się czuje, i został. Reszta wyjechała. Ale n i k t t u j u ż nikogo nie nabierze na hasło Polska. I to jest w s p a n i a ł e . " Z a s t a n a w i a j ą c y m faktem jest, iż ta w y p o w i e d ź Kutza nie wywołała dyskusji. A przyznać muszę, że wielu moich znajomych i przyjaciół w pełni akcep­ t o w a ł o poglądy Kutza. Pozostali jednak milczący, bo ich zdaniem w o k ó ł Śląska trwa wrzawa, a więc trudno pode­ j m o w a ć m e r y t o r y c z n ą dyskusję. Szkoda. A jak owe problemy odzwierciedlają się w lokalnych ruchach regionalnych? O t ó ż z całą pewnością trzeba stwier­ dzić, iż sam fakt powstania nowych organizacji tego rodzaju na G ó r n y m Śląsku jest skutkiem zachodzących t u procesów, p o d z i a ł ó w górnośląskiej zbiorowości regionalnej. Są wyra2 5 26 132 i zem potrzeby artykulacji własnej tożsamości, także jej ochrony i rozwoju. I tak, Związek G ó r n o ś l ą s k i odwołując się do zróżnicowania etnicznego, n a r o d o w o ś c i o w e g o i kulturowego G ó r n e g o Ślą­ ska pragnie programowo c h r o n i ć z a r ó w n o lokalne, „ ś l ą s k i e " tradycje, ale także pomniki „ k u l t u r y polskiej", „niemieckiej", „ c z e s k o - m o r a w s k i e j " , „słowackiej" i „ ż y d o w s k i e j " . Jedno­ cześnie jednak Związek głosi hasło prymatu wartości g ó r n o ­ śląskich stwierdzając w Deklaracji ideowo-programowej, że „jest dobrowolnym stowarzyszeniem, w s p ó l n o t ą o s ó b iden­ tyfikujących się z w a r t o ś c i a m i , k t ó r e symbolizują G ó r n y Ś l ą s k " . Z d a j e się mieć rację Tomasz Nawrocki gdy p o d k r e ś ­ la, iż w konsewencji takiego p o g l ą d u „ m a m y do czynienia z dążeniem nie do integrowania w o k ó ł , a do asymilowania ludności nie-śląskiej. W y m o w y tych faktów nie zmienia twier­ dzenie, iż wartości regionalne powstały na styku oddziaływa­ nia kultury polskiej, czeskiej i niemieckiej..." A d o d a ć t u jeszcze trzeba, że na ogół owe „wartości g ó r n o ś l ą s k i e " nie są określane, a jeśli j u ż to następuje to przywoływane są takie wartości, j a k np. w a r t o ś ć pracy, religii, uczciwości, sprawied­ liwości etc. M a zatem rację etnolog Czesław Robotycki, kiedy k o m e n t u j ą c taki pogląd stwierdza: „ W a r t o ś c i takie, j a k wier­ ność, praca, rodzina, religia są uniwersalne (co najmniej w skali tradycji łacińskiej Europy), tym samym nie wyróżniają Śląska. Takie p r z y p o r z ą d k o w a n i e to znany mechanizm funk­ cjonowania mitu. Polega na redukcji zjawiska do skali własnej i nadania m u nowego znaczenia." Inny skutek ma jednak ów mechanizm w realiach „ k u l t u r y typu ludowego", a inny gdy pojawia się w przypadku elit intelektualnych. 27 28 29 30 31 3 2 Z kolei działacze związani z „ R u c h e m A u t o n o m i i Ś l ą s k a " wyraźnie reprezentują interesy jednej konkretnej kategorii, to znaczy G ó r n o ś l ą z a k ó w , k t ó r y c h w programowych wypowie­ dziach nazywają „Schlesierami". Są pojmowani wręcz w kate­ goriach o d r ę b n e g o narodu, który zdaniem działaczy „ R u c h u " był obiektem szcególnych manipulacji ze strony Niemiec, ale także - a m o ż e przede wszystkim - Polski. T o stanowisko zostało wyraźnie zawarte w programowej wypowiedzi A n t o ­ niego Kositzy, który stwierdza, „że od zarania w ś r ó d Śląza­ k ó w silna była d ą ż n o ś ć do tworzenia separatystycznych p l a n ó w utworzenia p a ń s t w a g ó r n o ś l ą s k i e g o " , lecz główną przeszkodą były knowania r z ą d u polskiego, k t ó r y s o w o d o w a ł wybuch p o w s t a ń śląskich. Ruch głosi hasło autonomii dla G ó r n e g o Śląska, ale pojawiają się również takie hasła jak „ W o l n y Śląsk" czy „Niepodległy Śląsk." Symptomatyczne, że jeszcze gdzieś do 1992 r o k u pojawiały się one również na ścianach śląskich d o m ó w , p ł o t a c h , murach. Lecz dziś owe „ m u r a r i a " powoli znikają. Z kolei organizacje mniejszości niemieckiej w s p o s ó b jedno­ znaczny reprezentują interesy tej grupy. N a u w a g ę zasługuje działalność w Katowicach Niemieckiej W s p ó l n o t y Roboczej „Pojednanie i Przyszłość" kierowanej przez Dietmara Brehmera. Stowarzyszenie to eksponuje konieczność pojednania polsko-niemieckiego. Zarazem chce pełnić w konkretnych realiach śląskich rolę pomostu między obu n a r o d a m i . Pro­ wadzi też akcję zmierzającą do uzyskania od r z ą d u niemie­ ckiego rekompensat dla G ó r n o ś l ą z a k ó w , byłych żołnierzy Wehrmachtu. N a zakończenie tej partii naszych r o z w a ż a ń zasygnalizuj­ my, że zróżnicowanie postaw narodowych znajduje częściowe odzwierciedlenie w ruchu regionalnym, ruchu, który dość wyraźnie unika merytorycznego publicznego określenia swej tożsamości. 33 34 M y i „Gorole" Z r ó ż n i c o w a n i e postaw narodowych na G ó r n y m Śląsku widzieć należy, poza innymi czynnikami, także w kontekście stosunku do „ o b c y c h " . W przyszłości miał on, co wyraźnie d o k u m e n t u j ą h i s t o r y c y , charakter negatywny. A jaka jest 35 �współczesna g o t o w o ś ć i otwarcie na kontaktowanie się z l u ­ dźmi obcego pochodzenia? O d p o w i e d ź na to pytanie jest wielce utrudniona ze względu na brak odpowiednich rozpo­ znań. Nieliczne, które temat ten jedynie p o ś r e d n i o podejmują, wskazują na trwającą niechęć do ,,obcych". A jak ten problem m o ż n a odzwierciedlić w przypadku naszych b a d a ń ? Problem jest złożony. Ogólnie m o ż n a stwier­ dzić, iż „ o t w a r t o ś ć " do kontaktowania się z „ o b c y m i " jest stosunkowo niewielka i zdaje się wynikać z psychologicznego odczucia peryferyjności własnego położenia, trudno definio­ walnego kompleksu grupowego. W y r a ź n a zdaje się być nie­ chęć do „ o b c y c h " , k t ó r a jednak bardziej odnosi się do przeszłości, niż teraźniejszości. Historycznie jest kojarzona z konkretnymi kategoriami społecznymi, współcześnie zaś przyjmuje charakter raczej ogólny lub nieokreślony. K t o jest „ o b c y " ? Obcymi są nie-ŚIązacy, są nimi wszyscy „ G o r o l e " , a więc po prostu przybysze. T o jest pogląd 83% badanych. T a k ż e 3/4 badanych jednoznacznie obarcza „ G o r o l i " odpowiedzialnością za wszelkie krzywdy, które zostały w y r z ą d z o n e ziemi śląskiej i jej m i e s z k a ń c o m . Typowym zdaje się być następujący pogląd: „ C o tu godać. Jest tak. M y byli tukej sami między sobom i było dobrze. Bo my mieli p o r z ą d e k , umieli my robić, nikt na nikogo t u nic nie mioł. Przyszli ci s t a m t ą d , z Polski, m o ż e nawet dobrzy, ale jednak tu przyjecha­ l i . To sie zaczli rządzić. M ą d r y i wykształcony szedł do władzy, inżynier na dyrektora czy kierownika, a robotnik na swoje miejsce. A łoni nic nie umieli. Chcieli się ino utrządzić i to wszystko rozwalili, a nos za nic mieli. M y byli gupsi. Ż e b y nos wykończyć, to nos nazywali Niemcami, żeby nos nikaj nie dopuścić. Ł o n i , te Gorole, to zepsuli." Najwyraźniej początek „śląskiej krzywdy" wiązany jest z okresem po zakończeniu 1 wojny światowej, konkretnie zaś z n a p ł y w e m kadry urzędniczej, administracyjnej, także nau­ czycieli i inżynierów. „ T o łoni obsadzili wszystko i zaczli tu rządzić". Tak więc w pamięci zbiorowej z a c h o w a ł o się do dziś poczucie krzywdy k t ó r ą wówczas doznali G ó r n o ś l ą z a c y ocze­ kując, iż zmiana przynależności p a ń s t w o w e j ziemi śląskiej spowoduje ich awans społeczny. Zupełnie zaś nie jest uwzględ­ niany obiektywny czynnik niemożliwości takiego awansu wskutek braku wykształcenia ludności rodzimej, braku lokal­ nych elit. Dodajmy, że przedstawiony p o g l ą d artykułuje co trzeci badany. Niezwykle silna jest również niechęć (48% badanych) wobec pewnej kategorii przybyszy, której zarzuca się swoistą „misję k u l t u r o w ą " z j a k ą przybywali na Śląsk po 1920 roku. Stosunek do nich wyrażają obiegowe opinie w rodzaju: „ T o byli kulturtregrzy (od niem. Kulturtrager). Sami nie mieli kultury. Pochodzili z K r a k o w a czy ze Lwowa, słoma i m wyłaziła, a nos chcieli uczyć kultury. Gupieloki gupie." W bliższej perspektywie czasowej negatywny wizerunek „ o b c y c h " wzmocniły procesy, k t ó r e pojawiły się po 1945 roku, a związane były z przemianami politycznymi i nowymi zasa­ dami, z n o w ą koncepcją socjalistycznej industrializacji. W efe­ kcie na G ó r n y m Śląsku pojawiła się nowa elita polityczna, także administracyjna i urzędnicza oraz masy p r a c o w n i k ó w zatrudniających się w lokalnym przemyśle, głównie górnic­ twie. Pierwszą kategorię stanowili zwłaszcza, według lokal­ nych p r z e k o n a ń , reprezentanci sąsiedniego Zagłębia D ą b r o w ­ skiego, tzw. Czerwonego Zagłębia. Przez 49% badanych oceniani są oni negatywnie. Zresztą, również współcześnie mieszkańcy tej dzielnicy, choć jest ona częścią s k ł a d o w ą województwa katowickiego, są przez ponad p o ł o w ę badanych oceniani jednoznacznie negatywnie, gdyż to „są chachary", „złodzieje", „karierowicze", „ k o m u n i s t y " , „ b e z b o ż n i k i " , „karierowicze", „nieuczciwi ludzie", „ h o c h s z t a p l e r y " . D o dziś z a c h o w a ł się też negatywny wizerunek „ w e r b u s ó w " , to jest przybyszy zatrudniających się w lokalnym przemyśle w latach 50. i 60. Ich masowy napływ i realne wkraczanie do homogenicznych d o t ą d (pod wieloma względami) osad i osie­ 36 37 38 dli przyzakładowych naruszył w sensie subiektywnym (od­ czuwanym przez G ó r n o ś l ą z a k ó w ) i obiektywnym (np. zmiany w składzie społecznym mieszkańców) tradycyjny styl życia, istniejący ład s p o ł e c z n y . Z czasem jednak, mniej więcej od p o ł o w y lat 60., antagoniz­ my między obu grupami zaczęły - jak podają b a d a n i - z a n i k a ć . W rezultacie w ciągu ostatnich kilkunastu lat wzajemne stosunki ułożyły się poprawnie (63%), a nawet harmonijnie (21%). Niemniej jednak temu przekonaniu o zaniku konflik­ tów, wzmacnianemu jeszcze opiniami o konieczności prze­ strzegania chrześcijańskich norm współżycia („ludzie m u s z ą żyć ze sobą w zgodzie, bo tak chce i nakazuje Pon Bocek") towarzyszy bezustannie wyidealizowany wizerunek własny i zdecydowanie negatywny wizerunek „ o b c y c h " czyli „ G o r o l i " . M o ż n a więc powiedzieć, że tendencja ta jest d ł u g o t r w a ł a , „wykazuje o d p o r n o ś ć na zmiany", „jest nasycona silnym ł a d u n k i e m emocjonalnym". Stereotyp jest też związany ze „słowem n a z w ą i służy obronie akceptowanych wartości i ocen". Jaki zatem jest G ó r n o ś l ą z a k ? Cechy najczęściej wymieniane to: „ p o b o ż n o ś ć " , „ p r a c o w i t o ś ć " , „uczciwość", „ p r a w d o m ó w ­ n o ś ć " , „ g o s p o d a r n o ś ć " , „ w y t r w a ł o ś ć " , „ o d p o r n o ś ć " , „wier­ n o ś ć " , „ n a i w n o ś ć " , „prostolinijność", „ p r a w o ś ć " , „ g o d ­ n o ś ć " . T o autoportret bez skazy. Z o s t a ł u k s z t a ł t o w a n y w prze­ szłości, kiedy to wykszałciły się owe cechy G ó r n o ś l ą z a k ó w . D y s p o n u j ą c zatem takimi wręcz idealnymi zaletami, jednostka i z b i o r o w o ś ć winny osągać wyłącznie sukcesy. 1 tak było, lecz tylko w realiach „ p r a w d z i w e g o Ś l ą s k a " , owego „ u t r a c o n e g o raju", sielskiej krainy szczęśliwości. T r w a ł a ona do końca 11 Rzeczpospolitej, c h o ć przecież równocześnie wyraźnie wska­ zuje się, iż po I wojnie światowej, po włączeniu części G ó r n e g o Śląska do Polski, nastąpiła destabilizacja. Dramatyczny jed­ nak kres „śląskiego raju" p o s t ę p o w a ć zaczął, i to dynamicznie, po 1945 roku. Wtedy to G ó r n o ś l ą z a c y zostali zdecydowanie zepchnięci na pozycje peryferyjne. N a s t ą p i ł a w rozumieniu rodowitych m i e s z k a ń c ó w tej ziemi, swoista degradacja spo­ łeczna ich kultury. Z całą natomiast wyrazistością procesowi deprecjonowania lokalnych tradycji towarzyszyły zabiegi zmierzające do folkloryzacji śląskiej kultury regionalnej. W o j ­ ciech Błasiak pisze, iż z p u n k t u widzenia kultury „ o g ó l n o p o l s ­ kiej" w przypadku kultury śląskiej „mieliśmy do czynienia ze szczególnie dużym dystansem, dzięki specyficznemu splotowi podrzędności społeczno-kulturowej, i etnicznej i klasowej, wzajemnie na siebie zachodzących. Była to bowiem kultura na wskroś robotniczo-plebejska, przy braku wyższych warstw struktury społecznej w samej zbiorowości śląskiej z wszystkimi tego kulturowo-obyczajowymi konsekwencjami, a z drugiej strony na wskroś różna (...) wobec głównych systemów aksjonormatywnych z a r ó w n o w kulturze ogólnopolskiej, jak i totalitarnej biurokracji, a obiektywnie obu im o b c a . " Nie m o ż n a też negacji powojennej - po 1945 roku - rzeczywistości p o j m o w a ć j a k o negacji przez Ślązaków polskości, ale systemu, który jawił się jako obcy. On to rówież prowadził do delegali­ zacji rodzimej kultury, także lokalnej gwary tożsamej z języ­ kiem polskim. Nowa rzeczywstość uderzając w lokalne trady­ cje, w religię i język uderzała w trzon śląskiej kultury, rozbijała tożsamość śląska, a t y m samym osłabiała tożsamość narodo­ wą, poczucie więzi o g ó l n o n a r o d o w e j . Przybysze, choć Polacy, jawili się j a k o „ o b c y " . Ich wizerunek jest jednoznaczny. To „lenie", „ k a r i e r o w i c z e " , „ c h a c h a r y " , „ c w a n i a k i " , „fałszywe stworzynia", „ c h u l i g a n i " , „ m i g l a n c e " , „ b e z b o ż n i k i " , „wsiok i " , „ b r u d a s y " . Zarazem jednak podkreśla się również i to, że są „wykształceni", „ k u l t u r a l n i " . Jako zaś szczególną cechę n e g a t y w n ą u w a ż a się jednoznacznie lekceważący stosunek „ G o r o l i " do ludności rodzimej. M a też rację współczesny badacz tych p r o b l e m ó w Eugeniusz Kłosek, gdy stwierdza, „że siatki cech autostereotypu Ślązaków i stereotypu przybyszów są w wielu przypadkach siatkami o p o z y c j i " . 39 40 41 42 K o n k l u d u j ą c : badani nie dostrzegają współcześnie antago- 133 �nizmu między własną g r u p ą , a przybyszami. Niemnęj jednak ponad 3/4 spośród nich rysuje negatywny obraz nie-Ślązaków. Badani nie o d n o s z ą go do swych sąsiadów, znajomych czy współtowarzyszy pracy, ale ogólnie do tych, którzy przybyli na G ó r n y Śląsk. W sytuacjach jednak konfliktowych zachodzą­ cych w realiach życia codziennego ewentualny zatarg między przedstawicielami obu grup uruchamia u G ó r n o ś l ą z a k ó w społeczną reakcję niechęci wobec „ o b c y c h " . Wydaje się rów­ nież, że postępująca zapaść gospodarcza tego regionu potęgu­ jąca procesy bezrobocia powoduje, iż winą za to obarczani są przybysze. Oto bowiem 46% badanych wręcz stwierdza, iż obecne kłopoty, w tym zamykanie k o p a l ń , jest przede wszyst­ k i m efektem nieumiejętnego zarządzania przez elity spoza Śląska. Negatywny obraz przybyszów znajduje też swoje wyraźne odzwierciedlenie w wypowiedziach r e p r e z e n t a n t ó w grupy „ t w ó r c ó w " oraz częściowo w lokalnym ruchu regionalnym. S p r ó b u j m y więc przytoczyć konkretne przykłdy zaznaczając raz jeszcze, że jest to egzemplifikacja cząstkowa. 1 tak, p r z y k ł a d o w o , Wilhelm Szewczyk przedwojennemu wojewodzie śląskiemu Michałowi G r a ż y ń s k i e m u i jego kadrze „z z e w n ą t r z " , głównie z M a ł o p o l s k i zarzuca „odśląszczenie" Ś l ą s k a . Z kolei lokalny publicysta M i c h a ł Smolarz rozciąga swoje zarzuty i obejmuje nimi także Kościół. „Przyznajmy otwarcie: polska hierarchia kościelna przez długie lata niechęt­ nym okiem patrzyła na pielęgnowane atrybuty regionalne w liturgii i obrzędowości Kościoła na G ó r n y m Ś l ą s k u . " Natomiast na ł a m a c h „ G a z e t y Wyborczej" w 1991 r o k u znani lokalni twórcy pisali: „Pseudointelektualiści zza miedzy j u ż co najmniej dwukrotnie (po 1922 roku po 1945 roku) przybywali do nas z misją nauczania, co dla nas dobre, a co złe, i co jest a u e n t y c z n ą wartością G ó r n e g o Śląska. M a r z y ł o się nam, byśmy mogli na własnej ziemi choć w t y m pokoleniu powie­ dzieć coś własnym głosem. Prowadzona od dziesięcioleci kolonizacja G ó r n e g o Śląska różni się dość istotnie od tej dokonanej na ludach A m e r y k i , Australii czy A f r y k i . T a m kolonizatorzy na ogół przywozili ze sobą cywlizację wy­ przedzającą znacznie a u t o c h t o n ó w . N a Śląsku niestety było na o p a k . " Tego rodzaju wypowiedzi p a d ł o wiele. Jako szczególnie interesujące uznać zaś należy to, że w po­ dobnym tonie utrzymane są w ostatnich latach także wypowie­ dzi G ó r n o ś l ą z a k ó w , którzy wyraźnie byli zwązani z poprze­ dnim systemem. Niektórzy zaś socjologowie zaliczają ich do lokalnych grup kompradorskich. Szczególnym zaś przejawem omawianego myślenia i stosunku do przybyszy, k t ó r y m zarzu­ ca się lekceważenie ludności rodzimej, jest p r z y k ł a d o w o list 17 G ó r n o ś l ą z a k ó w z marca 1985 roku skierowany do generała Wojciecha Jaruzelskiego, p o d ó w c z a s szefa r z ą d u i „ r z ą d z ą c e j " partii. Poza Kazimierzem Kutzem oraz Edmundem O s m a ń czykiem jego sygnatariusze reprezentowali „stary p o r z ą d e k " . Ale i oni postrzegali przybyszy w specyficzny s p o s ó b . Za­ stanawiają się czy awansowanym na G ó r n y m Śląsku ludziom z zewnątrz „ p o b u d k i ideowe nakazują (...) o k a z y w a ć j a k ą ś wyższość wobec 'ciemnej' masy śląskiej, w dodatku mającej coś tam wspólnego z ' n i e m c z y z n ą ' . " W tym, jak i innych przypadkach w stosunku do obcych wyraża się zarazem silne poczucie krzywdy, także kompleks i refleksja nad własną g r u p ą i jej obrazem u innych. W t y m samym liście bowiem zawarte jest też następujące pytanie: „Czyżby z tego wszyst­ kiego dla p o l i t y k i kadrowej w y n i k a ł o , że rodzima inteligencja śląska zasługuje na mniejsze zaufanie?" A jak przybysze są postrzegani przez lokalne ruchy regional­ ne? O t ó ż w samych deklaracjach programowych problem ten jest różnie pojmowany. Spotykamy się bowiem z a r ó w n o z pełną akceptacji chęcią współdziałania, jak p r z y k ł a d o w o czyni to Związek G ó r n o ś l ą s k i , czy niemieckie Stowarzyszenie „Pojednanie i Przyszłość", ale także z w y r a ź n ą niechęcią, jak w przypadku śląskich a u t o n o m i s t ó w . Okazuje się jednak, że również w przypadku Z w i ą z k u G ó r n o ś l ą s k i e g o istnieje pewna 43 4 4 45 46 47 134 różnica między deklaracjami oficjalnymi a wypowiedziami jego członków, i to w różnych sytuacjach. Zresztą j u ż w pierw­ szej, programowej, zdecydowanie inicjującej nowy śląski re­ gionalizm, wypowiedzi Andrzeja Klasika (późniejszego szefa Z w i ą z k u G ó r n o ś l ą s k i e g o ) zawarta jest następująca myśl: „zbyt często mieliśmy do czynienia (i chyba w dalszym ciągu mamy) z n i e p o k o r ą wobec bogactwa tradycji śląskiej, a także t r u d n ą do przyjęcia w życiu codziennym, ostentacyjną po­ stawą 'posłannictwa i misji" przybyszów, usiłujących zawsze i wszędzie o d g r y w a ć rolę oświeconych, przynoszących przy­ słowiowy kaganek pod s t r z e c h ę . " Jeśli chodzi o mniejszość niemiecką, konkretnie „Pojed­ nanie i Przyszłość" to wprawdzie oficjalnie zgłasza g o t o w o ś ć do współdziałania, ale jednocześnie ł a m y swojego organu udostępnia także G ó r n o ś l ą z a k o m , którzy głoszą prymat ślą­ skości nad t y m co polskie, czy nawet niemieckie. Najbardziej konsekwentni są działacze „ R u c h u A u t o n o m i i Ś l ą s k a " . Z a r ó w n o w swych dokumentach oficjalnych, jak i wypowiedziach działaczy zawarty jest wyraźnie niechętny stosunek do „ o b c y c h " . Generalnie zarzucają Polakom nisz­ czycielską wobec Śląska politykę. Odcinają się konsekwentnie nawet od całego narodowego ruchu „ S o l i d a r n o ś c i o w e g o " . Dla a u t o n o m i s t ó w „ o b c y m i " są wszyscy nie-Ślązacy. „Swoja­ k a m i " zaś rodowici Ślązacy, rodowici mieszkańcy tej ziemi, niezależnie czy uważają się za N i e m c ó w , za P o l a k ó w czy za Ślązaków. Polacy z innych regionów wydają się być dla nich bardziej „ o b c y " niż Niemcy z Niemiec. W y n i k a to być może z pewnych sympatii proniemieckich a także tezy, iż szansą dla autonomicznego regionu górnośląskiego jest droga do Europy wiodąca właśnie przez Niemcy. 48 49 50 M y som tukejsi Trudno ze względu na s p o s ó b ujęcia problemu o sfor­ m u ł o w a n i e w n i o s k ó w k o ń c o w y c h . A zatem o d w o ł a m się do pewnej relacji z 1982 roku. Siedząc z ż o n ą na ławeczce przy śląskim familoku kończyliśmy naszą r o z m o w ę ze starym - j a k ż e by inaczej w takim krajobrazie - górnikiem. Wtedy to powiedział: „Wiecie, co j o tukej zawsze mieszkom. Jo sie tu niedaleko urodził. Był to rok 1897. Tak łod tego czasu tukej żyja. M o j a (żona - przyp. M G G ) tyż jest niedaleko stąd rodzono. T u my chodzili do szkoły i j a k o ś my sie tego niemieckigo nauczyli. N a wojna stąd mnie wzięli. Z tego kaiserowskiego wojska do żech przyszoł w 1919 roku. I tu j u ż trwało. Tyż żech p o m o g o ł przy powstaniu. Inksi to roztomajcie. Jedni byli za Polskom, inksi za Niemcami. Najwięcyj, coby był spokój i robota. Przyszła jednak ta Polska (...). Synek, co nom się urodził, to chodził do Polski szkoły. Drugi tak samo. Jo tyż j u ż nie chodził do niemiecki kopalni ino polskij. Ale j u ż trzeci synek i nasza jedna dziołcha to chodzili j u ż do niemieckij szkoły. Bo przeca przyszoł Hitler i nos wzioł pod te swoje pierońskie skrzydła. Volkslista żech podpisoł. Przez to tyż synek najstarszy poszoł do niemieckiego wojska (...). Potem Niemcy zaczli uciekać i przyszoł tyn stalinowski wybawca. M y siedzieli w doma, a tyn świat głupio}. T o Polok, to Niemiec, to juzaś Rus przychodził. Przyszła tyż na koniec Polska (...). Kopalnia juzaś była polsko. Dziecki j u z a ś zaczli chodzić do polski szkoły, ale w niemieckiej tyż przeca były. Przez to te dzieci łod ' G o r o l i ' nazywali moje dzieci 'Niemcami'. N o bo to jest tak jak godom. M y t u siedzymy u siebie nikaj nie jadymy. A durch nos ktoś chce czegoś uczyć. Ciągle nos zmuszajom do tego, coby pedzieć k i m my som. A przeca my som tukejsi. Jak mnie ktoś pyto: K i m ty żeś jest? To wiem, że chce coby mu pedzieć j a k i n a r o d o w o ś c i , czy Polok czy Niemiec. A j o wtedy godom tak: Jo jest Edwin z ulicy Rębaczy. To przeca musi wystarczyć, bo mnie wystarczy." 'Tyle, i aż tyle. I nieodparcie nasuwają się skojarzenia z poleskimi doświadczeniami Józefa O b r ę b s k i e g o , a l e to przecież zupełnie inny czas, inne realia. Ale jednak p o d o b i e ń s t w a są wyraźne. 5 52 �PRZYPISY 1 Por. M . G . Gerlich, Współczesne podziały górnośląskiej zbiorowości regionalnej jako problem etnograficzny, „Etnografia Polska" 1992, t. 36, z. 2, s. 35-63 Por. np. T. Nawrocki, Spór o regionalizm i regionalizację na Górnym Śląsku, (w:) Czy Polska będzie państwem regionalnym, pod red. G . Gorzelaka, B. Jałowieckiego, Warszawa 1993, s. 137-179 Zob. np. M . Btaszczyk-Waclawik, W. Błasiak, T. Nawrocki, Górny Śląsk jako szczególny^ przypadek kulturowy, Warszawa 1990; ,,Swoi" i ,,obcv" na Górnym Śląsku. Z problematyki stosunków etnicznych, pod red. K . Wódz, Katowice 1993 Por. M . G . Gerlich, op.cit.; E . Klosek, ,,Swoi" i „obcy" na Górnym Śląsku. Środowisko miejskie, Wrocław 1993 Zob. np. M. Szczepański, Regionalizm górnośląski w społecznej świadomości, (w:) Czy Polska..., s. 205-232 K . Wódz, Rewitalizacja śląskiej tożsamości - szanse i zagrożenia (w:) „Swoi" i „obcy" .... s. 33 Zob. R. Jakubowski, Król kontra Brehmer. Niewypał z hotelu Streng, „Wprost" 1991, nr 13 St. Bieniasz, O autonomię dla Górnego Śląska, „Kultura" Paryż 1991, nr I I , s. 9 Najogólniej dotyczyły one systemu wierzeniowego, obyczajowości, zwyczajowych wzorów zachowań, religijności. Zob. np. M . G . Gerlich, Strachy. W kręgu dawnych werzeń śląskich, Katowice 1989; tenże, Świat nadzmyslowy a życie codzienne, praca i obrzęd. Warszawa - Wrocław 1992; tenże, The Mining Culture and its socials functions in Upper Silesia since the middle of19th Century, (w:) Sozialgeschichte des Bergbaus im 19. und20 Jahrhundert, ed. K . Tenfelde, Munchen 1992, s. 123-133; M . G . Gerlich, H. Gerlich, Święto religijne i wzory świętowania w miastach górnośląskich w okresie międzywojennym, „Studia i Materiały z Dziejów Śląska" 1991, t. 20, s. 198-223: M . G . Gerlich, A. Stawarz, Ethnographische Forschungen iiber die Kultur der polnischen Arbeiten im 19. und in der ersten Halfe des 20 Jahrhunderts, „Mitteilungsblatt des Instituts zu Erforschung der europiiischen Arbeiterbewegung" 1993, t. 13, s. 50-57 Główne kryteria doboru respondentów: śląski rodowód, pochodze­ nie społeczne-robotnicze, co najmniej dwupokoleniowe pochodzenie miejskie, co najwyżej średnie wykształcenie, wiek: urodzenie przed 1950 rokiem, co najmniej 25-letni okres zamieszkania w badanym osiedlu. Temat ten jest najczęściej eksponowany w procesie artykulacji historii, specyfiki i położenia społecznego Górnoślązaków. Tkwi w świa­ domości potocznej. Rozważania na jego temat podejmują również śląscy inelektualiści. Por. np. T. Kijonka, Śląska krzywda?, „Kwartalnik Spoleczno-Artystyczny. Śląsk. Tak i Nie" 1988, nr. 11, s. 11-16. Polemika. Por. M . G . Gerlich, Śląska krzywda, „Dziennik Zachodni" 1993, nr 140; T. Szeja, „Śląska krzywda", „Hoffnung. Die Deutsche Zeitschrift in Oberschlesien", 1993, nr 2 Kategoria ta w lokalnej tradycji określać ma najbardziej istotne elementy śląskiej tożsamości. Związek Górnośląski powstał wiosną 1989 roku, Ruch Autonomii Śląska w styczniu 1990 roku, a „Pojednanie i Przyszłość" w maju 1991 roku. W. Jacher, Integracja ludności rodzimej na Śląsku, (w:) Polska ludność rodzima na Śląsku w okresie Polski Ludowej, pod red. M. Lisa, Opole 1990, cz. 3, z. 2, s. 29 M . G . Gerlich, Górnoślązacy. Od świadomości etnicznej ku polskiej świadomości narodowej (schyłek XVIII w. do Kulturkampfu), „Etno­ grafia Polska" 1993, t. 37, z. 1, s. 7-38 E . Kopeć, „My i oni" na polskim Śląsku (/975-1939), Katowice 1986 Z. Staszczak, Pogranicze polsko-niemieckie jako pogranicze etno­ graficzne, Poznań 1978, s. 44 T. Jeske-Choiński, Listy ze Śląska, (w:) Górny Śląsk i Zagłębie w dawnych opisach wiek XIX, pod red. A. Zielińsiego, Katowice 1986 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 1 1 8 1 9 St. Ossowski, Zagadnienie więzi regionalnej i więzi narodowej na Śląsku Opolskim, (w:) Dzieła, t. 3, Warszawa 1967, s. 291 F . A . Marek, Glos Śląska zniewolonego, Opole 1991, s. 37 St. Bieniasz, op.cit., s. 9 K s . E . Szramek, Śląsk jako problem socjologiczny. Próba analizy (reprint), Katowice 1934, s. 20 Inf. Konrad T„ ur. 1917, Ruda Śląska. J. Chalasiński, Antagonizm polsko-niemiecki w osadzie fabrycznej „Kopalnia" na Górnym Śląsku, „Przegląd Socjologiczny", t. 3, 1936, s. 223 Odrażający, piękny Śląsk. Z K . Kutzem rozmawia L . Ostałowska, „Gazeta Wyborcza. Magazin" z 3 IV 1993 T. Nawrocki, op.cit. Deklaracja Związku Górnośląskiego, „Biuletyn Zwązku Górnośląs­ kiego", Cieszyn - Katowice - Opole 1989, nr 1, s. 2 Tamże. T. Nawrocki, op.cit., s. 157 Cz. Robotycki, Śląska historia i śląska tradycja, „Śląskie Prace Etnograficzne" 1990, t. 1, s. 32 Por. np. A. Klasik, Tożsamość Górnego Śląska, „Gość Niedzielny", 7 II 1988 Por. A. Kositza, Autonomia jedynym wyjściem, „Jaskółka Śląska". Organ Ruchu Autonomii Śląska, 1991, nr i Tamże. Statut NWR „Pojednanie i Przyszłość", art. 4, pkt. 1 Zob. np. J. Chalasiński, op.cit.; E . Kopeć, op.cit.; J. Kokot, Problemy narodowościowe na Śląsku od X do XX wieku, Opole 1973 E . Nowicka, Swojskość i obcość jako kategorie socjologicznej analizy, (w:) Swoi i obcy. Studia nad postawami wobec innych narodów, ras i grup etnicznych, pod red. E . Nowickiej, Warszawa, 1990, t. 1, s. 5-53 Por. Górny Śląsk w oczach Górnoślązaków. (Na podstawie materia­ łów konkursu ogłoszonego przez Śląski Instytut Naukowy, w Katowi­ cach i redakcję „Dziennika Zachodniego" w Katowicach). Do druku przygotował i wstępem opatrzył J. Wódz, Katowice 1990; E . Kłosek, op.cit. Inf. Jan K . , ur. 1916, Katowice. Por. np. Ład społeczny starej dzielnicy mieszkaniowej, zagadnienia organizacji i deorganizacji społecznej, pod. red. Jacka Wodza, Katowice 1986 A. Schaff, Stereotypy a działanie ludzkie, Warszawa 1981, s. 115-116 W. Błasiak, Śląska zbiorowość regionalna i jej kultura w latach /945-1956, (w:) M . Błaszczyk-Wacławik, W. Błasiak, T. Nawrocki, op.cit., s. 129. E . Klosek, op.cit., s. 113. W. Szewczyk, Być Ślązakiem, „Kwartalnik Spoleczno-Artystyczny. Śląsk. Tak i Nie", 1988, nr 11, s. 49. Pisze on też o „Tajnej Loży Gospodarczej Małopolan", która odsuwała Ślązaków i rezerwowała intratne posady przybyszom. M. Smolorz, Regionalizm - sposób na życie? „Kwartalnik Spolecz­ no-Artystyczny. Śląsk. Tak i Nie" 1988, nr 10, s. 27. W. Sarnowicz, M. Smolorz, Kontr-wywiadz Rafałem Szymońskim, „Gazeta Wyborcza" (dod. „Gazeta Katowicka") z 5 V I 1991 Aneks I I , (w:) Wilhelm Szewczyk, Wspomnienia, pod red. J. Melicha, J. Mitręgi, Katowice, b.r.w., s. 60 Tamże, s. 47 A. Klasik, op.cit. Por. np. T. Szeja, op.cit. Por. A. Kositza, op.cit. Inf. Teodor P„ ur. 1897, Katowice. J. Obrębski, Problem etniczny Polesia, „Sprawy Narodowościowe" 1936, nr 1-2 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 4 6 4 1 4 8 4 9 5 0 5 1 5 2 135 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d60102b79e4e99125f9fd042ec5b78a3.pdf 0d95de5968f3edd9cbebb0015faf7b43 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3335 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3126 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.3, s.189-190 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text PRZYPISY 1 Por. pierwszo wydania albumu: Henryk Rodakowski, oprać. A . Ryszkiewicz, Warszawa 1964 oraz: Henryk Rodakowski i jego otoczenie. Korespondencja artysty, oprać. A . Ryszkiewicz, W r o c ł a w 1953, s. 209; w roku 1969 Album Palahickie odnale­ ziono w Gorzowie W l k p . ; informacje o t y m drogą koresponden­ c y j n ą o t r z y m a ł Andrzej Ryszkiewicz w r. 1970 od w n u k a artysty, H . W o ź n i a k o w s k i e g o , zamieszkałego w Katowicach, k t ó r e g o z kolei o fakcie p o w i a d o m i ł znalazca obiektu, n i e ż y j ą c y już dzisiaj W . Grabowski z Gorzowa W l k p . ; s t ą d dopiero trzecie wydanie — z 1972 r. — pozycji Henryk Rodakowski posiada wprowadzono przez autora sprostowanie, d o t y c z ą c e przecho­ wywania c y k l u w rękach prywatnych. 2 P o r . : W . K o z i c k i , Henryk Rodakowski (z 32 reproduk­ cjami), K r a k ó w 1927, s. 24 3 D o k ł a d n y opis okoliczności, które do tego d o p r o w a d z i ł y podaje W . K o z i c k i , Henryk Rodakowski (z 8 tablicami i 151 ryoinami w tekście), L w ó w 1937, s. 302 4 Ton i n a s t ę p n e cytaty pozbawiono szczegółowej lokalizacji z a c z e r p n i ę t e z o s t a ł y z p o w y ż s z e j monografii twórczości Roda­ kowskiego pióra W . Kozickiego, gdzie autor n a ss. 302—317 p o ś w i ę c a u w a g ę Album Palahickiemu Fot.: S U M M A R I E S 5 Kierujemy s i ę tutaj przede wszystkim wspomniana p o z y c j ą , ale t a k ż e wspomnieniami wnuka artysty, H . W o ź n i a ­ kowskiego 6 Henryk Rodakowski, oprać. A . Ryszkiewicz, op. cit., s. 22 7 T . Dobrowolski, Nowoczesne malarstwo polskie 1764— 1939, t. I — I I I , W r o c ł a w 1957, t. I , s. 337 8 t a m ż e , s. 337 9 L i s t z 19.11.1869 г., cyt. wg: Henryk Rodakowski i jego otoczenie, op. cit., w. 62 10 Por. wydanie ostatnie: D W O K , t. 29—31, Warszawa 1962—1963 11 T e n i n a s t ę p n e cytaty pozbawiono szczegółowej lokali­ zacji zaczerpnięte z o s t a ł y z t. 31 p o w y ż s z e g o d z i e ł a O. Kolberga, gdzie autor na ss. 17—47 p o ś w i ę c a u w a g ę m i e s z k a ń c o m pokuckiej wsi. 12 Henryk Rodakowski, op. cit., s. 21 13 t a m ż e 14 t a m ż e , s. 22 15 t a m ż e 16 t a m ż e , s. 20 Jerzy Szalbierz * P E Э Ю M E SUMMARY O F A R T I C L E S Tadeusz Chrzanowski DONNA" AND A R T — THE "BLACK MA­ The exhibition "Our L a d y of C z ę s t o c h o w a i n the A r t of Polish folk", opened i n the Ethnographical Museum i n Cracow in autumn 1982 to bo hold further i n Warsaw and I t a l y , was not only a significant artistic event but it also offered a vast range of scholarly problems to be dealt with. Although the painting, itself Kublerian "first object" i n a long evolution sequence, was not physically present at the display, its spiritual domination was v i v i d a n d omnipresent. Despite long-lasting disputes and scholarly argumentation the provenance of the painting has not been settled yet, and the problem will probably remain unsolved for a long time, i f not for ever. Whero did i t come from — I t a l y , as most of the scholars opt for, or the E a s t 1 The issue should not be neglected. However, it is not of crucial significance at the same time since from the point of view of the exhibition's goal more important is the fact the image of Our L a d y became a national object of cult and veneration. T h e flourishement of this cult is also symptomatic. One of the first fervent devotees of Our L a d y of C z ę s t o c h o w a was king Vladislaus J a g i e ł ł o who had come to Poland from the pagan L i t h u a n i a , being the area where the Greek and L a t i n Christian cultures met and co-existed. T h e phases of the cult's intensity and spread followed the most eventful moments of our history, i.e. the Swedish "Flood", the Confederation i n B a r , national uprisings, and martyrology of the Nation in general. However, the title of the exhibition blurred the semantic image of the display to a certain extent. I t is so because the folk i n the time of Kolberg and Gloger and that of People's Poland are by no moans the same, not to mention the viewpoint of the Church regarding tho faithful as "God's people". The way tho original painting has been perceived as well as the changes introduced by artists and craftsmen i n the image of "Our L a d y of C z ę s t o c h o w a " constitute the problem of both aesthetics and psycholog}'. O f great interest is the issue of immense popularity of the image found on knightly pectoral plates, votive offerings, holy medals or i n the houses of peasants, townsmen and intellectuals. I t m a y be said that the above popularity of the painting sets very interesting research directions, which depart from methodological assumptions utilized by particular scholarly disciplines. Aleksandra J a c h o r-T у s z к o w а — REMARKS ON T H E E X H I B I T I O N " O U R L A D Y O F CZĘSTOCHOWA IN POLISH F O L K AND POPULAR A R T " The authoress considers tho ways the original image was transformed i n a number of copies, replicas and imitations. The history of the Jasna Góra painting, that is the changes resulting from the destructive impact of time, renovations and alterations of decoration, exerted a great influence on the iconography of the copies, themselves depicting the changes i n tho original painting. T h e copies executed for folk receivers distinguisch themselves with abundance of floral decoration, thick and primitive contour, as well as simplicity of form. I n the article the authoress also presented the Paulite notes telling about miraculous events connooted with the painting; they emphasize the painting's role in the consciousness of the Poles. Of particular significance is Our L a d y of C z ę s t o c h o w a , the Queen of Poland and a national symbol at the same time. One can come across a number of images (e. g. banners, seals) where both national symbols and a copy of the painting are emplo­ yed. A n n a K u n c z y ń s k a - I r a c k a — O U R L A D Y O F CZĘ­ STOCHOWA I N T H E POLISH F O L K A R T — R E M A R K S ON T H E E X H I B I T I O N Tho above exhibition from the collection of the Ethnogra­ phic Museum i n K r a k o w was held i n K r a k ó w and W a r s a w (1982), as well as i n Rome and other I t a l i a n cities (1983). Different copies of tho Częstochowa image of Our L a d y were presented: ephemeral devotional prints, medals, small metal pictures worn as talismans, and other objects decorated with the image of C z ę s t o c h o w a , the most famous miraculous painting in Poland attracting flocks of pilgrims. The oldset exhibits date back to the 17th century. T h e exhibition enables one to see tho transformation of the canon of the painting's copy as dependant on time and the milieu of the artist. T h e copies were painted by both guild craftsmen and accidental painters from the country and small towns, honce big differences i n the artistio level. T h e copies also differ i n the presentation of a detail, a section of tho background, decorative elements. T h e exhibition reflected high artistic quality and 189 �surprised tho public with I ho beauty of the presented objects which, most frequently woio I nit single representatives of a mass production oxpocted to meet tho demands of the crowds of pilgrims arriving in Częstochowa. T h e enthusiasm of the public is reflected i n the Visitors Book of the exhibition quoted i n the supplement to the article. Jacek Grąbczewski GUISTIC TRANSMISSION OUR L A D Y I N F O L K LIN­ Among folk texts one can come across a number of transmi­ ssions (stories, provorbs, beliefs, rites) connected with Our L a d y . Their analysis reveals certain topoi of her person in Polish folk culture. T h e author distinguishes the topos of Our L a d y Interceding, Our L a d y Asissting, and floral and lunar topoi. T h e reached conclusions suggest that the folk image of Our L a d y is the imago of Mother, symbol of the giver of Life, pro­ tector and comforter. Ewa F r y ś-P i o t r a s z к o w а -- ON CRIB'S procession of succeeding figures singing or delivering speeches which have nothing in common with the Nativity. Zofia Rozanow — A CRIB FROM KONIECPOL Among the numerous interesting monuments of sacral sculpture collected since the first Bishop of C z ę s t o c h o w a , Teodor K u b i n a (1925—1952), kept, at the Discoese C u r i a m Częstochowa, ono is to distinguish the set of L a t e Baroque crib figures from the parish church i n Koniecpol. Thirteen of them have survived till our times, i . e. twelve human figures and a young ox from the creche. T h e tradittion of cribs or N a t i v i t y scenes was initiated in Poland by the Franciscans already i n the 13th contury. I n the 17th century the cribs were an essential element of Christ­ mas. Tho thirteen Koniecpol figures constitute a valuable monu­ ment of both artistic and material culture. T h e figures were originally placed in a crib shaped like a column, open-work ta­ bernacle. T h e figures have been thouroughly analyzed as well as photographed on the occassion of the works on the Catalogue of A r t Monuments in Poland. DOLLS Christmas folk cribs, which are so common and popular i n Poland, developed from tho medieval Franciscan crib, that is immovable many-figure scenes illustrating the Nativity. I n the 17th century movable dolls appeared, and scones from the everyday life began to be represented. I n the same time cribs were expelled from the church interior. They moved to the street, hence tho beginnings of the folk crib. Dolls aro not big (max. 20—25 cm), mostly wooden and dressed i n costumes especially sewn for the occasion. Immovable, stiffly fixod to tho handle figures, v e i y often represent characteristic types of secular persons. Dools appear on tho stage of a tiny building a n d ara being mored along one line. T h e performance consists in a Małgorzata K i t o w s k a — W S K I ' S "PAŁAHICZE A L B U M " HENRYK RODAKO- Henryk Rodakowski, the 19th contury paintor of L v o v origin after having travelled throughout Europe, settled down in the village of Paiahieze near L v o v where he spent several years. I t is there that he painted a cycle of eleven water-oolours, portraits of peasants and Jews, faithful!}' depicitng peculiar and typical at the same time persons. The above collec­ tion is now kept in the District Museum in Gorzów Wielkopolski, whereas their photographs are being published for the first time. РЕЗЮМЕ Т а д е у ш Х ш а н о в с к и — „ЧЕРНАЯ МАДОННА" И ИСКУССТВО Осенью 1982 г. в краковском Этнографическом музее состоялась выставка „Ченетоховская Божья Матерь в искусстве польского народа". Выставка де­ монстрировалась также в Варшаве и Италии, являясь важным событием в художественном мире и откры­ вая широкую перспективу дальнейших исследова­ тельских проблем. Хотя икона богоматери как тако­ вая — этот кублеровский „первый предмет" огромно­ го эволюционного ряда — материально на выставке отсутствовала, то все же духовно доминировала под всем представленным материалом несмотря па про­ должающиеся споры, происхождение иконы по сей день неизвестно и по всей вероятности еще долго либо даже на всегда останется чайной. Италия (как полагает ныне большинство исследователей) или Вос­ ток? Этот вопрос имеет важное, но все же не самое существенное значение, поскольку с точки зрения целей выставки единственно важным является тог факт, что это изображение в типе одегегрли стало не важнейшим, но поистине национальным предметом культа. Нарастание же упомянутого культа не .менее значительно: ибо одним из первых его почитателей был король Владислав Ягелло, который прибыл в ка­ толическую Польшу из накануне еще языческой Лигвы, и вместе с тем из территории, где культура гре­ ческого христианства соприкоснулась с латинским. Этапы распространения и усиления культа прежде всего связаны с самыми бурными событиями нашей истории: со шведским „Потопом", с барской конфеде­ рацией, с восстаниями и вообще с мартирологией народа. Выставка несколько затемнила перспективу хотя бы своим названием: ведь народ времен Кольберга и Глогера и народ в 40-летие Польской Народной Республики — это два различных вопроса. Если же принять во внимание и учесть точку зрения Католи­ ческой церкви, которая рассматривает верных как „народ божий", то тогда возникает уже полное сме­ шение семантических понятий. Тем не менее эта все­ общность культа открывает исключительно интерес­ ные перспективы исследований, нарушающих мето­ 190 дологические предпосылки, которыми руководству — ются отдельные дисциплины и словно ищут путей независимых решений. Это, как наблюдалось на протяжении веков, является прообразом, сколько от него сохранилось в копиях и подражаниях, сколько же внесли ху­ дожники и исполнители (т.е. проблема экспрессии, требуемой и желаемой зрителями) является проблемой эстетики, граничащей с психологией, которая вскры­ вает всю сложность проблематики, будучи в то же время своего рода предварительным исследованием. Ченстоховская Богоматерь как образец, которому следуют в своих работах более или менее искусные цеховые художники, создавая разные культы (Бохеньская Богоматерь, Сокольская Богоматерь), ее изо­ бражение на нагрудных рыцарских гербах или же икона в крестьянской избе, в мещанском доме, а так­ же в домах польской интеллигенции, дары и образки, попытка графического изображения — это лишь сиг­ нальный комплекс составных элементов данной про­ блематики. А л е к с а н д р а Ях е р-Т ы ш к о в а — О ПРОБЛЕ­ МАТИКЕ ВЫСТАВКИ „ЧЕНСТОХОВСКАЯ БОЖЬЯ МАТЕРЬ В ПОЛЬСКОМ НАРОДНОМ И ПОПУЛЯР­ НОМ ИСКУССТВЕ" Автор статьи рассматривает вопрос видоизмене­ ния первоначального образа Богоматери в ряде под­ ражаний, реплик, копий. История образа Ясногурской 13огоматери — изменения, происходящие под разру­ шающим влиянием времени, реставрационные работы, перемена декорации —• отразилась на иконографии создаваемых все время копий, которые упрочили пе­ ремены в облике образа. Копии, предназначенные для широких народных масс, отличаются от других богатством цветочного декоративного оформления простым, примитивным контуром, упрощенной формой. Об особой роли Ясногурской иконы в сознании поляков свидетельствуют приведенные автором за­ писи паулинов о чудодейственных событиях, связан­ ных с иконой, т.е. о чудесах. �Особое значение имеет Ченстоховекая Божья Ма­ терь, как Королева Польши — национальный сим­ вол. Существует ряд изображений (в том числе зна­ мена, печати и др.), в которых копия иконы соче­ тается с 'национальными символами. А н н а К у н ч и н ь с к а-И р а ц к а — ЧЕНСТОХОВСКАЯ БОГОМАТЕРЬ В ИСКУССТВЕ ПОЛЬСКОГО НАРОДА. ЗАМЕТКИ О ВЫСТАВКЕ. Выставка избранных экспонатов краковского Этнографического музея состоялась в Кракове и в Варшаве (1982), а также в Риме и других италь­ янских городах (1983). Экспонировались различные копии образа Ченстоховекой Божьей Матери: куль­ товая графика, различные святые образки, в том числе, нательные, исполнявшие роль талисманов, и другие предемты, украшенные изображением Чен­ стоховской Богоматери, самого прославленного в Польше чудодейственного образа, привлекающего широкие массы паломников. Старейшие экспонаты выставки относятся к XVII в. Выставка давала возможность отметить изменения, которым подвергались каноны отображе­ ния копии Ченстоховского Образа в зависимости от времени и центра ,из которого происходил художник. Копии выполняли равно цеховые ремесленники, как и случайные художники из деревень и маленьких городков, которые значительно разнились между со­ бой в зависимости от возможностей своих творческих лабораторий. Копии разнились также методами вы­ полнения подробностей, отдельных частей общего фо­ на, декоративными элементами. Выставка отличалась высоким художественным уровнем, поразила зрителей красотой экспонирован­ ных предметов, в большинстве выполняемых серийно для посещающих Ченстохову паломников. Об энту­ зиазме посетителей -выставки свидетельствуют записи в памятной книге, которые приводятся в качестве приложений к статье. Яцек Громбчевски — БОЖЬЯ В УСТНЫХ НАРОДНЫХ СКАЗАНИЯХ МАТЕРЬ В фольклорных текстах существует ряд передач (рассказов, пословиц, верований, обрядов), связанных с культом Богоматери. Анализ известных передач дает возможность найти определенные „топосы" в польской народной культуре. Автор выделяет „топое" Марии — заступницы, „топое" флоры и лунный „топос". На основе анализа материала можно прийти к выводу, что народное понятие Богоматери является символом родительницы, заступиницы, покровительницы. Э в а Ф ры сь-П е т р а ш к о в а КУКЛАХ — О ВЕРТЕПНЫХ Повсеместно распространенные в Польше рожде­ ственские народные вертепы зозникли на основе средневековых францишканеких вертепов — непод­ вижных многофигурных сцеп - - иллюстрирующих Рождество Христово. В XVII пеке были введены под­ вижные куклы, при помощи которых представляли бытовые сцены. В то же время было запрещено устраивать вертепы в костелах. Вертепы перекочева­ ли на улицу и с тех пор можно уже говорить о на­ родном вертепе. Куклы вертепов невелики (максимум 20—25 см), чаще всего выполнены из дерева, одеты в специально сшитые наряды. Неподвижные, несги­ баемые фигурки на ножке чаще всего отображают характерные светские типы. Куклы выступают на сцене в маленьких постройках и передвигаются вдоль одной линии. Спектакль сводится к процессии оче­ редных фигурок, которые поют либо произносят простой светский текст. В текстах лишь изредка за­ трагивается рождественская тематика. Зофия Р о з а н о в — КОНЕЦПОЛЬСКИЙ ВЕРТЕП Среди многочисленных интересных памятников сакральной скульптуры, собираемой со времен пер­ вого ченстоховского епископа Теодора Кубины (1925 —1952), в коллекциях епархиальной курии в Чен­ стохове, заслуживает внимания коллекция вертепных фигурок из приходского костела в Конецполе. До на­ шего времени сохранилось тринадцать фигурок: две­ надцать человеческих и одна, изображающая теленка у яслей. Традиция яслей, начало которой положили францисканцы, длится в Польше от X I I I в. В XVII в. вертепы в костелах принадлежали к одному из основных элементов праздника Рождества Христова. Тринадцать вертепных фигурок из Концеполя являются ценным памятником равно художествен­ ной, как и материальной культуры. В начале часть фигурок помещалась в вертепе, напоминающим по форме колонный ажурный табернакль. Состав фигу­ рок был подробно исследован, сопровожден фотогра­ фической документацией, во время составления ка­ талога памятников искусства в Польше. Малгожата К и т ов е к а — „ПАЛАХИЦКИЙ АЛЬБОМ" ГЕНРИКА РОДАКОВСКОГО Генрик Родаковски, художник X I X века, родом из Львова, после путешествия по Европе поселился па несколько лет в деревне Палахиче вблизи Львова. Там Родаковски создал цикл II акварельных портре­ тов крестьян и евреев, верно отображая их конкрет­ ные и вместе с тем типичные черты В настоящее время собрание акварелей нахо­ дится в Окружном музее Гожова Великопольского. Их фотографии публикуются впервые. 191 Т �WARUNKI P R E N U M E R A T Y NA R O K 1985 Cena prenumeraty półrocznej Cena prenumeraty rocznej zł 200.— zl 400.— Prenumeratę na kraj przyjmują Oddziały RSW „Prasa-Książka-Ruch" oraz urzędy pocztowe i doręczyciele — w terminach: — do 25 listopada na styczeń, I kwartał, I półrocze roku następnego 1 na cały rok następny — do dnia 10, miesiąca poprzedzającego okres prenumeraty na pozostałe okresy roku bieżącego. Jednostki gospodarki uspołecznionej, instytucje i organizacje społeczno-polity­ czne składają zamówienia w miejscowych Oddziałach RSW „Prasa-Książka-Ruch". Zakłady pracy i instytucje w miejscowościach, w których nie ma Oddziałów RSW oraz prenumeratorzy indywidualni zamawiają prenumeratę w urzędach pocz­ towych lub u doręczycieli. Prenumeratę ze zleceniem wysyłki za granicę, która jest o 50% droższa od prenumeraty krajowej, przyjmuje RSW „Prasa-Książka-Ruch", Centrala Kolporta­ żu Prasy i Wydawnictw, ul. Towarowa 28, 00-958 Warszawa, konto PKO nr 1531-71 I OM w terminach podanych dla prenumeraty krajowej. Sprzedaż numerów bieżących i archiwalnych: — w Księgarni Ośrodka Rozpowszechniania Wydawnictw Naukowych PAN, sprze­ daż gotówkowa i wysyłkowa numerów bieżących i archiwalnych, płatność go­ tówką, przelewem łub za zaliczeniem pocztowym. Adres: OR PAN, Pałac Kultury i Nauki, 00-901 Warszawa, konto PKO 1531-912 I Oddział Warszawa. Orders for this periodical from abroad can be placed with „Ars Polona" Krakow­ skie Przedmieście 7, 00-068 Warszawa, Poland or with — Kubon & Sagner, Inhaber Otto Sagner, D8 Munchen 34, Postfach 68, Bundesrepublik Deutschland. — Earlscourt Publications Ltd., 130 Shepherd Bush Centre, London W 12, Great Britain. — Licosa Commissionaria Sansoni, Via Lammarmora 45, 50 121 Firenze, Italy. Zakład Narodowy imienia Ossolińcklch — Wydawnictwo Wrocław Oddział w Warszawie 1985. Nakład 1820 egz. Objętość 10,20 ark. wyd., 8,0 ark. druk. Papier w k l ę s ł o d r u k o w y kl. V 90 g. 61 X 86. Oddano do składu 17.11.1984 r. Podpisano do druku w czerwcu 1985 r. Wy­ drukowano w czerwcu 1985 r. w Zakł. Graf. „Tamka". Z. 2. Zam. 2314. N-49. Cena 100.—zł. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/229596b5ff46d94d63bcb4e590cde116.pdf 3a1f2f05d8f28db3166975792963c426 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3337 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3127 Title A name given to the resource Contents / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.4, s.194 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA AKADEMIA NAUK • INSTYTUT SZTUKI • ROK XXXVIII • 1*84 • Nr 4 polska sztuka ludowa W R O Z A K Ł A D C Ł A W — N A R O D O W Y W A R IMIENIA S Z A W A — O S S O L I Ń S K I C H , K R A K Ó W — G W Y D A W N I C T W O D A Ń POLSKIEJ S K — Ł AKADEMII Ó D Ź NAUK �CONTENTS Tadeusz Krotoski Folk stone dzisław s c u l p t u r e f r o m t h e area Si. and O n our weaving of R y b n i k , W o ­ Żory 195 Adam Chętnik Anna Świątkowska Weaving Zofia Gródecka Helena Bernasowska — master of Golino embroidery a n d i t s a n i m a t o r — H e l e n a Moszczeńska . . . Adam Aleksander Jackowski Chetnik's of i n the K u r p i e region. The text f r o m inedited the Łowicz works 203 clothes 207 T o see t h e m a n . T h e l e s s o n o f W ł a d y s ł a w ski, teacher, p a i n t e r , poet a n d m u s i c i a n Wojciech Michera W h y is t h e c o w r e d ? of Aleksander 223 Malinow­ . . . . 235 O n the categories of r e c e p t i o n colours Błachowski I n m e m o r i a n K a z i m i e r z 247 Pietkiewicz 252 SUMMARY OF ARTICLES 255 РЕЗЮМЕ 256 R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : A l e k s a n d e r J a c k o w s k i ( r e d . nacz.), J a d w i g a J a r n u s z k i e w i czowa, Anna Kunczyńska-Iracka, Jan Krzysztof Makulski, Jerzy Łoziński, R o m a n R e i n f u s s (z-ca r e d . nacz.). S e k r e t a r z r e d a k c j i — E w a K o r u l s k a . R e d a k t o r t e c h n i c z n y — G r a ż y n a Miętus. T ł u m a c z e n i a — P i o t r P a s z k i e w i c z , M a g d a l e n a I w i ń s k a (ang.) i N a t a l i a Stasińska (ros.). S e r w i s f o t o g r a f i c z n y — J a n S w i d e r s k i . A d r e s R e d a k c j i : I n s t y t u t S z t u k i P A N , u l . Długa 28, 00-950 W a r s z a w a , s k r . p o c z t . 994. T e l . 31-32-71/4, w e w n . 227, 229. Rękopisów nie zamówionych r e d a k c j a nie zwraca. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5afd54a0ca364e39e65c80e73ac1e2dd.pdf 4446d3307f7d9ea40d88db76b912fa33 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3334 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3125 Title A name given to the resource "Album Pałahickie" Henryka Rodakowskiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.3, s.183-188 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kitowska, Małgorzata Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ALBUM PAŁAHICKIE" HENRYKA RODAKOWSKIEGO N a p r z e ł o m i e 1980 i 1981 roku Muzeum Okręgowe w Go­ rzowie W l k p . n a b y ł o obiekt znacznej wagi: Album Henryka Rodakowskiego, cykl akwarel, który Palahickie zarówno ze Dopiero w latach s i e d e m d z i e s i ą t y c h ujawnione, w 1980 roku zostało wpisane do rejestru z a b y t k ó w , a n a s t ę p n i e , d z i ę k i do­ tacjom władz miasta, zakupione do muzeum. w z g l ę d u na wartość historyozno-etnografiozną, j a k też artystycz- H e n r y k Rodakowski urodził s i ę w 1823 r. we Lwowie. L o s no-ikonograficzną, b ę d ą c interesującą p o z y c j ą w dorobku ma­ tak p o k i e r o w a ł malarzem, że po d ł u g o t r w a ł y c h p o d r ó ż a c h po larza, jest zarazem cennym zabytkiom naszoj kultury. Przez Europie długie lata powojenne cykl ó w określano jako zaginiony podczas aby wraz z rodziną u d a ć s i ę z powrotem do bliskiego seicu miasta drugiej wojny ś w i a t o w e j w Krakowie. Takie (Austria, Francja) w maju 1867 roku o p u ś c i ł P a r y ż , też w i a d o m o ś c i z zamiarem s p ę d z e n i a w nim i w jego okolicach k i l k u kolejnych zawierają niektóro opracowania monograficzne twórczości R o - lat ż y c i a , a m o ż e nawet osiedlenia s i ę na stałe. W e Lwowie nie dakowskiogo, m i ę d z y innymi pierwsze wydania albumu przy­ p o z o s t a ł jednak d ł u g o z powodu komplikacji rodzinnych (udział 1 gotowanego przez Andrzeja Ryszkiewicza. P u b l i k u j ą c niniejszy brata, w powstaniu styczniowym, jego ucieczka komunikat, zmierzamy do częściowego c h o ć b y zdementowania przed p r z e ś l a d o w a n i a m i z kraju, choroba psychiczna przyrod­ i sprostowania b ł ę d n y c h informacji. niego brata, swojego Otóż, na p o c z ą t k u lat s i e d e m d z i e s i ą t y c h okazało s i ę , że Zygmunta, Wiktora), lecz zamieszkał w majątku 3 brata, Maksymiliana, w P a ł a h i c z a c h . W ten oto s p o s ó b K a m i l a komplet jedenastu akwarel z Album Palahiclciego znajduje s i ę i H e n r y k Rodakowsey z rodziną znaleźli s i ę dość niespodziewa­ w prywatnych rękach w Goizowie W l p . , a m a go w swoich nie w „ p i ę k n e j , lecz na. zapadłej prowincji położonej wsi po- zbiorach Franciszka Ż u k o t y ń s k a , ż o n a n i e ż y j ą c e g o już właści­ kuekiej, oddalonej o niecałe dwie mile od S t a n i s ł a w o w a , a o 20 ciela niewielkiego podwarszawskiego m a j ą t k u , a zarazem minut jazdy k o ń m i , od powiatowego T ł u m a c z a , " . T a m , w ogro­ jed­ 4 nego z współwłaścicieli przedwojennego s t o ł e c z n e g o antykwariatu, dzie dworskim, urządził sobie Rodakowski p r a c o w n i ę m a l a r s k ą . w którego sklepie dzieło znalazło s i ę t u ż przed 1939 rokiem, W c i ą g u trzech lat s p ę d z o n y c h w P a ł a h i c z a c h n a m a l o w a ł kilka najprawdopodobniej drogą zakuod. Poprzednią, wspominaną o b r a z ó w olejnych: Dama na koniu w m i ę d z y w o j e n n e j literaturze, w ł a ś c i c i e l k ą cyklu b y ł a wnuczka koniu), Stróż artysty, Janina Straszowska, m i e s z k a j ą c a p o c z ą t k o w o w Biór- (ok. kowie pod Krakowem, a n a s t ę p n i e w Warszawie. Czasy t u ż po drugiej wojnie ś w i a t o w e j p r z y w i o d ł y dzieło Żyda 1868) oraz cykl wspomnianych akwarel, k t ó r y nas tu in­ teresuje s z c z e g ó l n i e : Album 2 (1868 - - portrot ż o n y n a (ok. 1868 — portrot psa, Stróża), Portret Palahickie. Składa sie n a ń , jak n a d m i e n i l i ś m y , jedenaścio prac. I s t n i e j ą c a wraz z jego nowym posiadaczem antykwariuszem, do Gorzowa literatura przedmiotu k a ż e nam u z n a ć t ę liczbę z a p e ł n y c y k l . Wlkp. Wszystkie prace m a j ą bardzo z b l i ż o n e w y m i a r y : wys. ok. 31 c m , Tutaj pozostawało całymi latami nieznane nikomu. 5 183 T �I I . 2. Sen, П. 3. Pachciarz Szlomo dworski listonosz ezer. ok. 24 cm. Akwarele, ogólnie rzecz biorąc, p r z e d s t a w i a j ą Josio, cabaretier 20/12 1867 nr inw. M O G / malowanych z natury m a ł o ruskich chłopów i Ż y d ó w z P a ł a h i c z " . K a ż d ą o p a t r z y ł artysta d o k ł a d n ą (dzienną) d a t ą i o d r ę c z n y m /11/2297 Porteur de t ó l ó g r a m m e s 1/01 1868 nr inw. M O G / podpisem, i d e n t y f i k u j ą c y m p o r t r e t o w a n ą o s o b ę . D o o b j a ś n i e ń — rzecz nieco z a s k a k u j ą c a w zestawieniu zarówno z tematyką /11/2299 I w a n B e z u ś propose aux granges prac, s w o j s k ą przecież, j a k też miejscem ich powstania — u ż y ł j ę z y k a francuskiego. Monografista Rodakowskiego, Władysław K o z i c k i , twierdził, że stało s i ę tak, g d y ż „ f r a n c u s z c z y z n a 4/01 1868 nr inw. M O G / /11/2300 I w a n et D i c k y t 16/03 1868 nr inw. M O G / (...) /11/2302 b y ł to j ę z y k , k t ó r y m ze w z g l ę d u na ż o n ę m ó w i ł o s i ę w domu malarza". Bez w ą t p i e n i a on sam p o s ł u g i w a ł s i ę o w ą „ s a l o n o w ą " mową z upodobaniem i s w o b o d ą , nio d o s t r z e g a j ą c k o n i e c z n o ś c i We wszystkich tych podobiznach ludzi, k t ó r y c h często s p o t y k a ł przy dworze, czy t e ż we wsi, Rodakowski p o z o s t a w a ł czy t e ż potrzeby umieszczania pod akwarelami polskich n a p i s ó w . a r t y s t ą , k t ó r y u p o d o b a ł sobie w malarstwie precyzję realizmu Oto j a k b r z m i ą oryginalne t y t u ł y p o s z c z e g ó l n y c h prac (obok i w n i k l i w o ś ć psyehologizmu. Twierdził K o z i c k i , iż „ t e typy rus­ za Rodakowskim — podajemy chronologię, według której ustalono k o l e j n o ś ć ) : kich parobków, przynoszących rzeźbiarzy, Sculpteur de P a ł a h i c z e Sen. L a posto de P a ł a h i c z e Szlome, surveillant de fermę L e Maire N y k o ł a Gregorcio, grandforestier Jacio palefrouior 184 chłopaków stajennych gorącym i żydowskich posłańców szynkarzy, dworskich uczynku ich wiejskich listonoszów, przechwycona /11/2290 a przeto t c h n ą c e p r a w d ą i b e z p o ś r e d n i o ś c i ą ż y c i a , u t r w a l a j ą c e 6/11 1867 nr inw. M O G / na wójtów, pachciarzy, 12/10 1867 nr inw. M O G / eodzionnych zajęć, wiernie a t m o s f e r ę wsi pokuckiej, z jej c h ł o p s k ą i k o z a c k ą dziar- /11/2291 s k o ś c i ą i p o e z j ą — te j a k b y od niechcenia, na marginesie 12/11 1867 nr inw. M O G / wielkiej — twórczości stworzone akwarele nie tylko dlatego s ą — /11/2292 tak cenne, że s t w o r z y ł je mocny i zdrowy realizm, o d r z u c a j ą c y 16/11 1867 nr inw. M O G / na bok reguły klasycznej s t y l o w o ś c i , ale t a k ż e dlatego, ż e w nich /11/2293 silnie zabrzmiała u artysty nuta swojska". Andrzej Ryszkiewicz, 17/11 wielokrotnie 1867 nr inw. M O G / /11/2294 Myszka gumiennych, telegramy, z a j m u j ą c y s i ę t w ó r c z o ś c i ą Rodakowskiego pisząc o „ a u t e n t y z m i e ś w i e t n i e narysowanych postaci", zwraca jednak 10/12 1867 nr inw. M O G / u w a g ę na to, iż temat c y k l u w y r ó s ł z „ m o d n e g o w ó w c z a s zwrotu /11/2295 ku ludowości". 14/12 1867 nr inw. M O G / Dobrowolski, k t ó r y c h a r a k t e r y z u j ą c nowoczesne malarstwo pol­ /П/2296 skie, s t w i e r d z i ł , iż Album Pałahickie 6 Podobnie ujmuje swoje s p o s t r z e ż e n i a Tadeusz to eykl „ o tyle i n t e r e s u j ą c y ^ �że informuje o w p ł y w i e problematyki chłopskiej na ś w i a d o m o ś ć artysty z w i ą z a n e g o towarzysko z a r y s t o k r a c j ą " . 7 z w y s u n i ę t y m n a p r z ó d c z o ł e m , które tworzy ostry k ą t z nosem, z t w a r z ą s p a l o n ą od w i a t r ó w i p o o r a n ą bruzdami". Mając w tle N i e z a l e ż n i e od tego, czy źródła inspiracji b ę d z i e m y szukać szarozielonkawe w z g ó r z a , idzie p o l n ą drogą, ubrany w obszarpa­ w autentycznym zainteresowaniu w s i ą p o k u c k ą (co wydaje się ny, zszarzały „ p e t y k " , na k t ó r y narzucił „ w e r o t ę " w podobnym dobrze t ł u m a c z y ć z a r ó w n o miejscem powstania prac, stanie; g ł o w ę n a k r y ł „ e z a p i c ą " z niobieskawego sukna, a nogi jak oso­ bistymi kontaktami z p r z y s z ł y m i modelami), czy t e ż w modzie, osłonił „ b u c i a r a m i " . N a przorzuconoj przez r a m i ę skórzanoj torbie istotnymi b y ł y b y dociekania w zakresie problemu zasygnali­ w i d n i e j ą i n i c j a ł y jego portrecisty „ H . R . " . zowanego przez Kozickiego. Mamy t u na m y ś l i k w e s t i ę czy i u a Trzecia akwarela to p o w s t a ł y k i l k a dni p ó ź n i e j konterfekt ile przedstawione postacie u z n a ć m o ż n a rzeczywiście — mimo „ t a k i e g o sobie ż y d o w s k i e g o ich dosadnej czasem charakterystyki i silnoj indywidualizacji w P a ł a h i c z a c h n a z y w a ł się Szlome" (Pachciarz Szlome), a k t ó r e g o pół-szafarza, p ó ł - o k u m a n a , który (wszak b y ł y to osoby konkretne, któro z a c h o w a ł y swe imiona malarz p r z e d s t a w i ł z charakterystycznymi akcesoriami, ubra­ czy przezwiska) — za tzw. typowe, a w i ę c do pewnego stopnia nego w czarny c h a ł a t , s p i ę t y szabasowym pasem, powszechne, znamienne, nawet jakgdyby w danej okolicy uni­ z p a t r i a r c h a l n ą r u d a w ą b r o d ą i pejsami. wersalne, modelowe. jarmułkę, Teren b a d a ń bardziej to z a s t r z e ż o n y dla „ W ó j t " N y k o ł a — palaliicki rządca, ukazany w niemal etnografa n i ż dla historyka sztuki, ( c h c i a ł a b y m jednak przekazać monumentalnej postawie na tle w ł o ś c i , k t ó r y c h czuje się gospo­ swoje sugestie i spostrzeżenia). darzem, wsparty j e d n ą d ł o n i ą na s ę k a t y m kosturze, d r u g ą trzy­ Władysław akwareli Chłopski wzbudził jaskrawo Kozicki, rzeźbiarz pisząc o chronologicznie pierwszej podkreślił, iż zaintorosowanio malarza ,,jeden z bezimionnyeh pomalowanych figur twórców i (...) kapliczok ma w s u n i ę t ą za pas; jego w y g l ą d i postawa są p e ł n e g o d n o ś c i : „ S t r ó j jogo jest k o m b i n a c j ą lata i z i m y ; na ramionach k o ż u c h krucyfiksów, z czarnego barana, o d s ł a n i a j ą c y d ł u g ą zgrzobną k o s z u l ę , z w i ą ­ przydrożnych". z a n ą pod szyją czerwoną h a r a s ó w k ą i spiętą szorokim s k ó r z a n y m U b r a n y w skromny, znoszony, n i e g d y ś rudawy, k o ż u c h i ciężkie pasem, u k t ó i e g o wisi klucz (...) — - godło w ó j t o w s k i e j w ł a d z y . wysokie buty oddaje się swojemu zajęciu we w n ę t r z u pracowni N a głowie s ł o m i a n y kapelusz z szorokimi krosami, rodzaj chłop­ równio ubogim, j a k jego strój. Pracownia jest zarazem w i e j s k ą skiej panamy"; ma „ t w a r z tak samo zmurszałą, j a k S e ń , taki c h a t ą — izbą, gdzie narzędzia rzeźbiarskie pizomioszano s ą zo sam nos, pod ostrym k ą t e m z czoła w y s t a j ą c y i siwawy, przy­ s p r z ę t a m i gospodarczymi. cięty wąs". Seń, dworski listonosz, został sportrotowairy na drugiej Pobereżnik Grenorcio został uwieczniony przez Rodakow­ z kolei akwareli: ,,to typowy okaz poczciwego, wiernego, chudego skiego jako p i ą t y z kolei mieszkaniec Palahiez. A jednak po­ c h ł o p i n y ruskiego, z d ł u g i m i kosmykami w ł o s ó w , nioporządnie w ą t p i e w a K o z i c k i w jego tubylcze pochodzenie: o p a d a j ą c y m i na kołnierz, z p r z y c i ę t y m i szczecinowatym w ą s e m , chyba nie urodził się w P a ł a h i c z a c h , ale p r z y w ę d r o w a ł z gór, I I . 4. W ó j t Nykola „ t o n to już I I . 5. P o b e r e ż n i k Gregorcio 285 �g d z i e ś z Maniawy, C u c y ł o w a lub R a f a j ł o w e j , a wskazuje na to jeszcze karczmarz, on to już tylko „ ż y d o w s k i proletariusz z T ł u ­ jego s t r ó j , na p ó ł huculski oiaz typ, wcale nie nizinny. Szarawary macza", oberwaniec z „ w i e l k ą , k o c i ą g ł o w ą , n a k r y t ą jarmułką w p u ś c i ł w kierpce, pod k o ż u c h e m s i ę g a j ą c y m kolan m a jeszcze i o b r a m o w a n ą b r o d ą i d ł u g i m i pejsami, t r u d n i ą c y si$ marnie jakąś o p o ń c z ę i c o ś w rodzaju długiej kamizeli. N a g ł o w i e czapka p ł a t n y m d o r ę c z a n i e m pilnych przesyłek bez w z g l ę d u na porę obszyta lisiurą, (...) d u b e l t ó w k a w r ę k a c h , na biodrach z jednej roku i p o g o d ę " . strony manierka, z drugiej torba". K u c Myszka K o l e j n y akwarelowy portret, j a k i w P a ł a h i c z a c h to jedna z ostatnich, akwarel, namalowanych wyszedł epod p ę d z l a Rodakowskiego, to podobizna gumiennego, I w a n a jeszcze w roku 1867. F o r n a l z „ t y p o w ą w t y c h okolicach twarzą Bezusia. Oumienny p o c i ą g ł ą , o d ł u g i m nosie, z p r z y s t r z y ż o n y m w ą s e m i o d ł u g i c h face, j a k b y upozowany do portretu, odziany w b i a ł y k o ż u c h Iwan jest to m ł o d y m ę ż c z y z n a s t o j ą c y en czarnych w ł o s a c h , przyciętych, n a czole w g ł a d k ą g r z y w k ę , a na z obszernym czarnym k o ł n i e r z e m baranim, przepasany szerokim karku układających długi s k ó r z a n y m pasem, na nogach m a ciężkie buty, a przed s o b ą barankowym trzyma oburącz b a r a n k o w ą c z a p k ę . Warto podkreślić t y p o w o ś ć biały kożuch, wyprowadza się w g ę s t e k ę d z i o r y " , ubrany w z szerokim czarnym kołnierzem z „masztarki" huculskiego gniadego kucyka. t a k ż e tej fizjonomii: ś w i a d c z y o niej „ c h u d a , w ą s k a głowa, w y d ł u ż o n a jeszcze bardziej przez czerniejący na brodzie, już W stajni s ł u ż y t a k ż e chłopiec stajenny, Jacio. Odziany w d ł u g ą po kolana l n i a n ą k o s z u l ą , z w i ą z a n ą c z e r w o n ą „ h a r a s ó w k ą " , p r z e p a s a n ą szerokim s k ó r z a n y m pasem z b ł y s z c z ą c y m i me­ talowymi guzikami, w wysokich butach z w y w i n i ę t y m i cholew­ kami i baraniej „ e z a p i e y " n a g ł o w i e przechodzi w ł a ś n i e przez, p o d w ó r k o . W tle w i d a ć p i ę k n i e rzeźbione drewniane wrota do lamusa. Następny dawno niegolony zarost {...), d ł u g i , rasowo pokucki nos, cienki, na d ó ł opuszczony w ą s (...), piastowskie w ł o s y , s p a d a j ą c e pros­ tymi kosmykami na ramiona, a r ó w n o p r z y c i ę t e nad c z o ł e m , z w ł a s z c z a z a ś d u ż e , jakby łzami n a b r z m i a ł e oczy". N a koniec jedna jeszcze p a ł a h i c k a p o s t a ć , której p o d o b i z n ę d o d a ł Rodakowski do całości dopiero po d w ó c h miesiącach, gdy c a ł y c y k l p o w s t a w a ł d z i e ń po dniu n i e m a l ż e , j a k b y na typ żydowski to karczmarz, Josio: „chuda, dziesięciu pracach m i a ł s i ę z a k o ń c z y ć . Akwarela, przedstawia­ ascetyczna p o s t a ć z p o c i ą g ł ą , b r o d a t ą i p e j s a t ą g ł o w ą , gdzie jąca stajennego I w a n a , prezentuje bohatera wraz z wyprowa­ spod dzanym w ł a ś n i e ze stajni gniadym wierzchowcem ż o n y malarza, jaimułki wygląda szemkie czoło oraz subtelny, bardzo cienki i długi garbaty inos oczy, p e ł n e z m ę c z e n i a i smutku, już D i c k y t e m . „ W i d z i m y r a s o w ą , solidnie w y r z e ź b i o n ą , nie osobistego, ale j a k b y z wiekowoj niedoli całoj rasy i d ą c o g o " . g ł o w ę (Iwana — M . K . ) , o z d o b i o n ą p o k r ę t n y m w ą s e m i przy­ U b r a n y w charakterystyczny czarny c h a ł a t , ozdobiony prze­ k r y t ą c z a p k ą z siwego baranka". Choć cała p o s t a ć , przyodziana wieszonym przez szyję czerwonym pasiastym s z a l e n , czerpie w ciężkie buty i „ s z t y w n y , b r ą z o w y petyk, podbity k o ż u c h e m " , c h o c h l ą 7 cebrzyka gorzałkę, obsługując niewidocznych gości. jest nieco zwalista, to twarz pełna jest zadumy, a w d u ż y c h Roznosioiol t e l e g r a m ó w naniu jednak z owym to jogo pobratymiec. „beniaminkiem Jehowy", I I . 6. K u c „ M y s z k a " 186 W porów­ jakim jest przystojną „ r o z m a r z o n y c h oczach śnięci s i ę jeszcze nieodrodna ukraińsko-słowiańska t ę s k n o t a " . 11. 7. Chłopiec stajenny J a c i o �W e wszystkich, k r ó t k o p o w y ż e j — z p o m o c ą Kozickiego — opisanych pracach pozostaje „Co s i ę tyczy akwareli, o k t ó r y c h P a n tak grzecznie wspominasz, Rodakowski nie tylko bystrym to nie s ą one robione n a w y s t a w ę , tylko szkice, k t ó r e , jako ko­ obserwatorem, m o ż e nawet d o k u m e n t a l i s t ą , ale jest t e ż kon­ lekcja w s p o m n i e ń , dla mnie m a j ą znaczenie. Bardzo jestem w d z i ę ­ sekwentnym, u w a ż n y m psychologiem. D o ś ć s p o j i z e ć na twarz czny i umiem ocenić p o c h l e b n ą d o n i o s ł o ś ć oferty Towarzystwa, np. roznosiciela t e l e g r a m ó w czy t e ż którejkolwiek innej postaci. by te w portfelu umieszczone wspomnienia w szkło oprawić n a A jednak d l a badacza tego właśnie c y k l u w a ż n i e j s z a pozostaje cel wystawy. G d y b y s i ę te akwarele do wystawy k w a l i f i k o w a ł y , sprawa piorwsza. Urzeczony b a r w n o ś c i ą kresowej wsi, s t w o r z y ł to b y m c h ę t n i e sam p o n i ó s ł ten wydatek, ż e b y i m do tego zasz­ malarz jej portret wycinkowy, ale m o ż n a s ą d z i ć , iż wierny. czytu d o p o m ó c " . W Album Palahickim 9 racji Trudno w i ę c osądzić, n a ile ó w obraz P a ł a h i c z zrodził s i ę o d m a w i a ł Tadeusz Dobrowolski — „ z n a m i o n mocnego realizmu na bazie modnego w ó w c z a s tzw. „ z w r o t u k u l u d o w o ś c i " , k t ó r y Courbeta". 8 dopatrywano s i ę nawet — czemu B y ć może w formułowaniu tak zdecydowanych, daleko i d ą c y c h s ą d ó w n a l o ż a ł o b y w y k a z a ć więcej ostrożności, wszak wieś ukazana przez Rodakowskiego jost wsią widzianą u s c h y ł k u wieku przybrał k s z t a ł t zdawkowej i powierzchownej „ c h ł o p o m a n i i " . C z y ż b y bowiem Album Palahickie b y ł o jedynie wyrazem tak w ł a ś n i e i tak tylko rozbudowanego zaintereso­ z ganku p a ń s k i e g o dworu, w s i ą , która — w y j ą w s z y rzeźbiarza wania? C z y ż b y p o w s t a ł o z pewnego rodzaju pobudek i karczmarza — d o ń p r z y s z ł a , a ludzie to przede wszystkim tycznych '? Przeczy temu z a r ó w n o s ł u ż b a folwarczna. W s z y s c y ci ludzie to — mimo typowego postaci, w y g l ą d u , r y s ó w twarzy i ubioru — indywidua, któro określone folkloryzm, j a k t e ż wierność z o s t a ł y konkretnymi imionami. Nie p o k a z a ł Rodakowski pracy przód stawione. W y d a j e się, ż e prawda b y ł a pierwszym i ostatnim nioznany autentyzm malarzom u p r a w i a j ą c y m snobis­ portretowanych w swojej z j a k ą palahickie typy sztuce zostały c h ł o p ó w w polu. S t ą d mamy podobizny Scnia, Nykoly i Bozusia, celem ja,ki sobie Rodakowski p o s t a w i ł . W jej imię ani nio ubarwił a nie obraz grupy ludzi, w ś r ó d k t ó r y c h z trudem jedy'nio da. swoich modeli, nie w y s t y l i z o w a ł „ n a ludowo" i c h odzienia, ani się r o z p o z n a ć ich rzeczywiste pierwowzory, jak c h o ć b y -— jeśli też nie p r z y d a ł ponad miarę „ r a s o w o ś c i " ich twarzom czy po­ już z o s t a ł o tutaj przypomniane nazwisko Courbeta — w Ka­ sturze. mieniarzach. T W y d a j e s i ę zresztą, że a r t y ś c i e polskiemu b l i ż s z y M o ż n a b y to u z n a ć z a ś w i a d o c t w o , p o t w i e r d z a j ą c o n i e ś m i a ł e b y ł b y w z ó r choćby* Piotra M i c h a ł o w s k i e g o i m o ż e w ł a ś n i e z jego sugestie, iż w i ę k s z e p i ę t n o n i ż modne tendencje, n i o s ą c e i pro­ d z i e ł a m i (por. np. Seńko) n a l e ż a ł o b y palahickie akwarele z e s t a w i ć . pagujące Czy jednak wiele takie p o r ó w n a n i e nam wyjaśni'? Wolno przecież skiogo szeroko podejmowane w X I X wieku badania ludoznawcze. u z n a ć , że autorowi Album PalaMckiego nowe tomaty, odcisnęły na twórczości Rodaków - chodziło o pozostawienie Przypomnijmy tutaj c h o c i a ż b y działalność Oskara Kolberga, takiego wizerunku pokuckiej wsi, ja.ki jemu b y ł znany i bliski. k t ó r y ok. 1861 roku p r z e d s i ę w z i ą ł swo pierwsze podróże na R u ś , W s z a k sam p i s a ł w jednym z l i s t ó w , kierowanych z Palahicz na czego owocom b y ł a , m i ę d z y innymi, publikacja w latach 1857— ręce Konstantego 1890 czterech t o m ó w , p o ś w i ę c o n y c h P o k u c i u . rzystwa Przyjaciół D z b a ń s k i e g o , sekretarza lwowskiego Sztuk Pięknych (w latach I I . 8. Karczmarz Josio Towa. 1807—1877); 10 Ł a t w o daje s i ę z a u w a ż y ć fakt, iż edycja dziel Kolberga przobiogała przez pewien H . 9. Roznosiciel t e l e g r a m ó w 187 T �I I . 10, Gumicmry Iwan I I . 11. Stajenny I w a n kres równologle z powstaniem Album Pałahickiego. Warto podkreślić, że Kolberg potwierdza tutaj i uwierzytelnia spos­ trzeżenia Rodakowskiego. Oto np. czytamy w „ p o k u c k i c h " tomach: „ L u d n o ś ć tego k r a j u w i e j s k ą b y ł a i jest g ł ó w n i e ruską, trzy p o n i e k ą d przedstawiając typy(...) P o ł u d n i o w ą część zajmują górale H u c u ł y , p ó ł n o c n ą R u s i n i haliccy, w s c h o d n i ą p o k u e c y " ; „ P r ó c z ludności ruskiej, Pokucie obejmuje l i c z n ą d o s y ć ludność polską, czyli wedle dawnego ogólnego na R u s i w y r a ż e n i a : ma­ z u r s k ą " ; „ N a d e r też na Pokuciu, jak wszędzie u nas, jest l i c z n ą ludność Ż y d o w s k a . Żydzi(...) się przoważnie dzierżawią (arendą) t r u n k ó w czyli propinacji trudzą.". Dalej, charakteryzując miesz­ k a ń c ó w opisanych ziem, pisze Kolberg, iż „ w i e ś n i a k pokucki w ogóle wysokim nie odznacza się wzrostom", a „ u s p o s o b i e n i e ludu jest ż y w e , jak w ogóle temperament sangwinistyczny. Objawy, ataki i wybuchy jogo silnie są hamowane wychowaniem, jak i odziedziczonymi po ojcach w y o b r a ż e n i a m i uległości wobec starszych wiekiem i p o ł o ż e n i e m " . J a k ó w lud bywa ubrany? „ P o d T ł u m a c z e m i S t a n i s ł a w o w o m noszą chłopi (...) sioraki czarne z kapturami zwano o p o ń c z ą . Opończa ta ma na szwach w ł ó c z k o w a t e sznurki czerwono i zielone, mianowicie: 110 kołnierzu, na przodzie (na piersiach), w pasie, z tylu, koło kieszeni i na k o ń c u r ę k a w ó w . B u t y u m ę ż c z y z n czarne... Spodnio (holoszni lub nahawyci, u bogatych: sztany) biało z sukna w ł a s n e g o wyrobu noszą m ę ż c z y ź n i z drobnym w ł o s i o m ; latom s ł o m i a n e kapelusze. Koszula w y w i n i ę t a na gacie (latom) opasana jest pasem rzemiennym dubeltowym (romień) na 6 cali lub więcoj szerokim. Do pasa. przywiązania moszonka czyli sakiewka s k ó ­ rzana na pioniądzo, którą się za ton rzoinień w k ł a d a " . 11 C!woli rzetelności dodajmy jeszcze, że jeśli chodzi o Roda­ kowskiego, i*> i T i i l i z n j i M ' ów i 4 kl, k o n t y n u o w a ł tema! p o d j ę ł y w swej twórczości już wczt;śnioj. T a k w roku 1857 p o w s t a ł wielo­ krotnie chwalony „ b a r d z o w d z i ę c z n y obrazek г ż y c i a galicyj­ 188 12 skiego", znany jako Wnętrze cerkwi ruskiej. Z 1859 roku po­ chodzi natomiast Chłopka międląca konopie. Co prawda Andrzej Ryszkiewicz pisze o tym obrazie, iż „ z n a m i o n u j e (go — M . K . ) wyraźnie czysto z e w n ę t r z n e zaciekawienie malowniczością egzotycznego nieomal f o l k l o r u " . Te dwie prace malowano z p a m i ę c i (w P a r y ż u , zo szkiców wykonanych w kraju) dow^odzą, że w i e ś to motyw m a l a i s k i , k t ó r y nie b y ł Rodakowskiemu obcy. Przypomnijmy je3zcze,iż t a k ż e po powstaniu p a ł a h i c k i e g o cyklu p o j a w i ł y się w twór­ czości malarza prace w y j ą t k o w o interesujące z naszego punktu widzenia, z w i ą z a n e z trwałą w jogo dorobku o b e c n o ś c i ą wiejskiej tematyki. W i ę k s z o ś ć z tych dzieł nie z a c h o w a ł a się, niestety, do naszych c z a s ó w , a polegając na cudzych przekazach, do czego j e s t e ś m y zmuszeni, nie zawsze m o ż e m y je w ł a ś c i w i e ocenić. Oto z roku 1878 pochodzi olejno studium c h ł o p ó w w zimowym p o j z a ż u , a z 1880 rysunek p r z e d s t a w i a j ą c y drwali. Reprodukcjo u k a z u j ą nam dzieła doskonale warsztatowo; Andrzej Ryszkie­ wicz uznajo je ponadto za „ ś w i e t n i e zaobserwowano" i „ p r z e ­ konywająco". Bodaj najlepszym jost o ł ó w k o w y rysunek p r z e d s t a w i a j ą c y pastucha, datowany na 26 lipca 1868 roku, a w i ę c tylko k i l k a m i e s i ę c y p o p r z e d z a j ą c y Album Palahickie. To „ a r c y d z i e ł o rysunku" jest, jak i prace wymienione poprzodnio, pełne prostoty, ale przede wszystkim realizmu i p r a w d y . I stąd wspomniane badania nad k u l t u r ą l u d o w ą w y d a j ą się bardziej u z a s a d n i a ć genezę omawianego cyklu, niż jakiekolwiek inne olomenty. W y d a j e się ponadto, iż w k o n t o k ś c i e kilkunastu zachowanych prac Rodakowskiego o tematyce wiejskiej, w tym kilku poza Album Pałahickim, za co najmniej nieostrożne n a l e ż y u z n a ć stwierdzenie, że powstanie owych o b r a z ó w i r y s u n k ó w b y ł o li tylko przejawem „chwilowy <-h zainteresowań rodzajowo-wiejskich" malarza w odpowiedzi na wybuch realizmu fran­ cuskiego. 13 1 4 15 16 �PRZYPISY 1 Por. pierwszo wydania albumu: Henryk Rodakowski, oprać. A . Ryszkiewicz, Warszawa 1964 oraz: Henryk Rodakowski i jego otoczenie. Korespondencja artysty, oprać. A . Ryszkiewicz, W r o c ł a w 1953, s. 209; w roku 1969 Album Palahickie odnale­ ziono w Gorzowie W l k p . ; informacje o t y m drogą koresponden­ c y j n ą o t r z y m a ł Andrzej Ryszkiewicz w r. 1970 od w n u k a artysty, H . W o ź n i a k o w s k i e g o , zamieszkałego w Katowicach, k t ó r e g o z kolei o fakcie p o w i a d o m i ł znalazca obiektu, n i e ż y j ą c y już dzisiaj W . Grabowski z Gorzowa W l k p . ; s t ą d dopiero trzecie wydanie — z 1972 r. — pozycji Henryk Rodakowski posiada wprowadzono przez autora sprostowanie, d o t y c z ą c e przecho­ wywania c y k l u w rękach prywatnych. 2 P o r . : W . K o z i c k i , Henryk Rodakowski (z 32 reproduk­ cjami), K r a k ó w 1927, s. 24 3 D o k ł a d n y opis okoliczności, które do tego d o p r o w a d z i ł y podaje W . K o z i c k i , Henryk Rodakowski (z 8 tablicami i 151 ryoinami w tekście), L w ó w 1937, s. 302 4 Ton i n a s t ę p n e cytaty pozbawiono szczegółowej lokalizacji z a c z e r p n i ę t e z o s t a ł y z p o w y ż s z e j monografii twórczości Roda­ kowskiego pióra W . Kozickiego, gdzie autor n a ss. 302—317 p o ś w i ę c a u w a g ę Album Palahickiemu Fot.: S U M M A R I E S 5 Kierujemy s i ę tutaj przede wszystkim wspomniana p o z y c j ą , ale t a k ż e wspomnieniami wnuka artysty, H . W o ź n i a ­ kowskiego 6 Henryk Rodakowski, oprać. A . Ryszkiewicz, op. cit., s. 22 7 T . Dobrowolski, Nowoczesne malarstwo polskie 1764— 1939, t. I — I I I , W r o c ł a w 1957, t. I , s. 337 8 t a m ż e , s. 337 9 L i s t z 19.11.1869 г., cyt. wg: Henryk Rodakowski i jego otoczenie, op. cit., w. 62 10 Por. wydanie ostatnie: D W O K , t. 29—31, Warszawa 1962—1963 11 T e n i n a s t ę p n e cytaty pozbawiono szczegółowej lokali­ zacji zaczerpnięte z o s t a ł y z t. 31 p o w y ż s z e g o d z i e ł a O. Kolberga, gdzie autor na ss. 17—47 p o ś w i ę c a u w a g ę m i e s z k a ń c o m pokuckiej wsi. 12 Henryk Rodakowski, op. cit., s. 21 13 t a m ż e 14 t a m ż e , s. 22 15 t a m ż e 16 t a m ż e , s. 20 Jerzy Szalbierz * P E Э Ю M E SUMMARY O F A R T I C L E S Tadeusz Chrzanowski DONNA" AND A R T — THE "BLACK MA­ The exhibition "Our L a d y of C z ę s t o c h o w a i n the A r t of Polish folk", opened i n the Ethnographical Museum i n Cracow in autumn 1982 to bo hold further i n Warsaw and I t a l y , was not only a significant artistic event but it also offered a vast range of scholarly problems to be dealt with. Although the painting, itself Kublerian "first object" i n a long evolution sequence, was not physically present at the display, its spiritual domination was v i v i d a n d omnipresent. Despite long-lasting disputes and scholarly argumentation the provenance of the painting has not been settled yet, and the problem will probably remain unsolved for a long time, i f not for ever. Whero did i t come from — I t a l y , as most of the scholars opt for, or the E a s t 1 The issue should not be neglected. However, it is not of crucial significance at the same time since from the point of view of the exhibition's goal more important is the fact the image of Our L a d y became a national object of cult and veneration. T h e flourishement of this cult is also symptomatic. One of the first fervent devotees of Our L a d y of C z ę s t o c h o w a was king Vladislaus J a g i e ł ł o who had come to Poland from the pagan L i t h u a n i a , being the area where the Greek and L a t i n Christian cultures met and co-existed. T h e phases of the cult's intensity and spread followed the most eventful moments of our history, i.e. the Swedish "Flood", the Confederation i n B a r , national uprisings, and martyrology of the Nation in general. However, the title of the exhibition blurred the semantic image of the display to a certain extent. I t is so because the folk i n the time of Kolberg and Gloger and that of People's Poland are by no moans the same, not to mention the viewpoint of the Church regarding tho faithful as "God's people". The way tho original painting has been perceived as well as the changes introduced by artists and craftsmen i n the image of "Our L a d y of C z ę s t o c h o w a " constitute the problem of both aesthetics and psycholog}'. O f great interest is the issue of immense popularity of the image found on knightly pectoral plates, votive offerings, holy medals or i n the houses of peasants, townsmen and intellectuals. I t m a y be said that the above popularity of the painting sets very interesting research directions, which depart from methodological assumptions utilized by particular scholarly disciplines. Aleksandra J a c h o r-T у s z к o w а — REMARKS ON T H E E X H I B I T I O N " O U R L A D Y O F CZĘSTOCHOWA IN POLISH F O L K AND POPULAR A R T " The authoress considers tho ways the original image was transformed i n a number of copies, replicas and imitations. The history of the Jasna Góra painting, that is the changes resulting from the destructive impact of time, renovations and alterations of decoration, exerted a great influence on the iconography of the copies, themselves depicting the changes i n tho original painting. T h e copies executed for folk receivers distinguisch themselves with abundance of floral decoration, thick and primitive contour, as well as simplicity of form. I n the article the authoress also presented the Paulite notes telling about miraculous events connooted with the painting; they emphasize the painting's role in the consciousness of the Poles. Of particular significance is Our L a d y of C z ę s t o c h o w a , the Queen of Poland and a national symbol at the same time. One can come across a number of images (e. g. banners, seals) where both national symbols and a copy of the painting are emplo­ yed. A n n a K u n c z y ń s k a - I r a c k a — O U R L A D Y O F CZĘ­ STOCHOWA I N T H E POLISH F O L K A R T — R E M A R K S ON T H E E X H I B I T I O N Tho above exhibition from the collection of the Ethnogra­ phic Museum i n K r a k o w was held i n K r a k ó w and W a r s a w (1982), as well as i n Rome and other I t a l i a n cities (1983). Different copies of tho Częstochowa image of Our L a d y were presented: ephemeral devotional prints, medals, small metal pictures worn as talismans, and other objects decorated with the image of C z ę s t o c h o w a , the most famous miraculous painting in Poland attracting flocks of pilgrims. The oldset exhibits date back to the 17th century. T h e exhibition enables one to see tho transformation of the canon of the painting's copy as dependant on time and the milieu of the artist. T h e copies were painted by both guild craftsmen and accidental painters from the country and small towns, honce big differences i n the artistio level. T h e copies also differ i n the presentation of a detail, a section of tho background, decorative elements. T h e exhibition reflected high artistic quality and 189 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a39007ee44c8c5e012e3e39aec803995.pdf 8823f0fecf83258592782ef586003a39 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3332 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3123 Title A name given to the resource Kukiełki z szopek kolędniczych / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.3, s.167-176 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś-Pietraszkowa, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KUKIEŁKI Z SZOPEK KOLĘDNICZYCH Wielofigurowe sceny, przedstawiające Boże W Krakowie szopki k u k i e ł k o w e b y ł y już w pierwszej p o ł o w i e Narodzenie, p o j a w i a ł y s i ę w kościołach od c z a s ó w ś r e d n i o w i e c z a , rozpow­ XIX w- silnio zadomowiono i r o z w i n i ę t e , znano je w ó w c z a s Stopniowo również w Waiszawio i to pod n a z w ą „ s z o p k i krakowskiej". rozrastał s i ę krąg postaci p r z y b y w a j ą c y c h do ż ł o b k a z h o ł d e m N a tej podstawie Estreicher p o s t a w i ł t e z ę , „ . . . ż e w Krakowie, i darami. D l a uatrakcyjnienia takich jasełek wprowadzano do a nie gdzie indziej złączono w całość s z o p k ę . . . z figurkami typu nich w X V I I I w. ruchome lalki, z u d z i a ł e m k t ó r y c h odgrywane maryonotkowego, b y ł y sconki o ś w i e c k i m charakterze. B a r w n y opis jasełek, wielo­ turgiczne i ż e tu p o w s t a ł a dzisiejsza o b n o ś n a scena szopkowa.* krotnie Wspomniany rysunek K . W . K i e l i s i ń s k i e g o , wykonany w r. 1837 szechniano przez zakony przytaczany reguły franciszkańskioj. w literaturze przedmiotu, d a ł Jędrzej o d g r y w a j ą c o m i sceny charakterystyczne i l i ­ Kitowicz, k t ó r y zwrócił również u w a g ę na ż y w o reakcje w idzów, w Medyce śledzących rozprzestrzenieniu się takiej szopki n a obszarze P o l s k i . T akcję świeckich intermediów oraz n a zamioszki, w y w o ł y w a n e p r ó b a m i uspokajania i c h przez służbę Te niestosowne zajścia doprowadziły kościelną. do wydania Nie pod P r z e m y ś l e m , wszędzie świadczyłby jednak przyjęła o dosyć się szopka szybkim 5 z kukiełkami. zarządzoń, W y s t ę p u j e przede Arszystkim na obszarach p o d l e g ł y c h n i e g d y ś d o p u s z c z a j ą c y c h pokazywanie w kościołach tylko jasełek nie­ zaborowi rosyjskiemu i austriackiemu, przy czym najliczniej ruchomych i niemych. T o n fakt u w a ż a n y jest za narodziny m o ż n a j ą s p o t k a ć , t a k ż e i obocnio, w p o ł u d n i o w e j Małopolsce, szopki ludowej, w ó w c z a s bowiem szopka „ w y g n a n a zakazom z w ł a s z c z a w okolicach K r a k o w a . Tylko nieliczne jej p r z y k ł a d y biskupim z m u r ó w kościoła przeniosła s i ę już rychło n a ulicę, znamy z zachód niej Wielkopolski i z Pomorza. N a Pomorzu 1 w ręce ż a k ó w i ubogiej m ł o d z i e ż y " . W e d ł u g S t a n i s ł a w a E s t r e i ­ 2 G d a ń s k i m k o l ę d n i c y chodzą z szopkami o lalkach poruszanych chera n a s t ą p i ł o to w polowio X V I I I w . Ostrożniejszy w dato­ mechanicznie. waniu jest R o m a n Reinfuss, k t ó r y wprawdzie cytuje obszerny tarczy, obracanej za p o m o c ą korbki, albo całkiem nieruchomo. spis o b i e k t ó w z „jasełek starych ruszanych", z n a j d u j ą c y c h się N a Mazurach i W a r m i i szopka nie b y ł a w ogóle z n a n a . w 1738 r. w domu krakowskiego kupca, podkreśla jednak brak szopek z lalkami i figurkami p o j a w i a j ą s i ę t a k ż e , ale bardzo 3 d o w o d ó w n a istnienie w t y m czasie ruchomej szopki o b n o ś n e j . J a k o pierwsze ikonograficzne ś w i a d e c t w a p r z e n o ś n y c h teatrzy­ ków kukiełkowych typu szopkowego wymieniane Norblina i Kiolisińskiogo, nie jest jednak pewne, s ą prace 6 W szopkach śląskich figurki osadzane są na 8 7 Obok rzadko, szopki cieniowe. Najbardziej dla, nas interesująco s ą ruchome lalki szopkowe, z udziaiem k t ó r y c h k o l ę d n i c y o d g r y w a j ą przedstawienia. L a l k i czy obraz takie, zwane m.in. „ p a j t o k a m i " (Myślonickie), s ą n a ogół nie­ Norblina z k o ń c a X V I I I w. dotyczy spektaklu o takim w ł a ś n i e wielkie, od kilku do kilkunastu c e n t y m e t r ó w , a rzadko przekra­ charakterze. czają 20—26 cm. Zdarzają s i ę lalki wykonane z g a ł g a n k ó w n a 167 �Tl. 2. Dinhec. wys. 17 cm. B z y k i , woj. bielskie, wyk. Franciszek Bury �czasem m a j ą przypra­ zebranych w y p u s z c z a j ą c d y m . S ą to jednak efekty d o s y ć rzadkie. wione maseczki czy g ł ó w k i d z i e c i ę c y c h , fabrycznych lalek do za­ N a ogół lalki tylko k o ł y s z ą s i ę i p o d s k a k u j ą , przesuwając s i ę bawy. Powszechnie jednak b y ł y i s ą wykonywane z drzewa i to w z d ł u ż scenki. R u c h y ich po scenie s ą bowiem dodatkowo ogra­ drewnianym czy drucianym szkielecie, w postaci p e ł n e j r z e ź b y o znacznych nieraz walorach plastycz­ niczone n y c h , b ą d ź rzeźbiona jest tylko g ł o w a , a t u ł ó w o w i n i ę t y szmat­ szopki. Najczęścioj biegnio ona j e d n ą l i n i ą w z d ł u ż k a m i , albo ubrany w uszyte, nieraz bardzo starannie, i ozdobione łącząc przeciwległe boki budynoczku, a tylko czasom wyprowa­ strojo. E l e m e n t y ubioru i dodatki zrobiono z o s t a ł y z cienkiej dzone s ą z niej dodatkowo szpary na boki. blachy i folii, z papieru, wykorzystywane jest przy tym t a k ż e drzewo, drut, skrawki futra, p a k u ł y i inne m a t e r i a ł y . Drewniane szorokością i k s z t a ł t e m szpary, w y c i ę t e j w Wszystkie te ograniczenia w możliwościach podłodze frontonu, nadawania ruchu lalkom, a ponadto brak miejsca, które pozwala „ p u s z c z a ć " g ł ó w k i lalek b y w a j ą opracowane różnie, p o c z ą w s z y od niepo­ je jednej, a n a j w y ż e j d w ó m osobom, narzucają p e w n ą k o n w e n c j ę radnie wystruganej b r y ł y , na której kredkami czy farbą na­ przód stawienia szopkowego. L a l k i w y s t ę p u j ą więc kreślono uproszczone rysy twarzy, do s t u d i ó w niemal portreto­ i w parach, rzadko w w i ę k s z y c h grupach, a w ó w c z a s animator wych (il. 13, 19, 25). trzyma po kilka w jodnej ręce. B y ć m o ż e w ł a ś n i e w z g l ę d y tech­ P r z e w a ż a j ą wśród Udek postacie pojedyncze. N i e k t ó r e , jak cygan-niedźwiednik, pojedynczo czy żyd z k o z ą , p o ł ą c z o n e są sznurkiem niczne spowodowały-, że spektakl szopkowy m a charakter „ r e w i i , 9 T czy raczej procesji postaci" , a. do minimum z o s t a ł y sprow adzono czy ł a ń c u s z k i e m ze zwiorzakiem (il. 12). D o ś ć rzadko s p o t k a ć sceny m o ż n a k i l k a postaci z ł ą c z o n y c h trwale. P o m y s ł taki zastosowano jeszcze nieco w y r a ź n i e j w „ ż y w e j szopce", odgrywanej zbiorowe. Toteż echa dawnych misteriów, widoczne w szopce z Ł a t a n i e koło B u s k a w figurkach trzech pasterzy, jak ludzi czy w innych przedstawieniach grup k o l ę d n i c z y c h , w szop- przez co k u k i e ł k o w o j ograniczają s i ę do w ą t k u na dworze króla Hero­ i trzech króli (il. 16). P o d w z g l ę d e m technicznym lalki szopkowe s ą k u k i e ł k a m i , prowadzonymi przez animatora od d o ł u , n a trzonku. U c h w y t da. I l u s t r a c j ą t e k s t o w ą do scenek z pasterzami są czasem frag­ menty kantyczek. ten stanowi zestrugany cieniej koniec klocka, z którogo w y c i ę t a Co więooj ś w . Rodzina z nowonarodzonym Jezusem, czyli jest cala p o s t a ć , b ą d ź doprawiony patyk, czy k a w a ł e k drutu. g ł ó w n e postacie k o ś c i e l n y c h Czasem najczęściej za p o m o c ą obrazka lub papierowych sylwotek umiesz­ niektóre lalki mogą wykonywać ograniczone ruchy, jasełek, zasygnalizowane bywają a więc za p o m o c ą dodatkowego pręta czarownica porusza tłucz­ czonych w tle sceny lub na w y ż s z e j kondygnacji w przypadku, kiem w m a ś ł n i c y , d i a b e ł macha widiami, a śmierć k o s ą , żołnierz gdy budynek szopki jest bardziej rozbudowany. W i ę k s z o ś ć lalek salutuje, a dziadek potrząsa wymownie s a k w ą , prosząc o datki ma (il. 11). G ł o w a króla Heroda bywa umieszczana na k o ł k u - s z y i rolo rzadko n a w i ą z u j ą do tematu Narodzenia. tak l u ź n o , że spada z niego po d o t k n i ę c i u k o s ą przez śmierć. W okolicach Myśłenio zdarza się, że dziadek pioszalny, który charakter zupelnio ś w i e c k i , a ich ś p i e w a n e czy mówione Wśród k u k i e ł e k szopkowych rozróżnić m o ż n a kilka grup: 1 postacio w y s t ę p u j ą c e nie tylko w szopce, ale przede zazwyczaj k o ń c z y spektakl, m a w e w n ą t r z cybuch, przeprowa­ wszystkim w r ó ż n y c h o b r z ę d a c h dorocznych, a t a k ż e n i e k t ó r y c h dzony od otworu ust. W swojej oracji przymawia s i ę i prosi rodzinnych. Obok króla Heroda i jogo dworu (królowa, hetman, w i d z ó w o papierosa. Gdy go dostanie minister czy marszałek, sludzy-żołnierzo) s ą to: trzoj królowie, II. 5. Smicn', wys. 16 c m . woj. katowickie, wyk. Krzysztof Makuch - „ p o l i " , ku radości I I . 6. Śmierć, wys. l a cm, Bolosty, woj, bialskopodlaskie, wyk. J a n Soczewk a , 1940 r. Tl. V. Śmierć, w\s. Д i m , Xiepolomiec, woj. krakowskie, wyk. Antoni Groehot, ' 1947 r. 169 �11. 8. Król Herod, \vjv. 20 om, L i p n i c a Wielka, woj. n o w o s ą d e c k i e TI. 9. Ulan, Ł a ń c u t , wyk. Toiuar 11. 10. Panna- Młoda, wvs. Płocic, ok. 1910 V. 24 cm, �II. 13. Kmieć, Ż u l i n , woj. clielmskio, wyk. Franciszek Iwaniak I I , 16, Trzej Królowie, I I . 14. Kominiarz, wys. 16 cm, Raciechowice, woj. krakowskie wys. 12 cm, Ł a t a n i c c , woj. kieleckie, wyk. Mącznik 11. 17, Żołnierze, II. 15. Pasterz, wys. 25 wyk. ok. 1916 r. cm, Płock, wy*. 21 i 19,5 cm, D z i o r z U ę t ó w , woj. płockie, wyk. S t a n i s ł a w K o p k a 171 �Tl. 18. Cygan z Cyganką I I . 19. Żyd z kozą, 172 ( ? ) , Trzeboś, woj. rzeszowskie wyk. J a n B i z o ń ok. 1950 r. �anioł, diabeł i śmierć, czarownica, Ż y d i Cygan, pastorze, postacie w I p o ł o w i e ubiegłego s t u l e c i a . p r o w a d z ą c o zwierzęta (często wlaśnio Żyd z k o z ą , a Cygan z nie­ m o ż e , „ ł a c i n n i k " w szopco z Sietoszy , d ź w i e d z i e m ) , k s i ą d z , dziad i baba, para m ł o d y c h , koło Limanowej), czy „ b i t n i k bez nogi" (Łatanice koło Buska). policjant względnio milicjant czy inno, drużbowie, rzadziej spotykane w szopce, jak kat, z ł o d z i e j ; właśnio dla Do takich postaci n a l e ż y , b y ć 13 Natomiast „bimbrownik" „filozof" (Półrzeezki (il. 27) z a d o m o w i ł s i ę już na tyle w szopkach w okolicach Nowogo Sącza, że oscyluje p o m i ę d z y 2 postacie „ o b c y c h " — grupa obszerna i najbardziej cha­ rakterystyczna 12 szopki kukiełkowej, I I I i I V grupą. obejmuje: Proponowane kryteria p o d z i a ł u nie w k a ż d y m przypadku a) c u d z o z i e m c ó w takich j a k Niemiec, W ę g i e r w z g l ę d n i e Madziar, p o z w a l a j ą na jednoznaczno zaszeregowanie postaci. Ż y d i Cygan R u s i n , K o z a k , rzadziej W ł o c h , H i s z p a n , czy H o l e n d e r ; bowiem, bardzo często spotykani w r ó ż n y c h grupach obrzędo­ b) przedstawicieli najbardziej znanych polskich grup regional­ wych, s ą j e d n o c z e ś n i e postaciami „ o b c y m i " ' . K s i ą d z , policjant nych, a więc k r a k o w i a k ó w (il. 21, 25) i górali, nierzadko lokalizo­ czy milicjant, żołnierz, a nawet dziad-żebrak, ujęci w grupie wanych d o k ł a d n i e j , np. krakowiacy z Ł o b z o w a , czy zza W i s ł y , pierwszej, w y r a ź n i o w y r ó ż n i a j ą się t a k ż e we w ł a s n y m środowisku 10 14 ( I I I ) , z kolei Madziar-Węgier w y s t ę p u j e na ogół jako sprzedawca górale z R o g o ź n i k a czy „ o d S u c h e j " ; loków, o l e j k ó w i l e k ó w , a druciarz jest b ą d ź S ł o w a k i e m , b ą d ź góralom. andrychowskich d r e l i c h ó w , o b r a ź n i k ó w (il. 23); Małgorzatkę, t a ń c u j ą c ą z huzarom w takt znanej piosenki m o ż n a d) w ę d r o w n y c h rzomieślników, określanych ogólnie jako czelad­ t a k ż e u z n a ć za d z i e w c z y n ę z żołnierzom i z tego w z g l ę d u t y p o w ą nik, postać szopkową. c) d o m o k r ą ż n y c h handlarzy, sprzedawców olejków i 11 bądź konkretnie: szowc, krawiec, druciarz, szklarz, ko­ miniarz (il. 14), flisak, a t a k ż o p o s z u k u j ą c y c h pracy b a n d o s ó w —— Kolejną bowiem, charakterystyczną cochą szopki jest łączonio lalek w pary. Poza parą m ł o d y c h i parą d r u ż b ó w jest „młocki"; 3 postacie z innych warstw s p o ł e c z n y c h (szlachcic, miesz­ to z zasady krakowiak z k r a k o w i a n k ą , góral z góralką, C y g a n pozycją z C y g a n k ą . Z ż o n ą w y s t ę p u j e również m ł y n a r z , górnik, m ł o c e k e k o n o m i c z n o - s p o l e c z n ą , albo s w o i s t ą i z o l a c j ą : m ł y n a r z , l e ś n i c z y , itd, czasem pary tworzone są nie,, co n a s i l ę " , jak „ u ł a n i u ł a n k a " czanin) lub w y r ó ż n i a j ą c e się we w ł a s n y m środowisku k m i e ć (względnie gospodarz, czy po prostu chłop), górnik (il. 22), ( P ł a z a koło Chrzanowa) czy „ k o m i n a r z i kominiarka" (Pilica masarz, piokarz; różne inne postacie, w y s t ę p u j ą c e w niewielkim koło Olkusza), a t a k ż e na innej zasadzio jak śmierć z d i a b ł e m , zasięgu, czy tonże d i a b e ł z czarownicą. Część lalek kobiecych, pozbawio­ a wprowadzano na podstawie inspiracji popularną p i o s e n k ą (Małgorzatka t a ń c z ą c a z huzarami), m i e j s c o w ą l e g e n d ą nych (pan Twardowski), t r a d y c j ą h i s t o r y c z n ą , czy wzorami literackimi w n i e k t ó r y c h szopkach kilkakrotnie, jako towarzyszki r ó ż n y c h (scona z K o ś c i u s z k ą pod R a c ł a w i c a m i w dawnej szopco kra­ postaci m ę s k i c h . kowskiej, kosynier spod R a c ł a w i c we w s p ó ł c z e s n e j szopce z J a n ­ kowie pod Miechowem). T u r ó w n i e ż zaliczyć m o ż n a postacie cech indywidualizujących je, wykorzystywana bywa I l o ś ć lalek w szopce jest bardzo różna. P r z e w a ż n i e bywa ioh k i l k a n a ś c i e , 15—20. Najmniejsze zestawy składają s i ę z kilku p o j a w i a j ą c e się lokalnie, k t ó r y c h pierwowzorami b y ł y konkretne zaledwie lalek, np. z sześciu w szopco z Trojadynu pod K r a k o ­ osoby, znane w ś r o d o w i s k u . Zjawisko to b y ł o notowane już wom (król, u ł a n , diabol, śmierć, Ż y d i dziad), z o ś m i u u w ę d r o w - I I . 20. Śmierć i Herod, wyk. J a n B i z o ń 173 ��1 sądeckie, wyk. J a n Bielecki ok. 1962 r. Czesław F o l d a 175 �1 5 nogo szopknrza spod B e ł c h a t o w a , tyle samo z a n o t o w a ł Oskar 1 6 Kolberg w Ł o m ż y . Zdarzają s i ę t o ż e s p o ł y znacznie w i ę k s z o od p i z e c i ę t n y c h . Ponad 30 lalek w y s t ę p o w a ł o w opisanej przez Estreichera szopco krakowskiej na p r z e ł o m i e X I X i X X w., tradycyjnej obrzędowości) przechodzącej w sferę dziecięcych zabaw. Wykonaniem kukiełek zajmują się pojedyncze osoby, albo grupa łudzi z a m i e r z a j ą c y c h k o l ę d o w a ć z s z o p k ą , zebrana a 41 k u k i e ł e k liczy szopka wykonana w 1967 r. przez J a n a Biel­ doraźnie skiego z Półrzoczek, b ę d ą c a obecnie w zbiorach Muzeum i m . s t r a ż a c y z O S P . Dzieciom p o m a g a j ą przy tym często W . Orkana w Rabce. albo dziadkowie. Nierzadko c z y n n o ś ć ta b y w a ł a zlecana znanemu lub np. członkowie organizacji młodzieżowej, czy rodzice N a o g ó ł z a u w a ż y ć m o ż n a zmniejszanie s i ę z czasem ilości w okolicy rzeźbiarzowi. Zestawy lalek nie zawsze s ą jednorodne, lalek, powodowane przez ich niszczenie i gubienie z jednej strony, niekiedy składają się na nie k u k i e ł k i wykonane w r ó ż n y c h okre­ a zapominanie sach, t e k s t ó w , przekazywanych kolejnym rocznikom k o l ę d n i k ó w , z drugiej. W i ą ż e s i ę to ponadto z o g ó l n y m regresom przez autorów. wielu, trudnych nieraz do zidentyfikowania 1 7 P R Z Y P I S Y 1 J a n K r u p s k i (Stanisław Estreicher), Szopka krakowska, K r a k ó w 1904, s. 4 i nast.; por. ponadto J a n S. B y s t r o ń , Dzieje obyczajów w dawnej Polsce, Warszawa 1976, t. 2, ss. 46—49; Zygmunt Gloger, Encyklopedia Staropolska t. 4, Warszawa 1972, s. 332—336; R o m a n Reinfuss, Szopki krakowskie, K r a k ó w 1958 2 K r u p s k i , op. cit., s. 6 3 Reinfuss, op. cit., s. 7—9 4 K r u p s k i , op. cit., s. 126 5 Reinfuss, op. cit., s. 9 6 Longin Malicki, Sztuka ludowa Pomorza Gdańskiego na tle zbiorów Muzeum Pomorskiego w Gdańsku, „ P o l . Szt. L u d . " R . X V I , 1962, nr 3, s. 167 7 Barbara Bazielich, Zwyczaje ludowe na Śląsku i w Za­ głębiu Dąbrowskim, „ P o l . Szt. L u d . " R . X V , 1961 nr 2, s. 112 8 A n n a Szyfer, Ludowe zwyczaje, obrzędy, wierzenia i wiedza, [w:j Kultura ludowa Mazurów i Warmiaków, praca zbiór, pod red. J . B u r s z t y , W r o c ł a w - W a r s z a w a - K r a k ó w - G d a ń s k 1976, s. 414 9 H e n r y k Jurkowski, Teatr lalek a folklor, „ P o l . Szt. L u d . " , R . X X I I I , 1969 nr 2 s. 111 10 R o m a n Reinfuss, Szopka z Sieteszy w powiecie worskim, „ P o l . Szt. L u d . " , R . I I I , 1949 nr 11/12, s. 331 11 P o s t a ć drelicharza z Andrychowa w y s t ę p o w a ł a w szopce warszawskiej, wg K r u p s k i , op. cit. 12 Reinfuss, Szopki krakowskie, s. 10 13 por. przyp. 10 14 por. m.in. Olga Goldberg-Mulkiewicz, Postać żyda w pol­ skiej rzeźbie ludowej, „ P o l . Szt. L u d . " , R . X X X I V , 1980 nr 3—4, s. 219 15 E l ż b i e t a K r ó l i k o w s k a , Wędrowni L u d . " , R . X X I I , 1968, nr 3, s. 127 szopkarze, „ P o l . Szt. 16 Oskar Kolberg, Mazowsze, t. 5, K r a k ó w 1890, s. 66—68 17 Materiały, k t ó r y c h źródła nie podano w o d n o ś n i k a c h , p o c h o d z ą z archiwum Z e s p o ł u Dokumentacji S z t u k i Ludowoj I S P A N w Krakowie. F o t . J . Świderski łl. 29. Chłopcy' z s z o p k ą , szopkę wyk. J a n B i z o ń z Bolęcina, woj. bielskie 176 prze- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a050d12f1f2554439f9807ba311fcd7f.pdf ad1d66a24e23ef698429fafd1a6b5b7e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3330 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3121 Title A name given to the resource Z problematyki wystawy "Matka Boska Częstochowska w polskiej sztuce ludowej i popularnej" ; Wpisy do "Księgi wystawy" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.3, s.149-156 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jacher-Tyszkowa, Aleksandra; Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksandra Jacher-Tyszkowa I I . 1. Matka B o s k a C z ę s t o c h o w s k a , obrazek n a blasze, w y m . 12,3 X 10,7 cm, warsztat c z ę s t o c h o w s k i , X V I I I w. N a od­ wrocie ś w . J a n Nepomucen Z PROBLEMATYKI WYSTAWY „MATKA BOSKA CZĘSTOCHOWSKA W POLSKIEJ SZTUCE LUDOWEJ I POPULARNEJ" N a wystawie kopii obrazu Matki Boskiej C z ę s t o c h o w s k i e j Niezliczone przedmioty, genetycznie z w i ą z a n e z oryginalnym zorganizowanej staraniem Muzeum Etnograficznego w K r a k o w i e obrazem p o w s t a ł y w oparciu o różne ciągi form, w k t ó r e obrósł w roku Jubileuszu 600-leoia Jasnej Góry zgromadzono przeszło niejako pierwowzór. A b y w y o b r a z i ć sobie te genetyczne zależ­ one ze zbiorów n o ś c i m o ż e m y p o s ł u ż y ć s i ę modelem drzewa o d w r ó c o n e g o wierz­ polskich m u z e ó w , bibliotek, a r c h i w ó w , k o ś c i o ł ó w i k l a s z t o r ó w c h o ł k i e m do dołu- Z jednego pnia w y r a s t a j ą gałęzie, o licznych oraz ze z b i o r ó w o s ó b prywatnych. W y s t a w a s t a n o w i ł a imponu­ odnogach i mniejszych g a ł ą z k a c h . Podobnie j a k w drzewiastej j ą c y c h r o z m i a r ó w przegląd twórczości r ó ż n y c h warstw społecz­ strukturze, obrastającej co roku w liście, o p a d a j ą c e i niszczone nych dawnych w i e k ó w , sztuki k o ś c i e l n e j , szlacheckiej, przez z m i a n ę pór roku, rozwijają s i ę i s ą niszczone dzieła sztuki 1260 obiektów sztuki religijnej. P o c h o d z i ł y c z a ń s k i e j i ludu wiejskiego. Recepcja o b r a z ó w Matki miesz­ Boskioj i obiekty działania sztuki imitatorskiej. Zrodziła je potrzeba C z ę s t o c h o w s k i e j b y ł a szeroka, o c z y m ś w i a d c z y nie tylko ilość związana z kultem religijnym. Obrazy c z ę s t o c h o w s k i e zgromadzonych gają t y m samym prawom co iune dzieła sztuki a p r z y k ł a d ten eksponatów, ale i s p o s ó b ujęcia wizerunku w zależności od funkcji jaką p e ł n i ł y obrazy Matki Boskiej w ż y c i u jest o tyle ciekawy i ś w i a d o m o ś c i zbiorowej chowskiej w p ł y n ę ł a n a powstanie ogromnego bogactwa Polaków. podle­ ż a m a s o w o ś ć k u l t u Matki Boskiej Często­ typów Obraz rzeczywisty Matki Boskiej Częstochowskiej potrak­ i odmian. S t ą d propozycjo klasyfikacji tego m a t e r i a ł u m o g ą b y ć towany b y ł jako p i e r w o w z ó r a jego istnienie stało s i ę punktem różne. O oddaleniu przedmiotu od o r y g i n a ł u decyduje z a r ó w n o •wyjścia d l a całego c i ą g u form, bardzo z r ó ż n i c o w a n y c h i trans- czas jego powstania j a k i jogo cechy formalne i zawarty w n i m ponowanych ł a d u n e k znaczeniowym Zakładani w różnych dziedzinach ż e z b l i ż e n i e polega n a podo­ wizerunek jasnogórski b y ł b i e ń s t w i e , a w i ę c na stosunkowo d u ż e j ilości cech w s p ó l n y c h , przez k o p i ę obrazu. P i e r w o w z ó r rodzi wielkie zaś oddalenio na zatarciu tego p o d o b i e ń s t w a , czyli na nielicznych skich i graficznych. N a wystawie reprezentowany oraz technikach malar­ ilości n a ś l a d o w n i c t w , replik, kopii, które rozchodzą s i ę centrycz- cechach nie i wielokierunkowo w czasio i w przestrzeni. J a k w y k a z a ł y w k t ó r y c h zakres w s p ó l n y c h cech jest bardzo m a ł y . badania, z jednego ogniska r o z c h o d z i ł y s i ę z a p o ś r e d n i c t w e m wędrujących pielgrzymów liczne obrazy warsztatach z w i ą z a n y c h z C z ę s t o c h o w ą . powstałe w różnycti Aby gości wspólnych, względnio na dodatkach różnicujących, znaleźć klucz pozw'alająey na u p o r z ą d k o w a n i e zróżnicowanych przedstawień obrazu, wśród mno­ których z n a j d ą s i ę m.in. p i ę k n e , na blasze miedzianej malowane ,.portre- 149 �I I . 2. Grafika A . S c h ó n a , poł. X V I I I w., wym. 19,7x12,7 om ciki" с г у konterfekty Matki Boskiej, obrazki malowano na desce, d u ż e obrazy k o ś c i e l n e , ludowe drzeworyty odbijano na papierze, a n a s t ę p n i e kolorowane ne na desce, lub plastycznie wodnymi farbami, rzeźbio­ tłoczone — trzeba poszozególne etapy historii obrazu. N a podstawie stancji obrazu i wprowadzonych w różnych prześledzić o g l ą d u sub­ okresach zmian (jak przybijanie o z d ó b — k l e j n o t ó w wotywnych, nakrywanio go sukienkami, przybijanie gwiazd, wymiana koron etc.) stopniowo ciemnienie obrazu, pizybijanie o z d ó b gwoździkami itp.), ale i od zmian z a c h o d z ą c y c h w jego n a j b l i ż s z y m otoczeniu, wystroju samego obrazu i kaplicy. Zasadnicze znaczenie m i a ł a renowacja obrazu przeprowadzona w latach 1430—1434 w K r a ­ kowie, po zniszczeniu go i z ł u p i e n i u k l e j n o t ó w na nim zawieszo­ nych. N a starych deskach podobrazia namalowano ponownie wizerunek Matki Boskiej i p o w t ó r z o n o dwa c i ę c i a na J e j po­ można liczku, podobnie j a k p o w t ó r z o n o kreskę na szyi, k t ó r a w e d ł u g się p o k u s i ć o w y j a ś n i e n i e z r ó ż n i c o w a n y c h w ą t k ó w ikonograficz­ legendy m i a ł a p o c h o d z i ć ze zranienia t a t a r s k ą strzałą jeszcze nych w B e ł z i e , w czasie o b l ę ż e n i a wojsk księcia W ł a d y f ł a w a i różnio w drugo i trzeciorzędnych szczogólueh, jakio spotykamy w całej plejadzie w y t w o r ó w n a ś l a d o w c z y c h . ..Zja­ wiskowa strona", czyli d o s t ę p n e dla oczu ludzkich cechy w y g l ą d u Opol- czyka przez T a t a r ó w . R a n y te w postaci rys s t a ł y się n i e o d ł ą c z n ą cechą obrazu j a s n o g ó r s k i e g o . z e w n ę t r z n e g o , u z a l e ż n i o n e b y ł y nie tylko od zmian zachodzą­ D l a ikonografii obrazu istotne b y ł y inne fakty historyczne, cych w samej substancji obrazu (jak odpryski wanie. łuszczenie jak np. ofiarowanie przez króla W ł a d y s ł a w a I V nowych koron się farb, niszczenie s i ę powierzchni od brudu i kopciu, p o w o d u j ą c e wotywnych z d o b i ą c y c h g ł o w ę Matki Boskiej i D z i e c i ą t k a Jezus 150 �z napisami T I B I M A R I A i T I B I J E S U . Odwzorowanie tych wypracowana przez d ł u g o l e t n i e powtarzanie jednego schematu koron spotykamy na stary cli X V I I wiecznych obrazach kościel­ ikonograficznego. nych i w starej grafice. W drugiej p o ł o w i e X V I I „ w y s a d z a n e " , bogato złocone, o s ł a b y m stopniu indywiduali­ w. zaczęto Przykładem są tu rzemieślnicze obrazki nakładać na obraz sukienki z inicjałami (hierogramami) Chrys­ zacji. tusa i Marii. Detale w ł a d y s l a w o w s k i c h koron i sukienki z peli­ zasada transpozycji, k t ó r ą określić m o ż n a jako s p o s ó b prze­ kanem, kryjącej p o s t a ć Matki Boskiej i D z i o c i ą t k a Jezus naj­ k ł a d a n i a czy przenoszenia wzoru na różne techniki, na odmienny lepiej są widoczno materiał, na d u ż y m drzeworycie odbitym z dwóch klocków, przechowywanych w zbiorach Musoum fur Volkskunde w Wiedniu. 1 Zupełnie inaczej n i ż w ludowym czyli w y r a ż a n i a go językiem nurcie sztuki różnych działa wypowiedzi plastycznych. D l a etnografa problematyka ta jest szczególnie interesująca, bo p r z y b l i ż a zagadnienia odbioru, społecznej re­ Drugą sukienkę z inicjałami Marii znamy z drzeworytu Antoniego Czechowicza (1735 r.) a trzecią pokazuje drzeworyt ludowy o nieznanej proweniencji. 2 To drzeworyty oraz dwu- strofowy drzoworyt kolorowany, przechowywany w Bibliotoce Publicznej miasta K r a k o w a , o siedemnastowiecznych dotalaeh, cepcji sztuki masowoj, adresowanej do całogo a jednocześnie dotyka zagadnień estetycznych społeczeństwa, wyrażających się w lapidarności, s k r ó t o w o ś c i formy, typie zdobnictwa, umow­ ności znaków, któro szczególnie silnie przemawiają do wy­ obraźni. jak ł a ń c u c h y i klejnoty na szyi Matki Boskiej i D z i e c i ą t k a Jezus Świadomość tzw. „masowego odbiorcy" sztuki religijnej oraz wladyslawowskie korony wotywno na g ł o w a c h , są przykła­ kształtowana dem popularyzacji togo wizerunku wśród mniej z a m o ż n e j lud­ i s ł o w n e j , przekazywanej za p o ś r e d n i c t w o m ulotnych d r u k ó w ności. 3 za pośrednictwom całej sfery wizualnej o b r a z k ó w dewooyjnych, o b r a z k ó w k o ś c i e l n y c h i o b r a z k ó w kupo­ P o w s z e c h n o ś ć kultu Matki Boskiej C z ę s t o c h o w s k i e j , patronki narodu polskiego, s t w o r z y ł a ogromno zapotrzebowanie na J e j wizerunki. Potrzeby to b y ł y i są zaspokajane z a r ó w n o twórczość była rzemioślniczą, jak i amatorską: przez pizez wanych na odpustach. P r z e k a ź n i k a m i o bogatej sferze treściowej były kupowano w Częstochowie p a m i ą t k i w postaci „listów z nieba", ozy l i s t ó w od Matki Bosldcj, rozpowszechnione pod wybitnych koniec X V I I I i na p o c z ą t k u X I X w. Ż y w o t ich p r z e d ł u ż o n y b y ł malarzy i przez d y l e t a n t ó w . Choć od dawna, oo. pa,ulini zabiegali do p o c z ą t k ó w X X w. d z i ę k i atrakcyjnej stronie wizualnej. Z a ­ o to, by p o w s t a j ą c e kopio b y ł y m o ż l i w i e wierne obrazowi jasno­ w i e r a ł y bowiem obrazki odpowiednio s k ł a d a n e , ł a t w e b y ł y do górskiemu, wszystkie przenoszenia i tanie. B y ł y to w a ż n e zalety, doceniane przez piel­ masowo g r z y m ó w nie tylko w Polsce. L i s t y bowiem drukowano t a k ż e wśród ogromnej liczby w i z e r u n k ó w reprezentowały wysoki poziom artystyczny. nie Wśród wytwarzanych kopii m o ż n a rozróżnić grupę przodstawień przez­ w j ę z y k a c h czeskim i niemieckim. naczonych dla ludności wiejskiej. Wiele danych d o t y c z ą c y c h r ó ż n o r o d n y c h o b r a z k ó w D l a dzieł ludowych charakterystyczne jest sprymitywizowanie fo.my, u m o w n o ś ć grubienie, jaskrawość konturu, często nadmierne jego po­ kolorów, rozmieszczenie ornamentów r ó w n o m i e r n i e na całej powierzchni obrazu, bogactwo dekoracji Boskiej znajdujemy w tz.w. miraculacb, spisywanych Matki bardzo systematycznie przez u p o w a ż n i o n y c h do togo z a k o n n i k ó w paul i ń s k i c h . Przytaczamy tn tylko te, które m ó w i ą w y r a ź n i e o obra­ zach Matki Boskiej C z ę s t o c h o w s k i e j : kwiatowej, przy c z y m takie same kwiaty malowano na szacie , , W 1653 r. A d a m Strzałkowski pod Cudnowem w walce Matki Boskiej i w w i e ń c u o k a l a j ą c y m J e j g ł o w ę , w tle obrazu z T u r k a m i , ugodzony z o s t a ł k u l ą w pierś, ale Obrazkiem Matki czy w koronie. Natomiast Boskiej C z ę s t o c h o w s k i e j , w i ę c e j w sztuce popularnej o charakterze masowym cechy te już nic w y s t ę p u j ą . F o r m a jest U . 3. Ryngraf metalowy, „gładka", wym. 1 6 x 1 5 cm, 1 poł. X X w. niżeli pancerzem uzbrojony, u n i k n ą ł śmierci; bo pancerz puścił, a kuła na Obrazku II. 4. R y n g r a f metal., z emblematem wojskowym, 15 X 12 cm, 1 p o ł , X X w. pod wym. 151 �podobnego, racz m i ę teraz r a t o w a ć ! Co gdy w y m ó w i ł , zaraz d z i e c i ę o d z y w a j ą c s i ę o ż y ł o . T o pod p r z y s i ę g ą zeznał." 8 , , W 1719 roku w m i e s i ą c u kwietniu Zawisza Starosta Miński, syn m a r s z a ł k a sejmowego, przybywszy no J a s n ą Górę zeznał, iż służąc w wojsku cesarskim pod k s i ę c i e m Eugeniuszem w stop­ n i u rotmistrza gdy pod Belgradem w a l c z y ł z T u r k a m i , kulą k a r a b i n o w ą w piersi ugodzony, przy ż y c i u z o s t a ł ; kula bowiem utkwiwszy w brzegu Obrazka N a j ś w i ę t s z e j Maryi P a n n y (który zawsze nosił na sobie) nie d o t k n ę ł a ciała Zawiszy. Takowe ocale­ nie towarzyszom broni opowiedziawszy, uszkodzony o k a z y w a ł , a przybywszy n a J a s n ą Górę, składał m o d ł y przed S. Mari O ł t a r z e m " . Obraz dziękczynne 9 Słabo wykorzystane dotychczas źródła w postaci często­ chowskich m i r a c u l ó w , p o k a z u j ą , że obrazki malowane na miedzi nosili na piersiach ludzie r ó ż n y c h s t a n ó w . W cytowanych opi­ sach, p o c h o d z ą c y c h z r ó ż n y c h lat, obraz Matki Boskiej jest trakto­ wany osobowo i z wielkim szacunkiem. Z a ocalenie ż y c i a d z i ę ­ kowano Bogu w czasie pielgrzymki p r z y n o s z ą c dary wotywne. Wiele cudownych u z d r o w i e ń m i a ł o miejsce w kaplicy przed obrazem Matki Boskiej — j a k m ó w i o tym p o b o ż n a literatura od najstarszej t j . R i s i n u s a p o c z y n a j ą c , poprzez dzieła Nieszporkowicza, Kobierzyckiego, G o ł d o n o w s k i e g o danej Wiadomości Niewiele Historycznej wiemy o i anonimowo wy­ w X I X w. charakterze obrazów Matki Boskieji C z ę s t o c h o w s k i e j . Nio wiemy więc jakimi intencjami k i e r o w a ł s i ę nabywcy, gdy umieszczali oni c z ę s t o c h o w s k i obraz w kap. liczce, ozy we w ł a s n y m demu w ś r ć d innych ś w i ę t y c h obrazów. Gromadzone w magazynach muzealnych obrazy ś w i ę t e poz­ bawione z o s t a ł y całej sfery o d n i e s i e ń religijnych i otoczki sto­ sunków społecznych. Na podstawie materiałów muzealnych i z a p i s ó w w inwentarzu m o ż e m y tylko co n a j w y ż e j s t w i e r d z i ć z jakiej m i e j s c o w o ś c i p o c h o d z ą , nie wiadomo natomiast jakie miejsce w domu i m przeznaczano, jak w y r a ż a ł s i ę kult j a k i m je otaczano. Opis katalogowy m ó w i ą c y o ornamentach i drobiaz­ gowo a n a l i z u j ą c y t e c h n i k ę , nio zbliża nas do tajemnicy poszcze­ l i i A Prusz>A^kie^« w Krakowi*?, g ó l n y c h , indywidualnych dzieł czy d r u k ó w . Nie tylko n a b o ż n o ś ć ludzi ze wsi m a n i f e s t o w a ł a się chęcią posiadania widomych zna­ I I . 5. Obrazek patriotyczny formatu kartki pocztowej. L i t o ­ grafia A . R u s z y ń s k i e g o z K r a k o w a k ó w czy symboli, p o z w a l a j ą c y c h na ponawianie kontaktu z obra­ zami cudownymi o dużej mocy, c i e s z ą c y m i s i ę sławą, otoczonycli nimbem c u d o w n o ś c i , czy specjalną ł a s k ą . Utrwalanie p r z e ż y ć odbywa s i ę za p o ś r e d n i c t w e m tego znaku, bo przypomina on na s u k n i ą została się, bez naruszenia piersi. Co s p o s t r z e g ł s z y u p a d ł na m o d l i t w ę i d z i ę k o w a ł za to N . Pannie, a k u l ę z zanadrza dobytą, o k a z y w a ł kompanii z znakiem na obrazku w y r a ż o ­ co d z i e ń o opiece i przenosi tamto „ c u d o w n e " zdarzenie, uzdro­ wienie, oczyszczenie które m i a ł o miejsce w czasie pielgrzymki — w czas teraźniejszy, z miejsca o d l e g ł e g o — do siebie, do domu. Galeria obrazów, w m o ż l i w i e „ b o g a t y c h " ozdobnych ramach, nym. "* „ W 1600 r. Leon O g i ń s k i Podczaszy L i t e w s k i od z ł o c z y ń c ó w p i ę c i u kulami ugodzony przez obraz N . Maryi P a n n y Często­ chowskiej na miedzi malowany, k t ó r y zawsze na sobie n o s i ł b y ł a nie tylko wyrazem p o b o ż n o ś c i i z a m o ż n o ś c i gospodarzy. D z i ę k i istnieniu o b r a z ó w przeszłe zdarzenie jest antycypowane w p r z e ż y c i e „ h i c et nunc". cudownio został ocalony. B l i z n y bowiem p o z o s t a ł y na. Obrazie W a ż n a w t y m w y p a d k u jest funkcja pielgrzymek. M i a ł y Maryi i bez najmniejszego uszkodzenia Ogińskiego osoby: za co one już od średniowiecza swoje spocyfiezne znaczenie w p o b o ż ­ d z i ę k u j ą c o d w i e d z i ł Ś w i ę t e Miejsce i W o t u m złożył w ofierze." 5 , , W 1703 r. ...Mikołaj Chołodecki R a j t a r J . W . Potockiego ności określonej Worku Judaszów jako „ l u d o w a " . Sebastian F . Klonowicz w pisze: „ P o l a k z przyrodzenia, ma u s t a w i c z n ą przypadkowo w p a d ł s z y w głębokio wody jedynie o p i e k ą Maryi chciwość do pielgrzymowanie. K i e d y już przewie pewny gości­ której Obrazek zawsze na piersiach z w y k ł n o s i ć z n i e b e z p i e c z e ń ­ niec do R z y m a (Nio zatrzyma go doma n i lato, n i zima). Zawsze stwa z o s t a ł uratowany." m ó w i : wen dalej, mknie do Kompostela W i d z i e ć miasta, klasz­ 6 „ R o k 1704. W czasie trzeciego oblężonia K o ś c i o ł a i K l a s z ­ tory i cele...". T e n satyryczny obrazek z przeszłości m o ż n a by toru Jasnoj Góry przez wojska szwedzkie, żołnierz jeden chciwy uzupełnić innymi p r z y k ł a d a m i , m ó w i ą c y m i o poznawczej i krajo­ zdobyczy wszodl do ubogiego domku we wsi Częstochówco, t u ż znawczej roli pielgrzymek. T e n typ zbiorowych pod klasztorom b ę d ą c e j , w k t ó r y m Obraz N a j ś w i ę t s z e j M . P . o d ż y ł na nowo w ł a t a c h jubileuszu J a s n o g ó r s k i e g o i zasługuje Częstochowskiej na miedzi malowany znalazłszy, takowy zabrał, na b a c z n ą u w a g ę badaczy kultury i w i ę z i społocznoj. Warto ś w i ę t o k r a d z k o , dla okazania swojoj k u rzeczom ś w i ę t y m w s p o m n i e ć , że sanktuarium na Jasnej Górze staje s i ę już od po­ manifestacji gardy, n a t y m ż e obrazie, m i ę s o krajać p o w a ż y ł s i j . Nio uszedł X V w. o ś r o d k i e m kultowym o znaczeniu ponadlokalnym. K i e d y jednak sprawiedliwej kary niebios, bo tegoż sa,mogo czasu oby­ stało s i ę o ś r o d k i e m kultu narodowego 1 Jakie czynniki na to d w ó c h rąk w ł a d z ę u t r a c i ł . " „Rok 1708 — w p ł y n ę ł y ? Na te pytania o d p o w i a d a j ą historycy, a zwłaszcza c i , 7 Jakob Żakowicz mieszczanin W i d a w s k i , k t ó r z y z w i ą z a n i są. z programem badawczym I n s t y t u t u Geo­ córkę swoją A g n i e s z k ę , w trzy tygodnie po urodzeniu schorzałą grafii Historycznej K o ś c i o ł a i zmarłą w z i ą ł na ręce i przed Obrazem N a j ś w i ę t s z e j Parmy wydana ostatnio praca Aleksandry Witkowskiej Kulty Częstochowskiej piętnastowiecznego który miał w domu, uklęknąwszy zawołał: Matko Miłosierdzia u Ciebie i u S y n a Twego nie masz nic nie­ 152 Krakowa, w Polsce. N a uwagę zasługuje pątnicze w której rjrzoprowadza ona analizę różnego rodzaju pielgrzymek: , , W ś w i a d o m o ś c i zbiorowej akt �ten w i ą ż e s i ę zarówno z faktem w y j ś c i a , p e w n ą separacją od j a ń s k i e j , z n a w a ł ą t a t a r s k ą i turecką. H y s ł o „ B ó g i Ojczyzna" stałego wypisane b y ł y na sztandarach, wyryte na nagrobkach, wybite miejsca pobytu, Pielgrzymować znaczy j a k z próbą po prostu pokonania wyjść skądś, przestrzeni. aby dokądś na medalach, wymalowane na kaplerzach i ryngrafach. I s t o t n ą dojść. T e dwa punkty — w y j ś c i e i dojścio t w o r z ą ramy przes­ rolę o d g r y w a ł o przedstawienie trzeni pielgrzymkowej, z którą ł ą c z y się c a ł y zepół psychiczny b y ł utrwalony w s p o s ó b s z c z e g ó l n y w narodzie o t y s i ą c l e t n i e j ludzkich nadziei, n a p i ę c i a , nierzadko w y s i ł k u . . . W ł a ś c i w y piel­ tradycji chrześcijańskiej. W pewnym momencie d z i e j ó w — to grzymowaniu r y t drogi m o ż e sie z a d o w o l i ć przestrzenią sakralną jest od ś l u b ó w J a n a Kazimierza s p r o w a d z o n ą niekiedy do minimalnych w y m i a r ó w : przestrzenią Szwedami — Matka B o s k a C z ę s t o c h o w s k a s t a ł a s i ę p a t r o n k ą B o ż e j Rodzicielki, której kult i obrony C z ę s t o c h o w y przed p o t r z e b n ą na okrążenio grobu ś w i ę t e g o , na przejście w procesji i K r ó l o w ą narodu polskiego. Od tego czasu chęt lie z kościoła do cudownego źródła, groty ozy obejście na k l ę c z k a c h J e j wizerunek z s y l w e t k ą orła b i a ł e g o , godła i symbolu w o l n o ś c i samego obiektu kultu. K a ż d y z tych r y t ó w drogi oznacza (...) narodowej. P o ł ą c z e n i e tych d w ó c h e l e m e n t ó w przejście b ę d ą c e p o d ś w i a d o m y m szukaniom obecności sacrum, śledzić w wielu dziełach, a analiza ikonograficzna pokazuje j a k które m a s i ę s t a ć dla pielgrzyma źródłom nowych s i ł . " 1 0 Piel­ są one ze sobą p o w i ą z a n o . grzymowanie, którego celem jest nawiedzenie sacrum w postaci p o ł ą c z e n i a dwustronne, łączono możemy prze­ N a sztandarach w y s t ę p u j ą jako podobnie na feretronach, a przedsta­ Obiazu Matki Boskiej, s t a n o w i ą c e g o nie tylko religijną ale i na­ wienie obrazowe r o d o w ą ś w i ę t o ś ć , znak skojarzony z dziejami Polski i jej historią, h a s ł e m s ł o w n y m . W obrazach i grafice połączenie zakodowany jest w narodowej religijnej i patriotycznej n a s t ą p i ł o przez dodanie n a s t ę p u j ą c y c h podświadomości. K a ż d a epoka m i a ł a swój niopowtarzalny i o d r ę b n y s p o s ó b przedstawiania wartości symbolicznych, wyrażających się w jest najczęściej „wzmocnione" odpowiednim symboliki e l e m e n t ó w : 1 orła w koronie; 2 napisu „ P o l o n i a " ; 3 banderoli z datami rozbiorów Polski i datami p o w s t a ń narodowych; 4 dziołacli sztuki religijnej. Do w a r t o ś c i symbolicznych zaliczamy elementów heraldycznych. również znaki i symbole p r z y j ę t e przez szersze grupy społeczne elementów heraldycznych, w innych są one zredukowane Jedne wizerunki mają przewagę żyjące na w s p ó l n y m terytorium, o w s p ó l n y m j ę z y k u i kulturze, e l e m e n t ó w d r u g o r z ę d n y c h . P r z y k ł a d e m pierwszego typu b y ł a b y określane jako n a r ó d . W odczuciach ludzi sfera wartości religij­ t u pieczęć u ż y w a n a przez polskie władzo w okresie Powstania do n y c h i patriotycznych m o ż e się n a k ł a d a ć , zachodzić na siebie. Styczniowego, popularyzowana w grafice i obrazach w drugiej T a k dzieje się w polskiej kulturze, niomal od zalania dziejów p o ł o w i e X I X w. i na przełomio X I X i X X w. W y s t ę p u j e t u „Sacrum" obejmowało także pojęcia w środkowej części m a ł y wizerunek Matki Boskiej Częstochow­ narodowe. jest jedna z najstarszych skiej w kole na tlo tarczy herbowej podzielonej na trzy pola. Przykładem symbolikę tu c h o ć b y narodową i narodowym W jednym polu godło K o r o n y — orzeł w koronie, po prawej i k o ś c i e l n y m . Z p i e ś n i ą t ą szło do walki polskie rycerstwo pod herb L i t w y — P o g o ń , oraz u d o ł u herb R u s i — ś w . Michał ze Grunwaldem, ona t o w a r z y s z y ł a w walce z wrogami wiary chrzęści­ s k r z y ż o w a n y m i mieczami. pieśni polskich Bogurodzica. B y ł a ona hymnem l i . 6. Obrazek patriotyczny, litografia, w y m . 1 2 , 5 x 8 cm, 2 p o l . j X I X w. II. 7. Ohraz-emhlemat, z herbami K r ó l e s t w a L i t w y i R u s i , 2 pol. X I X w. Polskiego, �I I . 8. Obrazek o d ł o w i m y w metalu, w y m . 74,5x11,5 oni, SM 1 l» - X X w. 11. 9. Plakietka metalowa, wym. 6 , 4 x 4 , 4 cm, 1 pol. X X w. f)1 r *; . B l i ż e j nieokreślona olejnego obrazu granicami kraju w P a r y ż u i prawdopodobnie w D r e ź n i e i w K r a - na blasze prezentowanego na wystawie w dziale metaloplastyki, kowic. R ó ż n i ą się one od siebie tylko d r u g o r s ę d n y m i szczegó- a p o c h o d z ą c e g o z terenu rzeszowskiogo lami. Rybickiego ((obecnie jest data powstania Muzeum ze zbioru Aleksandra Etnograficzne Podobny obraz z napisem Jan Kiliński w Krakowie). wisi w zakrystii kościoła O. Augustyn Kordecki w Nowej Gigantomachii Częstochowy) pisał: „Bądźmy (Pamiętnik Ś w . P i o t r a i P a w ł a w Krakowie jako dar cechu s z e w c ó w . Ton Oblężenia w i ę c przekonania, że sam patriotyczny emblemat, wykonany w stiuku widnieje na niepodległość K r ó l e s t w a Polskiego, publiczne i prywatne mionie domu parafialnym w H u m n i s k a c h w woj. rzeszowskim, z po- Rzeczypospolitej, k o ś c i o ł ó w , cześć Boga i dawne wolności je- piersiami Tadousza K o ś c i u s z k i i Adama Mickiowicza. Czynne dynio za p o m o c ą Maryi J a s n o g ó r s k i e j zachowane i p r z y w r ó c o n e w latach 1908—1914 D r u ż y n y Bartoszowe, wiejskie organizacje, zostały, tak, iż bardzo słusznie wyrzec m o ż e m y , że Bogarodzica poprzedniczki Strzelca, z w i ą z a n o z ruchom n i e p o d l e g ł o ś c i o w y m tarczą jest K r ó l e s t w a Polskiego". n a terenie Galicji przejęty tan właśnie emblemat i niewykluczone rodzica tarezą jost K r ó l e s t w a Polskiego" b y ł o ż y w e nie tylko jest, że ich c z ł o n k o w i e zamawiali sobie obrazy, które w i s i a ł y w wieku X V I I . Specjalna opieka Matki Boskiej kojarzyła s i ę w miejscu ich s p o t k a ń . Znane są t e ż serie ohromolitografowanych z J e j c z ę s t o c h o w s k i m obrazem, a ten z kolei z obroną wartości 11 T o przekonanie, że „ B o g a - p o c z t ó w e k o tej samej tematyce, k t ó r e b y ł y drukowane poza '.^narodowych i w a l k ą o utrzymanie narodowej t o ż s a m o ś c i . P R Z Y P I S Y 1 Polska Grafika, Ludowa , K r a k ó w 1970, fot. 160, kat. 161 2 K s a w e r y P i w o c k i , Drzeworyt ludowy w Polsce, Warszawa 1934 ( i l . 14 i 30) 3 A n n a K u n o z y ń s k a - I r a c k a , Malarstwo ludowe kręgu często­ chowskiego, Wroclaw 1978, i l . 30 4 Wiadomość historyczna o starożytnym obrazie Boga-Rodzicy Maryi na Jasnej Górze przy Częstochowie przez Władysława Książęcia Opolskiego w roku 1383 złożonym, w drukarni Jasnej Góry Częstochowskiej, 1856, s. 170 5 6 7 8 9 tamże, tamże, tamże, tamże, tamże, s. s. s. s. s. 176 179 179 181 187 10 Aleksandra Witkowska, Kulty kowa, L u b l i n 1984, s. 126—127 piętnastowiecznego 11. O. Augustyn K o r d e c k i , Pamiętnik Oblężenia Często­ chowy 1665, w s t ę p e m poprzedził J a n Tokarski, L o n d y n 1956 Obiekty ze z b i o r ó w : Archiwum Ojców K a p u c y n ó w , K r a k ó w , i l . 2,5,6; A . Rybickiogo, i l . 3,4, 7—9, obecnie w ł . Muzoum Etnograficzne w Krakowie. P o t . ; J . K u b i e n a 154 Kra­ �П. 1. „ P a m i ą t k a Obrazu Matki Boskiej w C z ę s t o c h o w i e " . Akwarela n a kartonie, w y m . 3 7 x 28,3 cm, sygn. „ L e w i c k i pinx ot sc", drukowana w P a r y ż u Aleksander Jackowski WPISY DO „KSIĘGI WYSTAWY" T y c h k s i ą g jest wiele, z okspozyeji, które m i a ł y miejsco w Krakowie, W r o c ł a w i u , Warszawie. W p i s ó w setki, m o ż e siące z trzoch k s i ą g Tylko „krakowskich" wybrałem naście, tych, które zwróciły m o j ą u w a g ę zarówno ty­ kilka­ typowością relacji jak i celnością s f o i m u ł o w a ń . Jest to jednak w y b ó r subiek­ tywny i z r ó ż n y c h p o w o d ó w nie o d z w i e r c i e d l a j ą c y działały przede wszystkim jako ś w i a d e c t w o nieprzemijającej obecności kultu Matki Boskiei, a szczególnie wizerunku Matki Boskiej Częstochowskiej wypowiedzi w życiu narodu. Niemal nie w y s t ę p u j e w a r t o ś c i o w a n i e w żadnej estetyczne, istotny wydaje sio fakt wprost n i e z w y k ł e g o zakorzenienia wizerunku wszystkich (i z w i ą z a n y c h z nim treści emocjonalnych) w tradycji narodu, refleksji z w i e d z a j ą c y c h . Dlatego n a ł o ż y chyba p o w i e d z i e ć , jakie p o w s z e c h n o ś ć kultu, czego ś w i a d e c t w e m jest właśnie różnorod­ postawy d o m i n o w a ł y we wpisywanych uwagach ność i co stano дч o s z c z e g ó l n y m charakterzo reakcji w i d z ó w na t ę w ł a ś n i e wy­ s t a w ę o t w a r t ą 11 p a ź d z i e r n i k a 1982 г., a więc w 11 m i e s i ę c y interpretacji J a s n o g ó r s k i e g o Obrazu, jogo ż y c i e i rola w ś w i a d o m o ś c i narodowej. Moment historyczny, w którym zorganizowano wystawę od chwili wprowadzenia stanu wojennego. W p i s y charaktery­ z a w a ż y ł na jej odbiorze, p r z y c z y n i ł się do tego, że w w i ę k s z o ś c i zuje w ł a ś n i e zderzonio wypowiedzi pn.owijal się w ą t e k n i e z w y k ł o ś c i i wręcz j e d y n o ś c i tych dwóch rzeczywistości — przeży­ wanego czasu i samej wystawy. N a s t ą p i ł o spolkanio ludzkich tej wystany, tego tematu, emocji, goryczy, l ę k ó w i nadziei z obrazami, które w tej sytuacji i udostępnienie. wdzięczność za jej przygotowanio 155 г �Zrozumiale, ź e wśród p u b l i c z n o ś c i , a zwłaszcza tych wi­ d z ó w , k t ó r z y odczuwali p o t r z e b ę wpisania uwag, przeważały D z i ę k u j ę za w s p a n i a ł ą w y s t a w ę . S z c z e g ó l n i e teraz, kiedy Matka B o s k a jest nam bardzo potrzebna. osoby wierzące. S t ą d Ъ. liczne inwokacje do Matki B o ż e j , p r o ś b y ( K . P . , uczeń) o jej pomoc i opiekę r a d naszym narodem w trudnych chwilach jego d z i e j ó w . W historii tego obrazu j a k a ś siła, k t ó r ą ta wystawa p o z w o l i ł a T a k i b e z p o ś r e d n i , szczory i silny odzew nio c z ę s t o towa­ dostrzec i p r z e ż y ć . rzyszy wystawom. S p o t k a ł e m s i ę z nimi zaledwie kilka razy — kiedy w stołecznej „ Z a c h ę c i e " przedstawiano plon konkursu na b u d o w ę pomnika B o h a t e r ó w Warszawy, w K r a k o w i e ekspo­ Maryo, Matko nasza, Matko naszego u d r ę c z o n e g o narodu — nie opuszczaj nas. nowano „ P o l a k ó w portret w ł a s n y " a t a k ż e (choć w mniejszym stopniu) na wystawach „ R o m a n t y z m i r o m a n t y c z n o ś ć " ( K r a k ó w , Ogromna siła t k w i w obliczach Matki Narodu. W i e r z ę , że i mnie Warszawa), „ J a c e k Malczewski" (Poznań) i niedawnym pokazie b ę d z i e dano p o g ł ę b i ć spojrzenie na to oblicze. p r o j e k t ó w pomnika Powstania Warszawskiego (Muzeum Naro­ (S. J . — malarz) dowe w Warszawie, 1983 г.). Ale, podczas gdy na wymienionych wystawach d o m i n o w a ł y treści patriotyczne, na omawianej wystawie b y ł y one w y r a ż a n e przez jeden, powszechny tu i nie­ J a k to dobrze, że mamy wszyscy j e d n ą w s p ó l n ą M a t k ę , k t ó r ą k a ż d y inaczej przedstawia i interpretuje. zwykle silny symbol wiary i nadziei — obraz Matki Boskiej C z ę s t o c h o w s k i e j . Zapomniano, że w intencji o r g a n i z a t o r ó w m i a ł a to b y ć recepcja Obrazu w sztuce ludowej, w w i ę k s z o ś c i wypo­ P o wystawie „ P o l a k ó w wystawa w K r a k o w i e . portret własny" jest to największa wiedzi rozszerzano jej formułę na cało s p o ł o c z o ń s t w o , na różno jego warstwy, stany, klasy, na przeszłość i teraźniejszość. C z y A to P o l s k a w ł a ś n i e . . . s ł u s z n i e ? M y ś l j , że arcy-słusznio. W ł a ś n i e ta wystawa wskazuje na ograniczenie naszego „ e t n o g r a f i c z n e g o " spojrzenia na wielo­ W y s t a w a w s p a n i a ł a , stanowi materialny d o w ó d ducha poro­ rakie z w i ą z k i wsi i miasta, rzemiosła cechowego i ludowego, zumienia narodowego (...) pokazuje j a k trudno oddzielić ludowo od nie-ludowego, to co powszechne od tego, co chłopskie. Widzowie dostrzegli to, co (...) T y l k o B ó g m o ż e nas obronić (...) b y ł o i co wystawa s u g e r o w a ł a przez d o b ó r e k s p o n a t ó w — po­ mimo ograniczającego sformułowania tytułu. Dostrzegli to Jeszcze nie w i d z i a ł a m tak ślicznej wystawy co chcieli z o b a c z y ć , co właśnie w t y m k o n t e k ś c i e historycznym jak ta wystawa. (A.O. k l . I l i a ) w y d a ł o się im w a ż n e i , dodajmy, co zapewne nio b y ł o sprzeczne z intencjami o r g a n i z a t o r ó w . Maryja, Pani Jasnogórska towarzyszy naszemu narodowi na przestrzeni całej historii bogatej „ w nieszczęścia i ł z y " — j a k m ó w i nasza p i e ś ń . J a k nie m o ż n a zrozumieć tego narodu bez Chrystusa, jak to p o w i e d z i a ł J a n P a w e ł I I w Warszawie, tak toż nie m o ż n a z r o z u m i e ć tego narodu bez Matki Boga — P a n i J a s n o g ó r s k i o j . Wystawa niniejsza doskonale W p i s y z „ K s i ę g i wystawy" w to pokazuje. Krakowie: B ó g zapłać za zorganizowanie wystawy. J a k to dobrze, że s ą sprawy łączące n a s z ą przeszłość z dniom Najbardziej polska wystawa (...) niepowtarzalna, t y m bardziej dzisiejszym. że i okazja n i e z w y k ł a „ 6 0 0 lecie". S ł o w a tu niczego nie w y r a ż ą . W y s t a w a jest tak fascynująca-, że zapomina się o czasie — dosłownie i w przenośni. (...) W y s t a w a ta jest najlepszym p r z y k ł a d e m jak w a ż n y m prob­ lemem w ż y c i u Narodu jest kultura, tradycja, Religia — jego Nie m a d w ó c h takich samych twarzy! z a d ? i w i a j ą c e . p r z y w i ą z a n i e . T o Go najbardziej ł ą c z y i określa — po tym s i ę poznajemy w t ł u m i e c u d z o z i e m c ó w na o b c z y ź n i e (...) S ł o w a są niepotrzebne. T a m gdzie jest k t o ś bardzo bliski dobrze czasem p o m i l c z e ć . W y s t a w a jest b. potrzebna (...) bo wykazuje, że k i e d y ś b y l i ś m y jednym, solidarnym narodem. Wprost w i e r z y ć się nie chce, ż e tyle unikalnych o b r a z ó w i eks­ p o n a t ó w zebrano na tej wystawie, ś w i a d c z ą c e j o kulcie reli­ T o z d u m i e w a j ą c e , j a k m o ż n a przez jeden temat p o k a z a ć i s t o t ę losu narodu, jego k l ę s k i , d ą ż e n i a , nadzieje. Z a zorganizowanie wystawy T e j , w k t ó r ą wierzy nawet k t ó r y w nio nie wierzy serdeczne p o d z i ę k o w a n i e . 156' gijnym P o l a k ó w do Matki Boskiej C z ę s t o c h o w s k i e j (...) Z e w s z ą d p a t r z ą na nas T w e dobre, matczyne oczy. taki, S ą takie miejsca, gdzie k a ż d y spotkany człowiek jest bratem (...) T a wystawa jest takim miejscem. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bb5bab34918655546e1d513a511ed5a8.pdf e5da99b3ac98d97b4c031b53b0d42193 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3339 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3129 Title A name given to the resource Z naszego tkactwa na Kurpiach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.4, s.203-206 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chętnik, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Adam Chętnik Z NASZEGO TKACTWA NA KURPIACH P r z y g o t o w a n i e ski samodziałów do u b r a n i a i Mieszkając w l a s a c h i p u s z c z a c h , l u d k u r p i o w ­ stroju. wiedzieli przed musiał — j a k i w s z ę d z i e n a świecia — korzystać z od swych paru Mając rodziców 1 starsi puszczanie, jeszese dziesiątkami l a t . p r z ę d z ę w e ł n i a n ą , a 7 c z a s e m i lnianą, nau­ ciepłych skór i f u t e r u p o l o w a n y c h z w i e r z ą t leśnych. N 1 0 czyły było trzebę. K r o s i e n j e d n a k j a k współczesne n i e b y ł o , p r a w ­ wtedy kobiety specjalnego mody. kroju, A b y okryć ciała, t o i dosyć! N a n o g a c h cie. L u d n o ś ć p r z e z leśne tym Ale już wystarczyć i myśleć hodowli o ludność tamy w i ze s t a r e j owiec, i skór nowych swego łachmanach, płci a n i ziemi i c h „dzieci to ichwielka to być d l a Kurpiów bie­ ornej n a sianie l n u ale w w . X V I I I ubierała opisów, m ę ż c z y ź n i nadzy okrycie. zaradzenia w y r o b u , to t u w puszczy, a łażą na nowej i n i e ł a t w o , b o n i e było a n i z czasem, z wiarygodnych obojga lite­ i Te przejściowe, kończyło w lichych parcianych „łachmany" je pewnie z pól, którzy się dzieci płótniankach, musiały Kurpie być n i e m i e j s c o w e , o d zamożniejszych przez życzliwość zdo­ czy drogą z a m i a n y wyz­ rzyzny i l i c h y c h niedodzierków taka bieda, wśród ł o w c ó w , tylko W wieku środkową i XVIII Narwią) w większe Szwedami, ców, jako w e wcale czasie roku puszczy z rusznic i do dochody stałe Ale i w z barci niż z г о л . n a p ó l cygańskie też bractwo kurpiowskich już ze strzel­ u b i o r a c h i „barwach", nowego krosien kościółka strzelali przy sprzedaży dzisiejszą nych O w a w Kadzidle, w już n a w i w a t Życie pasterskie wcześniej kwitło owiec, berami i hodowanych n a kożuchy n i e z a w s z e Ьу1э ł a t w o . t u ćoit wcześnie niż r o l n i c t w o — może n a p a r e ; e t o rabianych owoców kolczastych po w s i a c h , 5 koliboku" szczotek a jeszcze rosnącego wiele l a t . Wełnę strzyżoną czesano n a w ł ó k n o do przędzenia p r z y ręcznych skromnej (postaw) i r o ­ Z czasów tylko nazwa teraźniejszych dokładne tego pry­ miary tka­ p o d nazwą tkanin, ściany. kupującym a taka „ściana" n a tkaniny, z normal­ już d o b r z e same tkactwie podaje stu­ w r . 1S28, ż e K u r p i e „ w i e l e t u a w i n n y m miejscu miejscowe „płótno i pisze, że n a sukno wyra­ Kurpianki" . 7 r . 1888 k i e d y t o w W a r s z a w i e tkactwa Lipnik, kurpiowskim w z m i a n k i n a początku zeszłego potrzeby mysłowym i domowych wyrabiają"...' W wę mały ludowego (w salach i Rolniczym) które urządzono przy Kurpianki wystawiły odznaczenia Aż swoje wysta­ Muzeum z okolic Prze­ Kadzidła wyroby, okrzyczane stoi pomo­ i nagrody na odpowiednim tam już w gdzie wyroby . e Wprawdzie chałupie o n e są, g o s p o d y n i e płótno, d y w a n y krosien Il-gą wojną, w y r o b y tkackich w z rozwiniętych Myszyńcu nie znaj­ t k a c k i c h , ale kurpiowskie i sukno pierwszorzędnej wyrabiają jakości. P r z e d spółdzielczo i Lipnikach warsz­ miały za granicą, szły d o A m e r y k i P ó ł n o c n e j i w i n n e Obecnie tkactwo podupadło z wielu jedną z n i c h j e s t , ż e ludność w d z i e d z i n i e ju n i e stara starczalną, K u r p i a n k i coraz ną tandetę Również n a d swoje gatowe z fabryk tracić wyrobami własne dostarczane zimę .1 dłużej całe długie samowy­ a i fabrycz­ wyroby. włókna n a płócienka i p e r k a l i k i „nie brak" robi już nad krosnami, a t y m bar­ wieczory jesienne Г zimowe kołowrotkach. Wreszcie otrzymywane masowo o d k r e w n y c h , często z g o t o w y m nie, -koronki i jedwabie turę w d z i e d z i n i e paczki zagranicy z vbraniem, modne do re-zty niwelują t k a c k i e j . T .actwo t r u d n a p r a c a rękodzielnicza, wa — wartościowe Kurpiankom a fabrycznymi, h u r t o w a l n u i gotowego spustoszenie, całą przyczyn, częściej p r z e k ł a d a j ą miejską wymiana poważne się zbyt kraje. ubioru i stro­ się j u ż b y ć — j a k d a w n i e j zadawalnia Jeszcze przedtem spotykamy Kurpiów tu i suk­ starą k u ' - — nie tylko jako л 'e n i e r a z i j a k o p r a w d z i ­ sztuka l u d o w a — w t e j dziadzinie zaczyna potrzebne. na pustkowiach. O t y m poziomie. każdej do g r ę p l o w a n i a , w y ­ kolczastych za s w o j e d o o s t a t n i c h czasów i l a t , t k a c t w o k u r p i o w s k i e dziemy n a smugach o w : e n a wełnę, n a mięso, o k t ó r e w p u s z c z y wątku szale miejscowoś­ ścianę m i a r ę , t o 6 m bieżących wszystkie przy między Na pozostała rozwiniętym czytamy dziej Hodowano niektórych w i e j s k i c h wąskich k r o s i e n . ślęczyć z własnych n a paśnikach spod od zewnątrz, wyrabiano Ściana s u k n a , ściana płótna — l a k się m ó w i W p i e r w , niż z w ł ó k n e m roślinnym, m i e l i K u r p i o w i e z wełną, pomocy niny osiedla t y m cza­ w. K u r p i e w a l c z ą „barwach" przy sukna niewielkich pewnie „namotały" n i c i z wełny tkactwa czynienia masowo cy nędz­ moździerzy*. nadrzecznych. i zwarte tych — Zielonej (nad już p o w s t a w a ć XVIII zgrabnych wyświęcenia 1783 w lasów i t p . mających chociaż l o s i c h się polepszył ». Z y c i e z a n i k a ł o . N a początku w sztuki swych czasów Kurpiowszczyzny. tkaninę tatów lasach zaczęły ludność miała w głębi zarobsi. w i o s k i , n a pól r o l n i c z o - b a r t n i c z e . sie sta­ N i e wszędzie n a pusz­ pewnie smolarzy, węglarzy ną pracę i l i c h e w i d a ć pierwsze a częściej niemal n a głowę mitywnego sąsiadów się n a r z e c z b i e d a k ó w k u r p i o w s k i c h różnej była starej tkały n a własną p o ­ b y ł y za j e d n e ze z d o l n i e j s z y c h t k a c z e k w P o l s c e i o t r z y ­ bywali czy biły o p i s u w i d z i m y , ż e musiały czasy narzutki płótna a i s t a r s i n i e n o s i l i b y łachmanów. bywali ciach biają krótkiego chociaż cieple Sprawia ż y c i e leśne, a n i e zaczęło żadne i n n e , b o i n a c z e j chodziłyby i i płótno n a ścianach t o do o s t a t n i c h starsza młódź kobiety płótna lecia. G a w a r e c k i wstydu. sukno chat — o d wewnątrz, jak się już j a k czy­ tkać więc czy c h o d z i l i często nawet bez żadnego kiedy bieda..."». Z powyższego dopodobnie grubego wówczas chatki „ n a p o l a c h " c z y też „na r o l i " tkaniny pło­ D o dziś o się i p r z y b y w a j ą c e j sposobach k o n o p i . T o przyszło w zbie­ miejscowe na wszystko. Zabrakło d z i e . A l e szło t o o p o r n i e stałej łap­ czasy, k i e d y bór c z y l a s n i e dał r a d y rozrastającej puszczańskiej. Zaczęto też b y l e czy pamiętnikowej. przyszły wyżywić ludności z puszczy, z opowieści 'starych ludzi opisowej część s e t k i l a t żyła t u z w s z e l k i e g o musiały wiemy ratury przez delikatniejszą wystarczyły r a c t w a , łowiectwa i w ogóle dy a n i obmyślonej górną się k o b i e t y ówdde i Kurpianki po ziemiach być nie­ polskich z wałkami samodzia­ ł o w e g o płótna, c h o d n i k a m i i t ; \ , 1 t o r e w y r o b y swoje l u b 203 �c z ł o n k ó w r o d z i n y r o z w o ż ą n a sprzedaż, a l e i n a t o p r z y ­ zowych) chodzi koniec. Tkactwo k u r p i o w s k i e przechodzi d o t k l i w y kryzys, którego s k u t k i n i e w i a d o m o j a k i e w t e j dziedzinie p r z y ­ niosą r o z w i ą z a n i e . R a c z e j u j e m n e . wała był dobierano za wiano bowanie samodziałów. (jak t u mówią) samodziałów l o r y , przechodziło różne fazy w się w jakim znalazło Barwienie czyli far­ na ulubione ko­ swego r o z w o j u i u p a d k u , czasach obecnych. D a w n y m i l a t y płócien s a m o d z i a ł o w y c h n i e f a r b o ­ w a n o . Jeszcze p o d k o n i e c X V I I I i <na p o c z ą t k u X I X w i e k u , g d y k o b i e t a n a r o b i ł a płótna l n i a n e g o , t o naszyła z niego w s z y s t k i m d o m o w y m b i e l i z n y („kosiui") i u b r a ­ n i a . W s z y s c y c h o d z i l i p r z e w a ż n i e n a b i a ł o . A l e j a k chło­ p a k „ u s i e d z i a ł " k o s z u l ę n a m o k r e j t r a w i e p r z e d chałupą i ją uzielenił, a d z i e w c z y n a , zbierając j a g o d y czarne w lesie, to samo zrobiła p r z y p a d k o w o , zafarbowawszy ją n a g r a n a t o w o c z y i m o d r o i n i e b i e s k o — t o już i b y ł y p i e r w s z e z a p o c z ą t k o w a n e k o l o r y ! P r z y p o d o b n y c h czy i n n y c h w y p a d k a c h k o l o r y były i n n e — i t a k uzbierało się s a m o t o , co p o t r z e b n e do k o l o r ó w . Z a c z ę t o w t e d y l n i a n e i w e ł n i a n e t k a n i n y f a r b o w a ć , płótno białe z a ­ częto p r z e t y k a ć m o d r y m i nićmi czy p a s e m k a m i i t a k p o w s t a ł y płócienka w takież p a s e c z k i ; płótnianka d o ­ t y c h c z a s o w a z t y m i p a s e c z k a m i była już strojem od święta. 9 U ż y w a j ą c b a r w n i k ó w roślinnych do p r z ę d z y l n i a n e j , przy wyrobie Kurpianki n p . pościeli używały na łóżka następujących w pasy i kraty, (za jasny), to na upalne słońce nabrało potrzebnej nie 1. N a w kolor leśnych 2. N a warze do chabrowy jagodach kolor (modro-niebieski) czarnych brunatno-czarny z olszowej kory gotowano (czernicach). i czarny z lnianym w od­ barwy. inaczej, W komu rudawą, koloru. czy która Jeżeli przędzę przez dłuższy dawne lata tylko było siemieniem. wysta­ czas, tak aż tylko pilno przed n i e b y ł o , t e n szukał farby ł l D o p e w n e g o r o d z a j u s z t u k i t k a c k i e j należało w y ­ r a b i a n i e b a r w n y c h i o z d o b n i e w y k o n a n y c h pasków do fartuchów; w y r a b i a n o je z bawełny k o l o r o w e j i l n u n a specjalnych t z w . „klockach". Niektóre były bardzo a r t y s t y c z n e i b y ł a i c h w i e l k a rozmaitość. W y r ó b i c h skończył się już p r z e d k i l k u d z i e s i ą t k a m i l a t . Wiejscy książki k r a w c y . p t . Strój O krawcach ludowy Puszczy tych pisałem — Zielonej do będącej t e r a z w p r z y g o t o w a n i u do d r u k u . D o d a m t y l k o że k r a w ­ cy miejscowi miejscowej, sów (ludowi) n i e było. Taki miał i ludności d o t e g o szkół krawiec swego gospodarstwa, Czasami r e k r u t o w a l i się spośród w i e j s k i e j . Żadnych latem czy pilnował kur­ lichego a zimą o b s z y w a ł rodzinę l u b w i e ś . pomoc. Szyto ręcznie, a maszyny do szycia p o k a z a ł y się. t u o k . r . 1900 (z A m e r y k i n a r a t y firma „Singer"). K r a w c y a który miał więcej żyli sobie gustu i na ogół nowych dostatnio, pomysłów „ p r z y s t r o j a c h " , t o o przyszłość m a t e r i a l n ą w mógł się n i e martwić. K a ż d y z n i c h miał swój d o m i i n w e n t a r z . Co do k r a w c ó w Ż y d ó w ( w o s t a t n i c h l a t dziesiątakach to ci p r a c o w a l i w n a zimę miastach jeździli po w s i a c h z a d o m o w i l i się g d z i e u g o s p o d a r z a , s z l i do innego przed i osadach mia­ („wędrowni"), o b s z y l i m u całą r o ­ i t d . Z a pracę otrzymywali gotówkę i „kolędę" w n a t u r z e do d o m u . Po w s i a c h t o w a l i s o b i e w s w o i c h n a c z y n i a c h (nasze b y ł y 3. N a k o l o r c z e r w o n y — leśne k r z a c z k i podobne c z e r n i c p o d jesień (mają c z e r w o n e ł o d y g i i p e s t k i ) . da­ kolor olszowej . dzinę, p o t e m — wełnę zimą, a słońca już g o r ą c e g o steczkowych, nici wełnę siwy wojnami), barwników: razu latem robiono, B a r w i e n i e od przędzę i s u k n o potrzebnego a produkty stroje otrzymywali wiejskie, od regionalne gospodarzy. z czasem go­ „trefne"), Krawcy miejskie, szyli współ­ czesne. 4. N a k o l o r żółty — b r z o z o w e liście i k o r a z d o d a t ­ kiem koperwasu. 5. N a k o l o r z i e l o n y ga, dająca ją „muzga". Były — specjalna trawa wodna, p o ściśnięciu m i a z g ę . N a d r z e c z a n i e Nici różne dochowały gotowano sposoby odwarze farbowania się d o n a s z y c h n i c h pokoleń w z tej trawy nici, nie 1 0 . wszystkie czasów, b o p r z e z p a r ę używano barwników dłu­ nazywają przeważnie ostat­ chemicz­ nych. Często f a r b o w a n e gólnie cone przy wyrobie lniane wano nici były t y l k o n i c i na osnowę i dywanów), w t e d y osnowy grubsze do i mocne, j e p o d przędzę krę­ nazy­ r w a ł a , suszyła, w otłukała piękne z nasion i cienkie i t d . i t d . aż włókno — sama do koszulę, t r z e b a p r z y pracowitych Wyroby biane i koszul, (zapaski n i m o d b y ć aż pięćdziesiąt ze l n u różnych czynności! ze l n u były popularne, farbowano i sprzę- gospodyni. J e d n a z n i c h o p o w i a d a ł a m i , że chcąc o t r z y m a ć do na K u r p i a c h najbardziej l u ­ szczególnie w paski nakrycia), latem. spódnice chusteczki Prócz (kitle), na białych fartuchy głowę, a dla m ę ż c z y z n prócz k o s z u l , p o r t k i l n i a n e , p a r c i a n k i i o n u c z k i w chodaki. S u k n o g r u b e n a s u k m a n y b a r t n i k ó w czy f a r b o w a n o niekiedy na kolor b u r y ; gotowano w olszowej korze z l n i a n y m siemieniem. Najczęściej ralnym. W 204 jednak robiono kolor strzelców je wtedy sposobem t y m c e l u do s u k m a n d a w n y c h czy tu ten wełnianą. L e n siał z a w s z e g o s p o d a r z , a czyściła go z c h w a s t ó w , dzenia Początkowo (szcze­ kilimów cięciwami, d a w a n o B i e l e n i e p ł ó c i e n l n i a n y c h n a K u r p i a c h i w ogóle n a d Narwią, znane jest powszechnie. P r z y każdej c h a ­ łupie d a w n i e j w o g r ó d k a c h , z a b e z p i e c z o n y c h p r z e d i n ­ w e n t a r z e m , były specjalne p l a c y k i r ó w n e , z piękną m u r a w ą , z w a n e b i e l n i k a m i . S a m a n a z w a w s k a z u j e , że służyły d o b i e l e n i a . W n i e k t ó r y c h w i o s k a c h c z y o s a ­ d a c h n a d r z e c z n y c h b y ł y b i e l n i k i d o w s p ó l n e g o użytku, w y d z i e l o n e p r z e z z e b r a n i a g r o m a d z k i e d l a całej w s i , dobrze ogrodzone. natu­ (ciemno-brą- też portki jeszcze pewnie szarym które bielały deszczu i słońca. A g ł o być p i ę k n y m strój bielić partu, praniu, same na nauczył l u d z i karkach koszule zwanego że płótno w y b i e l o n e uroczysty, pewnie i bielić ludzkich, od j a k śnieg m o ­ s t r o j e m odświętnym, p e w n i e odświętny, płótna surowego płótnem l u b pacześnym. A l e s a m deszcz co p r z y płótna, ten płócien n i e b i e l o n o , n a i t p . używano obrzędowy więc n a i t p . zaczęto specjalnie. B i e l o n o w t e n sposób: sztukę płótna z k r o s i e n r o z ­ ciągano n a m u r a w i e , p r z y g w a ż d ż a n o d o z i e m i s p e c j a l ­ n y m i kołkami na pozostawione, w t y m celu pętelki (lub z b r a k u t y c h — przytłaczano p o b o k a c h w y m y ­ t y m i k a m i e n i a m i ) . W słoneczną p o g o d ę p ł ó t n o p o l e w a n o w o d ą czystą p r z e z s i t a p o l e w a c z k i r a z w r a z p o k a ż d y m wyschnięciu, przeważnie robiły to k o b i e t y i młode dziewczęta. Nieraz dziesiątki r a z y d z i e n n i e , d l a t e g o b i e l n i k i są z a w s z e b l i s k o w o d y . P o p a r u t y g o d n i a c h „ b i e l e n i a " — czego o c z y w i ś c i e d o k o n y w a słońce l e t n i e — płótno z w i j a j ą n a w a ł k i i zabierają d o użytku. T a k s a m o t r z e b a z b i e r a ć płótno z b i e l n i k ó w n a n o c i p r z e d każdą burzą, p i l n o w a ć p r z e d w ę d r o w n y m i z ł o d z i e j a m i , �również kura by czy nierogacizną n i e dobrały b i e l n i k i n i e zrobiły nieporządku, s z k o d l i w e g o na w się n a d l a płót­ czasie b i e l e n i a . Bielone płótna na miejscu lizny samodziałów. (która znano Takie bielniki i bielenie można często spotkać i dziś, n a o g ó ł j e d n a k g o s p o d y n i e s o b i e upraszczają b i e l e n i e w d o m u , g o t u j ą c s z t u k i płótna w s p e c j a l n i e s p r e p a r o w a n y m ługu z p a l o n y c h łęcin łubinu, a d a w ­ n i e j i jałowca i t p . pytem P r a n i e tej pewnie w estetyczne nym z sięciu b l i s k o l a t . daje z krosien nie na­ się d l a k r a w c a , j e s t r z a d k i e , r o z c i ą g l i w e i kurczy się o d w i l g o c i i d e s z c z u . U b r a n i e u s z y t e z t a k i e g o na, i po pierwszej trudno niejsze ulewie się niepomiernie b y j e nałożyć n a s i e b i e . T a k p e w n i e czasy przytrafiło puszczańskiemu, niem skurczyłoby się a to gwałtownym tkaczów na pomysł nieprzepuszczalne się niejednemu zmoknięcie sukna, zbicia suk­ w daw­ elegantowi właśnie ze skurcze­ naprowadziło pewnie sukna na gęstsze, więcej i n i e rozciągliwe. Do folowania zwany foluszem służy s p e c j a l n y („folus"), a przyrząd będący ok. 3—4 m k o r y t e m , dłubanym z grubego nego, z wolnymi wylotami w sokimi bokami. Do t r z e b a 6, 8 i dorobiony z kołkami więcej n i e r a z warsztat, długim pnia o b u końcach koryta długi i dość c i e n k i smyk — właściwie drzew­ i dość w y ­ jest całą pasją smyka ludzi. naparzone u k r o p e m , rozciągnięte w foluszu ( k o r y c i e ) chłopcy międlą, gniotą i p r z e w r a c a j ą ciągając n i m gromadnie biet domowych, w obie zawyrokują, że się p r z e r y w a . co c h w i l a któraś l e j e jają mu z duże­ otrzymują dalej ciągu — po i oddają ciężkiej zasłużoną do dobrą po w s i , bo n i e r a z biorą je w i ścisłe, pracę prostują, nawi­ p o t y m d o k r a w c a . Już ani zmiana potu pracy folusz i kilka razy są obroty do pogody. przy kolację, grudnia doprowadzone ności. D o r e s z t y zbite znawcy suknie pożyczany różne s u k n a stanu używal­ wędrowni krawcy. W o s t a t n i c h l a t a c h , bliżej m i a s t f a b r y c z n y c h s u k n o t a k i e dają n i e k t ó r z y d o s p e c j a l n y c h f a b r y k d o w y r ó w ­ nania jednej s t r o n y „ p r a w e j " przez maszynowe pos t r z y ż e n i e włosia, a l e większość p o p r z e s t a j e na t y m , j a k i e wyszło z warsztatów w i e j s k i c h . prania. płóciennego ulewny, nie tylko stroju letni deszcz, w podróży strze- czy gdzieś zrobił z przy płócien­ wprost na człowieku. pewnie, coraz że bielsza bieliźnie, j e g o strój i bez bielutkiej, chłopakom, co Gdy czy brudu. zaczęła podrażniło człowiek je wy­ bielizna jest Dziewczyna się pewnie prędzej w podo­ i c h ambicję w k i e r u n k u częstszego moknięcia n a deszczu, który j e prał bezinteresownie siątkami umyślnie żeby i m włosy strzyżono włosów). Zaczęto prać a s k u t e c z n i e . Jeszcze lat, dziewczyny deszczu, też z bieliznę w przed mokły długie rosły Taki musiał czasem wodzie — (wtedy być nie dzie­ majowym jeszcze n i e początek czekając bieżącej, trzepiąc kijanką paru na prania. deszczu ją z płaskiej szczapy, ręką, czy — dło­ ułama­ n e j gałęzi. P r a w d o p o d o b n i e z przyrodzonego lenistwa, człowie­ k o w i n i e chciało się urządzać p r a n i a z b y t często, a l e bądź co bądź, t r z e b a p o w i e d z i e ć n a korzyść ludności t u t e j s z e j p u s z c z y , że n i e c z e k a n o t u , aż płótno r o z l e c i się n a c z ł o w i e k u w strzępy ( j a k t o się z d a r z a ł o p o ś w i e ­ cie) o d z n o s z e n i a , a l e j e p r a n o , co nastąpiło p e w n i e już w w i e k a c h X V I I i X V I I I — w t e d y już n i e deszcze, a l e k o b i e t y p r a ł y bieliznę. Również warto zaznaczyć, że zmarłych domowni­ k ó w n i e c h o w a n o w bieliźnie b r u d n e j , a l e ją s t a r a n o się się tu zaprezentować w l u d z i e , a pozostałość ci, gdy jeszcze mogą w dobrej formie zaświatach. To mówią po t y m zwyczaju starsze l u b s c h o r o w a n e Kurpianki, pracować, mógł najstarsi j e s t t a k a , że oczekując już przygotowują śmier­ sobie na śmierć s w ó j strój, a w n i m często śnieżna „ k o s i u l a " o d ­ grywa pierwszorzędną Bądź co bądź, rolę. n a początku już n i e t y l k o p r a n o w w o d z i e , XIX stulecia, a l e s t a r a n o się bieliznę wynaleźć k u t e m u o d p o w i e d n i e m y d l i k i - s p o s o b y , ułatwiające m a n i e możliwie czystej smykiem, wrzątek naciągają, deszcz n i e z a s z k o d z i , Chłopcy w gotowe mokre n a w a ł k i , suszą żaden jest sukno Sukno bać Z e sposobów t y c h s t r o n y wzdłuż. Z k o ­ go s a g a n a n a s u k n o , a po k i l k u g o d z i n a c h , g d y higieniczne, czy niejeden bie­ strojem), na wynalazek bielizny wyprać, wybielić, b y nieboszczyk Z w y k l e f o l u s z u s t a w i o n y j e s t n a kołach w b i t y c h w z i e m i ę (słupkach), p r z e d o k n a m i , chałupy, p r z e z które p r z e c h o d z i ś w i a t ł o l a m p o w e na z e w n ą t r z p r z e z s z y b y , ż e b y p r a c u j ą c y m i e l i w i d n o . P r a c a r o z p o c z y n a się o z m i e r z c h u , z w y k l e w czasie a d w e n t o w y m ( w g r u d n i u ) , d o k t ó r e j z a p r a s z a się sąsiedzkich c h ł o p c ó w dorosłych n a cały w i e c z ó r . Jeżeli s u k n a j e s t m a ł o w j e d n e j c h a ­ łupie, t o k i l k a g o s p o d a r s t w r a z e m z n o s i s u k n o n a w s p ó l ­ n e f o l o w a n i e , dość p r a c o w i t e i k ł o p o t l i w e . Sukno pięknej specjalny d o rąk. D o i puszezaków, ale t o s a m o nią, a z czasem F o l o w a n i e s u k n a — b o t a k n a z y w a się cała t a m a ­ n i p u l a c j a u t r w a l e n i a , z b i c i a i u j e d n o s t a j n i e n i a rozciąg­ l i w o ś c i w ł ó k i e n — o d b y w a się o d n i e p a m i ę t n y c h p r z e z l u d z i l a t , n a całym terenie, gdzie znane jest t k a c t w o z wełny. nie prano s t r o j e m , b ę d ą c y m jednocześnie bielizną, trzepiąc ładniejsza, s u k n a . S u k n o zaraz względy wpłynęły praczką sechł, z a u w a ż y ł F o l o w a n i e nie i spTat skórę b ę d ą c y m pal rybołówstwie stu kilkudzie­ Pierwotnie jednocześnie k t ó r y g d y b y ł z silną falą t j . w i a t r e m , n i e t y l k o i dalej Polsce o d i prawdopodobnie k u r p i o w s k i e Cieszą się w i e l k i m p o ­ w była potrzeby, Pierwszą był lato 1. W o d a pierwszym czono lub stojąca, lepszym znane były miękka, dole czy następujące: wygrzana kanale na słońcu, wodzie drugi czystej dzień „spierano" bieżącej, w y k r ę c a n o w lub jeziorku. M o ­ w n i e j bieliznę n a całą dobę, s p e c j a l n i e ile, na otrzy­ bielizny. w rozmiękły błocie brud w z nadmiaru wilgoci i suszono n a słońcu i w i e t r z e , n i e k t ó r z y o d r a z u l a s o ­ b i e , żeby nabrała 2. Ił r z e c z n y glowy), Szorowano „wysiastano" takiego fasonu. ( m a z i s t y i tłustawy muł g l i n i a s t o - m a r - nad brzegiem strumieni. Z odpowiedniego w w niektórych w nim brud wodzie bieżącej, mułu Niemcy robili miejscach rzek i zastarzały, a czystej ogrzanej. nam i kartkowe potem mydło w czasie I i I I w o j n y . 3. Z a p a r z a n i e bielizny w nawozie końskim, który j a k w i a d o m o — p r z e t e r m e n t o w a n y , z a w i e r a w sobie d u ­ żo ciepła — odbywało się jeszcze n a początku S u k n o t a k i e służy dziesiątki l a t , u b r a n i e z n i e g o „nie do z d a r c i a " — j a k mówią, a p r z y t y m n a z i m o w e m r o z y i z a w i e j e ciepłe i w y g o d n e w n o s z e n i u . w i e k u . B i e l i z n ę z zastarzałym M a też w z i ę c i e n a K u r p i a c h d o o s t a t n i c h l a t , a n a j a r m a r k a c h czy t a r g a c h w M y s z y ń c u m o ż n a nabyć o d ­ p o w i e d n i o w y m i e r z o n e sztuczki n a krótkie „sukmanki". i XIX-go brudem zakopywano b i e j w n a w ó z koński w s t a j n i , ż e b y się t a m d o b r z e grzała. N a d r u g i prano piołu. w czy t r z e c i dzień bieliznę ciepłej Spłukiwano wodzie w z ługiem ogrzanej za­ wydobywano gotowanym wodzie, głę­ czystej z i po­ bie­ żącej. 205 �- 4. G o t o w a n i e jeszcze w ługu b r u d n e j b i e l i z n y o d b y w a ł o powszechnie z popiołu d r z e w zastępujący ok. r. 1900. Ł u g liściastych, posiadających ludziom w sobie krosien, jest b a n i o n e " j a k t o nazywają, wałki, szedł świat. na B i e l i z n ę z ługu p r a n o w mięk­ sztuczki 5. O w c z y mętna dawniej ług. B y ł a w i wodzie przed tłustawa. na szereg W wodzie Woda prano z brudu bieżącej. O d l a t 60—80 s p o s o b u sitach i w piecach wygotowywano tego dziesiątków l a t uważano d ę b o w ą korę, o d - ług. Ług taki za n a j l e p s z y i przez gotowa­ n o czy też p r a n o w n i m bieliznę. W końcu c z y s t a spłukała do r e s z t y Co taka takiej do reszty po­ używają. 6. D ę b o w y ług. P a l o n o siano brudna woda strzyżeniem. płócienne, spierając czystej, p r a w i e nie ciepłej i co n i e p o t r z e b n e do s u k n a i się i n t e r e s o w a ł , s u k m a n , to p r a n i e m wystarczał wienia" sukna wycierano deszcz woda . 12 i je rękami i c h mało k t o śnieg; dla miękkim „odno­ śniegiem. T a k w i ę c sobie r a d z i l i K u r p i o w i e , a w ł a ś c i w i e K u r p i a n k i z p r a n i e m b i e l i z n y . T y l k o n a t r a t w a c h spławnicy drzewa w i (miejscowi oryle) musieli „gratunach" , gdzie indziej 1 3 dziewczęta. W Praczkami dawniejszych na Starych rzeźbił ładną kijankę i z niej dziewczynie. prezent też są Kurpiach k w i a t y i różne przedślubny Przywiązywał uwagę, a i dziewczyna w sobie to zawsze zawodowymi latach kawaler robił prać robiły widać swojej do kobiety. zdolny wzory upatrzonej kijanki znaczną n i e obraziła się za t o . płótna do P ł ó t n o (i i n n e t k a n i n y ) spod wyrównują oba brzegi, maglują zwana koniecznych na szerokiej (łóżka itp. Do „Pogur- j e nakręcając n a rozpłaszczając wypadkach siedzenia) na maglownica, ławie, na służącego na maglowania t u walkownicą mokre mniejsze wierz­ dzień służy i wałek wszędzie że żadnych prawie niu po k r a j u , więc maglów nie ma, prostowanie wszelkiej i wysuszeniu, j a k : ręczników, tuchów i t p . o d b y w a prawie j e j n i e opisuję. D o d a m zmechanizowanych na za ręcz­ długości ok. 1 łokcia (50—60 c m ) . Czynność t a z n a n a j e s t tylko, Kurpiach bielizny po pra­ obrusów, k o s z u l , f a r ­ się ręcznie p r z e z k o b i e t y , p o d a n y m i p j w y ż e j narzędziami. Walkownicą — z płaskiego d r z e w a b r z o z o w e g o c z y klonowego l u b jesionowego, posiada do p r a w e j ręki okrągły t r z o n e k a do l e w e j zakrzywioną rączkę u p r z o ­ d u narzędzia. Spód w a ł k o w n i c y n a c i n a n y j e s t w k a r b y , który p r z y t o c z e n i u w a ł k a z bielizną naciąga ją c o r a z m o c n i e j n a w a ł e k , w y r ó w n y w u j ą c w s z e l k i e fałdki i n i e ­ równości. Wspominam o wałkownicy jeszcze i d l a t e g o , ona u każdej s t a r a n n e j g o s p o d y n i biona pracowitymi motywami że i że często j e s t sztuki ludowej, jest ozdo­ robotą r z e ź b i a r s k ą . B i e l i z n ę czy f a r t u c h p o p r a n i u n i e m a g l o ­ 15 wany, nazywają, z gardzieli". że w y g l ą d a Żelazka do t a k „jak prasowania p s u wyciągnięty od paru dziesiąt­ k ó w l a t są w użytku u m i e j s c o w y c h k r a w c ó w , ogół w i e j ­ ski 14 za itp. W n a k r y c i u szlabana kanapę bieliznę kobiety wyciągając bielniku chnim t o n a pozór owiec jakby koszule wodzie strugach i rzekach. została p o m y c i u była czystej tkanin. z a w s z e trochę p o m i ę t e , n i e r ó w n e . potaż potaż w Wyługowany Magio w anie z n a d N a r w i n a h a n d e l ( d a w n y m i czasy) w d a l s z y kiej, najlepiej mydło. si* wygotowywani dopiero zaczyna je lepiej poznawać. P R Z Y P I S Y T e k s t z i n e d i t ó w A d a m a Chętnika, n a p i s a n y w l a ­ tach 60-tych. Podług ks. Łukasza Kościeszy-Załuski, m i s j o n a r z a z r . 1650, o d b y w a j ą c e g o m i s j e w p u s z c z y K u r p i o w s k i e j (podł. rękopisu p o łacinie, podał I . B a r a n o w s k i „ Z i e ­ m i a " n r 18 1(11). O c z y m dalej p r z y „strzelcach". P o d ł . L . K r z y w i c k i e g o — Kurpie (Biblioteka War­ s z a w s k a , 1892). 1 2 3 4 Były t a k i e w M u z e u m K u r p i o w s k i m w N o w o g r o ­ p o d Ł o m ż ą , do r . 1939 (pochodziły z w . X V I I I ) . H. Gawarecki Przywileje, nadania i swobody udzielone miastom województwa płockie 70, W-srszawa 1928 5 dzie 6 7 Pamiętnik historyczny płocki, t. 2, 1830 A . Chętnik, Warunki gospodarózo-kulturalne na pograniczu Kurpiowsko-Mazurskim, Ł o m ż a 1927, s. 89 8 206 O d F . P i j a n o w s k i e g o ze w s i K u z i e , p o w . K o l n o , l a t 90, w r . 1910 i o d M . S o b ^ e c h o w e j , l a t 85, w r . 1947, o d J . K r a s c y n e j , l a t 80 z B r z o z ó w k i ( o k . 1932) i t d . W i a d . od A. K o r d e c k i e j z Myszyńca i M . Sobiec h o w e j z K a d z i d ł a , 1949 i i n n y c h . W i a d . od I . Jesionkowskiego i M . Swiderskiej z N o w o g r o d u p o d Ł o m ż ą , 1931 W i a d o m o ś c i o d : S. C h ę t n i k o w e j , l a t 9 1 , N o w o g r ó d 1948; M . S o b i e c h o w e j z K a d z i d ł a , l a t 87, 1949; o d A . K o r d e c k i e j z M y s z y ń c a , l a t 55 — 1949 i t d . G r a t u n y — duże s z p a r y z w o d ą bieżącą między kiocŁmi w p ł y n ą c y c h p a s a c h d r z e w a . T a k i e k i j a n k i można oglądać w Ł o m ż y , w M u ­ z e u m Północno-Mazowieckim. „Stare K u r p i e " — o d c i ­ nek dawnej Kurpiowszczyzny z lewej strony Narwi, o d N o w o g r o d u .począwszy — do Ostrołęki. J a k to w i d z i m y пр. лг M u z e u m P ó ł n . Mazow. w Łomży. 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/483f7c7b79e9d8b83968afdefb937c62.pdf 1717f118fb058f6bd81749f5bcf2cc23 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3700 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3477 Title A name given to the resource Co? Po co? Dlaczego? Słucham. Terminowe doświadczenia etnologa w Murzynowie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2, s.187-191 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Co? Po co? Dlaczego? Słucham. Terminowe doświadczenia etnologa w Murzynowie Jacek Olędzki - Po co te puszki zakopujesz? - Nie mówi się po co. Należy mówić dlaczego! Za chwilę, to samo: - A po co nie pójdziesz ze mną na grzyby, tylko wciąż kopiesz i to świństwo zakopujesz. Nic z tego nie wyfośnie..., NIC! Chodźmy na grzyby. Mogę ci pokazać, gdzie się w tym roku przeniosły... Bo one się przenoszą— - Po co? Zacząłem mówić jak oni. - To nie wiesz? Pomyśl, a sam sobie odpowiesz! Tak mniej więcej wyglądały moje rozmowy z Robertem, kiedy miał 3, 5, 7 lat. Teraz jest już dawno po wojsku (ma stopień mata), do pracy jeździ nowym pasatem i unika ze mną rozmów (ja korzystam z komara, bzyka). Chociaż, raz chyba się gniewnie odezwał. Zdaje się, że tak: - No, bo może być dym... - Ależ panie Robercie... - A, to przepraszam. I sobie poszedł. I tak to już jest. Gdybym, to ja jeździł pasatem, a Robert bzykiem, wówczas nasze spotkanie po latach wyglądałoby inaczej. A zatem, przed laty pobierałem w Murzynowie bezcenne nauki - przede wszystkim - od gromadki małych dzieci, które stale się kręciły przy Muzeum. Oto pierwsza nauka: Żadne z tych dzieci wiejskich nie korzystało z potocznego zwrotu co. Jak wiadomo, jest to słówko powszechnie używane wśród warszawiaków starej daty. Warszawiacy nowej daty częściej, zamiast co, mówią proszę. Zwrot proszę, świadczy niewątpliwie o pewnym rodzaju wytworności. Nie posiadłem jej i niewątpliwie mówiłem nieraz w Murzynowie ordynarnie co. A należało przecież mówić słucham. Tak bowiem, murzynowiacy - na­ wet całkiem mali - zwracają się do drugiej osoby, kiedy czegoś nie dosłyszą. Przyznasz Czytelniku, że spośród tych trzech zwrotów, najtrafniejsze, jest tylko to jedno słówko, słucham. Żadne coproszę, tylko słucham... Druga nauka. Dotyczy ona oczywiście owego po co oraz dlaczego. Otóż, wydaje się, że dlaczego w stosunku do po co, jest podrzędne sematycznie. Odnosi się do rozumienia zależ­ ności między jednym a drugim; dotyczy na przykład przy­ czyny i skutku. Natomiast po co kieruje uwagę nie tyle na związek - często oczywisty - między przyczyną i skutkiem, 187 �ile na celowość; cel jakiegoś działania, aż po jego sens... Dzieci wiejskie uczestnicząc od najmłodszych lat przy pra­ cach dorosłych, w tym wszystkim, co świat dla nich dorosłych przedstawia, mają znakomite okazje poznawania związków przyczynowo - skutkowych i - być może dlatego - nie muszą korzystać z banalnego pytania dlaczego. Wiadomo, że z posia­ nego ziarna rodzi się roślina itd. Natomiast z zakopanej puszki po jakiejś konserwie, nic się nie urodzi. Po co nie jesz? Jeśli ktoś nie je, a jest ku temu okazja, pytanie dlaczego, może wyjaśnić sprawę zaledwie częściowo, w granicach zwykłego domysłu (boli kogoś ząb, ma kaca itd.), czyli bez zadawania pytania. Po co nie jesz? jest pytaniem znacznie dogłębniejszym. Odpowiedź na nie dotyczyć nawet może kwestii honoru i godności, silnej woli, hartu ducha itd. Najstarsi murzynowiacy - nie ma już ich niestety - bywało, że wzbraniali się przed przyjęciem u kogoś poczęstunku; nawet szklanki herbaty. Kiedy starałem się zrozumieć taką odmowę, dowiadywałem się struchlały: - To jakbym zaciągnął pożyczkę. Nie. Pic nie będę. Dziękuję. Nie budzi chyba wątpliwości przekonanie, że pytania artykułowane przez słówko dlaczego (why, pourąoi) zdomi­ nowały nasze dzisiejsze życie. Kiedy słucham dialogów w melodramatach amerykańskich, emitowanych przez telewi­ zję (filmy te mają największą oglądalność i nie można ich znaczenia lekceważyć), słyszę powtarzane bez końca why. Łaj, łaj, łaj, ciągle tylko łaj. No, zdarza się whatfor (a ąuoi bon), ale tylko w dziełach najambitniejszych. W filmach kryminalnych, gangsterskich itd. obydwa zwroty są nieobec­ ne, bowiem nie mają uzasadnienia. Po co, podważyłoby każdą brawurową akcję, każdy skok na bank, każde morderstwo. Dlatego, chcąc zaznać relaksującej zadumy jadę do Murzynowa. Nasłucha się tam do woli pytań po co. Będą one dotyczyły sytuacji dających się zrozumieć... Natomiast tutaj w mieście, tak jak w Łomazach na posterunku, we Wołominie, Markach oraz dzisiejszym Wrocławiu, całkiem się zmieniło znaczenie nawet tych dwóch podstawowych zwrotów językowych. Po co młodociane wrocławianki zabiły koleżankę, same wyjaśniły. Chyba dostatecznie jasno, denerwowała nas ... Ale dlaczego to najstraszniejsze ze strasznych się stało, nie wiadomo. Od „Super Expressu",poprzez „Wprost", po „Politykę", gdzie poddawano zdarzenie analizie, nie ma odpowiedzi na pytanie, dlaczego? W życiu miejskim (chociaż nie tylko) zrodziły się więc nowe sytuacje, dla których zrozumienia konieczne jest roztrząsanie zależności w kategoriach owego, banalnego dlaczego. 1 We Wrocławiu, mieście Apocalipsis cum figuris, Panto­ mimy, Pomarańczowej Alternatywy itd., dojrzała sytuacja aby stawiać sobie pytanie dlaczego, które wcześniej nie miałoby sensu, bowiem w mieście tym żyli głównie lwowiacy... I jak w Murzynowie, rzeczy wzniosłe, niezwykłe i wspaniałe były codziennością... Dzisiaj zaś, ani rodzice, ani nauczyciele z katechetą na czele (poświęcał głównie uwagę - jak wyznał - aborcji) nie mieli głowy aby zabójczyniom powiedzieć o Grotowskim, Toma­ szewskim albo Fydrychu. Nie mieli głowy, śmiem sądzić, że nie dane im samym było pojąć, iż żyją w niezwykłym mieście, najniezwyklejszych niegdyś dokonań w Polsce. W mojej klasie, mojej szkoły im. Romualda Traugutta, też był uczeń z pierwszej ławki, który nas denerwował (Wojciech 188 Jaruzelski, w elitarnej szkole na Bielanach siedział w pierw­ szej ławce i już wówczas miał postanowienie zostania kimś wielkim, oczywiście, został...). Jak należy uczniowi z pierw­ szej ławki - podlizywał się nauczycielom. Myśmy nic złego mu nie próbowali zrobić. Wiadomo przecież, lizus w każdej klasie musi być. Henio Kluba poświęcił mu nawet osobny utwór, wzorowany na tragediach Sofoklesa - Gorgolides Wspaniały. Władysław L. Terlecki, który siedział w ostatniej ławce, dusił w sobie postanowienia i zamiary... Pomysł Henia, aby przykre rzeczy obdarzać uśmiechem, a w najgorszym razie cierpkim żartem, ustąpił - niestety - przed powinnością ważenia słów, pryncypialnością i obowiązkiem. Czas nieubłaganie biegnie, zmieniają się „konteksty sytua­ cyjne" a z nimi znaczenie i rola nawet podstawowych zwrotów językowych. Zaraza nie ominęła również Murzynowa. Łagodniutki Robercik, kiedy dorósł, powiada twardo może być dym. Nie oznacza to jakiejś zwykłej zadymy, ale po prostu w lokalnej grypserze, mordobicie. Inni znów, starsi i mniej obyci też ulegli zarazie. Starają się unikać - ich zdaniem - kompromitującego po co i korzystają z pytania na ch... tol Ponadto, pytanie to w sposobie stawiania go (butnie i stanowczo) bliższe jest stwierdzeniu czy przekleństwu, aniżeli poszukiwaniu odpowiedzi. Trzecia nauka. Dotyczy ona pytania co to? Od razu powiem, nie często się słyszy to pytanie. Przed laty, nie słyszałem aby dzieci murzynowskie komukolwiek takie pytanie stawiały z tą samą spontaniczną natarczywością, jak to się zdarza u dzieci z niektórych środowisk miejskich. Być może, moi mali nauczyciele z Murzynowa orientowali się w tym, co można by nazwać bezowocnością werbalizowa­ nych zainteresowań. Starsi po prostu nie znaleźliby często czasu na udzielanie objaśnień. Nie ma czasu, mnie się spieszy— itd., to bardzo częste wyznanie, przez niektórych wypowiadane już całkiem mechanicznie, nawet wówczas (albo właśnie wtedy), kiedy nic nie ponagla i ów tak starannie strzeżony czas jest w nadmiarze. Ponadto, zwyczaj czułego obcowania wnucząt z dziadkami i babciami w pewnych rodzinach pojawił się stosunkowo niedawno. A zasada suro­ wego rozdzielania („separacji informacyjnej") dzieci od rozmów prowadzonych przez dorosłych, utrzymywała się w wielu rodzinach stosunkowo długo i stanowiła rodzaj zapory w nawiązywaniu kontaktów słownych dzieci ze starszymi. Zapora ta była niewątpliwie jedną z form kształ­ towania szacunku należnego starszym. Owa zasada „separacji informacyjnej" dzieci od rozmów i spraw dorosłych przestała obowiązywać zapewne już w czasie wydarzeń, jakie w życiu wsi następowały dosyć burzliwie po ostatniej wojnie. Wszela­ ko wyczuwałem utrzymujący się wciąż - jeszcze w latach osiemdziesiątych - dystans między dziećmi a dorosłymi, jakiego nie znałem ze swego dzieciństwa w Warszawie. Być może więc, wybrały dzieci obserwację i nasłuchiwa­ nie, za (całkiem zresztą niezłą), formę zdobywania wiadomo­ ści. Wiąże się z tym - jak wiadomo - cnota bezcenna: samodzielność. Dotyczy ona chyba również myślenia... W ka­ żdym razie, moich kontaktów z dziecięcą społecznością Murzynowa nie przesłaniało owo „urocze trajkotanie": a co to?, co to?, co to? Dzięki temu, ów czas miniony, bardzo mile wspominam. Wspomnienia z lat następnych, aż po dziś czas, opromienia innego rodzaju odczucie. Kolejny wykład, który za chwilę �nastąpi, prowadzili wykładowcy dorośli; z całą odpowiedzial­ nością rzec można, zepsuci. Oto płynąca z ich ust: Czwarta nauka. Określa ją dosyć dobrze, jedno pytanie oraz jedno stwierdzenie. Co ja z tego będę miał? Mnie to nie przeszkadza. Wydaje się, że między wymienionym stwier­ dzeniem i pytaniem zachodzi bliska więź, zarówno sematyczna, jak również emocjonalna; a nawet - w jakiejś mierze - mentalna. Chodzi o mentalność, której starsi, dziś już nie żyjący, nie mieli. Nie słyszałem od nich tych powiedzeń. Prawdopodobnie, pojawiły się one za rządów Mieczysława Rakowskiego, który - jak pamiętamy - rozpoczął wielkie dzieło prywatyzacji gospodarki narodowej, w szczególności, bardzo bliskiej sercu premiera, Stoczni Gdańskiej. Co ja z tego będę miał? precyzuje nową postawę, czyli rozwijającą się „dynamicznie i pozytywnie" troskę o to, aby niczego nie czynić na marne. By zdolności i dobra dane nam od samego Pana Boga pomnażać, a nie chować w pończosze itd. Prze­ słanie ewangeliczne urealnia się na naszych oczach. Mnie to nie przeszkadza, stanowi - jak się zdaje - również przejaw troskliwej uwagi, aby broń Boże nie zagościła w nas płocha chęć czynienia czegoś, co mogłoby naszym wzniosłym zamia­ rom przeszkadzać, a już nie daj Boże szkodzić. Broń Boże oraz nie daj Boże, są ostrzeżeniami z należytą im mocą użyte przeze mnie. W interesującej nas zbiorowości są znane od dawien dawna. Jednakże, w mowie potocznej zdecydowanie zmalało ich znaczenie. Zwroty religijne zastąpiono świeckimi wul­ garyzmami. Można powiedzieć: K..J Co ja z tego będę miał? Lecz, nie daj Boże, bym nic z tego miał, chociaż poprawne i należyte, brzmi ugodowo bez zalecanej powszechnie stanow­ czości. I dlatego w mowie murzynowiaków nie występuje. Ale to już osobny temat, związany z samą religijnością Dobrzyniaków (Baniarzy, przezwisko pochodzące od bani - dy­ ni). Powiem jedynie, że ciż Dobrzyniacy, mający w granicach swej Ziemi Skępe, sławne w kraju sanktuarium maryjne, o którym się mówi Druga Częstochowa, Częstochowa Pół­ nocy, sami do tego miejsca nie pielgrzymują. Każdego roku, 15 sierpnia przybywa do Skępego tysiące (w 1995 r. ok. 150 tys.) pielgrzymów z odległych nawet stron Polski, ale samych Dobrzyniaków jest wśród przybyszów znikomy procent!? Ponadto, moi najstarsi rozmówcy nie pamiętają aby za ich pamięci, pamięci ich rodziców, czy dziadków, zdarzył się jakiś cud w miejscowościach należących do Ziemi Dobrzyńs­ kiej. Natomiast już w pobliżu granic tej Ziemi na Mazowszu, głośno onegdaj było od zdarzeń mirakularnych (cud w Zdziarze Wielkim przeżywało zapewne nie mniej niż milion wiernych). Wiadomo zaś, że cuda są niezwykle czułym wskaźnikiem religijności żarliwej i wysoce spontanicznej; wszelako, domagającej się poświadczeń ze strony osób boskich i świętych ich stałej, widocznej obecności. U moich licznych rozmówców, nie tylko z samego Murzynowa, takich potrzeb poświadczania swej obecności ze strony istot czczo­ nych nie stwierdzałem. Więcej powiem, jak nigdzie, spotyka­ łem się przy moich pytaniach o cuda z powątpiewaniem czy aby jestem przy zdrowych zmysłach... Czy też może zawład­ nęła mną jakaś niemoc o charakterze przesadnej, nadgorliwej pobożności... Ziemia Dobrzyńska nie jest, tak jak Kurpiowszczyzna lub Góralszczyzna, terytorium stosunkowo jednorodnych, czy bardzo podobnych wartości. Znaczenie Ziemi Dobrzyńskiej 189 �w kulturze naszego narodu zasadza się między innymi na znacznym zróżnicowaniu rodzajów dawnej własności w ob­ rębie ograniczonego i niezbyt rozległego obszaru. Sąsiadowa­ ły ze sobą dobra książęce, z czasem ziemiańskie, prywatne (sukcesje nadań książęcych głównie rycerzom), biskupie oraz królewskie. Zróżnicowanie to sprzyjało przenikaniu wartości, rywalizacji kulturowej, poczuciu przynależności do okreś­ lonej grupy ludności chłopskiej oraz innym pozytywnym zjawiskom, często nie występującym już w najbliższym kujawskim lub mazowieckim sąsiedztwie. Wśród ludności chłopskiej wyróżniała się grupa gospodarzy, rolników, wyrob­ ników, rzemieślników, całkiem osobna, rybaków, wodnia­ ków, handlarzy i na koniec fornali. Podziały te, nieraz o charakterze niezwykle istotnym w kategoriach faktów kulturowych i świadomości społecznej dodatkowo się wzmac­ niały na planie różnic w systemie podziału ziemi: własności. Sąsiadujące ze sobą dwie wsie - chociaż mające wiele wspólnego - bywało, że różniły się znacznie, tworząc nieraz, prawie odrębne światy. Taka różnica wyrazista utrzymywała się przez lata między prastarą, poksiążęcą i poziemiańską wsią Murzynowo, a bogatszą znacznie od niej, wsią Uniejewo, o wiele później założoną na byłych dobrach królewskich. Obie wioski graniczą ze sobą poprzez strugę; dzielącą Manowce, murzynowskie od Uniejewskiego Lasu. O Kluchach, Kitunach, czyli o uniejewiakach, starzy murzynowiacy powiadali - nie bez satysfakcji i szyderczo 190 - bogaci ale straszni zaboboniarze. I na okoliczność tak wygłoszonej opinii podawali przykłady - rzecz można - kla­ sycznych zachowań magicznych (przenoszenie za pomocą listka z drzewa wrogiej osoby, nieprzyjazne wobec niej życzenia; wnoszenie pod kapotą na pasterkę słomianych powróseł do poświęcenia, aby się darzyło przez cały rok itd.). Wykpiwanie przez murzynowiaków tych praktyk, stanowi ważkie świadectwo krytycyzmu i jednocześnie wysokich wymagań stawianych sobie w kwestiach wiary, religijności, jak też pobożności na co dzień. Żeńska reprezentacja mych nieletnich wykładowców, nau­ czyła mnie pewnej wyliczanki, czyli mentowania, które włączam do zakresu kolejnej nauki. Piąta nauka: Na ulicy Kopernika, spowiadała się Monika. Proszę księdza, ja nie kłamię. Ja ukradłam, cukier mamie. A jak trochę, się poduczę, to ukradnę księdzu klucze. Znane są wyliczanki o nieprzyzwoitych nawet treściach. Jednakże popularna w latach siedemdziesiątych-siemdziesiątych wyliczanka z Murzynowa (niewątpliwie adaptowana z obyczajowości dziecięcej dużego i nowoczesnego miasta, �jakim jest Płock) wyróżnia się ostentacyjną drwiną z osoby kapłana, a nawet z samej spowiedzi świętej! To już zupełnie rzecz niesłychana. I tu nasuwa się niezbędna uwaga. Jeśli dorosłym uniejewiakom zdarza się wypowiadać surowe, wielce „nieodpowiedzialne" słowa o sługach bożych (księ­ żach), to dorośli murzynowiacy są chwalebnym przykładem wielkiej powściągliwości w próbach podważania autorytetu swych duszpasterzy. Tylko, właśnie nieodpowiedzialnym jednostkom społeczności murzynowskiej zdarza się napo­ mknąć coś o swych księżach, grzesznikach. Powtarzam, zdarza się tu tylko pewnym osobom. Odnoszę wrażenie, że stać tę społeczność na postawę dojrzałą: NIE PRZYJMOWA­ NIA DO WIADOMOŚCI SĄDÓW ZŁOŚLIWYCH I SZKA­ LUJĄCYCH ŚWIĘTE WARTOŚCI. To przystoi dzieciom w zabawie, to może się zdarzać w niekontrolowanych wypo­ wiedziach Kitunów, lecz nie gości w rozważanych sądach murzynowiaków! Wydaje się, że ma to swoje historyczne uzasadnienie. Wiąże się ze wspominanym już różnym rodo­ wodem tych dwóch, sąsiadujących ze sobą wsi. Znane porzekadło: Co wolno wojewodzie, to nie tobie maty smrodzie, nie ma więc żadnego odniesienia do społeczności murzynowskiej, którą obowiązywała zawsze norma stateczno­ ści, jako cnoty podstawowej, bodaj najważniejszej. Tym samym, aby wymienione porzekadło miało jakiś sens, winno w nim nastąpić odwrócenie znaczenia owych, dwóch sądów: Co wolno tobie, maty smrodzie, nie wypada wojewodzie! Murzynowiacy (niegdyś zawołani wodniacy), mieszkający na skraju Ziemi Dobrzyńskiej, mający liczne okazje po­ znawania niestatecznych oryli oraz niestatecznych Mazowszan (Płockich i Gostynińskich), pewnie dlatego w swych orzeczeniach etycznych podnieśli stateczność do tak wiel­ kiego znaczenia. Przyzwalanie dzieciom na odstępstwa od tej normy sprzyjało niewątpliwie ich rozwojowi umysłowemu; kształtowaniu się indywidualności. Za taką konkluzją przema- wiają losy mych dziecięcych wykładowców: Agnieszka I ukończyła studia medyczne w Warszawie z bardzo dobrą oceną. Agnieszka I I jest cenioną pracowniczką Banku PKO w Płocku. Agnieszka Ul po ukończeniu znanej Szkoły Rolniczej w Trzepowie, z powodu braku pracy w zawodzie wyuczonym, jest barmanką w Grecji. Krzysztof, bardzo dobry uczeń, niezwykle zdyscyplinowa­ ny chłopiec; niestety, zginął tragicznie w wypadku drogo­ wym. Jego siostra: Dorota kończy studia psychologiczne na UW. Renata, pierwsza wyszła za mąż, jest mamą dwojga dzieci. Beata, wyszła za mąż, pomaga rodzicom w gospodarstwie. Arkadiusz, jest mechanikiem samochodowym i rolnikiem. Brat: Mikołaj, wszechstronny mechanik samochodowy i moto­ cyklowy (dzięki niemu dychawiczny bzyk jest sprawnym pojazdem) kończy Szkołę Chemiczną w Płocku. Robert, znany nam już dobrze z pierwszej strony szkicu. Nie wspominam Bartka, Sławka, Krzysztofa U, Grażyny, Huberta oraz Magdy i Artura - osób luźniej związanych z działalności Muzeum. Każda z wymienionych postaci jest inna. Jest sobą w naj­ lepszym tego słowa znaczeniu. Inność wpisana jest w ich życiorysy. Owa inność występuje między siostrami i między braćmi. Kiedy się nad nią zastanawiam w kontekście odrębno­ ści Dobrzyniaków i murzynowiaków, przychodzą na myśl słowa pamiętne Marii Dąbrowskiej: Nie odnajdziemy się już nigdy, nie spotkamy się już nigdy, my, którzyśmy wyszli z jednego miejsca świętego świętych. My, którzyśmy się już nie mogli zrozumieć, bośmy sobie najmniejszej inności przebaczyć nie mogli, tak bardzo chcieli­ 2 śmy być jednym (podkreślenie moje JO). PRZY PISY 1 Podaję za „Super Expressem", gdzie ukazała się najwcześniej relacja o zdarzeniu we Wrocławiu. W świetle tej relacji i następnych, dziewczęta zabijając swoją koleżankę nie działały w afekcie, ale „rozważnie" ze s z c z e g ó ł o w y m planem wykonania swego zamiaru. Ponieważ coraz częściej pochodne od denerwować, określają stany emocjonalne nacechowane nienawiścią, a nie tylko błache sytuacje z zakresu współżycia społecznego, rodzi się uzasadnione pytanie o zakres nieodporności w naszym kraju, zarówno u jakiejś reprezen­ tacji młodego pokolenia, jak też starszego, na to, co wyraża każda odrębność czy inność. Por. Maria Dąbrowska, Uśmiech dzieciństwa, Czytelnik, War­ szawa 1979, s. 165-166 2 191 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8f4f1175c07c0d1a33ac46cf21a5ef54.pdf 7becee3d37460cadd5ae387efa8707d4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3694 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3471 Title A name given to the resource Rozmowa z Heleną Wayne (Malinowską) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2, s.146-149 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kubica-Heller, Grażyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text czna. Michael Young chciał dowiedzieć się czegoś więcej o kobietach, na których ślad natrafił w młodzieńczym dzien­ niku. Udało nam się ustalić nazwisko bardzo ważnej przyja­ ciółki, mianowicie Żeni Zielińskiej. Była to malarka, war­ szawianka, którą Malinowski poznał przez Żuławskich, któ­ rych była krewną lub znajomą. Była mężatką, ale nie udało nam się ustalić kim był jej mąż. Inną kobietą była, występująca w pamiętnikach jako „Toska", żona Retingera, konsula pol­ skiego (1913-1914), która znała Conrada i zabrała doń Malinowskiego do Kentu. Wcześniej, dzięki opracowaniu E. C. Martinka , wiedzieliśmy o istnieniu innych kobiet: Heleny Czerwijowskiej i Zofii Dembowskiej. Przyjaźń z obiema Malinowski „dzielił" z Witkacym, co nie sprzyjało bezkon­ fliktowemu rozwojowi ich stosunków. Michael Young zauwa­ żył, na podstawie dzienników, że młody Bronio wlókł te swoje „love-affairs" w nieskończoność, nie potrafiąc ich definityw­ nie przerwać. Nieraz był uwikłany w kilka na raz. Dzienniki właśnie są nieocenioną pomocą w opracowaniu bigrafii Malinowskiego. Pisane były po polsku, lecz niestety nieznane są zupełnie polskiej publiczności. Wczesne dzienniki pochodzą z lat 1909-1914, pisane były głównie w Zakopanem, ale także w Krakowie i Warszawie. Dają, wedle słów prof. Younga, złożony obraz jego ówczesnego życia. Głównym tematem są plany związane z jego pracą nad sobą, szczegółowe opisy cierpień spowodowanych przez kolejne miłości, spotkań z przyjaciółmi takimi jak S.I. Witkiewicz, czy Tadeusz Nalepiński; pobieżne notatki z tego co czytał i pisał. Dzienniki późniejsze, pisane przez Malinowskiego podczas jego badań terenowych, zostały wydane w 1967 roku przez jego drugą żonę, a wznowione w 1988 z nowym wstępem Sir Raymonda Firtha. 12 13 Podczas swej wizyty w Polsce Helena Wayne starała się przybliżyć biografowi ojca nie tylko związane z nim miejsca, ale i ich ducha. W tym celu odwiedziliśmy między innymi Cmentarz Rakowicki. Jak to ujęła później w liście: „Nasza wizyta na starym cmentarzu była niezwykle inte­ resująca. Byłam tam już drugi raz, aby odwiedzić grób dziadków oraz trochę pospacerować, ale teraz po raz pierwszy odczułam jego spokój i ponadczasowość. Cieszę się, że M.Y. to zobaczył (...), ponieważ takie miejsce daje szybką lekcję o tych aspektach historii społecznej jak: co jest znaczące w postawach wobec śmierci, a przez to o wierzeniach religijnych... itd." Pisała także, nawiązując do mojej z nią rozmowy: „Ostatnie pytanie twojego ze mną wywiadu, dotyczyło kwestii, czy chociaż byłam już w przedtem w Kra­ kowie, jako mieście swego ojca, czy odczułam, że jest to także 'moje' miasto, i jak Ci odpowiedziałam zgodnie z prawdą, że dopiero podczas tej wizyty, poczułam, że jestem w domu, miałam poczucie przynależności do tego miasta. To wielka rzecz dla mnie!" . Rozmowy, które przeprowadziłam, zogniskowałam wokół spraw polskich, gdyż to było głównym powodem przyjazdu moich rozmówców. Inną kwestią, o którą pytałam, były powody ich zainteresowania się postawą i twórczością Broni­ sława Malinowskiego. Helena Wayne jako jedyna z jego córek zajmuje się tą problematyką od wielu lat. Co zaś do profesora Younga wydawało mi się, że jako Anglik zamiesz­ kały w Australii ma z Malinowskim pewną wspólnotę biografii. Rozmowy przeprowadziłam 30 maja 1996 w Domu Goś­ cinnym UJ. 14 PRZYPISY ' Między dwoma światami: Bronisław Malinowski, G. Kubica i J. Mucha (eds.), PWN, Kraków 1985; Malinowski Between Two Worlds, R. Ellen, E. Gellner, G. Kubica, J. Mucha (eds.), CUP, London 1988 „JASO", vol.15, nr 3. 1984. s. 189-203 Tamże, s. 189 The Story of a Marriage: the Letters of Bronisław Malinowski and Elsie Masson, opr. Helena Wayne, Routledge 1995 Tamże, s. 59 Tamże, list z9.XII.1917. s. 59 Tamże, list z 14.V.1918, s. 147-148 * Tamże, list z I1.VI.1918, s. 159 2 3 4 5 6 7 9 Tamże, list z 20.VIH.1921. t. I I , s. 21 Listy Bronisława Malinowskiego, oprać. G. Kubica, w: Antropologia społeczna Bronisława Malinowskiego, M.Flis, A. K. Paluch (eds), PWN, Warszawa 1985, s. 275 " Tamże, s. 276-277 E. C. Martinek, Wstęp, w: S. I . Witkiewicz, Listy do Bronisława Malinowskiego, PIW, Warszawa 1981, s. 5-43 " B. Malinowski, A Diary in the Strict Sense of the Term, 1 wyd, New York 1967; I I wyd. Athlone 1989 List z 12.VI.1996 w moim posiadaniu. 10 12 14 Rozmowa z Heleną Wayne (Malinowską) G K H : Jak to jest mieć za ojca taką postać? Jak Pani się Z tym czuje? HW: Pewne sprawy w życiu przyjmuje się za oczywiste same przez się. [...] Jednak jest to interesujące, a czasami nawet ekscytujące. G K H : Dlaczego zainteresowała się Pani biografią swojego ojca ? H W : Szczerze mówiąc,.wiąże się to z moją pierwszą wizytą w Polsce. Wcześniej nigdy nie zamierzałam napisać niczego o moim ojcu, ponieważ zbyt mało o nim wiedziałam, chociaż wiele lat temu moi angielscy przyjaciele, gdy opowiadałam im o ojcu, namawiali mnie, abym coś napisała. Ale odpowiada­ 146 łam - nie żartujcie. Kiedy po raz pierwszy przyjechałam do Polski w 1970 roku w wywiadach dla radia, telewizji, prasy, często pytano mnie, czy przyjechałam tutaj, by zgromadzić materiał do biografii, gdy mówiłam że nie, nikt mi nie wierzył. Gdy wróciłam do domu i opowiadałam to mojemu mężowi, spytałam co sądzi na temat pisania biografii. Nie potrafię napisać biografii, nie wiem niczego istotnego czy ważnego. Nie wiedziałam niczego o Polsce, ani o polskiej młodości mojego ojca, etc. Lecz kiedy rozmawiałam o tym z innymi, jak np. Raymond Firth, doszłam do wniosku, że mogłabym, skoro byłam dziennikarką i redaktorem, rozmawiać z ludźmi, którzy byli jego uczniami, przyjaciółmi, a z których wielu �Melbourne, styczeń 1919 r. Od lewei - B. Malinowski, Hede Khuner, Elsie, Mim Weigal jeszcze żyło, i uzyskać coś w rodzaju portretu wspomnienio­ wego, który ja bym jedynie zredagowała. Zaczęłam nad tym pracować i odkryłam bardzo szybko, że wiem zbyt mało, żeby wiedzieć, o co pytać i muszę popracować nad papierami mego ojca. No i tak to się zaczęło. Ci KI I: Kilka lat temu opublikowała Pani artykuł o roli kobiet w życiu Pani ojca. Rola ta wydaje się być bardzo ważna. Dlaczego? Które kobiety miały duże znaczenie w jego życiu? HW: Przede wszystkim trzeba powiedzieć o roli jego matki. Była ona niezwykle interesującą, uzdolnioną i inteligentną kobietą, Bronio był jej jedynym dzieckiem, a od kiedy zmarł jego ojciec, matka była bardzo ważną osobą w jego życiu i vice versa. Robili wiele rzeczy razem, razem podróżowali, poma­ gała mu w lekcjach, aż do okresu studiów. [BM byl zagrożony ślepotą i matka sama uczyła się wszystkich przedmiotów gimnazjalnych, by potem mu je przekazać w ciemnościach pokoju, [przyp, GKH] Również później miała ona na niego wielki wpływ intelektualny. Był więc przyzwyczajony by mieć obok siebie inteligentną kobietę. Na tym poziomie wielki wpływ odgrywała jego matka. Jeśli zaś chodzi o jego przy­ jaźnie z kobietami, to było coś w nim, w jego naturze, a także wpływ jego przyjaciół z czasów młodości, jak Witkiewicz, ich wychowania, ich postaw, to była część ich świata. G K H : Które kobiety, oprócz matki, odegrały szczególną rolę w jego życiu? HW: Myślę, że Michael Young może odpowiedzieć na pewne pytania lepiej niż ja. Jestem przekonana, że przynaj­ mniej jedna z jego współpracownic, z którą rozmawiałam, Audrey Richards, odegrała ważną rolę. Lecz oczywiście moja matka miała również olbrzymi wpływ na niego. W czasach młodości wpłynęło na niego także kilka Polek. Była również pewna Brytyjka, którą spotkał w Lipsku, gdy studiował po uzyskaniu doktoratu w Krakowie. To ona skłoniła go do wyjazdu do Anglii i stworzyła mu tam dom. Związek ten trwał dość długo. G K H : Opublikowała Pani ostatnio dwutomowy zbiór lis­ tów między Pani matką a Pani ojcem. Czy trudno było go Zredagować? HW: To nie było łatwe, ponieważ przede wszystkim listów było ogromnie dużo i wydawcy nalegali na poczynienie skrótów. Wymagało to ciągłego podejmowania decyzji, ale jednocześnie było to proste, ponieważ oboje pisali dobrze. Mieli jednak różne style i postawy. Czasami było to trudne dla mnie jako córki, lecz nie tak często jakby można sądzić. GKH: Czy odkryła Pani coś szczególnie interesującego czy ciekawego podczas pracy nad tym zbiorem? Czy było lam coś nowego dla Pani? HW: Tak, wiele rzeczy. Szczególnie jeśli chodzi o ich wzajemny związek, ich charaktery. Zwłaszcza gdy chodzi o moją matkę. Gdy zmarła, miałam 10 lat. Nie znałam jej zbyt dobrze. To nie znaczy, że jej nie znałam w ogóle, ale było to doświadczenie dziecięce. Wiedziałam także to, co mi o niej mówili później inni ludzie, którzy bardzo ją podziwiali, ponieważ była wspaniałą kobietą. Nigdy nie była szerzej zna­ na ze względu na swoją chorobę, która rozwinęła się gdy była jeszcze młoda. Zmarła również młodo. Jeśli chodzi o mego ojca, często natrafiałam na jego cechy charakterystyczne czy charakterystyczne zachowanie, które znałam wcześniej. To był właśnie on. Wszystko to stawało się rzeczywiste, dawało pełny obraz dwojga ludzi, których nie znałam w pełni, GKH: A teraz dość osobiste pytanie: czy czuje się Pani w jakimś sensie w połowie Polką? Czy jest coś w Pani osobowości, co może być związane jakoś z Polską? HW: Ciężko mi na ten temat coś powiedzieć. Myślę, że bardzo ważny dla mnie był przyjazd do Polski w 1970 roku. Mój ojciec nie przeciął swoich więzi z Polską, ponieważ nie był emigrantem. Nie słyszałam zbyt wiele o Polsce, mimo że nie byl to temat skrywany, 1 nagle zjawiłam się tutaj i stało się to rzeczywistością. Było to bardzo ekscytujące i pobudzające. Jednak nie odpowiedziałam na Pani wcześniejsze pytanie: tak, ja rzeczywiście mam pewne cechy, postawy, które można czasem uchwycić, ponieważ moje wychowanie było w poło­ wie polskie, jako dziedzictwo mojego ojca. G K H : Co spowodowało,że zdecydowała się Pani przyje­ chać do Polski wtedy po raz pierwszy? H W : Właściwie zawsze chciałam przyjechać, ale nikogo tutaj nie znałam. Nie wiedziałam, od czego zacząć. Był to dla mnie problem nie do pokonania. Jakby wspinanie się pod górę bez wskazówek, jak dotrzeć na szczyt. Jednak po pewnym czasie zaczęłam korespondować z kuzynem ojca (wyemig­ rował później do Australii), który napisał do mnie z obozu w Palestynie, gdzie spędził ze swą żoną prawie całą wojnę (w obozie Czewonego Krzyża). I tak się to zaczęło. On właśnie skontaktował mnie z ludźmi w Polsce, którzy potem przyjeż­ dżali do Anglii, do Paryża itd. I tak zaczęłam ich spotykać, a w końcu moja młoda kuzynka, która mieszka w Warszawie, przyjechała do nas do Londynu i prosiła abyśmy ją odwiedzili w Polsce. Co zrobiliśmy kilka miesięcy później. 147 �Matka Bronisława Malinowskiego, Józefa, ok. 1900 r. G K H : Wiąże się z tym kolejne pytanie: czy może Pani sobie wyobrazić siebie jako Polkę. Mogłoby tak wszak być, gdyby Pani ojciec przyjął katedrę etnologii na Uniwersytecie Jagiel­ lońskim ? HW: Tak, mogę to sobie wyobrazić, ponieważ co prawda moja matka była Brytyjką, ale jednak nie wychowałabym się w angielskim otoczeniu. Z pewnością odebrałabym bardziej polskie wykształcenie. Nie byłabym pewnie tak zupełnie Polką, gdyż na pewno podróżowałybyśmy z ojcem do Anglii, czy do Australii aby odwiedzić rodzinę mojej matki. Jednak mogę sobie spokojnie wyobrazić, że moje siostry i ja stałybyś­ my się Polkami. G K H : Czy było coś w osobowości Pani ojca. co można by określić jako polskość? HW: Tak, myślę, że jego wylewność, jego... Mówię często na ten temat, lecz gdy teraz Pani o to pyta i muszę być bardzo ścisła, to jest to bardzo trudne. Michael będzie mógł powie­ dzieć więcej na lemat, ponieważ nie jest w połowic Polakiem, ani jego krewnym. G K H : Lecz patrząc oczami dziecka, którym Pani wtedy była, czy było coś w Pani ojcu co określiłaby Pani wtedy: on jest Polakiem ? HW: Tak, myślałam wtedy, że on się różni od innych ludzi, których znałam. Nie przypominał ojców moich przyjaciół. Mogłam się z nim droczyć, mogłam żartować z jego nazwiska. Nazwałam go kiedyś Profesor Mobski i według niego było to zabawne. Dla angielskich ojców nie byłoby to zabawne. Myślę też, że wypełniał sobą całą scenę - wchodził do pokoju i przejmował inicjatywę. Był dobrym ojcem w wielu sytuac­ jach, delikatny w stosunku do nas, choć nie zawsze dla innych. Zauważałam to. To robiło na mnie wrażenie. I myślałam wtedy: to jest obce. Czułam czasami, że on jest obcy, ponieważ ja byłam tak bardzo angielska. Lecz chyba nic myślałam, że to 148 było polskie, ponieważ nie wiem co wtedy uważałam za polskie. G K H : Być może to, co mogła Pani określać jako polskie, było efektem jego osobowości? HW: Tak, chociaż odkąd jestem w Polsce, szczególnie tym razem, kiedy mam więcej czasu na myślenie i patrzenie, ponieważ moje poprzednie wizyty były na zasadzie: szybko, szybko, miałam tylko powierzchowne wrażenia. Teraz widzę, że on był rzeczywiście bardzo polski. Widzę, jak stawał się tym, kim później został. Widzę, że to jest jego kraj, chociaż on uważał się za kosmopolitę. Stawał się coraz mniej polski w miarę upływu lat. G K H : A teraz pytanie dotyczące Pani obecnej wizyty w Krakowie. Czy widzi Pani jakieś zmiany w swoim stosunku do Polski? HW: Tak, to co powiedziałam wcześniej może być odpowiedzią na to pytanie. Za pierwszym razem było to dla mnie zupełnie nowym doświadczeniem. Byłam przytłoczona. Kolejna wizyta: przyjazd na konferencję jubileuszową to fascynujące doświadczenie, ale zupełnie inne, choć także bardzo intensywne. Tym razem przyswoiłam sobie o wiele więcej na temat Polski. Widzę teraz to zupełnie inaczej. To nie ma nic wspólnego ze zmianami politycznymi, lecz dotyczy ludzi i miejsc, ogólnej atmosfery. G K H : Czy ma Pani może to wrażenie, że do pewnego stopnia Kraków jest Pani miastem, nie Pani ojca, lecz Pani własnym ? HW: Tak, w pewnym sensie tak. Z moich trzech wizyl teru/ poczułam to po raz pierwszy. G K H : Czy jest szansa na opublikowanie pełnej wersji „Dziennika w ścisłym znaczeniu tego słowa"? HW: Ma Pani na myśli nie ten, który już był opublikowany w 1967 roku? Tak, może być opublikowany. Gdy profesor �Paluch planował wydanie Dziel, ostatnim tomem mial być Dziennik. Oczywiście po zredagowaniu, ponieważ są to krótsze lub dłuższe fragmenty. Z tego powodu profesor Paluch był u mnie w Cambridge, aby przejrzeć to wszystko, zrobić notatki. Pokazałam także tę pełną wersję Dziennika profesoro­ wi Ernestowi Gellnerowi, z tego samego powodu. Chciałam wiedzieć, co on na ten temat myśli. Był tak uprzejmy, że przeczytał i powiedział, iż jest cudowny, i pewne rzeczy były niezwykle interesujące, lecz poszczególne zeszyty nie tworzą koherentnej książki. Wymagałoby to specjalnego przeredago­ wania dla angielskojęzycznych czytelników. Dlatego nie sądził, że byłaby z tego niezależna książka. Taka była jego opinia. Dziennik stanowi część biografii, którą pisze Michael Young. GKH: Myślę, że przyczyniły się do tego problemy z pierw­ szym wydanym po angielsku tomem „Dzienników". H W : To było źle zaprezentowane, źle przetłumaczone i zredagowane. Zawieszone w próżni. I dlatego uważam, że dobre opracowanie może zmienić ten materiał w interesującą książkę, o co należy zapytać Michaela Younga. Należałoby to zrobić razem z ponownym opracowaniem już opublikowane­ go dziennika. G K H : Kiedy przyjedzie Pani do Polski z dłuższa, wizyta, nie tylko na kilka dni? HW: Bardzo bym chciała, ale są w życiu każdego człowieka pewne okoliczności... GKH: Zapraszamy. Grażyna Kubica-Heller Rozmowa z Michaelem Youngiem G K H : Jakie były powody Pana zainteresowania biografią Bronisława Malinowskiego? Czy było to spowodowane jego malowniczą osobowością czy też podobnym doświadczeniem w pracy terenowej? M Y : To zainteresowanie bierze swój początek w moich studiach w University College w Londynie we wczesnych latach sześćdziesiątych, kiedy to jedną z moich nauczycielek była Phylis Kabery, jedna z uczennic Malinowskiego. Wy­ kładała ona o Malinowskim, a pierwszą monografią, którą czytałem, było Życie seksualne dzikich, a zaraz po niej Argonauci Zachodniego Pacyfiku. I ten romantyzm antropolo­ gii od razu mnie oczarował. W latach sześćdziesiątych można było zostać oczarowanym, teraz już nie. Właśnie wtedy jako młody człowiek, wróciłem z podróży na morza południowe. Byłem na Nowej Zelandii, Tahiti, widziałem te miejsca, ale nie byłem na Nowej Gwinei. Można powiedzieć, że przejąłem trochę tego romantyzmu Malinowskiego. Przypominało to nieco sytuację opisywaną przez niego, kiedy to przyciskając do piersi Złotą Gałąź mówił, że przeszedł na służbę ant­ ropologii Frazera. Ja przyciskałem do piersi, idąc ulicą do University College w Lodynie, Argonautów Zachodniego Pacyfiku. Później zamierzałem zrobić badania terenowe w Af­ ryce, lecz dla różnych powodów nie mogłem. Podobnie Malinowski zamierzał pojechać do Afryki i nie mógł. Phylis Kabery wysłała mnie do australijskiego National University, gdzie zrobiłem doktorat. I stało się oczywiste, że jedyną rzeczą, którą mogę zrobić, jest praca na Nowej Gwinei, co też zrobiłem. Musiałem być pod wrażeniem wizerunku mórz. południowych stworzonym przez Malinowskiego (panny z obnażonymi biustami, ubrane tylko w krótkie spódniczki z trawy, stojące na wydmach, itd.), ponieważ wybrałem wyspę bardzo blisko Trobriandów. Później z różnych powo­ dów nie poświęcałem Malinowskiemu zbyt wiele czasu ani myśli. Lecz gdy byłem już w Cambridge, poproszono mnie o napisanie czegoś w rodzaju „Readers Digest" o etnografii Malinowskiego, co zostało później, razem z moją przed­ mową, opublikowane przez Rutledge. To był pierwszy krok do czytania prac porównawczych, w których o nim mówiono, oceniano jego teorie, było trochę informacji biograficznych, które mogłem znaleźć, ale byl to esej raczej powierzchowny. Potem wróciłem do Australii, gdzie pracowałem i znowu nie myślałem zbyt wiele o Malinowskim aż do czasu, kiedy zaczęliśmy korespondować z Heleną [Wayne] na temat możliwości ponownego opublikowania pierwszego zapom- Michael Young i Helena Wayne na cmentarzu 149 �nianego eseju Malinowskiego, napisanej po angielsku mono­ grafii The Mailu, jego pierwszego opisu etnograficznego, który ukazał się w ciągu pierwszych kilku miesięcy jego pobytu na Nowej Gwinei w 1914-15. Wtedy to napisałem pokaźny wstęp do tej monogafii i bardziej zainteresowałem się tym tematem, ponieważ analizowałem go na o wiele głębszym poziomie, na przykład pracując w australijskich archiwach. Później napisałem jeden czy dwa artykuły i stałem się kimś w rodzaju eksperta od Malinowskiego i ludzie prosili mnie, abym napisał hasło w encyklopedii lub biografię do słownika itp. Ale bomba wybuchła, kiedy (było to na początku 1991 roku) Helena napisała do mnie: „chciałabym abyś się zabrał za napisanie pełnometrażowej biografii mojego ojca". To mnie zupełnie zaskoczyło. .Zostałeś wybrany" - pokazał na mnie wielki palec. Odpowiedziałem, że muszę mieć czas do namysłu, ponieważ mam wiele innych obowiązków: dydak­ tyka, własne badania, mam dokorantów i nie mogę tak po prostu tego rzucić. Lecz był to ten rodzaj propozycji, której nie można odrzucić. Jest to wielka praca i musi być traktowana poważnie, więc ją zaakceptowałem. Gdy odwiedziłem Helenę po raz pierwszy pokazała mi sofę zasłaną papierami, doku­ mentami, które dla mnie przygotowała. Później pracowałem nad dokumentami Malinowskiego w London School of Economics, gdzie jest ok. 200 pudeł, dużych pudeł, wydaje mi się że jestem dopiero w 3/4 drogi. Ale pracując wtedy nad tymi materiałami miałem wrażenie, że będę musiał poświęcić temu resztę mojego życia. Dałem sobie na to 5 lat, i one właśnie mijają a ja nie skończyłem jeszcze zbierania materiału. Zacząłem pisać wstępną wersję książki. Nauczyłem się iść na skróty, doszedłem do wniosku, że nie każdy kawałek papieru jest istotny, że nie każda myśl Malinowskiego musi zostać zanotowana czy jest warta wzmianki, nie wszystko co napisał było wartościowe. G K H : Z tego co wiem, jest to Pana pierwsza dłuższa wizyta w Polsce? M Y : Tak. Pierwszy raz byłem w Polsce z okazji konferen­ cji, kiedy to spędziłem dwa dni w Warszawie, pięć dni w Krakowie i 2-3 w Zakopanem, było to razem ponad tydzień. G K H : Co chciał Pan znaleźć w Polsce podczas tej wizyty, a co Pan znalazł? MY: Zdawałem sobie w pełni sprawę z tego, że nie mówię po polsku, ani nie potrafię czytać po polsku. Niewątpliwie jest to pewne ograniczenie. Peter Skalnik napisał, że żaden biograf Malinowskiego nie zajdzie daleko bez nauczenia się polskiego. Ja nie znam polskiego. Aby odpowiedzieć na Pani pytanie: przyjechałem żeby przezwyciężyć swoją obawę, dotyczącą niewiedzy o jego polskim pochodzeniu, pomimo tego, że lak wiele na ten temat opublikowano. Obawiałem się, że te publikacje stanowią coś w rodzaju wierzchołka góry lodowej, a poniżej jest to, co wszyscy wiedzą na ten temat, lecz jeszcze nie zostało to opublikowane. Teraz upewniłem się, że w szufladach nie ma zbyt wiele rzeczy. Być może wiem tyle co Pani polscy koledzy, choć nie znam np. polskich listów, które Pani opracowała. Chciałem poza tym zobaczyć miejsca, które odwiedzał Malinowski, zanurzyć się w tę atmosferę, chociaż jest ona zupełnie inna, tamta już minęła. Wysilić swoją wyobraźnię: Malinowski zrobił to, poszedł tam. Poszukać adresów w War­ szawie, Zakopanem. Z prawie religijnym nabożeństwem odwiedzaliśmy każdy z domów wymienionych w Dzienniku. G K H : Wydaje mi się, że dużą zaletąjest to, że Malinowski żył właśnie w Krakowie, ponieważ może Pan oglądać to miasto właściwie niezmienione. W Warszawie mógł Pan mieć kłopoty ze znalezieniem właściwych miejsc. W Krakowie może się Pan rzeczywiście czuć jak w mieście Malinowskiego, czy odczuwał Pan tę atmosferę, czy ona już rzeczywiście odeszła ? MY: Myślę, że odeszła. To wymaga żywej wyobraźni, aby usiąść w takim miejscu jak Mały Rynek, pić piwo i zastanawiać się jak to było gdy Bronio tutaj mieszkał. Będąc w restauracji rozmawialiśmy o tym i staraliśmy się sobie wyobrazić co on jadał ze swoją matką. Prawdopodobnie nie był to stek z frytkami, raczej chleb czy kapusta. G K H : Czy są jeszcze jakieś problemy dotyczące młodości Malinowskiego, które pozostają dla Pana tajemnicą? M Y : Tak, sąjeszcze duże luki. Ciągle za mało wiem o jego dzieciństwie, w co się bawił, z kim się bawił, o jego szkolnych M-M . Fragment rękopisu B. Malinowskiego 150 VwoA.. U— ¿'L *j'.v. i~-L ik. t UÍKI *.\ -7.3fe.ri/•><v^_ j l... ^ _. .yH. ^ ta ^ J-J ^ Rękopis B. Malinowskiego ze szkicem domu (Brudos) . ! i j �kolegach. Jakie było jego dzieciństwo? Jak traktował go ojciec? Jak traktowała go matka? Możemy to sobie oczywiście wyobrazić, ponieważ są krótkie opisy w listach jego matki lub w jego listach do żony Elsie, gdzie opisuje Boże Narodzenie, Wigilię, choinkę, w jaki sposób było podawane jedzenie. Jednak wiele jeszcze trzeba zrobić. Jest wielu jego krewnych, których nie znamy, nie wiemy jacy byli, czy byli wysocy czy niscy. G K H : Czy uważa Pan, że przyjaźń z Witkacym stanowiła pewną pomoc? Napisano wiele książek o Witkacym. M Y : Tak, o wiele więcej napisano o Witkacym niż o Malinowskim. Z tego można wyciągnąć wiele materiału odnoszącego się do Malinowskiego, oddającego atmosferę. Nie sądzę, aby można było się tak wiele dowiedzieć o Młodej Polsce, Zakopanem, nawet o przełomie wieków, bez książek 0 Witkacym. Tak więc to pomaga. A także jego własne portrety, rysowane i pisane w Bungu [622 upadki Bunga albo demoniczna kobieta], jego obrazy, zdjęcia. G K H : Czy jest coś, co uderza Pana w biografii Malinows­ kiego, co było dla Pana dziwnego? M Y : Tak, przeżywa się pewien szok czytając dzienniki z czasów zakopiańskich, szok kulturowy. Czytając go nie mogłem sobie wielu rzeczy wyobrazić, teraz jest mi łatwiej, ponieważ tam byłem. Widziałem te wille, byłem w tych willach. Widziałem drewniane meble, drewniane łóżka, mam lepszy obraz tego, jak jedli, jak siadali do stołu. On nie opisywał wszystkiego, pisał np. „Obiad w aptece". Odkryliś­ my, że apteka w Zakopanem służyła jako restauracja, poczta, jako miejsce spotkań z przyjaciółmi. Tak więc jedzenie w aptece, jak to przetłumaczył nasz tłumacz, ma sens. G K H : Czy może Pan sobie wyobrazić Malinowskiego jadącego do Anglii, jak on się tam czuł? Czy między Anglią 1 Polską była wtedy duża różnica kulnirowa? M Y : Myślę, że jemu się tak wydawało. On przedtem wiele podróżował, był także w Anglii. Lecz sposób, w jaki opisuje, w bardzo długim i opisowym liście do Anieli Zagórskiej, jak przebiegła jego pierwsza podróż, był zainspirowany pewnymi wizjami angielskiej cywilizacji, najmodniejszej wtedy kultury w całej Europie. Sądzę, że on wtedy rzeczywiście chciał się stać częścią tego świata. Lecz w dzienniku, gdy wspomina swoją podróż, przekazuje też nieco ze swojego oszołomienia z przejazdu pociągiem, gdy nie mógł znaleźć swej przyjaciółki Anny Bronton. Jest zakłopotany, zdenerwowany, idzie ulica­ mi. Myślę, że szedł do mieszkania Seligmana, ponieważ nie wiedział gdzie indziej mógłby pójść. Czyli jest to ten rodzaj obcości podczas pierwszego przejazdu pociągiem, obce miejs­ ca, nie wiadomo dokąd pójść... G K H : Mając całą tę wiedzę o życiu Malinowskiego, może Pan zatytułować jego biografię jednym słowem tub zwrotem ? MY: Mam pewne pomysły co do chwytliwego tytułu, ale nie wiem czy to się uda, bo mogą być mylące. Jeden to: A Divided Life (Podzielone życie), ale to nie ujmuje wszyst­ kiego, ponieważ w pewien sposób był on wielkim integ­ ratorem różnych części swojego życia. Było to jego intelek­ tualnym celem, funkcjonalnym celem, aby integrować różne sprawy. Zdawał sobie jednak sprawę, ze swych wewnętrznych podziałów. Inny ewentualny tytuł to: Niezwykle szczery człowiek. Wymagał tego od innych, w stosunku do siebie jego szczerość była nawet bolesna. Czasami wiedział, że za­ chowywał się jak drań, i mówił sobie: „wiem, że byłeś Helena Wayne (Malinowska), 1992 draniem". Jak napisała to gdzieś o nim Audrey Richards: w stosunku do siebie był szczery aż do bólu. Ale znów to nie była jedyna rzecz, którą można o nim powiedzieć. Próbowa­ łem zastanawiać się nad kluczowym podziałem na to, co fizyczne, i to, co duchowe, co jest prawie manichcjskic. Nie wiem, jak ta sprawa wyglądała w późniejszym okresie, gdyż Malinowski nie pisał już wtedy pamiętników, a w listach był coraz mniej szczery. Z upływem lat jest coraz mniej naprawdę osobistych listów. Nic było ludzi, przed którymi się otwierał. Dlatego staje się bardziej odległy. ! G K H : Cz) jest coś w biografii Malinowskiego co może być istotne dla nas teraz, co może nas inspirować, nas jako uczonych i nas jako ludzi? M Y : Dla nas antropologów na pewno jego badania terenowe, jakość jego badań zawsze będzie znana. W ubieg­ łym roku spędziłem kilka tygodni na czytaniu jego notatek z badań. Byłem dość przerażony, gdyż nie mogłem znaleźć do nich klucza. Te notatki były wszystkie związane razem. One nie są zbyt dobrze skatalogowane. On starał się je skatalogo­ wać, ale potem ktoś to pomieszał. Zrobiłem coś w rodzaju ponownego uporządkowania dla moich celów. Zaczynam widzieć sens i sposób w jaki to zrobił. Ta praca przechodzi pewne etapy, im bliżej końca jego notatki stają się coraz bardziej krótkie, lakoniczne, prawie zupełnie w języku Kiriwina, którego nie umiem odczytać. Tym, co rzeczywiście zrobiło na mnie wrażenie (w mniej więcej środkowym okresie) był fakt, że on zapisuje wszystko a jego obserwacje są niezwykle wnikliwe, rejestruje małe, drobne sprawy, których większość ludzi nawet by nie do­ strzegła, i w końcu drobiazgowe pytania. Drobny przykład: sposoby siedzenia. Trobriandczycy mają różne sposoby sie­ dzenia: na skrzyżowanych nogach, w kucki, z wypros­ towanymi lub zgiętymi plecami. Trobriandczycy mają nazwy na każdy z tych rodzajów. Myślę, że zajęło mu sporo czasu zaobserwowanie, że oni mają te nazwy. Dużo czasu zajmuje samo zauważenie tych różnic. Potem się zaś pyta: dobrze, a kiedy siedzisz w ten sposób, a kiedy w tamten? Buduje się rodzaj socjologii siedzenia i on to robi. Nigdy tego nie 151 �Bronisław Malinowski na Trobriandach opublikował, ale to jest jego sposób podejścia, formułowanie pytań. To nie przychodzi od razu, to wymaga dużego treningu, aby do tego dojść. Jego praca terenowa jest rodzajem lekcji dla nas. G K H : A Malinowski dla nas ludzi? M Y : Jego antynacjonalizm, dostrzegał niebezpieczeństwo nacjonalizmu. Był nie tylko kosmopolitą, ale w pewnym sensie multinacjonalistą. Nie wierzył w tę głupią rzecz nazywaną państwem narodowym, którą trzeba jakoś przeżyć. Sądzę, że mógł nie przewidzieć katastrofalnego końca II wojny światowej, i tego, że świat będzie podzielony na dwie części, przystawiające sobie broń jądrową wzajemnie do głowy. Byłby tym przerażony. Lecz teraz jest to częściowo rozwiązane. Jest nowa szansa, aby podążać w tym kierunku i on by nas do tego zmuszał i ponaglał do zwiększenia pokoju. Był wielkim pacyfistą i wielkim myślicielem. Sądzę że nie był zbyt wyrafinowanym politologiem, ale w tym zakresie jego serce było rzeczywiście po właściwej stronie. Myślę, że była to pewnego rodzaju lekcja. G K H : Czy przyczyną tych poglądów była jego biografia, czy też był to światopogląd czysto intelektualny? M Y : Wydaje mi się, że pod koniec życia, a także wcześniej, poświęcał wiele myśli swojemu pochodzeniu z Monarchii Habsburskiej i jak Pani wie, często mówił, że był to niemal idealny porządek, gdzie Galicja miała zapewnioną wewnętrz­ ną wolność i nie musiała się martwić o walki, wojny w swoim imieniu. Była wolność prasy, poszanowanie mniejszości narodowych. Sądzę, że on trochę zawsze idealizował to co się działo przed I wojną światową i len rodzaj federacyjnej dyscypliny, ten rodzaj łagodnej dominacji, trochę patriarchalny, protekcjonalny, ale mimo wszystko byliście poddanymi Austrii, Wiednia. Wygląda na to, że młodość Malinowskiego przypadała na okres tych łagodnych rządów i on to doceniał. Chciałby widzieć świat, w większej skali, rządzony w laki sposób. Byłby to rodzaj „uniwersalnej monarchii". Wydaje mi się, że jego idee dotyczące cywilizacji rzeczywiście biorą się z jego wcześniejszego doświadczenia. G K H : W tym kontekście moż/ta powiedzieć, że nie był Polakiem, ale raczej Galicjaninem? M Y : Tak, Galicjaninem, nie był nacjonalistą. Jednak kiedy Malinowski był za granicą, w Europie czy Ameryce, nie mówił o Galicji, nikt by nie wiedział o czym mówi. Wtedy określał siebie: jestem Polakiem. Raczej był dumny ze swego polskiego pochodzenia. G K H : Czy ma Pan jakiś termin, w którym zamierza Pan zakończyć pracę nad „Dziennikami"? MY: Chciałbym skończyć w ciągu dwóch lat, ale nie sądzę, żeby mi się udało, raczej trzech lat, ponieważ ugrzązłem w polskim okresie jego życia, który jest tak interesujący. 152 Elsie Masson �Ciągle myślę o koncepcji dwóch tomów, co się bierze z czystej trudności podołania tym wczesnym dziennikom, które nie były opublikowane. A wczesny etap jego życia jest inte­ resujący i wydaje mi się, że jest niezwykle ważne pokazać, jak on się rozwijał do momentu, kiedy stał się sławnym ant­ ropologiem. Jest to coś w rodzaju wieloaspektowego, wieloproblemowego rozwoju, który pokazuje geniusz jego życia, rozwijania wielu aspektów siebie samego, w tym samym czasie, włączając w to jego życie miłosne. W końcu jak on dał radę napisać Życie seksualne dzikich. Coś w tym rodzaju. Co więcej złożenie tego wszystkiego razem zajmuje sporo czasu, ale jego wczesne dzienniki są tak bogate, psychologicznie bogate. Mówią o nim bardzo dużo, tak że ogólnikowe tylko opracowanie byłoby rodzajem świętokradztwa. Jeżeli bym tego nie zrobił dokładnie, ktoś później mógłby powiedzieć: ach ten Young, zmarnował okazję. Już za pierwszym razem chcę to mieć zrobione dobrze. G K H : Wiem, że z Polski jedzie Pan do Anglii, czy będzie tam Pan dalej pracował nad biografią? MY: W przyszłym miesiącu mam w planie inny projekt związany z Malinowskim. Podpisałem kontrakt z University of Chicago Press, aby zrobić książkę z niepublikowanych dotąd zdjęć Malinowskiego z badań terenowych, 200 zdjęć z tekstem opisującym, na co mam rok czasu. G K H : Czy ten zbiór jest duży? M Y : To jest ok. 800 zdjęć, 200 już było opublikowanych, ale kontrakt mówi, że tych nie mogę wykorzystywać, czyli mam ok. 500-600 z których mogę wybierać. Książka jest częścią serii University of Chicago Press o niepublikowanych fotografiach sławnych antropologów. G K H : Życzę więc powodzenia. Grażyna Kubica-Heller Wpływ kobiet na życie i dzieło Bronisława Malinowskiego* Helen Wayne (Malinowska) Mój ojciec, Bronisław Malinowski, przez całe życie pozo­ stawał pod dużym wpływem kobiet: swojej polskiej matki, dwóch brytyjskich żon, swoich uczennic oraz kobiet, które nie były uczennicami lecz łączyła go z nimi intelektualna przyjaźń i kobiet różnych narodowości, które kochał. Miał także trzy córki, z których ja jestem najmłodsza. Zależał od kobiet w niezwykłym stopniu i sądzę, że ta zależność ma swój początek w jego związku z matką. Należała do rodzaju kobiet, które zawsze w ciągu dziejów stały za wybitnymi mężczyznami: wspierających i poświęcających się. Nazywała się Józefa Łącka, a w roku 1883 w wieku lat 35 poślubiła Lucjana Malinowskiego, profesora filologii sło­ wiańskiej uniwersytetu w Krakowie, w południowej Polsce. Było to w czasie, kiedy Polska była pod zaborami, a ta część kraju - Galicja - stanowiła na pół autonomiczny kraj monar­ chii austro-węgierskiej. W rok po ślubie, tej parze, będącej już niemal w średnim wieku, urodziło się jedyne dziecko - Bronisław Kasper, zdrobniale Bronek lub Bronio. Broniowi (tego zdrobnienia używał przez całe życie) bliższa była rodzina matki niż Malinowscy, tak jak nieporów­ nanie bliższa mu była matka niż ojciec. Bronio rzadko opowiadał angielskim przyjaciołom o ojcu, chociaż był on * Artykuł drukujemy za uprzejmą zgodą Autorki. Pierwodruk .Journal of the Anthropological Society of Oxford" V o l . X V , no. 3 Michaelmas 1984 wybitnym uczonym w dziedzinie filologii słowiańskiej, czło­ wiekiem z którego można być dumnym. Naówczas był dobrze znany w polskich i niemieckich kręgach akademickich, nie tylko jako filolog lecz również jako etnograf badający Śląsk. We współczesnej nauce polskiej jest doceniany zarówno on, jak i jego dzieło. Audrey Richards opowiadała mi, że Bronio często wyrażał się o ojcu lekceważąco, mówiąc, że był on surowy, sztywny i nie próbował zrozumieć swego syna. Trudno mi się do tego ustosunkować, gdyż nic pamiętam żeby kiedykolwiek, gdy byłam dzieckiem, wspominano mojego polskiego dziadka; na pewno o nim mówiono, ale ja tego nie pamiętam; natomiast polska babcia była naprawdę „obecna" w naszej rodzinie. Nigdy jej nie znałyśmy, ponieważ zmarła na rok przed ślubem naszych rodziców. Była kobietą o wybitnym intelekcie, wielkiej determinacji i całkowitym poświęceniu dla swego uzdolnionego syna. Jak ukazują zdjęcia, była przystojną, młodą kobietą o wąskiej, spiętej gorsetem, talii i kręconych włosach. Z wiekiem utyła, siwe włosy nosiła gładko zaczesane w ciasny kok, lecz zachowała swą wyprostowaną postawę, piękną twarz, grube brwi, przenikliwe oczy i duże, ładnie wykrojone usta. Lucjan Malinowski zmarł na skutek ataku serca w wieku 58 lat, kiedy Bronisław (który zresztą miał umrzeć w ten sam sposób w tym samym wieku) miał 14 lat. Rodzina Malinows­ kich mieszkała na terenie krakowskiego uniwersytetu lecz wdowa i syn musieli opuścić ten dom i później mieszkali w różnych mieszkaniach w centrum Krakowa.' Mieli ciągłe 153 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/780fbfa9012befdc93ef0b991bc9cebd.pdf 365572f7780531bfae09183319e78578 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3056 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2860 Title A name given to the resource Noty reżyserskie. "Żywot protopopa Awwakuma", "Carmina Burana", "Metamorfozy" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.328-330 Creator An entity primarily responsible for making the resource Staniewski, Włodzimierz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Włodzimierz Staniewski • NOTY REŻYSERSKIE Snuliśmy razem marzenia o lepszym świecie. WŁODZIMIERZ Niekoniecznie na tej ziemi. Nie na tej ziemi? N a jakiej więc? Odpowiedź była zawsze jedna: na ziemi swojego ser­ ca, swojej duszy, swojego umysłu. STANIEWSKI Noty reżyserskie Żywot protopopa Awwakuma I może, być może, na ziemi Sztuki. Ostatnią pieśń ptzedstawienia streścić można w zda­ niu: Wszelkie stworzenie śpiewa pieśń chwały. Carmina Burana Wierzę, że geniusz sztuki mieszka w każdym stworze¬ niu. Metamorfozy Carmina Burana Nota reżyserska z roku 1998 do programu występów w Gandawie (Belgia) w ramach „Ghent Festival" Żywot protopopa Awwakuma Nota reżyserska z roku 1993 do programu występów w Japonii w ramach „Toga Festival" „Duszo moja, duszo moja, czemu śpisz? Obudź się i powstań, przeklęta!... Zasnęłaś snem zgubnym, zadrzemałaś wśród jadła i napoju. Patrzaj, miłująca łajno!" - woła A w w a k u m w jednej z kluczowych scen przedstawienia i okłada się służącym do mszy trybularzem. Cudu objawienia moż­ na pragnąć tak mocno, że gotowym jest się poświęcić i życie, i przedmioty czci. Historyczny A w w a k u m stał się żywą pochodnią. Spłonął na stosie jako obrońca starej wiary. Spektakl „Gardzienic" powstał w czasie stanu wo­ jennego w Polsce, jako dowód, iż nawet z głębi rozpa­ czy i nienawiści do politycznego wroga śpiewać można pieśń życia. Jedna z koncepcji polskiego romantyzmu głosi, iż Duch spętany jest przez materię. Dla uwolnienia D u ­ cha niezbędny jest chrzest krwi (uświęcona ofiara). W czasie stanu wojennego wołanie do duszy, aby się przebudziła, było wołaniem o cud wolności. Cud się spełnił. Łaska politycznej i społecznej wolności spłynę­ ła. Więc czemuż ja, artysta, stojąc dziś na rozstajach dróg, wołam: Duszo moja, duszo moja, powstań? Podczas pracy nad Awwakumem cały nasz zespół wędrował po wsiach polsko-rosyjskich, polsko-ukra­ ińskich. Powoływaliśmy Zgromadzenia, należące do wielowiekowej tradycji. Śpiewaliśmy, recytowaliśmy teksty, pokazywaliśmy sceny z prób przedstawienia. Piliśmy z ludźmi wódkę i przeklinaliśmy podłe życie, słuchaliśmy i uczyliśmy się ich pieśni, przyglądaliśmy się ich ruchom, spaliśmy w i c h łóżkach. Życie „natutalizowało" spektakl. Tak - wtedy, wędrując - byliśmy Bractwem A r t y ­ stów Życia. Oryginalne Carmina Burana to antologia poezji dwunasto- i trzynastowiecznej, która przez wiele lat po­ zostawała w ukryciu, w klasztorze, w Alpach Bawar¬ skich. Została ponownie „odkryta" i opublikowana dopiero w X I X wieku. Oak gdyby wielcy cenzorzy obawiali się śpiewania tych „wolnomyślicielskich" pieśni śpiewa¬ nych zbyt głośno; sławienia kultu miłości, emancypacji Erosa, wolności idei i przebudzenia duchowego; często j skierowanego ostrzem satyry przeciw wszechwładnej regule Kościoła.) W naszym spektaklu poezja ta splata się z anglonormańską opowieścią o Ttistanie i Izoldzie, pocho­ dzącą z tej samej ery historycznej i - podobnie - na- j. leżącą do fundamentalnych dzieł kultury europej­ skiej. Przedstawienie zrodziło się z tych dwóch dziel | literackich. Napisano, że legenda o Tristanie i Izoldzie to „naj­ piękniejsza i najbardziej wzruszająca pieśń o splocie mi­ łości i śmierci, jaką zna literatura europejska". X I I i X I I I wiek to oktes ogromnych przemian na ca łym kontynencie europejskim. Był to czas wielkiej na¬ dziei na odnowę świata. Tak, jakby cała intelektualna i duchowa energia epoki skupiła się na idei miłości. Jat gdyby istnienie i wartość idei miłości były jedynym wa­ runkiem istnienia kultury i cywilizacji. Nasze przedstawienie traktuje o miłości. Rozumiem miłość jako spotkanie wolnego dudni z pieśnią. Z tego bierze się ruch. Ruch ciała, myśli! uczucia. T o pieśń, to inkantacja daje początek wszystkiemJ w naszej sztuce. Sztuka jest religią indywidualistów. Spektakl jest łańcuchem alegorii, symboli i skoja-l rzeń, oryginał literacki zaś - pretekstem do ich snucia! Jak w malarstwie Hieronima Boscha. Bosch nie interj pretuje. O n stwarza. Alegorie w jego obrazach są pląl taniną hieroglifów. Żadną miarą nie da się w nich o i l 328 �Włodzimierz Staniewski • NOTY REŻYSERSKIE i l | I | |--« IIHIT-S .- ¿ 1 1 I Oficyna i fragment pałacu, styczeń 1990 r. Fot. D a n u t a Kuciak naleźć historii czy też racjonalnych przesłanek. T o ra­ czej tematy. Pojawiają się i znikają, jak tematy w m u ­ zyce, i wyczuwa się w nich wysoki akord wołania. W o ­ łania do duszy, do Ducha. Wołania o cud objawienia. Hieronim Bosch był członkiem Bractwa Wolnego D u ­ cha. Bractwa artystów życia. Dramaturgia muzyczna przedstawienia została głów­ nie skonstruowana - głównie - z przetransponowa­ nych elementów muzyki tradycyjnej. Były one zbierane podczas Wypraw do odległych osiedli. Są tam fragmen­ ty melodii śpiewanych po wsiach, o których można po­ wiedzieć, iż są odwieczne. W niektórych dźwiękach, frazach, uważny słuchacz usłyszy echo średniowiecza. Jedna z fraz śpiewana podczas przedstawienia zosta­ ła zapisana na pośladku nagiej postaci z obrazu Piekło muzykantów (śpiewana do słów „Ego sum Abbas Cucaniensis" - w Carmina Burana numer 222). Niektóte fragmenty są humorystycznie sparafrazowane z Carla Orffa, a także, są też fragmenty zaadaptowane z inter­ pretacji Carmina Burana René Clemencica; np. „Bonum est confidete", nr CB 27., „Ecce torpet probitas". W ciągu k i l k u zaledwie lat naszego życia granice państw europejskich zmieniły się, społeczne i poli­ tyczne systemy upadły. Ktoś obwieścił koniec histo­ rii. Koło Fortuny obróciło się o sto osiemdziesiąt stopni. A l e ludzie pozostali tacy sami. Być może tylko bar­ dziej rozdrażnieni, bardziej zagubieni. T y m samym jed­ nakże marzenia ich stały się bardziej frenetyczne, a pa­ sje - bardziej gwałtowne. Tak gwałtowne niekiedy, iż zdaje się, że statek o na­ zwie „Ziemia" podniósł Czarny Żagiel. Metamorfozy Nota reżyserska z roku 1999 do programu występów w Gardzienicach Drodzy Goście, Dwudziestoletnim już zwyczajem pokazujemy jedne­ go wieczoru dwa zdarzenia: to starsze odchodzące, i to nowe, wschodzące. Scenografia ptzedstawienia jest stwotzona z arche­ typowych obrazów, przetransponowanych z odwiecz­ nych mitów, takich jak Koło Fortuny czy Łódź z czar­ nym żaglem. T o statsze Carmina Burana, nazwane niegdyś etnooratotium,-traktujemy jako utwór - w pełnym tego sło­ wa znaczeniu - teatralny. T o nowe, „wschodzące", utworem teatralnym jeszcze nie jest. Carmina Burana była zrobiona w roku 1990, w roku, w którym rozpoczęła się nowa epoka. Do bycia utworem, bycia spektaklem musi dojrzeć, zapracować na odzienie, na rekwizyt, na scenografię. 329 J �Włodzimierz Staniewski * NOTY REŻYSERSKIE Tak, „zapracować", ponieważ nie mamy w zwyczaju przystrajać czegoś, co nie okrzepło i nie określiło swo­ jej osobowości. Parę słów o tym „nie-spektaklu". Jak każda praca u nas (od zawsze od początku), tak i ta ma za swoje źró­ dło muzykę. Muzyka jest początkiem i istotą każdej tzeczy, którą powołujemy. T u , w tej pracy, pierwszy raz zmieniliśmy naszą filo­ zofię i nie od żywych ludzi nauczyliśmy się muzyki, a od kamieni. O d żywych kamieni. Bo tej antycznej muzyki Grecji, od V wieku p.n.e do I I w n.e., ślady pozostały (w wielu przypadkach) tylko wyryte na kamieniach. Śpiewać z kamienia, to jakby śpiewać kamień, dając świadectwo temu, że jest o n przynajmniej tak żywy jak przyroda. To, na co was zapraszamy w I I części wieczoru, to przede wszystkim śpiewanie w starożytnych tonacjach, starożytnych liniach melodycznych, głosami dzisiejszymi. Trochę to wszystko przerobione, np. tempa, rytmy, dyna­ mika... A może „nie-przerobione", może organicznie zgodne z Duchem Epoki, bo linii życia rytmu nikt nie jest w stanie odtworzyć. Można tu pójść jedynie za intuicją. Gardzienice, oficyna 1996 r. Fot. Joanna Holcgreber po drodze - osobliwe owoce, np. Oberża Artystyczna „Złoty Osioł" przy Grodzkiej 5A, pod naszym adresem; powstał scenariusz znanego dramaturga angielskiego Howarda Brentona. Był o n owocem naszej współptacy z Royal Shakespeare Company. Z tego scenariusza adaptacji Złotego Osła została pieśń pt. You Are Broken śpiewana po angielsku. Pieśni te pozostają w związku z księgą, do której filo­ zofii odwoływaliśmy się w pracy. Jest to wielka księga przełomu, kiedy odchodził Stary Bóg Dionizos i A p o l ­ lo i wkraczał Nowy Bóg Chrystus. Księgę napisał wiel­ ki Apulejusz z Madaury, który o sobie i o sobie bliskich mówił: „My, rodzina platońska, znamy to, co uroczyste, radosne, święte, wzniosłe, niebiańskie...". Jeszcze jedna powiastka. O naszym śpiewaniu w czasie prób, późną nocą w Gardzienicach, w sali jak stodoła, na wzgórzu między lasami, w „miejscu, które I nie istnieje", gdzie snują się smętek i niedola; o tym śpiewaniu w skalach pitagorejskich; w słotne jesienne noce, kiedy buty grzęzną w błotnej mazi, a czerń nieba siada na duszy; w czasie zimowych nocy, kiedy śnieg i zimne wiatry ze stepów Azji zabijają każdą radość ży¬ cia. Podczas tych nocy przychodziły grzać się i łasić dzi¬ kie, przegnane psy- Apulejusz z I I w n.e. był Platończykiem, stąd u nas esencje z Platona: o naturze duszy, o naturze miłości, o misteriach przemian. O t y m ztesztą wszystkim, o czym w Metamorfozach Apulejusz, Platończyk, mówi językiem alegorii. To, co państwu zaśpiewamy, „to" - mówiąc języ­ kiem malarzy - zagruntowanie płótna pod obraz. Formę, jaką „to" ma obecnie, nazywam „esejem te­ atralnym". Ze sporego zestawu ćwiczonych (ptzez ostatni t o k albo i dłużej) pieśni wybieramy na każdy wieczót nieco inny układ, sondując n i m głębię, jaką chcemy osią­ gnąć, i namierzając kierunek, w którym - już wkrótce - wszystko nieodwracalnie pójdzie. Zostają ciekawostki. W przeszłości podchodziliśmy wielokrotnie do Apulejusza i do pieśni z kamienia, po czym zarzucaliśmy ten temat. Powstały jednak z tego - Psy były pierwszymi świadkami naszych Wypraw w Starożytność. Ich oswajanie się to jeszcze jedno zwy­ cięstwo Pitagorasa, który chciał leczyć muzyką i muzy­ ką stroić duszę wszelkiej żywej natury. I jeszcze jedno. Jest dziś i trzecie zdarzenie wieczoru. Mamy więc „tryptyk", a nie - jak zwyczajowo - dyptyk. T y m zdarzeniem jest ten budynek - Oficyna - i ten park. Oficyna dźwignięta z kompletnej ruiny to nasz największy utwór. A park też niedługo już „zagra" w całej swojej krasie. 330 �WOKÓŁ „ŻYWOTA PROTOPOPA AWWAKUMA". Z PROF. JERZYM NOWOSIELSKIM ROZMAWIA MONIKA KUBAT Prof. Jerzy Nowosielski: Jeszcze przed I I wojną i w biednej Rosji, i tutaj w naszej Galicji Wschodniej powstały szkoły malowania ikon tradycyjne, bizantyj­ skie, a po wojnie to się rozszerzyło na kresy jak zaraza! Wokół „Żywota protopopa Awwakuma"* Monika K u b a t : Zaraza? - Zaraza. O n i zrobili z kanonu formalnego ikony h i ­ storycznej jakiś kanon dogmatyczno-religijny. Teraz całą Grecję obmalowują jakimiś straszliwymi bohoma­ zami według kanonu. O n i nie mają pojęcia, jak malo­ wać ikonę, żeby malować ikonę, to trzeba namalować obraz, trzeba być malarzem, a to nie są malatze, tylko to są ideolodzy. - Uwzględniają j e d n a k tradycję, tak w sztuce ikony. Z prof. Jerzym Nowosielskim rozmawia Monika Kubat ważną - Ale tradycja musi być żywa, ona nie może być odgrzewaniem statych kotletów. - Trzeba j e d n a k trzymać się kanonu, to nie­ zbędne. - Trzeba się trzymać konwencji, ale nie konwencji wymyślonej, ideologicznie usankcjonowanej, tylko ży­ wej konwencji, rozwijającego się malarstwa. O n o musi być żywe, nie może być kapliczką artystyczną. Byłem parę razy w Grecji i widziałem, co tam się dzieje. Cóż na to można poradzić - taka jest moda. - Czy można tu m ó w i ć o profanacji ikony? - Nie, to jest po prostu kapliczka artystyczna, zatra­ cono łączność pomiędzy pojęciem ikony historycznej, obrazem, ikona to obraz, i możliwością tworzenia obra­ zu dzisiaj. - Czyli to, co się maluje jest martwe? - Tak, zaczęto stosować przepisy, w dziesięciu to daje dobre rezultaty, bo są też tam zdolni artyści, ale reszta to są sakramenccy kanciarze! - Jak się ma kwestia zwierząt do tematyki za­ wartej w ikonie? Wiadomo, że jest to temat raczej pomijany. - Kwestia zwierząt jest zaniedbana w chrześcijań­ stwie, bo stosunek religii chrześcijańskiej do zwierząt każdej: greckiej, prawosławnej, rzymskokatolickiej, protestanckiej - jest haniebny! Nie mamy sumienia, jeśli chodzi o zwierzęta i los jaki i m przygotowujemy. My jako gatunek naczelnych, czyli homo sapiens. - Pan jednak obdarza zwierzęta cechami aniel­ skimi. - Oczywiście, że tak, bo podejrzewam, że tak jest, ptzeczuwam to. Poza t y m ten związek istnieje nawet w symbolice ikonograficznej, w symbolice ewangeli­ stów. To nie jest mój wymysł. Stosunek chrześcijan do zwierząt to jest jeden wielki skandal religijny, skandal sumienia ludzkiego. T o dotyczy wszystkich - od pro­ stych chłopów, którzy rżną prosiaki bez miłosierdzia, po biskupów i po papieża — wszyscy oni są nieczuli na te sprawy. T o są tomiści nieuleczalni. - A kto jest dla P a n a odbiorcą sztuki - prosty człowiek czy ten świadomy widz sztuki? K t o ją le­ piej odbiera? - N i k t nie odczuwa ikony w tej chwili, w naszych czasach. Właściwie ja maluję tylko dla siebie, ludzie te­ go zupełnie nie rozumieją. O n i w swoim własnym su­ mieniu usprawiedliwiają moją akcję. Ja właściwie unieszczęśliwiam ogół wiernych, malując te ikony. O n i tego nie lubią, nie rozumieją. Dla tych paru osób, któ­ re rozumieją, warto to zrobić. - C z y myśli P a n o jakiejś konkretnej grupie? - Nie, to są poszczególne osoby. Czasem mi dają znać o tym, że zostały uszczęśliwione przez to, że oglą­ dały to, co ja maluję - J a też do n i c h należę. T o , co mnie tu przy­ gnało do Pana, to przekonanie, że Pana malar­ stwo zawiera element nadprzyrodzony. - Każde dobre malarstwo zawiera element nadprzy­ rodzony, dobry impresjonizm Renoira czy Moneta też zawierał w sobie element nadprzyrodzony. - Polem P a n a twórczości jest nie tylko sfera malarstwa? - Całe życie drzemał we mnie oprócz malarza jakiś niezrealizowany architekt i w końcu, pod koniec życia zaptoponowano, m i zaprojektowanie i wybudowanie cetkwi. Ja postawiłem twardy warunek: kochani, mu­ si być wszystko dokładnie według tego, jak ja zapro­ jektuję. Jeśli pojawią się najmniejsze kontestacje czy sprzeciwy, to ja ustępuję. Tyrańskim sposobem na nich wymogłem, że zbudowali m i całość, tak jak chciałem. - C z y trudno było to osiągnąć? - Nawet nietrudno, bo zrobiłem szczegółowy pro­ jekt, który mój kolega architekt przełożył na język ry* Wywiad przeprowadzony w sierpniu 1998 r. jest fragmentem pracy magisterskiej M o n i k i Kubat p t . Żywot protopopa Awwakuma, Awwakuma na podstawie u t w o r u literackiego: Żywot przez niego samego nakreślony przedstawienia O P T protopopa i wybór innych pism oraz „Gardzienice", napisanej p o d kier. prof. Czesława Hernasa (Wrocław 2000). Uniwersytet Wrocławski, I n ­ stytut Filologiczny, Filologia Polska. 331 �WOKÓŁ „ŻYWOTA PROTOPOPA AWWAKUMA". Z PROF. JERZYM NOWOSIELSKIM ROZMAWIA MONIKA KUBAT sunków technicznych. Teraz majster bez rysunków technicznych nic nie potrafi zrobić. Nie jest teraz tak, jak było w czasach Michała Anioła, gdy o n robił rysu­ nek framugi okiennej u Św. Piotra, to kamieniatz wie­ dział dokładnie, jak to zinterpretować. Teraz bez ry­ sunku majster nie potrafi nic zrobić. Zrobiliśmy to na spółkę z moim przyjacielem i sama się cerkiew wybudo­ wała. Ja tam tylko parę razy byłem. - W j a k i m stopniu nawiązuje do teatru antycz­ nego? - Teatt antyczny to jest akcja sakralna. W teatrze antycznym były trzy wejścia. Gdy projektowałem deko­ rację teatralną do różnych sztuk, m.in. do Antygony i Sędziów, nigdy nie miałem na myśli, żeby jakoś naśla­ dować tradycję teatru antycznego, ale jak zrobiłem projekt, to każdy projekt w jakimś sensie był realizacją tej tradycji. Jakby to się działo w mojej podświadomo­ ści. T o samo jest w kościele i cerkwi - ttzy wejścia. L i ­ turgia Kościoła chrześcijańskiego jest w jakimś sensie kontynuacją teatru antycznego. - J a k P a n dobiera kolory zarówno w malar­ stwie, j a k i w architekturze? - A tego to ja nie wiem w ogóle. Ja w ogóle nie do­ bieram kolorów. One m i się same dobierają, to dzieje się jakoś intuicyjnie. - C z y w takim razie potrzebna jest wizja? - Musi być wizja. Jest takie staroświeckie słowo na­ tchnienie. Bez tego nie biorę się do roboty. - J a k powstał projekt c e r k w i w Białym Borze, czy był on skutkiem wielu przemyśleń? - Nie, ja całe życie marzyłem o zbudowaniu cerkwi, robiłem dziesiątki szkiców, rysunków itd. T o się wszystko zsumowało w pewną określoną wizję i zastosowałem to. - C z y jest w tym jakaś archetypiczna c h ę ć bu­ dowania? - Licho wie! W e mnie może siedziała żyłka archi­ tekta, której nie mogłem zrealizować, bo nie miałem przecież uprawnień architekta ani też żadnych zamó­ wień. Dopiero potem zwrócono się do mnie z taką pro­ pozycją. - Czy zgodziłby się P a n ze stwierdzeniem, że postawienie c e r k w i przez osobę, która jest mala­ rzem, to jest uprzestrzennienie obrazu - N i e chciałbym teoretyzować. N i e widzę bezpo­ średnich związków intuicji malarskich z intuicjami ar­ chitektonicznymi. - Czy są to dwie różne osoby w j e d n y m czło­ wieku? - Są to rzeczy autonomiczne w stosunku do siebie. - A P a n j a k o scenograf? - Jako scenograf mam wiele wspólnego z architektutą. Jest to budowanie architektury na wydzielonej przesttzeni. Miałem różne podejścia do tego zadania. Urządzałem w Wesołej pod Warszawą właściwie pustą 332 architekturę kościoła według swojej myśli - to już była praca nad prawdziwą architekturą. - C e r k i e w w Białym Borze jest bardzo nowo­ czesna. Z j a k i m odbiorem się spotkała. Czy Pan rozmawiał z parafianami? - Ja z nimi nie rozmawiałem. W Białym Borze jest publika składająca się z tych wszystkich osób powypędzanych w akcji „Wisła". I m się teraz świetnie powodzi; to są panowie inżynierowie, panowie doktorzy, adwoka­ ci. Moje mieszkanie wobec ich mieszkań to jest nędza. O n i swoje przeżyli, zostali odseparowani od kultury cer¬ kiewnej na dobrych pięćdziesiąt lat. Jaka konsekracja' Przyjechał metropolita greckokatolicki z Ptzemyśla. Mieszkańcy Białego Boru raz w życiu widzieli biskupa. O n i chcieli powrócić do tradycji, tylko że nie bardzo wiedzieli, co to jest. Dla nich to było wielkie przeżycie, zdziwienie, że tak to wszystko wygląda. - A duchowni, którzy sprawowali pieczę nad cerkwią? - T a m była masa księży greckokatolickich i metro­ polita z Przemyśla. O n i już byli jakoś zakorzenieni, w tradycji. A l e tamtejsi ludzie? Dla nich to byl szok, oni do moich realizacji architektonicznych nie mieli żadnych zastrzeżeń, oczywiście jeżeli chodzi o tamtej¬ szą inteligencję, bo ona nie pamiętała niczego. Starsi natomiast ptzeklinali mnie. Co on zrobił? - pytali. Nie mam pojęcia, jak to się ułoży. Jest tam takie liceum ukraińskie, pensjonat. Jest tam dużo młodzieży inteli-J gentnej, to i m się moja praca podobała, ja to właściwie dla n i c h robiłem. - W n i c h nadzieja? - Tak, bo oni będą stanowili w przyszłości o tychl sprawach. - J a k a jest i c h świadomość sztuki? - T o jest młodzież inteligentna, a przynajmniej t a l ką stara się być. Jest bardzo otwarta na takie akcje, ja-| kiej ja dokonałem. - T o jest wierząca młodzież? - Wierząca, to są mądrzy młodzi ludzie, którzy przy I chodzili i mnie ściskali, mówili, jacy są m i wdzięczni, ż J ja to tak zaaranżowałem. - Jakie znaczenie m a dla P a n a architekturami ikonie? - M a dość duże znaczenie dlatego, że na ikonie pra-| wie nie istnieje. Istnieje, ale niezwykle rzadko, pejzaż Istnieje tło architektoniczne. Sceny, które się dzieją ikonie, są albo w kościele, albo w jakimś pałacu, i tam oczywiście architektura jest obecna. Wizja zrealizowa na z logiką ikony. Architektura na ikonie jest. - C z y zgadzałby się P a n , że jest na iko „dzianie się", że istnieje ruch? - T a m są pewne sytuacje przestrzenne i właścr w osiemdziesięciu procentach te sytuacje przestrzel ne „dzieją się" w tamach jakiejś architektury, przed- �WOKÓŁ „ŻYWOTA PROTOPOPA AWWAKUMA". Z PROF. JERZYM NOWOSIELSKIM ROZMAWIA MONIKA KUBAT Cerkiew w Białym Borze, widok fasady. Fot. W . Kryński stawionej oczywiście na wzór ikoniczny. T o ma swój rodowód w antyku hellenistycznym, w malarstwie te­ go okresu architektury było dużo. Ona była o wiele bardziej przesttzenna i tealistyczna niż w późniejszych ikonach. Później się troszeczkę zmieniła w pewien schemat, w architekturę klasycznej ikony, ale ikona wywodzi się z malarstwa antycznego. - Ile do dzisiaj pozostało w ikonie cech grec­ kich? - Wszystko w niej jest greckie. Ikona to dalszy ciąg sztuki helleńskiej. - Staram się znaleźć na ikonie r u c h . Pomaga m i w tym m a t e r i a ł filmowy i zdjęciowy O P T „ G a r d z i e n i c e " zrobiony do przedstawienia pt. Żywot protopopa Awwakuma. Zespół przy pracy nad tym spektaklem p r a c o w a ł też z ikonami, p r z y p a t r y w a n o się gestom tam p o k a z a n y m , u k ł a d o m ciał, śledzono istnienie samej ikony, jej konteksty. U d a ł o m i się odnaleźć na zdję­ c i a c h , w materiale f i l m o w y m analogiczne sceny zbiorowe z tymi, które przedstawiane są na iko­ nach. 333 �WOKÓŁ „ŻYWOTA PROTOPOPA AWWAKUMA". Z PROF. JERZYM NOWOSIELSKIM ROZMAWIA MONIKA KUBAT - Trudno m i się zgodzić. Ruch na ikonie istnieje, ale ja osobiście nie umiałbym tego opisać. - P a u l Evdokimow mówi o „człowieku ukrytym w swoim sercu", taką m a w y m o w ę ciało przebóstwione n a ikonach. - A l e Evdokimow to doktryner! - Chciałabym się przeciwstawić i wręcz napi­ sać o „człowieku objawionym w gestach". - Tak, czy t u nie ma ruchu? T o jest szalenie dyna­ miczny sposób ujęcia postaci. Tak, t u jest bardzo dużo ruchu, dopiero pani zwróciła m i uwagę na ten problem. Przecież to nie są postaci zastygłe, istnieje jakaś relacja dynamiczna, przestrzenna między tymi postaciami. - Chciałabym zapytać o postać Jana Chrzciciela. Przy pracy nad wspomnianym tematem, przy prze­ glądaniu reprodukcji ikon, zwróciło moją uwagę je­ go samotnictwo, przedstawiony jest j a k zaniepoko­ jony młodzieniec, o zmierzwionej czuprynie; nawet jeśli występuje obok Matki Bożej, adorując Chry­ stusa, w scenie Deesis, jego oczy są daleko. - Tak, występuje często sam, jako postać ze skrzy­ dłami. Jest to osobistość niesłychanie dynamiczna. T k w i ona między rzeczywistością Starego i Nowego Testamentu. Jego charakterystyczna niepewność, gdy z więzienia posyła do Chrystusa, czy to T y jesteś, czy może jeszcze mamy na kogoś czekać. Pewność nastąpi­ ła z przybyciem Chrystusa nad rzekę Jotdan, ale potem Jan zatracił tę pewność. Jest to przecież człowiek Stare­ go Testamentu, który stoi przed zagadką czegoś zupeł­ nie nieznanego, w stosunku do czego nie ma on żadne­ go określonego przykładu. T a k było do jego śmierci pozostał na skraju dwóch światów, i przez to samo jest dynamiczny. - T e ż tragiczny. - Głęboko tragiczny i dynamiczny. - A Matka B o s k a pokazana jest dynamicznie, w dwóch układach obok siebie: raz z rękami roz­ wartymi, następnie ze zwartymi, co sugeruje k o ­ lejne etapy r u c h u . M a się wrażenie, że raduje się, klaszcze w dłonie. - N i e byłby P a n za ideą Kościoła roztańczone¬ go - „ciesz się i tańcz", to słowa zapisane n a górze Athos. - T o niech sobie robią derwisze. Ja byłbym ostrożny w tych sptawach. - Proszę o skomentowanie basmy, obrzeża ikony. (por. Matka Boża Uodigitńa, s. 341) - A tak, obrzeża. T o są prorocy. - Szalenie dynamiczni, a przede wszystkim ich zwoje! - Dlaczego zwoje są dynamiczne? Bo k i m są proro­ cy? T o byli ludzie, którzy przeciwstawiali się prawu. Bo­ ży szaleńcy, o n i wszyscy byli poddani działaniu Ducha Św. - objawił i m się nad Jordanem i przemówił przez proroków. Prawo było od Mojżesza, a prorok od Ducha Świętego. Duch był zawsze w opozycji do prawa. Cała sttuktura myślowa, która się nam narzuca - prorok to jest sumienie. Sumienie, dobrze, ale musi być dobrze uformowane. Sumienie dobrze uformowane nie jest su­ mieniem. Natchnienia Ducha Św. nie da się uformo­ wać. D u c h tchnie, kędy chce. Jakby prorocy Statego Testamentu byli dobrze uformowani, nie byliby prorO' kami. Katoliccy hierarchowie boją się, żeby ten Duch Św. za bardzo się nie rozszalał! - Zgodzi się więc P a n , że o n i się tu rozszaleli. - Tak, nie byliby prorokami, i to widać. T o są ruchy zupełnie nie do przewidzenia, tak, szaleńcze. - Jeśli wszystko się rusza i szaleje, to musi mieć ciało, a jeśli jest ono przemienione, to z ziemskości pozostaje r u c h tylko. - Zostaje szaleństwo. - A ono przecież mieszka w ciele, w gestach. - Tak, ale tylko w papirusach, jest przeniesione na; ich natchnione teksty. - A l e mają przecież r ę c e , głowy, nogi! - A l e najważniejsze, co o n i trzymają w ręce i co fru­ wa! - Fechtunek więc? - T a k można powiedzieć. - A ciała proroków są przemienione? - A l e tu obserwujemy r u c h ciała, w pierwszym ujęciu Matka Boża jest pochylona, w następnym już wyprostowana. - Ciało przemienione jest w M a r i i Theotokos i dla-! tego Ona jest otoczona szaleństwem proroków. - W j a k i sposób istnieje ciało n a ikonie? - Ciało jest wielką tajemnicą, zostało przeklęte przez Lucyfera, dlatego ciało jest grzeszne. Lucyfer nie chciał, żeby ciało zostało przebóstwione. - Bo t u są przedstawione różne stany duchowe. W czasie takiego nabożeństwa, gdzie jest zwyczaj roz­ kładania rąk, np. u Ormian, Koptów, Syryjczyków, to istnieją różne stany entuzjastyczne. Tertulian ostrze­ gał jednak swoich współczesnych chrześcijan: jak wznosicie ręce w czasie nabożeństwa, to nie wznoście ich zbyt wysoko. Ostrzegał przed pewną egzaltacją. Nawoływał do zachowania umiaru. - N a ikonach jest. - Jest, ale to jest ciągle wojna z Lucyfetem. - T o , co biologiczne, jest od Lucyfera? - T o , co biologiczne. Bóg to chciał przebóstwić, j a Lucyfet się temu sprzeciwił i oplugawił ciało, oskarżył ciało. Cały dramat naszej duchowości na tym polega. - Chciałabym zapytać o nagość, wspomina Pan w swoich wypowiedziach o erotyzmie n a ikonie. - Nie, to jest gest orantki antycznej. T o są modyfi­ kacje tego samego układu, to są warianty, rozbicie pewnej idei ikonicznej na różne warianty. 334 �WOKÓŁ „ŻYWOTA PROTOPOPA AWWAKUMA". Z PROF. JERZYM NOWOSIELSKIM ROZMAWIA MONIKA KUBAT - Nagość jest czymś najbardziej świętym i najbar­ dziej ptzeklętym. - Nadzy są piekielnicy, nagi jest Chrystus na krzyżu, nadzy są męczennice czy męczennicy. - Mało tego. Naga jest jeszcze jedna osoba na iko­ nie Sądu Ostatecznego. Zauważa pani, jaka jest bli­ skość Raju i Piekła, to jest bezpośrednie sąsiedztwo. Między Rajem a Piekłem jest nagi mężczyzna przywią­ zany do kolumny, bardzo podobnej do kolumny biczo­ wania. Jest nad n i m napis. Był rozpustnikiem, dlatego nie może być zbawiony, był miłosierny, dlatego nie mo­ że być potępiony. O n stoi jakby jakiś zwornik pomiędzy Rajem zbawionych a Piekłem potępionych. O n jest I w pionie u góry nad n i m Chrystus i - Nagość to tajemnica? - Nagość jest wielką tajemnicą. N a progu tej tajem­ nicy stoi anioł z mieczem ognistym. Jak wypędzono Adama i Ewę z Raju, postawiono tam z mieczem ogni­ stym anioła. Chodziło o to, że skoro skosztowali z drze­ wa wiadomości dobrego i złego, to żeby nie skosztowa­ l i z drzewa życia. - C z y m dla P a n a jest wstyd? - W s t y d w przeżyciach ludzkich, szczególnie w przeżyciach erotycznych, jest najpiękniejszym, co moglibyśmy sobie wyobrazić; przezwyciężenie uczucia wstydu jest wielkim misterium. Jak słucham Radia Ma­ ryja, tam się ciągle modlą publicznie, uważam, że jest to bluźnierstwo. Wstyd w przeżyciach między kobietą a mężczyzną jest rzeczą nadzwyczaj wstydliwą. Uwa­ żam, że modlitwa jest jeszcze bardziej wstydliwa, dlate- Jerzy Nowosielski, Św. Szymon Stupnik, cerkiew Zaśnięcia Najświętszej M a r i i Panny, polichromia 335 �WOKÓŁ „ŻYWOTA PROTOPOPA AWWAKUMA". Z PROF. JERZYM NOWOSIELSKIM ROZMAWIA MONIKA KUBAT go nie wolno jej profanować. Już Pan Jezus powiedział, jeżeli chcesz się modlić, to wejdź do izby, zamknij drzwi i tam się módl. - Czy przezwyciężenie wstydu jest według P a ­ na inicjacją? - T o jest niewątpliwie sakralna inicjacja. Pospolitowanie tego naturalnego poczucia wstydu jest szalonym grzechem. T o się nazywa nieczystość. T o jest to, z czym się na co dzień spotykamy. N a ten temat nie wie nikt, kto się nie zakochał. T o już patriarcha Bartłomiej po­ wiedział - na marginesie przeżycia mężczyzny i kobiety - jeżeli się zakochali, to ja z n i m i do sypialni nie wejdę. Ja nigdy nie byłem w sex-skopie i mnie to nie interesu­ je, a po drugie sprawia m i przykrość. - Zmieniając trochę temat, czym dla P a n a jest twórczość? - Nie wiem. Dotąd to był sposób na życie. Ja inaczej nie potrafiłem żyć. Teraz to już niczym. Człowiek jak się rodzi nagi, tak umrze nagi, musi zostawić wszystko, co mu na tym świecie przysługiwało. - Wszystko to proch marny, pogarda dla cia­ ła... - Dlaczego, przecież jest Słowo, które się ciałem stało. - A asceza? Są tacy, którzy skrajnie się umar­ twiali, skrajnie wierzyli. - Są tacy. T o jest pewien gatunek przeżycia religij­ nego, jest to pewna dewiacja, która z objawieniem Lo­ gosu, który stał się ciałem, niewiele ma wspólnego. Są różne szczeble dojrzewania duchowego, możliwe, że ta­ ki szczebel skrajnej ascezy na jakimś etapie jest po­ trzebny. - A męczennicy, którzy dali się odzierać ze skóry, kroić, palić? - Nic na ten temat nie mogę powiedzieć, bo bym się nie dał pokroić, ze strachu bym umarł! - Czy nie jest to grzech przeciw temu, co zosta¬ ło nam dane? - Ciało dane nam zostało w Raju. Bóg stworzył człowieka: mężczyznę i kobietę. T o jest wielka świę­ tość, która została splugawiona przez anioła upadłego. - T ę plugawą część niszczą asceci. - W jakimś sensie tak, ale nie można ich za to w i ­ nić, bo spełniają pewną funkcję kosmiczną, oczyszcza­ jącą. - C z y tworząc, czuł się P a n rewolucjonistą? - T o się wszystko działo samo przez się. - Czyli to nie była w a l k a o wartości? Protest? - Nie miałem żadnego programu. - Czy ma P a n swojego duchowego ojca? - Nie, nie mam nikogo. W ciągu całego mojego ży­ cia, rozwoju mojej osobowości oponowałem przeciw duchowemu ojcostwu. - - Był taki sprzeciw w mojej psychice. - N a pewno m a P a n uznanie dla pewnej grupy twórców. - Oczywiście dla wielu. Choćby dla Teofana Greka, dla Rublowa, Dionizego, Modiglianiego i dla wielu, z których bogactwa czetpałem. Modigliani ma wiele wspólnego z malarstwem ikonowym, o n młodo umarł i właściwie nie zdążył określić swojej indywidualności duchowej malarstwa. A l e to, co malował, niektóre rze­ czy, to jest bardzo święta sprawa. - G d y zobaczyłam cerkiew w Białym Borze, pomyślałam o Matissie i jego swoistym dziele, ka­ plicy D o m i n i k a n e k w V e n c e , którą wybudował, C z y P a n a sytuacja twórcza jest podobna? - N i e , dlatego że Matisse tworzył na terenie wła­ ściwie pozbawionym tradycji liturgicznej i był skazany na własną pomysłowość, to, co zrobił, jest jego wy­ łączną zasługą. Natomiast ja czerpałem z tradycji li­ turgicznej Kościoła Pierwszego Tysiąclecia. Byłem bardzo mocno usadowiony w tej ttadycji: zewnętrzna j ściana to jest proscenium, a dalsza część to bazylika starorzymska; dlatego że liturgia bizantyjska ciągle t k w i korzeniami bardzo silnie w tych dwóch trady­ cjach. Ja byłem prowadzony za rękę, starałem się tyl­ ko wyeksplikować tę moją świadomość tradycji litur­ gicznej. ' - C z y nie umniejsza to zasług malarza? - Matisse'owi? Nie, on był tylko skazany na własna intuicję. O n był bardziej samodzielny ode mnie. - Tworzył też dla Kościoła. - N i e wiem, czy sobie zdawał sprawę z tego. Gdy to, robił, był już bardzo chory. Powiedział, że to, co tu ro­ bi czy szkicuje, to tak jakby jakiś anioł wodził jego rę¬ kę. - C h c ę zapytać o atmosferę, która panuje na ikonie, o stosunek postaci tam przedstawionych względem siebie. - Między Marią Theotokos a Logosem jest wichet natchnienia D u c h Św. naokoło! - A czy można m ó w i ć o cieple w znaczeniu | ludzkim? - Nie zauważam. Przynajmniej w tej chwili nie zda-! ję sobie z tego sprawy. A l e o cieple można mówić tam, gdzie występie jakaś siła nadprzyrodzona. ma A M a t k a B o ż a UmÜienijel Tak, to jest czułość! W r a c a j ą c do cielesności, j a k i e zabarwienie | dla P a n frywolność? - Ja to źle odbieram, dlatego że to jest lekceważę*: nie, pogranicze jakiegoś niepoważnego traktowania,! T o jest profanacja Erosa. - C z y l i Eros istnieje tam, gdzie jest zapładnianie D u c h a , P i ę k n o . - Tak, tak. Eros jest konktetnym bogiem. Dlaczego? 336 �WOKÓŁ „ŻYWOTA PROTOPOPA AWWAKUMA" Z PROF. JERZYM NOWOSIELSKIM ROZMAWIA MONIKA KUBAT �Jerzy Nowosielski, Droga Krzyżod Sąd u Piłata, (fragment: FaryzeJ kościół franciszkański na Azoradj Kraków, akryl na desce Jerzy Nowosielski, Droga Krzyżowi Chrystus Trzy Marie „Olej niosąc! pociesza (fragment: Trzy Marie! kościół franciszkański na Azoraclj Kraków, akryl na desce 338 ��WOKÓŁ .ŻYWOTA PROTOPOPA AWWAJKUMA". Z PROF. JERZYM NOWOSIELSKIM ROZMAWIA MONIKA KLBAT �WOKÓŁ „ŻYWOTA PROTOPOPA AWWAKUMA". Z PROF. JERZYM NOWOSIELSKIM ROZMAWIA MONIKA KUBAT �WOKÓŁ „ŻYWOTA PROTOPOPA AWWAKUMA" Z PROF. JERZYM NOWOSIELSKIM R07MAWIA MONIKA KUBA I ��WOKÓŁ ŻYWOTA PROTOPOPA AWWAKUMA". Z PROF. JERZYM NOWOSIELSKIM ROZMAWIA MONIKA KUBAT Fragment obrzędu misteryjnego, Villa dei Misteri, megalografia, Pompeje Jerzy Nowosielski, Villa dei M i s t e r i (fragment), 1975, akryl na płótnie �WOKÓŁ „ŻYWOTA PROTOPOPA AWWAKUMA". Z PROF. JERZYM NOWOSIELSKIM ROZMAWIA MONIKA KUBAT - W y c i ą g a P a n je? - A emocje i namiętności mają coś wspólnego 2 ikonami? - Bardzo rzadko. - W ramach odkurzania? - Nie, w ramach oglądania. - Namiętność to jest pasja - w logicznym jakimś spelnieniu się to tak. Między kobietą a mężczyzną pa­ sja jest realna. Tu, na ikonie, to jest cierpienie, pathos po grecku znaczy cietpienie. - N i e ma P a n chęci spotykania się z nimi? - Mam, ale na razie m i wystarczy. - Mówi P a n też o swoich niedobrych obra­ zach. - Jaki jest związek między ikoną a sztuką abs­ trakcyjną? - M a m też dużo niedobrych. - Niedobre znaczy nieprawdziwe? - Byli tacy w Polsce koloryści, żaden z nich nie na­ malował nigdy złego obrazu, bo się tego bali jak diabły święconej wody, ale nikt też nie namalował genialnego obrazu. Mówiłem swoim studentom tak: nie bójcie się namalować złego obrazu, bo jeśli ktoś nie namaluje złe­ go, to nie namaluje tego genialnego. Te niedobte to niewypały, ale to trzeba popełnić. - Sztuka abstrakcyjna to aniołowie! - W Trójcy Św. Rublowa określił P a n anioły jako protezy. - Rzeczywiście to są protezy, bo anioł to musi być realizacja abstrakcyjna. A l e , co robić, mamy ludzi ze skrzydłami. Ja pani pokażę parę aniołów [pokazuje foldeI ! wystawy, która odbyli się w 1998 r. w Krakowie w Galerii famacH- Rublow dzisiaj tak malowałby anioły. Jak bytem młody, urzekł mnie surrealizm, ale potem m i przeszło. Byłem kiedyś silnym ateistą. - Sztuka objawia czy coś ukrywa? - Ja w ogóle nie wiem, czy istnieje. Moje malarstwo na pewno objawia, siebie jestem pewny. Widziała pani kiedyś takiego zarozumiałego faceta jak ja? - Wspomina Pan w swoich wypowiedziach, że bez tego doświadczenia nie byłoby Pana twórczości. - Tak, trzeba przejść wszystkie te etapy - to była inicjacja w twórczość. Ateizm jest bardzo pożytecznym stanem świadomości. Oczyszczającym od różnych nale­ ciałości. - Czy geometryzacja znaczy zawsze odmaterializowanie? - Przeważnie tak. Twór geometryczny jest przeważ­ nie tworem umysłu ludzkiego, a koncepcja intelektual­ na jest zawsze niematerialna. - Ma Pan dzisiaj młodych ulubionych twór­ ców? - Niestety nie, bardzo słabo znam to środowisko, ze swoimi studentami straciłem właściwie kontakt. - Jako nauczyciel ma P a n poczucie klęski? - Tak. Można stworzyć pewne warsztatowe dyspo­ zycje, które ustrzegą człowieka przed szukaniem po omacku. Tylko do tego przydaje się nauczyciel. - Za resztą stoi talent, wizja? - Za resztą stoi Pan Bóg. Miałem takie zdolne stu­ dentki i takich zdolnych studentów, tyle w nich na­ dziei pokładałem, ale to się bractwo zmarnowało. - Co to znaczy? - Zajęli się czymś innym. Nie można chałturzyć. Nie można zarabiać pieniędzy, ale jak to tobić. Ja nie robiłem pieniędzy, byłem utrzymywany przez żonę, któ­ ra za mnie robiła pieniądze, ale potem się odwróciło. - Nie myślał Pan o tym? - Nie potrafiłem tego tobić. - Skoro o kobietach. Chciałby P a n namalować kobietę, jakiej Pan jeszcze nie spotkał? - Szanuję samoświadomość twórcy... Chodzi P a n do teatru? - Dużo miałem kontaktu z teatrem Kantora, sam robiłem scenografię do kilku przedstawień. Nie próbo­ wałem nic pisać dla teatru. - A oglądać? - Najbardziej lubię oglądać obrazy! - Obrazy to teatr? - Czy ja wiem? Lubię oglądać nabożeństwa dobre. Pontyfikalne nabożeństwa greckie to jest teatr. - Czuje się P a n j a k widz? - Nie, jak współtwórca. - Pełne uczestnictwo? - Jakby mnie nie było, to po co by ten biskup bło­ gosławił świecami, kogo by miał błogosławić. Mnie bło­ gosławi i ja jestem m u potrzebny, tak samo jak on mnie jest potrzebny. Tak jest przecież z obrazami - maluje się i wystawia. - P a n mówi, że dla siebie maluje. - Zawsze mam nadzieję, że ktoś jest. Miałem wiele razy dowód na to, że ktoś jest, bo m i powiedział. T o może być kolejarz. Kiedyś malowałem taki pejzaż w plenerze. Podchodzi do mnie takie panisko, okazało się, że to kolejarz, jak mu się to sttasznie podobało. O n to czuł całym sobą. Może być profesor uniwersytetu i nic nie czuje. Taki, kto odbierze obraz, zawsze się znajdzie. - C h c ę , żeby P a n wiedział, że jestem kolejną osobą, która odczuwa to, co P a n tworzy. - Jestem 'bardzo szczęśliwy z tego powodu. Bardzo pani dziękuję za miłą wizytę i rozmowę. - Wydaje mi się, że już namalowałem. - Ma Pan koło siebie swoje obrazy? - Tak, wszystko jest w skrzyniach. - 345 T o j a dziękuję, za wszystko, za twórczość. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e228481bc725d74025b60cb6eae5f245.pdf 4314f6039387aff640fb8edcc599f04d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2801 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2609 Title A name given to the resource Duch pracy ludzkiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.4, s.52-59 Creator An entity primarily responsible for making the resource Melbechowska-Luty, Aleksandra Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text J a c e k Sempoliński �Duch pracy ludzkiej Rzecz o twórczości Jacka Sempolińskiego Aleksandra Melbechowska-Luty Skoro nie mogłam mieć Wszystkiego Nie dbałam o brak mniejszych Rzeczy Jeśli nie zaszło nic większego Niż Rozpad Słońca - Ostateczny Kataklizm Globu - nic nie było Tak wielkie - abym - na wieść o tym Podniosła z Ciekawości czoło Sponad Roboty. Emily Dickinson (przełożył Stanisław Barańczak) W tym eseju o Jacku Sempolińskim będę się wspierać przykładami twórczości i dokonań dwóch pięknych Dam: dziewiętnastowiecznej natchnionej poetki Emily Dickinson i lekarki psychiatry-tanatologa Elisabeth Kiibler-Ross. Według opinii Stanisława Barańczaka (znakomitego tłu­ macza i znawcy poezji Emily), ta skromna, wrażliwa dziew­ czyna z amerykańskiej prowincji (z miasteczka Amherst w stanie Massachusetts), nazywana czasem „mniszką z No­ wej Anglii", otworzyła „nową epokę w poezji języka angiel­ skiego [...]. Była wielką nowatorką, odnowicielką mowy po­ etyckiej, obdarzoną przy tym umysłem o filozoficznej głębi i nie cofającą się przed niczym w swojej pogoni za wymyka­ jącą się prawdą s'wiata czy własnej świadomości".' Z kolei żyjąca współcześnie Elisabeth Kiibler-Ross to nauczycielka bezwarunkowej miłości „nie szukającej swego", gorliwa pro­ pagatorka skutecznego rozwiązywania „nie załatwionych spraw życiowych". Należy ona do pionierów ruchu hospicyjnego, szerzy idee związane z rozwojem fizycznym, intelektu­ alnym i duchowym człowieka, pracuje z chorymi i umierają­ cymi ludźmi (zwłaszcza dziećmi i ich rodzicami), towarzyszy im w najtrudniejszych chwilach „przejścia". Prowadzi semi­ naria w Ameryce, Europie i Australii, gromadzące kapłanów różnych wyznań, studentów, lekarzy, pielęgniarki i chorych. Jest autorką poruszających książek: On Death and Dying i Making the Most of the Inbetween? Co łączy te dwie tak pozornie odległe od siebie kobiety ubiegłowieczną „nawiedzoną" poetkę i energiczną, żarliwą lekarkę? Otóż obie podobnie rozdzielają pojęcia sacrum i profanum, tak samo odwołują się do języka symboli i doty­ kają spraw ostatecznych; równie gorąco pasjonują się ludzką psyche, mówią nam o miłości i nienawiści, szczęściu i cier­ pieniu, życiu i umieraniu. Tyle że Emily odczuwa to wszyst­ ko bardziej metafizycznie, a Elisabeth bardziej „realnie". Ich myśli, przeżycia, radości i udręki przylegają do losów wielu ludzi i pomagają przetrwać te stany, kiedy to w naszej świa­ domości następuje „całkowite zaćmienie". W książce Życiodajna śmierć Kiibler-Ross opisuje i ana­ lizuje podstawowe cechy człowieka, które - jak sądzi - są da­ 52 ne wszystkim ludziom, niezależnie od ich rasy, narodowości czy wyznania, ale też - występując w najrozmaitszych wa­ riantach - wyróżniają ich w niepowtarzalny sposób. Cechy te autorka nazywa kwadrantami. „Wszyscy ludzie mają cztery kwadranty: uczuciowy, intelektualny, fizyczny i duchowo-intuicyjny. Kiedy się rodzimy, jesteśmy przede wszystkim isto­ tami fizycznymi [...]. Kwadrant uczuciowy formuje się do szóstego roku życia". Jeżeli dzieci będą wychowywane „z bezwarunkową miłością [a zarazem] w stanowczej i kon­ sekwentnej dyscyplinie, około szóstego roku życia rozwiną stopniowo bardzo piękny kwadrant intelektualny [...]. Kiedy kwadrant uczuciowy reaguje nadwrażliwie, przychodzi nam zaraz z pomocą kwadrant intelektualny. W wieku dojrzewa­ nia (13-19 lat) rozwijamy nasz kwadrant duchowo-intuicyjny, jeśli możemy się rozwijać normalnie, bez przeszkód. [Jest on] tą częścią nas, w której mieści się cala nasza wewnętrzna mądrość. Jest to jedyny kwadrant, którego sami nie musimy wypracowywać. Jest to dar, z którym się urodziliśmy". Pomówmy zatem o Jacku Sempolińskim i owych kwadrantach, które być może stanowią klucz do jego twórczości. Wygląd fizyczny, cechy genetyczne, zdrowie i urodę, słowem całe ciało - ów kokon spowijający naszą duszę - przynosimy na świat niezależnie od naszej woli. Nieodgadnionym przy­ padkiem losu Jackowi dane było zostać pięknym człowie­ kiem, przypominającym - wedle naszych dzisiejszych wyo­ brażeń - postać „błędnego rycerza" (tak określiła go kiedyś nasza wspólna przyjaciółka). Ale, uchowaj Boże, nie przy­ równujmy go do jakiegoś rycerza-osiłka ani zagubionego w rzeczywistości Don Kichota, beznadziejnie walczącego z wiatrakami. Sempoliński to „rycerz" pięknego oblicza, de­ likatny, melancholijny i kruchy (fizycznie i psychicznie). Ar­ tysta i intelektualista. Tu wkraczamy w sferę kwadrantu inte­ lektualnego, który u naszego przyjaciela sięga najwyższych rejestrów i ujawnia się pięknie w słowie pisanym i mówio­ nym (a może także w malarstwie?). Jacek dużo pisze; jego teksty są klarowne, zwięzłe i nie­ zwykle precyzyjne, są lekcją logicznego myślenia. Wszelako głęboka pojemność myślowa i niemal pedantyczna ścisłość wypowiedzi nie przeszkadza mu „rozwijać skrzydeł", pisać 0 sztuce i historii sztuki z prawdziwą pasją i zaangażowa­ niem, posługiwać się giętkim, literackim językiem i wyrafi­ nowaną frazą stylistyczną. Być może jego umiłowanie muzy­ ki i świetny słuch muzyczny narzuca mu bezwiednie rytm 1 melodię zdań. W swoich tekstach zawsze dotyka istoty rze­ czy, a nader często nawet samego , jądra ciemności" (co już należy do kwadrantu uczuciowego). W prozie - podobnie jak w malarstwie - nie używa żadnych o z d o b n i k ó w , „frazesików, metaforek, ślicznych opisowych zdanek". To, co napi­ sałam w tej chwili, jest parafrazą jego odczytu pt. Zniechęce­ nie, melancholia, wygłoszonego w Zamku Ujazdowskim. 3 �Jacek Sempoliński, Ukrzyżowanie, Surowy, ale sprawiedliwy w osądach, powiedział wówczas między innymi, że nieszczęściem sztuki współczesnej jest fakt, iż wszystko jest na sprzedaż. Nawet znakomity artysta, twórca szlachetnego i pełnego prawdy obrazu, jakby nie wie­ rząc w jego wynik i komunikatywność „przyozdabia dzieło powszechnie przyjętymi «muśnięciami». Przedmiot ma się przypodchlebić, wejść w obieg. To spotyka się prawie na­ gminnie w sztuce sakralnej i portretowej, we wszelkiej sztu­ ce wielkich epok. Owe brewki, jakby dodane dla miłego wzruszenia, paznokietki, chmurki, kwiatki, usteczka. Prawie nikt z największych nie jest od tego wolny [...]. Tego nie na­ leży rozumieć jako pogardę dla detalu, bo on bywa wstrząsa­ jący (van Eyck), ale jako nikczemność stosowania pewnych zabiegów, które prawdę mają obłaskawić i uczynić oczekiwa­ ną w odbiorze." I tu mała dygresja. O malarskim detalu i celowości jego zastosowania w obrazie można by mówić nieskończenie i na­ wet wiele dobrego o nim powiedzieć. Dla przykładu przy­ pomnę tu olśniewające - i wcale nie tandetne czy pospolite kompozycje wspaniałego secesjonisty Gustava Klimta. Two­ olej, płótno, 1975 rzył on płaskie obrazy - ogrody zapełnione mnóstwem szcze­ gółów: ozdobnych wzorów, kwiatów, roślin, bibelotów, dy­ wanów i wszelkiej „galanterii". Ich skontrastowane ornamen­ ty wywodzą się zarówno z obserwacji przyrody, jak i ze sztu­ ki egipskiej czy bizantyjskiej (Rawenna). Klimt często malo­ wał kobiety i w tych jego portretach nie ma „żadnego modelunku, sama tylko mieniąca się dekoracja z częstym użyciem złota i srebra, w dopełnieniu zaś tej dekoracji - stroju, twarz, czasem tylko pół twarzy w rozkosznym i chorobliwym upo­ jeniu". Oto portret Emilii Flóge - wyrafinowane rysy, mie­ niące się jak mozaika szaty, prowokujący gest wspartej o bio­ dro ręki; wszystko to określa osobę, jej charakter, urodę, psy­ chikę, a może nawet status społeczny. Czy wiemy, kim ona jest? Tak, wiemy, jest czarodziejką. Podobne uwagi można również odnieść np. do takiego płótna, jak Opowieść fal (Por­ tret Emilii Auszpicówny) Kazimierza Stabrowskiego. Kocha­ my sztukę „wysoką", uduchowioną i bezinteresownie przeży­ wamy przesłanie, jakie ona niesie. Malarstwo dekoracyjne plasuje się (choć nie zawsze) bliżej profanum niż sacrum, ale niech i ono ma prawo do egzystencji, podziwu i zachwytu. 4 53 �Ale powróćmy do Jacka Sempolińskiego. Spośród wielu jego tekstów za najważniejsze uważam: wyżej wspomniany odczyt wygłoszony w Zamku Ujazdowskim (maj 1998), a z dawniejszych następujące artykuły i wywiady: Rozmowę z Barbarą Majewską (1958), Malczewski, skłócona spoistość (1969), wstępy do czterech katalogów wystaw indywidual­ nych z 1976, 1978,1993 i 1995 roku, O płaszczyźnie barwnej (1978), Różnica ontologiczna. Rozmowa ze Zbigniewem Taranienką (1979), Czy wierzący może być artystą? (1985), Przyczyny i okoliczności. Autokomentarz artysty (1987), Myśl i bezmyślność sztuki (1993) i Co to jest sztuka? (1995). 5 Jak wiele Jacek Sempoliński napisał? W katalogu wysta­ wy Miejsce zwane czaszką (Muzeum Akademii Sztuk Pięk­ nych, Warszawa 1990) Maryla Sitkowska zamieściła wykaz jego tekstów powstałych między 1958 a 1988 rokiem. Jest ich 85 (a nie zostały jeszcze wymienione pozycje z ostatniego dziesięciolecia). O twórczości Sempolińskiego napisano je­ szcze więcej. Pani Sitkowska odnotowała w tymże katalogu 45 pozycji dotyczących artysty (materiały źródłowe, druki zwarte i ciągłe) oraz 86 katalogów wystaw, w których brał udział (w tym 14 ekspozycji indywidualnych). Prawie każdej wystawie towarzyszą liczne recenzje prasowe i wstępy do ka­ talogów (doliczyłam się ich około 115 do 1990 roku). Pozo­ stają jeszcze wystawy i bibliografia z lat 90. Te materiały, łącznie z wycinkami z czasopism, znajdują się w Pracowni Sztuki Współczesnej w Instytucie Sztuki PAN w Warszawie i w Archiwum Akademii Sztuk Pięknych. Do intelektualnych przymiotów Jacka Sempolińskiego i jego wypowiedzi będę się odwoływać w dalszym ciągu te­ go tekstu. Teraz jednak nadszedł moment, by pomówić o je­ go - bardzo ważnym - kwadrancie uczuciowym, który rozwi­ ja się i utrwala w latach dzieciństwa i wczesnej młodości. Urodzony w 1927 roku Jacek był dzieckiem wojny; gdy się zaczęła, miał lat dwanaście. Nie wiem, jakich przeżyć doznał, ale może ten trudny czas dojrzewania sprawił, że w jego usposobieniu dominują uczucia smutku, melancholii i poczu­ cia zagrożenia. Sądzę, że nadwrażliwie reaguje na to, co nie­ sie rzeczywistość, i to przysparza mu wielu cierpień. Czasem sprawia wrażenie, jakby nie wytrzymywał ciśnienia życia. Lęka się „tego, co będzie", martwi się o najbliższych. W doj­ rzałym już wieku przeżył udręki związane z chorobami i śmiercią rodziców (pamiętam jego wstrząsający rysunek, przedstawiający umierającego ojca). Krzątanina w Mieszkaniu Nazajutrz po czyjejś Śmierci Z naszych trudów na Ziemi Ten jest najsolenniejszy Uprzątać Serce - upychać Miłość w komórkę bezpieczną Będzie potrzebna dopiero, Kiedy się zacznie Wieczność. Jacka do głębi porusza okrucieństwo świata, m.in. to, o czym pisał Czesław Miłosz w Piesku przydrożnym: „rze­ źnie, szpitale, cmentarze, filmy porno". Boli go unicestwia­ nie życia, śmierć zwierząt, nawet tych najmniejszych (kiedyś narysował zabitego drozda). Któregoś roku w czasie wakacji w Nieborowie opowiadał mi, jak przejął go widok jakiegoś robaka czy owada pożeranego przez podobne mu stworzenie. ft Tak trwożył mnie ten pierwszy Drozd Lecz teraz - już nim władam, Przyzwyczajona doń niezgorzej Choć boli - nadal Myślałam - dożyć chwili, kiedy Ten pierwszy Krzyk ustanie A już mnie Fortepiany Borów Nie wciągną w paszcz otchłanie Ptak przyskakał po Ścieżce Nieświadom, że go widzę Wpierw rozpołowił dziobem I zjadł na surowo Dżdżownicę - N.N., Portret Jacka Sempolińskiego, rzeźba w glinie. 1953. fot. Wiesław Juszczak 54 �Jacek Sempoliński, Nieborów, w lesie, węgiel, kredka, 1999 Potem popił ją Rosą Z dogodnego źdźbła Trawy Pod Mur uskoczył - spłoszony Jakimś' Żukiem niemrawym [...] Odtrutką na owe spotęgowane „czucie" (jak mawiano o wrażliwości artystów w XIX wieku) jest całkowite zatrace­ nie się w pracy. Sempoliński wykorzystuje niemal każdą chwilę - z pasją tworzy setki rysunków i dziesiątki obrazów. Bezwarunkowo ulega tej sile władającej człowiekiem, którą nazywamy twórczością. I kto wie, czy nie można by do niego odnieść tej uwagi z Dziennika Andrzeja Kijowskiego, zapisanej pod datą 27 lu­ tego 1969 roku: „Dla mnie aktywność nie jest ceną sławy ani pieniędzy, ani zbawienia wiecznego: jest obroną przed obłę­ dem. Obłąkany albo pracowity - oto moja alternatywa. Być może jest to alternatywa powszechna, tylko nie wszyscy po­ trafią sobie to powiedzieć albo odpowiednio rozszerzyć kate­ gorię obłędu. Obłąkanym jest każdy, kto utracił poczucie od­ powiedzialności za swoje czyny".' Z kwadrantami uczuciowym i duchowo-intuicyjnym (które są sobie bliskie) wiąże się sprawa wiary. Lękam się wkraczać w osobiste, intymne odczucia Jacka, ale sądzę, że jest głęboko wierzący, a przy tym daleki od wszelkiej bigoterii i „obyczajowej" pobożności. O podporządkowaniu życia wymogom wiary i religii on sam opowiedział w artykule Czy wierzący może być artystą? Powołując się na słowa kardyna­ ła Wyszyńskiego, powtórzył za nim, że „trzeba po prostu za­ ufać Bogu. To znaczy zostawić mu inicjatywę w kierowaniu naszym losem [...]. Marzyć o zbliżeniu się do Boga też nie­ podobna, trzeba po prostu być blisko Niego [...). Myśl religij­ na podpowiada, że modlitwą może być całe postępowanie człowieka, jego uczucia, czyny i koncepcje". Ale tu rysują się niepokojące sprzeczności. Pokora, ufność, obowiązek, ewan­ geliczne zasady życia zderzają się z wymogami pracy twór­ czej, która żąda najwyższego poświęcenia. A czyniąc jedno zaniedbujemy drugie. W twórczość „trzeba włożyć dziką pra­ cę, często wariacką, przeczącą chrześcijańskim zasadom pra­ cy godnej, spokojnej, uświęconej". Malując nie służy się in­ nym, „nie pielęgnuje się starych i chorych, nie głosi Słowa Bożego". Stąd u artysty, namiętnie oddającemu się swemu powołaniu, bierze się stałe poczucie w y k r o c z e n i a prze­ ciw świętym obowiązkom człowieka bożego. 55 �Niedawno pytałam Jacka, czy utożsamia się z ingenium Kościoła; odpowiedział mi, że najchętniej identyfikuje się z etosem pierwszych wieków chrześcijaństwa, z ich pierwot­ ną, nieskażoną wiarą. Jak już było powiedziane, Jacek dużo pisze, udziela wy­ wiadów, rozmawia z krytykami i twórcami, na równi dosko­ nale włada pędzlem, słowem i piórem. Sam uważa, że głów­ ną dziedziną jego twórczości jest malarstwo. Na początek przypomnijmy więc jego krajobrazy. Tworzy ich wiele w Męćmierzu, Nieborowie, na Wybrzeżu i w innych rejonach kraju. Czy owe abstrakcyjne „krąjowidoki" komponuje także w pracowni? O nie, on pracuje zawsze w plenerze: maluje (dosłownie) na klęczkach lub siedząc w kucki, pochylony nad leżącym na ziemi płótnem lub papierem, nad źdźbłami trawy, patykami, kwiatami, gałązkami i kamieniami, ogarniając przy tym wzrokiem przestrzeń widokową. Jeśli nawet nie­ które jego płótna wydają się płaskie, to jest w nich zawsze utajona głębia (niekoniecznie tożsama z perspektywą zbież­ ną). Sam to wyjaśnia: działanie artysty „polega w pierwszym rzędzie na zsumowaniu ujęć przestrzeni rzeczywistej: geome­ trycznego, dotykowego i wzrokowego, a ponadto takie, które zdefiniowane jest płaszczyzną [...]. Na tym nieustannym zde­ rzaniu przestrzeni naturalnej z jej fikcyjnym substytutem po­ lega praca malarza [...]. Nie istnieje malarstwo płaskie. Każ­ de jest przestrzenne [...]. I zdarza się, że obraz tzw. płaski co­ fa się bardziej od tego, który nazywany jest przestrzennym i który powstał na zasadach perspektywy zbieżnej". (O pła­ szczyźnie barwnej, 1978). Malarstwo jest dziedziną, w której najpełniej ujawnia się ludzki kwadrant uczuciowy i duchowo-intuicyjny. Sempoliń­ ski uważa intuicję za jedną z najważniejszych wartości poda­ rowanych człowiekowi. To ona, w nagłym błysku olśnienia, daje nam przeczucie tego, co niepojęte i niewidzialne - ta­ jemną wiedzę o teraźniejszości i przyszłości. Ale intuicja mo­ że też działać wstecz, cofać się do prapoczątków, zakodowa­ ną w podświadomości pamięcią sięgać do wizji przeszłości przedhistorycznej, pradziejowej, do pierwotnych czasów Stworzenia. Tak czuli i malowali m.in. wielcy mistrzowie polskiego pejzażu XIX wieku (dla których cała natura była „lasem symboli"), np. Józef Chełmoński w ostatniej, mi­ stycznej fazie twórczości. Przykładem takiego prakrajobrazu niech będzie jego Dniestr w nocy (1906), a także cykl Żura­ wi, tych niezwykłych ptaków, które ludzie obdarzyli wielo­ ścią symbolicznych znaczeń, przypisując im pojęcia nie­ śmiertelności, wzniosłości, wyroczni, mądrości, miłości i wierności oraz wiarę, że odprowadzają dusze zmarłych na miejsce przeznaczenia. W podobny sposób Jacek Sempoliński w swoich pejzażach intuicyjnie wywołuje ducha przeszłości, odtwarza przeczute pramotywy i przywołuje pamięć o odwiecznym bytowaniu przyrody. Pisał on: „Przyczyny wyboru malarstwa kształtuje jakby imperatyw pamięci, jako pewnej władzy ludzkiej ist­ niejącej w człowieku i człowieczeństwie. Pamięć dawności, nawet przedcywilizacyjności czy nawet przedmityczności. Przez pryzmat tej właśnie pamięci przeżywam świat, patrzę na ten świat. Przeżywam, ponieważ żyję, a to właśnie życie, to rzecz dawna, najdawniejsza. Ta dawność też przewija się przez wszystkie tematy, które podejmowałem kiedykolwiek i prześwituje przez całą rzeczywistość, którą widzę" (Przyczy­ ny i okoliczności. Autokomentarz artysty, 1987). 56 Sempoliński patrzy na ziemię, jakby to była terra incogni ta. Podgląda świat, ciągle odkrywa go na nowo, a równocze­ śnie swym „pismem obrazowym" ustala w nim swoje miejsce. Prawie wszystkie jego dzieła są zagadkowe; najczęściej wyra­ żają emocje twórcy, dlatego też można je nazwać „pejzażami duszy" (to też jest mimowolne dziedzictwo niektórych na­ tchnionych malarzy XIX wieku, np. wspaniałego Iwana Trusza). Ich źródłem jest strumień samoświadomości i samowiedzy. W tej osobliwej konfrontacji z przyrodą, z tym, co stano­ wi „rzeczy najpierwsze", wyłowione z głębi czasu, Jacek od­ najduje i przekazuje nam wiedzę o symbolach natury, owych hieroglifach rzeczywistości, o których w pierwszej ćwierci XIX wieku tak chętnie pisali estetycy i filozofowie niemieccy, twórcy teorii nowoczesnego krajobrazu. „Wszelki krajobraz jest stanem duszy - pisał w XIX wie­ ku Henri Frederic Amiel - a kto tak w jednym, jak w drugim czytać potrafi, zostanie olśniony podobieństwem wszystkich szczegółów". 8 Opowiem ci, jak wzeszło Słońce Wpierw - Wstążka nad pagórkiem Wieżyczki w morzu Ametystu Nowiny jak Wiewiórki Śmignęły - Wzgórza zdjęły Czapki Skowronki zaczęły Łące Dzwonić - i powiedziałam sobie: „To musiało być Słońce!" [...] Wiem, że Sempoliński doskonale rozumie i poniekąd ce­ ni sztukę kapistów, i choć nie działa tak jak oni, sam wymy­ śla i uzyskuje interakcje kolorystyczne, w których jedna bar­ wa radykalnie działa na inną. Czasem przekracza naturalny koloryt pejzaży. Szczególnie lubi rozbielone lub spopielone fiolety, zielonkawe lub zimne błękity, migotliwe, białawe szarości, kremowe biele, soczyste żółcie i zimne czerwienie (rzadko używa cynobru); często przeciera podstawowy kolor innym pigmentem. Maluje pędzlem i różnej wielkości szpachlami. Chętnie obramia swoje płótna grubą, wyrazistą linią. Jego krajobrazy pulsują, „oddychają" i pociągają widza „w głąb" malarskiej przestrzeni. W procesie twórczym Jacek podlega gwałtownym impul­ som i emocjom, np. gdy nie może odnaleźć właściwego wy­ razu lub gdy materia stawia mu opór. Wtedy pojawia się fu­ ror - artysta szarpie i kaleczy płótno, pozostawiając na nim dziury i rozdarcia (np. w Mocy przeznaczenia Verdiego). Ma­ larski kształt jego krajobrazów - a także innych cyklów - by­ wa kwintesencją nasilonej ekspresji, siły i energii (chociaż zdarzają mu się też obrazy spokojne, elegijne). Tak między artystą a jego dziełem wytwarza się swoiste „pole elektrycz­ ne". Jacek kładzie na płótno lub papier grube „strzępiaste" plamy, szerokie, „kanciaste" smugi, kleksy, zygzaki i pasma (ułożone poziomo lub pionowo) - „ruchliwe" impasty nało­ żone falistym, nerwowym ruchem pędzla lub szpachli. Tak malowane obrazy działają niekiedy jak płaskorzeźby - np. żółta, brawurowo malowana Miazga (1974) z Muzeum Naro­ dowego w Warszawie, którą można ogarnąć nie tylko wzro­ kiem, lecz i dotykiem. Krajobrazy. Przestrzeń, powietrze, światło i barwy, gleba, rośliny. Ziemia i kosmos niebieski. �Jacek Sempoliński, Czaszka, olej, płótno, 1985 „Niebo" - to, czego nie dosięgam! Już Jabłko na Jabłoni Gdy Gałąź dłuższa niż Nadzieja Jest „Niebem" - dla mej Dłoni! Niespieszny Obłok - ze swą Barwą Cudze Pola - Rozstaje Łąka za Wzgórzem - Dom za Łąką Już to - jest dla mnie Rajem! W złudne Purpury Popołudni Łatwowiernie przebrani Wabimy tęsknie - tego Magika Co - Wczoraj - wzgardził nami! Poza Miazgą w Muzeum Narodowym znajduje się jeszcze siedem obrazów Sempolińskiego (w tym jeden wczesny rea­ listyczny pejzażyk z Serocka, z około 1952 roku), które w rozmaity sposób mówią o jego twórczości, i o tym jak w poczynaniach malarza objawia się „duch pracy ludzkiej". Niektóre z nich sprawiają takie wrażenie, iż nie wiemy, czy są obrazem rzeczywistości czy marzeniem o niej. Oto Morze w Rozewiu (1963) - abstrakcyjne a zarazem syntetyczne stu­ dium szalejącego żywiołu, który niemal przelewa się przez brzegi płótna. Skłębione wodne kręgi bryzgające pianą, fale i wiry trzymane na jednej nucie kolorystycznej, rozegrane są w różnych odcieniach szarości i zgaszonych bieli, przełama­ nych delikatnymi odcieniami błękitu i różu. Podobnie monochromatyczno-muzyczna gama określa sens pięknego, wyra­ zistego Pejzażu z Mąchocic (1965), namalowanego na biało-błękitnym podłożu. Zamarkowany gąszcz splątanych drzew zaznaczony poziomymi smugami i „skrętami" farby, zatopio­ ny jest w szarościach i bieli, która świeci się w zestawieniu z położonymi obok głębokimi tonami popiołu i czerni. Stu­ dium przestrzeni fioletowej (1970) to symetryczne „raporty", zamaszyście malowane pasy, ułożone w poprzek pionowej osi. Składają się one z wyrafinowanych zestawień barwnych - eterycznych odcieni wrzosu i bzu, różowości, szarości i żół­ tawych bieli, z „kropkowymi" akcentami głębokich błękitów, a może szmaragdowej zieleni? Barwy się mienią i przy pierwszym wrażeniu interakcje mylą, sugerują tony fiołkowo-brązowo-ugrowe; dopiero po chwili wyławiamy z tej fee­ rii kolorów właściwą fioletową tonację, która potwierdza sta­ rą prawdę kolorystów o tajemniczych właściwościach barw. I jeszcze dwa płótna - jasnobłękitny, rozbielony Świt i Przed­ świt - niezapisana karta, ciemnoniebieski, prawie granatowy nokturn (obydwa z 1979 roku) - dwie płaskie, podziurawio­ ne powierzchnie, zróżnicowane drobnymi impastami i świe­ cące lekko wtartymi w płótno plamami ugru i różu. Na końcu plasuje się wczesna Kompozycja z organami II (1960) prawie przedstawieniowa, podzielona na pół pionową osią, z obłymi formami i ukośnie ustawioną trąbką, zanurzo­ na w nikłych, subtelnych zieleniach, szarościach i czerwie­ niach. Obraz, który być może jest dalekim echem powino­ wactwa ze sztuką Tadeusza Brzozowskiego. To już nie pej­ zaż, ale może wnętrze lub jakaś nieokreślona przestrzeń? Łąki, Rżyska, Rzeki, Trawy, Polany leśne, Studia światła, Światło i Mrok - duży zespół takich wyśmienitych pejzaży Jacka z lat 1967-1970 pokazano na wystawie w Zachęcie w lutym 1971 roku. Teraz, po latach, warto jeszcze zajrzeć do jej katalogu. Dramaturgia krajobrazów Sempolińskiego zasadza się na sile jego doznań psychicznych, na pracy wzrokowej i na pew­ ności ręki posłusznej wewnętrznym nakazom. Podobnie, z te­ go samego źródła, płyną inne podejmowane przezeń tematy 9 57 �(czy lepiej: treści). Jacek tworzy eschatologiczne cykle: Cza­ szki, Ukrzyżowania i ponadczasowe - a może znane mu Twarze, wszystkie silnie przesycone duchowym pierwiast­ kiem. Dusza dobiera sobie Towarzystwo I - zatrzaskuje Drzwi Jak Bóg - ma w sobie prawie Wszystko A z reszty sobie drwi [...] Wiem, jak z nią jest - gdy z Rzesz wybiera Kogoś Jednego - raz Zamyka się jak Śluza - zwiera W sobie - jak Głaz Tak jak i pejzaże, obrazy poszczególnych cyklów są ma­ lowane żywiołowo, ale równocześnie mają walor wspaniale zdyscyplinowanej malarskiej roboty. Na początku owych se­ rii Sempoliński tworzy prawie realne kompozycje z odniesie­ niem do rzeczywistości, przedstawia konkretne podmioty i rzeczy. Czaszka jest więc widzialną i niewątpliwą czaszką, a Ukrzyżowanie - Krucyfiksem (Jacek malował różne krucy­ fiksy: w Krakowie, w farze i kościele Świętej Anny w Kazi­ mierzu). W następujących po sobie obrazach cyklu odchodzi już od przedmiotu. Ich czytelność się zatraca i nic już do­ słownie nie tłumaczy dzieła. Zostaje tylko lekko uchwytna aluzja, wielki ładunek osobistego przeżycia i sekretne emo­ cje, znaki, symbole, wyrażane najczęściej ekspresyjną, im­ pulsywną formą. Twarze, Czaszki, Ukrzyżowania są rezulta­ tem „pracującego" na nie kwadrantu duchowo-intuicyjnego. Ale czy pierwiastek intelektualny nie odgrywa tu też jakiejś roli? Myślę, że tak (bo przemawia za tym wewnętrzna harmo­ nia obrazów), chociaż Sempoliński powiedział mi ostatnio: „kiedy maluję nie mam czasu na myślenie". W niektórych dziełach doznania Jacka są utajone, w innych bardziej oczy­ wiste i zrozumiałe. Wszystkie w jakiś sposób niosą treści eschatologiczne, dotykają filozofii egzystencji i spraw osta­ tecznych, są odbiciem ciemnych nastrojów. I odwiecznym pytaniem o „istotę rzeczy." Dlatego można o nich powie­ dzieć, że są jednorodne, choć nie jednolite. W książce Życiodajna śmierć Elisabeth Kiibler-Ross napi­ sała, że cierpiące małe dzieci nie zawsze potrafią powiedzieć o swojej chorobie i bólu. Ale potrafią to symbolicznie nary­ sować (bo dzieci zawsze rysują symbolicznie) i na takim ry­ sunku bezbłędnie wskazać newralgiczne miejsce. Tak i Jacek Sempoliński potrafi, a może nawet musi, wyrazić w obrazie swoje ekstremalne nastroje. Czaszka to nie tylko Golgota i symbol Męki Pańskiej. To także naczynie skrywające mózg, jego różnorakie funkcje, myśli i odczucia. Nie trzeba być Komnatą - aby w nas straszyło Lub nawiedzonym Domem Nie ma Wnętrz straszniejszych niż Mózgu Korytarze kryjome Ileż bezpieczniej - o Północy Ujrzeć Upiora przed sobą Niż spojrzeć w twarz własnym - wewnętrznym Pustkom i Chłodom. [...] 58 W 1993 roku w Muzeum Archidiecezji Warszawskiej odbyła się wystawa prac Sempolińskiego, na której pokazano m.in. Chleb, Twarze, Czaszki, Ukrzyżowania. Były tam kom­ pozycje jasne, fioletowo-błękitno-różowe oraz bardzo ciemne (narzucające wyraźne odczucie symboliki grobu), które wy­ dawały mi się szczególnie przygnębiające i głuche w kolorze; pozornie bezładnie cięte pędzlem i szpachlą, sprawiały pra­ wie antyestetyczne wrażenie (ale nie był to antyestetyzm pro­ gramowy, artysta bowiem nie uznaje żadnych programów). Widziałam je w nikłym blasku słabo oświetlonych sal i odbierałam jako czarne lub ciemnobrązowe. Dziś wiem, że Jacek nie lubi brązów i nie używa w ogóle czarnej farby, którą zastępuje mieszanką błękitu paryskiego z czerwienią, co stwarza złudzenie głębokiej, smolistej czerni (a przy in­ nych proporcjach także fioletu). Wszelako, nie były to obra­ zy pociągające łatwo akceptowalną harmonią. Sempoliński nie znosi malarstwa ułatwionego, uładzonego, efektownego, pożądanego w odbiorze. Nie lubi też słowa odbiorca, bowiem nie wychodzi naprzeciw oczekiwaniom szerokiej publiczno­ ści. Ale przecież tworząc dla siebie, czyni to też dla innych (a dużo wystawia). Powiada zatem, że po prostu „nadaje rzecz"; wysyła swoje przesłanie, a inni niech się martwią 0 własne przeżycie dzieła. W latach stanu wojennego, 1 później, pokazywał szczególnie znaczące i dramatyczne prace na nieformalnych wystawach kościelnych, m.in. na ekspozycji Niebo nowe i ziemia nowa? przy ulicy Żytniej w Warszawie. Obrazy Sempolińskiego są trudne w odbiorze; łączą nasi­ lony wyraz z mentalnie konstruowaną formą (bo ich swoisty lad jest jednak ładem intelektualnym). Czasem wydają się „fizycznie" wciśnięte, wtłoczone w głąb płótna (tak widzi je np. znakomity grafik Jarek Lustych). Ich kolor rzadko cieszy, częściej przywołuje myśl o stanach bliskich depresji. Dzieła te niczym nie epatują współczesnego filistra, być może odrzucają go nawet. Dziś, kiedy „pospolitość skrzeczy", a współczesne, „konsumpcyjne" życie jest w wielu przeja­ wach śmietnikiem wartości, obrazy Jacka nie znajdą pokla­ sku tłumów ani popularności. Żaden nowobogacki nie spoj­ rzy nawet na nie, ani nie kupi w prezencie dla żony, no, chy­ ba że przez snobizm, bo to w końcu profesor ASP w stołecz­ nym mieście Warszawie. Jego płócien ani rysunków nie po­ wieszą w swoich domach ci, którzy szukają łatwej przyjem­ ności, ozdoby lub przytulności, owej przysłowiowej Gemutlichkeit, która zdominowała malarstwo biedermeieru, a potem przez długie dziesięciolecia kształtowała smak i gu­ sta szerokiej publiczności z XIX, a nawet XX wieku. Sempoliński obraca się w kręgu sacrum, rezygnuje świa­ domie z wielu rzeczy (np. prasy czy telewizji), często towa­ rzyszy mu cierpienie i wewnętrzne rozdarcie. Wszelako byt duchowy splata się organicznie z rytmem życia biologiczne­ go, które narzuca swoje wymogi. Trzeba jeść, ubierać się, spać i gdzieś mieszkać. Jacek wcale nie jest anachoretą, mi­ mo że mówi, iż chętnie żyłby w odludnym miejscu na Półno­ cy, gdyby był w zgodzie ze sobą. Ceni sobie jednak powsze­ dnie uroki życia, codzienne wygody, smaczne jedzenie (lubi budyń), dobre mieszkanie i dobre zdrowie, spokojny sen i wakacje w uroczych miejscach (Męćmierz, Nieborów). Je­ den z jego mądrych przyjaciół powiada, że jest to nieodzow­ ny wentyl bezpieczeństwa, by nie zatracić się zupełnie. Ludzie różnie rozdzielają sacrum i profanum. Nieraz �przybiera to formy groteskowe czy wręcz humorystyczne. Pewni właściciele domu i „praktycznie" utrzymanego ogrodu w najpiękniejszym polskim miasteczku, walczyli z wiewiór­ kami, które zjadały im orzechy laskowe. Inni ludzie byliby szczęśliwi, że urocze zwierzęta igrają po ich posiadłości. Ale nie oni. Wytrzymali tę grozę dwa lata, po czym ścięli leszczy­ nowe drzewko, albowiem nie mogli znieść tego, że ktoś odbiera im i c h w ł a s n o ś ć . W czerwcu 1998 roku odwiedziłam Jacka w jego pracow­ ni. Zobaczyłam nowe, zachwycające obrazy malowane w czasie ostatniego półrocza (niektóre z maja). Ostatnio wi­ działam też najnowsze rysunki i pastele, niektóre gęste, za­ wiesiste, intensywnie kolorowe, inne oszczędne, ascetyczne, złożone z dwóch-trzech kresek, i tym bardziej poruszające, że „mniej może znaczyć więcej". I nie są to szkice przygoto­ wawcze do płócien, ale dzieła samoistne, z których każde sta­ nowi obraz, с a ł у obraz. Oleje malowane na płótnie i papierze są też nasycone ko­ lorem. Sempoliński tworzy Ukrzyżowania i Czaszki bez do­ słownej wierności przekazowi ikonograficznemu (w pracow­ ni ma czaszkę człowieka zabitego w czasie I wojny świato­ wej, z otworem po kuli). Czasem biały grunt płótna służy mu za tło, na którym kładzie swoje wektory - splątane, wielokie­ runkowe impasty. Używa oranżu i zimnych głębokich czer­ wieni, mieszanych niekiedy z błękitem paryskim. Są to obra­ zy piękne i pełne osobliwie żarliwego wyrazu (a Sempoliński bardzo poważnie traktuje kategorię piękna). Od wielu lat pre­ feruje formaty pionowe, i - jak mówi - uważa to za wtórny racjonalizm. Niegdyś był po stronie „poziomów", ulubionych przez szkołę paryską (układ horyzontalny jest wszak natural­ ną harmonią natury), ale wiele lat temu odmienił to na rzecz „pionu", który ma więcej napięcia dynamicznego na osi dół góra. wsze „osobny", wierny swoim imperatywom i zamiłowa­ niom. Rok 1999 przyniósł Sempolińskiemu niezwykły przypływ energii. Powrócił jakby do lat młodości, a melancholia gdzieś uleciała. W jego twórczości pojawiły się nagle nowe tematy i treści. Teraz maluje i rysuje udramatyzowane autoportrety oraz półabstrakcyjne studia nagiego ciała z motywami fallicznymi. Kilka takich prac pokazał w czerwcu w galerii Oeff (obecnie Teatr Akademia) przy ulicy Targowej 80 w Warszawie, m.in. Autoportret (Adam?), Autoportret (Ła­ zarz?) i Corpus eroticus - przekaz intymnej cielesności, która wiąże się z poczuciem grzechu, a ukazana została bez cienia trywialności. Podobne prace wysłał też do Orońska, na eks­ pozycję pt. „Walka w człowieku". Na koniec wieku Jacek po­ kazał te nowe obrazy i rysunki na zorganizowanej w Warsza­ wie wystawie Sąd Ostateczny. Jeden z obrazów jest „podwójny"; narodził się powtórnie po osiemnastoletniej przerwie. W 1980 roku Sempoliński na­ malował błękitny nokturn Bielany nocą, ale zabrakło mu tych ostatnich, najważniejszych dwóch minut, żeby obraz „za­ mknąć". W maju 1998 roku namalował na nim Czaszkę „opi­ saną" oranżem, żółcią, czerwienią, czernią i bielą. Ten ogląd „domowej wystawy" Jacka potwierdził mi to, o czym często myślałam - że ślad jego ręki jest niepowtarzal­ ny i łatwo rozpoznawalny. Nie sposób pomylić go z kimś in­ nym. Jest on nadto artystą niezależnym, który nie ulega do­ raźnym celom i nie kłania się okolicznościom, stroni od mod­ nych programów i nowinek awangardowych. Był i jest za­ Ten esej - który powstał z potrzeby serca - pragnę po­ święcić pamięci mojego męża Zbigniewa Lutego, zmarłego 29 kwietnia 1997 roku, wielce utalentowanego inżyniera, człowieka nieposzlakowanej prawości, szczodrze obdarzone­ go wszystkimi kwadrantami, szczególnie zaś kwadrantem uczuć i duchowej intuicji. Zbyszek przez całe życie z przeni­ kliwą wyobraźnią konstruował silniki wielkich mocy, a rów­ nocześnie żywo interesował się sztuką. Odwiedzał muzea na dwóch kontynentach, przyjaźnił się z artystami, kochał, rozu­ miał i podziwiał malarstwo. O Sempolińskim można by napisać dużą księgę. W tym miejscu nie dało się już powiedzieć nic więcej, a przecież po­ zostają jeszcze inne sprawy: Arsenał, wczesna twórczość, martwe natury, umiłowanie i znawstwo muzyki, zaangażowa­ nie ideowe w najtrudniejszych latach (w latach 80. nazwano go w prasie „cynicznym graczem politycznym"). Ale i tak wiadomo, że we wszystkim, co czyni, pozostawia duchowy ślad swojej osobowości. W 1920 roku na wystawie zbiorowej Edwarda Okunia w warszawskiej Zachęcie pokazano obraz Cztery struny skrzypiec. Dzieło to było oprawione w oryginalną ramę (a dla tego artysty ramy były zawsze znaczące). Widniał na niej na­ pis: Vivitur Ingenio Caetera Mortis Erunt, co w tłumaczeniu Aleksandra Kraushara brzmi: Żyjmy duchem, albowiem wszy­ stko inne należy do śmierci} 0 On bardzo lubił i cenił Jacka Sempolińskiego. PRZYPISY 1 E . Dickinson, 100 wierszy, wybór, przekład i wstęp S. Barańczak, Kraków 1990; zob. też: E . Dickinson, Drugie 100 wierszy, wybór, prze­ kład, wstęp i opracowanie S. Barańczak, Kraków 1995 Obie te książki ukazały się w języku polskim pod tytułami: Rozmo­ wy o śmierci i umieraniu, przełożyła I. Doleżal-Nowicka, Warszawa 1979 i Życiodajna śmierć, przełożyła E . Stahre-Godycka, Poznań 1996 Zniechęcenie, melancholia, odczyt wygłoszony w maju 1998 r. w Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski (w ramach cyklu odczytów „Moja historia sztuki"), publ. w: „Pokaz", 1998 nr 24, s. 1-5 J. Cassou, Georges Pillement [i inni], Encyklopedia Symbolizmu, przekład, opracowanie i przypisy J. Guze, Warszawa 1992, s. 102 Teksty te ukazywały się drukiem kolejno w: „Przegląd Kultural­ ny", 1958 nr 43, s. 10; „Miesięcznik Literacki", 1969 nr 4, s. 56-61; Ka­ talogi wystaw indywidualnych J. Sempolińskiego w Białymstoku, ZPAP Okręgu Warszawskiego, 1976, w Warszawie, ZPAP, Dom Artysty Plasty­ 2 3 4 5 ka, 1978, w Muzeum Archidiecezji Warszawskiej, 1993, w galerii Kor­ degarda w Warszawie, 1995; Przestrzeń i literatura, Wrocław 1978, s. 33^t4; „Sztuka", 1979 nr 3, s. 13-18; „Znak", 1987, nr 6, s. 39^t5; „Znak", 1993 nr 11, s. 68-79; „Tygodnik Powszechny", 1995 nr 48, s. 9 C. Miłosz, Piesek przydrożny, Kraków 1998, s. 18 (Na miejscu Stwórcy). A. Kijowski, Dziennik 1955-1969, wybór i opracowanie tekstu K. Kijowska i J. Błoński, Kraków 1998, s. 315 H.F. Amiel, Z pamiętnika, tłumaczyła A. Kordzikowska, Warszawa 1901, s. 56. Zob. też: M. Biernacka, Ogród świata. Włoskie pejzaże Edwarda Okunia, rozdział II przygotowywanej pracy o E . Okuniu, mpis u autorki. Jacek Sempoliński, Malarstwo, katalog wystawy, Warszawa, luty 1971, Zachęta. M. Biernacka, op. cit. 6 7 8 9 10 59 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5179e66a3fd0a640f8fb71e88bae1b70.pdf 132d54b7501de1fc86caf22eff6b0771 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2797 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2605 Title A name given to the resource His Master's Voice ? O muzyce u Steinera / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.4, s.23-36 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text His Master's Voice ? O muzyce u Steinera Dariusz Czaja 1. Rzeczywista obecność muzyki „Tylko na terenie muzyki nie jesteśmy jeszcze ludźmi o naukowo-historycznym nastawieniu, żyjemy jeszcze przy Palestrinie: dowód na to. że tu rzeczywiście jeste­ śmy ż y w i " . Friedrich Nietzsche, Fragmenty 1869-1875 Mylą się, moim zdaniem, ci, którzy sądzą, że nieskrywana prowokacyjność, bluźnierczość wobec dominujących obecnie nurtów intelektualnych, ba: profetyczna wywrotowość Rze­ czywistych obecności mieści się tylko i wyłącznie w kilku za­ sadniczych i wyłożonych przez Steinera expressis verbis te­ zach i stwierdzeniach rozwijających myśl przewodnią książ­ ki („pragniemy odejść od bezpośredniego spotkania z 'rze­ czywistą obecnością'"); słowem, w tym, co - ujmując najo­ gólniej - mówi on o nędznej kondycji współczesnej humani­ styki i szansach przezwyciężenia tego stanu rzeczy. Nie jest przecież tak, by nikt z nas wcześniej nie zauważył, bądź też boleśnie na sobie nie doświadczył grozy albo groteski (w za­ leżności od punktu widzenia) lawinowego przyrostu drugo­ rzędnych tekstów o innych tekstach, formowania się na na­ szych oczach, a i przy naszej nieraz pomocy, humanistycznej krainy wtórności i lustrzanych odbić, poza którymi nie widać już rzeczywistości; nie jest też tak, by dopiero Steiner podjął frontalną polemikę (bez względu na to, w jakim stopniu za­ sadną) z wierzeniami i praktyką dekonstrukcjonistów, by nikt dotąd nie zastanawiał się nad możliwością negatywnych kon­ sekwencji dekonstruktywistycznej lektury; nie jest też chyba tak, by dopiero Steiner, przywracając blask zaśniedziałemu refrenowi: Zu den Sachen selbst, uświadomił nam koniecz­ ność i owocność żywego spotkania z dziełem i błyskotliwie (bo inaczej nie umie) uzasadnił wyższość postawy kontemplatywnej nad chorym i doprowadzonym do granic bólu po­ znawczym i kulturowym aktywizmem. W stwierdzeniu, że diagnoza chorób współczesności nie jest tym, co u Steinera najbardziej rewolucyjne, nie idzie mi też, naturalnie, o to, że przekład polski spóźniony jest w sto­ sunku do oryginału o lat osiem i że tezy Steinera zdążyły się już uleżeć. Jego książka, tak niedzisiejsza, tak wyraźnie i ostentacyjnie nieomal demode, na swój sposób wciąż draż­ ni, a przynajmniej niepokoi i intryguje. W dalszym ciągu, choć krytyczne ostrze nieco może stępiało, ma w sobie moc budzenia z myślowego letargu, zaprasza, czy lepiej: wzywa (o ile nie: stawia wręcz pod ścianą) do przemyślenia najzu­ pełniej elementarnych kwestii dotyczących nie tylko, by tak rzec, fizyki kultury, a więc tego, co jest chlebem powszednim humanistyki, ale także jej metafizyki, duchowego wymiaru dzieła sztuki. I w tym jej, nie rozmijająca się z czasem obe­ cnym i nie stygnąca wciąż, siła. Mówiąc o wywrotowym charakterze książki miałem na myśli przede wszystkim liczne, rozsiane w różnych miej­ scach steinerowskiej narracji: zdania, frazy, aforyzmy, stwier­ dzenia, opinie, przekonania, domniemania, napomknienia, aluzje, cytaty, kryptocytaty, pytania, wątpliwości, przeczucia i wyznania, które za przedmiot mają muzykę. Nie chodzi, rzecz jasna, o to, że Steiner rzuca od czasu do czasu efektow­ ne i stąd, zwracające uwagę, myśli na temat muzyki, że chwa­ li się, rzeczywiście niezwyczajną, jak na kogoś, kto nie zaj­ muje się profesjonalnie tą dziedziną, muzykologiczną erudy­ cją. Rzecz w tym, że nie są to poglądy luźno winkrustowane w tekst na zasadzie kompozycyjnego przerywnika, przeciw­ nie: Rzeczywiste obecności muzyką oddychają, całe są muzy­ ką przeniknięte. Wszędzie tam, gdzie mowa o muzyce, eks­ presyjna i tak proza Steinera, pulsuje jeszcze bardziej, roz­ ognia się i żarzy. Nie ma wątpliwości: to w tych właśnie miej­ scach ukryty jest dynamit. Muzyka, twierdzę, jest nie tylko zaskakującym punktem wyjścia tych rozważań, ale, kto wie, czy nie jeszcze bardziej nieoczekiwanym punktem dojścia. Przesadzam? Dowód, czarno na białym, jest już na stronie dziewiątej: „Wierzę, że muzyka jest niezmiernie ważna dla zrozumienia tego, czym jest człowiek, oraz tego, co oznacza ludzkie doświadczenie metafizyczne lub odrzucenie tego doświadczenia. Nasza zdolność komponowania i reagowania na formę i sens mu­ zyczny odwołuje się bezpośrednio do tajemnicy kondycji ludzkiej. Pytanie 'czym jest muzyka?' może być jednym ze sposobów na zadanie pytania 'czym jest człowiek?'" Czy nie jest wywrotowa i jawnie prowokacyjna, ta stanowcza dekla­ racja „konfesyjnej" przynależności? Czy rzeczywiście, zasu­ gerowana tu z taką prostotą, tak otwarcie i całkowicie serio wymienność, równoważność wspomnianych pytań, nie sprzeciwia się - wyjąwszy nielicznych - najbardziej po­ wszechnym i dominującym dzisiaj tezom antropologii filozo­ ficznej? Czy nie jest jakimś gwałtem na zdrowym rozsądku, nie wytrąca ratio z uporządkowanych mniemań na swój te­ mat? Czy nie wprowadza do oswojonych już gatunkowych określeń (homo sapiens, homo faber itp) parametru jakby z zupełnie innego porządku i to wyraźnie nie d propos: bo ni­ by dlaczego, zorganizowana melodycznie, rytmicznie i har­ monicznie sekwencja dźwięków miałaby być kluczem do za­ gadki człowieka, dlaczego sztuka kontrapunktu raczej a nie umiejętność konstruowania siekierki? 1 Czy zresztą już sama intensywna obecność muzyki w tej opowieści, która - przypomnijmy - o przygodach słowa w dużej mierze traktuje, muzyki pojawiającej się tu w wielu rejestrach, w różnych planach i odniesieniach, nie jest sygna­ łem o pójściu jawnie pod prąd branżowych przyzwyczajeń? Bo zważmy: oto filolog, miłośnik logosu, a więc ten, który podąża za słowem, który słowu z czułością przygląda się, w swoich próbach opisania i zrozumienia nie prostych prze­ cież relacji między słowem i światem, nieustannie do muzy­ ki sięga, na muzykę się powołuje, muzykę czyni ośrodkiem 23 �cc AD Zł Pi ON Mich; R Pawe T Dariu h *** Miro С Heid 1 Phili 3 J A Alei *** Toir Osk Bor T i (c< Wii Robert Fludd, The Temple of Music Da Wi ** Jai Je; Ja Hi В В s swoich rozważań. Przesada? Dowód obecny jest na kolejnych stronach: „Sednem tego eseju jest pytanie, czy można powie­ dzieć (lub napisać) cokolwiek znaczącego na temat muzyki"[RO,19]. Dwumian „słowo - świat", jak gdyby sam w so­ bie nie dość tajemniczy, zostaje uzupełniony o element je­ szcze bardziej w swej naturze niepochwytny i niezgłębialny: muzykę. Po trajektoriach wyznaczonych przez wierzchołki tego trójkąta będą się toczyć rozważania Steinera. Widać przy tym wyraźnie, że pytanie o to, czym jest muzyka, jak istnie­ je, jaką prawdę o sobie i o nas odsłania, nie jest dla niego py­ taniem lokalnym, do rozwiązania na przykład przez muzyko­ logów. Stawia on sprawę na ostrzu noża: pytanie o status ontologiczny muzyki, o jej sens, o to, jak ona znaczy jest py­ taniem dla humanisty fundamentalnym. To pytanie pytań. Rozważania Steinera, choć tak dzisiaj osobne i osobliwe, nie pojawiają się przecież w intelektualnej próżni. Zanim przyjrzymy się bliżej kilku kontekstom myślowym, w które intencjonalnie wchodzi jego filozofia muzyki (ale też i takim, w które wplątuje się bezwiednie), krótkie przypomnienie. Pra-sformułowanie steinerowskiego pojmowania muzyki obecne jest już w jednym z rozdziałów W zamku Sinobrode­ go, książki opublikowanej prawie dwadzieścia lat przed Rze­ czywistymi obecnościami. Tutaj, w wykładach zawierających - jak głosi podtytuł - „kilka uwag w kwestii przedefilowa­ nia kultury", do głosu dochodzi przede wszystkim nuta kry­ tyczna. Steiner konstatuje pojawienie się w kulturze współ­ czesnej zjawiska bez precedensu: nowej sfery dźwięku o za­ 24 sięgu globalnym: „Trio walące we mnie przez ścianę w zimo­ wą noc na północnym wschodzie Stanów Zjednoczonych naj­ prawdopodobniej rozbrzmiewa w tej samej chwili w sali ta­ necznej w Bogocie , wydobywa się z tranzystora w Narwiku, z gramofonu w Kijowie i gitary elektrycznej w Bengazi". Pomijając to, że odbiornik w USA dawał o niebo lepszą ja­ kość niż gramofon w Kijowie, zasadniczo Steiner ma rację: przestrzeń dźwiękowa współczesnego społeczeństwa przypo­ mina gigantyczne pudło rezonansowe. Fale muzaku dopadają nas wszędzie: w domu, w kinie, w supermarkecie, w windzie. Urządzenia rejestrujące dźwięk, z jednej strony, są błogosła­ wieństwem: możemy już na wzór biblioteki tworzyć własne kolekcje nagrań; z drugiej, nietrudno wyobrazić sobie sytua­ cję, w której Pasja Mateuszowa słuchana jest jako tło do sprzątania, czy jeszcze gorzej: jako muzyka do kotleta. Infla­ cja dźwięku nie pozostaje bez wpływu na osłabienie, o ile nie: całkowite stępienie wrażliwości estetycznej. By dopełnić obrazu muzycznego znijaczenia, na boku rzuca jeszcze Stei­ ner parę złośliwości na temat prymitywizmu rocka i muzyki pop - to figura niemal obowiązkowa u muzycznych konese­ rów - które to gatunki zostają wrzucone, zupełnie zresztą nie­ rozumnie, do jednego worka. 2 3 Nie w tym jednak rzecz. Ważniejsze jest inne spostrzeże­ nie: oto, odwrotnie proporcjonalnie do obecności muzyki ota­ czającej nas na co dzień, zmniejsza się jej rola w naszym ży­ ciu. Masowe chodzenie na koncerty niczego tu nie zmienia. Wręcz przeciwnie. Przypominają się tu przenikliwe uwagi �Theodora Adorno (1939 rok!) o niezauważalnej niemal a ma­ jącej istotne konsekwencje kulturowe, podmianie wartości estetycznych na wartości użytkowe, zjawisku nieuchronnym w świecie rządzonym przez wielką liczbę. Demokratyzacja dostępu do sztuki zbiera gorzkie żniwa. To, co ledwie zasu­ gerował Steiner, wypowiedział już wprost i otwarcie austriac­ ki muzyk i dyrygent, Nicolaus Harnoncourt: „Od czasów śre­ dniowiecza aż do rewolucji francuskiej muzyka była jednym z filarów naszej kultury i naszego życia. Jej z n a j o m o ś ć była częścią wykształcenia ogólnego. Dzisiaj muzyka stała się jedynie ornamentem pozwalającym zapełnić puste wieczory wizytami w operze czy w filharmonii, przy­ strajającym oficjalne uroczystości, czy też - przy wydatnej pomocy radia - wypierającym i ożywiającym ciszę domowej samotności. Stąd bierze się ów paradoks, że wokół roz­ brzmiewa zdecydowanie więcej muzyki niż kiedyś (otacza nas prawie bez przerwy), ale nie ma ona dla naszego życia żadnego znaczenia, pozostaje tylko 'miłą ozdóbką'". najważniejszych sporów prowadzonych w tej ulotnej materii. Zauważmy przy tym, że uchwycenie związku słowa i dźwię­ ku, w słowie jedynie może zostać przekazane. Inaczej mówiąc: musi zostać w y s ł o w i o n e . Natura owego związku musi zostać nazwana i o p o w i e d z i a n a . Wspominam o tej trywialnej okoliczności dlatego, by podkreślić, że rozważania poniższe w najmniejszym stopniu nie pretendują - za wyso­ kie progi! - do tego, by uchodzić za muzykologiczne stu­ dium. Chodzi mi o rzecz znacznie skromniejszą. Skupiam się jedynie na narracji Steinera, po to, by śledząc jej rozmaite ję­ zykowe (a więc i myślowe) uwikłania, dojść do rekonstrukcji źródeł i kształtu steinerowskiego m i t u muzyki. By uczynić zadość metodologicznym rygorom, jeszcze jedna uwaga: po­ jęcie mitu rozumiem tu najprościej jak można, niemal etymo­ logicznie (słowo, opowieść), ale też, co warte zaznaczenia, w przeciwieństwie do publicystycznych jego wykładni (mit jako fałsz), umieszczam blisko ujęć znanych z klasyki feno­ menologii religii (mit jako święta opowieść). Dlatego też tak mocno brzmią w tych prolegomenach do rozwijanej po latach filozofii muzyki, uwagi o esencjalnym związku muzyki z prawdą. „Ani ontologia, ani estetyka nie przedstawiły w sposób klarowny i satysfakcjonujący tych związków. Jednak my natychmiast je wyczuwamy. (...) Mu­ zyka może być samochwalcza, może być sentymentalna, mo­ że uwalniać struktury okrucieństwa, ale nie kłamie. (Czy można znaleźć kłamstwo u Mozarta?) To tu pokrewieństwo muzyki i potrzeba uczucia, które niegdyś miało charakter re­ ligijny, może przebiegać na najwyższym poziomie"[WzS, 138]. Wobec wciąż ogromniejącego nadmiaru słów, wobec iluzji, które język często z siebie wysnuwa, wobec bełkotu i kłamstwa słowa publicznego (te oskarżenia wobec języka, w Rzeczywistych obecnościach osiągną już rozmiary ele­ phantiasis), muzyka jest/może być enklawą wolności i praw­ dy. Znaczące jest to przesunięcie w zwyczajowej hierarchii li­ teratury i muzyki: dla wielu z nas, zauważa Steiner, „pewne utwory muzyki raczej niż literatury są talizmanami porządku i ufności"[WzS, 137]. Już w tej książce zarysowany został wyraźnie kierunek steinerowskiego myślenia o muzyce i pro­ jekt przywrócenia jej ważnego miejsca w kulturze. Tak, musique avant toute chose... Podkreślając permanentną ułomność języka w zetknięciu z muzyką, znajduje jednak Steiner w ciemnościach okołomuzycznej logorei „płomyki dyskursywnej iluminacji"[RO, 20]. Niech kilka z nich rozbłyśnie i dla nas. Ale wcześniej naszki­ cujmy filozoficzne tło. Jeszcze w Krytyce władzy sądzenia, dziele emblematycznym dla myśli późnego oświecenia, muzyka nie ma najlep­ szych notowań. Widać tu wyraźnie wahanie i niezdecydowa­ nie Kanta, co do tego gdzie umieścić muzykę. Z jednej stro­ ny, przyjmując kryterium racjonalne, muzyka zajmie w za­ proponowanym przezeń hierarchicznym podziale sztuk miej­ sce trzecie, ostatnie: po poezji i sztukach plastycznych. Z dru­ giej, zbyt wyraźnie dostrzega on, że jeśli wziąć pod uwagę kryterium oddziaływania na odbiorcę, to muzyka dorównuje niemal poezji. To, co w pierwszym przypadku było jej słabo­ ścią, tutaj jest jej siłą: „Bo jakkolwiek przemawia ona za po­ mocą samych tylko czuć (bez pojęć), a tym samym nie pozo­ stawia, jak poezja, niczego, co należałoby przemyśleć, to przecież wzrusza ona umysł w sposób bardziej różnorodny, a chociaż tylko przemijająco, to jednak głębiej. Jest ona oczy­ wiście więcej rozkoszowaniem się niż kulturą (bieg myśli, ja­ ki mimochodem zostaje przy tym pobudzony, jest tylko wy­ nikiem jakiejś jakby mechanicznej asocjacji) i ma zgodnie z sądem Jaki wydaje o niej rozum, mniejszą wartość niż każ­ da inna ze sztuk pięknych". Muzyka będąc mową afektów przekazuje słuchaczom idee estetyczne. Prowadzi od „czuć" w stronę nieokreślonych idei, te zaś - w przeciwieństwie do sztuk plastycznych - są jedynie przemijające. Pomimo pew­ nych koncesji na rzecz wpływu muzyki na słuchacza, w ra­ cjonalnym systemie Kanta, zajmuje ona miejsce poślednie. Z natury swojej, nigdy nie sięgnie jasności i precyzji pojęć. Jest też wyraźny w tej koncepcji element defensywny. Kant jakby się obawiał, że nie podpadająca pod wymagania rozu­ mu muzyka (przypomnijmy: to raczej rozkoszowanie się niż kultura), wywrócić może tak mozolnie budowany przez my­ ślicieli Wieku Świateł porządek rozumu i ład moralny. 4 5 6 2. „Płomyki dyskursywnej iluminacji" „W ubiegłym wieku Schopenhauer i Nietzsche najlepiej potrafili mówić o miłości i muzyce. A przecież obaj uczęszczali jedynie do burdeli, co zaś do muzyki, to pierwszy przepadał za Rossinim, a drugi za Bizetem". Emil Cioran, Wyznania i anatemy A zatem: czy można powiedzieć/napisać cokolwiek zna­ czącego o muzyce? To pytanie dotyczące bezpośrednio moż­ liwości i granic dyskursu muzyko-logicznego, wywołuje równocześnie także i inną, bardziej może podstawową kwe­ stię: jaka relacja zachodzi między słowem a muzyką rozu­ mianą jako swego rodzaju język? Pytania i propozycje Stei­ nera wpisują się w, prowadzoną przynajmniej od czasu po­ jawienia się estetyki Kanta - by nie sięgać dalej niż wiek XVIII - i odżywającą później z różną intensywnością, filozo­ ficzną dysputę na temat muzyki. Głos Steinera jest cząstką te­ go polilogu. W jego uwagach słychać echa, pogłosy i odbicia To ciekawe: co dla Kanta było ułomnością muzyki, dla ro­ mantyków niemieckich stanie się jej tytułem do chwały. To właśnie nieokreśloność muzyki, jej pozapojęciowość pozwa­ la znacznie głębiej i bardziej bezpośrednio wnikać w struktu­ ry rzeczywistości, które pozostają niedostępne dla operujące­ go siatką pojęciową rozumu. Im bardziej muzyka oddala się 25 �с г р ON Micr 1 Pawi i Dari i *** Min Hei( Phil JA Ale **• Tor Osi Bo *T (c w Di W Ja Je J; H od słowa, tym bardziej zy­ w stan bliski nirwany. Wre­ skuje na znaczeniu. Słabo szcie: muzyka jako analge­ rozpoznana przez Kanta, tyk. niedowartościowana „mo­ W genialnych uwagach wa afektów", wraca do pomieszczonych w Stadiach łask. Romantycy ujawnili erotyki bezpośredniej, Kier­ wyjątkowo dobitnie jak ar­ kegaard sprzeciwia się pod bitralne było posługiwanie pewnymi względami i wy­ się w ocenie wartości mu­ wodom Kanta i przekona­ zyki przede wszystkim kry­ niom romantyków. Zacznij­ terium językowym, słow­ my od tych ostatnich. Pole­ nym, pojęciowym. Przyję­ mizuje Kierkegaard bardzo cie takiej miary zapoznaje mocno z tezą jakoby muzyka to, co w muzyce najważ­ była medium doskonalszym niejsze: że jeśli jest języ­ niż język. Owszem, łączy je kiem, jeśli coś komunikuje, to, że obydwa te środki wyra­ jeśli niesie w sobie jakiś zu zwracają się do ucha. To, przekaz, to czyni to zupeł­ między innymi, pozwala nie inaczej niż język dysuznać, że w pewnym sensie kursywny. W tym właśnie muzyka jest językiem. Prócz niepojęciowym „języku" tego, język przebiega w cza­ człowiek może wypowie­ sie. I tylko muzyka, w przeci­ dzieć najwłaściwiej. I je­ wieństwie do innych sztuk, szcze jedno ważne spo­ rozwija się w czasie. Bliższy strzeżenie: muzyka to nie wgląd pokazuje jednak, że tylko pierwotna mowa muzyka nie może być mową: uczuć, środek wyrażania jest jej stadium wcześniej­ Robert Fludd, The Macrocosm and Human Being naszych najgłębszych emo­ szym i późniejszym, ale nie cji, to także wyjątkowo po­ jest nią samą. Zawsze: albo ręczne -jedyne! - narzędzie dotarcia do rzeczywistości du­ jeszcze nie jest mową (jak w nieartykułowanych okrzykach), chowej. Muzyka jest tedy rzeczywistością ludzką i niebiań­ albo już nią nie jest (jak to się dzieje wtedy, gdy w mowie po­ ską. Harmonijną syntezą przeciwieństw. Pisał Wilhelm Wacetyckiej brzmienie, „muzyczność" frazy usamodzielnia się). kenroder: muzyka „odmalowuje człowiecze uczucia w spo­ Tak więc muzyka ogranicza mowę ze wszystkich stron. „Te­ sób nadludzki (...), bowiem przemawia językiem, którego nie raz staje się zrozumiałe, jak mogło powstać nieporozumienie, rozpoznajemy w życiu codziennym, którego pochodzenie że muzyka jest medium bogatszym od języka. Kiedy mowa i sposób, w jaki go opanowaliśmy, są nam nieznane, i który ustaje i muzyka się zaczyna, kiedy - jak mówią - wszystko możemy jedynie nazwać językiem aniołów". To właśnie w muzykę się przemienia, jest to dowodem ruchu wsteczne­ w pełnym genialnych intuicji, choć dość nierównym, dziele go, nie postępowego.Stąd to (ci, co na muzyce się rozumieją, Wackenrodera, znajdziemy większość z motywów przetwa­ też mi tu rację przyznają) nigdy nie byłem stronnikiem wysu­ rzanych później - w pismach Tiecka. E.T.A Hoffmana, Novablimowanej muzyki, która roi sobie, że może się bez słów lisa, Schlegla, Schellinga, Hegla.... - przez myśl romantycz­ obejść. Mniema ona zwykle, że jest wyżej postawiona niż ną. Przede wszystkim przekonanie o sakralnym charakterze słowo, gdy w istocie stoi niżej"." Muzyka zdolna jest wyra­ muzyki. Muzyka ma wyższość nad językiem, bo wychodzi zić tylko to, co bezpośrednie w swej bezpośredniości, język poza jego ograniczenia, dociera bez trudu i bezpośrednio tam, zaś jest refleksyjny, toteż nie jest w stanie jej słowem uchwy­ gdzie język napotyka na opór. Jest mową całkowicie uwolnio­ cić. Ale fakt ten, który mógłby uchodzić za ubóstwo języka, ną od związków z materią: „Żadna inna ze sztuk nie posiada paradoksalnie świadczy o jego bogactwie. Bowiem to, co elementarnego tworzywa, które samo z siebie byłoby już tak bezpośrednie, jest z natury nieokreślone, a jeśli jest czymś, brzemienne niebiańskim duchem jak muzyka...". I jeszcze czego określić nie można, to tym samym nie może pretendo­ jeden fragment, poświadczający nieporównywalną z innymi wać do wyższości. Dla Kierkegaarda, jedynym przedmiotem sztukami siłę muzycznego oddziaływania; to niemal prefigumuzyki, rzeczywistością, do wyrażania której została ona po­ racja pewnego ważnego wątku obecnego u Steinera: „Zamy­ wołana, jest szczególny typ bezpośredniości: „duchowo jest kam oczy na wszystkie wojny toczące się w świecie i usu­ ona tak określona, że znajduje się poza duchem, a więc zara­ wam się w ciszę muzyki, jakbym zatapiał się w wierze. zem poza językiem"." Absolutnym przedmiotem muzyki jest Wszelkie zmartwienia i smutki rozpływają się wtedy w mo­ „genialność zmysłów", której idealnym upostaciowaniem jest rzu dźwięków, zapominamy o ludzkiej wrzawie i nie przypra­ Don Giovanni z opery Mozarta. wia nas o zawrót głowy z g i e ł k tylu języ­ Mimo, że muzyka jako szczególny , język", ma swój ogra­ k ó w (podkr.DC) czy pomieszanie alfabetów i monstrual­ niczony obszar stosowalności, to jest jednak pewna okolicz­ nych hieroglifów". A zatem: doświadczenie muzyki jako re­ ność - tu Kierkegaard kontestuje Kanta - która sprawia, że kreacja stanu przed Upadkiem, reaktywacja czasu sprzed po­ muzyka jest pośród innych sztuk najwyższa. „Muzyka nie ma mieszania języków. Słuchanie muzyki jako wprowadzenie innego bytu poza chwilą, w której jest wykonywana; jeśli się 7 1 8 9 26 �też dobrze czyta nuty, ma się żywą wyobraźnię, nie da się za­ przeczyć, że muzyka czytana istnieje w sposób nieprawdzi­ wy. Prawdziwie zaś istnieje tylko wtedy, gdy jest wykonywa­ na. Mogłoby się to zdawać niedoskonałością w zestawieniu z innymi sztukami, których dzieła mają byt trwały, istniejąc w tym co zmysłowe. Ale tak nie jest. Bo właśnie jest to do­ wód, że muzyka jest sztuką wyższą i bardziej uduchowio­ ną". Mimo że, nie dowiedzieliśmy się dlaczego tak właśnie jest, dlaczego chwilowość, bezpowrotna ulotność muzyki za­ świadczać ma o jej najwyższej duchowej naturze, to w całym swoim przewrotnie dialektycznym wywodzie, konserwuje i wzmacnia Kierkegaard romantyczny pogląd o wyższości muzyki nad innymi sztukami. 12 13 I chociaż formalistyczna miotła Edwarda Hanslicka roz­ prawiła się dość skutecznie z pewną częścią romantycznej ga­ daniny o muzyce, zwłaszcza z jej napuszonym wielosłowiem i uczuciową nadczynnością (powtarzam: mam na myśli teksty 0 muzyce, a nie muzykę samą - to nieco inny problem), to za­ sadniczy zrąb romantycznej filozofii muzyki przetrwał w dziele Schopenhauera i Nietzschego. Obydwaj kontynuują - mimo że każdy na swój sposób - podstawowe odkrycia wczesnych romantyków. Jeśli Steiner wspomina o „płomykach dyskursywnej ilumi­ nacji" pisarstwa muzycznego, to zwłaszcza dzieło Schopen­ hauera dostarcza w tym względzie wymownych przykładów. Dwa, poświęcone muzyce, rozdziały ze Świata jako woli 1 przedstawienia, to równocześnie: i spójny, logiczny wywód o naturze muzyki, i namiętna laudacja na jej cześć. W hierar­ chii sztuk, muzyka bezapelacyjnie zajmuje tu miejsce naj­ wyższe: „Jest ona zupełnie inna od pozostałych sztuk. Nie odkrywamy w niej żadnego naśladownictwa, żadnego po­ wtórzenia idei jakichś istot na świecie; niemniej jest to sztu­ ka tak wielka, tak niezwykle wspaniała, działa tak silnie na najgłębsze doznania człowieka, zostaje przez duszę tak cał­ kowicie i głęboko zrozumiana jako język zupełnie ogólny, który wyrazistością przewyższa nawet wyrazistość świata na­ ocznego, że musimy na pewno szukać w niej czegoś więcej niż exercitum arithmeticae occultum nescientis se numerare animi, jak o niej mówił Leibniz (...)". 14 Schopenhauer mniej zajmuje się tym jak muzyka oddziaływuje na słuchaczy, bardziej natomiast tym jak ona znaczy, w jaki sposób komunikuje swój sens, jak przejawia się w niej funkcja wyrazu. Stara się określić jej bytowy fundament. Wielkość muzyki leży najpierw w tym, że inaczej niż inne sztuki, które ukazują idee, czyli - w języku schopenhauerowskiej filozofii - poszczególne szczeble obiektywizacji woli, przedstawia ona bezpośrednio wolę samą. Objawia za­ tem świat rzeczy samych w sobie, sferę noumenalną. Muzy­ ka wyraża każdorazowo esencję życia, a nie życie samo. Świat zjawisk i muzyka, to dwie strony tej samej rzeczy. „Muzyka zatem, rozpatrywana jako wyraz świata, jest języ­ kiem w najwyższym stopniu ogólnym, który nawet do ogól­ ności pojęć odnosi się mniej więcej tak, jak one do poszcze­ gólnych rzeczy. Ogólność jej nie jest jednak w żadnym wy­ padku pustą ogólnością abstrakcji, lecz ogólnością zupełnie innego rodzaju i wiąże się z określonością". Podejmuje tu Schopenhauer dwa romantyczne motywy: muzyki jako języ­ ka i muzyki jako ekspresji uczuć. Obydwie kwestie rozwią­ zuje po swojemu. 15 Muzyka jest językiem, ale tylko do pewnego stopnia. Ma zdolność odsłaniania świata znaczeń, ale czyni to inaczej niż język. Wykazuje zdecydowaną wyższość wobec języka po­ jęć: „Melodie bowiem, podobnie jak abstrakcyjne pojęcia, są poniekąd abstraktem rzeczywistości. Ona mianowicie, czyli świat pojedynczych rzeczy, dostarcza tego, co naoczne, szczególne, indywidualne, czyli pojedynczych przypadków, zarówno pojęciom w ich ogólności, jak melodii w jej ogólno­ ści, przy czym jednak obie te ogólności pod pewnym wzglę­ dem przeciwstawiają się sobie, gdyż pojęcia zawierają tylko formy najpierw z naoczności wyabstrahowane, niejako zdar­ tą z rzeczy zewnętrzną łupinę, czyli są właściwymi abstrakta­ mi, natomiast muzyka daje samo jądro, które poprzedza wszelki kształt, czyli serce rzeczy". W nazywaniu i dotyka­ niu osnowy świata określony język pojęć, co paradoksalne, będzie zawsze uboższy w treść, niż nieokreślony język dźwięków. Język muska ledwie powierzchnię rzeczy. Muzy­ ka, unikając właściwego mu zapośredniczenia, sięga głębiej, celuje od razu i bezpośrednio w istotę zjawisk, ujawniając ich ontyczną podstawę. Nic nie budzi takiej abominacji u Scho­ penhauera jak muzyka, która chce współzawodniczyć ze sło­ wem. Właśnie wtedy, gdy stara się ona naśladować „muzycz­ ność" słowa, nadmiernie dostosowywać do słów, traci swoją uprzywilejowaną pozycję. Na własne życzenie zrzeka się ro­ li, do której jest powołana: wyrażania niewyrażalnego. 16 Jeśli idzie o uczucia, Schopenhauer nie odrzuca w całości konceptu romantycznego, ale dość istotnie go modyfikuje. Muzyka nie wyraża już, jak to czasem utrzymywano wcze­ śniej, żadnych konkretnych uczuć. Nie wyraża tego oto kon­ kretnego smutku czy radości, ale daje ich muzycznie wyab­ strahowaną kondensację, uogólniony dźwiękowy destylat. „Wszystkie możliwe dążenia, wzruszenia i przejawy woli, wszystkie te procesy wewnątrz człowieka, które rozum obej­ muje pojenmym, negatywnym pojęciem uczucia, dają się wy­ razić przez niezliczone możliwe melodie, zawsze jednak tyl­ ko przez ogólność formy, bez materiału, zawsze tylko wedle rzeczy samej w sobie, nie wedle zjawiska, którego są niejako samą duszą bez ciała". Muzyka staje się zatem czystą formą uczucia, która daje nam, słuchającym, bezpośredni wgląd w naturę woli. 17 Zauważmy na koniec, że przy takim, maksymalistycznym jej rozumieniu, muzyka przejmuje tu w jakimś sensie, funk­ cję filozofii. Jej podstawowe zadania nie są natury estetycz­ nej, ale poznawczej. Toteż Schopenhauer trawestuje afory­ styczną formułę Leibniza w taki oto sposób: muzyka jest nie­ świadomym metafizycznym ćwiczeniem duszy, która nie wie, że filozofuje. Gdyby filozofia była w stanie wyjaśnić muzykę, powtórzyć w pojęciach to, co ona wyraża, dotknęła­ by wówczas tajemnej esencji rzeczywistości. Filozofia muzyki Nietzschego, w przeciwieństwie do dwóch zwartych i systematycznych rozdziałów z schopenhauerowskiej summy, jest wielokształtna, fragmentaryczna, nie zawsze spójna, czasem samosprzeczna. Trudno byłoby w paru akapitach oddać jej złożoność, prześledzić losy kolej­ nych zwrotów ideowych filozofa, zanalizować motywacje pojawiających się wciąż na nowo pomysłów. Ale też dla na­ szych skromnych potrzeb - określenia związków słowa i mu­ zyki oraz nazwania jej istoty - nie ma takiej konieczności. Pomijając niuanse, można zrekonstruować bez trudu szkielet nietzscheańskiej estetyki muzycznej. Jest to tym łatwiejsze, że zasadniczo powtarza on w dużej mierze pomysły poprze27 �dników, aplikując je do zadań własnego projektu filozoficz­ nego. Generalnie, podziela Nietzsche w pełni pogląd Schopen­ hauera na temat metafizycznego wymiaru sztuki, wraz ze szczególnym uwzględnieniem roli muzyki pojętej jako koro­ na sztuk. W Narodzinach tragedii, w przedmowie dedykowa­ nej Wagnerowi, pisał: „przekonany jestem, iż sztuka jest najwyższem zadaniem i właściwą metafizyczną czynnością tego życia". Kto wie jednak, czy nie bardziej wprost i bez ideo­ logicznych uwikłań, mówią na temat muzyki jego fragmenta­ ryczne zapiski z lat 1869-1875, niż przywoływane zazwyczaj na tę okoliczność Narodziny tragedii z ich koncesjami na rzecz Wagnera i jego koncepcji dramatu muzycznego. Za­ cznijmy od tych lapidarnych notatek. W jednej z nich czyta­ my znajome frazy: 18 „Co czyni muzyka? Rozpuszcza naoczność w woli. Zawiera ogólne formy wszelkich stanów pożądania, jest nieustannie symboliką popędów i jako taka w pełni i dla każ­ dego zrozumiała w swych najprostszych formach (takt, rytm). Jest więc zawsze ogólniejsza od każdego poszczególnego działania, a z tej racji lepiej dla nas zrozumiała od każdego poszczególnego działania. Muzyka jest więc kluczem do dra­ matu". Początek jest jeszcze z Schopenhauera, zakończenie nato­ miast całe z ducha Nietzschego. Bardzo interesujące są jego uwagi na temat relacji języka i muzyki. Konstatuje Nietzsche fakt językopodobnej natury muzyki, podkreślając równocze­ śnie jednowymiarowość języka dyskursywnego, jego pośledniość wobec pełnej, poliwalentnej „mowy" muzyki. Wpro­ wadza przy tym ważną dystynkcję między mową i pismem, między głosem i zapisem: "Muzyka stanowi język zdolny do przybierania nieskoń­ czonej liczby znaczeń. Język znaczy tylko poprzez pojęcia, a więc współczucie powstaje poprzez medium myśli. Stawia mu to pewne grani­ ce. Dotyczy to tylko obiektywnego języka pisma, język mówiony tonuje, a dla przedstawianej treści uczuciowej prze­ rwy, rytmy, tempi, siła i akcentacja są w sumie symboliczne. Wszystko to przysługuje też muzyce. Najczęściej jednak uczucia nie uzewnętrzniają się poprzez słowa. Także zaś sło­ wo tylko sugeruje, jest powierzchnią ruchomego morza, które burzy się na głębinach. Tu leży granica dramatu słownego. Niezdolność do prezentacji rzeczy-obok-siebie". W Narodzinach tragedii rozwija Nietzsche tę myśl i osta­ tecznie stawia kropkę nad i : poezja, mimo że najbliższa du­ chowi muzyki, jest jednak wobec niej podległa. Nie jest bo­ wiem w stanie wypowiedzieć tego, do czego muzyka z samej swojej istoty jest predestynowana. Konkret języka zawsze przegrywa z uogólnionym znaczeniem dostarczanym przez muzykę: „Wszechsymbolice muzyki nie można w żaden spo­ sób sprostać mową właśnie dlatego, że odnosi się ona symbo­ licznie do prasprzeczności i prabólu w sercu prajedni, symbo­ lizuje zatem sferę, która jest nad wszelkiem zjawiskiem i przed wszelkiem zjawiskiem" Tak więc muzyka nie tylko uogólnia, ale ma jeszcze moc łączenia przeciwieństw, wyra­ żania ich równocześnie, w jednym rzucie. Muzyka, jeśli w ogóle myśleć o niej w kategoriach językowych, byłaby te­ dy jakimś rodzajem języka pierwotnego, prajęzyka, poprze­ 19 20 21 28 dzającego język pojęć. W przeciwieństwie do dramatu: „mu zyka jest istotną ideą świata", prowadzi „w prawdziwą rze czywistość, w serce świata" . A zatem: muzyka jako źródł sensu. Ostateczna prapodstawa. Tajemniczy Abgrund. Na­ prawdę, niedaleko stąd do myśli o narodzinach świata z du­ cha muzyki... W innym jeszcze zapisie o muzyce, dochodzi do głosu, znana z wielu innych, bardziej rozbudowanych sformułowań, krytyka cywilizacji naukowej, wedle Nietzschego, opartej na dominacji logosu i terrorze obiektywności. Podkreślam ten fakt, bo motyw to niezwykle ważny w rozważaniach Steine­ ra: „My w najwyższych zdolnościach muzyki widzimy jedy­ ną nadzieję sztuki. Muzyka zrodziła nam ponownie mit; tym samym duch naukowy musiał ustąpić pola. We wszystkich sztukach jesteśmy krytykami, tu, w muzyce, jesteśmy jeszcze pełnymi żywymi ludźmi. Tu tkwią wszelkie nadzieje". Nie są to, odnotujmy spostrzegawczo, jakieś nadzieje bli­ żej nieokreślone. Oczywiście, cała nadzieja w Wagnerze i w wagnerowskiej liturgii celebrowanej w Bayreuth. Te sło­ wa pisze jeszcze Nietzsche zadurzony w twórcy Parsifala, bezkrytycznie wierzący w jego dziejową misję. Sądzę jednak, że tę entuzjastyczną charakterystkę sztuki Wagnera, można zasadnie rozszerzyć na sztukę dźwięków w ogóle. Nietzsche naprawdę dostrzegał w muzyce, sztuce wywodzącej się wprost z dionizyjskiego źródła, siłę zdolną ożywić trupa eu­ ropejskiej kultury. To muzyka właśnie pozwala dostrzec (a raczej: usłyszeć - jakże okocentryczny jest nasz język!) dojmująco i bezpośrednio, grozę i niebezpieczeństwo przeży­ wanego świata. Muzyka ma moc zrywania poznawczych za­ słon i nicowania przynoszących pociechę wizji. Jako ekstrakt prawdziwego życia, była bronią wymierzoną w zmurszałe struktury logokracji. Receptą na konający logos chrześcijań­ skiej Europy miał być pogański melos sztuki dźwięków. 22 23 Lekcja jakiej udziela nam, współczesnym słuchaczom, ro­ mantyczna refleksja nad muzyką - przy pominięciu nieistot­ nych w tym miejscu odmienności poszczególnych ujęć sprowadzałaby się do kilku elementarnych ustaleń: 1. Muzyka nie jest jedynie formalną grą układów dźwię­ kowych, dającą się w pełni opisać i zamknąć w terminach analizy muzykologicznej. 2. Muzyka jest sztuką wyrażającą. Przypomina pod tym względem język, ale nim nie jest, chyba że w przybliżonym, analogicznym trybie. Komunikuje co prawda „sens", ale czy­ ni to inaczej niż język. Nie da się przypisać figurom muzycz­ nym żadnego trwałego znaczenia. Nie sposób skonstruować słownika dla „języka" muzycznego. Toteż niemożliwy jest przekład „znaczeń" muzycznych na język dyskursywny; idiom muzyki jest nieprzetłumaczalny na inne języki. Jest za­ tem muzyka rzeczywistością wyższego rzędu, operuje bo­ wiem w rejonach, do których język nie ma wstępu. 3. Muzyka jest .językiem" doskonale wyrażającym emo­ cje (w ogólnej, oczyszczonej formie), opisuje tedy świat „we­ wnętrzny"; ale może również dotykać „zewnętrza", wnikać wprost w podstawowe struktury rzeczywistości, które, osta­ tecznie, są natury duchowej. Muzyka jest zatem dźwiękowym analogonem rzeczywistości, oddaje ją w całej jej pełni i skomplikowaniu. 4. Sens muzyki nie ogranicza się do jej zadań estetycz­ nych. Muzyka jest sztuką niosącą poznanie, ma realną, choć �nie mierzalną obiektywizującymi parametrami, wartość po­ znawczą. Nie piękno zatem, tradycyjna kategoria estetyczna, j t tą wartością która charakteryzuje ją najlepiej, ale prawda. Przy czym, muzyka ujmuje i komunikuje ją, zdecydowanie duchu antymimetycznym. 5. Muzyka ma/może mieć poważne funkcje kulturotwór­ cze i terapeutyczne. Przywraca wyobraźni wizję świata ideal­ nego (Wackenroder). Zawiesza działanie woli pomnażającej cierpienia (Schopenhauer). Wydobywa z sieci kulturowych iluzji (Nietzsche). Wszystkie te wątki, acz w różny sposób: przetworzone, strawestowane, przedefiniowane, pojawiają się w Rzeczywi­ stych obecnościach. Zanim powrócimy do Steinera, przyj­ rzyjmy się bliżej, jeszcze jednej postaci, ważnej dla jego roz­ ważań. Wobec przywołanych tu płomyków dyskursywnej ilu­ minacji, byłby to ledwie przelotny ognik. W jego książce za­ świecił raz jeden, na stronie 20. e s w Robert Fludd, Three Octaves of the Soul 3. Leitmotivy i mitemy D.E: Czy są śpiewacy operowi, których szczególnie lubi Pan słuchać? C. L.-S: Oczywiście: padam na kolana przed Elizabeth Schwartzkopf. D. E.: A nie przed Callas? C.L.-S: Przed Callas także. Claude Levi-Strauss, Didier Eribon, Z bliska i z oddali Już w zbiorze wykładów, W zamku Sinobrodego, na stro­ nach, w których mowa o trwałym w myśli europejskiej zało­ żeniu obwieszczającym prymat muzyki nad językiem (od orfików po Nietzschego [WzS,138]), pojawia się dość zadzi­ wiające odwołanie do Levi-Straussa: „W Mythologiques Le­ vi-Strauss stwierdził, że w melodii zawiera się klucz do 'mystere supreme de l'homme'. Spróbuj uchwycić zagadkę po­ mysłu melodycznego, naszego wyraźnie wyznaczającego po­ czucia harmonicznego akordu, a dotkniesz korzeni ludzkiej świadomości" [WzS,138]. Cytacja z dzieła ojca-założyciela strukturalizmu w jego antropologicznej odmianie - tutaj je­ szcze w języku oryginału - powróci w niemal niezmienionej wersji w Rzeczywistych obecnościach, ale już w tłumaczeniu: „Stwierdzenie Claude'a Levi-Straussa, że 'wynalezienie me­ lodii stanowi najwyższą tajemnicę człowieka', jest moim zdaniem trzeźwą oczywistością" [RO,20]. Po francusku, przyznajmy, brzmi to lepiej. Trochę jak zaklęcie, jak litur­ giczna inkantacja albo jak czarodziejska formuła otwierająca dostęp do epistemologicznego Sezamu. Błyszczy światłem odkrycia i nazywa je po imieniu. Ma moc niepodważalnego pewnika. Ta formuła, coś jak wzorzec metra z Sevres, sank­ cjonuje steinerowski paradygmat rozumienia muzyki. Zdzi­ wienie bierze się stąd, że Steiner, tak mocno i konsekwentnie podkreślający swoje obrzydzenie do myślenia, które wywo­ dzi się ze strukturalizmu, daje nagle posłuch papieżowi tego kierunku. Steiner jednak wie co robi. W końcu, niechęć nie­ chęcią, ale papież jest przecież nieomylny! Ale i coś jeszcze: można odnieść wrażenie, że to trochę alibi dla filologa, który ma pełną świadomość, że uprawiana przezeń profesja jest co najwyżej wiedzą, nigdy nie osiągnie statusu Prawdziwej Na­ uki. A Claude Levi-Strauss, na tle intuicyjnej, impresyjnej, wiecznie siebie niepewnej i intelektualnie rozmemłanej wie­ dzy humanistycznej, to prawdziwa opoka: bo to i Prawda i Metoda, i Uczoność do kwadratu i Nauka uprawiana more geometrico. Można tedy nie bawić się w żmudne i jałowe do­ wodzenia, ale po prostu ogłosić: Levi-Strauss dixit. A my już sobie dopowiemy: no, skoro Levi-Strauss... Pomińmy jednak steinerowską niekonsekwencję. Sprawa jest poważna a i myśl Levi-Straussa intrygująca. Warto zrobić parę kroków tropem wskazanym lakonicznie przez Steinera i zaraz przezeń porzuconym. Bo rzecz nie dotyczy tylko owe­ go lapidarnego bon motu na temat cudownego wynalazku melodii. Wzajemne związki obydwu badaczy w odniesieniu do muzyki są znacznie bogatsze. W rozmowach z Didier Eribonem, Levi-Strauss całkiem niekonwencjonalnie nawiązuje do uwagi Steinera o irytują­ cym go fakcie wszechobecności muzyki w życiu codzien­ nym, uczynieniu z niej dźwiękowej tapety. Levi-Strauss nie wstydzi się przyznać, że muzyka jest przy nim nieustannie, towarzyszy mu również podczas pracy: „Słucham jej cały czas, pracuję przy muzyce. Może to na mnie ściągnie naganę melomanów, którzy zarzuciliby mi robienie z muzyki podkła­ dowego hałasu. Rzecz jest bardziej skomplikowana i trudno 29 �о Al or Mi< Pav Da Mi He Ph Ji Al *=* Tc О В by mi było wytłumaczyć związek między moją pracą a muzyką, chyba że za pomo­ cą jakiegoś porównania. Dla­ czego akt zajmuje tak ważne miejsce w malarstwie? Można by sądzić, że to z powodu we­ wnętrznego piękna ciała. Przyczyna wydaje mi sie odmienna. Nawet najbardziej zdegustowanemu malarzowi, przyzwyczajonemu do pozu­ jących modeli, nie może za­ braknąć na widok pięknego ciała doświadczenia pewnej ekscytacji erotycznej. To lek­ kie rozdrażnienie stymuluje go i wyostrza percepcję; ma­ luje lepiej. Świadomie lub nieświadomie, artysta poszu­ kuje tego stanu łaski. Mój związek z muzyką jest tego samego rodzaju: lepiej myślę, słuchając jej. Relacja kontra­ punktowa ustala się między artykulacją dyskursu muzycz­ nego i nicią mojej refleksji. Już to idą razem, już to roz­ chodzą się, potem wreszcie zbiegają. Ileż to razy zauwa­ żyłem - ale po fakcie - że słu­ chając jakiegoś dzieła, prze­ stawałem go słuchać, gdy wy­ łaniała się jakaś idea! Po tym Robert Fiudd. The Divine Monochord 26 czasowym oddzieleniu, które czyniło ją autonomiczną, moja myśl na nowo puszcza się w ruch nad dziełem, jak gdyby dyskurs mentalny zastąpił na chwilę dyskurs muzyczny, nadal z nim współdziałając". Trzy fakty godne są tu zauważenia. Obecność erosa w spo­ tkaniu z muzyką (do tego wątku przyjdzie jeszcze wrócić). Muzyka jako medium wyzwalające twórczość. Związek po­ między muzyką i myśleniem, paralelność frazy muzycznej i frazy myślowej. Ten ostatni temat (w muzycznym rozumie­ niu słowa) podejmuje Levi-Strauss w pomnikowych Mythologiques. Mythologiques, to, w zasadzie, rozpisana na cztery tomy wielka pochwała muzyki. Muzyka przenika tu całe dzieło, organizuje układ formalny całości. Dokładnie jak dzieło ope­ rowe: rozpoczyna się Uwerturą, kończy Finałem. Ale nie tyl­ ko tytuły rozdziałów - Fuga pięciu zmysłów, Sonata dobrych manier itp. - są dowodem na mocne zakorzenienie tej pracy w materii muzycznej. Pojawiające się tu terminy muzyczne, to coś więcej niż efektowne i poręczne metafory, okazjonal­ nie przyczepione do analizowanego materiału mitycznego. Wyraźnie rezygnuje tu Levi-Strauss z wcześniej sygnalizo­ wanego rozumienia mitu w oparciu o model lingwistyczny. Levi-Strauss stara się na różne sposoby opisać i przenik­ nąć związki łączące mit i muzykę. Ważną rolę w śledzeniu tych związków odegrała bardzo wczesna fascynacja muzyką Wagnera. Francuski antropolog podejmuje tu problem, jak 24 25 30 widzieliśmy, zauważony i do­ brze rozpoznany przez wcze­ snego Nietzschego: „Wagner odegrał zasadniczą rolę w moim wychowaniu intelek­ tualnym i w mojej skłonności do mitów, nawet jeśli uświa­ domiłem to sobie na długo po mych latach dziecinnych, kie­ dy to rodzice odprowadzali mnie do Opery. Wagner nie tylko zbudował swe opery na mitach, ale zaproponował ich segmentację - co użycie leitmotivow czyni wyraźnym: le­ itmotiv prefiguruje mitem. Ponadto kontrapunkt leitmotivów i wiersza dopełnia swe­ go rodzaju analizę struktural­ ną, ponieważ nakłada on. przez przesuwanie się i prze­ mieszczenia, momenty intry­ gi, które w przeciwnym razie następowałyby po sobie tylko w czasie. Już to leitmotiv mu­ zyczny i wiersz zbiegają się ze sobą; już to leitmotiv przy­ pomina jakiś epizod będący w strukturalnym związku z tym, którego jest się świad­ kiem, niezależnie czy przez analogię czy przez kon­ trast". Tak wyglądały narodziny antropologii strukturalnej z ducha wagneryzmu. Inkorporowane przez młodego wagnerystę treści muzyczne, zepchnię­ te w początkach pracy nad mitologiami w podświadomość, miały się odezwać wiele lat później. Struktura dramatu mu­ zycznego umożliwiła Levi-Straussowi lepsze, jak sam twier­ dzi, zrozumienie struktury narracji mitycznych. Podstawa wywodu Levi-Straussa tkwi w twierdzeniu, że muzyka i mit są zjawiskami z tego samego porządku. Pokre­ wieństwo bierze się stąd, że tak muzyka, jak i mit są języka­ mi, ale bardzo szczególnego rodzaju. Obydwa bowiem prze­ kraczają poziom języka artykułowanego. Paralelnie do języ­ kowych fonemów, proponuje Levi-Strauss wyróżnienie w „tekście" muzycznym: sonemów, a więc najmniejszych jednostek, które same w sobie nie mają żadnego „znaczenia" (pojedyncza nuta), nabywają je dopiero poprzez zajęcie miej­ sca w określonej sekwencji dźwięków. " Muzykę i mit łączy i to, że choć rozwijają się w czasie, to służą temu, by czas po­ wstrzymać. Są maszynami do unieruchomiania czasu. Wy­ miar diachroniczny nieustannie przeplata się tu z planem syn­ chronicznym. Mit, rozłożony na czynniki pierwsze, rozpisa­ ny na wiązki mitemów, może być czytany dokładnie tak sa­ mo, jak „tekst" partytury: linearnie (melodycznie), respektu­ jąc chronologię wydarzeń i przekrojowo (harmonicznie), od­ dając pokrewieństwa i współbrzmienia motywów. Prócz tego, w muzyce i w mitach następuje charakterystyczne odwróce­ nie relacji nadawca-odbiorca. W języku mówionym, to 27 2 �nadawca decyduje o treści komunikatu; słuchając muzyki czy mitu, to słuchacz nadaje znaczenie temu, co odbiera. Warto w tym miejscu wspomnieć o jeszcze jednej fascynującej pa­ raleli, na którą zwrócił uwagę Jurij Łotman, badacz, podob­ nie jak Levi-Strauss, wywodzący się z kręgu strukturalno-semiotycznego myślenia o kulturze. Łotman eksponuje, w dość szczególnym dla nas kontekście, wyjątkowość snu jako spe­ cyficznego, niedookreślonego semantycznie, a przecież wiel­ ce znaczącego języka: „Marzenie senne wyróżnia się wielo­ języcznością (...) Jest to 'nierzeczywista rzeczywistość'. (...) Sen potrzebuje interpretatora: obojętne, czy nim będzie współczesny psycholog, czy pogański kapłan. Sen posiada je­ szcze jedną właściwość: jest indywidualny, nie można prze­ niknąć do cudzego snu. Zatem jest to 'język dla jednego czło­ wieka'. Z tym jest również związane maksymalne utrudnie­ nie komunikacyjnej funkcji tego języka: opowiedzieć sen jest tak samo trudno, jak, dajmy na to, opowiedzieć słowami u t w ó r m u z y c z n y " . (podkr. DC) 29 30 Prócz tego, mocno podkreśla Levi-Strauss somatyczne, fi­ zjologiczne wręcz oddziaływanie muzyki i mitu. Specyficz­ na, rytmicznie uporządkowana narracja muzyczna i mityczna wywiera wpływ na pewne ośrodki w mózgu, dając w efekcie pobudzenia natury emocjonalnej, ale i intelektualnej. Zaska­ kująco w tym kontekście podobne, przy oczywistej różnicy językowych ujęć, są w tym miejscu uwagi Levi-Straussa i Nietzschego. Obydwaj podkreślają, że muzyka angażuje nie poszczególne władze poznawcze, ale, by tak rzec, c a ł e ­ go człowieka. Precyzyjna analiza strukturalna muzyki i mitu, charaktery­ styka powtórzeń i wariacji tematycznych, miałaby wydobyć na powierzchnię nieświadome zasady funkcjonowania ludz­ kiego umysłu. Z interesującego nas punktu widzenia, bardziej niż pożytki - rzeczywiste czy domniemane - jakie można osiągnąć z analizy formalnej tych zjawisk, istotne jest co in­ nego: podkreślana przez Levi-Straussa ich kulturowa wymienność, mająca swe źródło w pokrewieństwie struktural­ nym. W niezwykle frapującym wywodzie, zwraca LeviStrauss uwagę, że na pewnym etapie europejskiej historii, dochochodzi do wyraźnego osłabienia myśli mitycznej - ów proces ma miejsce w wieku XVII - przy jednoczesnym uak­ tywnieniu się refleksji naukowej i ekspresji powieściowej: „W tym czasie jesteśmy świadkami innego zjawiska, które uważam za ściśle związane z poprzednim: narodzin tego, co nazywa się wielką formą muzyczną, która, jak mi się zdaje, 'odzyskuje' struktury myśli mitycznej. Sposoby myślenia po­ padłe w zapomnienie w sferze wyrażania rzeczywistości, za­ wsze obecne w nieświadomości, szukają nowego zastosowa­ nia. Nie artykułują już znaczeń, ale dźwięki. I z ich dawnego użycia wynika, że dźwięki tak artykułowane zyskują dla nas jakieś znaczenie". 11 32 Chciałoby się rzec: nic w kulturze nie ginie. Muzyka inten­ sywnie wchodzi na miejsce opuszczone przez mit. Zaczyna pełnić w myśleniu europejskim funkcje, które wcześniej speł­ niał wzorzec mityczny. Zaburzona homeostaza kultury zosta­ je, dzięki muzyce, przywrócona. I naprawdę, nie interesuje mnie w tym miejscu, czy Levi-Strauss ma rację, czy jego wy­ jaśnienie doniosłego dla Europy przełomu mentalnego jest metodologicznie poprawne, a z punktu widzenia historyka kultury, przynajmniej: prawdopodobne. Fascynujące jest już samo pojawienie się takiej propozycji intelektualnej: dostrze­ żenie w muzyce środka przywracającego kulturze zachwianą równowagę organizujących ją podstawowych elementów. Po­ wrót, poprzez muzykę, do fundamentów, które wraz z cywi­ lizacyjnym rozwojem uległy nadwątleniu. Tu warto odnotować jeszcze na marginesie, że uwagi LeviStraussa służyć również mogą jako wygodne alibi dla niniej­ szych rozważań. To na wypadek, gdyby ktoś znienacka zapy­ tał, czy antropolog naprawdę nie ma już nic lepszego do ro­ boty od zajmowania się muzyką. 4. Po Babel „Na afiszu przy drzwiach kościoła, zapowiadającym Sztuką fugi. ktoś nagryzmolił wielkimi literami: BÓG UMARŁ. I to w związku z muzykiem zaświadczającym, że Bóg. jeśli nawet zmarł, może zmartwychwstać - wła­ śnie w czasie, gdy słuchamy jakiejś kantaty bądź fugi!" Emil Cioran, O niedogodności narodzin Czy można napisać coś o muzyce? Jak widać: można. Czy można wysłowić adekwatnie to, „o co chodzi" w muzyce? Nie można. Steiner świadom jest w pełni tej antynomii. Cała jego książka jest na niej oparta. Stwierdza on, z jednej strony, że niewiele, bądź zgoła nic na temat muzyki powiedzieć się nie da, że język raczej przesłania niż odkrywa to, co w niej najważniejsze, a z drugiej strony, mnoży słowa, ujęcia, przy­ bliżenia, stara się nieustannie o jak najlepsze, najbardziej pre­ cyzyjne wydobycie i nazwanie muzycznej esencji. Przez całe 191 stron swojej książki, Steiner nic przecież innego nie m ó w i jak tylko to, że o muzyce m ó w i ć się nie da. To jak­ by rozpisana na szereg głosów wariacja potwierdzająca traf­ ność epigramatycznej „definicji" muzyki, którą znajdujemy u Rilkego: „Muzyko....Mowo, gdzie mowy / kończą się ,,. Wariacja, która kończy się ścianą. O co w tym wszystkim chodzi? 33 Co kilka stron, w refrenicznych nawrotach, pojawia się u Steinera znajoma i rozpoznawalna formuła: „obraz, sonata, wiersz". Nic w tym dziwnego. Swoją, teologiczną u korzeni, koncepcję estetyki, rozciąga on całą sztukę, na wszystkie te działania, które obejmuje i zawiera w sobie grecki rzeczow­ nik poiesis. Każda z jej ekspresji, choć organicznie zanurzo­ na w materii, w dotykalnym, widzialnym i słyszalnym, osta­ tecznie okazuje się jakąś mową transcendencji, epifanią Inne­ go: „wierzę, iż poezja, sztuka i muzyka zbliżają nas bardziej bezpośrednio do tego w istnieniu, co nie jest nasze" |RO,187] I chociaż ów powracający refren pozwala zasadnie sądzić, że dla Steinera wszystkie sztuki są równe, to nie da się jednak­ że zaprzeczyć, że w końcowych, kulminacyjnych (również i dramaturgicznie) fragmentach książki, jedna z nich jest wy­ raźnie równiejsza: „Muzyka i metafizyka, w swym najbar­ dziej rdzennym sensie, muzyka i odczucie religijne, są w za­ sadzie nierozłączne. I to właśnie w muzyce i poprzez muzy­ kę znajdujemy się najbardziej bezpośrednio (wszystkie podkr. DC) w obecności logicznie i werbalnie niewyrażalnej, lecz całkowicie namacalnej energii istnienia, która komuni­ kuje naszym zmysłom i naszej refleksji tę odrobinę, jaką zdolni jesteśmy pojąć z nagiego cudu życia. Uważam, iż mu­ zyka jest nazywaniem nazywania życia. Jest odruchem sakra­ mentalnym, nie mieszczącym się w jakiejkolwiek liturgicznej czy teologicznej konkretyzacji. Lub, jak powiedział Leibniz, SI �'muzyka jest tajemną arytmetyką ducha nieświadomego fak­ tu, że liczy' (...). Dlatego w swojej argumentacji przeznaczyłem dla muzyki miejsce centralne". [RO,178] W dalszej części, zapewnia Steiner kolejny raz, że muzy­ ka nie transponuje się w żadne struktury logiczne (chyba że, za Levi-Straussem, przyjmiemy, że jest to logika mityczna), czy konstrukcje werbalne. Zapewne, można by się spierać, czy forma, którą znajdujemy w muzyce („W muzyce forma jest treścią, treść formą" [RO, 179]) jest bardziej oporna na dyskursywny przekład niż forma, którą spotykamy w wierszu czy w obrazie. Czy naprawdę można opowiedzieć „własnymi słowami" Celana, czy można przełożyć na słowa Cezanne'a? Czy jest to zadanie łatwiejsze niż opowieść o formie w mu­ zyce? Czy w wierszu i obrazie, gdy chodzi o to, co w nich idiomatyczne, forma również nie jest treścią, a treść formą? Przy pewnym rozumieniu „formy" obecnej w dziele sztuki, zadanie translatorskie okaże się równie beznadziejne we wszystkich tych przypadkach. Zostawiamy jednak spory (bo nie o nie tu przede wszystkim chodzi), powracając do re­ konstrukcji poglądów Steinera na muzykę. Sięgnijmy jeszcze raz do tekstu. 34 wszelkie formalne credo. Spróbujmy przedstawić to odwrot­ nie: dla wielu ludzi religia to muzyka, w którą uwierzyli. W ekstazach muzyki pop i rock takie utożsamienie szczegól­ nie rzuca się w oczy". [RO, 179-180] W ekstazach opisu tego stanu rzeczy - również. Muzyka, wychodząc w swej warstwie akustycznej z „tego świata", celuje więc wprost w „inną" rzeczywistość, przez „ten świat" nie ograniczoną. Będąc, w istocie, fenomenem słuchowym, przebija zmysłową powłokę świata. Dotyka ob­ szaru opisywanego przez Rudolfa Otto jako ganz andere? Albo: jest tym, co Gerardus van der Leeuw określił w swej te­ ologii estetyki muzycznej mianem „muzyki, która jest czymś więcej niż muzyką" , a więc tym, co język mistyków nazy­ wał słowem canor - niebiańskim śpiewem. W obliczu, meta­ fizycznej w swym rdzeniu, choć nie ograniczonej do żadnej liturgii czy konfesji muzyki, stajemy wprost wobec przebły­ sku Rzeczywistej Obecności. Podobnie, jak widzieliśmy, mówili już, choć nieco innym językiem, i Wackenroder, i Schopenhauer, i Nietzsche. To tropy na które wskazał sam Steiner. 5 36 Widać wyraźnie, w którą stronę zmierza jego myśl. Pod­ kreśla on, że w odniesieniu do muzyki, w mówieniu o niej, najczęściej bywamy zanadto „ludzcy", arcyludzcy. Pochło­ nięci rozstrząsaniem i analizą tego, co da się pojąć i opisać, tracimy z oczu (i uszu!), to co najważniejsze: zapominamy nieustannie o jej nie-ludzkim pochodzeniu. W spostrzeżeniu, które gładko sprzymierza Kiekegaarda z Schopenhauerem, przypomina Steiner o władztwie jakie muzyka ma nad nami, bez względu na to z jakiego - demonicznego czy boskiego źródła ono pochodzi [RO, 179]. Temperatura rośnie. W aka­ picie podsumowującym steinerowską metafizykę muzyki czytamy: Jest jednak myśliciel - czasowo i językowo znacznie mu bliższy od wspomnianych - którego Steiner w książce nie wymienia, a którego myślenie o muzyce wykazuje daleko idące, uderzające wręcz zbieżności z jego rozpoznaniem. To Emil Cioran. Poza podobnym, cholerycznym temperamen­ tem i skłonnością do stylistycznej rafinady, w zasadzie wszy­ stko ich dzieli. Czy może zaistnieć choćby cień porozumienia pomiędzy teologicznie motywowaną releksją nad „rzeczywi­ stymi obecnościami" a myślą, która przez lata wyżywa się w filozoficznej celebracji słowa „Nic"; pomiędzy obrońcą eu­ ropejskiego kanonu kultury a ironicznym prześmiewcą za­ chodniego dziedzictwa? Teoretycznie nie. Ale, ufam tu w ciemno Steinerowi, teorie - jak kłamstwa - mają krótkie nogi. Przyjrzyjmy się raczej tekstom. „Muzyka jest ostateczną materializacją tego wszystkiego, co usiłowałem zasugerować na temat rzeczywistej obecności w znaczeniu, wówczas gdy obecności tej nie sposób ani uka­ zać analitycznie, ani sparafrazować. Muzyka wnosi do nasze­ go codziennego życia bezpośrednie spotkanie z logiką sensu innego niż sens rozumu. Jest to bez wątpienia najprawdziw­ sze ze znanych określeń logiki aktywnie obecnej w źródłach istnienia, logiki tworzącej żywotne dla nas formy. Muzyka celebruje tajemnicę przeczuwania transcendencji, począw­ szy od pieśni Orfeusza, kontr-twórczych wobec śmierci, do Missa Solemnis, od późnych sonat fortepianowych Schuberta do Mojżesza i Arona Schoenberga i Quatuor pour la fin du temps Messiaena. Nie sposób zliczyć tych wszystkich przy­ padków, kiedy pomiędzy takim celebrowaniem a religią za­ dzierzgnęła się oczywista więź. Jednak najważniejsza z tych więzi dalece wykracza poza wszelki religijny motyw czy pre­ tekst. Muzyka sprawia, w sposób tak oczywisty, że każda próba jego określenia przypomina zużytą kliszę, a jednocze­ śnie w sposób nieokreślony i przepotężny zarazem, że w na­ sze istnienie jako ludzi władne jest wkroczyć to, co mieści się poza granicą werbalizacji, co przewyższa naszą zdolność analizy. Muzyka jest wyraźnie nie ograniczona przez świat, bowiem ten ostatni podlega naukowemu opisowi i praktycz­ nemu ujarzmieniu. Znaczenia muzyki są transcendentne (wszystkie podkr. DC). Od dawna była ona - i jest nadal niepisaną teologią tych, którym brak lub którzy odrzucają Oczywiście, Steiner, czciciel klasyków, nigdy by się nie zgodził z surrealnym żartem Ciorana, że gdy chodzi o głęb­ szy, filozoficzny wgląd w rzeczywistość, podobne funkcje jak lektura Platona, może spełniać dźwięk saksofonu. Ale, co do reszty... Bliskie zapewne Steinerowi, wywodzącemu się w części z Schopenhauera, byłoby, cytowane przez Ciorana twierdzenie Carnapa, o tym że metafizycy, to muzycy bez ta­ lentu do muzyki. Są i poważniejsze filiacje. Lament Steinera nad niedostawaniem słowa do muzyki, nad nieredukowalną ułomnością językowych ujęć muzyki, u Ciorana uzyskuje jeszcze radykalniejszą, trudno ukryć, że konsekwentniejszą, postać: „Przestałem pisać, uważam, że nie warto tego ciągnąć dalej, ale tę posuchę wypełnia muzy­ ka. Życie bez muzyki jest dla mnie naprawdę absurdem. No i nie ma potrzeby pisania, skoro nie możemy przełożyć na słowa odczucia o charakterze muzycznym. Nic więc z tego, co jest sensem muzyki, nie przechodzi do pisarstwa. Jeśli tak, to po co pisać?" To Cioran byłby przykładem, modelowym wręcz, jednego z tych, wspomnianych przez Steinera, wierzących inaczej, dla których muzyka jest przebraną teologią. I myślę, że ten ostat­ ni, wykazałby więcej poczucia humoru i zmysłu ironii niż Zygmunt Kubiak (patrz: redakcyjna dyskusja), czytając taką oto deklarację wiary rumuńskiego myśliciela: „Bez Bacha Bóg byłby pomniejszony. Bez Bacha Bóg byłby figurą trzecioplanową. Bach to jedyna rzecz napełniająca nas prze- 32 37 38 39 �świadczeniem, że wszechświat nie jest dziełem chybionym. Wszystko w nim jest głębokie, rzeczywiste, nie udawane. Po Bachu Liszt jest nie do zniesienia. Jeśli istnieje absolut jest nim Bach. Takiego wrażenia nie może dać dzieło literackie, bo u Bacha nie ma języka. U Bacha są co prawda teksty, ale nieszczególne. Dźwięk jest wszystkim. Bach nadaje sens re­ ligii. Nadweręża wyobrażenie tamtej strony jako nicości. Nie wszystko jest złudzeniem, gdy słucha się tego wezwania. Ale to jedynie Bach, tylko Bach to sprawia; w życiu był człowie­ kiem przeciętnym. Bez Bacha byłbym nihilistą absolut­ nym". Czy naprawdę tak trudno dostrzec w tym „bluźnierstwie", w tej pozornej negacji, przewrotną afirmację wyższe­ go porządku. Sceptycyzm, w takiej postaci, w jakiej znajdu­ jemy go u Ciorana, jest w istocie - czy koniecznie trzeba po­ wtarzać stary banał - pewną postacią mistyki. 40 W innym miejscu, wraca Cioran do tego wyznania wiary w muzykę. Zaskakujące jest przy tym podobieństwo pomię­ dzy opisanym przez Steinera doświadczeniem muzyki, kon­ templacyjnym zatopieniem się w niej a nazwaniem przez Ciorana, tego wyjątkowego w porządku poznawczym dozna­ nia, odmianą przeżycia mistycznego. A kiedy Cioran opisuje muzykę jako , język transcendencji", podobieństwo przecho­ dzi w głos brzmiący ze Steinerem unisono: „To jedyna sztu­ ka nadająca sens słowu 'absolut'. Jest to absolut przeżyty, jakkolwiek przeżyty za pośrednictwem ogromnej iluzji, bo rozwiewa się z chwilą nastania ciszy. Absolut efemeryczny, w sumie paradoks. To doświadczenie, żeby mogło się utrwa­ lić, musi być ponawiane w nieskończoność, podobnie jak przeżycie mistyczne, którego ślad ginie z chwilą, gdy ponow­ nie włączamy się w powszedniość. (...) W nocy nabiera ona (muzyka] jakiegoś niezwykłego wymiaru. Ekstaza muzyczna łączy się z ekstazą mistyczną. Czujemy, że docieramy do ja­ kiejś granicy, że nie można już poza nią wyjść. Nic innego już się nie liczy, i nie istnieje. Zanurzeni jesteśmy w jakimś świe­ cie upajająco wręcz czystym. Muzyka jest językiem transcen­ dencji. Tłumaczy to tajemne więzi, jakie rodzi ona między lu­ dami. Zanurza ich w świat, w którym granice przestają ist• «I 41 mec . Jak cytaty, żywcem wyjęte ze Steinera, brzmią uwagi Cio­ rana o tajemniczym, całkiem innym, z innego porządku po­ chodzącym „języku" muzyki. Zrzyma się on na Prousta, który przy całej swojej subtelności, nie przekroczył jednak w swoim rozumieniu muzyki poziomu estetycznego: „Praw­ dziwego niepokoju metafizycznego nie znał. Jego przeżycia muzyczne zawsze łączą się z jego historią osobistą. Nie wy­ rywają go one z jego życia - z życia po prostu. W świat mu­ zyki wkraczamy naprawdę tylko wówczas, gdy wychodzimy poza to, co ludzkie. Muzyka jest światem nieskończenie real­ nym, choć niepochwytnym i zwiewnym. Ktoś, kto będąc wrażliwy na jej magię, nie potrafi w ten świat przeniknąć, po­ zbawia się wręcz racji istnienia. Najwyższe jest mu niedo­ stępne. Rozumieją ją tylko ci, którym jest niezbędna. Muzy­ ka musi cię przyprawiać o szaleństwo, inaczej jest niczym". Uderzające jest istnienie „miejsc wspólnych" w wypowie­ dziach o muzyce Ciorana i Steinera. Muzyka jako świat ist­ niejący w sposób rzeczywisty. Jako to, co naprawdę, w moc­ nym, ontologicznym sensie słowa: j e s t . Mimo swej znikliwej natury, eterycznej niepochwytności, to świat o mocnej bytowej konsystencji. Słuchanie muzyki jako, dające się po­ równać jedynie z przeżyciem mistycznym, intensywne do­ 42 świadczenie pełni. I wreszcie: Muzyka jako jedno z imion najważniejsze! - transcendencji. Dochodzimy w tych rozważaniach do punktu chyba naj­ bardziej ryzykownego. Nie ma co kluczyć w niedopowiedze­ niach i mglistych sugestiach. Powiem wprost: czytając, pisa­ ne eon fuoco, wywody Steinera na temat osobliwości muzy­ ki, jej metafizycznego rdzenia, o tym, że na zdrowy rozum czegoś takiego w przyrodzie być nie powinno, a mimo wszy­ stko jest, nieodmiennie przywoływałem w pamięci ten nie­ zwykły sylogizm zapisany przez ojca Pawła Florenskiego w Ikonostasie, na marginesie jego uwag o teologii ikony; wnioskowanie, którego „logika" jest równie zniewalająca jak jego objawiająca prostota: „Ze wszystkich dowodów filozo­ ficznych na istnienie Boga najbardziej przekonywająco brzmi właśnie ten, o którym nawet nie wspomina się w podręczni­ kach. Można go na przykład sprowadzić do następującego wnioskowania: 'Jest Trójca Rublowa, a więc jest Bóg'". Czy nie jest tak, że Steiner, świecki teolog, konstruuje, nie wprost oczywiście, podobny „dowód" na istnienie Transcendencji. Tyle że w jego wypadku ikonę zastępuje muzyka. Naśladując Florenskiego, ale i Ciorana (czy nie dziwne to sąsiedztwo?), finał jego rozważań mógłby tedy zabrzmieć, na przykład tak: „Jest Kunst der Fugę Bacha, a więc jest Bóg". Tak czy inaczej, w konsekwencji, byłby to Deus ex musicae. Można by powie­ dzieć, że w muzyce usłyszał Steiner „dowód" na realność gło­ su płynącego z całkiem innego świata. Krokiem dalej - ale czy dozwolonym? - byłoby powiedzenie, że w muzyce objawił mu się His Master's Voice. 43 W czym ryzyko takiego myślenia? Przypomijmy, tak bli­ skie Steinerowi pod pewnymi względami, a przy tym tak wy­ raźnie odległe od jego myślenia o muzyce, uwagi Gabriela Marcela z zakończenia jego Tajemnicy bytu: „Powtarzając jedno z muzycznych porównań, do których, jak wiecie, mam nieprzezwyciężoną słabość, powiedziałbym, że od chwili, gdy pozwalamy się przenikać niewidzialnym wpływom, my, którzy na początku byliśmy tylko niewprawnymi, a jednak zarozumiałymi solistami, staramy się stawać powoli przyjaz­ nymi i zachwyconymi członkami orkiestry, w której niesłu­ sznie nazywani przez nas zmarłymi są niewątpliwie bliżej niż my Tego, o kim nie należy chyba mówić, że dyryguje symfo­ nią, ale że j e s t symfonią w jej głębokiej nadzmysłowej jed­ ności, w jedności, jakiej możemy spodziewać się dostąpić tylko niepostrzeżenie poprzez jednostkowe doświadczenia, których nieprzewidywalnego dla nikogo z nas ogółu nie da się przecież oddzielić od osobistego powołania". 44 W zasadzie, niby wszystko się zgadza... Nie ma jednak sensu chrzcić Steinera na siłę. Widać od razu gdzie są różni­ ce. Jedna zwłaszcza rzuca się w oczy. Marcel, kiedy opisuje doświadczenie transcendencji w terminach muzycznych, kie­ dy sięga do metaforyki, do której ma taką słabość, mówi tu wyraźnie z wnętrza religii, ze środka głębokiego doświadcze­ nia religijnego. Steiner, tak bliski w podstawowych intuicjach Marcelowi, mówi jednak wyraźnie „z zewnątrz", spoza ob­ szaru konfesyjnego przyporządkowania. Poza tym, zbyt jest Steiner dionizyjski, zbyt podkreśla orgiastyczny, a to znaczy, również i demoniczny aspekt muzyki, by gładko przejść nad różnicami i stwierdzić, że w obydwu przypadkach mamy do czynienia dokładnie z takim samym typem myślenia o „mu­ zyczności" transcendencji. W niczym to, oczywiście, nie odbiera autentyczności ani głębi sformułowaniom Steinera. 33 �Spostrzeżenie to, prowadzić może wszakże do pojawienia się kilku wątpliwości. Czyjego, religijna w istocie, perspektywa rozumienia muzyki (ogólniej: sztuki) nie jest pewnego rodza­ ju próbą uczynienia ze sztuki religii? Czy nie mamy tu do czynienia z jakimś nawrotem do modernistycznych koncepcji „religii sztuki", do kreowania artystów na kapłanów nowego obrządku? Czy sztuka nie jest tu „zamiast" religii? Czy nie jest jej wyrafinowaną estetycznie protezą? Metafizycznym pocieszeniem? A może zwykłym ersatzem? Czy muzyka z rozważań Steinera, nie jest, dla jednych: „aż", ale już dla in­ nych: „tylko", teologią tych, którzy nie są zdolni przyjąć bądź odrzucają „wszelkie formalne credo"! Ale, znowu, czy tak myśląc, nie posługujemy się wąską, zredukowaną ledwie do wymiaru estetycznego (tu w rozumieniu etymologicznym: ograniczoną do poziomu zmysłowego), koncepcją sztuki? Czy ustanawiając dla sztuki zadania mieszczące się w grani­ cach rozumu (i zmysłów), nie konstruujemy kolejnego, opar­ tego na arbitralnych przesłankach, dekretu? Steinera, zdaje się, kwestie te przesadnie nie przejmują. Wypowiada się on przecież przede wszystkim jako orędow­ nik poszukujących i to z nimi dzieli się dobrą nowiną o „nie­ ludzkiej" mocy muzyki. Poza tym ciężar jego rozważań mie­ ści się tak naprawdę gdzie indziej. Sądzę, że centralną figurą symboliczną, wokół której opla­ ta się myśl Steinera i która pozwala głębiej wniknąć w jego muzyczne rozważania, jest biblijny mit wieży Babel. To tutaj, w opowieści o pomieszaniu języków mieszkańcom równiny Szinear, bije główne źródło jego mitycznej narracji o muzy­ ce. W swojej intelektualnej autobiografii, Errata, dowodzi Steiner, że tradycyjna, moralistyczna interpretacja, która ka­ że widzieć w pomieszaniu języków karę za grzech pychy jest nie utrzymania. Historia ta, twierdzi on, jest nade wszystkim opowieścią o utracie językowej niewinności. Pomiędzy sło­ wem i światem pojawiła się rysa. (Czyżby już tu miała miej­ sce prefiguracja „zerwanego kontraktu" z Rzeczywistych obe­ cności!). Nie potrafimy już opowiadać „adekwatnie" o świe­ cie, język przestał nazywać rzeczy „po imieniu". Nie ma już prostej referencji między słowem i rzeczą. Gorzej: pomiesza­ nie języków, wprowadziło nieusuwalne bariery między ludź­ mi. Odtąd nie rozumiemy już dobrze świata i siebie nawza­ jem. Wszyscy żyjemy teraz w przestrzeni komunikacyjnej, która jest - by wykorzystać tytuł innej książki Steinera - rze­ czywistością After Babel. Święty język Początku uległ bez­ powrotnej zatracie. Skazani jesteśmy, tak w relacjach „pozio­ mych", jak i „pionowych" na niepełny i ułomny ze swej na­ tury przekład. 45 Czy rzeczywiście? Rdzeniem opowieści Steinera o muzy­ ce jest niewyartykułowane wprost, ale czytelne, przekonanie, że w dzisiejszym świecie, takim językiem, „językiem poza słowem", jest właśnie muzyka. Że jest narzędziem komuni­ kacji wyjątkowym, językiem nad językami. Łamie ona nie tylko bariery międzyosobowe, międzykulturowe, ale daje nam dostęp - co prawda chwilowy, efemeryczny, może i złudny - do świata sprzed Upadku. Steiner brzmi tu zadzi­ wiająco zgodnie z intuicjami Herberta Whone'a, brytyjskiego skrzypka, który próbuje myśleć i pisać o muzyce przez pry­ zmat mitu. W konkluzji swojego eseju o znaczeniu i roli mu­ zyki w świecie powszechnej dysharmonii i dystrakcji stwier­ dza on: „W artykule tym, zamierzałem zasugerować tylko ty­ le, że dźwięk i muzyka leżą u korzeni naszej egzystencji. Jak 34 powiedzieliśmy, istnieje tylko jedna opowieść. I jest to opo­ wieść prosta. Podstawowy Ton wszechświata rozproszył się i rozdzielił na szereg subdźwięków i przydźwięków, aż do te­ go stopnia zróżnicowania, że fakt ten powołał do życia orkie­ strę, której na imię Babel. (...) Jako że czas płynie, muzyka rozprzestrzenia się i przedstawienie trwa dalej. To właśnie muzyk, tu na dole, jest tym, który zastępczo oferuje możli­ wość powrotu i który ma, w najgłębszym sensie, do odegra­ nia jedną z najważniejszych ról w ludzkim życiu". Muzyka jako droga do osiągnięcia stanu sprzed pomieszania języ­ ków...To z pewnością byłoby Steinerowi bliskie. 46 Czy to nie dziwne, że w zasadniczych rozwiązaniach do­ tyczących muzyki, spotykają się ze Steinerem myśliciele tak różni jak Wackenroder, Nietzsche, Levi-Strauss, Cioran i wielu innych, tu nie wymienionych. W istocie: trudno nie uwierzyć, że muzyka ma realną moc budowania porozumie­ nia ponad podziałami. Że jednoczy raczej niż dzieli, że spaja, choć na krótko, sfery rzeczywistości, zdawałoby się, wzaje­ mnie nieprzywiedlne. Czym więc jest muzyka? Jaka formuła określała by ją najlepiej? Roland Barthes powiada, że wartość muzyki być może na tym polega, że jest dobrą metaforą. Możliwe. Zwłaszcza idea „przenoszenia" znaczeń, tkwiąca greckim źródłosłowie, byłaby nie do pogardzenia. Weźmy pod uwagę jeszcze jedną możliwość. Utrzymuje Paul Ricoeur, że związek pomiędzy metaforą a symbolem mogą opisać tylko dwa wzajemnie sprzeczne twierdzenia. Tak więc, meta­ fora zawiera więcej niż symbol: to, co w symbolu pomiesza­ ne, wypowiedź metaforyczna doprowadza do względnej przejrzystości. Ale też symbol zawiera jednak więcej niż me­ tafora: „Symbol jest związany w inny sposób niż metafora. Symbol ma korzenie. Symbole pogrążają nas w tajemniczym doświadczeniu mocy". Dwuwymiarowa struktura symbolu, którego metafora jest językową powierzchnią, swą jedną czę­ ścią, zanurzona jest w niesemantycznym obszarze sacrum. Zmylmy więc tropy... Czy nie lepiej byłoby może powie­ dzieć, jak choćby Albert Schweitzer , że „naturalną" mową muzyki jest symbol? Jest jeszcze jedna okoliczność przema­ wiająca za takim wyborem. Symbol już w swej etymologii (obojętnie, czy wyprowadzonej od symbolon czy symballein) niesie z sobą ideę łączenia, spajania, przywracania jedności. W rozważaniach Gadamera na temat sztuki znajdujemy okre­ ślenie symbolu, które nawiązuje do etymologii, ale też wpro­ wadza element, który pozostaje w ścisłym związku z naszy­ mi ustaleniami: „Przez symbol (...), przez doświadczanie symboliczności rozumiemy, że to, co jednostkowe, szczegól­ ne jest niczym ułamek bytu, że coś, co z nim koresponduje, jest obietnicą uzupełnienia całości i szczęścia, albo też że ta wciąż poszukiwana uzupełniająca całość cząstka (podkr. DC) jest drugim odłamkiem pasującym do naszego fragmen­ tu życia". 47 48 49 50 Żyjemy, przypomina nam wciąż Steiner, w świecie ducho­ wo chorym. W obliczu doskwierających nam kłopotów z bra­ kiem referencyjności znaków słownych, z tworzeniem się wokół nas szklanej kuli słownych samoodniesień, w obliczu bolesnego przeżywania „rzeczywistej nieobecności" Trans­ cendencji, myśl Steinera zdaje się kulminować w jednym za­ leceniu, prostym, acz o dalekosiężnych konsekwencjach: S ł u c h a j c i e a znajdziecie. Tak brzmi dzisiaj trzeźwiący aforyzm świeckiego proroka. Tako rzecze Steiner. �5. Con amore. Finale presto jest surowy; każdy jest przeniknięty tym, co mówi. Ten głos kocham - całe życie go kochałem". Naprawdę, nie ma znaczenia, kto jest przedmiotem adora­ cji. Czy marmurowe pomniki: Mozart i Beethoven, czy mało komu znany Charles Panzera. Tę listę uwiedzionych można by dowolnie wydłużać: Nietzsche ze swoim uwielbieniem dla Wagnera (obróconym później w nienawiść), Levi-Strauss pa­ dający na kolana przed Elizabeth Schwartzkopf, Cioran spra­ gniony muzyki Bacha, itd, itd, itd... Mówienie o muzyce wy­ klucza obiektywizm. Dyskurs muzyczny, albo jest równocze­ śnie dyskursem erotycznym, albo nie ma go wcale. Potwier­ dzałoby to przenikliwą uwagę Barthes'a, że muzyka „nie podpada pod żaden metajęzyk, lecz tylko pod dyskurs warto­ ściujący, pochwalny: pod dyskurs miłosny". Rzeczywiste obecności to tekst, pod względem gatunko­ wym, niejednorodny. Bo to i pamflet, i manifest, i filipika, i intymny list, i quasi-teologiczny traktat (ktoś niechętny, po­ wiedziałby może: kazanie). Ale nad tym wszystkim góruje namiętny ton miłosnego wyznania. Jeśli jest coś, co spaja wszystkie te formy, coś, co sprawia, że nie obcujemy z dzielem-hybrydą, ale ze spójną całością, to właśnie ów głos czło­ wieka nieprzytomnie zakochanego. Książka Steinera, to rzecz składająca się w znacznej części z barthes'owskich „fragmentów dyskursu miłosnego". Ale też to, co wprawia w ruch język, co każe mu mówić, mówić, mówić, wyklucza wszelką dyskusję. ,JCocham-cię jest bez niuansów. Likwidu­ je wyjaśnienia, uzgodnienia, stopnie, skrupuły". Steiner przecież nie argumentuje, ale sławi swoją oblubienicę: muzy­ kę. Cały roznamiętniony, płonący, chory z miłości. I , jak każ­ dy zakochany, powtarza się, mówi wciąż to samo, tylko w in­ nej formie. Domaga się przy tym, by na obiekt jego wes­ tchnień spoglądać wyłącznie jego oczyma. Na pewno: to nie jest książka dla wszystkich. Steiner szuka takich jak on. Zwraca się do mnie, do ciebie, do tych, dla których, jak dla Ciorana, muzyka jest do życia koniecznie potrzebna. 54 „Kochać - to nie pytać o nic" z repertuaru Piotra Szczepanika Czy można napisać coś sensownego o muzyce? Można. Ale jak? Połuchajmy jeszcze na koniec kilku z tych, którzy o muzyce potrafili powiedzieć najwięcej: Kierkegaard: „Ale jestem na tyle dzieckiem, czy raczej je­ stem jak młoda dziewczyna w Mozarcie zakochany, że za wszelką cenę muszę go umieścić jak najwyżej. (...) O nie­ śmiertelny, któremu wszystko zawdzięczam, i to, żem rozum utracił, i duszę mam zachwyconą, i że przejął mnie najgłęb­ szy dreszcz, o ty, któremu zawdzięczam, że nie muszę iść przez życie jak jeden z tych, których nic poruszyć nie zdoła; ty, któremu dzięki niech będą za to, że nie umrę nie zaznaw­ szy miłości, choć miłość moja była nieszczęśliwa". Barth: „Wierz mi, proszę: wiele uszu i serc, zarówno uczo­ nych, jak i tych prostych, jak moje, w dalszym ciągu kochają cię słuchać, wciąż na nowo - nie tylko w roku twojej roczni­ cy!" Gombrowicz: „Od kilku lat przebywałem poza muzyką. (...) Jednakże przed paru miesiącami wysłuchałem przypad­ kowo kwartetu f-moll, jedenastego - i nie wiem, czy tego dnia byłem szczególnie łasy na muzykę, czy może podbiło mnie bogactwo polifoniczne kwartetu (...) zaraz następnego dnia kupiłem sobie płyty z tymi jego kwartetami....i utoną­ łem. (...) Zapewne gdyby nie ten wykwintny czwórśpiew smyczkowy, nie owo polifoniczne wyrafinowanie kwarteto­ we, dzięki któremu wszelka muzyka, która się dostanie mię­ dzy te cztery instrumenty, ulega niezmiernemu wysubtelnieniu, nie byłbym może znienacka zachorował na Beethovena". 51 52 53 Barthes: „Refleksje, jakie zamierzam wam przedstawić, mają w sobie coś z paradoksu: chciałbym w nich złożyć wy­ jątkowy i szczególny hołd swojemu ukochanemu wykonaw­ cy pieśni francuskich, którym był Charles Panzera.(...) Mój stosunek do głosu Panzery ma charakter miłosny: nie chodzi o jego surowy, fizyczny głos, ale o to, jak ów głos wnika w ję­ zyk, w nasz język francuski, jako pożądanie: żaden głos nie PRZ 1 G.Steiner. Rzeczywiste obecności, przet. O.Kubińska, Instytut Kul­ tury, stowo/obraz terytoria. Gdańsk 1997. Następne przytoczenia z tej książki lokalizuję w tekście, numery stron w nawiasach kwadratowych: [ROI G.Steiner, W zamku Sinobrodego, przet. O.Kubińska, Atext, Gdańsk 1993, s. 131; dalsze cytaty z tej książki zaznaczam w tekście w nawiasach kwadratowych: |WzS] Choć uczciwie trzeba powiedzieć, że krytyka Steinera nie osiąga pułapu umysłowej aberracji, jak to zdarza się czasem w konserwatyw­ nych połąjankach. U Allana Blooma czytamy np. taką oto złotą myśl: „Młodzi ludzie wiedzą, że rock ma rytm stosunku płciowego", co mimo­ wolnie potwierdza trafność tytułu jego książki, por. A.Bloom Umysł za­ mknięty, przeł. T.Bieroń, Zysk i S-ka, Poznań 1997. s.85 2 1 4 „Przedmiotem nabożnego zachwytu konsumenta są pieniądze, za które kupił bilet na Toscaniniego. Sam przyczynił się do sukcesu, który reifikuje i uznaje za obiektywne kryterium, nie rozpoznając w nim swe­ go udziału. Ale jest 'twórcą' tego sukcesu nie dlatego, że koncert mu się spodobał, lecz dlatego, że kupił bilet.", Ober den Fetischcharakter in der Musik und die Regression des Hórens, „Zeitschrift fur Sozialforschung" 1939, rocznik VII, cyt. za: K.Sauerland, Od Diltheya do Adorna. Studia Z estetyki niemieckiej. Warszawa 1986, s. 198 55 56 Pewnej ironii dodaje fakt, że aby się tego wszystkiego do­ wiedzieć, niekoniecznie trzeba było książkę Steinera prze­ czytać. Wystarczyło spojrzeć na dedykację: „Dla Jacqueline Werly. będącej źródłem muzyki". PISY 5 N.Harnoncourt, Muzyka jako mowa dźwięków. przet.M.Czajka, Fundacja „Ruch Muzyczny", Warszawa 1995, s.7 '' I.Kant. Krytyka władzy sądzenia, przeł. J.Galecki, Warszawa 1986. s.264 W.Wackenroder. Dichtung, Schriften, Brie)'e, Berlin 1984, s.312, cyt. za: E.Fubini. Historia estetyki muzycznej, przet. Z.Skowron. Musica Jagiellonka. Kraków 1997, s.260 " W.Wackenroder, Werke und Briefe. Heidelberg 1967, s.451, cyt. za: C.Dahlhaus, Idea muzyki absolutnej i inne studia, przet. A.Buchner. PWM. Warszawa 1988,' s.159 Wackenroder, Dichtung s.261 S.Kierkegaard, Stadia erotyki bezpośredniej, przeł. J.Iwaszkie­ wicz, w: Albo-albo , Warszawa 1982,1.1, s.76 '' Tamże, s.77 Tamże, s.75 " Naturalnie, pojęcie formy u Hanslicka, nie jest ani tak jednoznacz­ ne, ani tak redukcyjne, jak zwolennicy czarno-białych (forma versus treść) modeli estetycznych chcieli by to czasem widzieć, por. Dahlhaus. Idea..., s. 117-121 A.Schopenhauer, Świat jako wola i przedstawienie, przel. J.Garewicz, PWN, Warszawa 1994, t.l, s.395-396 7 4 10 12 14 55 �15 Tamże, s.405 Tamże, s.406-407 Tamże, s.405 F.Nietzsche, Narodziny tragedii czyli hellenizm i pesymizm, prze). L.Staff, Warszawa 1907, s.20 F.Nietzsche, Pisma pozostałe 1862-1875, przeł. B.Baran, inter es­ se, Kraków 1993, s.205 Tamże, s.210 Nietzsche, Narodziny s.50-51 Tamże, s. 148, 149 Tamże, s.234 C.Levi-Strauss, D.Eribon,, Z bliska i z oddali, przeł. K.Kocjan, Opus, Łódź 1994, s.208-209 Por. E.Mieletynski, Poetyka mitu, tłum. J.Dancygier, przedmowa M.R.Mayenowa, PIW, Warszawa 1981, s. 103 Tamże, s.205 C.Levi-Strauss, Mythologiques I: Le cru et le cuit, Paris 1964, t.l, s.24; Octavio Paz polemizuje z tą tezą, twierdząc, że aby coś przekro­ czyć, trzeba to najpierw osiągnąć, muzyka natomiast nigdy nie przekra­ cza języka artykułowanego, bo po prostu nigdy do tego poziomu nie do­ chodzi. O .językowym" charakterze muzyki można mówić tylko per analogiom, O.Paz, Levi-Strauss albo Nowa Uczta Ezopa, przeł. P.Fomelski, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1997, s.52 16 17 18 19 2 0 21 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 C.Levi-Strauss, Myth and Meaning. Cracking the Code of Culture, forward W.Doniger, New York 1985, s.52 Podobną intuicję zanotował w swoim dzienniku Witold Lutosław­ ski: „Po raz tysięczny: muzyka nie wyraża żadnych określonych uczuć, stanowi tylko ramy formalne (pokr.DC), w które przy jej odtwarzaniu każdy wlewa swoje własne emocje; takie na jakie go stać. Stąd bardzo proste wytłumaczenie łez gestapowców słuchających Mozarta", por. Lu­ tosławski. Homagium. Wydawnictwo Galerii Zachęta, Warszawa 1996, s.30 2 9 3 0 J.Łotman, Kultura i eksplozja, przeł. i wstępem opatrzył B.Żyłko, PIW, Warszawa 1998, s. 199-200 , J oto pytam się: czego ż ą d a całe moje ciało od muzyki w ogóle? Sądzę, że ulgi: tak jakby lekkie, śmiałe, swawolne, pewne siebie rytmy miały przyspieszać wszystkie funkcye zwierzęce: tak jakby złote, dobre, łagodne harmonie pozłacać miały spiżowe, ołowiane życie", F.Nietzsche, Wiedza radosna, przeł. L.Staff, Warszawa 1907, s.338 3 1 3 2 Levi-Strauss, Eribon, Z bliska..., s.206; warto zazanaczyć, że podobnie o związku muzyki i mitologii pisał Karl Kerenyi, wychodząc w swoim myśleniu z zupełnie innych przesłanek: „Mitologia, zupełnie tak samo jak muzyka, może być bardziej lub mniej zgodna ze swoim cza­ sem. Mogą być czasy, które to coś największego, co 'myślały', zdolne są wyrazić tylko w muzyce. Ale to coś największego jest w tym przypadku właśnie czymś takim, co jedynie w muzyce może być wyrażone", K. Ke­ renyi, Czym jest mitologia, przeł. I.Krońska, „Twórczość", 2:1973, s.90 3 3 R.M.Rilke, Muzyka, w: Rilke, Poezje, wybrał, przełożył i posłowiem opatrzył M.Jastrun, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1987. s.347; przekład angielski mówi raczej o języku: Music..Language whe­ re/ language ends, R.M.Rilke, Music, przeł. Robert Bly, w: „Parabola", Volume V, number 2, 1980, s.59; Niezwykle zabawną, acz kuriozalną jest próba Anthony Burgessa przekładu na „muzykę" słów I części, sławne­ go Allegro molto, z Symfonii g-moll Mozarta (K.550). Przez swoją skraj­ ność, unaocznia ona daremność szukania dla dźwięków muzyki słowne­ go ekwiwalentu, wyraźnie stawia nas, czytelników i słuchaczy, wobec granicy nie do przebycia: „The squarecut pattern of carpet. Squarecut the carpet's pattern. Pattern the cut square carpet. Stretching from open door to windows. Soon, if not burned, ripped, merely purloined, as well all too likely, other feet would, other feet would tread. He himself, he himself, he he himself trod in the glum morning"... i tak dalej, w tym duchu..., A.Burgess, Mozart & Wolf Gang, Vintage, London 1992, s.81; w sprawie związków poezji z muzyką por. J.Błoński, Ut musica poesis?, „Twór­ czość" 9:1980, s.l 10-122 5 4 Por. np. rozumienie formy zaproponowane przez Wiesława Ju­ szczaka, W. Juszczak, Zasłona w rajskie ptaki albo O granicach „ okresu powieści", PIW, Warszawa 1981, s.49-52 36 3 5 „(...) schematyzacja elementu irracjonalnego muzyki dzięki prze­ żywaniu jej przez człowieka udaje się tylko na pewnych odcinkach i wy­ rywkowo, właśnie dlatego, że muzyka sama w sobie nie ma bynajmniej za swą treść serca ludzkiego ani też tylko jakiegoś drugiego narzecza swego wyrazu obok tego zwykłego, lecz właśnie jest także 'czymś in­ nym', czymś, co dzięki podobieństwu spotyka się z tamtym na pewnych odcinkach, ale nie zlewa się z nim w wielkich i bezpośrednich związ­ kach", R.Otto, Świętość, Elementy irracjonalne w pojęciu bóstwa i ich stosunek do elementów racjonalnych, Książka i Wiedza, Warszawa 1968, s.84; o metafizycznym wymiarze muzyki zob. liczne teksty i książki Bohdana Pocieja, szczególnie porządkujący artykuł: Inspiracja religijna w muzyce, w: W kierunku religijności, red. B.Bejze, ATK Warszawa 1983, s.328-357 3 6 G.van der Leeuw, Sacred and Profane Beauty. The Holy in Art, preface M.Eliade, transl. D.E.Green, Weidenfeld and Nicolson, London 1963, s. 261 „Po co wczytywać się w Platona, skoro saksofon też może nas otworzyć na inny świat", Z Cioranem rozmawia Benjamin Ivry , w: Roz­ mowy z Cioranem, przeł. I.Kania, Wydawnictwo KR, Warszawa 1999, s.l 70 Z Cioranem rozmawia Louis Jorge Jalfen, w: Rozmowy...., s.86 Z Cioranem rozmawia Michael Jakob, w: Rozmowy...., s.246 Z Cioranem rozmawia Benjamin Ivry, w: Rozmowy...., s.170-171 Z Cioranem rozmawia Sylvie Jaudeau, w: Rozmowy...., s.186-187 Tamże, s.l87 P.Florenski, Ikonostas i inne szkice, przeł. Z.Podgórzec, PAX, War­ szawa 1984, s.125 G.Marcel, Tajemnica bytu, tłum. M.Frankiewicz, przedmowa K.Tarnowski, Znak, Kraków 1995, s.390; obecność metaforyki muzycz­ nej w filozoficznych rozważaniach godna jest osobnego namysłu, por. rozważania Barbary Skargi o związkach czasu i muzyki u Bergsona i Bachelarda, B.Skarga, Dwie formy czasu, w: tejże, O filozofię bać się nie musimy. Szkice z różnych lat, PIW, Warszawa 1999, s.53-69 3 7 3 8 3 5 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 G.Steiner, Errata, Yale University, 1988; Warto może też zazna­ czyć, że sytuacja ta nie jest dla Steinera jednoznacznie negatywna. Wie­ lość języków, to wielość interpretacji świata, docieranie do jego „istoty" różnymi drogami. Każdy język w inny sposób „otwiera" rzeczywistość. Główne myśli z autobiografii Steinera referuje krótko J.Anders, Cierpli­ wość intuicji, „Literatura na świecie", 11-12:1998, s.269-276 4 6 H.Whone, Music, the Way of Return, .parabola", Vol.V, 2: 1980, s.13 4 7 R.Barthes, Muzyka, głos, język, przeł. K. Kłosiński, „Pamiętnik L i ­ teracki", R . X C , 1999, z.2, s.9 P.Ricoeur, Język, tekst, interpretacja, przeł. P.Graff, K.Rosner, PIW, Warszawa 1989, s.l55 A.Schweitzer, Bach, przeł. M.Kurecka, W.Wirpsza, PWM, Kra­ ków 1987, s.327; w niejednoznacznie pojmowanej kwestii symbolu w muzyce, zob. dwugłos C.Dahlhausa i H.H.Eggebrechta, Co to jest mu­ zyka?, przeł. D.Lachowska, wstęp M.Bristiger, PIW, Warszawa 1992, s.l 13-125 4 8 4 9 5 0 H.G.Gadamer, Aktualność piękna. Sztuka jako gra, symbol i świę­ to, fłum.K.Krzemieniowa, Oficyna Naukowa, Warszawa 1993, s.43 Kierkegaard, Stadia...s.50 K.Barth, Wolfgang Amadeus Mozart, foreword J.Updike, transl. C.K.Pott, Eerdmans Publishing Company, Grand Rapids 1986, s.23 W.Gombrowicz, Dzienniki 1957-1961, Paryż 1962, s.211-212 R.Barthes, dz. cyt., s.5-6 Tamże, s.9 R.Barthes, Fragmenty dyskursu miłosnego, przekład i posłowie M.Bieńczyk, wstęp M.P.Markowski, Wydawnictwo KR, Warszawa 1999. s.214. 51 5 2 5 3 5 4 5 5 5 6 Wszystkie ilustracje Roberta Fludda za: J. Godwin, Robert Fludd: Hermetic Philosopher and Surveyor of Two Worlds, Shambhake Publica­ tions 1979 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0be01e35dd3f540ac565c689aa0bf28f.pdf 54a6146060aa9bfcd7527a924db6a011 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2791 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2600 Title A name given to the resource Dziennik w ścisłem znaczeniutego wyrazu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.3, s.96-110 Creator An entity primarily responsible for making the resource Malinowski, Bronisław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Dziennik w ścisłem znaczeniu tego wyrazu Bronisław M a l i n o w s k i Od Redakcji Tym razem prezentujemy początkowy fragment ostatniego zeszytu, który stanowi większość tomu opublikowanego w 1967 jako A Diary in the Strict Sense of the Term, New York 1967. Tytuł angielskiego przekładu i wydania był wzię­ ty z tego właśnie zeszytu. Malinowski zapisywał go w okresie od listopada 1917 do lipca 1918. Są to notatki dość syste­ matyczne i służą w dalszym ciągu pracy nad sobą. W zapiskach tych dochodzi jednak element nowy: pojawia się przyszła żona Elsie Rosaline Masson, która staje się główną postacią, muzą i powierniczką młodego antropologa. Fragmenty korespondencji pomiędzy Elsie R. Masson i Bronisławem wydane przez Helenę Wayne (Malinowską) w dwutomowej edycji: The Story of a Marriage: The Letters of Bronisław Malinowski and Elsie Masson, Routladge 1995 publikowaliśmy na tych łamach (por. „Konteksty" 1997 nr 1-2; nr 3-4). Sylwetkę Elsie Masson przedstawiła też Helena Wayne w swoim artykule Wpływ kobiet na życie i dzie­ ło Bronisława Malinowskiego („Konteksty" 1997 nr 1-2). Malinowski wyrusza w swą trzecią i ostatnia wyprawę: spędza miesiąc w Samarai (na wschodnim krańcu Nowej Gwi­ nei), by w końcu dostać się znów na Trobriandy, gdzie spotyka znane krajobrazy, znanych ludzi i ciągle jeszcze nie do końca poznane problemy. Takim właśnie problemem okaże się wymiana kula. W poniższym fragmencie odbijają się najlepiej wszystkie te cechy Dziennika, na które w swoim omówieniu zwracał uwagę James Clifford - trudna sytuacja badacza antropologa, jego wyobcowanie, stany znużenia i zniechęcenia, a przede wszystkim swoista polifoniczność, poliglotyczność i heteroglosja w samej strukturze tekstu : „»Polski« dziennik jest nie­ zwykle wielojęzyczny. Mario Bick, którego zamiarem było zestawienie słownika i ogólne 'posortowanie tej lingwistycz­ nej mieszaniny', precyzuje, że Malinowski pisał 'po polsku, często używając angielskiego, słów i zdań po niemiecku, francusku, grecku, hiszpańsku i po łacinie oraz oczywiście terminów pochodzących z języków tubylczych' (były to czte­ ry języki: motu, mailu, kirwiński i pidgin)." (Por. James Clifford, O etnograficznej autokreacji: Conrad i Malinowski, „Konteksty" 1992 nr 3^1). (Z.B.) Dzień za dniem, bez wyjątku, będę tu spisywał zdarzenia mego życia w historycznym porządku. - Co dzień, sprawdza­ nie z dnia poprzedniego: zwierciadło zdarzeń, mozolna oce­ na, wyodrębnianie sprężyn życia, plan na dzień następny. Ogólny plan zależy przede wszystkiem od stanu zdrowia. Teraz jeżeli będę silny, mam zamknąć się w pracy, wierności dla mojej narzeczonej, i celu pogłębienia życiowego w teni samem znaczeniu, w jakiem pracowałem dawniej. Samarai. 10.11.17. Wczoraj: rano wstaję koło 6 i 'A (poprzedniego dnia po­ szedłem spać wcześnie); czytam dziennik (kawałek, który na­ pisałem uprzednio), czytam nowelki O. Henry. Chwile gwał­ townej tęsknoty za E.R.M. Przypominam sobie jej fizyczną obecność, uczuciową atmosferę bezpośredniego wrażenia: spotyka mnie na schodach Library, przychodzi do mnie rano i budzi mnie itp. - Koło 12 wychodzę, idę naokoło wyspy, droga błotnista, dzień deszczowy, chłodny, powiew od gór (pokrytych śniegiem?). Jem lunch i gadam z Solomonem, po­ 1 96 południu drzemka, budzi mnie okrzyk KAYONA [nazwa stat­ ku] - pomieszałem to imię z ITAKĄ. Idę do Banku, B[urns]P[help]&B.N.G. (Mr. Wilkes, który mówił ze mną o Thomasie i dał mi parę fotografii, zaprasza mnie na wieczór któregoś dnia). Potem szpital; w myśli picuję się do „matrony" [siostra przełożona], która wydaje się przystojna i bycza. Teddy [Auerbach] opowiada o kopalniach złota share'sach [share - akcja] i claimsach [claim - działka], zabawny żar­ gon. Idę znów naokoło (spotykam 2 chłopców z Mailu); ko­ lacja, rozmowa z Salomonem i Capt. Hope, który advancuje [advance - wysuwać] paradox, że all busines is gambling [ca­ ły biznes jest hazardem], poczem ja definjuję socjalizm jako usunięcie gamblingu z business'u. Wstrętne facety z tropikal­ ną rozlazłością i [?]. Wieczór idę do szpitala, gdzie Teddy opowiada historje o „holding court"(Comaia który przerywa „you bloody liar" [przeklęty kłamca]; i inny facet, który mówi Campbellowi [??] & potem oskarża go o to, że [?] bo­ ys to get money). Mówimy o Sabaku i t.p. Przez ten czas, podświadomie czekam, ażeby być przedstawionym nursie. Idę o 9=tej z jakimś facetem. Siedzę do 10'A i picuję się do Mrs. Cofton, która jest niegłupia, jakkolwiek bardzo niekul­ turalna. W myśli macam ją i rozbieram, i rachuję, ile czasu by �mi zabrało, ażeby ją obłapiać. Przedtem jeszcze mam myśli lubieżne o L.P W ogóle zdradzam złotko [Elsie] w myśli. Moralna strona: dodatnio notuję brak czytania powieści i tendencję do skupiania się; ujemnie: picowanie się w myśli do matrony: lubieżne powroty do L.P. Także fatalna tenden­ cja do „karania" i parania się w myśli z wszystkimi tymi dra­ niami, którzy mi tu dokuczają, zwłaszcza z Murrayem. To ka­ ranie przybiera zwłaszcza formę ironicznych uwag w przedmowie do Magn[um] Opus, w przemowie w Royal Society po odczycie Murraya, w uwagach zwróconych do je­ go brata. Poram się też i peszę Stronga, B.P, Campbell'a i.t.p. - Z drugiej strony, jasno sobie zdaję sprawę ze śmieszności tego i postanawiam tego już więcej nie robić. Dziś rano napróżno wyglądam Itaki. Zdaję sobie sprawę, że jeżeli zdołam opanować moralną stronę mojej chwilowej anarchii, wejść w głęboką samotność i rozpocząć nieugięte pisanie dziennika, to czas mój spędzony tu nie będzie na dar­ mo. - A więc na przyszłość E.R.M. jest moją narzeczoną i więcej, istnieje dla mnie tylko ona i nikt inny; nie wolno mi czytać powieści, chyba że jestem chory albo w stanie gwał­ townej depresyi; oba stany należy przewidywać i vorbeugen [zapobiegać]. Celem mojego pobytu tutaj jest praca etnologiczna; która musi mnie pochłaniać, za wykluczeniem wszy­ stkiego innego. Nie wolno mi myśleć o „zemście" albo „ka­ rach" i brać serjo Spencera, Murraya, albo którąkolwiek inną świnię. 2 11.11.17. Niedziela. Wczoraj: rano piszę trochę, trochę „myślę" i tracę czas. Koło ll=tej idę do B.P. - brak jednej skrzyni. Potem do B.N.G. Kupuję buty, soczek. Ted. A. jest „źle wychowany" w stosunku do mnie. To mnie peszy i irytuje. Opanowuję to; wracam do domu, piszę list do Bramella. Lunch; pokazuję 3 Tedowi i Captainowi moją broszurę ; potem drzemka; piszę listy do Leily i do Taxacyi; idę do Spillera; Capt. siedzi tam wracając żółć na mieszkańców Samary i. Potem sam idę nao­ koło wyspy - lekkie zmęczenie, wątrobiastość; biegnę kawał­ kami; jem mało wieczorem; czuję się byczo, idę do Hintona; młody cokney, przystojny, z otwartą głową; opowiadający świńskie historje dowcipnie; interesuje się muzyką + śpiewa i komponuje karykatury sentymentalnych piosenek! Idę znów naokoło, Wenus świeci nad Rogeją; skupiam się; pragnę my­ śleć o przeszłości; zrobić syntezę roku przeszłego. Formułu­ ję pierwotne uczucie dla E.R.M., głęboką wiarę w nią, wiarę, że ma ona skarby do dania i cudowną moc rozgrzeszania grzechów. Stąd moje spowiedzi, stąd mówię jej „najgłębsze" rzeczy, które przeżywam. Pragnienie heroicznych i drama­ tycznych przeżyć i zwierzeń ostatecznych. Potem myślę 0 niej intenzywnie i płonę namiętną miłością do niej. Meeresleuchten [fosforescencja]: tajemniczo, leniwie ogień zielony, zimny rodzi się w fali gaśnie znowuż. Wracam, piszę do El­ sie. - Moralnie trzymam się nieźle. Lubieżne myśli o Leili tłumię wspomnieniem zasadniczo odmiennego stanowiska w stosunku do L.P. i E.R.M. - (Silna fala uczuciowa dla Paw­ ła i Jadwigi ). Nie myślę prawie całkiem o „prześladowaniu" 1 przyjmuję wszystkie ewentualności spokojnie i swobodnie. Postanawiam dziś spisać wspomnienia z Melbourne dla sie­ bie; 4 Poniedziałek 12.11.17. Wczoraj: po napis[aniu] dziennika lecę na krótki spacer. Dzień pogodny i chłodny powiew, ale mocny upał słońca. Czuję się b. dobrze ze zdrowiem; potrzeba fizycznego ruchu, biegnę drogą. Po śniadaniu pragnę się zabrać do retrospek­ tywnego] dziennika. Trochę branzluję czas, przeglądam Syd­ ney Mail, ilustracje. Biorę od „Capitaina" moje dzieła i niosę 97 �do Hintona. Capt. robi uwagi o nieinteresującości tutejszych nativow i ich niewdzięczności. - Potem z przerwami i odchy­ leniami piszę retrospektyw schematycznie. Koło 12'A gimna­ styka: czuję się po temu. Upał szalony. Po lunchu czytam Swinoburego [Swinburne ]. Kładę się spać, leżę, ale nie śpię; odganiam myśli lubieżne. Wstaję o 3=ciej z Tedem wygląda­ my Itaki; Tedowi nawet za gorąco. Jestem wypuffowany, tak, że nie mogę nic intenzywnie robić. Piszę listy: Mayowie, Boreniusy, Elsie. Idę do kąpieli; do Spillera, gdzie mówimy 0 statkach, które wrecnęły [wreck - rozbiły się] i o czarnej fe­ brze. Potem naokoło: mnóstwo ludzi i boyów, którzy jedzą coconuty [orzechy kokosowe] i grają na flecie. Native półcywilizowany, włóczący się po Samaryi, jest dla mnie czemś apriorycznie wstrętnem i nieinteresującem. Nie czuję bynaj­ mniej natchnienia, ażeby pracować nad niemi. Myślę o Elsie 1 przypominam fazy naszej ostatniej miłości, skojarzonej z socjalistami. Obiad; rozmowa na werandzie z Capt. o poli­ tyce angielskiej. Jego nerwowo namiętne inwektywy na Asquitha; jego osobista znajomość ze Smithem, Botha etc. etc. Jego obrona konserwatyzmu. Ja kiwam głową i zgadzam się, potem ja wygłaszam antyniemiecką tyradę (właściwie to jest głupie z mojej strony). Rozmowa z 3 córkami hotelu. Ich wycieczka na mainland, ich orchideje i ich ideje: dama, która maluje wszystkie kwiaty itp. itp. Wieczorem macam wątrobę kelnerki i dostaję erekcyi, zamiast napisać parę wierszy do Elsie. Zasypiam łatwo i prędko. Morale: najważniejszą rzeczą jest eliminowanie stanu roz­ prężenia, czyli pustki wewnętrznej, w których źródła wewnę­ trzne nie wystarczają. Jak np. wczoraj popołudniu, kiedy nie wiedziałem, do czego się zabrać; lub wieczorem, kiedy traci­ łem czas poruszając się po linii najmniejszego oporu pod­ świadomej lubieżności (gadanie z babami). Powinienem ja­ sno i wyraźnie czuć siebie w oderwaniu od obecnych warun­ ków życia, które same sobie nie istnieją dla mnie. Metafizycznie: tendencja rozprężania się, gadania, robie­ nia podbojów jest zwyrodnieniem tendencyi twórczej; odzwierciedlania rzeczywistości we własnej duszy. Nie wol­ no pozwalać na to zwyrodnienie. Myślę, jak sformułować Sa­ marai dla Elsie i jej książki: sprzeczność między malowniczością pejzażu i poezją wyspy na oceanie a marnością tego życia tutaj. 5 Wtorek 13.11.[ 17] Wczoraj: idę naokoło wyspy i piszę dziennik na ławce. Lekkie zmęczenie i ucisk na oczy i głowę (chinina?). W domu piszę retrospektyw Melburnski. O 10 i Ъ idę do B.P. i proszę Burtona, żeby mi poszukał zaginionej kiesy Stasia. Herbata (morning tea) u Hendersonów; orchideje i paprocie. Wymoczkowata Mrs Smith mówi mi o P=t Darwin ja [o] Elsie - wy­ mieniam jej nazwisko. Potem w domu; czytam folk tales w Seligsie. Drzemię przed objadem. Drzemię po ob[jedzie] 0 3 i Чг showerbath [prysznic]; potem znów czytam. Brak mi sprężyny do skończenia dziennika. O 5 = tej idę naokoło wy­ spy. Po objedzie namiętna tęsknota z E. „Gdybym mógł wstać 1 iść do niej piechotą, tobym zaraz zaczął iść. Takaż tęsknota popołudniu. - Koło 4 i 'A, kiedy kończę czytanie Seligsa, me­ tafizyczna tęsknota, uwięzienie w istnieniu, symbolizowane wyspą. Wstać, iść naokoło, szukać, co się kryje za węglem tylko uciekam przed samym sobą, zamiana jednego więzienia na drugie. Wieczorem gadam z Tedem, decyduję się czekać na Itakę - ażeby dostać boyów w Dobu. Idę z nim do szpitala. Hartley, sympatyczny facet, opowiada o Nelsonie, który wy­ grzebał się z nędzy i który na próżno oczekuje żony każdym 98 statkiem. Idę naokoło wyspy. Gwiazdy się jarzą; morze fosfo­ ryzuje. Wracam do domu - myślę o E.R.M. cały czas, piszę do niej. - Uczuciowo, moja miłość do niej - silna, głęboka, prze­ nikająca wszystko - jest głównym elementem mego życia. Myślę o niej jako o mojej przyszłej żonie. Czuję głęboką na­ miętność - opartą na duchowem przywiązaniu. Jej ciało jest jakby sakramentem miłości. Chciałbym jej powiedzieć, że jesteśmy zaręczeni, że pragnąłbym mieć wszystko otwarcie i publicznie ustanowione. Ale doświadczenie z N[iną] Stir­ ling], której oświadczyłem się zbyt impulzywnie i przedwcze­ śnie, skłania mnie do umiarkowania w słowach. - Jestem wciąż skupiony i spokojny. Upały nie męczą mnie zbytecznie. Przyjmuję chwilowe uwięzienie w Samarai, jako rzecz nieu­ niknioną i dobrą, o ile czas ten poświęcę na skupienie się i na przygotowanie się do pracy etnolog. Wyeliminowałem lubież­ ne rozproszenia myślowe, i popędy powierzchownej flirtacyi, np. chęć zapoznania się z byczemi kobietami tutaj (zwłaszcza matron); w ogóle staram się pokonać metafizyczny [?]: wsiech nie pieriejebiosz! Myśli: pisanie dziennika retrosp. daje mi du­ żo, refleksyje: dziennik jako „historya" faktów absolutnie do­ stępnych obserwatorowi, jednak pisanie dziennika wymaga głębokiej wiedzy i daleko idącego trainingu; zmiana teore­ tycznego punktu widzenia; doświadczenie w pisaniu dopro­ wadza do zupełnie innych rezultatów, nawet nie zmieniają[c] obserwatora. Cóż dopiero u rozmaitych obserwatorów! A więc nie można mówić o objektywnie istniejących faktach: teorja stwarza fakty. A więc nie ma historyi jako wiedzy odrębnej. „Historya" jest obserwacją faktów w myśl pewnej teoryi; zastosowaniem tej teoryi do faktów, jak ją czas rodzi. Życie, które leży za mną, mieni się opalizującą różnorodno­ ścią barw. Niektóre rzeczy uderzają i pociągają mnie. Inne są martwe. Miłość do E., która podczas trwania była dość bez­ władnym elementem, teraz mieni się różnorodnością barw. Sprężyna intelektualnych interesów (praca naukowa; plany socjologiczne; dyskusje z Pawłem) nie mają tego napięcia. Ambicje i żądza działania i formułowania się, są jeszcze bar­ dziej szare w retrospekcie. Środa 14.11.[17]. Wczoraj: rano pracuję nieźle nad dziennikiem - piszę in­ tenzywnie i nie tracę sprężyny. E.R.M. wciąż jest ze mną. Nie czytam powieści; czytam Swinburna; umiem jej listy i telegra­ my prawie że na pamięć i patrzę na jej fotografie. Popołudniu drzemka, czytam Seligmana; dusz; idę na spacer. Czuję się dość silny, wspinam się na górę, wciąż myśląc o Elsie. Po obje­ dzie siedzę i rozmawiam z Truthful James i Mrs Young o plan­ tacjach kokonutowych i o kauczuku. Potem idę do Leslie's Ho­ tel, skąd zabieram młodego faceta i idę spacerem naokoło wy­ spy. Pijemy ginger ale [piwo imbirowe]; potem idę do Hinto­ na; oglądam jego szyldkret. Stamtąd wracam do domu i piszę list do E.R.M. W nocy „biblja" na czysto fizjologicznej podsta­ wie (zbyt dużo jem, zwłaszcza pieprznych rzeczy). Dziś. Wstaję o 6 i 'A; sail-o! [okręt na widoku!] Makumbo o 7 i 'A jest już u warfu [wharf - przystań]. Idę na spacer po cienistej stronie wyspy. Piszę list do E.R.M. i N.S., przeglą­ dam resztę listów, dopisuję je, pieczętuję. Rekomenduję list do E.R.M. Idę na statek. Capt. Hillman stawia mi claret & so­ da. Dyskusja z komendantem Burrows o Niemieckiej administracyi. On chwali ich systematyczne, efficient [sprawne] szpitale; ich troskę o dobrobyt nativow. Ja ganię i chwalę laissez faire. On rżnie na Sacre Coe[u]r w Niemieckiej] N[owej] G[winei] i chwali Marist Mission. - Potem wracam do miasta; ginger ale z Tedem i kapitanem Hillm[anem]. �Wracam na statek. Oddaję paczkę [Mc] Crannowi i piszę list do Khunerów. Rozmowa z Higginsonem i komendantem 0 naturalnych zjawiskach etc. - Potem lunch; mówimy o et­ nografii. Patrzymy na chart [mapę] niemiecką, niemieckiej Gwinei. Opowiada mi o swoich eksperiences [experiences doświadczenia], o różnorodności krajowców na różnych wy­ spach; o niemieckich kolonistach, zwłaszcza o Doiły Parkin­ son i jej matce, i ciotkach. O 3 i 'A wracam do domu, gawę­ dzę z Ramsayem. Wracam na statek: rozmowa z Dr. Harse 1 komendantem o Niemieckiej administracyi, o Rosyi i o wojnie. Czwartek 15.1 Ц П ] . Wczoraj: o 5=tej idę naokoło wyspy i czuję potrzebę exer­ cise [ćwiczeń]; piszę dziennik na ławce. Jestem trochę pod­ niecony i rozproszony dniem spędzonym na statku. Idę na cy­ pel na górkę i patrzę na morze. E.R.M. jest ciągle ze mną. (Ale zupełnie nie pamiętam, o czem myślę na tym spacerze!) Aha: między innymi interesuje mnie przyroda. Poprzedniego wieczora: jadowita verdigris Sariba wbita między morze ko­ loru rozpalonej czy fosforyzującej magenty, z poolami tu i tam zimno niebieskiego refleksu; odbłysk na wodzie różo­ wych chmurek i elektric-green czy saxe-blu nieba. Wczoraj wieczór: niebo i morze wyraźnie niebieskie, spokojnym, peł­ nym błękitem; pagórki mieniące się głębokimi fioletami i intenzywnym kobaltem rudy miedzianej, a nad nimi dwie czy trzy baszty spiętrzone chmur płonących skalą intenzywnych pomarańcz, okier i róż. - Chciałbym ją tu mieć. Wracam, sły­ szę na gramofonie „chłopcze ty, spełń me sny" i chwyta mnie chandra za winem życia. Żal że E.R.M. nie tańczy w moim stylu. Adage [przysłowie]: „kto tańczy ze sobą dobrze, ten nie będzie żył w zgodzie". - Spotykam Mrs. Henderson, Baldie i Annie. Rozmowa, staram się być interesujący. Zawsze baby! - Po kolacyi rozmowa z Capt. Hopem, który mnie obdarowu­ je swymi favours. Potem rysuję plany grzebieni. Szyldkretomania. Idę naokoło wyspy z młodym facetem, który przyje­ chał ze mną i jest u B.P. Uskarżamy się na niegościnność Samarai; opowiada mi swoją historję. - Rozmowa z babami hotelowemi. Idę spać, myślę o Elsie. Sen: na rogu M.H. czekam na tram idący do Brighton [przedmieście Melbourne]. Patrzę i słucham, czy idzie. Łapię go na rogu. Żal, że jestem sam i że nie ma E.R.M. Myślę o tym dniu, w którym wrócę do Melb[ourne], ona spotka mnie na stacyi i będziemy znów ra­ zem jechali na [?] front. 6 Myśli: dziś rano - teorja świadomej akcji narodowej. A responsible collect 20 tys. zł ive action of a state [odpowie­ dzialne działanie zbiorowe państwa]. Teorja tego, co mówi­ łem E.R.M. w naszej 1. rozmowie, że nie ma sensu mówić o ..Anglii", „Niemczech", które „chciały", które „źle racho­ wały" i.t.p. Spiszę tę teorję dla E.R.M.! Plan zorganizowania ściśle naukowych dyskusji w R[oyal] A[anthropological] Institute]. Usunięcie of the hybrid, se­ mi popular meetings without any discussion; neither popula­ rizing science, nor giving any definite results [hybrydalnych, pół-popularnych spotkań bez żadnej dyskusji, ani nie popula­ ryzujących nauki, ani nie dających żadnych określonych wy­ ników]. Potrzeba: postawienia definitywnego zasadniczych problemów i jednolitości w pracy; udziału wszystkich, przynajmniej reprezentatywnych facetów w dyskusyi. a ma dzieci; wylany i ekskomunikowany; żeni się; krajowcy robią dla niego plantację; staje się naprawdę bogaty; przyję­ ty ponownie na łono kościoła (Father [?]) Także Miss Gofton opowiada mi o planterze, który po pijanemu, gwałtem, bie­ rze native girl [tubylczą dziewczynę] Chalfeart) 14 letnią; trzyma ją przez 2 lata wbrew jej woli; kupuje jej mnóstwo rzeczy; gramofon, maszynę i.t.p. Potem ona przywiązuje się do niego. On jeździ na południe; żeni się z białą; czarna ro­ bi awanturę; idzie do jego domu; zabiera maszynę etc. Biała dowiaduje się i opuszcza go, idzie na południe. - Potem ja idę do Higginsona, daję mu moje reprinty, rozmawiamy tro­ chę; wydobywa rzeczy z Custom shed [magazyn celny]. Rozmowa z Burtonem o szalonych upałach w W[est] Australia] i o jego secluded mode of living [samotniczy tryb życia] w Samarai. Wysoki barczysty facet z dystyngowaną twarzą i dobremi manierami. - Po lunchu przeglądam check­ book [książeczka czekowa]; listy Elsie i układam chronolo­ gię naszej znajomości. - Koło 4=tej ładuję kamerę, przygo­ towuję się. Fotografowanie E. i Smithów. Spacer przez pa­ górek, nieheroiczne zachowanie się w stosunku do psa. Wie­ czorem idę do Hintona; szyldkret; potem do Wilkesa, który pokazuje mi nieprzeliczone fotografje, nie daje mi nic do pi­ cia! Ból zębów Teda. Akces zmysłowości niezdyferencjowanej, który postanawiam przezwyciążyć. Myślę o E.R.M., ale gwałtowność tęsknoty stępiała. Prawie że pogodziłem się z losem mieszkania w Samaryi, zresztą niewątpliwie nie tra­ cę tu czasu! Sobota 17.11.[17] Zupełnie nie myślę o jeździe do Trobr[iandów]. Tak jak­ by tej możliwości nie było. Wczoraj: Dziennik retrosp. o E.R.M. rano intenzywnie przeżywam przeszłość tej jesieni kiedy ją poznałem. O ll=tej idę patrzyć na fotogr[afie], które się suszą, i piję morning tea z babami. Przedtem je­ szcze, biegam za Everettem i obstalowuję launch [szalupę] na po południu. Rozmawiam z Mrs. Mahoney i z facetem, Osborne z Rossell Ind. Zabawna ich niechęć do dania mi ja­ kichkolwiek informacyi. Po prostu lenistwo i rodzaj pustki, prawdopodobnie? Piję drink z Everettem i on mówi mi o ku­ la twierdzi, że Misima nie była w kuli, tylko Panaiati i Panapompom; Tubetube i Wari; a także Rogea - [??]. Po obie­ dzie jadę; poczucie „własności" i „rozbijania się" autom, łódkami. Cudny widok. Tropikalna gęstwa, głębokie cienie; jarzące się kwiaty hibisku. Siedzę przed native house [tubyl­ czym domem], gdzie przygotowują soi. Uczucie zdezorjentowania, które mam zawsze, gdy jestem w nowej nieznanej miejscowości między natywami. Zewnętrzne rzeczy, zagro­ dy, budowa domu, przygotowanie do soi [święto]; zarośnię­ te kawałki w wiosce, rozłożenie wiosek, to wszystko mnie pobudza, ale czuję impotencję i bezcelowość badań, jeżeli nie mam pozostać dłużej. Pejzaż, warunki, w których żyję to pobudza mnie niezmiernie do badań. W Samarai po pro­ stu nie mogę nic robić. - Myślę, na czem polega najgłębsza esencja moich badań: wykazać, jakie są jego [krajowca] główne pasje, jakie są motywy postępowania i cele. [Dlacze­ go boy „sign-onuje" [sign on - przyjąć się do służby]? Czy każdy boy, po pewnym czasie, gotów jest sign-offować?} Je­ go istotny, najgłębszy bieg myśli. Tu staje przed nami nasz własny problem: co jest istotą w nas? Wracam do Adolfa Bastjana: Universalgedanke [myśl uniwersalna], Volksgedanke [myśl ludowa] ect. 7 8 Piątek 16.11.[17] Wczoraj: rano pracuję nad retrosp. dziennikiem. Miss H.U. o 11 =tej herbatka, rozmowa o misjonarzu w [?], który Wracam, mając małą nadzieję, że [?] przyjedzie. Spesze­ nie 10/. szylingami Everetta. Niosę fotogrfafie] do Smitha. Po 99 �kolacyi idę z turtleshell [skorupa żółwia] do Leslie's pub; po­ tem wracam; rozmowa z Mrs Gofton, Charlie Leslie, piecho­ tą [?]. Potem wszystkie baby; piłuję w tylnej werandzie. Wieczorem w łóżku silna fizjolog. zmysłowos'ć i [?'.'] - Po spuszcz. się mys'le, że tylko E.R.M. kocham naprawdę fizycz­ nie. Morał: zaczynam „osiadać się" w Samarai: szyldkret; ba­ by; spacer, widok z mego okna - wszystko to przesiąknięte myślami o E.R.M. wystarcza mi normalnie. Chwilami jednak tęsknię za nią, chciałbym ją widzieć, powiedzieć jej jak ją ko­ cham, ile czasu z nią zmarnowałem na pół-miłość. Parę dni temu miałem rozpacz na myśl, że mogę nigdy jej, nie zoba­ czyć. Wczoraj znowuż, staram się uprzytomnić moją apatję, a nawet antypatję parę tygodni przed wyjazdem do Adelajdy. - Jestem rozproszony; zbyt mało piszę dziennika; zbyt dużo gadam i nie jestem sobą. Wczoraj po powrocie z Sariby chciałem czytać powieść. - W takich chwilach mam ostrą jakkolwiek powierzchowną tęskn[otę] za E.R.M. Gdyby ona tu była byłbym szczęśliwy? Skupić się, wrócić do pisania dziennika. Musisz się pogłę­ bić. Zdrowie ci dopisuje. Czas zebrać siły i być sobą. Opu­ szczaj chwile małych i marnych niepowodzeń, strat material­ nych itp. i badź sobą! Niedziela 1 8 . Щ 1 7 ] . Wczoraj: rano przychodzi Ginger, namawiam, targuję się; sign on; wydobywam papier fotograficzny; wracam, pi­ szę dziennik; w B.N.G., kupuję papierosy i jelly [galaretka]. Potem piszę retrosp. E.R.M. Po lunchu strzygę się i czytam głupi magazyn (który mi na każdym kroku przywodzi na myśl E.R.M.). Potem znowuż piszę; alarm, że Ithaka przy­ jeżdża; idę z Tedem na jatkę; pracuję nad grzebieniem; ko­ lacja; rozmowa z Mrs Gofton; siedzę i myślę o E.R.M. Spa­ cer naokoło wyspy; chwilami czuję się spokojny i szczęśli­ wy; chwilami rozpaczliwa tęsknota za E.R.M. i „życiem". Myślę o mojem przeznaczeniu; gdybym ja nie wrócił, ona by zapewne znów kogoś znalazła; myślę o Charles i o tern, że ja naprawdę mam przyzwoitą attitude [postawę] w sto­ sunku do niego i do jej przeszłości. Siadam na chwilę na ławce; gwiazdy; myślę o objektywnej rzeczywistości: gwia­ zdy, morze, olbrzymia pustka wszechświata, w której czło­ wiek się grzebie; chwile zlania się z objektywną rzeczywi­ stością, chwile w kt[órych] dramat wszechświata przestaje być stage [sceną], a staje się performance [przedstawie­ niem], są to chwile istotnej Nirwany. Przez moment myślę znowuż, że mogę jej nigdy już nie widzieć i rozpacz mnie chwyta. Szepcę jej imię w ciemną noc; chciałbym jej powie­ dzieć, że ją chcę za żonę; myślę o tern, jak zaanonsujemy to starym Massonom, gdyby mnie oni chcieli wiedzieć na tych warunkach, nie mógłbym żywić dla nich niechęci. Piszę do niej bardzo miłosny list. Postanowienie: spokojnie; bez zaciśniętych zębów; piszę dziennik retrosp., jako pracę przygotowawczą. Istotą tego jest spojrzenie w przeszłość, głębsze ujęcie życia (Wczoraj na wieczornym spacerze staram się pogłębić te myśli). Ale w tym celu musisz pisać dziennik i przypominać fakty w spo­ sób nieco formalny. Absolutnie wyeliminuj myśli zmysłowe; tylko miłość dla E.R.M. istnieje (wczoraj wieczorem myślami z L.P. itp. i ja­ sno uświadomiłem sobie, że z jednej strony piszę szczerze płomienne listy do Rózi [Elsie Rosaline], a równocześnie myślę o świństwach a la Casanova. Czytając mój list E.R. nigdy by nie podejrzewała mnie. - Uświadamiam sobie to i lubieżność odpada sama przez się). 100 Poniedziałek 19.11.[17]. Wczoraj: Deszcz rano, chłodny, chmurny dzień; w ogóle jak dotąd nie czuję gorąca. Chwilami zapominam, że jestem w tropikach, tak byczo się czuję subjektywnie. Niemniej energja jest zmniejszona pokaźnie. Po śniadaniu (mam lekki ból głowy z ciśnieniem od wewnątrz na gałki oczne) kładę się na chwilę. Potem retrosp. E.R.M. 20 po 10=tej biorę (w chwi­ li rozprężenia) magazyn i z obrzydzeniem i wbrew lepszym instynktom, czytam go aż do 20 po 11. Zwichnięty, idę na spacer, ażeby się skupić. Skupiam się i fala czułości do E.R.M. Myślę też, że powinienem jej pisać b=ej objektywne listy, zdając jej sprawę z moich wątpliwości (kiedy sobie sta­ ram przypominać jej braki fizyczne i kiedy przypominam i analizuję moją chwilową antypatję do niej; także opisać jej odpływy uczuciowe, w których jestem względnie obojętny i upadki moralne, kiedy picuję się do innych kobiet lub mam lubieżne myśli. - Na spacerze czuję się byczo fizycznie, po­ trzeba ruchu (rano zrobiłem dość dużo gimnastyki) i idę pod górę potem schodzę na dół. Siedzę na ławce, spotykam Osborne'a. Gadamy o Rossell Ind, facet podoba mi się lepiej niż z początku; R[ossell] Ind pociąga mnie. Szczegóły, które mi zdaje b. są interesujące. Ja „bragguję" [brag - przechwa­ lać się] co do mojej zdolności językowej etc. Idziemy na Yela Gili. Po lunchu idę spać do 3=ej. Showerbath (pewna ocię­ żałość, ból głowy wzrasta). Potem rozmowa z boyami i Osbornem na Yela Gili. Idę do domu; naokoło wyspy; za­ chód, piszę parę wierszy dla E.R.M. - Wieczorem karty; roz­ mowa o polityce; bawi mnie z jednej strony zaciętość, z którą ci faceci gadają przeciw Bruce'owi i Murray'owi. Z drugiej podoba mi się bad language, który Ted używa, gdy z drugiej strony przepierzenia leży Annie (mówimy o pokusach). 9 Moral: Fatalny upadek w czytanie magazynu. Jestem fi­ zycznie dość silny, żeby pokonać wszystkie rozprężenia i opanować stany, których nie uznaję. Także czas, żebym po­ zbył się bezwładności, poruszania się po linii najmniejszego oporu. Wczoraj 3 fatalne rzeczy: czytanie głupiego szmelcu; bezwładność wieczorem w siedzeniu z draniami i piciu z ni­ mi. A także zbyt zmysłowa postawa w stosunku do Mrs Go­ fton i Baldie. Sypię im komplementy i mam ten ogólny Schnitt, w którym spoczywają możliwości macania. Postanowienie. Nie wolno ci lecieć na dno po linii naj­ mniejszego oporu. Dość dużo już zepsułeś w najpiękniejszej miłości twego życia. Teraz muszę skupić się na tern. Usunąć potencjalną lubieżność z mojego interkursu z babami. Trakto­ wanie ich z kantu jako special palls. Nic z tego i tak nie bę­ dzie - a raczej byłoby fatalnem, gdyby coś było. Nie picuję się. Gdyby ona tak samo się zachowywała, byłoby to dla innie klęską. Dodatek. Wczoraj idąc na spac[er] popoł[udniu| analizuję przyczyny mojego Dostojewskiego stanu. Prawdopodobnie, główną przyczyną było, że ulegając mi, stając w osobistym stosunku do mnie straciła ona urok bezwzględnej wierności; a także urok rzeczy niedostępnej i objektywnej. Z drugiej strony tak nagle stanęła przede mną jako kochanka, że nie mogłem jeszcze jej pożądać dostatecznie, kiedy ją miałem. Myślę też o N.S. i mam wyrzuty sumienia. Niemniej widzę jasno, że mój stosunek do niej byłby niemożliwy. Za nic bym nie zamienił E.R.M. za nikogo. Wtorek 20.11.17. Jestem dziś i wczoraj wieczór roztrzęsiony, głównie na tle robienia grzebieni i powodzenia w tern. Mam artystyczny Rausch, trochę w stylu pisania wierszy. Także starałem się ro- ��bić wrażenie na Smithie i na wszystkich, których tu widzę. Z drugiej strony chummyuję [chum - bratać się] z babami, gram z nimi w karty 2. wieczór i jestem stanowczo pod-uczarowany Mrs Gofton, która jest niewątpliwie w stylu Mamie Masson. Mysie o jej „duszy" i stanowczo ona jest „kobietą" dla mnie przez jakie 2 godziny. Widać, że to musi być długi i pracowity proces, zanim się wydobędę z tej kałuży! Wczoraj: rano pogodne, lecz chłodne; gimnastyka, golę się. Potem idę do Higgins[on]a [sędziego rezydenta Samarai], gotów do wycieczki na Saribę. Odkłada do wtorku. Wracam do domu, zawieszam pisanie retrosp. dziennika, tylko na chwilę chcę robić szyldkret. Zaczynam o 9=tej i siedzę aż do l=szej, idąc do Smitha, który mi daje doskonałe wskazówki. Popołudniu znowu pracuję i piszę list do E.R.M. na dole, podczas gdy Ginger skrobie. Idę do Smitha o 5=tej, planuje­ my narodziny nowego Papuańskiego stylu. - Wieczorem ry­ suję nowe desenie, potem do Smitha, potem karty z babami. Mówię komplimenty Mrs Gofton i ulegam jej niewątpliwemu urokowi. Potem rozmawiamy, jedząc kraba, ona ignoruje alu­ zje, gdy Ted mówi proffesional bar-maid style [stylem profe­ sjonalnej barmanki]; idę spać, rozmowa z Tedem. Pod moskitierą myślę o nowych deseniach. Środa 21.[11.17]. W ogóle jestem całkiem at home [w domu] w Sam[arai]. Nie czuję najmniejszej tendencyi wyjechania, jakkolwiek, je­ śli wyjadę, będę bardzo szczęśliwy. Kiedy idę sam, w księży­ cowy wieczór, na 'wharf', I enjoy [cieszę się] tropicalny na­ strój, morze ze statkami na niem, plany szyldkretowania, idee w kwestyi retrosp. dziennika. - W ostatnich paru dniach tęsk­ nota za E.R.M. prawie że mnie nie nachodzi. Czuję się byczo i odpornie. Facety, a la Ted, Capt. etc. bawią mnie i lubię ich. Lubię rodzinę Mrs Young i czuję się at home w tym hotelu tu­ taj. Dają mi tu morning tea i afternoon tea. Mrs G. opowiada mi różne historie o swoim hotelu itp. Grywam w karty z ni­ mi. Niemniej wiem, że E.R.M. jest jedynym człowiekiem, który mnie naprawdę rozumie i bezinteresownie kocha rów­ nocześnie. Kiedy wydobywam humor z sytuacyi albo formu­ łuję głębsze myśli co do dziennika, podświadomie ona jest wizualnie ze mną. Wczoraj: rano wstaję dość późno; piszę dziennik bez sku­ pienia. Po śniadaniu niechęć (bezwładność!) jechania na Sa­ ribę; spotykam Harrisona [kupca]; planuję jazdę z nim do Dobu. Potem idę do Higginsona i urządzam tak, żebym mógł jechać i zostawić rzeczy dla Teda. George Harris[on] mówi mi, że nie mogą mnie wziąć. Au fond jestem kontent. Potem pracuję nad turtleshell, zbieram papiery. Kupuję [?] papier. Po lunchu leżę i całe prawie popołudnie spędzam nad stwo­ rzeniem nowego deseniu na grzebień dla Elsie. Popołudnio­ wa herbata. Mrs Osborne. O 5=tej idę naokoło wyspy. Staram się skupić; otrząsnąć Rausch powodzenia artystycznego. My­ ślę o (?) uświadamiam sobie że E.R.M. jest moim najlepszym przyjacielem. Wieczorem przy kolacyi jem papaye i pineaple, Ted mówi o kula. Twierdzi że Panayati i Panapompom nie były w kuli. - Po kolacyi wykańczam i kalkuję rysunek. Idę do Smitha. Osborne czyta na głos rozdział z Zanoni [Bulwer] Lyttona (Osborne: 1. wrażenie mały, szczurowaty, podejrzli­ wie patrzy z podełba; oczy krwią zaszłe; wrażenie, że pił po­ przedniej nocy. De facto teozofita; co dzień patrzy nieruchomie na wschodzące słońce, wegetarjanin; wierzy w mistycz­ ną wiedzę niggersów [nigger - pogardliwie negr].) Potem Smith wycina mi comb [grzebień]. Jestem dumny z mego dzieła. O 10=tej wracam, siedzę z Mrs Baldic i patrzę na bil- 102 lard. Capt. Storch. - Idę na wharf. W moim pokoju Ted i Capt. H. dyskutują o niewdzięczności krajowców. Morał: Jestem w epoce dobrego zdrowia i rozprószenia. Znoszę upał wyśmienicie. Czwartek 22.Г11.17.1 Wczoraj: wstaję dość późno. Rano trochę czasu tracę na szyldkret; pisze dziennik dość rozlazłe. O 10=tej gonię za szyldkretem i narzędziami. Morning tea z babami; o ll=tej dostaję szyldkret od Buntinga b. tanio. Mówię z nim o kuli. Potem piszę retrosp. Popołudn[iu] drzemka w parlor bar. Sie­ dzę w upale w pustym barze; cane chairs [krzesła wyplatane trzcina]. Joie de vivre niezróżniczkowana: oczyszczona rze­ czywistość, możliwość wciągania atmosfery życia pełną pier­ sią. Rano już tendencja otrząśnięcia się z szyldkretomanii. Popołfudniu] piszę retrosp. ale przerywam o 4=tej gonię tro­ chę za grzebieniami. Podczas pisania tęsknota za E. O 5=tej naokoło [wyspy], Gubernfator] przyjechał i Leo. Murray gra w tennisa. Chwilka speszenia, potem I draw myself up [wy­ ciągam się] i idę, ażeby się skupić. - Idę raz jeszcze naokoło; cudny, przekolorowy Zachód. ROGEA ciemna zielenią i gra­ natem, obramowana w złoto. Potem mnóstwo różowego i fiołku. Sariba nad rozpaloną Magenta; fringe [obramienie] palm z różowymi pniami nad niezgłębionym modrym mo­ rzem. - Podczas tego spaceru wypoczywam myślowo. Do­ znaję barw i kształtów jak muzyki, nie formułując ich ani przetwarzając. E.R.M. zawsze obecna jako współwidz. Ka­ wałkami biegnę czując się atletycznie. Po kolacyi, muzyka mnie kusi; idę i tańczę. Zmęczenie na pełny żołądek. Idę zno­ wuż naokoło. Zasadnicze problemy techniki życia. Księżyc i Wenus nad Rogeą. „Obecność niektórych osób otwiera objektywną istotę wszechświata; innych zamyka" Typ ludzi a la Elsie, których obecność zstępuje na pejzaż jak głębokie mil­ czenie; innych, którzy wypełniają go bezsensownym tumul­ tem lub, najlepiej, lepką i sentymentalną parandą. - (Sylwet­ ka Aumiillera i zrozumienie, jak on może lubić Samarai). Po­ tem staram się być sam z przyrodą zmącić lepkie i bezsen­ sowne myśli - gadaniny - Mrs Weigall - siedzę na ławce ko­ ło Powder magazine [prochownia] i staram się zdobyć „mil­ czenie duszy". - Przeszkadza mi [?], gdyby Higginson mnie taszczył za pójście na Makambo (Verrbelyi dostał 3 miesiące ula). Dyskusje polityczne apropos tego. Idę 2 razy naokoło wyspy. Myślę o E.R.M. gwałtowny ból i żal o N.S. Myślę, że ja teraz także mam tę joy of small things [radość z małych rzeczy], którą ona, biedactwo, odczuwała. Żal mi jej szalony, że ją straciłem, ale wiem, że inaczej być nie mogło. - Formu­ łuję tę sprawę dla Elsie. N.S. = C.E.M. albo Ernest PK. jak­ by ona czuła? Gdyby ona tu chciała być ze mną, an humble outsider [skromny laik]? Poprzednio już chcę jej napisać o moich odpadnięciach. O tern, że wciąż piszę dziennik. Że chciałbym, żeby on[a] pisała i żeby uzmysłowiła sobie pro­ blemy istotności życia, samokrytycyzmu. Dziś rano w kąpie­ li łapię się na dorywczym myśleniu (reforma kondonów w Australii) i formułuję, że główną wadą Anglików jest, że oni nie znają „uwarstwowienia życia" their life flows in a simple current. One thing comes and goes and is replaced by another and there you are [ich życie płynie zwykłym nur­ tem. Jedna rzecz przychodzi i odchodzi i jest zastępowana przez inną i to wszystko]! Nie mają tej refleksyi, tego ciągłe­ go systematyzowania. Rozbudzić te problemy w E.R.M. Piątek 23.[11.17] Miesiąc od dnia embarkacji w Sam[arai]. Byłem super �energizowany koło Poniedziałku, Wtorku i przestałem brać arsz[enik]. Wczoraj wieczór pewna ociężałość, senność; dziś także; z drugiej strony mam lekkie zapalenie gardła. Dziś czuje, tę ciężkość głowy i ciała tropical increase in specific gravity [tropikalny przyrost specjalnej grawitacji], tak cha­ rakterystyczną dla moich dawnych stanów w tropikach [7] biorę arsz[enik] znów dziś rano, [7] wieczór i inhalacja na gardło (dziś w nocy prawdopod. się przeziębiłem, bo miałem wiatr nawet pod tajmanem, a spałem nago). Wczoraj: wstaję o 6=tej M[7] Bernier; przenoszę się do pokoiku obok Capt. Hope. Gimnastyka intenzywna. Śniada­ nie, dziennik. O 9=tej do Buntinga. Zaczynam mu tłomaczyć, o co mi chodzi; przykre uczucie banalizowania profa­ nowania mojej pracy. Potem zaczynamy rozmowę o KULA z jego boyem. KULA w Dobu, Tubetube, Panagali. Charak­ terystyczna rozbieżna informacja, która jednak w świetle moich uprzednich wiadomości jest całkiem użyteczna. O 1 l=tej jadę na herbatkę; konstrukcja grzebieni. Potem sam trochę pracuję nad grzebieniem w potwornym upale. O 12 'A odpoczywam przed lunchem. - Po lunchu canoe z NUA'ATA; 2 facetów taszczy ku plaży; mierzę z Gingerem; badam wnętrze; baba z obwisłemi piersiami i elefantiasis. Opanowuje mnie apatja w środku pracy. Robię dość po­ wierzchownie i nie intenzywnie. - Wracam koło 4=tej (Ra­ no dostaję marki z Pt Moresby i załatwiam grzebienie Teda). Częściowo myślę o pisaniu do E.R.M., ale grzebień i gada­ nie zabierają czas. Spacer. H[is]E[xelency] Murray. Wita mnie uprzejmie. Ja daję mu historję mojej choroby. Gadam trochę zbyt prędko i nachalnie. Nie jestem sobą. Nie mam di­ gnity [godności]. Zbyt po przyjacielsku. Nie wspomina mej pracy ani niczego poważnego, oprócz mego zdrowia. Leo­ nard; czyta moją pracę, chwali uprzejmie. W tonie jest b. uprzejmy, prawie pochlebny co do pracy. Ja mu mówię 0 zdrowiu. O przyjaciołach w Melbourne, i palę mu komple­ menty o Australczykach. Potem wracamy razem, ja mu mówię o kuli, on przytacza szczegóły z Hiri" i innych form trade'u [handlu]. Ja mówię o doniosłości ekonomicznych funkcyi. - Przedtem on wspomina o artykule Capt. Barto­ na". Także mówi, że jak będę w Trobr[iandach] odwiedzą mnie może. Ja na wszystkie te awanse odpowiadam uprzej­ mie i kordyalnie, jakby „nigdy nic". Jestem elated [dumny]; 1 usuwa to bądź co bądź nieprzyjemną tensję [tension - na­ pięcie] osobistą i daje mi pewne zaufanie, że jeżeli się po­ dam o przedłużenie pozwolenia, to mi je dadzą. - Jestem rozwydrzony i prowadzę urojone rozmowy z Leon[ardem] M. o doniosłości mojej pracy. Szybko jednak staram się opa­ nować to rozwolnienie: przypominam sobie, że stary M[urray] szczerzy zęby do wszystkich drańców, nawet do 'ych, którym nogę podstawia. Leon[ard] Mfurray] prawdop. jest przyzwoitszy, ale nie warto o niego dbać. Staram się opanować i przypomnieć, że ja pracuję z wiecznością na oku i że zwracanie uwagi na tych draniów banalizuje po prostu moją pracę. - Wieczorem spaceruję i gadam z Tedem. - Śpię nieźle, ale prawdopodobnie podziębiam się - ut supra. Dziś: wstaję o 6=30; czuję się marnie. Nie robię gimna­ styki intenzywnej, bo ociężałość. Idę na krótki spacer i na ławce piszę dziennik. Po śniadaniu, rozmowa z Francuzem M. Bernier, o matematycznem wykształceniu, o jego znajo­ mym Malinowskim z Paryża. On z Nowej Kaledonii, dużo Podróżował, blagier, sympatyczny i cywilizowany. Charges [liczy] mnie 15/. za worek orzechów betelowych. O 9=tej do Higginsona; przygotowanie dojazdy. O 10=30 jadę malutką 'odką na [?]. Cudne morze, pomarszczone; tuż nad burtą łód­ 1 ki; wieniec pagórków naokoło. Prąd i wiatr z nami. Nerwowa trzcina, którą się staram opanować. Myślowo przygotowuję się do pracy w Rogei. Zgromadzenie krajowców, czekających na Toreka. Idziemy ku Kwatou. Parę łódek. Robię rysunki z ornamentów. Interes naukowy i artystyczny (szyldkretomanja) połączone. Pomiary dużej łódki. Deszcz. Siedzę i ga­ dam. Lekkie zmęczenie i apatja w pracy. Niewdzięczność ta­ kiej dorywczej pracy. Brak charakteru tamtych wiosek. Powinienbym zrobić parę zdjęć z tych parszywych wiosek dla mo­ jej pracy opisowej o N.Gwinei. - Siedzę w zmisjonaryzowanym domku i gadam z bandą drani. Jazda z powrotem. Czuję się byczo; chłodny, wilgotny dzień. Niebo, morze szare; góry granatowe, obwieszone mgłami. Elewara wraca od Miss Grimshaw (7). Rozmowa na podwórzu jailu [jail - więzienie] z Mr Headon. Objecuje mi lepszą łódkę na następny dzień a także pozwolenie gadania z prisonerami [prisoner - wię­ zień]. Wydobywam grzebienie dla Teda (15/.!) i otrzymuję poradę co do mojego grzebienia. Po kolacyi rozmowa [z] Aumullerem o Verebelym, ja deklaruję moje uczucia i usprawie­ dliwiam postępowanie władz. Potem gadam chwileczkę z draniami (Hinton, Davis i Annie); układam się z Tedem o betel nut i zabieram się do pisania listu do E.R.M. - Jestem trochę zanadto zmęczony i piszę dziennik instead [zamiast te­ go]. Pójdę spać. Niedziela 25.[11.17.] Wczoraj nie napisałem dziennika (very bad [bardzo źle]!) Ale to może być usprawiedliwione tern, że w Piątek spisałem zdarzenia Piątkowe. Teraz muszę zdać sprawę ze wczoraj. Wczoraj: Sobota 24. Czuję się dobrze wstając, ale zaraz potem dość marnie. Nie robię gimnastyki; idę na spacer i na ławce, patrząc na Rageę pisze list do E.R.M. Higginson prze­ chodzi. Moskity mi dokuczają. Uczuciowo nie jestem zbyt tę­ go. Myślę o planach na ten dzień: skończenie wagi [waga trobriandzka łódź] w Rogei; badania nad porównawczymi canoes; ale czuję, że moje myśli się trochę gmatwają. Także myślę, że powinienbym przy pisaniu dziennika brać rzeczy głębiej. Tak np. jak wracam z Rogei w Piątek, mam akces zmysłowości co do M[7] Peck i co do Leily. Tłumię to w imię monogamicznych uczuć dla E.R.M. - Zasada: obok zewnę­ trznych zdarzeń; podać bieg uczuć i kojarzeń instynktow­ nych; poza tern uprzytomniać sobie metafizyczną istotę ist­ nienia. Tu oczywiście trenowanie się w uprzytomnianiu sobie dziennikowego ujęcia w przebiegu aktualnym życia zmienia technikę życiową. - Po śniadaniu zbieram się. Jadę z Charlie, jego synkiem, 2 prisonerami, Derb. i Gingerem. Wiatr, żeglu­ jemy szybko; staram się trochę gadać z Charlie'm. Równo­ cześnie rozkoszuję się wrażeniami płynięcia. Niespokojnie szare i niebieskie morze - there is a touch of lavish noncha­ lance about the dark blues and grays of a choppy sea [jest odrobina hojnej nonszalancji w granatach i szarościach burz­ liwego morza]. Zieleń pagórków. Rogea omszona głęboką, puszystą zielenią schodzi w stromych slopach [slope - po­ chyłość] ku płaszczyźnie pokrytej palmami sagowymi, koko­ sowymi i betelowymi; pomiędzy nimi szare domki. Jedziemy akontre naprzeciw Kwatou; fotografuję małą łódkę, potem wagę; potem idę do tego samego domku, gdzie byłem dnia poprzedniego. Gadamy z Charliem o kuli i handlu między wyspami. - Potem ja jem lunch, robię pomiary wagi; fotogra­ fuję ją; deszcz się zbliża; klnę na Gingera, który poszedł bez pozwolenia. Idę na Wschód; oglądam wagę Panayati i jej ar­ tystyczny charakter. Wracamy; boye wiosłują; sympatyczne wrażenie, jakie Ginger na mnie robi. - Wracam b. zmęczony. 103 �Piszę list do E.R.M. Obiad. - Czuję się distinctly feverish [wyjątkowo febryczny]. Gadam z Mrs Gofton, pokazuję jej grzebienie, Mr&Mrs Catt. Saville. Idę do Smitha, który daje mi lekcje w gięciu grzebieni. Potem dyskutuję z nim desenie, wracam, siedzę i zbieram się do spania: obojętny, zmęczony, feverish. Prawie bez „uczuciowego" tonusu. (Ale na myśl, że listy przyjdą z południa, serce moje się cieszy!) - Przychodzi Ted i zaciąga mnie na dół. Pijemy Ginger, ale i idziemy na spacer na wharf. Planujemy jazdę do Simsim etc. Także do Iwa, Gawa etc. Idę spać b. późno, mam chwilowe napady lubieżności, ale jej odpieram. Myślę o deseniach, ale nie dużo 0 E.R.M. Poniedziałek 26.[11.17.] Wczoraj mam to, co zwykle nazywamy an attack of feverishness [atak febryczności], a touch of fever [dotyk febry]. Ociężałość fizyczna i umysłowa. Wczoraj np. nie czuję tendencyi ani sił pójścia na spacer nawet naokoło wyspy. Nie mam też energii do zabrania się do pracy, nawet do pisania li­ stów do E.R.M. lub do przeglądania moich notatek etnogra­ ficznych. Z drugiej strony jestem niezmiernie irritable [draż­ liwy] i krzyki boyów i inne hałasy dają mi okropnie na ner­ wy. Moralny tonus jest też znacznie niższy. Uczuciowo - tę­ pość, o E.R.M. myślę mniej intenzywnie niż zazwyczaj. Oporność przeciw myślom lubieżnym zmniejszona. Ogólna jasność metafizycznego ujęcia świata zupełnie przyćmiona: nie mogę wytrzymać z samym sobą, myśli spełzają po po­ wierzchni świata. Nie jestem w stanie panować nad rzeczami 1 odnieść się twórczo do świata. Tendencja czytania rubbishu [brednie]; przeglądam magazyn. Szukam towarzystwa róż­ nych drjani. Zdarzenia wczorajsze. Wstaję o 6=30 niewyspany obvio­ usly [oczywiście]. Golę się; myśląc o opracowaniu materiału, o liście do E.R.M. i o dzienniku. Przed i po śniadaniu dzien­ nik. Niezbyt intenzywnie. Capt. Hope przerywa mi (rozmowa 0 zabronieniu przesyłania pieniędzy z Anglii, jego antyangielskie tyrady i antyaustralskie). Potem postanawiam iść na­ około wyspy i posłać list do E.R.M., ale czuję się feverish 1 idę do Smitha. On mówi o posłaniu tych rysunków do bra­ ta, mnie peszy myśl, że ja będę robił desenie. Dałem mu po­ mysł, a on będzie finansowo eksploatował. Ale przezwycię­ żam to. Wracam do domu, po lunchu siadam i rysuję. Launch odjeżdża nie biorąc mnie. Jest wyraźnie speszony, jakkolwiek sam zdecydowałem, że lepiej zostać, rysować i pisać. Dzień słoneczny na Zach. ciemno niebieskie chmury. Annie i Mrs W. zostają w domu. Jakkolwiek przed paru minutami miałem „istotne" i „głębokie" uczucia dla E.R.M., macam dziwki jak Pan Bóg przykazał. Chwilowy Kazenjammer. Nie mogę pisać do E.R.M. pod tym wpływem. Czytam magazyn, Saville idzie z Ramsay'ami. - Poobiedzie (z pewnem zakwaszeniem mówimy o launchu Teda). Potem siedzę na werandzie, [idę na wharf, odprawiam Gingera na Saribę i patrzę na bajeczne, ciemnoatramentowe morze, przypalone brązowym ogniem z jednej strony] gadam z drjaniami: facet McCrow o głosie dość kultywowanym, mówiący z akcentem clergymena [cler­ gyman - duchowny], ale klnący jak wieprz. Opowiada o wściekłej bijatyce w Southern Cross między dwoma face­ tami; potem mówi o Wernerze i o jego zamordowaniu; o re­ cruiting trips [poborze rekruta] między Cape Nelson i Banyara. Mówimy o religii; wszyscy ci faceci są ateistami, nie wierzą w Boga, krytykują racjonalnie biblję i mają og[ólnie] mówiąc zdrowy outlook [pogląd]. Poprzedniego dnia rozma­ wiam o religii z Tedem Auerbach, który cytuje [Joseph] Mc12 104 Cabe'a i [Robert G.] Ingersolla. - Dlaczego niektórzy faceci popularyzatorowie mają powodzenie, a inni nie mają'' tern rozmowa w grupie, gdzie siedzi Mrs Young, Annie, [?j Idę na górę, siedzę na werandzie. Lubieżne myśli. Staram si» je odpędzić: „zatopić się w głębszym, metafizycznym nurci życia, tam gdzie prądy nie szarpią i fale nie kołyszą. Tam, t» rzeczy nie istnieją. Tam jestem sam sobą, posiadam się i j stem wolny." Niestety, to hasło - potężne samo w sobie - ni» wystarcza. Mam myśli lub. co do Leila P. i N.S. Myślę o tech.. nice rozprawiczania styczniowego. Małżeństwo /. N.S. [?7] przechodzące w prawdziwą kop. w której - moment namyshj dokonywa reszty. Defl. nie musi być tym brutalnym aktem jakim go robi Maupassant. - Myślę o E.R.M., jeżeli ja sobie pozwalam na lub. wybryki wyobraźni i chuci cudzołożnee jakiebym miał uczucia gdyby ona...? Wyobrażam sobie naglą chuć do Resident, [?], potem Charles. Ta ostatnia rzecz [?] moich uczuć. Chwila istotnego żalu, że on jej nie miał, w myśl zasady Leben zu leben lassen. Potem myśli lub. odr padają. Zmęczony: feverish idę spać, śpię lekko i kiepsko Л często się budzę. Dziś rano wstaję z charakterystycznym] otumanieniem chininowym: dzień szary, miękki i lepki. Pła­ ty płaskich, poziomych chmur leżą nad mainlandem. - Posta­ nawiam dziś rano wytężyć wszystkie siły ku opanowaniu feverishness. Nie czytać powieści, ani zbijać bąków. Zorjentować się, co mam do zrobienia i zrobić to: przygotować rzeczy i skompletować je; napisać listy indispensable [konieczne]; wykroić jeden lub dwa grzebienie, poza temi, które już zrobi­ łem. t f r Wtorek 27.[11.17.] Dziś dzień ostatni niewoli Samarajskiej. Muszę być b. energiczny: przenieść rzeczy i spisać listę pakunków; skoń­ czyć parę listów itp. Nie jestem b. rozprężony, ale myśl oklapnięcia i czytania powieści pociąga mnie nieco. O E.R.M. myślę często, ale bez tego absolutnego oddania się. Uważam ją wciąż za przyszłą żonę, ale staram się uprzyto­ mnić sobie, że ona jest naprawdę najodpowiedniejsza. Po­ wroty myślowe do Tośki; przypominam sobie sceny z 16, Fitzroy St. i z 6, Mecklenburgh St. i uzmysławiam sobie, że ja­ ko kochanka ona była niezrównana. Oczywiście E.R.M. had not the fair chance to develop into one [nie miała najmniej­ szej szansy, żeby stać się taką]. Niemniej, zmysłowo ona prawdopodobnie nigdy nie będzie na mnie tak działała jak T.R.- Dziś nad ranem śnię o T.R. Wielki hotel, automobile. [?] jadę po schodach pod górę. Ja jej szukam po różnych po­ kojach; w czarnej kwiatkami usianej bluzce; ona urocza i b. pociągająca. Ona mnie nie chce i ucieka i wymyka się z sie­ ci mojego wooing [napastowania]. Byłem we śnie b. w niej zakochany: dotąd to persistuje [persist - trwać]. Zdarzenia wczorajsze. Rano piszę dziennik. Po śniadaniu staram się zebrać w kupę: spisuję, co mam zrobić, postana­ wiam przejrzyć moje notatki dorywcze etnologiczne; napisać list do E.R.M. Ale jestem dość marnie fizycznie: kończę parę rysunków; branzluje czas, potem o 11 kiedy się staram za­ brać do pisania, morning tea, spotykam Saville'a. Planowa­ łem list do niego; ale widzę jego tył. Witam się; wyraźne skrępowanie i przesadna uprzejmość z obu stron. Idziemy do ich domku ([?] Mrs Mahony). Tam mówimy o mojej broszu­ rze Mailują deprecjonuję, on chwali bez wielkiej szczerości. Potem wytłumaczenie: ja mówię o moim zdrowiu, o manii prześladowczej itp. i tłomaczę, że może nie byłem tak miły, jakbym mógł być. Oni starają się zatuszować to, ale rozstaje­ my się zdaje mi się - w dobrych stosunkach. Obiecuję mu dać ��broszurę. Po objedzie zmęczenie, czytam trochę powieści, drzemka. O 3=ej wstaję, idę do Higgins[ona], Smitha; paku­ ję grzebienie dla ERM, wracam zmęczony. Idę naokoło wy­ spy, myśli? Po herbacie idę do Saville'a, Smitha, nie zastaję ich. Piszę list do P&H. B. zmęczony, głowa nie funkcjonuje. Charakterystyczna] z Savillami była moja generosite w de­ precjonowaniu mojej pracy, w krytyce mojego zachowania się. On jest mniej szeroki; ale zapewnia mnie, że mi nie mógł pomóc więcej, niż pomógł mi. - W ogóle cały dzień dość pu­ sty umysłowo - tendencja do, just sits" [siedzenia po prostu]. Cackam się przesyłką dla ERM. Myślę o Saville'u i chcę mu pokazać list od Frazera. Środa 28.[11.17.] Wczoraj zdrowie polepsza się. Czuję się lepiej zwłaszcza popoł[udniu], lekki ból głowy, którego się pozbywam gimna­ styką. Potem, pod wieczór znacznie lepiej. W[ieczorem] mam gwałtowne poty (?) Dziś nie będę pił dużo i dalej zacho­ wam djetę. Zdarzenia wczorajsze: Rano załatwiam interesy (Higginson, Aumiiller) potem Mrs Mahoney i Saville. Pokazuję photogr. Mrs M . interesuje się i objecuje mi pomoc jaką tylko bę­ dzie miała w swej mocy. Saville chwali moje fotografje; ja chwalę jego, trochę bezwstydnie. Ale ma dobre canoes nie­ wątpliwie. Po lunchu drzemka krótka. Ted mówi mi o łado­ waniu. Ładuję z [?] Ginger, Bonegai. Ted rozdaje calico [perkal] na statku. Potem przenoszę rzeczy z B.P. Burton i ship­ ping note [list przewozowy]. Wydobywam mój(?) camp owen [piec obozowy]. Odnajduję „zgubioną" bieliznę i , prawdopo­ dobnie, nogi od stołu. Ubiubi. Jazda z Savilleami do Kwato i plany z Savillem o obrobieniu Mailu. Raduje mi się serce ja­ zdą znowuż na Dąbie; także absurdity of it [jej absurdalno­ ścią] - Czytam Pembertona i robię gimnastykę przed obia­ dem. Po kolacyi (Solomon się zjawia) do Smitha; false alarm [fałszywy alarm] „sail'o!" Rysujemy, on niewątpliwie robi postępy i ogarnia go szał twórczy. Wracam, śpiący i zmęczo­ ny. Myślę lub. o L.P. i o jej potencjalnem uwiedzeniu Biblia. Zasypiam pomimo pijackich krzyków. Ted i Hope dyskutują 0 istnieniu Boga i „worship the alligator" [czczenie krokody­ la].Dziś rano czuję się stanowczo lepiej, serce trochę zmęczo­ ne. Chłodny pogodny ranek, wiatr Płn.Zach. - Wczoraj pod­ czas dnia, staram się uprzytomnić Stimmung i zanalizować inflagranti stan psychologiczny podczas feverishness: natu­ ralna pustka i ociężałość, brak ujęcia rzeczywistości; płytkie 1 lekkie kojarzenia lub brak myśli, zupełny brak metafizycz­ nych stanów. Czwartek 29.11.[17.] Dziś, zdaje mi się, będę się czuł całkiem dobrze ze zdro­ wiem: widocznie organizm mój potrzebuje stałego dowozu arszeniku! Ranek chłodny, wiatr zachodni, pogoda. Statek czeka, słyszę, jak puszcza parę nad ranem. Z naszej werandy zasłonięty drzewem. Idę na [?] wharf i patrzę: Marsina, szara olbrzymia; moja kabina sprzed 30 miesięcy, assocjacja z Ni­ ną Stir[ing]. Ted przesuwa nasz wyjazd na dziś w nocy o 12=tej. Zdarzenia wczorajsze: spisuję zapisane w Tabanie. O 10=tej do Smitha. Potem gadam z Mrs Gofton, której fun­ duję drink. O 1 l=tej Saville - przeglądamy ustęp o Bara'u. On dość przyzwoity tym razem, opowiada mi całkiem intere­ sujące szczegóły. O l=ej lunch. Potem upał, ociężałość; tro­ chę leżę. O 3=ej odnoszę measuring glass [menzurka] do 106 Grahama. Patrzę na kąpiącą się half-[?] girl Mary. Gad z Billi Priest o Campbellu. Idę na werandę dolną, rysuję. I do Smitha, niepowodzenie i irytacja na „głupotę Anglikó którzy nie mają odpowiednich narzędzi i urządzeń laubzeg wych. Po obiedzie gadam z Mrs Gofton, którą dyskontu' uczuciowo, ale która mi się podoba jako „glorified [wychw' lana] Marnie Masson". O 7 i 'A do Savilla. Heckles me abo „filthy rags"[nęka mnie plugawymi szmatami]. Pokazuje moje notatki. On to bierze jako osobistą obrazę. Mówim 0 wojnie; on b. nietaktownie mówi I wonder that you h ven't been interned [dziwię się, że nie zostałeś internowany Ja mu dość ostro odpowiadam na to. - Ona jak zwykle prz zwoitsza i zachowuje się mniej nietaktownie. - Wracam tr chę podirytowany. Realizuję [realize - uświadamiać sobie] że S. jest bydlęciem, które może mi dać na nerwy jak tylk wylizie ze skorupy. Że ja nie jestem w stanie traktować go ja ko przyrząd pure & simple [czysty i prosty]. On, jako akcesorjum, jako skojarzenie tych wrażeń tropikalnych i illuzyi wydobywa ze mnie pewne uczucie przyjacielskie. Jako osobistość jest czemś wstrętnem i godnem pogardy: a petty greengroser blown up by his own sense of importance into a caricature of a petty sovereign [drobny sklepikarz nadyma­ jący się w poczuciu własnej ważności w karykaturę drobne­ go monarchy]. Myślę o E.R.M. i jej atmosfera, naturalnie [?] fur Sich tak harmoniczna z moją, jest dla mnie jak ziemia obiecana. - Deszcz leje, wiatr z Płn.Zachodu chłodny uderza całą szerokość werandy. Śpię dobrze. Poniedziałek 3.12.[17.] Sinaketa. Weranda George'a. Na lewo parę palm, bana­ nów i papai. Dom native, sagowy dach, ściany z kijów mangrowych. Parę mebli zdelopidowanych, litter [miot] of Sapisapi. Cała menażerja psów i kotów. Dziś nad ranem, budzi mnie hałas astmatycznego psa i gadających krajowców. Zdarzenia dni przeszłych: Czwartek 29.11. Przyjazd statku. Po śniadaniu piszę do E.R.M., z pewną trudnością; staram się transkrybować dzien­ nik dla niej. Trudności w opisywaniu moich erotycznych lapsów [lapse - odstępstwo]. Idę parę razy, patrzę, czy listy rozdzielone. Koło 1 l=tej dostaję listy: Paul; [?] mnie telefon; ściska mi się serce, że E.R.M. chora. Mimi W. list trochę non­ szalancki. E.R.M. czytam prędko, bez wielkiego skupienia. N.S. - ciężki problem, co napisać. Nie obrażają „hint" [przy­ tyk] w liście z Sydn[ey], Po lunchu, piszę do N.S., Paula (krótko) i gadam z różnymi ludźmi. Pod wieczór, zbieram rzeczy i posyłam na Itakę. O 9=tej Ted mówi mi, że jest go­ tów. Kończę list do E.R.M. krótko, potem via steamer [paro­ wiec] łapię Teda. Port oblany księżycem; Marsina wielka 1 szara. Idę na przód, leżę na żaglu; China Straits. Śpię. [dopisek:] Dobu Piątek 30.11. Budzę się o brzasku koło East Cape. Nad modrą, ocienioną wodą szereg palm i skałki. Sakan śpiewa. Cudne wrażenie przyrody i atmosfery prawdziwej: widok [wyspy] Normanby z czapką doży [góry] Bwebweso. Wraże­ nie nieopisanego brudu i obrzydliwości na tym stateczku. Śpię. Pokrzepiony budzę się koło UBUI. - Czytam ostatni list E.R.M. Zaczynam pisać. Szkicuję sylwetki gór i wysp. Ga­ dam z boyami o etnografii Normanby i Dobu. Dawson Stra­ its [cieśnina]; korygują moje pierwotne wrażenie. Dojeżdża­ jąc tam, naprzeciwko stromy brzeg Ferguson, z tej strony ma­ ła wysepka i knoll, porosły drzewami. Zakręcamy między wysepką i knollem [knoll - pagórek]. Otwiera się półka ni­ ska, na niej ogrody i jungla; małe wejście jakby do laguny. 13 14 �Potem szerszy widok: po tamtej stronie z początku stromy brzeg potem góry cofają się, niska płaszczyzna, daleka i sze­ roka po prawej ręce wysoka ściana z wieloma kanonami i cy­ niami - Potem nowy zakręt: Dobu, ścięty wulkan; Bwavo'u po lewej ręce i dalekie pasma na Normanby poza Dobu. Włażę na drabinkę i patrzę z radością na cudny krajobraz. Słońce zachodzi. Schodzę, myję się, ubieram. Jadę do Scriven - Efekt roztopionego złota w chalcedonowej misce. Ga­ damy o piękności Dobu, o etnologii. On wspominania o 2 ka­ mieniach, którym oni składają ofiary podczas kuli. Kupuję gramatykę. Wracamy na statek. Uwiedzenia OGISI. Jazda do Bwayo'u - ja znowuż na drabince. Potem jadę na brzeg; Ginger z lampą i inne boys, idziemy ku końcowi. Księżyc wśród gajów palm, lemonów i breadfruits [drzewa chlebo­ we] Wioski nieregularne; domki na słupach, ale marne. Oglądam domy - mówią mi, że każdy nowy dom ma święto zrobione dla niego. - Canoes tego samego typu jak w Boyowej; ale nie ma KALIPOULO. Wracam i śpię. Sobota 1/12. Rano śliczny wyjazd z Dobu passage [prze­ prawa]: tamta strona cieśniny z wysokimi górami po obu stro­ nach wygląda byczo. Słońce powoli wschodzi. Gadam z bo­ yami; zbieram geograficzne szczegóły o [wyspach] Good-e­ nough & Ferguson. Zbliżamy się do Koyatabu, okrytej chmurami. Amflety przed nami wyłażą z morza. Ja steruję przez chwilę. Piszę czytam listy E.R.M. Jemy obiad. O 4tej Gumasila. Zachwyt nad pięknymi formami. Cudna ściana po­ kryta cienistą zielenią o puszystych formach; poprzerywana skałkami. Na dole, wysokie palmy, długie jeszcze pnie, pa­ trzyłem na cienistą wodę. Radość: słyszę Kirivine. Zbieram się: małe chatki szare różowawe. Fotografuję. Poczucie wła­ sności, że ja je opiszę czy „stworzę". Na brzegu: kamienne obmurowania; domki b. marne na słupkach, ([?] się pomiędzy morze i obsuwającą się ziemię) Kobiety uciekły. Pod każdym domem urządzenie do robienia potów [pot - garnek]. Żółte, okrowate poty leżą pod każdym domem. - Staramy się trochę gadać. Uciekają i łżą. Canoes: 4 czy 6 masawa [duża morska łódź] i małe, zbudowane jak kalipuolo [duża łódź rybacka na Trobriandach], ale nazywają je kewo'u. - Jedziemy do Watobo'u. Kojatabu odsłonięta: bajeczne kształty. Wawima i Watobo powoli posuwają się ku północy, zachodząc za Koyata­ bu. Ciemne chmury. Tylko nad kojatabu fantastyczne kumullusy w grupie wieńcem, a wewnątrz oświetlono jakby jarzą­ cym się płomieniem, like witches around a kettle in which there glows some demonical fire [jak wiedźmy wokół kotła, w którym jarzy się demoniczny ogień]. Bajeczne wrażenie czegoś rzeczywistego. Tutejsza grupa taka sama jak najpięk­ niejsze partje Queensland coast [wybrzeże], ale ja nie mam tego uczucia nieokreślonej pustki - pociągającej, ale nie de­ finiującej. Tu mam określoną formę życia wpakowaną: myślę 15 16 17 0 osiedleniu się tutaj sack and pack. - Patrzę na bajeczną po­ łudniowo Zach. ścianę Gumasili. Potem oglądam Nabwageta 1 Bilibaloa i staram się zorientować skąd będzie ładny widok. - Przyjazd do Bilibalo'a - ściana, fale biją o nią; zbliżamy się powoli, coraz wyraźniejsze formy; coraz głośniejsze fale; spuszczamy kotwicę. Jemy. Jadę dingą, zmęczony. Mijamy wioskę; żartujemy o Werbana. Księżyc wschodzi. Wracamy: skały, ciemne formy drzew. Wioska opuszczona. 1 masawa. [?] domki; pnie drzew z wcięciami, jako drabinki. Oglądam wnętrze domu: 2 lagimy. Jedziemy poprzez wodę do Watobo'u. Tam ja czekam; domek opuszczony między magrowami. Duży bęben. Biję go. Wracamy. Niedziela 2.[XII.17] Wstaję, czuję się marnie. Szary dzień. Sprawling forms of [rozwaleni] Watobo'u & Wawima. Szkicuję sylwetki. NABWAGETA. Niski łagodny pagórek, nad sandbeach [piaszczysta plaża] wioska, dość duża. Także obmurowana, kamienna. Domki rozrzucone wśród drzew, kobiety mi uciekają. Ciemny dzień. Kupuję 3 kurje. Stara ba­ ba pod domkiem robi małą kurję. Wiatr i deszcz. Wracam morze wzburzone. Jedziemy. Patrzę ponad niskiem pagór­ kiem zachodnim, szare morze. Chmury lecą. Jestem dość zbahgaryzowany. Ciemna chmura w kierunku Bojowy. Ra­ dość, że plany przybierają ciało. Potem leżę [?]; drzemię; deszcz (po rozwinięciu żagli i zwinięciu awning [zasłona]). Ginger zbiera moje łóżko. Siedzę na żaglu, obwiązany liną. Trochę przyćmiony, nie tracę ducha i odporności co do czy­ tania powieści. Amflety usuwają się. Kości mnie bolą szka­ radnie. - Jemy obiad frugalny. Ted pracuje nad maszyną i jest niezbyt rozmowny. Łapiemy ryby. - małe wysepki się pojawiają. Pragnę dojechać, ale czuję się nieźle. - Morze staje się głęboko zielone. Wyraźna, subtelna linia horyzontu łamie się i grzebie, jakby ktoś określił ją tępym ołówkiem. Potem ta linia nabiera wymiaru i barwy: jasno szaro zielone. Boje wymieniają [nazwy]: Nanola, Yabuanu (?), Muwa. Pal­ my i drzewa jakby rosły z wody: Vakuta; Giribua; jesteśmy na lagunie. Szeroka linia Kalilauli. Cała wyspa przedemną. Gadam z Tedem o różnych rzeczach, między innymi o Waite, o antygermanach, Osborne i Stead's Review. - Myję się i ubieram. Przygotowuję się na spotkanie George'a. Whaleboat [statek wielorybniczy] Campbella. - Admirujemy plantację na MUWA. - 3 domki na brzegu. Jedziemy dingą. George w żółtej koszuli khaki portkach. Domek tuż nad wo­ dą. Kupa krajowców i bab w kaliko na przedniej werandzie. Tylna (bez widoku na morze!) zarezerwowana dla George'a! George b. uprzejmy dla mnie bezlitośnie [?] w mojej obe­ cności: stracenie okrętów, niekupienie rzeczy w Samarai etc. Opowiada mi historie. Brudo, " który underestimuje [unde­ restimate - zbyt nisko oszacować] jego perłę. Czytam bulletyny; jestem b. śpiący. 18 19 2 Poniedziałek 3.[XII. 17.] Gomaya; daję mu trochę tytoniu; on cadges [żebrać] więcej. Wiadomości: Gilayviyaka i M'tabalu umarli. Toulufwa] i Bagido'u żyją. Tańce się skończyły w Bojowej. O Vakucie on nic nie wie. Bawi mnie i pociąga Gomaia ze swym psim pyskiem. Jego uczucie dla mnie utylitarne raczej niż sentymentalne. - Piszę dziennik; George gada wciąż. Po śniadaniu jedziemy Itaką. Gadam z Georgem. Jestem znowu na zielonej lagunie i tak dobrze znane widoki: wygląd ten KAILEULA z Karibedą; laguna z kanałem, biegnącym wzdłuż; Kavataria, Losyuja idziemy na brzeg: jetty [molo], na którą chodziłem z uczuciem pustki i chandry i patrzyłem na południe; skałki, w których prizonery pracują; palmy betelowe, „plantacja" drzew owocowych, [?] przed domem. Campbell robi na mnie mniej wstrętne wra­ żenie teraz niż poprzednio (niż oczekiwałem). Sądzi sprawę Wiliama; ja czekam nerwowo i niecierpliwie. - Przyzwoity, choć robi małostkowe trudności, ale sign-onują [sign on - an­ gażować] mojego boya bez guarantorów [guarantor - porę­ czyciel]. - Jedziemy do Gusavety, włazimy na błoto. Canoes z Tejawy biorą moje rzeczy; jedziemy w nocy ku dobrze zna­ nemu zakrętowi. Billi pojechał do Kiribi. Kontroluję rzeczy; wracam na statek i znowuż na brzeg. Wtorek 4.[XII. 17.] Rano dostaję śniadanie tutaj w Gusawecie; jadę na statek; biorę resztę rzeczy; planuję spotkanie Teda w Lobucie; jadę na brzeg. Idę przez Teyawę. Cały ten czas, od przyjazdu, aż do dziś dnia (Piątek) nie jest bardzo silny i pierwsze wrażenia krajowców są b. blade. Jakgdyby uczuciowa letargja: 1. noc słyszę dalekie walam [krzyk] 21 22 23 24 25 107 �26 w wiosce. Potem widzę ich mordy na werandzie Billiego; znajomi z tych wiosek i z wnętrza. Ale ja nie bardzo reaguję. - Po przyjściu do Gusawety, zaczynam sortować moje rzeczy. Koło 4'Л przyjeżdża Billi, to co mi powiedział o nim George - jakkolwiek to jest oczywista kalumnja, psuje radość 1. wra­ żenia. Nosowy głos - wygląda b. zdrowo i młodo. Mówimy 0 fotografii, o perłach, Verbellim, o wojnie. - Wieczór siedzi­ my i gadamy. Środa 5.[XII.17.] Cały dzień czuję się b. podle i czytam powieścidła. Ani nie pakuję, ani mnie nie interesują krajow­ cy; nawet z Billem nie mam ochoty gadać wieczorem. Nie idę nigdzie do wiosek. Czytam. Czwartek 6.[XII. 17.] Rano: głos Camerona, rozmawiam z nim. Oglądam jego camerę. Potem kończę (z pewnym Kacenjamerem) czytać Brewster's Millions [powieść George'a Barra McCutcheona]. Potem pakuję. Billi idzie do Nor­ mana Campbella. Popołudniu grzebię się. Rozmawiam wie­ czór z Billem. Potem idę do wioski Tukwa'ukwa. Pewien opór: nie mogę sobie wyobrazić, co tam będę robił. Zaczy­ nam rozmowę z jednym człekiem, potem siadam, grupa dryani zbiera się naokoło mnie. Gadam; staram się rozumieć ich mowę. Potem proponuję kukwanebu [bajkę]. Stara baba za­ czyna mówić. Gadają poprzez się. Hałas potworny. Potem je­ den facet gada głośno - krzyczy prawie i gada nieprzyzwoite rzeczy na głos. Cała wioska ryczy ze śmiechu. Żarty wciąż kursują i wszyscy śmieją się. Czuję się trochę wulgarycznie; wracam do domu. Gadamy z Billem. Biorę znów chininę 1 kalomel. Piątek 7.[XII. 17.] Rano (w nocy potworny deszcz) łódki łowią ryby koło Boymapo'u; widzę trójkanciaste siatki. Po­ tem słyszę ta'uya [koncha używana jako trąbka w wielu uro­ czystych okazjach]. 3 łódki wracają z Wakuty. Idę do wioski. Oglądam s[u]olavę [naszyjnik z muszli spondyllusa]. Speku­ lacje, czy ja jestem ja czy też moim młodszym bratem. Roz­ mowa o kuli. - Śniadanie. Grzebię się z pakowaniem. Wie­ czorem do Tukwa'ukwy; idę drogą ku Olivilevi. Gimnastyka. Ogisa trzyma lampę; ma tremę. Wracam; w górnej wiosce natiwy pokazują mi sieci i mówią o rybołówstwie. Kukwanebu. Mniejsze poczucie absurdności. Silne wrażenie, że moja in­ formacja o rybołówstwie b. mi adekwatna. Wracam, gadamy z Billem. On mi mówi o błędach w moim artykule Sobota 8.[XII. 17.J Rano wstaję późno. Czuję się podle. Biorę lewatywę. Około ll=tej idę, słyszę krzyki. Kapwapu przynoszą uri [taro] do Tejawy. Siedzę, gadam, fotografuję. Wracamy. Billi poprawia i uzupełnia moje notatki o WASI [wymiana płodów rolnych na ryby między wsiami na wy­ brzeżu i w głębi lądu]. Idę do Tejawy znowuż. Staruszek ga­ da dużo o rybach, czego ja dobrze nie rozumiem. Potem prze­ nosimy się do jego bwaymy [trobriandzki spichlerz]. Gada [o] liii'u [mity Kiriwinian]. Ciągle mnie pytają o wojnie. Wieczorem z policemanem gadam о В waga'u [czarownik praktykujący czarną magię], liii'u i Jojowa [yoyova - wiedź­ my]. Irytują mnie śmiechy. Wracam. Billi mówi mi mnóstwo interesujących rzeczy. Biorę chin[inę] i kalomel. Niedziela 9.[XII.17.] Śpię dobrze, ale mam mokry sen. Czuje się nieźle. Billi anonsuje, że lepiej wybierzemy się od razu do Kiribi i pojedziemy tegoż dnia, popołudniu. Pakuje się szybko (interesuje mnie rysowanie ken bardziej niż etnografja, a zwłaszcza pakowanie). Rzeczy klasyfikuję w petach. Robię spis bielizny. Spisuję to, co mi będzie konieczne w życiu koczowniczem. Po lunch koło l=szej pakuję się galopem, koło 3=20 wyjeżdżamy. Jestem zmęczony i nie intensywny, ale mam rezydualny joi[e] de vivre. Patrzę na trawiasto zieloną 108 wodę. Las mangrowy nad nimi z miękiemi cieniami wśród tenzywnej zieleni. Ryby skaczą, jedziemy wśród tr podmorskich. Przyjazd: domek, wśród palm - głębokie jas niowe cienie pomiędzy pniami charakteryzują prze w mangrowach. Koło domku bwaimae; potem shithouse z b chy. Mieszanina, mam ochotę fotografować. [?] Ilume mnie ignoruje. Idę nad brzeg, na piaszczystą plażę i piszę do E.R.M., ale bez wielkiego napięcia. Wracam na jedzeni Potem gadam z Billim o (?). - Wieczorem siedzę z Ilume i Moliasi, który pokazuje mi swoją nogę z potwornym w dem. Mówimy o Bwagau i Ioyowa; o tym, że żony Mtab uciekły i że teraz nikt nie rządzi w Kasanai; o grzebaniu g bów, o [?] odila [busz]. - Rozumiem tylko przez pół co Mi liasi gada. - Nie mogę spać z powodu ciągłego gadania. Poniedziałek 10.[XII.17.] Rano kończę list do E.R.Nfl Przeglądam moje papiery i notatki o Kayasa i spisuję pro^ I bierny. Siedzę z paroma drjaniami z Louya i Bwadela i gadaj z nimi o Kayasa, o jebaniu w Okayaulo. Ale ich informacji ogólnikowa. Gadają bez skupienia i nieokreślenie, „zbywaj; mnie". Popołudniu gadam (?) Potem czytam narkotycznif Wheels of Anarchy [powieść Маха Pembertona] i nabieran wstrętu do tych drjani. Rozmowy z Mickiem: " sympatj: śródziemnomorska, kiedy siedzi skulony jak Achilles w ry sunku Wyspiańskiego. Kuchnia grecko-turecka. ,,Smell th bloody hotel two miles away" [czuć ten cholerny hotel ni dwie mile]. Kosmopolitańskie ideje Micka. „Bloody Germai he no finish war" [cholerny Niemiec nie skończy wojny]. Mick pomaga mi w studyach etnograficznych. „Kayasa all same bloody market". Kiedy mówię z Ilumedoą o Mułu kwausi [latające wiedźmy]: „they do not eat the insides, they only smell them" [one nie jedzą wnętrzności, one je tylko wą­ chają]. - Wogóle lubimy się z Mickiem, ja mam pewną sym-, patję do niego: szaro niebieskie morze; sirocco, ciepły wil­ gotny zapach morza; nagie żółte skały; różowe pastelowe d mki na skałach z wypłowiałemi dachówkami. - W Poniedzia łek wieczór kończę powieść, gadam z Billim. Siedzę chwilk z Ilamedoją i gadatliwą babą i rozmawiam o (?) - Słucha ich gadaninę i niezbyt dobrze rozumiem ich mowę. (Biorę 3 kalomele i epsom salts) 27 28 29 1 Wtorek 11.[XII. 17.] Przychodzi gijopeulo. Oglądam i ry­ suję Pwatai. Gadam z Tubowadami. Bycze facety: od razu czuję różnice jakości ich informacyi. Potem po śniadaniu roz­ mawiam z grupą facetów z Vakuty o Milamala - przedtem Gijopeulo recytuje swoje liliu o Tudavie. Ale informacja idzie kiepsko, jak po grudzie. Popołudniu spisuję historję Marjanny na werandzie. Potem, koło 5=tej jadę łódką, ażeby wiosłować. Po kolacyi gadam z synami Giyopeula i uderza mnie doskonałość ich informacyi. Poważnie, skrupulatnie i logicznie objaśniają mnie co do istoty kayasy, komunalnych robót; poprawiają moją gramatykę. Potem jeden z nich opo­ wiada Liliu Dokonikana, tak dobrze jak nikt nigdy mi jeszcze nie opowiadał. Postanawiam pojechać do Tubowady zaraz po powrocie z Amphletts. - Gadam trochę z Billem i idę spać. Rozmowy z Billem: Brudo nie ma kaloma; jedzie do Sama­ rai; kupił marną perłę i przepłacił. Norman Campbell zupeł­ nie „broke" [bez grosza] nawet statek jego Quinn skonfisko­ wał, przyjęty w partnership [spółkę]. Bill as a buffer: Brudo affraid to leave Kavataria & cannot lie in wait at Boymap'ou [Bill jako zderzak: Brudo boi się opuścić Kavataria i nie mo­ że trwać w oczekiwaniu w Boymap'ou]. Camp[bell] nie umie kupić porządnie za tabac. Billi posłał mu kilka vidu; zamiast je wszyć w pasek, on je daje bezpośrednio. N.C. pogodny, bez rancour [uraza], kontenty jak ma betel. Ciągnie się na 31 32 33 34 ��rzyci z jednego końca werandy na drugi. Jego żona kradnie ile wlezie. Fallows pamięta go jak strapping youth, strong and energetic, [?] [wysokiego młodzieńca, silnego i energiczne­ go]. Mam pewne rozczulenie: przypomina mi się co E.R.M. mówiła o [?]: like a large Scotish terrier [jak duży terier szkocki] - Myślę o jego możliwościach. - Ja mam wciąż na myśli zasadniczy problem Billa: jego małżeństwo z Marjanną: jego miłość dla dzieci. Marjannę on traktuje jako native, akcentując w niej brązowy kolor. Dziś reflektuję, że to może jest b. mądre z jego strony, że przewiduje najgorsze możliwo­ ści. Czasem staram się - a raczej mam elan - czuć w nim od­ dźwięk moich tęsknot za cywilizacją, za białą kobietą. Sta­ ram się wydobyć, co go tu przywiodło: jest w railway servi­ ce; retrenchment; worked on mines with 2 Victorians; touch and go; Broken Hill [Australia południowo-zachodnia] or Charles and Towers; from С Т . comes to N.G. to gold ft loses 1 600 pounds on store in Yodda Cross South, sp 460. Returns with 140. Sets up this place, [jest w obsłu kolei, zredukowany, pracował w kopalniach z dwoma wf riańczykami; ryzykowny; Broken Hill czy Charles i Tow z C.T do Nowej Gwinei na pola złotonośne, traci 1600 f tów na wyposażenie w Yodda Cross South, wydaje 460. W ca z 140. Zakłada to miejsce]. B.H. wyraża się niepochleb o George Auerbach. Mówi o swych 60 funtach tytoniu, kt G.A. mu nie chciał oddać, przypuszczając ze W.A. j w trudnościach finansowych. Także, historje że G.A. pow~ dział, że otworzy stację beche-de-mer w Tejavie i Tukw kwie, jako zemstę za to że Mick kupił koprę w Sinakecie.В li grozi mu osiedleniem się w Kanubumekwa. Transkrypcja i opracowanie Grażyna Kubica-Hell ISY ' E.R.M. to inicjały narzeczonej Malinowskiego Elsie R. Masson, córki Sir Davida Orme Massona, profesora chemii na Uniwersytecie w Melbourne. Była ona wówczas pielęgniarką w Melbourne Hospital. Pobrali się roku 1919, zmarła w 1935 Lila lub Leila Peck, najprawdopodobniej pielęgniarka. Może chodzić o The Natives of Mailu: Preliminary Results of the Robert Mond Research Work in British New Guinea, ..Transactions and Proceedings of the Royal Society of South Australia" 1915, t.39, s.494-706 lub Baloma: The Spirits of the Dead in the Trobriand Island, „The Journal of the Royal Anthropological Institute of Great Britain and Irleand" 1916, t.46, s.353-430 Chodzi о Paula i Heddy Khuner z Wiednia, przyjaciół Malinow­ skiego. Algernon С. Swinburne (1837-1909), angielski poeta, dramatopisarz i krytyk literacki. Malinowski własnoręcznie robił dla swej narzeczonej grzebienie z szylkretu do upinania włosów. Kula to rozbudowany system wymiany między mieszkańcami wschodniej Nowej Gwinei i sąsiednich archipelagów, który stał się przedmiotem Malinowskiego Argonautów Zachodniego Pacyfiku. Sama wymiana kula była złożonym i uregulowanym systemem darów między konkretnymi partnerami w różnych wioskach. Główne dary były dwoja­ kiego rodzaju: naramienniki (mwali) wytwarzane z muszli konusa i no­ szone przez mężczyzn i naszyjniki (soulava) dla kobiet zrobione z muszli spondyllusa. Ogólnie rzecz biorąc artykuły te poza znaczeniem w kula nie mają żadnej wartości, lecz posiadanie mwali czy soulavy, z ich wła­ sną nazwą, historią podnosiło prestiż właściciela i jego wioski. Artyku­ łów tych nie posiadano na zawsze, lecz wcześniej czy później wymienia­ no je na artykuły podobnej wartości. 2 3 4 5 6 7 8 Adolf Bastian (1826-1905) - etnolog niemiecki, badający psycho­ logię krajowców, rozwinął koncepcję „folk-ideas", które według niego leżą u podstaw podobieństwa zwyczajów, które zaobserwował w swoich licznych podróżach. W.C. Bruce, komendant uzbrojonej tubylczej policji. Hiri były to handlowe wyprawy między Motu wokół Port Mores­ by i plemionami Zatoki Papuańskiej. Motu wypływali w swych łodziach (lakatoi) z ładunkiem glinianych garnków i wyrobów z muszli, które wy­ mieniali z Papuasami na sago i ciężkie dłubanki, których używali do kon­ struowania swoich łodzi. " F.R. Burton, C.M.G., współpracownik C G . Seligmana w TheMelanesians of British New Guinea, jego opis hiri Malinowski cytuje w Ar­ gonautach Zachodniego Pacyfiku. Był statek misji katolickiej o tej nazwie. George Auerbach, kupiec z Trobriandów, przyjaciel, który poma­ gał Malinowskiemu na wiele sposobów. Ted Auerbach był zapewne jego krewnym. Malinowski opisał tę podróż w rozdziale dotyczącym okręgu kula w Argonautach Zachodniego Pacyfiku. Zgodnie z tradycją dwa kamienie Alu'a'inc i Aluramo'o to ludzie w nie zamienieni. Ogisa - tubylec, który towarzyszył Malinowskiemu podczas jego ekspedycji. 9 10 1 2 11 14 15 ы 110 17 Duża góra w północnej części wyspy Fergusona, którą można baczyć nawet z Trobriandów. Była uważana za świętą górę. Theodor Waite, niemiecki antropolog, wczesny (1821-1864) dacz myśli pierwotnej, który wierzył w równość rasową i złe wpły środowiska. Jego najważniejszą pracą była Anthropologic der Nat volker. Review of Reviews Williama Thomasa Steada (założone w 1890 Raffael Brudo i jego żona, francuscy handlarze pereł z Trobri dów, stali się przyjaciółmi Malinowskiego. Gilayviyaka, syn wodza, którego romans z jedną z żon ojca był wodem poważnego skandalu. M'tabalu, stary wódz Kasana'i. To'uluwa, wódz okręgu Kirivina, a przez to najwyższy rangą w naTrobriandach, mieszkał w Omarakanie i był przyjacielem i cennym i formatorem Malinowskiego. Bagido'u był najstarszym synem siostry To'uluwy, czyli prawny spadkobiercą funkcji wodza. Dramatyczne wypędzenie przez niego ulu­ bionego syna wodza dwa lata wcześniej zostało opisane w Życiu seksu­ alnym dzikich. 18 19 2 0 21 2 2 2 3 2 4 25 Gomaya z Sinakety, który byl jednym z pierwszych informatorów Malinowskiego, opisany w Życiu seksualnym dzikich jako notoryczny łotr. Billy Hancock, handlarz na Trobriandach, był bliskim przyjacie­ lem Malinowskiego, w którego domu w Gusavecie często się zatrzymy­ wał. Zniknął w zagadkowych okolicznościach w Samarai pod koniec lat dwudziestych. Jego żona mieszkała tam aż do 1951 roku. Moliasi był wodzem drugiej rangi, kierującym prowincją Tilataula i według tradycji wrogiem i głównym rywalem głównego wodza prowin­ cji Kiriwina To'uluwy. Malinowski opisał go w Argonautach Zachodnie­ go Pacyfiku jako „starego łajdaka". 2 6 2 7 2 8 Kayasa - zabawa polegająca na obowiązkowym współzawodnic­ twie w tańcu i zabawie, w których biorą udział kobiety, nie przeprowa­ dzane w okresie tańców. Jedna z trzech wsi południowej części Boyowy, gdzie podobno ko­ biety praktykowały orgiastyczną formę kayasa w okresie weselnym. Z powodu tych opowieści mężczyźni z innych wiosek nie ryzykowali wtedy odwiedzin w tym rejonie. Mick George, grecki kupiec, długoletni mieszkaniec Trobriandów. Malinowski często zatrzymywał się w jego domu. Pwata'i - duże pryzmowate zbiorniki na żywność, wypełnione ma­ łymi kuvi (duży yam) przykrytymi orzechami betelowymi i trzciną cu­ krową. Milamala - coroczne święto i powrót duchów, miesiąc, w którym Trobriandczycy cieszą się dobrobytem; także nazwa robaka paolo, który pojawia się przy pełni kiężyca i służy do wyznaczania daty święta; poja­ wienie się tego robaka łączy się czasami z pojawieniem się duchów. Tudava jest bohaterem cyklu opowieści przytoczonych i zanalizo­ wanych w Ogrodach koralowych i ich magii. Kaloma - małe kółeczka z dziurką robione z muszli spondyllusa, z których wyrabia się naszyjniki używane w kula; kaloma dekoruje się prawie wszystkie wartościowe i artystyczne przedmioty w dystrykcie ku­ la. 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e5b5dc037a37794bcf3a737a22eb2688.pdf 160c4acf568258df3a7ff944ff0e903e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2792 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2601 Title A name given to the resource Summary of articles; Noty o autorach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.3, s.111-112 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SUMMARY OF ARTICLE Marc Shell OK or Handle with Care Originally this article appeared in the Experimental Scholarship section of "Common Knowledge" (no. 2, Winter 1996). Łukasz Kiepuszewski The Twilight of Seeing and the Seeing of Twilight The point of departure for this article are the words of Paul Cezanne, who at the end of his life, while studying the motif of Mt. St. Victoire,' was in the habit of complaining about physical frailties and oblem's with seeing. Apparently, those obstacles should not be dcrstood literally. In his analysis, the author arrived at the conclusion that the perceived image is a sui generis extinguishing of light and turning it into a shroud and protection against the directness of the thing in itself. The act of seeing, therefore, no longer signifies grasping the direct nature of things, but protection against its blinding glare. In twilight, the perception of a work of art - a painting - is rendered metaphorical as a phenomenon of perceptibility itself. The metaphor of twilight defined a certain status of the historical quality of the painting, revealing historicity not as a certain construction of history, but as the experience of radical temporality, in which perception lakes part. Such seeing participates in perceiving the process of seeing. Thus comprehended, the state of blindness is not so much non-seeing, as the perception of seeing. Elżbieta Wolicka History as Genealogy An in-depth analysis of the essay by F. Nietzsche: On the Usefulness and Harmfulness of History for Life , presenting the most significant views of this philosopher on the question of historicism, essential for nineteenth- century humanities. Historicism is conceived both as historical knowledge and the history in which man participates. The author of the article examines in detail three manners of participation in history, distinguished by Nietzsche: 1) the active person, 2) the custodian and worshipper, 3) the sufferer and the person longing for liberation, as well as three corresponding types of historicism: monumental, antiquarian and critical. Finally, she considers the extent to which the Nietzschean project of overcoming nineteenth-century historicism was an original conception in philosophical thought. Ryszard Kasperowicz The Freedom of the Historian - Remarks on the Theory of Crises by Jacob Burckhardt The concept of the "crisis" plays an extremely important role in present-day historical and methodological reflection, and almost becomes the password of assorted attitudes and views. This has been the prevalent situation at least from the mid-nineteenth century. In the case of Jacob Burckhardt, the conception in question denoted, alongside the so-called Drei Potenzen - the state, culture, and religion - one of the most essential factors shaping historical reality. Burckhardt wrote readily about times of crises and breakthrough moments, which he perceived as forces accelerating the course of events and revealing their true nature, deprived of the veil of illusory interests or ideologies. In an analysis of the critical states of culture, the historian, whose task involves, i. a. the creation of images of the past, finds an occasion for demonstrating his own independence and freedom, since he is capable of assuming the attitude of contemplation, pursuing disinterested deliberation on authentic meanings of tradition, and carrying out a quest for the symptoms of the spiritual continuum. Works of art which offer us their timeless beauty and insight into the self-identification of the past epochs, are the most perfect objects of historical contemplation; at the same time, they remain an eternally unresolved puzzle, due to the transcendence of history. Simultaneously, they offer the historian and all who do not wish to tall prey to the barbarity of oblivion, a sphere of liberty unrestrained by the compulsion of contemporaneity. In formulating such a conception, Burckhardt was indebted to Schiller, Goethe and Schelling; he created an entirely original and still topical model of experiencing history and comprehending the freedom enjoyed by the scholar dealing with the past. Andrzej Pieńkos The Poetic and Grotesque Home. The Devised Dwelling of Victor Hugo The home of the artist - different and intentionally moulded as a distinct place - is one of the most important symptoms of the Romantic legacy. Such a record of the personality of its creator, who is not a professional architect, but a man of letters, a painter, etc. - forms a composite phenomenon, evading interpretation on the level of exclusively architecture, outfitting or amateur pursuits. Hauteville House on Guernsey, the emigre refuge of Victor Hugo, presents the historian of literature, architecture or art, with an intricate problem. Its interior, created by the author himself or according to his design, is just as original and distant from the convention of the epoch as are the plastic works executed by Hugo. With the zeal of a true handyman, and by means of an eclectic collection of assorted equipment or objects d'art of various merit and origin, Hugo created a uniform whole. In accordance with his own conception of the grotesque, he extracted them from their original function, and confronted them in astonishing combinations. Albeit the Oriental and mediaeval inspirations in Hauteville House are extremely marked, as is the case in the all the undertakings by Hugo, they merge into a poetical creation at variance with Romantic historicism. This home is the outcome of an imagination that could not be expressed fully in prose and verse, and tried to liberate itself from the restraints of convention in amateur plastic arts and the specific "architecture" of the artist's dwelling. Marzena Gierga Mysterious Places of Greek's Sicily. Ortygia - Island of Love, Life and Death (Part III) Syracuse is a town created by deities, saints, historians, travellers, apologists, theologians, photographers, and, primarily, its own residents. It comprises a phenomenon located above a division into an urban and social subsystem, an area of eloquent meanings, a space for the realisation of concrete and specifically identical attitudes. The metaphorical, mystic-symbolic space of Syracuse is that of three women. This is the birthplace of Artemis, the refuge and site of the eternal rest of Arethusa, and the town of the birth, life and martyrdom of Lucia. By demonstrating the constant presence of the patron in the life of the city, which provokes assorted forms of group imagery, a process of rendering space mythical, and a creation of a world of values shared by its residents, Syracuse gains new meaning. It appears as a town of light, a land of purity, saintliness and glory, a city of luminescence and joy. Its topography is superimposed upon that of its inhabitants, and vice versa, while observed behaviour is granted a double meaning, and comprises an example of the observation of a distinguished place, but also of a transformation of a myth into a ritual, frequently without social awareness. Its outcome assumes the form of the specific dramaturgy of the everyday life of the population of Syracuse, whose sense of existence is restricted to an encounter with the three patrons, advocates, guides and friends, a fact which entitled the author to describe it as "the town of great women". The presented cult of St. Lucia is more of a cult of her image than the worship of a saint, while a version of the hagiographic legend becomes a reference to a myth. That what, at first glance, appears to be contradictory, is encountered on the ethical level of a symbolic structure. By referring to an analysis of the fundamental structure of those transmissions, with different contents but similar form and meaning, the author demonstrates the symbolic continuum of elements characterising Syracuse across the ages. The point of departure for such journeys was the ascertainment of the "strangeness" of this place, disclosed by the omnipresent cult of St. Lucia and her pagan companions in assorted aspects of culture. Their outcome assumed the form of a co­ existence of the literary-metaphorical topos of Syracuse and its real, magical-ritual counterpart. Jan Gondowicz New Archaeology The ancient Biblical story of the construction and navigation of Noah's Ark has produced numerous commentaries, which ultimately constituted a true labyrinth. Within it, we find information about dimension, frame, timber, number of passengers, nourishment, course, etc., making it possible to depict the amazing enterprise, about which literally nothing may be maintained with certitude. Aleksander Jackowski Exercises in Remembrance. The Origin of the State Institute of Art Wholly aware that memory is fallible, capable of playing tricks, and, in word, that it is a subjective phenomenon - the author attempts to reconstruct the beginnings of the State Institute of Art, which subsequently became the Institute of Art at the Polish Academy of Sciences. From the very outset, A. Jackowski was associated with the Institute, which today celebrates its fiftieth anniversary, in his capacity as 111 �the editor-in-chief of the periodical "Polska Sztuka Ludowa" (in the early 1990s, it assumed the title of "Konteksty"). Capoeira - Dialogue and Struggle. Valentin Reinbold Talks to Łukasz Nalaskowski Capoeira is an Afro-Brazilian ritual which, similarly to the samba, came into being at the turn of the eighteenth century among Negro slaves, particularly numerous in the state of Bahia (north-west Brazil). Initially, the capoeira rites, combining elements of dance, battle and music, fulfilled two fundamental functions. First, they comprised a system of non-verbal communication, by means of which generated considerable linguistic diversity in a group working on a single plantation. Second, owing to the martial elements present in the ritual, capoeira improved physical prowess and taught techniques of self-defence, especially important in the case of escapes from the plantations. At present, next to the samba, the capoeira is a tourist attraction. Numerous visitors perceive it as a national sport of Brazil; consequently, capoeira displays are part of programmes offered by tourist excursions. Furthermore, capoeira has found a niche in West European culture. Every larger town in Germany has at least one capoeira school, usually conducted by Brazilian emigres, who make their way to West Europe or the United States in search of better financial conditions. In Poland, where capoeira remains al totally unknown, two workshop, each lasting several days, were hel Toruń. Stanisław Cichowicz Dream, Nightmare, or the Incubus and I The theme of this study is the "female monster", who appe global folklore in different periods and assorted places. The author t and describes her articulation in Old Greek culture, contemporary Poj culture, ancient Hindu and Iranian culture, and, to the great astonishn of the readers, in his own personal life. We publish pertinent statements and the conversatj accompanying the promotion of Obrazy ludowe (Folk Pictures) ; O rzeźbach i rzeźbiarzach (On Sculptures and Sculptors) books by i sander Jackowski We present a continuation of the Polish-language version of j celebrated Dzienniki by Bronisław Malinowski. Although written mail in Polish it first appeared in English as A Diary in the Strict Sense oft Term. NOTY O AUTORACH Zbigniew Benedyktowicz - antropolog kultury, redaktor „Kontekstów". Kie­ rownik Pracowni Antropologii Kultury, Filmu i Sztuki Audiowizualnej. Autor prac z zakresu wyobraźni symbolicznej i antropologii współcze­ snej, m.in. książki (z Danutą Benedyktowicz) Dom w tradycji ludowej. Stanisław Cichowicz - filozof, tłumacz, edytor, poeta, artysta. Autor książki Filozof i istnienie. U podstaw teodycei G. Leibniza, PWN 1970, Est mo­ dus in Rebus, Tow. Muzyki Współczesnej 1987, Moje ucho a księżyc. Diagnozy i dywagacje, Wyd. Słowo, Obraz/Terytoria 1996, Czy można przesadzić rzepak? 67 haiku, Wyd. BWA 1996. Marzena Gierga - etnolog (studia UJ). Studia doktoranckie w Instytucie Et­ nologii UJ; przygotowuje prace, doktorską poświęconą związkom antro­ pologii z historią i literaturą w oparciu o Kroniki włoskie Stendhała. Dwu­ krotna stypendystka we Włoszech, staż w Instytucie Antropologii Kultu­ ry w Sienie. Jan Gondowicz - krytyk, wydawca, współpracownik „Tygodnika Powszech­ nego"; wydał m.in. Marmur Josifa Brodskiego, Słownik komunałów Gu­ stawa Flauberta, Zoologie fantastyczną uzupełnioną. Mieszka w Warsza­ wie. Aleksander Jackowski - antropolog kultury (studia: socjologia UW), autor wielu tekstów o współczesnej kulturze artystycznej, zwłaszcza ludowej. Krytyk sztuki. Organizator kilkudziesięciu wystaw sztuki ludowej i naiw­ nej w kraju i za granicą. Ostatnio wydał Sztukę zwaną naiwną. Na skrót}; Obrazy ludowe. Redaktor „Kontekstów". Alfred Jarry - francuski dramatopisarz (1873-1907), autor m.in. sławnej sztuki Ubu król (1896), napisał także pięć powieści, z których najlepsza to Dzieła i myśli doktora Faustrolla. Patofizyka. Powieść owa oczarowała surrealistów. Łączy w sobie naukę, humor, symbolizm i wiedzę tajemną, jest również duchową autobiografią Jarry'ego. Najbogatsze koncepty książki wywodzą się z wyobraźni naukowej, mając odniesienie do sfery biograficznej i literackiej oraz stając się podstawą najosobliwszego po­ mysłu Jarry'ego - quasi-filozoficznej doktryny nazwanej „Patafizyką". Ryszard Kasperowicz - ukończył historię sztuki na KUL-u. Asystent w Ka­ tedrze Teorii Sztuki i Historii Doktryn Artystycznych (KUL). Przygoto­ wuje pracę doktorską na temat B. Berensona. Łukasz Kiepuszewski - doktorant w Instytucie Historii Sztuki Adama Mic­ kiewicza w Poznaniu oraz absolwent Akademii Sztuk Pięknych w Pozna­ niu. Adam Kilian - scenograf teatrów lalkowych, dramatycznych i muzycznych. Ważniejsze realizacje scenograficzne: O Zwyrtale Muzykancie, czyli juk się stary góral dostał do Nieba - Jan Wilkowski wg Kazimierza Przcrwy-Tetmajera (Teatr Lalka, Warszawa), Wesele S. Wyspiańskiego (Teatr Polski, Szczecin, Teatr Powszechny, Teatr Narodowy, Warszawa), Krako­ wiacy i Górale Wojciecha Bogusławskiego (Teatr im. J. Slowackieg Kra­ ków), Balladyna J. Słowackiego (Teatr Powszechny, Warszawa), Sen no­ cy letniej Szekspira (Teatr Polski, Warszawa). Grafik, ilustrator książek dla dzieci, projektant filmów animowanych. Kawaler Orderu Uśmiechu. Ireneusz Krzemiński - dr hab., profesor UW, socjolog i publicysta, zain­ teresowany od lat zagadnieniami polityki. Badacz ruchu społecznego „Solidarność" i zwolennik socjologii humanistycznej. Najważniejsze prace: Socjologia i symboliczny interakcjonizm (Warszawa 1996), na­ stępnie szereg prac publikowanych w „podziemiu" (Świat zakorzenio­ ny, Solidarność'80); artykuły w „Więzi", „Znaku", „Powściągliwości i Pracy", „Aneksie", „Kontakcie", „Przeglądzie Politycznym" i „Ty­ godniku Powszechnym"; po 1990 roku: Bitwa o Belweder (wraz z M. Grabowską) o wyborach prezydenckich. Czy Polacy są antysemita­ 112 f pipilfMłt mi?. Co się dzieje między ludźmi?, .Solidarność". Projekt polskiej A mokracji. Współpracownik „Rzeczypospolitej" w latach 1991-93. Dorota Majkowska - studentka IV roku Instytutu Etnologii UJ. Łukasz Nalaskowski - współorganizator festwialu Pobocza Teatru, ТогаЯ Jacek Olędzki - Etnolog, dr habilitowany, pracuje na Wydziale Geogrif i Studiów Regionalnych Uniwersytetu Warszawskiego. Autor tekstów i naszego pisma od 1959 r. Od kilkunastu lat łączy szczegółową i s y s t e ł L tyczną pracę badawczą w Murzynowie koło Płocka z szcrs/.| refleksją obejmującą inne części Polski oraz znane mu z autopsji miejsca w Euro., pie, Azji i Afryce. Ostatnio wydał Ludzie wygasłego spojrzenia (1999)Ж Andrzej Pieńkos - adiunkt w Instytucie Historii Sztuki UW. Wraz z żoną, Л lantą Chrzanowską-Pieńkos, opublikował Słownik artystyczny PuryM i regionu lle-de-France (Warszawa 1996) i Leksykon polskiej sztuki ХХЩ (Poznań 1997). Prace z zakresu historii sztuki nowoczesnej, krytyki artfl stycznej i eseistyki dotyczącej kultury publikuje min. w czasopismjje „Art and Busness", „Dom i Wnętrze", „Nowy Nurt", „Znak" oraz регня dykach naukowych „Ikonotheka", „Rocznik Historii Sztuki", „ArtibusjB Historiae". Valentin Reinbold - uczeń szkoły Capoeira Angola prowadzonej przez ЬгаШ zylijskiego mistrza capoeira Rogerio Soaresa Peixoto oraz organizator (Л stiwalu muzyki etnicznej w Kassel. Marc Shell - członek MacArthur Fellow, profesor literatury angielskiej i pom równawczej na Uniwersytecie Harvarda. Opublikował m.in. The End Л Kinship, Children of the Earth, Elizabeth 's Glass i Money, Language, апЛ Thought. Publikowany esej wygłoszony został pierwotnie na Hebrewj University of Jerusalem i w Tel-Avi\ University, wszedł również do jegoj książki Over Due. Maryla Sitkowska - historyk sztuki, krytyk, członek AICA. Od 1990 r. kie-J ruje Muzeum ASP w Warszawie. W 1995 r. laureatka Nagrody Krytykł] Artystycznej im. Jerzego Stajudy. Kuratorka kilku wystaw problemom wych, min. Oblicza socrealizmu. Muzeum Narodowe, Warszawa 1987; Polak Niemiec Rosjanin, Dawne Zakłady Norblina, Warszawa 1989;] Gruppa 1982-1992, Galeria Zachęta, Warszawa 1992/93. Stefan Starczewski - polonista, socjolog, wiceminister kultury w rządzie Tadeusza Mazowieckiego, dyrektor ds. promocji Fundacji Kultury. Jan Witold Suliga - dr, Dyrektor Państwowego Muzeum Etnograficzne­ go w Warszawie, etnograf, specjalność naukowa - kultura Indii; autor, literat, znawca tarota. Wiesława Wierzchowska - z wykształcenia historyk sztuki, zajmuje się sztuką współczesną. Redaktor w piśmie „Projekt". Do 1988 kuratorka wielu wystaw, w tym wspólnie z Elżbietą Dzikowską wystawy Jesteśmy (1991) i Ars Erotica (1994). Opublikowała min. Współczesny rysunek polski (WAiF 1982), Sąd nieocenzurowany (w drugim obiegu, 1989), Au­ toportrety (Agencja Wydawnicza Interster, 1991), Andrzej Mierzejewski (Rosikoń Press 1998). Związana z Galerią Pokaz. Elżbieta Wolicka - profesor dr habilitowany, kierownik Katedry Teorii Sztu­ ki i Historii Doktryn Artystycznych KUL; członek redakcji „Znaku"; wy­ dała min. Byt i znak (1982), Mimetyka i mitologia Platona (1994), Próby filozoficzny (1997). Mieszka w Lublinie. Tomasz Żukowski - absolwent polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego, doktorant Instytutu Badań Literackich PAN. Zajmuje się powojenną pro­ zą polską. Publikował w „Kontekstach", „Tekstach drugich", „Pamiętni­ ku Literackim" oraz w: Maria Janion, Maria Żmigrodzka Odyseja wycho­ wania. Goelheańska wizja człowieak w „ Latach nauki i latach wędrówki Wilhelma Meistra", Kraków 1992. �W poprzednim numerze: Zbigniew Benedyktowicz, Uboga haka - Podróży, miejsc mitycznych, rzeczy - ciąg dalszy • Małgorzata Dziewulska, Drugie t cie przedmiotów • Edyta Bielawska, Aparat fotograficzny - karabin maszynowy z przedstawienia „Wielopole, Wielopole" • Tomasz Kalczyński, „Drzwi" ze spektaklu „Niech sczezną artyści" • Dorota Nowak, Łóżko - maszyna śmierci ze spektaklu Tadeusza Kantora „Wielopole, Wielopole" • Anna Łoboda, Obrus z przedstawienia „Wielopole, Wielopole" • Dominika Rembelska, Opis postaci Wuj Stasio Zesłaniec ze spektaklu „Wielopole, Wielopole" • Krzysztof Rekosz, Pręgierze w spektaklu Tadeusza Kantora „Niech sczezną artyści" • Igor Gorzkowski, Drezynka w spektaklu Tadeusza Kantora „Niech sczezną artyści" • Marta Krystyna Tylkowska, Katarynka • Joanna Kowalik, Basen ze spektaklu „ Wielopole, Wielopole" • Muzyka i dźwięk w nrzedstawieniach Kantora. Rozmawiają Tomasz Dobrowolski, Małgorzata Dziewulska i Piotr Kloczowski • Jakub Szczuka, Per monstra ad sphaeram. Aby Warburg i jego biblioteka • Joanna Tokarska-Bakir, „Ślepy bibliotekarz". O pisemnym wymiarze ustności • Piotr Szacki Niezwykłość • Stanisław Łabiszewski, „Camera a la minute - ręka", czyli opowieść pięciominutowego fotografa" • Jan Gondowicz, „Nagi człowiek na nagiej ziemi" • Agnieszka Tulik, Podróże barbarzyńców • Krzysztof Cibor, Nieistniejący film, nieistniejące miasto, nieistniejące życie. Propedeutyka wędrówki poza słownik • Artur Setniewski, Świetlica. Rzecz o dwóch królestwach • Maksymilian Rejmer, Święty czas i święta przestrzeń • Wiesław Szpilka, Podróż: „Pod osłoną nieba" • Marzena Gierga, Tajemnicze miejsca greckiej Sycylii. Syrakuzy miastem wielkich kobiet (cz. II) • Marek Oziewicz, Co można znaleźć w szafie? Światy równoległe „Kronik narnijskich" CS. Lewisa (cz. II) • Dariusz Czaja, Krzesło. Szkic do portretu • Agnieszka Makarewicz, Piłka • Danuta Bolikowska, „Dym" • Katarzyna Kuszyńska, Papieros i popielniczka • Marceli Zygała, Fumare humanum est. Krótki leksykon używek tytoniowych wokół nas • Marcin Szporko, Krystyna Gieryszewska, Zielone liście na ulicach Berlina • Ireneusz Kamiński, Autobus • Jarosław jot-Drużycki, Vlepka albo interpretacja swobodna • Jacek Olędzki, „Zgredy rule" i ulotna sztuka niewinności • Chana Pollack, Pekaesem do Ostrowca i z powrotem • Sylwia Trzaska, John Maizels, „Raw Creation. Outsider Art and Beyond" • Janusz Barański, Pluralis non maiestaticus, czyli ludzie jak rzeczy • Dorota Hall, Uciekanie przy ekranie • Marcin Kafar, Żyć w rytmie 230 bitów na minutę • Dorota Gut, Po drugiej stronie ekranu • Dorota Gut, Piszę więc jestem. O języku Internetu • Magdalena Radkowska, Hiperrealność Lary. Lara hiperrealności • Dorota Kołakowska, Planeta Diana - próba analizy reakcji na śmierć księżnej Walii • Tomoho Umeda, Audiofilia królestwie • James Clifford, Opowiedz mi o swojej podróży: Michel Leiris • Olga Łobaczewska, Wizyta w Lilii I O Bronisławie Malinowskim pisaliśmy już w numerze 3-4/1992: James Clifford, Samokreacja etnograficzna: Conrad i Malinowski w numerze 1-2/1997: Grażyna Kubica-Heller, Spotkanie z córką Bronisława Malinowskiego i jego biografem Grażyna Kubica-Heller, Rozmowa z Heleną Wayne Grażyna Kubica-Heller, Rozmowa z Michaelem Youngiem Helena Wayne (Malinowska), Wpływ kobiet na życie i dzieło Bronisława Malinowskiego Helena Wayne (Malinowska), Historia małżeństwa. Listy Bronisława Malinowskiego i Elisie Terence Wright, Antropolog jako artysta: fotografie Malinowskiego z Trobriandów w numerze 3-4/1997: Helena Wayne (Malinowska), Historia małżeństwa. Listy Bronisława Malinowskiego i Elisie Bronisław Malinowski, Pisane dla Anieli Zagórskiej w numerze 1/1998: Maria Ossowska, Bronisława Malinowskiego „Dziennik w ścisłym znaczeniu tego słowa" Clifford Geertz, Zaświadczające Ja. Dzieci Masson Masson Malinowskiego. Grażyna Kubica-Heller, Wstęp do dzienników Bronisław Malinowski, Dzienniki, Zeszyt 1 w numerze 2/1998: Bronisław Malinowski, Dzienniki, Zeszyt 2 w numerze 3-4/1998: Bronisław Malinowski, Dzienniki, Zeszyt 3 Dziennik 1914-1918 w numerze 1-2/1999: Bronisław Malinowski, Dzienniki 1914-1918 Bronisława Malinowskiego 1908 - 1913 Prenumerata „Kontekstów. Polskiej Sztuki Ludowej" 1999 I półrocze 2000 I I półrocze 2000 kwartalna - 5 zł; półroczna - W zł; roczna - 20 zł kwartalna - 10 zł; półroczna - 20 zł kwartalna - 12 zł; półroczna - 24 zł Wpłaty na prenumeratę przyjmuje firma AMOS, Warszawa, ul. Zuga 12 Konto: PKO BP V I I I Oddział Warszawa nr 10201084-77578-270-1-111 oraz RUCH, konto: PBK S.A. o/Warszawa, nr 11101053-16-551-2700-1-67 (z zaznaczeniem: prenumerata „Kontekstów") Prenumerata ze zleceniem wysyłki za granicę jest 150% droższa (AMOS); podrożona o realny koszt wysyłki (RUCH). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8e164a4329ede6039bf48d9043e4f82c.pdf 5c024ee3ff957dc0ab819b9a67de887a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2794 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2602 Title A name given to the resource Rozmowa o książce "Rzeczywiste obecności" Georges'a Steinera / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.4, s.3-16 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew [et al.] Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Rozmowa o książce „Rzeczywiste obecności" Georges'a Steinera Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z , Michał B r i s t i g e r , D a r i u s z C z a j a , M a r c i n G m y s , Wiesław J u s z c z a k , Z y g m u n t K u b i a k , Paweł Kłoczowski, P i o t r Kłoczowski, J a c e k Sempoliński, Sławomir S i k o r a , Lech Trzcionkowski Zbigniew BENEDYKTOWICZ: Serdecznie witam naszych gości w imieniu Pracowni Antropologii Kul­ tury, Filmu i Sztuki Audiowizualnej oraz redakcji „Kontekstów", która to spotkanie zorganizowała. Zapraszając Państwa chcieliśmy nawiązać do pew­ nej tradycji w naszym piśmie. Do podobnych spotkań i rozmów, które g. odbywały się w tej redakcji, przed | wieloma, wieloma laty. Mam tu na щ myśli np. bardzo ciekawy zapis takie- o go spotkania i rozmowy o kiczu, czy 2 rozmowy o kulturze i naturze, która § inspirowała przygotowanie numeru & ekologicznego. Można jeszcze tu wspomnieć ostatnią naszą rozmowę Historii Starożytnej. Chcieliśmy po prostu wykorzystać obecność naszych przyjezdnych gości. A potem zapra­ szam serdecznie wszystkich chętnych do dyskusji. Gdyby pojawiała się ko­ nieczność zabrania głosu od razu, na gorąco, nawiązania do czyjejś wypo­ wiedzi, to oczywiście byśmy odeszli od tego narzuconego porządku i proszę się zgłaszać. Teraz proszę bardzo o wpro­ wadzenie. Dariusz CZAJA: Ponieważ, jak wynika z wypowiedzi pana Benedyktowicza, mówców jest dużo i to, jak wi­ dzę po gęsto zapisanych notatkach roz­ łożonych na stole, gruntownie przygo­ George Steiner towanych, postaram się nudzić jak naj­ krócej. 0 symbolu.* Dzisiaj chcieliśmy się skupić wo­ Mamy więc rozmawiać dzisiaj kół książki George'a Steinera, przetłumaczonej na polski o książce George'a Steinera Rzeczywiste obecności. O książ­ przez panią Olę Kubińską i wydanej przez Instytut Kultury ce Steinera, ale też - jak rozumiem - i nieco wokół niej, o sprawach i problemach, które ta książka wywołuje. Przygo­ 1 Wydawnictwo słowo/obraz terytoria. Bardzo się cieszymy towując się do dyskusji wyobrażaliśmy sobie, że nie będzie to i dziękujemy, że Państwo na nasze zaproszenie odpowiedzie­ jedynie zbiór opinii, ocen na jej temat, coś w rodzaju rozpi­ li tak przyjaźnie i przyszli na to spotkanie, a niektórzy nawet sanej na głosy recenzji książki, ale wymiana zdań dotykają­ przyjechali z daleka. Dlatego mam propozycję porządku na­ cych elementarnych kwestii związanych, powiedzmy, z upra­ szego spotkania. Najpierw chciałbym poprosić pana doktora wianiem humanistyki dzisiaj, kłopotami z interpretacją tekstu Dariusza Czaję, z Instytutu Etnologii UJ i naszego współpra­ literackiego lub ogólniej: dzieła sztuki, czy jeszcze szerzej: cownika w kwartalniku „Konteksty" o krótkie słowo wpro­ z diagnozą tego, co się dzisiaj dzieje w kulturze współcze­ wadzenia do tej dyskusji, a potem prosilibyśmy o zabranie snej. Że do takich, fundamentalnych z natury, rozmów, esej głosu w takiej kolejności: pana profesora Bristigera jako Steinera zachęca, nie muszę chyba nikogo z jego czytelników pierwszego, potem pana Zygmunta Kubiaka, któremu bardzo przekonywać. dziękujemy, że znalazł dla nas czas, zarówno jako autor te­ kstu o Malczewskim w ostatnim numerze [nr 3-4/98 - przyp. Rzeczywiste obecności to książka ważna i poważna. Waż­ red.], a dziś jako uczestnik tego naszego spotkania. Potem na, z powodów, o których za moment, natomiast poważna prosiłbym pana profesora Juszczaka, następnie pana profeso­ dlatego, że mimo całej swej błyskotliwości, zdań wybuchają­ ra Sempolińskiego, pana dr. Pawła Kłoczowskiego z Instytu­ cych w każdym niemal akapicie z intensywnością rac świetl­ tu Filozofii UJ, oraz naszych gości z Poznania i z Lublina, pa­ nych, mimo słabo maskowanych prób uwodzenia czytelnika, na Marcina Gmysa z Zakładu Muzykologii Uniwersytetu im. to, co w niej najważniejsze nie zatrzymuje się na powierzch­ Adama Mickiewicza w Poznaniu i pana Lecha Trzcionkowni języka, nie jest to jeszcze jedna nieodpowiedzialna zabawa skiego z Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, z Katedry w słowa czy popis stylistycznej rafinady. Jest to książka po­ u * Por. „Polska Sztuka Ludowa" nr 3-4/1966: kicz - sztuka jarmarcz­ n a - sztuka ludowa; „Konteksty" nr 3-4/1994: Raj i ekologia; nr 2/1995: rozmowa o antropologii i symbolu ważna, dlatego, że wobec - jak sądzą niektórzy - dominują­ cej nieznośnej lekkości myślenia, jest próbą poważnego prze­ myślenia i uporania się z bodaj najistotniejszymi problema­ mi, które niesie to, co umownie nazywa się kryzysem współ- 3 �dziennej, choćby z uniwersytetów, które są powołane do... itd. A jednak (contra spem spero) niebezpieczeństwo warto rozpoznać, ponieważ gdzie rośnie niebezpieczeństwo tam również rośnie możliwość wyratowania się (Heidegger dixit. r ^ p s ' ~ Claudio Magris powtórzył). A DISCUSS Część druga, to opowieść o ty tym, co całkiem dosłownie р г о р о ^ Ф S t r e f a to jedyne wyjście z obecnej kulA teraz parę banalnych faktów. Książka Steinera wyszła Zbigniew Ben teralme Unie nazywa Steiner epoką epilogu, epoką po-słowiT po-słowil tury wtórności i ustrzanych odbić? Czy jej obraz me został Piotr Kłoczko dziesięć lat temu, we Francji ukazała się po dwóch latach, zaś i e r ™ alo VIA • -i • . °. r •> :_o/->,.. a ilp ^ a nmy y tu nazbyt u."..—j dramatycznie? Czy, i in na He, nnmvsłten pomysł ten aa ww,ęc świata, który pojawił się po okresie domina^ Log«oJst uurlVS sWtomu^ tu naz.uyi my rozmawiamy o niej dziesięć lat później. Jak na jej bulwer­ ON STEINE i m nie J trąci. .jakąś . , szlachetną i koma wersia l I tu mamy rozpisaną na kilka głosów polemikę • • wersją utopizmu? To kwestie do Michał P. Marko\ sujący temat to za dużo, to wcale wielkie opóźnienie, być коп- ie traci struktywistyczną, która najmocniej bodaj eksp Real Desires może nawet symptomatyczne. Ale teraz, skoro już mamy tę ikusji. onujeto,rewoiu co j a J dyskusji. zauważa Steiner, Steiner k,,j„ i__ w ostatnich . . czasach Paweł Kłoczows) zauważa było najw.ększą książkę, można przewidzieć, iż jej tematyka zostanie u nas Takie byłyby pierwsze skojarzenia, hasła, problemy i py­ The Proper С cją duchową - wedle niego miałai ona hodzdy mnie nawet glosy, że za trudna), mam tu na myśli miejsce gdzieś między w jakiś sposób albo pobudzona albo zneutralizowana. Naj­ Dariusz Czaja tania, które książka Steinera wywołuje. Dziękując, zapra­ 1870 a 1930 rokiem-; nre tylko problematyczny w pparu miejscach polski polski przekład, - - a mianowicie, rozstanie, rozejście n His Master'! częściej dochodzi w takich przypadkach do obu rzeczy, kolej­ j r, u uiicjscacn ale nade wszvctlm п т ы ; , „ „ „...__. • , wod słowa, rzeczy, słowa i świata, żyjemy w świeci „ z e t ^ szam do rozmowy. *** no do jednej i drugiej. Zresztą książka jest tak ogólna, jej styl nade wszystko osobliwy styl autora, idący często pod prąd Michał BRISTIGER: Dziękuję panu. Bardzo wiele zo­ nego k o n ^ t , . . o mniej więcej czasu sztuka grzęźnie Mirosław Filipo zwyczajowych oczekiwań czytelniczych. To książka gęsta od jest tak silnie zmetaforyzowany, że rozbroić ją wcale łatwo. Otto Klemp' coraz bardziej w pułapce samoreferencyjności. ZapętTa sie stało już powiedziane z tego, co sam myślę i co podzielam. znaczeń, mam wrażenie, że miejscami, zbyt gęsta, jakby Ste­ Stwierdzamy, że to są oczywistości (w tym lepszym znacze­ Heide Klinkhan w obsesyjnym glossowaniu siebie, zamyka się w szklanej ku Zaproszenie do rozmowy jest właśnie dla mnie w tym przy­ iner, kierowany jakąś oszalałą zasadą ekonomii języka, chciał niu tego słowa, o czym mówił pan dr Czaja), uznajemy je jak­ The Magie > znaków, jakby chciała przekonać sama siebie, że poza świa padku bardzo istotne, ponieważ na razie trudno mi przycho­ zmieścić na jak najmniejszej powierzchni strony, jak najwię­ Philip Sherrard by za własne, tylko że może to służyć zamknięciu rozmowy. tem, który ona sama ustanawia ' . .a nie ma już żadnej innej rzeczy­ dzi przedstawić sobie, jaki stosunek do tej książki mają inni. The Body, t cej intelektualnie nośnych pomysłów. Stąd też, co i rusz zda­ A tymczasem na stwierdzeniu ogólnym problem się nie koń­ wistości. W swoim sporze z dekonstruktywizmem. mam wra­ Steiner mówi o zerwanym kontrakcie jako zjawisku całej na­ nia o formule „instant", frazy maksymalnie zwarte, konstruk­ JACEK SI czy, a dopiero zaczyna. szej kultury, ja widzę nadto jakieś równoległe crescendo wy­ żenie, że Steiner miejscami trochę ustawia sobie przeciwnika; cje mające lapidarność i perswazyjną siłę aforyzmu. Ale jest Aleksandra Mi A więc trzy kardynalne problemy książki, wskazane przez zbywania się u nas rozmowy, jako narzędzia myśli krytycz­ The Spirit być może ktoś bardziej niż ja zorientowany w tej materii bę­ też i innego rodzaju trudność, która się z książką wiąże. Zre­ pana doktora Czaję są całkowicie zasadne (nie będę ich po­ nej, nie mówiąc już o prostej potrzebie porozumiewania się *** dzie mógł nam trochę więcej o tym powiedzieć. Zarzuty sta­ sztą, dość paradoksalna to sprawa. wtarzał) i dają sugestywną diagnozę sytuacji. W sposób emTomasz Sikor; wia dwa, za to istotne: brak komunikatywności, sprowadzenie w danym środowisku na jego kluczowe tematy. W świetle Otóż, rozmawiałem z pewnym prominentnym filologiem, blematyczny ukazują je tytuły trzech esejów: Wtórne miasto Oskar Go języka do pretensjonalnego bełkotu oraz uprawomocnienie książki Steinera to by się dało wytłumaczyć. Ale czy ten ob­ prosząc go o napisanie paru uwag na temat tej książki do na­ (trzeba mieć wizję miasta idealnego), Zerwany kontrakt Oskar Goldbe niepoważnego myślenia, rozumienie interpretacji jako zabawy jaw charakteryzuje jedynie jakieś jedno środowisko arty­ szego kwartalnika, i w pewnym momencie on, wahając się, People = (przymierze wymaga motywacji etycznej, zerwanie niczego w słowa, ironicznej gry z tekstem. Co w sumie sprowadza się styczne? Tak czy inaczej, już sama inicjatywa rozmowy wy­ Borys Uspier mówi tak: „Właściwie to, proszę pana, nie ma o czym gadać, nie wymaga), Obecności (zakładają emfatyczne i anagogiczdo jednego: swawolnej celebracji pustki. The perci daje mi się cenna. przecież ten Steiner to jest po prostu oczywistość!" Oczywi­ ne rozumienie Sztuki tworzonej przez człowieka religijnego 'THERE I wreszcie, skoro postawiona została diaggnoza i to, dość Przechodząc do samej książki, chciałbym przede wszyst­ stość, jak rozumiem, jest tu pojmowana niejako banał, nieja­ X X I wieku i która może być dana w przyszłości - jeżeli pra­ (confere eufemistycznie mówiąc, niewesoła, sugerująca mianowicie, kim zwrócić uwagę na dwie rzeczy. Po pierwsze, mamy do ko trywialność, ale jako adekwatny opis tego, co się w huma­ gnie pozostać Sztuką - takiemu tylko człowiekowi). Są to po­ Informal że chory jest w stanie niemal terminalnym, to, naturalnie, po­ czynienia z pamfletem i dobrze byłoby nie zapominać o pra­ nistyce współczesnej dzieje, coś jak powiedzenie: „no, prze­ jęcia bardzo ogólne, bardzo sugestywnie są ukazane; dzięki Wiesław Jus jawić się również musiała propozycja kuracji. Jak więc wyjść wach gatunku. Pamflet musi być ostry, nie może oddawać cież tak naprawdę jest!"; z drugiej zaś strony, oczywistość, Some Ri swej gęstej metaforyce ich działanie może się w pierwszym z tej sytuacji, jak wydostać się z tego ślepego zaułka, w który sprawiedliwości wszystkiemu i wszystkim, nie ma tu miejsca mogłaby odnosić się do tego, co jest „tak bardzo mi bliskie". Dariusz Czs momencie wydać czytelnikowi jakby tylko... estetyczne, jak­ , » J V « „шл. UOIUZO mi t skręciła współczesność? W moim przekonaniu tu zaczyna się Lessons na wahania typu z jednej strony, z drugiej strony, dowodze­ by były częścią jakiejś gry słownej, która „nie dotyczy"; do­ co jest „tak bardzo moje", tak solidnie przetrawione i myślo­ Wiesław Sz najciekawsza część książki. Jedną z możliwości, jedną z prób nie, jak mawiał Nietzsche, osłabia twierdzenie. Albo się pam­ piero kiedy zdobędziemy się na ich egzemplifikację stają się wo oswojone, że aż się nie chce nawet pióra do ręki.... par­ The Pn wyjścia, jest inne. niż dominujący obecnie paradygmat my­ flet przyjmuje, albo odrzuca, kluczyć nie warto. Jego działa­ prawdziwym materiałem wybuchowym. W domenie muzycz­ don, komputera do sieci włączać. Mam poważne podejrzenie, *** ślenia o sztuce, pomyślenie sensu dzieła sztuki i kontaktu nie jest silne, autor rządzi się w książce autorytarnie (jako au­ Jan Gondo nej (a do niej będę się głównie odnosić) już sama taka egzemznając od dawna poglądy przynajmniej niektórych naszych z nim. Znać tu wyraźnie lekcję pobraną u Heideggera. W ze­ torytet somnambuliczny, jak go określił jeden z krytyków), co The Mi dyskutantów, że i dla nich najmocniejsze tezy Steinera są plifikacja stanowiłaby poruszającą tematykę. Przykładowo tknięciu z dziełem sztuki nie idzie o to, by wyprodukować ko­ nie ułatwia rozmowy o nim (ani o jego nierzeczywistej obe­ Jean Staro' oczywistościami, w sensie o jakim była mowa przed chwilą. można by podać (zbadać?) - kto wie, czy nie przy pomocy lejny, niechby nawet wielce wyrafinowany tekst, ale o, Disco\ cności, danej za pośrednictwem tekstu). Ten tekst wywiera na W związku z tym istnieje realne zagrożenie, że pomilczymy Karola Irzykowskiego - na czym to właściwie polega w kul­ Janusz Ba mówiąc skrótowo, głębokie przeżycie egzystencjalne, takie, nas silną presję intelektualną, a wielu czytelników odczuje ją sobie trochę... turze muzycznej wtórność i na czym polega zerwanie przy­ TheE które prowadzi do sytuacji, w której: „musisz swoje życie niewątpliwie jako wymuszenie. Ale na razie, tytułem przypomnienia, parę problemów, pa­ Henryk Ji mierza słowa z muzyką? (na materiale instytucji kulturalnych zmienić", jak powiada cytowany przez Steinera, Rilke. Cho­ A po drugie, chciałbym się trzymać zasady, która w świe­ Puppi rę kwestii, wokół których skupia się narracja Steinera. w pierwszym temacie i na pewnych rodzajach analizy dziłoby o zrozumienie aktu twórczego jako niebywałego tle dzisiejszych praktyk w Polsce stała się niemal niezrozu­ Pierwsza sprawa, to, napisana furioso, diagnoza obecnej BRON w drugim). święta wolności, czegoś, co jest poza wszelką koniecznością. miała: reverentia henneneutica erga auctorem. Tak nie tylko sytuacji inte ektualnej, czy nawet więcej: duchowej. Steme Bronisła\ Dopowiedzmy: nie ma u nas szans na otrzymanie odpo­ Gdy nasz kontakt z dziełem sztuki jest całkowicie dobrowol­ Dian warto, tak nawet trzeba. Co nie zamyka bynajmniej drogi do zarysowuje kontury „wtórnego miasta", w którym żyjemy wiedzi na pierwsze pytanie; nikt też nie jest zainteresowany ny i bezinteresowny, wówczas dochodzi do spotkania dwóch Summa niezgody na jakąś tezę, czy do podjęcia z nią polemiki. Obu kultury zasypanej tekstami, tekstami o tekstach i tekstami drugim. Steiner proponuje tematykę, ale myśl muzyczna wolności. To w takim właśnie spotkaniu doznajemy promie­ stronom winno przecież chodzić o to samo, o zbadanie praw­ Notes с o tekstach o tekstach. Mnoży oskarżenia, a każde z nich jest w Polsce ich nie podejmie - et pour cause! Obręcz myślowa niowania „rzeczywistej obecności". Chodziłoby też o takie dziwości stawianych w książce tez i diagnoz. Chodzi mi też jak kolejny gwóźdź do zbijanej dla niej trumny: „bękarci słoprzylega ściśle do sytuacji, jest doskonale domknięta, nadto pomyślenie wszelkiej „formy znaczącej", która bez względu po głowie myśl, czy można właściwie zaradzić opisywanej wotok", „wtórność i pasożytnictwo", „artykuł klonuje arty­ zrobiona jest z niekorodującego materiału. Sapientis sat. na to w jakiej materii się przejawia, miałaby za sobą horyzont (dramatycznej, a może już tragicznej?) sytuacji, czy istnieje kuł", „bura mierzwa" doktoratów i habilitacji. Nikt nie zosta­ Nie odpowiem więc na pytanie pana doktora Czai jak religijny. Dla Steinera, sztuka bez wymiaru teologicznego, to jakaś metoda wydobycia się z niej (odmienna jednak od me­ je oszczędzony. Przedmiotem jego ataku są i dziennikarski wyjść z wtórnego miasta, ponieważ wyjścia nie ma. Trzeba po prostu oksymoron. Warto przy okazji zauważyć - dla mnie tody Barona von Munchhausena czyli wydobywania się z to­ bełkot, i popisy krytyków sztuki, co może jeszcze nie dziwi w nim zostać, ale niekoniecznie wszyscy muszą w nim żyć to wielce intrygująca sprawa - że w swoim myśleniu o sztupieli ciągnieniem się samemu wzwyż za własne włosy). Nie specjalnie, ale również, i to przede wszystkim, rozdęty bizanw taki sam sposób. Wtórne miasto to instytucje, siatka insty­ tak wielką rolę przyznaje on muzyce, ten wątek Red. CC istnieje. Pomni tego musimy przede wszystkim zadbać o na­ tynizm produkcji akademickiej z jej pretensjonalnym żargo­ tucji kulturalnych, która p.o. matni. Istnieje powszechny pęd. : muzyczny, z niesłabnącą intensywnością, c.ągnie się od pierwszych nem i pragnieniem wyjaśnienia wszystkiego do końca. Mie­ szą świadomość, uświadomić sobie, co właściwie aktualnie ażeby się do niej dostać, do tej matni. Ten pęd bierze się z ru­ Dor< £ ^tatnie strony książki. Rzecz kończy się metaforycznym szkamy w świecie zasypanym górą tekstów, które przyrasta­ dzieje się w kulturze. chu na rynku sztuki i z gier rynkowych tam prowadzonych. Tłur bardzo dramatycznym obrazem Wielkiej Soboty. Duchowość ją lawinowo, w postępie geometrycznym. Spod tych zwałów Jestem przekonany, iż większość czytelników nie da SteiOd reweransów przejdę do krytyki, do jednego szczegól­ Kon Współczesna to f i n r h r n v m V U / ; ^ n , ; „ : o _ i _ _ . słów nie widać już rzeczywistości. Efektem tego procesu jest nerowi wiary i nie będzie miało żadnej potrzeby wychodze­ .-, " cuuuiy, a więc stanu po­ nego zagadnienia. Biorę jeden tylko punkt, ale też i należy do Pro ucieczka od spotkania z „żywą obecnością'" i w konsekwennia z opisanej przez niego sytuacji kulturalnej, ponieważ nie między traumatycznym doświadczeniem Wielkiego Piątku kluczowych: teorię. Wycieczka Autora w stronę teorii wymaRed dopatrzy się w niej żadnego dla siebie zagrożenia ani przy­ a niepewnością Niedziel, Zmartwychwstania. Nawiasem Adr musu. Nie wiem jak Państwo, ale ja to znam z praktyki co­ CONTEN czesności. Steiner kreśli bardzo wyrazistą kreską obraz współczesnej kultury, ma poglądy mocne i stanowcze i stara się - na ile mu to wychodzi, to osobna sprawa - ich bronić. Zaproponowaliśmy Państwu tę książkę do rozmowy nie dla­ tego, bys'my ze wszystkimi jej tezami generalnie się zgadza­ li, ale raczej dlatego, że książka ta poprzez swoją stanow­ czość, poprzez apodyktyczność pewnych tez, zmusza do samorefleksji. Nie pozwala uniknąć zajęcia stanowiska wobec zarysowanego w niej tak ostro konfliktu. Co jak co, ale letni Steiner nie jest. Rzeczywiste obecności J to książka trudna w lekturze (do- cji postępujące roztajemniczenie świata. A zniknięcie tai mnicy musi prowadzić prostą drogą do - w tym miejscu S n Ó W , ą C |jH? Jofficiii s v Y Muwl 4 u 1 llaŁ n 1 0 U nrzvoomina to też pewien obraz pierwszej thima' S Steinera W zamku Sinobrodego, gdzie « zonej u nas KsiązM „ „ . „ „ i , ^ ; ^ me.- d t e g z o p e r y B a r t o k a s p o g l ą d a j ą c e j m e �C0N1 A DISC Zbignie Piotr K : ON STI Michał P. Л Real D. Paweł Kłoc The Pr\ Dariusz Cz His Mc *** Mirosław I Otto К Heide Klir TheM Philip She TheB< JACEK Aleksandr The Si *** Tomasz S Oskar Oskar Go Peopl Borys Us Thep THEF (confe Infon Wiesław Some Dariusz ( Lesst Wiesław The i *** Jan Goni The. Jean Sta Disc Janusz i The Henryk Pup, BROI Bronisk Dia Summ Notes Red< Dore Tłurr Kort P roj Red Adr< ga riposty, zwłaszcza kiedy chodzi o sztukę w nowej fazie cy­ wilizacji. Steiner zajmuje bardzo krytyczne stanowisko w tej sprawie. Co prawda sam przyznaje, że dla muzyki jego roz­ ważania są tylko częściowo miarodajne, ale już samo to stwierdzenie rozbraja nieco jego argumentację, gdyż teoria w sztuce musi być zagadnieniem ogólnym, istotnym dla wszystkich sztuk. Jeżeli nie możemy uznać tezy Steinera dla muzyki, wówczas rodzą się wątpliwości, czy aby w jakiejś mierze teoria nie jest równie konieczna i nieodzowna w in­ nych sztukach. Ogólna teza Steinera, iż teoria jest błędną po­ stawą wobec zjawisk artystycznych, traci swą pierwotną moc, staje się tezą słabą, a może nawet bezsilną. Ażeby się upew­ nić w tym względzie muszę przyjąć dla riposty mój punkt wyjścia czyli muzykę. Otóż (dla muzyki) jest to teza błędna. Muzyka bez teorii nie może ani istnieć ani się „rozwijać". Muzycy nie muszą oczywiście być teoretykami, ale teorię przejmują jako wyu­ czoną konwencję, a choćby i z dobrodziejstwem materiału muzycznego, który nie jest dany w naturze, jak marmur rzeź­ biarzowi. Kiedy myślimy o „muzyce" i kiedy czytamy w książce Steinera o „muzyce" winniśmy zdać sobie sprawę, iż jest to pojęcie otwarte. Chodzi o zjawisko, które nie ma swej jedno­ znacznej definicji, w każdej kulturze muzyka jest nie tylko inna, ale i jest czymś innym. Rozważania nasze są ograniczone do kultury europejskiej, w której muzyka ma charakter teoretyczny, od Greków po­ cząwszy, którzy wręcz rozbudowali jej teorię w formie mate­ matycznej. Książka Steinera nie może zresztą przeciwstawiać się „teorii muzyki" pojętej jako kodyfikacja rzemiosła mu­ zycznego, czyli dydaktyce komponowania muzyki w dosłow­ nym znaczeniu tego słowa. Chodzi tu właściwie o sytuację współczesną, w której, naturalnie, sama teoria zmieniła do­ tychczasowy charakter, stając się narzędziem już nie tyle, jak dawniej, kontynuowania tradycji (oczywiście ze zmianami, ale takimi, które nie prowadzą do zerwania), lecz do koncypowania nowych języków muzycznych, nowych kategorii muzycznych, nowych zjawisk. Współczesna muzyka spek­ tralna, budująca na zjawiskach psychoakustycznych jest tego przykładem. „Teoria" może też służyć do wprowadzenia uza­ sadnień dla nowych zjawisk, również dla takich, które napo­ tykają na opór odbiorców. I właśnie w tym punkcie staje się problemem: albo okazuje się usprawiedliwiona albo fałszy­ wa. Teoria muzyki, jako teoria estetyczna dana artystom, nie zawiera bowiem w sobie konieczności (istnieją poglądy, które temu przeczą!), określa jedynie możliwości sztuki mu­ zycznej. Nie zawiera warunków ich falsyfikacji. Jeżeli zgo­ dzimy się z tym, przyznamy Steinerowi jakąś rację: uczulił nas na możliwy fałsz „teorii". Zresztą „teorie" muzyki nawet jeżeli są „prawdziwe", często są nadmiernie zdeterminowane właściwościami tych dzieł, które właśnie mają opisać. Chyba się z tym wszyscy (?) zgodzimy, że w t ó r n o ś ć jest w naszej kulturze czymś realnym i powszechnym, że charak­ teryzuje wręcz nasze życie i myślenie muzyczne. Co prawda nie wszyscy mogą być „pierwotni", nie wszyscy oryginalni (Schumann powiedział kiedyś: „nikt nie jest całkiem orygi­ nalny"), ale istotną sprawą pozostaje, czy utrzymuje się w na­ szej świadomości ta zasadnicza, idealna granica oddzielająca to, co istotne od tego, co tylko powielone, co tylko funkcjo­ nalne, służebne albo wręcz co pozorne: najgorzej, jeżeli 6 wszystko zaczyna tonąć w jakiejś nieprzejrzystej, postmoder­ nistycznej brei, w której nie sposób się już rozeznać. Jeżeli tracimy kontemplację dzieła sztuki, jego przeżycie, doświad­ czanie muzyki, dogłębne z nią obcowanie, jesteśmy wówczas zdani na zastępczy komentarz, na komentarz do komentarza i tak dalej. Jeden komentarz klonuje drugi i nie ma temu koń ca. Mnożą się dokoła dzieła artystyczne sztuczne, półprawdziwe i półfałszywe, udawane, albo i całkiem fałszywe, stra­ ciły swą Benjaminowską aurę, a zyskały jakąś mdłą logosferę, sterowaną zewnętrznymi czynnikami i potrzebami. Słowa są potrzebne, pamiętajmy o tym, słowa nawet są konieczne, bez nich nie utworzą się nieodzowne dla sztuki kategorie mu­ zyczne, ale jak utrzymać nad nimi kontrolę? Steiner nazywa ten najbardziej niepokojący fenomen epoki „zerwaniem przymierza" między słowami a rzeczami, między słowem a światem. Wszystko staje się wówczas możliwe, dowolne, równoznaczne, zaś nowy okres otrzymuje po tamtym, moder­ nistycznym, nową nazwę postmodernizmu. Język ma tę wła­ ściwość, że zdolny jest wyrażać zarówno prawdę jak nie­ prawdę. Muzykologia tworzy dyskursy słowne o muzyce (a nie muzyczne), więc „zerwanie kontraktu" powinno stać się dla niej problemem szczególnej wagi i szczególnej troski. Zwłaszcza, iż muzyczne teorie estetyczne nie znają pojęcia „falsyfikacji" i ich dowodność staje się nader wątpliwa. (Oba­ wiam się, iż jest to raczej wishful thinking). Musimy też mieć na uwadze, iż całe to zagadnienie ma niejako swą drugą stronę. Otóż w naszej epoce również samo pojęcie „dzieła" zmienia się w kulturze europejskiej, a nawet w niektórych zjawiskach muzycznych zanika. W klasycznej kulturze muzycznej stanowiło ono przez bez mała czterysta lat stabilny punkt odniesienia, samo przez się zrozumiały, tak że nie stanowiło żadnego krytycznego problemu. Dzisiaj stało się wręcz probierzem naszego stosunku do tradycji kulturalnej. Bez dzieł nie ma kanonu dzieł. Zaś kiedy rezygnuje się z ka­ nonu konsekwencje kulturalne dadzą się łatwo przewidzieć. Jeżeli wtórność prowadzi do stopniowej degradacji, „dzieło" w pełnej swej godności i znaczeniu przeciwstawia się jej sa­ mym swym istnieniem - rzeczywistym i pojęciowym. I wów­ czas może nastąpić nasze z dziełem spotkanie. Takie rozumie­ nie sztuki wyrażone jest przez Steinera z wielkim talentem. Jeżeli recepcja należy do nowszej estetyki, to fenomenologia spotkania z dziełem wymaga etyki recepcji; staje się ona waż­ ną sprawą, całkiem oczywistą w świetle lektury Rzeczywistych obecności. (Moment bierności obecny w pojęciu „recepcji" jest poważnym mankamentem tego terminu). „Muzyka" jest pojęciem otwartym i zerwanie kontraktu daje niestety szanse na manipulację tym terminem. Założyw­ szy jednak - jak o tym wspominał pan dr Czaja - iż Muzyka jest doświadczana „prawdziwie" jako „forma znacząca" teza o transcendentnej obecności staje się po prostu sine qua non. „Muzyka celebruje tajemnicę przeczuwania transcendencji" pięknie to określa Steiner. A w takiej perspektywie odsłaniają się w muzyce treści należące do jej istoty, o których tylko wspomnę, mimo iż nie ma ważniejszych: spotkanie dzięki muzyce z „Innością" oraz muzyka jak akt „Wolności". Zbigniew BENEDYKTOWICZ: Wedle naszego porząd­ ku chciałem teraz poprosić o zabranie głosu pana Zygmunta Kubiaka. Zygmunt KUBIAK: Bardzo dziękuję za udzielenie mi głosu. Nie chcąc mącić wyznaczonego porządku, zacznę od �usprawiedliwienia, że nie tak dużo mam tu do powiedzenia, ponieważ książkę tę dostałem dopiero, od pana właśnie, trzy dni temu. Postarałem się ją przejrzeć tak jak mogłem, jestem w tej chwili dość pogrążony w korekcie wydawniczej mojej świeżej książki, ale co mogłem, zrobiłem. Zapoznałem się z problematyką i pragnę powiedzieć, że oczywiście słyszałem o Steinerze, ale dopiero pierwszy raz się z jego tekstem ze­ tknąłem. W ogóle tego typu książek, intelektualnych książek współczesnych, prawie nie czytam. I to może jest najciekaw­ sze, bo to Państwu może dać trochę do myślenia, że ja ich prawie nie czytam. Ja czytam na przykład amerykańskiego „New Yorkera", to jest dziś najlepsze pismo literackie. Przeczytałem ostatnio, czy raczej przejrzałem, dwie książ­ ki, które jednak zachowam, przynajmniej jedną z nich. To zdaje się pan Piotr Kłoczowski spowodował ukazanie się ich, mianowicie Gorana i Kunderę. Kundery Sztuka powieści. Kundera mnie rozczarował w dużej mierze, to znaczy, tam są interesujące myśli, ale to jednak wydało mi się dosyć chude. Natomiast Cioran zawsze mnie po prostu chwyta. Jest w nim coś z Nietzschego. Ciorana zawsze z uwagą czytam. Wraca­ jąc zaś do Nietzschego, muszę powiedzieć, że to jest ostatni filozof europejski, którego tak czytam jak Platona, jak tych wielkich filozofów naszej tradycji, którzy są zarazem wielki­ mi pisarzami i artystami, co zdarza się rzadko. Właśnie Cio­ ran powiada, że filozof to jest niespełniony artysta. Ja też tak uważam. Istnieje przepaść między sztuką a rozważaniem pro­ blemów sztuki, bo tworzenie sztuki przypomina w swoich ce­ chach pracę fizyczną, ja przynajmniej tak to odczuwam. Na­ tomiast dywagacje intelektualne unoszą się w przestworzu. Tu dam przykład, co się dzieje z artystami, gdy zbyt łatwo ulegają pokusie wypowiadania zdań teoretycznych. Właśnie w książce Steinera są takie cytaty. D.H. Lawrence mówi: „Zawsze czułem, jakbym stał nago wobec ognia wszechmo­ gącego Boga, który miał mnie przeniknąć. Jest to straszne uczucie. Aby być artystą, trzeba być człowiekiem niezwykle religijnym". Nie wiem co on rozumie przez słowo „religijny". W takim zdaniu można to bardzo różnie rozumieć. Zdaniem W.B. Yeatsa, którego ogromnie cenię jako poetę, „żaden człowiek nie może tworzyć tak jak Szekspir, Homer, Sofokles, jeśli nie wierzy całą swoją krwią i każdym zakoń­ czeniem nerwowym, że dusza ludzka jest nieśmiertelna". Dla mnie kompletnie puste zdanie. Nie wiem, o czym on mówi. Dalej: ,3ertrand Russell dowcipnie zauważył, że Bóg po pro­ stu dał człowiekowi o wiele za mało znaków swojego istnie­ nia, by wiara religijna nosiła znamię prawdopodobieństwa". To też jest zdanie puste, podobnie jak na przykład książka Po Bogu, której właściwie nie rozumiem. Książek tego rodzaju nie czytam - muszę powiedzieć, że bardzo dziękuję, że mi zwrócono uwagę na Steinera. To chy­ ba przeczytam jednak, bo tu jest dużo myśli, chociaż cała konstrukcja wydaje mi się bardzo sporna, ale rzeczywiście sporo jest u niego myśli, które mnie zainteresowały. Nato­ miast rzeczywiście tego rodzaju literaturę czytam minimal­ nie. Jeżeli czytam, to eseje. Więc być może Steinera będę czytał, ponieważ Steiner żyje nadal, prawda? To będzie pisał w„NewYorkerze". Głos z sali: Nie, przestał pisać w „New Yorkerze". Pisze teraz w „Times'ie" Michał BRISTIGER: Ostatnio opublikował autobiogra­ fię, która nazywa się Errata. Zygmunt KUBIAK: To bardzo ciekawe. Ja lubię czytać eseje Audena, pewien czas temu czytałem gorliwie Eliota. Muszę powiedzieć, że przez ostatnie dwa lata, bo obecnie już jestem na etapie robienia korekty [rozmowa odbyła się wio­ sną 1999 r. przyp. red.], pracowałem nad książką, która mnie skłoniła do tego, co było zgodne z moją chęcią, by żyć wśród tekstów greckich i łacińskich. Czytałem po grecku i po łaci­ nie naszych głównych nauczycieli. Po prostu żyłem ich spra­ wami, ich sposobem myślenia. Bo napisałem książkę, która jest companion volume wobec Mitologii. Mianowicie Litera­ turę Greków i Rzymian. To nie jest naturalnie historia litera­ tury, bo tego nie ma potrzeby pisać. Istnieją różne historie l i ­ teratury w naszym piśmiennictwie. Natomiast to jest esej 0 historii ducha antycznego, obserwowanego tak jak on się przejawia w historii, w literaturze. W każdym rozdziale doty­ kam problemów, które są przedmiotem naszych tu rozważań. Idę tropem tylko tamtych, swoich mistrzów. Dwa rozdziały są o Sokratesie i Platonie. Podstawą ich jest problem: poezja a mądrość, poezja a filozofia. Platon spa­ lił swoją tetralogię tragiczną, odszedł od poezji, ale chociaż ją potępił, potem robi jeszcze większą poezję w swoich dialo­ gach o Sokratesie. To są sprawy, które zajmują mnie w całej tej książce. Natomiast u Steinera znajduję frapujące nieraz myśli, ale nic takiego, co by mi rozświetlało drogę, tak jak obcowanie z moimi mistrzami greckimi, łacińskimi. A jeżeli chodzi o filozofów europejskich, późniejszych, to jak powie­ działem, ostatnim, jak dotąd, filozofem takim jak tamci jest Fryderyk Nietzsche. Dlatego też w mojej książce tak wielkie ma znaczenie atak Nietzschego na Platona. Staram się to zro­ zumieć i uwydatnić. Gdy spośród cytatów u Steinera przyto­ czyłem zdania dotyczące problemu religijnego, wspomnia­ łem również o książce Po Bogu. Te zdania, zarówno zdanie z Yeatsa, którego bardzo cenię, jak i zdanie z Russella, które­ go mniej cenię, wydają mi się puste. Muszę powiedzieć, że mam zupełnie innych mistrzów mojego życia duchowego, w tym, co dotyczy moich poglądów religijnych. Poza Pi­ smem Świętym, jest to święty Augustyn przede wszystkim, którego znam głównie Wyznania, no bo nad tym bardzo dłu­ go pracowałem i ten przekład ulepszałem starając się wnik­ nąć w myśl autora. I muszę powiedzieć, że gdy spotykam się, na przykład, z takimi rzeczami, jak pokazany mi „Nasz Dziennik", w którym napisano o mojej Mitologii Greków 1 Rzymian, że to jest książka pogańska, mnie to nawet nie bo­ li ani nie oburza. Wiem tylko, że jest między nami przepaść ogromna. Po prostu w rozumieniu świata i tradycji kultury. Mam inne lektury. Mam innych mistrzów. Tu można jeszcze wspomnieć króciutko zagadnienie: chrześcijaństwo a pogaństwo, oraz inne zagadnienie: chrze­ ścijaństwo a ateizm. Piszę o tym w Literaturze Greków i Rzy­ mian. A ponieważ mam akurat z sobą egzemplarz tej książki, bo właśnie idę do kawiarni, żeby trochę zmienić lokal - nie do domu, tylko do kawiarni - żeby robić tę korektę, to po­ zwolą państwo, że przeczytam. Pod koniec tej książki jest krótki fragment, w którym mówię właśnie o sprawie: pogań­ stwo a chrześcijaństwo. I tu po prostu moim mistrzem jest święty Augustyn. Ten krótki fragment przeczytam: „Gdy myślę o krajach śródziemnomorskich, pierwszą rze­ czą, jaką we wspomnieniu widzę, jest samo światło. Inne niż na północy, niektórzy mówią: bezlitosne, światło przenikają­ ce niejaskrawą zieleń i szare albo bure kamienie. Wszystkie 7 �CON: A DISC Zbignii Piotr К ON ST Michal P. 1 RealD Paweł Kło The Pi Dariusz С: His M. *** Mirosław Otto I Heide Kli The U Philip She The В JACEI Aleksand The S *** Tomasz S Oska Oskar Gc Peop, Borys Us The i "THEI (COnf€ Infoi Wiesław Som< Dariusz Less Wiesław The *** Jan Gon The Jean StE Disi Janusz 1 The Henryk Pup BRO Bronisł Die Sumrr Notes Red Don Tłur Коп P roj Red Adr rzeczy w tym świetle wydają się konieczne. Nie ma żadnej niejasności, żadnego rozchwiania konturów, żadnych wybie­ gów. Nie dziwię się, że antyczni Grecy, żyjąc w takim świe­ tle, skłonni byli mniemać, iż świat jest taki, jaki musi być (to znaczy: w swoich głównych cechach nie mógłby być inny, niż jest) i jest wieczny. W tym się nieraz upatruje element od­ dzielający religię antyczną od chrześcijaństwa. Czy trafnie? Ach, powiem co myślę. Niektóre z przeko­ nań, przypisywanych potocznie myśli chrześcijańskiej, wyni­ kają nie z niej, lecz z owej regresji cywilizacyjnej, a w kon­ sekwencji także intelektualnej, jaka nastąpiła po upadku ce­ sarstwa rzymskiego, i po przyjściu nad Morze Śródziemne nowych ludów, wówczas jeszcze nieokrzesanych. Gdy się czyta teksty myśliciela sprzed owej katastrofy, świętego Au­ gustyna, na przykład cztery końcowe księgi Wyznań, widzi się, jaka otchłań dzieli biskupa Hippony od wielu później­ szych egzegetów. Dla niego niedorzeczne jest mniemanie, że świat powstał wtedy a wtedy." Naprawdę to jest wielkie rozpoznanie. Nie wiem czy wszyscy czytelnicy Wyznań zwracają na to uwagę. A wiem, że młodzież teraz czyta Wyznania św. Augustyna bardzo gor­ liwie. Dodruki natychmiast się rozchodzą. Wracam do tekstu książki „Czas, powiada Augustyn (Wyznania 11, 13), został przez Boga stworzony razem ze światem. Przedtem nie było żadne­ go czasu. A właściwie trzeba rzec inaczej, nie było żadnego 'przedtem'. Po końcu zaś świata czasu już nie będzie więcej, jak czytamy w Apokalipsie (10, 6). Istnienie więc tego świa­ ta wypełnia cały czas. Ten świat w żadnym czasie nie zaczął się i w żadnym się czasie nie skończy. A wieczność transcen­ dentna. Boża? A zaświat? A miejsce, gdzie przebywają umar­ li? U któregoś z angielskich filozofów analitycznych przeczy­ tałem takie zdanie, nie mogę go zapomnieć. - (Niestety przy­ kro mi. nie pamiętam u którego. Mój przyjaciel Alfred Gaw­ roński karmił mnie angielskimi analitykami. Ja tego mnóstwo przeczytałem. I to zdanie zapamiętałem.) - Sąd ostateczny jest teraz, tylko głębiej. Dla mnie to jest jedno z kluczowych zdań. Jest to śmiała próba zastąpienia metafory czasowej me­ taforą przestrzenną w usiłowaniu powiedzenia czegokolwiek o wieczności, próba dająca nam do zrozumienia, że o tej stre­ fie możemy tu, na ziemi, mówić tylko metaforycznie. Jak przemawiali oszołomieni ludzie, wyprowadzeni nagle z dołu. z mroku, z jaskini opisanej przez Platona w Państwie." To tylko krótko tu przypomniałem. W książce mówię też o zagadnieniu transcendencji w judaizmie i w Nowym Testa­ mencie, ale już nie będę tego Państwu czytać, żeby nie prze­ rywać toku dyskusji. Chciałem dać przykład, że jak ktoś ob­ cuje tak na co dzień, intymnie, z myślą św. Augustyna, Gre­ ków itd., wiele rzeczy w innych książkach jest potem bardzo trudnych, no, może nie powiem, że zupełnie nie do przyjęcia. Gdy na przykład czytam u Yeatsa określenie religijności, już je cytowałem, po prostu dziwię się temu. to do mnie nie prze­ mawia. Jeśli mam wrócić teraz do spraw sztuki, wyznam, iż cyto­ wane tu wyżej deklaracje wydają mi się mało dla niej przy­ datne. Już pan prof. Bristiger zastanawiał się nad tym, do ja­ kiego stopnia teoria jest potrzebna w sztuce. Nie umiem okre­ ślić tego inaczej, mogę tylko tak powiedzieć trochę metafo­ rycznie: sztuka ma cechy pracy fizycznej, chodzi mi o two­ rzenie sztuki, moim zdaniem każdej. Nie znam się na muzy- ce. Wiem jak się kształtuje zdanie, jak się kształtuje kom zycję, tego staram się doświadczyć. Otóż to ma cechy pr; fizycznej, to jest coś innego niż rozważanie tego teoretyczni Natomiast ten przejmujący, najcenniejszy dla mnie wąte] u Steinera, to odwojowywanie metafizyki, które u niego jes To na mnie zrobiło największe wrażenie. Ale jak mówię, t znajduję znacznie mocniejsze, jeszcze bardziej przejmująci u moich mistrzów greckich, łacińskich, u świętego Augusty na. A także u Nietzschego. Gdy Nietzsche wygłasza tezy po­ zornie antymetafizyczne jest bardziej metafizyczny niż wielu pisarzy, którzy uważają się za religijnych. Dziękuję. Zbigniew BENEDYKTOWICZ: Widzę, że pan I czowski chciałby tu bezpośrednio nawiązać do tego... Paweł KŁOCZOWSKI: Króciutko, jednak w obroni Steinera, chciałbym gorąco namówić pana Zygmunta Kubia ka, aby przeczytał tę książkę, bo we wszystkich punktach jes właściwie zgodny całkowicie z panem. Rzadko kto, przepi szam, że tak ośmielę się mówić, ale rzadko kto może dość gnąć Steinera w umiłowaniu Greków, napisał cztery książk o Grekach, o Antygonie taką grubą książkę... Cała tu oma­ wiana książka jest poświęcona obronie kanoniczności i klasy ków. Te „rzeczywiste obecności", to są przede wszystkim obecności klasyków! We wszystkich punktach są panowie zgodni, jednak jest jedna różnica, to znaczy on przeszedł, że tak powiem, przez ognie czyśćcowe amerykańskich wydzia­ łów nauk humanistycznych. I rzeczywiście to być może jakiś zostawiło na nim ślad. Ale obrona jego jest identycznie taka jak u Pana. Zygmunt KUBIAK: Rozumiem, bardzo dziękuję, prze­ czytam na pewno. Wiesław JUSZCZAK: Chciałem powiedzieć jedną rzecz tylko, też w związku z pana wypowiedzią. Ponieważ również' jestem miłośnikiem Yeatsa, wydaje mi się, że dwa zdania, które pan zacytował, mają to do siebie, że jeżeli się przyjmie jedno, to trzeba odrzucić drugie. Zygmunt KUBIAK: Ale to zdanie jedno było Yeatsa, przedtem było Russella... Wiesław JUSZCZAK: Wiem. Ale nie wiem czy odrzuca pan oba. Jeżeli zdanie Russella jest puste, to zdanie Yeatsa ma sens, lub odwrotnie. Dla mnie stoją one wzajemnie na anty podach. Więc albo Russell albo Yeats. Ale nigdy obaj po tej samej stronie. Zbigniew BENEDYKTOWICZ: Jeśli można tutaj na chwilę sobie udzielić głosu. Myślę, że wszyscy jesteśmy tro­ chę w tym samym kłopocie. Wypowiedź pana Zygmunta Ku­ biaka o odrzucaniu pewnego typu książek współbrzmi bardzo mocno z ogólną tonacją, z przesłaniem książki Steinera. Mówi jednocześnie o pewnej trudnej sytuacji, w jakiej znale­ źliśmy się. Cały wywód Steinera o wtórności współczesnej humanistyki, o tym właśnie że - teksty rodzą teksty, teksty klonują teksty, że brak jest obcowania ze źródłami, brak jest obcowania z żywym dziełem, czy przekazem, i że ta wtórność nas atakuje, bliska jest temu co mówi pan Kubiak. Z drugiej zaś strony, ta cała krytyka akademizmu, który two­ rzy tego rodzaju wtórne światy, wydaje się być kłopotliwa dla nas, dlatego bo uderza i w nas tutaj. W końcu jesteśmy w aka­ demii i zajmujemy się... Steinerem. I powstanie tekst, który opublikujemy, z tej rozmowy. Ktoś powie, że sklonowali Ste­ inera. Mnie się wydaje, że ta książka w tej manierze ataku na akademię, na wtórność, na współczesną kulturę - może dla �wielu bliska - jest dość, moim zdaniem, apodyktyczna. Cha­ rakterystyczne, być może to jest program, być może narzuca to forma, to, że to są eseje, książka ta zawiera wspaniały in­ deks wielkich nazwisk, natomiast ani jednego przypisu. Być może jest to program, żeby to nie był tekst obarczony jakim­ kolwiek odnośnikiem, żeby nie nawiązywał do jakiegokol­ wiek komentarza. Dla mnie jest to bardzo charakterystyczne. Mowa była też o tym, że zajmujemy się tą książką w dziesięć lat po tym jak się ona ukazała. Myślę, że dla środowiska an­ tropologicznego, czy socjologicznego jest tu jakaś diagnoza współczesnej kultury, mimo że dziesięć lat temu postawiona, dla nas o tyle właśnie interesująca. Chciałbym teraz cofnąć się o jeszcze dziesięć lat i przytoczyć pewien fragment z te­ kstu Zygmunta Kubiaka, fragment, który mi zapadł głęboko w pamięć, jeszcze w tej formie publikowanej w „Tygodniku Powszechnym". Mianowicie nawiązać do takiego zapisku z podróży do Ameryki, w którym opisywał pan te nowojor­ skie ogródki księgarskie. To, co mnie uderzyło - bo zazwy­ czaj narzeka się na amerykanizację współczesnej kultury - to ocena pańska nie była taka surowa. Otóż pan tam zwrócił uwagę, przechadzając się po tamtych księgarniach, że są w nich dwa jakby duże działy, jedne to są właśnie wybory te­ kstów, czyli powiedzielibyśmy literatura źródłowa, łatwo do­ stępna, wydawana w „pocket-bookach", w popularnej niemal formie a z drugiej strony, ja tutaj, może niedokładnie, mam to przepisane, ten fragment, w którym pan pisze, że „drugą nie mniej znamienną cechą jest to, że ukazuje się w dziedzinie humanistyki tak wiele książek trudnych, specjalistycznych, wyrafinowanych, jakby niezwykłych kwiatów wyhodowa­ nych w cieplarniach". Między innymi tutaj są przywołane studia o stylu Flauberta, czy muzycznych walorach pieśni Pindara. O, mam ten fragment zapisany: „Są to książki nieraz świetne, odkrywcze. Ich wydawcami są uniwersytety, często mało znane uniwersytety prowincjonalne". Jest taka konklu­ zja: , jest to kultura w pewnym aspekcie popularna, w innym bardzo uniwersytecka. Ktoś by powiedział może z naganą, iż szkolarska, ale dla mnie to słowo ma sens pozytywny, bo ce­ nię szkoły". Podpierając się tym pańskim tekstem i z przeko­ rą wobec Steinera broniłbym tej nieefektownej, akademickiej właśnie, pracy komentatorskiej, bez której czasami pewne odkrycia, czy pewne nawet przeżycia obcowania z tradycją i z kulturą, i z tym żywym, źródłowym przekazem są niemoż­ liwe. Oczywiście, można powiedzieć, że my wszyscy po ci­ chu wiemy, w jakiego typu teksty ta polemika Steinerowska, w jaką tradycję krytyki literackiej (dość świeżą) ona uderza, ale sama trochę właśnie stanowi ten kłopot, że się wpisuje chociaż polemizując - w taki właśnie nurt meta-, metarefleksji. Być może się mylę. Chciałem teraz wrócić do tego usta­ lonego porządku, mimo że sobie udzieliłem głosu, i proszę pana profesora Juszczaka, a potem pana profesora Sempolińskiego. Wiesław JUSZCZAK: Właściwie nie chciałbym jeszcze zabierać głosu, bo do tego w dyskusji zawsze długo dojrze­ wam. Widzę w tym momencie jedną sprawę, do której chciał­ bym się odnieść w zupełnie ogólnym trybie. Idzie o uwagę prof. Bristigera, że książka tu omawiana ukazała się w Pary­ żu w dwa lata po publikacji oryginału, a u nas dopiero po la­ tach dziesięciu. Fakt ten zdaje mi się czymś pozytywnym. Ten rodzaj opóźnienia (oczywiście tyczy to szerszego grona czytelników, bo wielu czytało oryginał od razu) - takie opóźnienie chroni nas w pewnej mierze przed tym, przed czym Steiner ostrzega, a zdanie to w pełni podzielam. Nie na­ leży w lekturach trzymać bez przerwy „ręki na pulsie", czy­ tać to, co reklamuje się jako najnowsze i „odkrywcze" (lepiej poczekać aż się ta odkrywczość sprawdzi, a modne naukowe książki starzeją się dzisiaj bardziej niż filmy). I generalnie: nie należy czytać za dużo jeśli chce się coś powiedzieć kie­ dyś od siebie. Zachłanność lektury tłumi aktywność twórczą (myślę teraz o aktywności naukowej). Steiner ostrzega nas przed tym. Ostrzega także - i równocześnie, bo jedno łączy się z drugim - przed amerykanizacją europejskiej kultury (i w tym nauki). Tylko, że to ostrzeżenie już teraz jest chyba spóźnione. Czytamy też u niego bowiem: „Geniusz amery­ kański dąży do zdemokratyzowania wieczności". Powinna to być wywieszka w wielu salach wykładowych wielu uczelni. U nas. Bo geniusz europejski czyni to samo za tamtym fatal­ nym przykładem. Co do klonowania, na które zwrócił uwagę Michał Bristiger. Brałbym to słowo w znaczeniu bliższym jego etymolo­ gicznego źródła. Rozumiałbym przez to nie identyczność po­ wtórzenia, a odgałęzienie. Wtedy mamy obraz ciągłości tra­ dycji, wyrastania jednej gałęzi z drugiej, lub wprost z pnia, który cechuje już długie trwanie. Niepokoi mnie też w wypowiedzi prof. Bristigera stwier­ dzenie, że teoria jest potrzebna jedynie w odniesieniu do two­ rzenia dzieła muzycznego. Jeżeli znów weźmiemy „teorię" etymologicznie, jako „oglądanie" czy „ogląd", to możemy przez to rozumieć również w s p ó ł t w o r z e n i e dzieła, jego „interpretację" w sensie „wykonania muzycznego" - w każ­ dym razie jako coś bliskiego temu. Dawno już wycofałem ze swego naukowego słownika wyraz „odbiór". Pojęcie to zosta­ ło rozwałkowane i zmistyfikowane zwłaszcza przez teorię l i ­ teratury, za którą teorie innych sztuk szybko podążyły. W „odbiorze" widzę i odczuwam coś z bierności „postronne­ go widza". A mnie zależy na aktywności twórczej, usiłującej wobec dzieła sprostać czy iść za aktywnością artysty. Ode­ brać można paczkę na poczcie i nawet potem jej nie rozpako­ wywać, skoro wiemy, co w niej jest. I na koniec: jeżeli teorię pojmiemy jako zasadę współtworzenia dzieła, to nie wiem, jak się ustosunkować względem przeprowadzonej przez Stei­ nera krytyki teorii. Nie wiem, czy chodzi mu o krytykę, która ocenia tylko, czy która „partneruje" artyście, a więc razem z nim współtworzy dzieło. Michał BRISTIGER: Wtrącę jedno zdanie. Mówiłem o teorii, ale to nie znaczy, iż ją utożsamiam z „elementem czy zasadą działania warsztatowego". Rzeczywiście w X V I I I wieku nabrała ona takiego szkolnego charakteru normatyw­ nego w sensie dydaktycznym, ale nie „rzemiosło" kompozy­ torskie miałem na myśli, ale innego rodzaju „działania" kreatywne. (Zresztą nie do każdej teorii XVIII wieku to się odnosi, bo przecież obok Fuxa mamy Rameau.) Steiner mówi jednak nie tylko o teorii, ale także i o krytyce. Każde dzieło ma według niego charakter krytyczny. To znów prowadzi nas w jeszcze inną stronę, ku teorii estetycznej Adomo. Ale nie o niej rozmawiamy. Przy sposobności: Autor nie może (nie umie?) zaliczyć ani jednej książki muzycznej do kanonu kultury, nawet tych czterdziestu przesławnych stroniczek Schopenhauera. Czyż­ by nie było ani jednej wielkiej książki o muzyce na przestrze­ ni całych dziejów? No cóż, , A " jak Arystoksenos... itd. 9 �CON A DISC Zbigni Piotr I ON ST Michał P. Real I Paweł Kłc TheP Dariusz С His M *** Mirosław Otto i Heide Kii Theh Philip Sh Thel JACEI Aleksand The' *** Tomasz! Oska Oskar G< Peop Borys U: The\ "THEI (confe Infoi Wiesław Som Dariusz Less Wiesław The *** Jan Gor The Jean Su Disi Janusz 1 The Henryk Pup BRO Bronisł Die Summ Notes Red, D о r< Tłun Kort P roj Red Adr. Wiesław JUSZCZAK: I , skoro już się rozgadałem, je­ szcze jedna rzecz. Książkę Steinera właściwie przestałem czytać (choć czytałem ją jeszcze dalej) po rozdziale pierw­ szym. Bo uznałem (tu wracam do tego, że to nic strasznego, że mamy ją w księgarniach tak późno od ukazania się orygi­ nału), że przez tych dziesięć lat myślałem i pisałem o współ­ czesnej kulturze (o jej negatywnych stronach zwłaszcza) - tu proszę mnie nie posądzać o megalomanię - niemal tak samo i to samo, co Steiner. Nie było dla mnie w tej lekturze ani nic zaskakującego, ani nic inspirującego na nowo. To nie moja zasługa, ale Heideggera. Bo w moim przekonaniu Steiner ca­ ły od Heideggera wychodzi. Od tego filozofa, dla którego w filozofowaniu przewodnikiem ma być artysta. Poeta przede wszystkim, jak to się czyta w studiach o Hólderlinie i Rilkem czy Traklu. I może tu mogłyby się skończyć nasze spory. Sprawa rozwiązuje się w ten sposób, że winniśmy wrócić do źródeł. Do tych albo takich źródeł. Bo czym jest książka Ste­ inera w gruncie rzeczy: czymś, co za Eliadem można by za­ tytułować - la nostalgie des origines. Jacek SEMPOLIŃSKI: Ja też tę książkę częściowo prze­ czytałem, częściowo przejrzałem tylko, pisałem różne notat­ ki na marginesie tej lektury, one są porozrzucane wśród drob­ nych fragmentów i chciałem na początek się wytłumaczyć, dlaczego tak we fragmentach to podam. Mianowicie w „Ty­ godniku Powszechnym" pisuje ostatnimi miesiącami bardzo inteligentny człowiek - Andrzej Dobosz, którego większość z państwa pewnie zna. Otóż, w ostatnim numerze przeczyta­ łem bardzo interesujący jego felieton (on jest bibliofilem, księgoznawcą, jest właścicielem księgarni, i to jest jego spe­ cjalność). Przytacza on jakąś rozmowę sprzed wielu, wielu lat z profesorem Tatarkiewiczem, gdzie pytający się pyta: jak pan profesor zrobił, że w ciągu życia, w końcu zakłóconego rozmaitymi kataklizmami, napisał pan tak dużo podstawo­ wych dzieł. - Ano, bo jak wracałem do domu z wykładu, a kartofle jeszcze nie były ugotowane, to siadałem do biurka i pisałem akapit, żeby nie tracić tego kwadransa. Andrzej Do­ bosz potem wyliczył jako biblioznawca, ile akapitów napisał w życiu profesor Tatarkiewicz, w cyfrach. Następnie napisał ile wierszy ma najdłuższy akapit, a ile ma najkrótszy. Pomię­ dzy kilkudziesięcioma, a czterema zawiera się ta amplituda. Dobosz wysnuwa wniosek, że całe dzieło Tatarkiewicza to są akapity. Otóż przepraszam, że to, co chcę powiedzieć, to aka­ pity. Zacznę od tego, że sam Steiner, nawet na skrzydełku jest to napisane, w tekście Ryszarda Kapuścińskiego (jak wiado­ mo od skrzydełek się najczęściej zaczyna czytanie, czy też obwąchiwanie książek), taki aforyzm napisał na temat muzy­ ki, że oczywiście to jest jedyna sztuka, albo ta sztuka, która najbardziej ze wszystkich innych sięga sfery absolutu. I dla­ tego kobiety nie zajmują się komponowaniem muzyki, utwo­ rów muzycznych. Steiner to napisał, i ładnie wytłumaczył: ponieważ dany im jest umysł od razu dojrzały i realistyczny. Zajmę się najpierw aktem twórczym jako podstawowym dla twórczości. Otóż można powiedzieć, że w życiu człowie­ ka (ludzkości) jest kilka punktów ciemnych i tajemniczych, których człowiek nie przeskoczył i nie przeskoczy pewnie. Bo nie może, albo też i nie chce. To zabijanie (również zjada­ nie), seks, cierpienie (ból) i może jeszcze inne. Do takich punktów zaliczyłbym talent (czyli pierwotną energię powo­ dującą akt twórczy). Jest ona zagadkowa, bezpodstawna 10 i w świetle kultury filozoficznej czy teologicznej, a-moralna. Jeśli składnikiem dobra jest, przeważnie wyliczana, sprawie­ dliwość, to energia ta sprawiedliwości w sobie nie ma. Ktoś zacny, kochający bezprzykładnie sztukę, talentu nie ma, choć zasługuje, a łajdak, szubrawiec, lekkoduch - ma. Do czego więc taki dar jak talent służyć może ludziom, sko­ ro dobra jakby jest pozbawiony? By ujawnić zło? lub dobro? A może wskazać, że dobro ze złem jest przerośnięte i nie­ możliwe do oddzielenia. Szczególnej pikanterii nabiera tu fakt, że właśnie on, talent, został w tej dwuznaczności sprzę­ gnięty ściśle z kulturą religijną człowieka. Zadziwia dzieło Michała Anioła i Caravaggia (a pewno i innych), które wywo­ ływało zgorszenie i życie tych artystów też. Kaplica Sykstyńska to pomnik zgorszenia; kazano nawet, wkrótce po odsłonięciu Sądu Ostatecznego, zamalować nie­ które fragmenty. Caravaggio został wyklęty i oskarżony i mimo to dalej malował obrazy religijne, choć mógł przecież swą obsesję wyładować w innych, „prywatnych" obrazach. Otóż nie - wciskał ją w kompozycje o tematach „świętych". Talent, a więc i akt twórczy, mogą być policzone do owych ciemnych punktów w dziejach człowieka. I w tym zbliżone do aktu miłosnego. Anarchicznego, nieokreślonego, tajemnego. Tłumaczenie go koniecznością przedłużania ga­ tunku wygląda czasem jak „utylitaryzowanie" tajemnicy. Ro­ dzenie, jako „wyrok", pojawia się w Księdze Rodzaju nieja­ ko „po"; czy może jako kara? Akt twórczy może być rozumiany, podobnie jak akt miło­ sny, jako uleganie przemożnej tęsknocie, która człowieka przenosi z wielką siłą ku Otchłani, w której jeszcze go nie by­ ło, bo dopiero z mułu ziemi miał powstać. I całe życie ku tej otchłani zmierza. Do tyłu, czy do przodu. Otchłań, o której Stwórca nie mógł orzec, że była dobra. Pamięć jest więc skła­ dnikiem podstawowym, jądrem twórczości, jako energia nie­ jako „przednastawna". Ta pamięć zjawia się też podobnie jak pojedyncza, nieśmiertelna dusza, jako „prywatny" pojedyn­ czy „interes" człowieka. Z tej pamięci, z głębi aktu twórcze­ go (podobnie jak miłosnego), nikt wyliczyć się nie może. Do­ piero gdy wepchniemy ów syndrom w objęcia kultury, poja­ wia się zarówno wyliczenie (rozliczenie) jak i interpretacja. Pojawia się pojęcie kulturowe prawdy, dobra, zła. Znaczeniowość sztuki też w tym zespole kulturowym funkcjonuje. Da­ lej pojawia się też profesjonalizm, i w twórczości, i w teorii, a więc hermeneutyka wraz z jej „nadmiarem" obecnym, na co uskarża się Steiner. Czyżby pisarz ten tęsknił do Otchłani? Ciekawym zjawiskiem, z rodzaju „profesjonalizmu" jest władztwo interpretacji nie tylko w krytyce czy właśnie her­ meneutyce, ale i w twórczości samej. Bardzo wiele utworów, dzieł sztuki, to nic innego jak in­ terpretacja interpretacji. Początkowa interpretacja świata (wyglądów czy faktów) w dziele sztuki zostaje następnie zin­ terpretowana w innym dziele uruchamiając łańcuch interpre­ tacji, i stwarzając jego tragiczny nacisk. Okowy. A kto pra­ gnie wiedzieć, jak wygląda „znaczeniowość" w tym łańcuchu dzieł, niech posłucha anegdoty o Robercie Schumannie. Kie­ dyś kompozytor, w gronie przyjaciół, zagrał swą świeżo skomponowaną sonatę. Zaraz też padło pytanie: mistrzu, czy mógłby pan wyjaśnić co ta muzyka znaczy? Schumann na to siadł do fortepianu i ponownie wykonał cały utwór. Interpretacja została więc zinterpretowana przez samą sie- �hie Pisze o tym zresztą sam Steiner, ale nie rozwija wątku in­ terpretacji istniejącego w obrębie samej twórczości artystycz­ nej, jakby tę władzę przypisywał wyłącznie objaśniaczom. Tymczasem, tak jak w hermeneutyce, sam jej nadmiar powo­ duje wycieńczenie i pustkę, tak w twórczości artystycznej za­ sada „glossowości" sztukę uśmierca i z tego uścisku, artyści nie mogą się wyślizgnąć. I to nie tylko dzis' - zwiedzanie któregoś z wielkich muzeów sztuki dawniejszej, jak Kunsthistorisches Museum czy Luwr uzmysławia tę specyfikę: kilo­ metry ścian zamalowane czasem pięknymi kolorami, bez żadnej potrzeby, przyprawiają o melancholię. Widzimy obra­ zy doczepione do obrazów, nie do życia, obrazy wytworzone przez kulturę i w niej zamierające. Umiejętności zamiast wzruszenia. W twórczości i w interpretacji. Podręcznik kon­ trapunktu można potraktować jako dzieło bardziej absolutne od fug Bacha, wykres ciała ludzkiego - od Ostatniej Wiecze­ rzy. I być może tak jest - oba „ideogramy" mogą być tworem jakiejś przedustawnej intuicji, wcielać „dane" z chaosu. Umiejętność jako niszcząca siła pojawia się później, w dąże­ niu do stworzenia dzieła sztuki. Jesteśmy tu w pułapce, bo z jednej strony teoria i reguły są być może już konceptualizacją pierwotnego „aktu miłosnego", z drugiej zaś - dzieło, ja­ ko rzecz z natury „wzruszająca" staje się glossą do teorii. Gdzie więc zbawcza szczelina? Podobnie jak w dziejach człowieka (świata) wykoncypować można linię - od chaosu do dziś - tak w życiu jednostki ludzkiej linię tę można potraktować jako odwzorowanie ogól­ nego modelu. Pamięć jest spoiwem (linią), która tworzy prze­ bieg życia. Młody, dopiero powstały, ma w sobie, nieuświa­ domioną „pamięć" przeciwstawnej otchłani zawierającej wszystkie potencjalne możliwości rozwoju, później, dorośle­ jąc, tę pamięć traci, zapomina. A tylko tam pojawia się mię­ dzy innymi podstawowa energia twórcza, która potrzebuje się uwidocznić niekoniecznie w postaci dzieł. Nie potrzeba „dzieła" kierowała ręką człowieka malującego w grotach, lecz potrzeba ekspansji czy agresji. Rozmaicie się te malowi­ dła interpretuje, również jako magię. Choć czym może być magia nie wiadomo, może to przemożna potrzeba ruchu „do tyłu", do nieznanych początków; tęsknota za czymś, co było a nie ma tego, albo co jest „obok", nie tu. Ta pierwotna, z pamięci się biorąca potrzeba ekspansji, agresji, „zatwierdzenia", wepchnięta w okowy kultury, zatra­ ca się w świadomości człowieka kulturalnego i, jako już „zutylitaryzowana", staje się pożywką dla interpretacji. Nie moż­ na tej ostatniej pomniejszać, bywa pożyteczna, jest też jedną z głównych sił człowieka myślącego, godnością ludzką, a co ważniejsze, jest potrzebą „odzwierzęcenia" człowieka, wy­ rwania go z chaosu. Tylko to wyrwanie czyni kulturę rzeczą samoistną, „rzeczą" właśnie, rzeczą użytkową, a ta do wszel­ kiego użytku się nadaje. W przypadku sztuki, nadaje się do interpretowania. Dzieło (ono, samo jego pojęcie) jest produk­ tem sztucznym, z kultury pochodzącym i, oderwane, staje się bezbronne. Jeśli interpretator pyta skąd ono pochodzi, pyta tylko o to z jakiej formacji i jak się odnosi do poprzedzają­ cych je, do kontekstu. Pole do działania jest ogromne, nasy­ cić je pomysłami nie sposób, pomysł rodzi pomysł, tworzy się dziedzina samowystarczalna. Oderwanie zasadnicze, główne, działa już automatycznie i ciągle; i odrywa myśl o twórczości od twórczości samej. Być może jest potrzebą naturalną, przynależną człowiekowi, uszlachetniającą go; człowiek nabiera poczucia, że coś wie, rozumie. Jest to po­ trzeba nie tyle przyrodzona, co przynależna właśnie. Niepokoje Steinera o nadmiar interpretacji w świecie współczesnym są więc może przesadzone, ale i zrozumiałe. A zrozumiałe dlatego, że nęka go utrata „pamięci". Pamięci 0 tym, skąd naprawdę impuls tworzenia się bierze. Tego impul­ su zinterpretować się nie da, interpretować można tylko „ciągi późniejsze" a to czyni naszą myśl jałową. 1 być może nie sama „ilość" tych myśli niepokoi, co pustka, zatrata pamięci. W pewnym sensie akt twórczy porównać można do aktu miłosnego (z potrzeby którego powstał „grzech"), jego skut­ ki, kara, utylitaryzm (przedłużenie gatunku), aktu tajemni­ czego (według niektórych „absolutnego"), nie nadającego się do niczego, bo będącego samym wyładowaniem siły „bycia". Ona jest sama w sobie, niweluje granice między dobrem 1 złem, między tym co przedtem i tym co potem. Punktem stałym, jeszcze przed takim przesunięciem go, które tworzy linię. A tylko linia może być przedmiotem interpretacji. Za­ stąpienie słowa „twórczość", słowem „sztuka" jest ucywili­ zowaniem. Potrzebnym człowiekowi. Ale zapominanie, wstyd tej pamięci, wpycha w próżnię kultury, czegoś „przy­ zwoitego". Jeśli w twórczości artysty zjawia się element „ży­ wy" (mimo profesjonalizmu) to tylko dlatego, że artysta ów nagle sobie coś przypomniał, stał się dzieckiem w łonie mat­ ki, nic nie wiedzącym; znalazł się znienacka w przedstawio­ nej otchłani. Interpretacja mówi nam: jesteś człowiekiem, za­ pominanie o niej mówi: skąd jesteś. Zbigniew BENEDYKTOWICZ: Teraz kolej na pana Pawła Kłoczowskiego, proszę. Paweł KŁOCZOWSKI: Dziękuję, ja zacznę od tego, co już mówiłem, o podobieństwach między Steinerem a Kubia­ kiem. Jak można rozumieć twórczość Zygmunta Kubiaka? Dla mnie takim tekstem kluczowym jest tekst z 1956 roku o odrealnieniu świata, taki krótki esej w jednym z pierwszych numerów odnowionego „Tygodnika Powszechnego", o tym. że totalitaryzm w naszym kraju był doświadczany jako odej­ ście od natury i odrealnienie świata. Kubiak nie napisał ani razu tekstu explicite antykomunistycznego, ale wszystkie je­ go teksty są buntem przeciwko odrealnianiu świata i apologia tej rzeczywistości, której świadectwo przynoszą klasycy lite­ ratury cywilizacji europejskiej. Otóż wydaje się, że głębsza linia myślowa Steinera biegnie podobną koleiną. Punktem odniesienia dla Steinera jest inna wersja totalizmu i sam fakt Shoah. Powstaje pytanie czy ten fakt nie zakwestionował głę­ boko całej właśnie cywilizacji europejskiej. To jest zawsze ukryty punkt wyjścia refleksji Steinera. Powiedziałbym, że jest to punkt wyjścia charakterystyczny dla każdej ciekawszej myśli środkowo i wschodnioeuropejskiej. Steiner jest nam o tyle bliski, że stale powołuje się na swoje austriacko-galicyjskie pochodzenie. On się w pewnym sensie czuje naszym bratem. W niedawno wydanej autobiografii (Errata. An Exa­ mined life, 1997) opowiada, jak uciekł w ostatniej chwili, je­ go ojciec zdecydował się wyjechać w ostatniej chwili z rodzi­ ną, tuż przed wejściem Niemców do Wiednia, wyjechali naj­ pierw z Wiednia do Paryża, potem z Paryża do Nowego Jor­ ku. W obliczu Shoah obrona faktyczności urasta do ogromne­ go problemu moralnego... Recepcja książki Rzeczywiste obecności w Polsce jest utrudniona, bo nie wiemy czym jest dominacja postmoderni­ zmu i dekonstrukcjonizmu nad umysłami humanistycznymi, // �C0N1 A DISC Zbignie Piotr К ON STI Micha! P. N Real D Paweł Kkx The Pn Dariusz Сг His Mc Mirosław 1 Otto К Heide Klir TheM Philip She The В, JACEr" Aleksandi The Si *** Tomasz S Oskat Oskar Go Peopl Borys Us The p "THEF (confe Infor Wiesław Somt Dariusz i Lessi Wiesław The *** Jan Gon The Jean Sta Disc Janusz I The Henryk Pup BRO Bronisł; Dia Summ Notes Red Dor. Tłun Kon Proj Red Adr w szczególności na uniwersytetach amerykańskich. Jak już zauważyliśmy, książka jest wymierzona przeciwko tym tren­ dom, Derrida to bete noire Steinera. Kluczem do dekonstrukcjonizmu może być jeden z aforyzmów z Wiedzy radosnej Nietzschego. Powiada Nietzsche, że studiował różne interpre­ tacje Rewolucji Francuskiej, od prawicy do lewicy: katolic­ kie, integrystyczne, kontrrewolucyjne, liberalne, republikań­ skie, socjalistyczne, jakobińskie, marksistowskie. I powiada Nietzsche w ten sposób - nie ma faktów, są interpretacje. In­ terpretacje pożarły rzeczywistość. Otóż książka Steinera na­ pisana jest w obronie faktyczności. Jest obroną kontemplacji jako greckiej „theoria", czyli postawy skoncentrowanej uwa­ gi, oglądu, intensywnej wizji rzeczywistości. Kontemplacja z góry zakłada istnienie „rzeczywistych obecności". Książka jest subtelną analizą właśnie tego aktu założenia, aktu zaufa­ nia, dawania kredytu, pascalowski „zakład" jest tu zastoso­ wany do estetyki, a wszystkie analogie religijno-estetyczne subtelnie podkreślone. Gdy postmoderniści i dekonstrukcjoniści używają słowa „teoria", to chodzi o coś zupełnie inne­ go, mianowicie o hipotezę badawczą, siatkę interpretacyjną, która uniemożliwia widzenie i osobisty kontakt z tekstem. Tworzy się „wtórne miasto" opisywane w pierwszej części książki, aleksandrynizm, inflacja interpretacji. Książka Stei­ nera chce odsłonić i ujawnić piękno pierwotnej, bezpośre­ dniej i osobistej konfrontacji z „pierwszym miastem". Mówi­ liśmy już o zerwaniu między słowem a rzeczywistością, ale sprawa jest o wiele szersza. Ponieważ dekonstrukcjoniści głoszą hasła „śmierci autora" i „śmierci czytelnika", więc chodzi tu także o zerwanie między autorem a dziełem, oraz między czytelnikiem a dziełem. To co Steiner nazywa „ze­ rwanym kontraktem" jest zatem przerwaniem całego procesu komunikacji. Steiner daje obronę tekstu, jako komunikatu, przesłania o „rzeczywistych obecnościach". Bo dla dekonstrukcjonistów tekst jest tkaniną, którą trzeba rozpruć - ale jak tkaninę rozprujemy, jak rozprujemy arrasy wawelskie, to nic nie zostaje, nie ma dzieła... Jeszcze słowo w kwestii religii. Otóż dostrzegam pewne podobieństwo między książką Steinera a książką Jeśli Boga nie ma Kołakowskiego. Książka Steinera ma wyraźną oś bi­ blijną - jeśli zerwiemy „przymierze" między Bogiem a czło­ wiekiem to wcześniej czy później zerwiemy także wspomnia­ ne już tu potrójne „przymierze": między autorem i dziełem, między czytelnikiem a dziełem, oraz między dziełem a świa­ tem. Aby udowodnić istnienie świata i zaakceptować widzial­ ną rzeczywistość Kartezjusz odwoływał się do Boga. U Stei­ nera i Kołakowskiego dostrzegam bardzo podobną konstruk­ cję. Co więcej obydwoje myślą w oparciu o alternatywę - al­ bo Bóg, albo nihilizm poznawczy - to znaczy, że prawomoc­ ne użycie pojęć „prawda", „rzeczywistość", „autor", „czytel­ nik", możliwe jest tylko przy założeniu Absolutu, trzeciej drogi nie ma. Oczywiście powiedziane to jest subtelnie i cien­ ko, nie tak grubo jak ja to wyraziłem. U Steinera, nigdy nie wiemy czy mówi znawca, czy wyznawca. Ani Steinera, ani Kołakowskiego nie sposób złapać za rękę i powiedzieć: o, już wierzy! To jednak ludzie szukający... Natomiast niewątpliwie judaizm jest Steinerowi bliższy niż chrześcijaństwo. Są jego teksty, które mogą być odczytane jako antychrześcijańskie. Z tym, że jemu chodzi o to, że chrześcijaństwo po Shoah trze­ ba przemyśleć na nowo. Nie może być tu prostej kontynuacji. Coś niezmiernie ważnego wydarzyło się w sercu chrześcijań­ 12 skiej Europy i w związku z tym chrześcijaństwo musi się ja­ koś zmienić, przejść jakąś transformację i metanoię. Kiedy i końcu książki mówi o sobocie, to jemu chodzi przede w stkim o szabas. To znaczy, tam jest dwuznaczność, ale to jest przede wszystkim szabas... Uważam, że ta książka jest niezmiernie ważna, szczegól­ nie w Polsce. Dopiero po przeczytaniu tej książki możemy le­ piej zrozumieć coś z tego, co się dzieje w świecie humani­ stycznym, tym zachodnim. Co więcej, uważam, że punkt wi­ dzenia Steinera, tak jak już powiedziałem, moim zdaniem, jest zbieżny z punktem widzenia wschodnioeuropejczyków. I jeszcze, jedno słowo zanim skończę... on rzeczywiście nie lubi liberalizmu, i co ciekawe ma sympatie albo do reakcji katolickiej, albo do marksizmu. W tym powiedzeniu, że Ameryka polega na tym, że demo­ kratyzuje się wieczność, w którym jest oczywiście mnóstwo złośliwości, między innymi chodzi o wadę pieniądza. A ta wada pieniądza polega na tym, że zamienia się różnice jako­ ściowe na różnice ilościowe. I to się bardzo łączy z tym, co profesor Sempoliński mówił na temat Erosa, co rzeczywiście jest jednym z leitmotivow stałych u Steinera, tych korespon­ dencji między sztuką, Erosem i religią. To znaczy jest coś na rzeczy w powiedzeniu, że liberałowie to są ludzie głusi jak gdyby na różnice jakościowe, a w tych dziedzinach właśnie zarówno w Erosie, jak w sztuce, jak w religii, te właśnie róż­ nice jakościowe odgrywają zupełnie podstawową, kardynalną rolę. To na razie wszystko, dziękuję. Lech TRZCIONKOWSKI: Ad vocem. Jeśli chodzi 0 przywołaną przez Pawła Kłoczowskiego metaforę soboty, Steiner używa jej w znaczeniu chrześcijańskiej soboty. Mówi bowiem wprost o sobocie po Wielkim Piątku, po dniu Krzy­ ża, cierpienia i śmierci miłości. Nazywa ją najdłuższym dniem w historii Zachodu, o którym milczy historia, Biblia 1 mit, a który został dopełniony niedzielą zmartwychwstania i miłości. Jest to sobota oczekiwania, nadziei na ponowne na­ rodziny. Świadomość tych trzech dni, Piątku, Soboty i Zmar­ twychwstania rozciągamy na całe dzieje. Steiner powiada, podobnie jak święty Augustyn, że wszyscy żyjemy w szóstym dniu oczekiwania. Chciałbym podkreślić u Steinera dwa wątki. Pierwszy, platoński, przejawia się w pojmowaniu Erosa jako podstawy wszelkiej twórczości. W swoim ostatnim tekście na łamach „Times Literary Supplement" omawiając wydaną niedawno korespondencję Hanny Arendt i Hiedeggera Steiner podkre­ śla, że największe dzieło Heideggera powstało w momencie największego rozkwitu Erosa między tą parą filozofów. Na­ wiasem mówiąc, drugą rzeczą, która uderza w listach Hei­ deggera jest obecność muzyki, całkowicie przemilczanej w pracach filozoficznych, na co Steiner meloman natych­ miast zwraca uwagę. Drugą sprawą jest obecność w książce myśli judaistycz­ nej, zarówno w kabalistycznej jak i talmudycznej wersji. Z judaizmu wywodzi się centralne pojęcie kontraktu. Gdy Steiner pisze o założeniu rzeczywistej obecności, leżącym u podstawy wszelkiej znaczącej formy, podbrzmiewa w tym dalekim echem przekonanie, że u początku wszystkich języ­ ków i wypowiedzi znajduje się Imię Boga, „wielka tautolgia" z Gorejącego Krzaku. Steiner obleka to przekonanie w nie­ zwykle nośną metaforę promieniowania tła, zaczerpniętą ze współczesnej astrofizyki. Otóż to promieniowanie tła, pier- �wotnego objawienia słowa, bo tak rozumie transcendentne umotywowanie wszelkiej twórczości artystycznej, wywodzi się z myśli kabalistycznej. Wątki platońskie, judaistyczne, metafory współczesnej nauki i wiele innych, tkają tekst tej książki. W swej formie esej Steinera spełnia pewien ideał książki wymyślony przez Benjamina, jest złożony z cytatów i przywołań. Szczególnie ciekawe są odniesienia do metafor współczesnej fizyki. Ta książka ma przypisy zawarte w poszczególnych akapitach i zdaniach. Paweł KŁOCZOWSKI: Złośliwi mówią, że Steiner pi­ sze drutem kolczastym... Lech TRZCIONKOWSKI: I jeszcze jedna rzecz. Książ­ ka pojawiła się rzeczywiście po dziesięciu latach od wydania oryginału. Widziałbym jednak w tym wadę, a nie zaletę na­ szego myślenia, tym bardziej, że książka mierzy przeciwko pewnym modom, jest konserwatywna w myśleniu. Zresztą dwie książki Steinera, które ukazały się po Real Presences (Errata i No Passion Spent) zostały natychmiast przetłuma­ czone na język włoski. Jeśli chodzi o tłumaczenie polskie, to jest w nim sporo potknięć. Steiner pisze o „promieniowaniu tła", czego nie można przekładać jako „radiacji w tle", gdyż tracimy związek z językiem współczesnej fizyki. Już od sa­ mego początku tłumaczenie stanowiło dla mnie pewną prze­ szkodę. W drugim akapicie Steiner przedstawia tezę, że „do­ świadczenie znaczenia estetycznego, literatury, sztuk pięk­ nych, formy muzycznej, wskazuje na konieczną możliwość tej 'rzeczywistej obecności'". Pozorny paradoks „koniecznej możliwości" jest tym właśnie, co wiersz, obraz, czy kompo­ zycja muzyczna powinny swobodnie badać i przedstawiać". Tłumaczka, z niewiadomych mi przyczyn, zamienia „ko­ nieczną możliwość" na „potencjalną konieczność". Śmiem twierdzić, że to nie to samo. Piotr KŁOCZOWSKI: W związku z tłumaczeniem. Ja rozumiem, przyjmuję te uwagi, które są uwagami adiustacyjnymi, bardzo zawsze ważnymi. Chciałbym państwu przeczy­ tać list, ważny dla tej naszej rozmowy. To jest list, który na­ pisał Miłosz do pani Kubińskiej, tłumaczki tej książki. Tu zresztą nie ukrywam, że miał miejsce pewien mały spisek, w który był również Miłosz wciągnięty, żeby ta książka się ukazała. Ten liścik jest króciutki: „Kilka lat temu ukazała się książka George'a Steinera Rzeczywiste obecności. Po prze­ czytaniu jej w języku angielskim doszedłem do wniosku, że jest to jedno z ważniejszych dzieł ostatniej dekady i uważa­ łem, że powinno być przetłumaczone na język polski. Teraz przesłano mi Rzeczywiste obecności na Pani prośbę, i czyta­ łem ją znowu w języku polskim. Piszę ten list dlatego, że podziwiam Pani przekład, który jest rzadkim osiągnięciem stylu i użytej polszczyzny. Jest to przekład moim zdaniem najzupełniej wyjątkowy i zasługuje Pani na same pochwały. Mam nadzieję, że książka spowoduje jakąś zasadniczą dysku­ sję w środowisku ludzi piszących". Wiesław JUSZCZAK: To pierwsze się stało, to drugie jest pomyłką wielkiego pisarza. Piotr KŁOCZOWSKI: Ja się absolutnie zgadzam z tymi szczegółowymi zarzutami. Ja myślę, że to mogą być rzeczy­ wiście adiustacyjne uwagi. Natomiast mnie się wydaje, że jest celność w określeniu Miłosza, że pewne ustawienie tona­ cji jest dobre. To wymaga potem przejrzenia właśnie, żeby nie zrobić takich pomyłek. Jeśli jeszcze można po tym liście, dwa słowa tylko, w związku z tą książką. Perspektywy, które umiejscawiają tą książkę w pewnej konstelacji, zostały już określone. Ja mam jedną uwagę, myślę, że podzielą ją wszyscy, którzy mają róż­ ne edukacyjne zajęcia. Ta książka powinna być przemyślana przede wszystkim przez tych, którzy się trudnią sprawami edukacji. Wszyscy mamy te trudności. Nie tylko na fakulte­ tach w Ameryce, tak samo w Polsce. Jak państwo wiedzą, mając do czynienia ze studentami, jest bardzo trudno stwo­ rzyć taką sytuację perswazją, żeby studenci przeczytali źródłowy tekst, i żeby to był początek, że wchodzą wtedy w jakieś pole magnetyczne właśnie, erotyczne, można by po­ wiedzieć. To dotyczy i muzyki, i malarstwa, i poezji, i prozy. Jest to dzisiaj jedno z trudniejszych zadań edukacyjnych: stworzyć sytuację, w której ten impuls początkowy pochodzi od źródłowego tekstu, od obrazu. Na przykład dzisiaj obej­ rzenie obrazu w oryginale jest jedną z bardziej elitarnych czynności, jaką można zrobić, w dobie Internetu. To znaczy, gdy pytam: kto widział w oryginale jakiś obraz, to pojawiają się trzy ręce w górze tylko, bo nikt nie wie, że jest takie do­ świadczenie, że jak ktoś jest w Paryżu, to trzeba pójść na ostatnie piętro Luwru i zobaczyć de la Toura. Dzisiaj to jest zajęcie mniejszości, elitarne i żeby mieć ten moment właśnie jakiegoś erotycznego napięcia między „mną" a tym pastelem, czy tym fragmentem Mozarta. Steiner to jest obrona tego do­ świadczenia. To znaczy trzeba uświadomić sobie, że bez ta­ kich doświadczeń wszelki komentarz jest jakby bezcelowy, że jak nie mamy tego doświadczenia, to po prostu mówimy trochę o niczym. Wszyscy studenci się nudzą i zupełnie nie ma żadnej więzi między nami a rzeczą, którą przybliżamy. To jest dzisiaj uniwersalne doświadczenie, wszędzie, i ono jest przedmiotem uwagi i troski Steinera. Marcin GMYS: Jeżeli Państwo pozwolą powrócę do wątku „muzycznego" książki Steinera, który dla mnie, jako muzykologa, wydaje się szczególnie frapujący. Od razu jed­ nak chciałbym zaznaczyć, iż to, że zabieram głos w tak zna­ komitym gronie stanowi pewien nietakt, ponieważ Rzeczywi­ ste obecności znam w sposób dosyć powierzchowny i nie jest wykluczone, że to co w tej chwili powiem zostanie przez Państwa natychmiast uchylone. Jak zauważył już profesor Bristiger, Steiner, nie posiada­ jący chyba regularnego wykształcenia muzycznego (choć re­ cenzował nawet przed kilku laty jedną z monografii poświę­ conych Verdiemu na łamach tak poważnego czasopisma mu­ zykologicznego jakim jest Nineteenth Century Music) mógł­ by niejednemu muzykologowi zaimponować, i to nie tyle znajomością dzieł nie zawsze szeroko znanych, co łatwością w wychwytywaniu i werbalizowaniu ich istoty. Gdy mówi on na przykład o tym, że Lisztowskie transkrypcje symfonii Beethovena i fragmentów dramatów muzycznych Wagnera sta­ nowią „zbiór spełnionej, zrealizowanej krytyki", czy - bar­ dziej konkretnie - że „tonalna moc" skądinąd niezbyt uda­ nych Wariacji na temat Preludium c-moll Chopina skompo­ nowanych przez Ferruccio Busoniego przyczynia się do ujawnienia „pewnej dozy samozadowolenia w dziele Chopi­ na", to naprawdę okazuje się słuchaczem o niezwykłej wraż­ liwości. Mimo to odniosłem wrażenie, iż muzyczny leitmotiv Rzeczywistych obecności nie najlepiej komponuje się z cało­ ścią refleksji Steinera. Nie odmawiam mu oczywiście erudycyjnej wirtuozerii, sugestywności rozwijanych przezeń ana13 �СОЛ A DIS Zbig Piotr ON S Michał l Real Paweł К The Dariusz His *** Mirosła Om Heide I< The Philip 5 The JACI Aleksai Tht *** Tomas; Os Oskar Borys Th "THI (eon In Wiesłi Se Dariu: L< Wiesł Ti *** JanG T Jean; L Janus 7 Henr / BR Bron 1 Sun Not. Re Do Tł Kc Pr Rt Ac logii czy celności jego aforyzmów. Chodzi mi natomiast o wskazanie na pewną zarysowującą się w rozważaniach Ste­ inera sprzeczność. Mianowicie stwierdził on, iż załamanie przymierza pomiędzy słowem a światem (pokrewne może do pewnego stopnia Putnamowskiej formule „How do words ho­ ok on to the world?", zakładającej implicite stopniowe odda­ lanie się języka od rzeczywistości), które miało się dokonać gdzieś pomiędzy 1870 a 1930 rokiem, właściwie nie odnosi się do muzyki, ponieważ jak sam Steiner zakłada w zasadzie kontrakt taki nigdy nie został zawarty (stąd zapewne teza, iż muzyka szczególnie dobitnie uświadamia nam krytyczny charakter dzieła sztuki). Z tym jednak kłóci się stanowisko częściowo uzasadniające istnienie krytyki teoretyczno-mu­ zycznej, z którym Steiner mimo wszystko zdaje się momen­ tami sympatyzować - konkretnie wtedy, kiedy wspomina 0 muzykologicznych analizach Adorna czy Charlesa Rosena. Ale właśnie w tym momencie przestaje być konsekwentny, bo skoro ów kontrakt przez ludzi piszących o muzyce nie zo­ stał nigdy zawarty, to nie mógł on (i nie może) również ist­ nieć w postaci choćby fragmentarycznej. Być może więc erudycyjny rozmach rozważań Rzeczywistych obecności czy wspomniana przez jednego z moich przedmówców gęstość znaczeń - by nie powiedzieć polisemiczność - frazy prawie każdego ze zdań tej książki, niekiedy zaciemnia jej tezy i za­ czyna się obracać przeciwko spójności i trafności postawio­ nej przez Steinera diagnozy. Dariusz CZAJA: Nie wiem czy dokładnie pojąłem to, co pan powiedział, ale nie widzę tu jakiegoś szczególnego na­ pięcia. Rzeczywiście: rozdział, „rozstęp" między muzyką 1 światem, ich wzajemna nieprzystawalność, to nie jest wyna­ lazek ostatniego stulecia, ten brak przymierza to jest wartość stała. Ale skoro przy tym jesteśmy... Po tym, co pan i prof. Bristiger powiedział, niezręcznie mi cokolwiek mówić, w końcu, w materii muzykologicznej jestem amatorem zupeł­ nym. Skoro się już nieopatrznie wyrwałem, to tylko dwa zda­ nia, ale w kwestii, jak myślę, niesłychanie istotnej. Żeby nie być gołosłownym: już na pierwszych stronach książki, czy­ tam takie zdanie: „Sednem tego eseju jest pytanie, czy moż­ na powiedzieć cokolwiek znaczącego na temat natury i sensu muzyki". A zatem, pytanie o relację dźwięku i słowa wprawia w ruch całą tę maszynerię intelektualną. To jest kwestia orga­ nizująca cały niemal tekst. Jeśli odrzucić, no, w każdym ra­ zie, odsunąć na plan dalszy cały ten, żółcią pisany, nurt kry­ tyczny książki, w końcu nie tak bardzo znowu oryginalny, to ta sprawa - czy można coś o muzyce powiedzieć i jak można to zrobić - wydaje mi się dla książki zasadnicza. Skąd muzy­ ka? Dlaczego muzyka? Co to znaczy, że muzyka zajmuje po­ śród „form znaczących" miejsce najwyższe? Gdzieś jakby­ śmy już to słyszeli: wiadomo, niektórzy romantycy. Schopen­ hauer.... Czytając Steinera, cały czas przywoływałem w pa­ mięci przede wszystkim znakomite strony o muzyce ze Świa­ ta jako formy i przedstawienia. I dość mi się to rymowało. Steiner, jak wiadomo, przeczytał wszystko, zna więc z pew­ nością podstawowe, „klasyczne" teksty traktujące o filozofii muzyki. No dobrze: nawet gdyby tak było, gdyby Steiner w swoim rozumieniu muzyki cały był, dajmy na to, z Kierkegaarda, Wackenrodera, Schopenhauera i Nietzschego, to, co to bliżej znaczy? Czy to tylko zwykła repetycja, romantycz­ na czkawka? Ale czy tamte słowa, powtórzone, czy lepiej: strawestowane, brzmią dzisiaj tak samo? Czy to jakiś nawrót 14 do - świadomie używam paradoksu - świeckiej religii sztu­ ki? Nie wiem, głośno myślę... Przypomina mi też Steiner w swoim myśleniu o muzyce, w swoim uwielbieniu muzyki, Emila Ciorana. On jest cały z ducha tego myślenia. Przypo­ mnijcie sobie Państwo, Cioran w licznych swoich tekstach, żyje z tego, że obrzydza nam kulturę zachodnią, pluje na nią zupełnie nieprzytomnie: nauka? - do piachu, filozofia? - pro­ szę mnie nie rozśmieszać, moralność? - jesteśmy jako gatu­ nek nieedukowalni, i tak dalej w tym duchu.... Zygmunt KUBIAK: ...ależ to nie tak! Dariusz CZAJA: ... to dopiero pierwsza część twierdze­ nia. Natomiast druga część zdania jest taka: otóż, powiada gdzieś Cioran, że przy tej całej nędzy, jedyne co się Zachodo­ wi naprawdę udało, zjawisko, które nie ma precedensu w żad­ nych innych kulturach, nawet tych niebywale uduchowio­ nych, to muzyka właśnie. Przywołuje nazwiska muzycznych geniuszy: Monteverdi, Bach... A w jednym z wywiadów rzu­ ca to znane bluźnierstwo: „bez Bacha Bóg byłby postacią drugorzędną"... Zygmunt KUBIAK: To głupie! Dariusz CZAJA: Pan myli głupotę z prowokacją. To chy­ ba nie to samo. Ta wypowiedź pokazuje przy tym, że muzyka ma dla niego - przypomnijmy: zdeklarowanego sceptyka! - re­ ligijny wymiar. I to ciekawe, że podobnie namiętny ton rozmo­ wy o muzyce, podobne myślenie o muzyce w kategoriach nie estetycznych a teologicznych, znajdujemy u Steinera. Oczywi­ ście, Steiner nie jest tak ekstremalny. Jest porywczy, ale słabiej wrzyna się w mózg. W każdym razie ten rdzeń teologiczny wy­ daje mi się u niego najcenniejszy. Jest tam taki rodzaj quasi-definicji muzyki: „nazywanie nazywania życia"... Michał BRISTIGER: Dobre kompozycje muzyczne uczą, iż nie należy utrzymywać napięcia bez przerwy, warto od czasu do czasu poluźnić, a będzie to nieźle służyć później­ szemu podwyższaniu tonu. Więc trochę lekkiej kawalerii. Przede wszystkim tytuł książki. Po angielsku: Real Presen­ ces. Is there anything in what we say? Po polsku zostawiona pozostała tylko pierwsza połowa, dlaczego? Myślę, iż nawet gdyby można było znaleźć jakiś polski ekwiwalent, raziłby może czytelnika. Pamflet publikowany jest w odmiennej at­ mosferze psychospołecznej w porównaniu z angielską. To jednak daje do myślenia. Przejdźmy do karty tytułowej: to nasze drugie „dlacze­ go?". Otóż ta karta przedstawia - znów mamy połowę - jakąś konstrukcję drewnianą, coś na kształt klawesynu w fazie sto­ larskiej. Złożenie jest racjonalne, każdy fragment nazwany jakąś literką... Tylko pozostaje to fatalne pytanie: dlaczego? Co książka Steinera ma wspólnego z encyklopedystami, z Lumierami francuskimi (chyba żeby szukać w niej śladów Horkheimera i Adorno), odwrotnie, jest raczej buńczuczna wobec racjonalistów; omawiany rysunek jest nawet schludny i ładny, ale pragnienie absolutu (autora książki) nie w tę stro­ nę się zwracają; ów, na razie tylko mebel i tak nie zabrzmi. Parę kwestii przewija się przez naszą dyskusję i przez na­ sze ciche myśli. Coś zostaje nazwane „modą". Uchyliłbym to stwierdzenie, choćby i miało być prawdziwe, ponieważ na­ zwanie czegoś „modą" jeszcze nie mówi nic o jego wartości. Adresowane jest ani do naszej głowy, ani do naszego serca, a tylko źle usposabia do lektury. Tego właśnie pragnąłbym uniknąć ze względu, który podałem na początku. Inna kwestia pojawia się w formie pytania, „czy w ogóle �można coś sensownie powiedzieć o muzyce?" Muzykę moż­ na słuchać z przyjemnością, pożytkiem, poruszeniem duszy, można ją grać innym ludziom, ale co właściwie można by o niej powiedzieć. A jeżeli nie można, to w jakim celu pona­ wiane są te wysiłki werbalne od antycznych Greków? Zapro­ szenie do milczenia na ten temat, na temat muzyki, ma dla mnie swój „niewymowny" urok, ale - niestety - bez naszych marnych dyskursów o muzyce, o zgrozo „teoretycznych", zjawisko zwane muzyką nie byłoby w ogóle dane ludzkości, zaś bez muzyki ta ludzkość straciłaby właśnie swe... człowie­ czeństwo. Ponieważ zjawisko zwane muzyką płynie z samej głębi naszego człowieczeństwa. To mówiąc, nie zapominam, że różne języki, którymi się mówi o muzyce, że ich treści, za­ kresy pojęciowe wcale się nie pokrywają, że ich znaczenie jest zawsze częściowe, że ich znaczenia są różne, że są dane z różnych perspektyw itp. Co innego jest uczyć muzyki, a co innego ją słuchać, co innego ją tworzyć, jeszcze co innego stawiać jej niekiedy trochę dziwne pytania, na które sam Orfeusz nie umiał odpowiedzieć, a często i nie widzi po temu powodu. Odnoszę wrażenie, iż wiele nieporozumień wynika z faktu, iż jedni znają muzykę z doświadczeń danych tylko we własnym słuchaniu i w ogóle nie zdają sobie sprawy, jak muzyka jest komponowana (stąd ten podziw nad Mozartem komponującym Requiem w łóżku - mowa o filmie Amade­ usz)- Ale kompozytor też nie wie wszystkiego, nawet o wła­ snej muzyce. Dziwne to, ale prawdziwe. Na proces twórczy wpływają różnorodne czynniki, teoria i biografia, różne do­ świadczenia estetyczne, muzyka jest wszakże kształtowa­ niem kategorialnym i kompozytor dysponuje zawsze pew­ nym zasobem kategorii, z których wiele potrafi sobie uświa­ domić i uznać za swoje; a jednym z najsilniejszych czynni­ ków kształtujących komponowanie dzieła (o czym rzadziej się mówi, ponieważ wymaga to wielkiej kompetencji) jest wpływ jednych dzieł na inne. Kompozytorzy zawsze obcują z kompozycjami cudzymi. Tekst Steinera sprawia nam niemałe kłopoty. Tym lepiej, gdyż zmusza nas do dalszej refleksji. Są oczywiście w tym George Steiner Rzeczywiste obecności tekście zdania niezrozumiałe, o czym mówił pan Kubiak (nie­ które zresztą wynikają z tłumaczenia), ale to są mniej ważne detale. Periodyzacja 1870-1930 jest w świetle doświadczeń muzycznych - podniósł to poprzednio pan Gmys - niezrozu­ miała. Cóż takiego zdarzyło się w roku 1930? Głos z sali: Chodzi o dojście Hitlera do władzy - rok 1933. Michał BRISTIGER: Ja tego momentu, tj. roku 1933, w samej książce nie widzę, jakkolwiek znam to. co Steiner pi­ sał o Shoah. Bardziej zrozumiałe (choć też tylko częściowo) byłoby przypisanie zerwania kontraktu pojawieniu się dodekafonii, co było też praktycznym zerwaniem przymierza z przeciętnym, „normalnym" słuchaczem. Przestał być waż­ ny, mogłoby go też dla (chwilowego?) dobra muzyki nawet nie być. Później jedni słuchacze schronili się w klasyce, inni zamknęli się w muzyce dawnej, jeszcze inni oddali się jazzo­ wi i dalszym pochodnym kierunkom, są i tacy, którzy zajęli się wyłącznie nowymi środkami i nowymi wizjami przyszło­ ści. Z przymierza słowa i rzeczy zrezygnowali wszyscy, prócz garstki filozofów i prócz teologów, których było, oczywiście, trochę więcej. Zbigniew BENEDYKTOWICZ: Tu jeszcze pan Sławo­ mir Sikora... Sławomir SIKORA: Trochę może już za późno, ale chciałem dodać jedno zdanie do wypowiedzi pana Czai i po­ ruszonego przez niego wątku. Otóż w tej książce pada zdanie Blake'a, że „oznaczone zawsze wykracza poza oznaczają­ ce"... Myślę, że cała ta książka zawiera się pomiędzy - prze­ praszam za uproszczenie - między dwiema rzeczami, zda­ niem, że oznaczone zawsze wykracza poza oznaczające i tym co Steiner śledzi od Mallarmego i co krytykuje, to znaczy oderwaniem się oznaczającego od oznaczonego. Totalnym oderwaniem, zerwaniem kontaktu między, nazwijmy to by­ tem, rzeczą i tym, co się o nim, o niej mówi. A wracając do wątku muzyki, myślę, że dlatego jest ona tak ważna u Steine­ ra, że w przypadku muzyki ta tożsamość, według niego, jest najbliższa, to znaczy, że muzyka sama, tylko właśnie jaka, czy zawsze ta zawarta w dźwiękach, czy też ta słyszana przez głuchego Beethovena, jest poniekąd tożsama z bytem. I o ty­ le, o ile możemy być blisko niej, o tyle możemy zbliżyć się do bytu samego... Lech TRZCIONKOWSKI: W sprawie roku 1930. Stei­ ner widzi w tej dacie zakończenie procesu, który trwał w kul­ turze zachodniej od 1870 do 1930. Wybranie tej daty ukazu­ je konsekwencje tego, co się stało w poezji i świadomości eu­ ropejskiej w momencie zerwania kontraktu między słowem i światem. Odnowienie tego przymierza jest możliwe jedynie poprzez zwrócenie się ku filologii w jej etymologicznym zna­ czeniu, ku „miłości słowa". Steiner przywołuje jednocześnie pojęcie cortesia, zrodzone w atmosferze miłości dworskiej, które dla niego staje się modelem wszelkiego spotkania ze znaczącą formą, wyznaczając reguły naszego obcowania z te­ kstem. Jednak przyjęcie tekstu oznacza także odsłonięcie się i narażenie na nieodwracalne zmiany w naszym życiu. Obco­ wanie z dziełem sztuki nie jest obojętne etycznie. Instytut Kultury iłowo/obraz terytoria Na okładce wykorzystano fragment ilustracji z Encyclopedic ou Dictonnaire raisome des sciences, des arts et des metiers Diderota i d'Alemberta Zygmunt KUBIAK: Ponieważ pan Kłoczowski był ła­ skawy nawiązać do tego co mówiłem, też kilka uwag jeszcze powiem o różnych sprawach. Mnie się ogromnie podobało to, co mówił pan Sempoliński, z tym, że cały czas myślałem so­ bie o tym, że w naszej epoce tych wszystkich sex-shopów, 15 �сок A DISC Zbigni Piotr i ON ST Michał P. Reall Paweł Kłc TheP Dariusz С HisM Mirosław Otto i Heide KI Theh Philip Sh Thel JACE Aleksanc The: *** Tomasz: Oski Oskar G Peof Borys U The 'THE (conf> Info Wieslav Son Dariusz Les Wiesła\ The *** Jan Go 77i. Jean St Dh Janusz Th Henryl Pu BRC Bronis Di Sumr Notes Rec Dot Tłu Kot Pre Re Ad pism „Hustler", itd., trzeba by wymyślić coś innego, nie „akt miłosny". Mnie się wydaje, że erotyzm grecki, takie przy­ miotniki jak erotikos, na przykład u Kawafisa, jednak co in­ nego znaczą. Paweł KŁOCZOWSKI: Steiner jest za cenzurą... On by „Hustlera"... Zygmunt KUBIAK: Nie chodzi mi w tej chwili o „Hu­ stlera", mnie chodzi o to, że gdy mówimy poważnie, gdy wy­ powiadamy tezy, powinniśmy pamiętać, że słowo „akt miło­ sny" jest po prostu trochę ośmieszone, w jakimś sensie, no nie wiem jak, może źle powiedziałem. Z treścią wypowiedzi pana Sempolińskiego zgadzam się, ale akurat to bym inaczej nazwał. Eros... Platon mówi bardzo dużo o Erosie i Safona mówi... To trzeba by tylko nazwać nie tak, jak się o tym dziś potocznie mówi. Natomiast, tendencja bardzo mi jest bliska. Teraz dotknę innej sprawy, kataklizm w kulturze, ten w 1930 roku, czy w 1933, to tylko jako dowcip mogę przyjąć. Doty­ czy to też kwestii przełomu, jaki symbolizują nazwiska: Mallarme, Rimbaud. Bardzo cenię tych Francuzów, ale jeżeli do­ brze się ktoś wgłębia w poezję, to wie, że u Wergiliusza jest bardzo dużo tego, co potem znajdujemy u Mallarme i Rim­ baud. Nie jest to więc aż taki przełom, jak to się nieraz my­ śli. Ale na pewno ci poeci są bardzo wielcy. To, że Ameryka „demokratyzuje wieczność". Jeżeli tak powiedział Steiner, to jest dla mnie dziwne zdanie. On uciekł zdaje się z Ameryki do Europy, ja osobiście, gdybym miał żyć w Zachodniej Europie, chyba jednak wolałbym być w Ameryce, pomimo wszystko. Głos z sali: ...on mieszka w Church College, w Cambrid­ ge... Zygmunt KUBIAK: Chyba jednak wolałbym w Nowym Jorku mieszkać, gdybym nie mógł mieszkać w Polsce, to bym wybrał chyba Nowy Jork... skąd chętnie jeździłbym do Grecji i do Włoch i do Egiptu. Wracam jeszcze do zdania, jakie usłyszałem: że „Amery­ ka demokratyzuje wieczność". Po prostu nie rozumiem, co to znaczy. Humanistyka amerykańska jest tak wspaniała, tak wyrafinowana, w tej chwili czołowa, jeżeli chodzi o hellenistykę czołowa na świecie. Dla mnie to jest też coś z pustych zdań. Bardzo cieszę się, że państwo mnie zachęcili, na pew­ no tę książkę przeczytam. Przeczytam uważnie bardzo, cho­ ciaż moje podejrzenia wobec niej nie zostały całkiem rozwia­ ne. Chodzi o to, że podejrzewam możliwość istnienia w tej książce pustych zdań. Co nazywam pustym zdaniem? Na przykład to co zacytowałem zarówno z Yeates'a jak i z Rus­ sella. Naprawdę, to są dla mnie puste zdania. Dla mnie książka, w której nie ma pustych, zdań to jest Biblia, zarówno Stary, jak i Nowy Testament. To znaczy, mo­ że budzić w kimś, kto jest ateistą, protest, natomiast tam nie ma pustych zdań. W Biblii nie ma pustych zdań, nie ma pustych zdań w wielkiej literaturze greckiej, łacińskiej i rzymskiej, nie ma pustych zdań także u Nietzschego. Jeżeli Nietzsche mówi na przykład: „Cokolwiek powie się o kobiecie jest błędem", to jest to dowcip. Albo, gdy cytuje wyznanie Flauberta: „Je ne рейх pas penser et ecrive qu'assis" - i replikuje „Mam cię nihilisto, tylko wychodzone myśli są coś warte." - to też jest dowcip. Ciągle ta sama grecka, rzymska tradycja, przede wszystkim grecka, dowcipów. Natomiast, nie wiem, czy pan Kapuściński dokładnie to zanotował, co jest podane na okład­ 16 ce, jeżeli ja tu czytam takie zdanie, „że muzyka to jest sz najbardziej zbliżająca do Boga"... Na miłość boską, skąd to wie? Gdybu powiedział, że: ,ja odczuwam, że najbard zbliża mnie do Boga muzyka". Tak, ma on prawo to powi dzieć. Ale skąd on tyle o Panu Bogu wie? Skąd on wie? J niedawno słyszałem, gdzieś wydrukowano kazanie jakiegksiędza, który powiedział na pogrzebie swojego przyjadę do widzenia w niebie. Na miłość boską, skąd on wie, że będzie w niebie? Dlaczego on to mówi? Mnie to bardzo z wiło. Szerzy się mówienie zupełnie nieodpowiedzialne. „ biety nie potrafią tworzyć muzyki, bo ich umysł jest reali styczny" (Steiner) - to jest brednia. To znaczy: brednia, j e ' się to pojmuje jako definicję. Nietzsche nie bredzi, natomiast często mówi dowcipy. N przykład: „Czy kto widział, żeby się zaziębiła kobieta, któ~ wie, że jest dobrze ubrana? Zadowolenie chroni nawet od za ziębienia". To są dowcipy. Natomiast jeżeli ktoś takie rzec mówi poważnie... Ja to na pewno przeczytam, ale nie wyzby­ wam się tak zupełnie moich podejrzeń wobec Steinera. Tu ta ką króciutką uwagę pragnę powiedzieć, że mało takiego nie odpowiedzialnego mówienia jest, moim zdaniem, w języ' angielskim, a zupełnie go nie ma w językach klasycznych, w literaturze klasycznej, nie ma go w Biblii. Co się tyczy an­ gielszczyzny, ten fakt wydaje mi się związany z samym języ­ kiem. Powiem państwu jeszcze tę drobną rzecz na koniec, mianowicie kiedyś mi opowiadała pani Halina Wittlinowa, jak po pierwszej wojnie światowej przyjechał do Wittlinów Józef Roth po swojej podróży, takiej „rekonesansowej", do Rosji, odwiedził tam różne rodziny, swoje dawne znajome ro­ dziny, mówiące po niemiecku. Zobaczył, że to są zupełnie in­ ni ludzie, poddani już tej ideologii. Mała dziewczynka powie­ działa mu: „Musi pan zobaczyć moją babcię, bo to jest bar­ dzo dziwna osoba, ona jeszcze wierzy w Boga"- „A ty dziec­ ko, w co wierzysz?" - zapytał Roth. - „Ja wierzę w masę" (Ich glaube an die Masse). - Kiedyś w Ameryce chciałem ten epizod zacytować po angielsku. I okazało się, że nie można tej odpowiedzi na angielski przetłumaczyć. Nie ma angiel­ skiego odpowiednika słowa „masa" w tym znaczeniu. Róż­ nych bredni totalitarnych po prostu nie daje się na angielski przełożyć. KSIĄŻKI G E O R G E ' A S T E I N E R A Tolstoy or Dostoyevsky: An Essay in the Old Criticism, 1958 The Death of Tragedy, 1961 Anno Domini, 1964 Language and Silence, 1967 Extraterritorial, 1971 In Bluebeard's Castle: Some Notes Towards the Redefinition of Cul­ ture, 1971 (wyd. polskie W zamku Sinobrodego, tłum. Ola Kubińska, Atext, Gdańsk, 1993) After Babel: Aspects of Language and Translation, 1975 Те Portage to San Cristobal of A.H., 1976 On Difficulty, 1978 Heidegger, 1978 Antigones: the Antigone M\th in Western Literature, Art and Thou­ ght, 1984 Real Presences, 1989 (wyd. polskie Rzeczywiste obecności, tłum. Ola Kubińska, Instytut Kultury, Wydawnictwo słowo/obraz terytoria, Gdańsk 1997) Homer in English, 1996 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4df9eee9529c5e8f403ad9599cf0757f.pdf 5615005f05b77bebe721902a9319730a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3015 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2819 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.3, s.1-2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �SPIS TREŚCI Zbigniew Benedyktowicz Wstęp 3 Marc Shell OK: lub Handel With Care (przełożyli Maryla Sitkowska i Tomasz Żukowski) 5 Łukasz Kiepuszewski Zmierzch widzenia i widzenie zmierzchu 25 Elżbieta Wolicka Historia jako genealogia. Fryderyka Nietzschego projekt przezwyciężenia nędzy XIX-wiecznych historyzmów 30 Ryszard Kasperowicz Wolność historyka - uwagi o teorii kryzysów Jacoba Burckhardta 37 Andrzej Pieńkos Dom poetycki, dom groteskowy. Miejsce wyobrażone Victora Hugo 43 Marzena Gierga Tajemnicze miejsca greckiej Sycylii. Ortygia - wyspa miłości, życia i śmierci [cz. Ш] 49 Jan Gondowicz Nowa archeologia 57 Alfred Jarry Dzieła i myśli doktora Faustrolla. Patafizyka (przełożył Jan Gondowicz) 59 Jan Gondowicz Wstęp do metody Alfreda Jarry 61 Dorota Majkowska Świat melancholii 63 Jacek Olędzki Oui,j'en crois 65 Sławomir Sikora Nowe przestrzenie antropologii wizualnej 68 Aleksander Jackowski Ćwiczenia z pamięci. Powstanie Państwowego Instytutu Sztuki 71 * * * Capoeira. Dialog i walka. Z Valentinem Reinholdem rozmawia Łukasz Nalaskowski 79 Stanisław Cichowicz Sen mara lub zmora i ja 84 Aleksander Jackowski, Stefan Starczewski, Sławomira Wierzchowska, Ireneusz Krzemiński, Zbigniew Benedyktowicz, Jan Witold Suliga, Jacek Sempoliński, Adam Kilian Ze spotkania z okazji wydania albumów Aleksandra Jackowskiego: „Obrazy ludowe" oraz „ O rzeźbach i rzeźbiarzach " 89 BRONISŁAW MALINOWSKI Bronisław Malinowski Fotografie i Dzienniki 1914-1918. Dziennik w ścisłem znaczeniu tego wyrazu Summary of Articles Noty о autorach Na Na 96 Ш 112 o k ł a d c e : OK, lub Handel With Care, opis na wkładce barwnej s t r o n i e t y t u ł o w e j : Matka Boska Karmiąca, ol./pł., 63x47 cm. Muzeum Etnograficzne w Krakowie. Fot. Andrzej Różycki i Piotr Szczegłów © Copyright by „Konteksty". Przedruk za zgodą redakcji Numer dotowany przez M i n i s t e r s t w o K u l t u r y i Sztuki, F u n d a c j ę K u l t u r y oraz F u n d a c j ę i m . Stefana Batorego �Polska S ztuka L udowa KONTEKSTY ANTROPOLOGIA KULTURY ETNOGRAFIA SZTUKA nr 3 - 1999 INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK �CONTENTS Ы ^<W. 0/1С Г!( ?Д Zbigniew Benedyktowicz Introduction 3 Marc Shell ( Ж : or Handel With Care (trans. Maryla Sitkowska and Tomasz Żukowski) 5 Łukasz Kiepuszewski The Twilight of Seeing and the Seeing of Twilight 25 Elżbieta Wolicka History as Genealogy 30 Ryszard Kasperowicz The Freedom of the Historian - Remarks on the Theory of Crises by Jacob Burckhardt 37 Andrzej Pieńkos The Poetic and Grotesque Home. The Devised Dwelling of Victor Hugo 43 Marzena Gierga Misterious Places of Greek's Sicily. Ortygia - Island of Love, Life and Death [Part III] 49 Jan Gondowicz New Archaeology 57 Alfred Jarry Works and Thoughts of Doctor Faustroll. Pataphysics (trans. Jan Gondowicz) 59 Jan Gondowicz Introduction to the Methodology of Alfred Jarry 61 Dorota Majkowska The Melancholy World 63 Jacek Olędzki Oui, j'en crois 65 Sławomir Sikora Spaces of Visual Anthropology 68 Aleksander Jackowski Exercises in Remembrance. The Origin of the State Institute of Art 71 * * * Capoiera - Dialogue and Struggle. Valentine Reinbold Talks to Łukasz Nalaskowski 79 Stanisław Cichowicz Dream, Nightmare, or the Incubus and I 84 Aleksander Jackowski, Stefan Starczewski, Sławomira Wierzchowska, Ireneusz Krzemiński, Zbigniew Benedyktowicz, Jan Witold Suliga, Jacek Sempoliński, Adam Kilian From the meeting on „Obrazy ludowe" (Folk Pictures) and „O rzeźbach i rzeźbiarzach" (On Sculptures and Sculptors) by Aleksander Jackowski 89 BRONISŁAW MALINOWSKI Bronisław Malinowski Diary 1914-1918. A Diary in the Strict Sense of the Term Summary of Articles Notes on Authors Redagują: 96 Ill 112 Zbigniew Benedyktowicz (redaktor naczelny), Aleksander Jackowski, Sławomir Sikora (sekretarz redakcji), Danuta Benedyktowicz, Dariusz Czaja, Jarosław jot-Drużycki, C z e s ł a w Robotycki Doradzają i w s p ó ł p r a c u j ą : Jerzy Bartmiński, Antoni Kroh, Ludwik Stomma, Roch Sulima, Zofia Bisiak Tłumaczenia: Korekta: Projekt okładki Redaktor Adres Aleksandra Rodzińska-Chojnowska Barbara S a w ó w i strony techniczny: redakcji: tytułowej: Jacek Królak, Joanna Mucho Krzysztof Nalewajko Instytut Sztuki PAN, ul. Długa 28, 00-950 Warszawa, skr. poczt. 994, tel. 831-32-71/4 wew. 243; fax 831-31-49 e-mail: kontexty@plearn.edu.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/432755f0496f8749ba1a7562d2839f74.pdf 634d8836337a59f987fe0c64c2642ad5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3787 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3554 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa 1948 t.2 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z,1;s.2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ' A K I A O E T N O G R A F I I POLSKt U. W . POLSKA SZTUKA LUDOWA MIESIĘCZNIK ORGAN PAŃSTWOWEGO INSTYTUTU L'ART P O P U L A I R E REVUE P O L I S H POLONAIS P E A S A N T R E A R T Y K U Ł Y SZTUKI MENSUELLE MONTHLY T BADANIA ART REVUE Ś Ć T E O R E T Y C Z N E JOZEF GRABOWSKI-Zagadnienie stylu ludowego. ADOLF C H Y B I Ń S K I - O potrzebach polskiej etno­ grafii muzycznej. I I . Zagadnienia po-kolbergouiskie. TADEUSZ ZYGLER — Polskie tańce ludowe i ich badanie. O P R A C O W A N I A GERARD C I O Ł E K - D a c h w polskim budownictwie wiejskim. ROMAN REINFUSS - Malowane mora­ wickie skrzynie krakowskie. JADWIGA PIETRU­ SZYŃSKA-SOBIESKA - Wielkopolskie siesieńki. D Z I A Ł I N F O R M A C Y J N Y KAZIMIERZ PIECHOTKA - Badania budownictwa ludowego. MARIAN SOBIESKI - Działalność Za­ chodniego Archiwum Fonograficznego w Poznaniu. \ MARIA ŻYWIRSKA - Badania n a d s z t u k ą ludową na Kurpiach w Puszczy Białej. ROK II S T Y C Z E Ń 1 9 4 8 N r 1 LUDOWEJ �