18 50 1084 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/25d667ec26be1846db9e49233c0009a1.pdf 13458b55e56fa821d5af9b50e8254d36 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2675 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2488 Title A name given to the resource Huculskie mity i Mit Huculszczyzny / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2, s.101-102 Creator An entity primarily responsible for making the resource Klekot, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Huculskie mity i Mit Huculszczyzny Ewa Klekot Ola Hnatiuk, Wiedźmy, czarty, święci Huculszczyzny, Warszawa 1997 Huculszczyzna należy do tych miejsc, które szybciej odnaj­ duje się w wyobraźni niż na mapie. Ich opis jest domeną nie ty­ le geo- czy etno-, co raczej mitografów. Ci ostatni zresztą zawsze ulegali dyskursowi swojej epoki i w zależności od niej to otwar­ cie nadawali swoim opowieściom kształt eposu, to znów wyru­ szali kolonizować nowe obszary i ludy w imię obiektywnej i na­ ukowej prawdy o górach, lasach oraz zamieszkujących je ludach. W obu wypadkach powoływali oni do życia w nowej formie je­ den ze starych mitów o krainach położonych na kresach naszego świata i nadawali stwarzanym przez siebie przestrzeniom wyo­ braźni pociągającą prostotę i niewinną obfitość utraconego raju Arkadii albo niepokoili swoją osiadłą publiczność opowieściami o brutalnych okrucieństwach i krwawej dzikości Barbarii. Na „mentalnej mapie" czytelników i słuchaczy opowieści 0 polskich kresach litewskie mateczniki i stepy Ukrainy stały się takimi właśnie wcieleniami mitu o dwóch obliczach pierwotnej dzikości krajów położonych na krańcach dominującej cywiliza­ cji polskiego szlachcica i inteligenta. Do genetycznie starszych wizerunków surowej litewskiej Arkadii i spalonych piekielną po­ żogą Dzikich Pól druga połowa wieku X I X dodała kilka nowych mitów, przesiąkniętych tęsknotą za dobrym dzikusem żyjącym w zgodzie z surową naturą. Wśród nich znalazło się miejsce dla huculskich górali. Folklor Huculszczyzny określany najczęściej jako „barwny", „żywiołowy" i „archaiczny" zadomowił się w „skarbczyku domowej egzotyki" kultury polskiej i ukraińskiej. Pisze o tym Ola Hnatiuk w posłowiu do książki Wiedźmy, czar­ ty, święci Huculszczyzny (Warszawa 1997), która jest najlepszym dowodem żywotności huculskiego mitu oraz sentymentu, jaki ciągle on budzi. Książka stanowiąca wybór huculskich podań 1 baśni uzupełnia wizerunek ukształtowany przez obrazy Teodo­ ra Axentowicza oraz bogatą literaturę turystyczno-krajoznawczą z przełomu wieków i okresu międzywojennego; budowany w oparciu o epopeję Na wysokiej połoninie Stanisława Vincenza i film Cienie zapomnianych przodków według noweli Mychajły Kociubynskiego; usankcjonowany przez etnograficzny autorytet Oskara Kolberga i Wolodymyra Szuchewycza. W tym samym miejscu Ola Hnatiuk nazywa Huculszczyznę „miejscem literackim", wskazując w ten sposób pośrednio na oczywistą prawdę, że w naszej kulturze wcielenie mitów odby­ wa się nie tyle (czy może raczej: nie tylko) na gruncie religii, ale dokonuje się przede wszystkim poprzez literaturę. I , dodajmy, naukę. To ostatnie stwierdzenie dodać należy także dlatego, że choć wybór Oli Hnatiuk dzięki przyjętej przez tłumaczki i redak­ cję stylizacji języka jest przykładem przyjaznej w czytaniu lite­ ratury, to sama autorka odżegnuje się trochę od jego literackiego statusu, wprowadzając namiastkę aparatu naukowej krytyki te­ kstu w postaci szczegółowych danych o źródłach przytaczanych (a nie: opowiadanych) podań. Z jednej więc strony szata literac­ ka, a także graficzna sugerują, że czytelnik bierze do ręki książ­ kę z bajkami, z drugiej zaś umieszczony z tyłu typowo etnogra­ ficzny wykaz źródeł zawierający imię i nazwisko informatora, dane o miejscu i dacie przeprowadzenia wywiadu oraz miejscu i czasie publikacji materiału wprowadza do książki zupełnie in­ ny rodzaj poetyki. Nie wystarczy, że mity i legendy huculskie są piękne - dodatkowo muszą być prawdziwe. Oczywiście praw­ dziwe w znaczeniu archeologicznym. „Metryczki" podań zawie­ rające szczegółowy opis „zabytki in situ" są certyfikatem ich prawdziwości - co wcale nie znaczy: ich prawdy. Ten retoryczny zabieg sprawia, że książka o mitach sama wpisuje się w nurt ko­ lejnej mitologii - ciągle obowiązującej, budowanej w oparciu 0 autorytet „tego, co zwiemy nauką". Dla etnografa więc Wiedź­ my, czarty i święci Huculszczyzny są nie tyle źródłem huculskich mitów, ile materiałem do badań nad potęgą i siłą dyskursu jego własnej dziedziny, która potrafiła tak świetnie skolonizować ogromne terytoria humanistyki. Oczywiście krytyczne wydania bajek i folkloru mają długą tradycję, ale wybór Oli Hnatiuk z za­ łożenia (język, szata graficzna, brak słowniczka wyrażeń gwaro­ wych, który notabene zwykłemu czytelnikowi o wiele bardziej by się przydał niż wykaz informatorów Szuchewycza, brak przy­ pisów, klasyfikacji wątków wg Aarne-Thomsona itd.) nie jest skierowany do fachowców. Wybór huculskich mitów okazuje się więc książką adresowaną do przeciętnego odbiorcy, w której aparatem naukowy sprowadzony został do figury retorycznej. Chcąc-nie chcąc Ola Hnatiuk sama staje się mitografem Hucul­ szczyzny, bo przecież potęga mitu opiera się na tym, że w niego wierzymy, a z zastosowanych przez autorkę środków stylistycz­ nych wyraźnie widać, że to nie o naszą wiarę w huculskie mity tutaj chodzi, ale o wiarę w zaproponowaną przez nią wizję hucul­ skiego folkloru. Rzecz idzie nie o mity, ale o Mit Huculszczyzny. Mity i legendy huculskie, które Ola Hnatiuk i trzy pozostałe tłumaczki ze swadą opowiadają (a raczej jak pewnie wolałaby autorka wyboru: przytaczają, choć właściwie jest to przytaczanie za tym, kto spisał opowiadanie informatora), są istotnie barwne 1 żywe, a na tle znanych nam baśni i podań polskich czy ukraiń­ skich wydają się egzotyczne. Czytelnik bardziej obeznany z fol­ klorem bałkańskim w opowieściach o stworzeniu świata i walce Boga z Szatanem-Tryjudą znajdzie archaiczne wątki nawiązują­ ce do gnostyckiej wizji świata średniowiecznych bogomiłów, a wśród bohaterów legend doszuka się postaci rodem z mitów greckich przemieszanych z chrześcijańskimi apokryfami. W hu­ culskiej wersji Edyp - z wyroku losu ojcobójca i kochanek mat­ ki - utożsamiany jest już to z postacią Judasza - zdrajcy Chry­ stusa, już to z Ilją, co gromy ciska, czyli z zadomowioną we wschodniochrześcijańskim folklorze postacią proroka Eliasza. Jeżeli jednak uda nam się odłożyć na bok cały bagaż erudycyjny, z jakim odruchowo zasiada się do lektury książki opatrzonej wy­ kazem źródeł, choćby nawet był on czysto retorycznym upięk­ szeniem i puszczając wodze wyobraźni potraktujemy książkę jak zbiór opowieści fantastycznych, okaże się, że zrogowaciałe kola­ na diabelskiego kochanka czy kuszące mawki, którym od strony pleców widać wszystkie wnętrzności, pozostały obrazami o nie­ odpartej sile. Naturą folkloru jest jego ustne przekazywanie, 101 �dzięki czemu każdy opowiadający modyfikuje nieznacznie histo­ rię, dostosowując ją do mozliwos'ci swojego audytorium. Martin Buber wlas'nie o p o w i e d z i a ł Opowieści Chasydów, filtrując je przez własne dos'wiadczenie. Opowiadacz bajek i mitów nie powinien udawać naukowca i na szczes'cie wyczucie literackie Oli Hnatiuk i jej translatorska praktyka nie pozwoliły na konse­ kwentną realizację postulatów etnograficznej wiernos'ci. Gorzej jest w przypadku nielicznych tekstów cytowanych za polskimi autorami, w których podanie przetłumaczone zostało na począt­ ku wieku, stylizacja na ruską gwarę ma postać drażniących nie­ zręczności językowych, które dla dobra książki należało chyba poprawić. (Na przykład cytowane za Julianem Schneiderem po­ danie Sejmik wiedźm, gdzie czytamy o tym, jaki „obraz oczu je­ go się przedstawił, gdy zajrzał do wnętrza chaty" lub że bohater, który ze strachu stracił przytomność na czas cudownej podróży „ujrzał się dopiero w sadzie", itd. itd.). Tam jednak, gdzie Panie Tłumaczki opowiadają własnym głosem, książkę czyta się z przyjemnością, czego o krytycznych wydaniach tekstów fol­ klorystycznych często powiedzieć się nie da. Mit, żeby był żywy, powinien więc być opowiadany ciągle na nowo: nie „przytaczany za", lecz opowiadany, czy raczej „prze­ powiadany" na nowo. Mit Huculszczyzny, w którego budowaniu Ola Hnatiuk bierze udział dzięki swojej książce, ma rodowód l i ­ teracki i jego przepowiadanie odbywa się na poziomie pisanego dyskursu literatury i nauki. Natomiast huculskie mity i legendy narodziły się w opowiadaniu i tylko narracja ustna zapewnia im żywotność. Wiedział o tym doskonale Stanisław Vincenz; wie­ dział Martin Buber. Intuicyjnie wie też chyba Ola Hnatiuk, która mimo że w ostatecznym rozrachunku przepowiada jednak literacko-etnograficzny Mit Huculszczyzny, to jednak dzięki tej in­ tuicji szczęśliwie unika zabalsamowania huculskich mitów do formy muzealnych eksponatów opatrzonych metryczką. Zdjęcia do artykułu Jarosława Eichstaedta Wspomnienie 102 o prawdziwych mężczyznach, str. 96 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/64c40b3aeeebfe1f50aa9a458d05525a.pdf bb9fd0daf0c3609c574f692c74e36796 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2676 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2489 Title A name given to the resource Dzienniki 1908-1913 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2, s.103-111 Creator An entity primarily responsible for making the resource Malinowski, Bronisław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Bronisław Malinowski, D z i e n n i k i 1908-1913 Po powrocie z Wysp Kanaryjskich, w jesieni 1908 roku święcił Malinowski swój tryumf naukowy, mianowicie otrzyma! zgodę na promocję „sub auspiciis Imperatoris", czyli pod auspicjami Cesarza. Było to najwyższe wyróżnienie dla doktoranta, a Senat Uniwer­ sytetu Jagiellońskiego mógł w ciągu roku występować z jednym wnioskiem o taką promocję. Zgodę na nią wyrażał osobiście Franci­ szek Józef I . Z prywatnej kasy cesarza pokrywano wszelkie opłaty z tytułu rygorozów i dyplomu oraz fundowano pierścień , który kan­ dydat otrzymywał podczas uroczystości. A oto jak ona wyglądała: „Program promocyi sub auspiciis Imperatoris BRONISŁAWA M A ­ LINOWSKIEGO na doktora filozofii, dnia 7 listopada 1908 roku, o godzinie 12 w południe. 1) O godzinie wpół do 12-tej przed południem zbiorą się Członkowie Senatu Akademickiego, oraz profesorowie Uniwersytetu Ja­ giellońskiego w sali posiedzeń Senatu Akad., zkąd, poprzedzeni berłami rektorskiemi i wydziałowemi, udadzą się do Auli (...), - wre­ szcie Rector Magnificus. (Tuż za Rektorem niesione będą berła rektorskie, berła wydziałowe zaś rozpoczną cały pochód) Przyszedłszy na salę zajmą wszyscy miejsca dla nich przygotowane. (Członkowie Senatu zajmą fotele z napisami dla nich przeznaczone po prawej stronie JWP Delegata; Profesorowie i docenci z wydzia­ łu teologicznego i lekarskiego krzesła po lewej, Profesorowie i docenci z wydziału prawniczego i filozoficznego krzesła po prawej stro­ nie katedry) 2) Za nadejściem JW. Pana Delegata, wyjdą na jego spotkanie do drzwi sali Rektor Magnf. i Dziekan wydziału filozoficznego po­ przedzeni berłami rektorskiemi. JW. Pan Delegat zajmie wraz z towarzyszącym mu urzędnikiem c.k. Starostwa przygotowane dla nich miejsca. 3) W chwili gdy Rektor Magnf. wyjdzie na powitanie JW. Pana Delegata, udadzą się dwa berła po kandydata i wprowadzą go rów­ nocześnie do sali. (Muzyka fanfary). 4) Dziekan Wydziału filozoficznego w krótkiem przemówieniu przedstawi następnie kandydata JW. Panu Delegatowi, Rektorowi i Senatowi akademickiemu oraz zgromadzonym Profesorom Uniwersytetu i zaprosi Rektora, aby wydał polecenie do odbycia promo­ cyi. 5) Przemówienie Rektora - kończące się trzykrotnym okrzykiem na cześć NPana. Muzyka odegra „Hymn ludowy", którego wszy­ scy obecni wysłuchają stojąc. 6) Przemówienie kandydata kończące się prośbą o promocyę. 7) Pozwolenie Rektora na promocyę z wezwaniem do Promotora, by jej dokonał. 1 103 �8) Promotor odczytuję rotę. Podczas przysięgi wszyscy z miejsc powstają; bedele skrzyżują berła. Przy ostatnich słowach wręczy Promotor kandydatowi dyplom i po stosownem przemówieniu przedstawi go następnie JW. Panu Delegatowi jako nowo kreowanego Doktorafilozofii.(Muzyka fanfary). 9) Przemówienie JW. Pana Delegata i wręczenie upominku od Jego ces. i król. Apost. Mości. 10) Poczem kandydat zbliży się naprzód do Magnificencyi Rektora, następnie do Dziekana i Promotora, oraz do innych Profeso­ rów dla odebrania gratulacyj. 11) Zakończenie uroczystości podpisaniem aktu promocyi przez JW. Pana Delegata, Magnf. Rektora, Dziekana i Promotora. 12) Odchodzącego JW. Pana Delegata pożegna Rektor Magnf. i Dziekan Wydziału filozoficznego, odprowadzając go z berłami, po­ czem w tym samym porządku jak przy rozpoczęciu opuszczą wszyscy salę. Zaraz za berłami wydziałowemi postępować będzie JP. Dr. 2 Bronisław Malinowski." I jak Krakowianie mają nie kochać Franciszka Józefa, skoro z całego tego splendoru zostały nam tylko berła? Sam Malinowski wszakże nie wydawał się, przynajmniej sądząc z lektury dziennika, zbytnio przejęty tą nadzwyczajną uroczystością. Tym co rzeczywi­ ście zaprzątało jego uwagę był niezbyt szczęśliwy romans z Felicją Ciszewską, żoną pianisty i dyrygenta Karola Szustera, postaci zna­ nej i popularnej w kołach krakowskich i warszawskich. Na trop tego romansu natrafiłam w pamiętniku Heleny Czerwijowskiej, mło­ dej osoby rodem z Podola, która wtedy rozpoczynała studia w Krakowie. Przebywając w kręgach artystycznych, zaprzyjaźniła się ze Stanisławem Ignacym Witkiewiczem, którego obdarzy później głębszym uczuciem. Nieobojętny jej stanie się i Malinowski. Na razie jednak w swym pamiętniku pisze: „Dużo się uczę w tym okresie, chodzę na wykłady, niezupełnie sobie daję radę ze swą pracą, w czym zaproponował mi pomoc jeden z młodych, wyjątkowo zdolnych filozofów. Propozycję przyjęłam z wdzięcznością. Po paru wizytach młodego filozofa zauważyłam, że cel jego pomocy w mej pracy leży w młodej i pięknej żonie muzyka, którą u mnie widuje (...) Mło­ dy filozof jest tak nieszczęśliwy i z taką szczerością przyznaje się do wszystkiego, że nie mogę się zdobyć na odejście od tych ludzi, a przy tym wiele rzeczy nie rozumiem i dla filozofa zaczynam mieć sympatię dużą. Na szczęście tak się złożyło, że piękna dama mu­ siała wyjechać do Warszawy, a filozof na dalsze studia do Lipska" . Musieli jednak ze sobą korespondować, gdyż na odwrocie następ­ nego zeszytu swojego dziennika Malinowski zanotował jej adres . Po uroczystej promocji nowy doktor wydał wspaniałe przyjęcie, na które zaproszeni byli min. jego przyjaciele. Jeden z nich - Wit­ kacy, zdaniem znawczyni jego twórczości Anny Micińskiej , opisał je w swej młodzieńczej powieści 622 upadki Bunga. Oprócz same­ go Malinowskiego (książę Edgar Nevermore) i jego matki (księżna), odnajdujemy tam także: Tadeusza Szymberskiego (Tymbeusz), Tadeusza Miciriskiego (Mag Childeryk), Tadeusza Nalepińskiego (Teodor Buchaj), Helenę Czerwijowską (księżniczka Keszkeszydze) oraz Karola Szustera z żoną Felicją (muzyk Bałwanów z żoną Fenixana). Skorzystajmy więc z tej niezwykłej sposobności i popatrz­ my się na to środowisko i na tę sytuację oczami Witkacego: „ - Mój Bungusiu - rzekł książę wesoło i spiesznie, ale z pewnym zdenerwowaniem - cudownie się składa, żeś dziś przyjechał. Mo­ ja mama daje dziś bal, na którym będzie takie towarzystwo, jakiego pałac Birnam, od czasu jak stoi, nie widział. Dostałem carte blan­ che od księżnej mamy na wprowadzenie gości. - Książę był jakiś dziwnie podniecony. Stracił trochę dawną maskę i zdawał się być z lekka podpity.(...) Kiedy wchodził, gości było jeszcze niewiele. W salonie, przylegającym do wielkiej sali, siedziała na kanapie księżna będąca typem wielkiej damy i matrony polskiej. Usta miała podobne do Edgara, tylko dolna warga, bardziej wysunięta naprzód, wyrażała niezmier­ ną pogardę i lekceważenie. Za młodu musiała być podobna do którejś z córek Filipa IV. Poza tym miała w sobie pewną specjalną do­ stojność i smutek kobiet, które przeżyły rok sześćdziesiąty trzeci.(...) Oprócz księżnej znajdował się w salonie Bałwanów, znakomity pianista i kompozytor, z żoną Fenixana; gruzińska księżniczka Ke­ szkeszydze; Tymbeusz w pożyczonym od Tengera fraku o za krótkich spodniach; (...) Edgar promieniejący uśmiechem, podczas gdy oczy miał tak złe, że sam Belzebub nie znósłby jego spojrzenia. Kilku dość jeszcze szczeniakowatych bubków z najwyższej arystokra­ cji błąkało się po salonie, obmyślając plan dzisiejszej kampanii. Tymbeusz bawił z zupełną swobodą księżnę, która słuchała go uważ­ nie, mówiąc od czasu do czasu: 'tak', mimo że nie rozumiała literalnie ani słowa. Edgar rozmawiał na uboczu z Fenixana. Księżna rzu­ cała na nich od czasu do czasu badawcze spojrzenie, ale au fond pewna była syna, bo wracała zaraz do zgłębiania Tymbeuszowych ta­ jemnic. Gruzińska księżniczka siedziała obok księżnej przysłuchując się wykładowi Tymbeusza. (...) Bałwanów tłomaczył coś jedne­ mu z bubków, włażąc nań formalnie całym ciałem. Był to człowiek gruby, ale kształtny. Miał byczy kark i głowę rzymskiego cezara. Twarz jego była syntezą kilku niemieckich muzyków z osiemnastego wieku. (...) Poloneza prowadził z księżną Mag Childeryk, który nadszedł w ostatniej chwili przed początkiem balu. Przy kolacji Edgar, podpi­ ty już porządnie, bo od samego rana, i wściekły, że musi siedzieć obok jakiejś starej hrabiny, syknął do Bunga siedzącego naprzeciw z Fenixana: - Mój stosunek do ciebie komplikuje się coraz bardziej, drogi Bungo. (...) Ale Fenixana była roztargniona i z niepokojem patrzyła na męża, który pod wpływem zazdrości i alkoholu zaczynał przechodzić powoli w kolor siny. Pod koniec balu, o godzinie szóstej rano, kiedy orkiestra urżnęła się tak, że niezdolna już była do dalszego funk­ cjonowania, uproszono Bałwanowa, aby wykonał w szkicu fortepianowym swój symfoniczny poemat pt. Książa niezłomny. Po czym księżna poprosiła go jeszcze o walca. Bałwanów nie mógł odmówić i zgrzytając zębami zaczął grać walca z Rozwódki. (...) Na kanapie siedział Bałwanów bez kołnierzyka i pił chartreuse, trącając się kieliszkiem z Buchajem. Właśnie wypili bruderszaft. - Bo wi pan, panie Teodorze, Wagner nie rozumiał znaczenia waltorni dla... - zaczął Bałwanów. - Mów mi 'ty', ty stary Bałwanie - przerwał Buhaj. - Twoja żona jest kułtyzana, tu jest tłójkąt. Ja muszę moje bebechy otworzyć, jak się upiję. Ja jestem szczeły chłop, ty stały skułczybyku - mówił coraz czulszym głosem, opierając głowę o wygorsowaną pierś Bał­ wanowa. - Tak, panie Buchaj, ale pańskie bebechy śmierdzą - przerwał mu Nevermore, który zajęty dotąd rozmową z Fenixana w drugim końcu salonu, posłyszał był ostatnie zdanie. Pierwszy raz w życiu Edgar użył tak okropnego słowa. Fenixana wzdrygnęła się całym ciałem i spojrzała na księcia z uwielbieniem. Lubiła bowiem wyrazy proste a dobitne. Tak skończył się pierwszy i ostatni bal wszechstanów w pałacu Birnam" . Po dwóch tygodniach od tych wydarzeń, czyli około 20.XI.1908 r. był już Malinowski w Lipsku, gdzie kontynuował swe zaintere­ sowania naukami ścisłymi: fizyką i chemią, koncentrując się wszakże na termodynamice. Studiował także inne dziedziny, np. psycho­ logię u Wilhelma Wundta i ekonomię u Karla Biichera. Chodził na wykłady, pracował w laboratorium i bibliotece. Jednak, co ciągle 3 4 5 6 104 �sam podkres'la, brak mu systematyczności i rzetelnos'ci. Można odnieść wrażenie, że mimo swego w tym względzie przekonania, nie znalazł jeszcze dziedziny nauki, której by się bez reszty poświęcił. Na wiosnę 1909 roku poznaje Malinowski kobietę, która wywarła wielki wpływ na jego życie, nie tyle może swymi walorami in­ dywidualnymi, co faktem, że to za nią właśnie pojechał do Londynu, zaczął studiować socjologię i w efekcie z Anglią związał swoje życie i karierę naukową . „Była to panna Annie Brunton z Afryki Południowej, znacznie od niego starsza, bez wyższego wykształce­ nia, pianistka, która przebywała w Lipsku dla dalszych studiów" . Annie pewnie także stymulowała wcześniejsze zainteresowania Malinowskiego muzyką i sztuką. Dziennik daje świadectwo jego stosunku do tych form wypowiedzi artystycznej. Nie traktował ich jak zwykły widz czy słuchacz, jako źródło doznań estetycznych, ale jak krytyk lub raczej teoretyk, ktoś kto słucha i ogląda zawodowo. Na koncerty przychodził z partyturą i zamiast słuchać muzyki, śle­ dził jej treść. Było w tym sporo snobizmu, do czego się sam przyznawał, ale i pogłębiony, bardziej wymagający stosunek do sztuki, podejście intelektualne, szukanie „praw harmonii formy oraz rytmu". Dziennik ten był pisany już po przyjeździe do Lipska choć odwołuje się do wydarzeń, które miały miejsce wcześniej, w Krakowie. Jak w poprzednim odcinku zachowano oryginalną pisownię autora. 7 8 Grażyna Kubica-Heller Z E S Z Y T I I (13.XII.1908-20.V.1909) 13.ХП. Cała sprawa krakowska była fizjologiczną narością na moim życiu. B e z p o ś r e d n i o ] do osiągnięcia pchały mnie mo­ tywy miłości własnej - lepiej specyficzne potrzeby „osiąga­ nia"; stąd gorączkowe podniecenie przed samem dojściem do mety. Nic ostrożności. Potem zupełne, patologiczne za­ tracenie (atrofia) odpornorności indywidualnej. Zgadzam się na przyjazd do Lipska et c. (Swoją drogą postawiłem to tak, że au fond [franc, w gruncie rzeczy] byłem zupełnie zabez­ pieczony i w ó w c z a s wyrzucałem sobie małostkowe Kriimergefiihl! [niem. skrzywione uczucie]). Fakty: Spotkanie u Bork[owskich ]. U Sauera idę oświadcza mi się; moja atti­ tude: złośliwa chęć nabierania mnie aby w y d a ć na łup mężo­ w i . Nie umiem pojąć naiwności. Wawel. Oświadczenia formfalne] i przyrzeczenia u Bizanca. - Opowiem to sobie ze St[asiem] W i t k i e w i c z e m ] . Duma nie pozwala mi uzależ­ niać się od takich powodzeń. - U Staszewskich (ciągle nie ufam) Wieczór. Na drugi dzień u Heli [Heleny Czerwijowskiej] po południu w hotelu wieczór burzliwy (z Tymbeuszem [Tadeuszem Szymberskim]). Na drugi dzień z Helą ich szukam znajduję u Sauera ze Stasiem - pokłócenie (Bor­ kowski: każdy po jednym sztosie) Poobiedzie u mnie i u Kwietniewskiego. Choroba i 2 sztosy u nich. Promocja, biby, znużenie; ostatni po promocji na drugi dzień. Psychicz­ nie czuję nie jest niczem dla mnie a że jej pożądam; przykro mi to. 9 7.1. M[ama] przyjechała. Reforma trybu życia. Już przed paru dniami podziałem się. Afera w sumie. Absorbowała mnie. Wprost histeria. Wczoraj zerwałem. - Muszę zacząć życie wewn[ętrzne]. Pragnę wypowiedzieć się. Pokładam pewne nadzieje w [?]. Być m o ż e będę mógł przed nim się formuło­ wać. - Wstąpić znów na arenę rozpoczętą roku zeszłego. Dbać o warunki niezbędne do pracy: Nastrój spokoju i sku­ pienia. Poczucie że nie będę się giął i [?] pod każdym razem: objektywna wytrzymałość. 20.П. Powodzenie! Istotne, rozwój siebie. Stawianie problemu „samego siebie" czyż jest tylko zewnętrznem pobudzaniem się do pracy? Czy źródła wewnętrzne wyschły? Nie. Ja mu­ szę teraz wypłynąć na dno wypłynąć na własną głębię. M u ­ szę znowuż zrobić zasadniczy wysiłek. Eliminuję: Pył ze­ wnętrzny i sentymentalizm (wraz z rozkładową muzyką). Za­ uważyłem, że straciłem zdolność pracowania, wypracowywa­ nia, wydobywania z duszy, mozolnego, długiego dokopywania się. Jeżeli nie mogę [??] postawić problem i powracać. Koniecznie ułożyć program i system pracy: stałe protokóły tego co robię. Dziennik. 21.11. Wczoraj. W łóżku podniecony ogólnie, opanowuję się i zasypiam porządnie. Śnię o przystawianiu się do p. Baliszeckiej, Tadzio Smol. i St[aś] Witkfiewicz] - koncert kame­ ralny Beethfovena]. Słuchamy analitycznie]: brak rozróżnia­ nia interw[ałów] i harmonii. Gramy bardziej bezpośrednio ale nie [??] oktetu kulmin., bajeczna rzecz! Dalej słabiej. O p a n o w u j ę się: w e w n [ ę t r z n e ] powodzenie rzeczywiste (a propos powiedzenia] Nalep[ińskiego ] [poprzez rozmo­ wę z M[amą] o tem czy straciłem szwung do pracy}. Po K r u gem też widzę że obecnie nie wpracowuje się w siebie. Na semfinarium] problem sztuki. „ W początkach sztuki musimy przyjąć czynnik specyficzny], który j a wyrażam [???]" Nie­ potrzebna rozmowa z Rustieem o Serbii. 1() Motetty. Złoty, promienny koloryt Palestyny. Bach ro­ mantyczny i wyrazisty. Fizyka porządnie. Chemja. Rano nie­ godnie l a m b i n u j ę " . Na dziś. P r z e d p o ł u d n i e m ] Fizykę w y l i ­ czyć i p r z e p r o w a d z i ć d o ś w i a d c z e n i e ] . Połączyć to z ewent[ualną] teorją wrażeń umysł[owych]. Chemja opisać rezultaty ostatnich erazów. 12. Ш . Czas ten przeżyłem nienajgorzej; pracowałem z pewnem zainteresowaniem. Absorbowały mnie listy do Annie [Branton]. Jeszcze się z tego całkiem nie wyzwoliłem. Za to straci­ łem kontrolę nad sobą; pracę nad utrwalaniem zdobyczy na­ ukowych; poczucie własnej osobliwości i wyższych wyma­ gań od siebie. Dziś poruszyło mnie twierdzenie że dawniej chciałem być dzielnym a obecnie nie. Nie miałem dość czy­ stego sumienia, aby temu wręcz zaprzeczyć. Czułem, że nie mam kontroli, i że mnie absorbują rzeczy peryferyczne i [?] (tęsknota czułostkowa, pożądania, apetyty, chandra). Posta­ nowienia: 1° anachoretyzm od jedzenia, palenia i picia (nie absolutny: upić się tylko tem co warte), 2°. Uporządkowanie życia. 3°. Dziennik (wewn[ętrzne] u p o r z ą d k o w a n i e ] ) . 4 ° . Nastrój spokoju i równowagi. 13. Ш. Wstałem. Gimnfastyka]. Całe p r z e d p o ł u d n i e robiłem (grzebałem się) w mechanice. Fatalnie szły rachunkowe za­ dania. Mało cierpliwości z o ł ó w k i e m . Jutro muszę sobie 105 �w y m a l o w a ć wszystko ab ovo. Pod kołdrą kojarzenia. Annie ciągle wyłazi. Ciągle jeszcze to uczuciowe zabarwienie wlecze mnie przez życie. Zaliż to twierdzeniem: to co m i wypełnia głód życia jako marzenie nie wypełniałoby jako spełnienie. Motety słabo. Po obiedzie, straszne zmęczenie i niezdolność do pracy (ból głowy) a j e d n a k o w o ż bierna ro­ bota nie jest bezużyteczna w takich chwilach! D z i ś skorzy­ stałem dosyć. I d ę na spacer. Nie jestem na wysokości. Albo o d p o c z y w a ć (szlachentnie, jak dziecko [?]) albo być w na­ pięciu. W i e c z ó r kąpiel i psychologia. Teraz czuję się znów pełen sił. - Na jutro: Rano uważać na odrętwienie, pod koł­ drą nie puszczać wodzy. Brać rzeczy (mechanikę) ze strony subjfektywnego] zainteresowania (z „żywej strony") to jest przecież jedyna p ł o d n a metoda! Z drugiej strony niezbędne też jest cierpliwe malowanie i kucie wzorów. W k a ż d y m ra­ zie robić bez „heroicznego natężenia i wypięcia". Patos przenieść w dziedzinę „rzeczy istotnych", t.zn. za żadną ce­ nę nie pozwolić sobie na upadlające marzenia (np. z A[nnie] B[ranton] w [?] i t.p.) Moje marzenia o przyszłości powin­ ny się raczej odnosić do wewnętrznego postępu niż do czy­ sto zewn[ętrznychj zdarzeń. 15.111. Wczoraj; w s t a ł e m dobrze i zewnętrznie z a c h o w a ł e m regime: gimnastyka i subjekt[ywne] r o z w a ż a n i e aż do śniadania: Potem muzyka; piszę m e c h a n i k ę , termodynami­ kę. Z a m a ł o jeszcze się skupiam. Lada bodziec rozpoczyna, p o c i ą g a nowy ł a ń c u c h kojarzeń idących w rozmaitych kie­ runkach, g ł ó w n i e ku niej. O ile praca moja nie jest ujęta w j a k i e ś z e w n ę t r z n e ramy, robię b[ardzo] kiepsko. O ile ujmę j ą w ramy zawsze mam to uczucie: dlaczego mam wlec to niepotrzebne [?]towanie, lepiej przecie zrobić to w s p o s ó b najbezpośredniejszy, przez spontaniczną apercepcję. Otóż m u s z ę n a u c z y ć się p r a c o w a ć porządnie w ra­ mach (praca w y k ł a d o w a , labor, bibliot[eka] i t.p.) a także w y r o b i ć sobie wysokie poczucie o b o w i ą z k u wobec siebie. Po obiedzie jestem silnie podniecony ([???]). Franio prze­ szkadza. I d ę na spacer; s a m o t n o ś ć . W i e c z ó r fatalnie i do­ staję uderzenia k r w i do głowy, podniecenie nerwowe. Po­ tem nie pozostaje m i nic jako odcisk faktów na duszy t.zn. że w ł a ś c i w i e tego nie p r z e ż y ł e m . A l e nie mam jeszcze dość brutalnej odporności i wielkopańskiej nonszalancji ażeby i g n o r o w a ć nastrój innych (t[ak] j [ a k ] np. Staś). Je­ żeli się n u d z ę i innych n u d z ę potrafię przez głupią chęć na­ gięcia się p r z e ł a m a ć [??] i n d y w i d u a l n o ś c i (poczucie sie­ bie) i w p a ś ć w stado. 16.111. Dziś pracowałem cały dzień. Chwile rozpaczliwego łama­ nia się myśli nad matematyką. Pokonuję to i kuję spokojnie dalej. Mechanika, termodyn[amikaj. List do Nalep[ińskiegoj. Uczucia z Wundta: Wszystko to nie osobliwie, ale dostatecz­ niej. Przed i po ob[iedzie] podniecenie i lekka kongestja. Ogólny regime: jedzenie skąpe, robi m i doskonale. Muzyka: klim[?]. Na spacerze (w Albert-parku) nawiedza mnie chwi­ lami skrystalizowana tęsknota i sentymentalizm. Za miłością, za wrażeniami fizycznemi (sportem). Chwila niezróżniczkowanej tęsknoty za nieujętem: nad drzewami parku łuna mia­ sta i skrawek gasnącej zorzy. Formułuję: rozpacz że nic no­ wego z siebie nie wydobędę. Wstręt do tego co j u ż było, do zamkniętego koła, do bezpłodnej szarpaniny. Byle się posu­ wać naprzód. Wyłania się postanowienie. W mojem obecnem życiu tylko chwile samotności i przestawania samemu z sobą maja wyższą treść życiową dla mnie. Życia tylko w tej mie­ rze wolno używać dopóki nie zatraca się poczucia samego siebie. Dwojaki instynkt pcha nas od samotności do życia: chęć opanowywania (dostarczania żeru j a samotniczemu) chęć poddawania się, rozpraszania (żer dla j a stadowego). Otóż zahamować instynkty życia podczas obkuwania się. Nie pozwolić kongestyi mózgu rozniecać całego szeregu ognisk jątrzących instynktów i apetytu. Do analizy uczuć: idąc na Grassistrfasse], Vorstellung [niem. wyobrażenie] tej ulicy był silnie zabarw[iony] uczuciowo. Zobaczyłem tą [sic] ulicę tak jakbym j ą był widział zaraz po przyjeździe; spojrzałem na nią okiem obojętnej nienawiści, jako na c o ś bezwzględnie mar­ twego z czego nigdy nic nie wydobędę, w co się nigdy nie wżyję. Takiemi oczami negatywnej tęsknoty patrzałem na miasto w pierwszych dniach. B y ć m o ż e kryła się po za tem już nadzieja i potrzeba czegoś nowego; faktem jest że poezja tamtego nastroju oświeca tylko to co potem się stało. {Wie­ czór u Franka; nie zastaję go idę powoli do Simona, potem u Reika, idę w potworny deszcz do Franka, spotykam ich. Nazajutrz w Alberthalle. Potem na koncercie M e l v i l k i . Potem u Annie. Potem imieniny Franka; Afera z Paulą i t.d.} Posta­ nawiam: Akcent życia postawić na samotniczem wnikaniu w siebie (co dzień 2 godziny sam[otnego] spaceru). Obkuwam się obojętnie. Poza tem apercepcyjne. Wyeliminować (jak w Breńa baja) nudę i „nic się nie dzieje". Lipsk. Stary Ratusz 106 �Sobota 2 0 . Ш . Przez te parę dni pracowałem nieźle. Jadam mało czuję się dość podniecony. Kiepsko zasypiam. Wogól[e] trochę się „ździczam". Trzeba to będzie uregulować. Ale się nie cofam i nie cofnę i jak dotąd nie powstają jeszcze siły rozpraszające czy centryfugiczne. Co do ujęcia życia to obecnie nie siedzę na dnie, na głębi. Te chwile które spędzam sam z sobą muszę poświęcić kompl[etnemu] odpoczynkowi, tak się czuję zmę­ czony. Wczoraj szedłem po lewej ręce, wzdłuż Plejsy naoko­ ło Reunbahn. laskiem do Schleussig [przedmieście Lipska] i cały czas pod wrażeniem ostatniego listu od n . Chwilami zupełnie absorbuje i wypełnia wszystkie moje życiowe aspi­ racje myśl o pracy nauk[owej] i wewn[ętrznym] rozwoju. Ambicja i ciekawość. Wczoraj byłem w b[ardzoj wodnistym nastroju z powodu ucięcia tej nadziei. Czy dla mnie byłoby dobrze mieć tembre przez rok przy sobie - tego nie m o g ę wiedzieć. W k a ż d y m razie czuję się b[ardzo] silnie przywią­ zanym. Dziwne: przewiduję szczegółowo wszystko co przyj­ dzie. Początek smutny pełen złych przeczuć. [??] nowe pędy szczęścia. Potem upojenie (może trochę nudy: przesytu z mo­ jej strony? [??]). Potem niemożność oderwania się od niej, tchórzostwo; ostatnie chwile; przygnębienie tępe, ból istotny wyprowadzający z dziedziny fikcyi w życie: złamanie. Powo­ li rany się goją; mądra analiza zaczyna z piołunów destylo­ wać upajający narkotyk; życie ustępuje; znów tylko scena i widz. - Jakżesz jestem ciekaw tego co będzie! Nie wiem czy bardziej się boję i nie chcę czy b[ardziej] jestem pociągany (dopóki mnie koło zębate nie wciągnie!) - Wczoraj praco­ w a ł e m ] intenzywnie całe p r z e d p o ł u d n i e ] ; po połfuniu] b[ardzo] zmęczony i skongestjonowany słucham Helmholtza; na spacerze myślę tylko o akt. czytam list koło Rennbahn. W la­ sku rozmyślam: pająk wpadający w twoje sieci. Zbliżenie głodu przeżyć z olbrz[ymią] [?]śliwością i z pewną dozą [?] i Ehrlichkeit. Potrzeba pogłębienia, którego życie mi odma­ wia. Czy właściwie ona nadaje się do pogłębiania? Czy są w i ­ doki rozwoju duchowego dla mnie? Ja zawsze siebie biorę w stos[unku] do tych rzeczy intelektualnie. Ale jak dalece ona reaguje na to i pobudza mnie? Czy motywy [?] są duchowej natury? Przedwczoraj: pracowałem również nieźle; spacer w Alb[ert] P[ark] durch die Normę; koło baru wracam do do­ mu. Wieczorem nie piszę ale bezsenność i liczne kojarzenia nieuporządkowane. We Środę: Stem i Franek przyłażą i prze­ szkadzają; potem idę na spacer (koło Bismarcka) wspomnie­ nia na ławce (w ogóle żyję tylko uczuciowo-wspomnieniową treścią otoczenia). I m bardziej szare jest otoczenie tern ła­ n twiej wkładamy w e ń spont[aniczie] uczuciową treść. Wieczo­ rem idę do Znamierowskich , prze[?] słucham [?]; w domu nic nie robię. Dziś rano po wyspaniu pragnę się opanować i wejść w pracę. 13 Wtorek 23. Pewna apatja. Wykolejenie. Życie intelektualne: W Nie­ dzielę (po sobotnim odpoczynku) idę Albert Alee: powinie­ nem mieć silne, określone dogmaty życiowe; z których łatwo i szybko dedukować konkretne wnioski. Życie bowiem sta­ wia nas w ciągłych ewentualnościach i zawsze zaskoczeni znienacka nieraz zaniedbujemy okazję lub napróżno na mar­ ne czas tracimy. Konkretnie: dotkniecie ambicyi (spotkanie ludzi elegantszych, sławniejszych, p i ę k n i e j s z y c h i t.p. w ogóle przewyższających mnie zewnętrznemi danemi) z tern łączy się problem Einschiichterung [niem. onieśmiele­ nie]. Absolutna nonszalancja. O ile wiem o co m i chodzi po­ trafię zawsze wybrnąć o ile nic mnie nie łączy bezwzględnie pozostawać obojętnym, niezaczepnym. W ogóle w stosunku do ludzi najb[ardziej] zewn[ętrznych] z a s t o s o w y w a ć postę­ powanie wynikające z najb[ardziej] zasadniczego odnosze­ nia się do [?] dotkniecie strony awanturniczej życia. O ile mnie to nie będzie zbytnio kosztowało to przyjąć. Nigdy nie „zdobywać się". W ogóle i tu przetopić wielkie „nic się nie dzieje" na konkretne wartości. Pozatem trzymać się zasady różniczkowej [?] życiowego: lepiej wiele małych ruchów niż jakiś wielki wysiłek. - W ó w c z a s sformułowałem: jeżeli bę­ dę mógł wierzyć w siebie, oprzeć się na c z e m ś pewnem, wartościowem w sobie to będę miał siłę do pokonania tam­ tych rzeczy. Właściwie te wszystkie „strachy" polegają tylko na zbytecznej z a l e ż n o ś c i od m a ł y c h i n d y w i d u a l n o ś c i . W Niedz[ielę] i wczoraj pracowałem nieźle; w sobotę odpo­ czywałem. Fatalnie, że w Sobotę i wczoraj nie poszedłem na spacer; tylko rozpraszałem się na wizytach, u Kinachen i u Hildy. 26.Ш. Życie sentymentalne]: Pomimo postanowień zawsze ży­ j ę w tej sferze. Uczucia „ i n t e l e k t u a l n e ] " i artystyczne] po­ zostają zawsze dla mnie tylko formami życia. Treścią uczu­ cia żywe. Muzyka wprost popycha mnie do życia (?)[oryg.] Czy myśl ma wartość tylko jako komunikowanie się z ludź­ mi i środek ambicyi. Lub jako [?], opanowanie życia? [?] oscyluje w stosfunku] do n. W Piątek dostaję list. Uznanie szlachetności S. - Nie m o g ę tego strawić. Obcina m i to je- 107 �szcze j e d n ą stronę: możność usprawiedliwienia się estetycz­ nego. Wyłazi „śmierdząca" strona tej sprawy. W Sobotę wie­ czorem dochodzę do maximum: [???]. Pragnę żądać aby się zdecydowała aut, aut. Żeby powiedziała mu wszystko lojal­ nie i pour ainsi dire [?] m i . W Poniedziałek abs. reakcja. Z m ę c z o n y idę ku [?]. Pociąga mnie awanturnicza] strona życia. Pogarda dla siebie. Obojętność kompletna. List (Po­ niedziałek rano) zostawia mnie na boku. Obrzydzenie (den­ tysta). Chłód: M [ ? ] na obrazku. Wtorek 9=ta symf[onia]. Środa: męczy mnie F[?] Spacer: potworne zwątpienia; wrzu­ cam list do niej. Nie czuję jednak potrzeby pisania: pewne dobrowolne okrucieństwo. Wczoraj 9=ta symf[onia]. Słu­ cham z pełnią skupienia. Potem spacer. Powinienem być sta­ le opanowanym i z w r ó c o n y m ku sobie. Warunkiem tego jest aby życie nie p r z e p ł y w a n o ] przeze mnie, lecz aby rozwijało się i rozrastało organicznie. Pisać dziennik! Wszystko co przezemnie przejdzie musi zostawić trwały osad. Obecnie j a d ę do Berlina. Przez zetknięcie się z ludźmi często nastę­ puje zmiana w sposobie brania życia. Posiadam niezmierną ruchomość projektów. To co myślę co sobie obiecuję powin­ no mieć zawsze tę samą podstawę: tę na której opierane ogólne wartościowanie życia i jego praktyczne ujęcie. Moje postępowanie musi być w zgodzie z ideałami. Jeżeli nie mo­ gę czegoś dosięgnąć, wyrzec się tego. Ciągła czujność i pa­ nowanie nad sobą, powiązanie najmniejszego poruszenia myśli i instynktu w wielką organiczną całość, podporządko­ wanie tego najgłębiej dosięgniętym [?] indywidualności, cią­ głe poczucie tego czem się jest: na jakim szczeblu własnej skali wartości się stoi; wszystko to jest szalenie męczącem; kładzie ciężar nieznośny. Napróżno szukam wytchnienia; ścigają mnie nieubłaganie dziwne mroki; na jakiej kolwiek wartości chcę położyć ciężar mojego ja_wszystkie się uchy­ lają: potworny ciężar, zbyt czuła waga; opadam w przepaść bez dna. Tchu mi braknie; stoję na samej granicy: lepiej j u ż i przejść lepiej ... jeszcze trochę a nie uniosę ciężaru; szaleń­ stwo? Najlżejszy przedmiot mnie przygniata (chwila na montafia de los Vinas kiedy upadłem prawie bezprzytomny na [?]) wstałem i nie śmiejąc spojrzeć oko w oko morzu, zie­ mi, drzewom, chyłkiem uciekałem sam przed sobą pośród winnic. W mrokach wieczoru starałem się stracić, zagubić dławiącą mnie zdobycz: prawdę nie do [?]gnięcia. - Nirwa­ na jedyny pewny punkt oparcia. Konieczność dla intenzywnie żyjących, pełnych ludzi. O stylu. Słowo jest stworzone do oddania myśli. Dusza - j a k a ś nieujęta, nieograniczona przestrzeń; to co się w niej dzieje doznajemy w formie bezkształtnych, dynamicznych o d ł a m ó w rzeczywistości. M y ś l oddaje ostateczny stan rów­ nowagi. N i e s k o ń c z e n i e zmiennego, ciągłego przewijania się rzeczywistości nie m o ż n a ująć słowem, bezpośrednio. Styl powinien być objektywnym odmalowaniem tego co się dzieje. Styl posługując się słowem, udaniem i myślą musi być nieadekwatnem w y r a ż e n i e m . Chodzi o to aby w jaknajprostszy sposób p r z y p o m n i e ć i utrwalić to co minęło i aby zbyt tego nie uprościć. Jest wprost niebezpiecznem podcią­ gać swoje przeżycia pod utarte kategorje, wyrażać je konwencjonalnemi frazesami. Tern gorzej jeżeli konwencja jest z samem sobą. I n d y w i d u a l n o ś ć pewnej chwili jest właśnie tern co nadaje jej istotną wartość. Nie ma bardziej bezna­ dziejnego hasła jak: „wyczerpałeś różnorodność życia". Popęd do szukania ciągle nowych ludzi. Nieraz c h c i a ł b y m wtargnąć w c u d z ą d u s z ę - zaproszony ciekawem spojrze­ niem. Pogłębianie rzeczy dawnych, j u ż wypowiedzianych. 108 Berlin. Poniedziałek. Przyjechałem w Sobotę o 3=ciej. P i e c h o t ą idę (z kuzy­ nami) do Kromayera. Dzień pochmurny, chłodny. Idziemy do Potsdamer Platz; potem Podstam[er] str[asse] Jakiemiś.[??] Tiergarten, Reichsf?] b a n d ę . R o z l e g ł e , masywne kamieniem w y ś c i e ł a n e p e j z a ż e . P e ł n e wielkomiejskiej brzydoty. Na c h w a ł ę potęgi, która je w y s t a w i ł a i blaskiem swoim oślepia tłum. Ja podpadam odrazu pod zły urok te­ go blasku i m u s z ę się przewlec przez całą skalę reakcji wartościowań i n a k ł a d a m na siebie potworny ciężar. Myśl, czysta, która otwarła d r o g ę p o ż ą d a n i o m zrzuciła na mnie ten ciężar; myśl powinna go zdjąć. - Nastrój cudowny: cie­ płe, pogodne dni marcowe. Powietrze b[ardzo] czyste. B[ardzo] silnie rysowała się sylwetka greckiego budynku na tle nieba. G ł ó w n i e wbiły m i się plac przed zamkiem. Muzea, Lindy. Wielkie miasto to jest p i ę k n o [??]. W Sobo­ tę wieczór variete: fatanie wpadam w ekspanzywny nastrój; potrzeba udzielania s i ę . Nastroje internacjonalne!! (Frank?) Hiszpanja! [?] ochota do m ó w i e n i a oboma j ę z y k a ­ m i ; do epatowania otoczenia. To samo wczoraj na Carmen. Chwilami u w a ż a m (wysłuchuję) chwilami wpadam w blagiersko-kabotyński ton bez talentu i nieinteligentnie bo sam się daję nabierać. Rezultaty w y s ł u c h i w a n i a : drzewo rozróżniam słabo. Analiza „tutti" co wychodzi. Do proble­ mu „Umfang d. Beweistseins" [niem. rozległość przeko­ n a ń ] . Nie m o ż n a r ó w n o c z e ś n i e d o z n a w a ć większej ilości doznań jak jedno - to jedno m o ż e być rozmaitego stopnia złożoności. Koncert w filh[armonii], zmęczony, snobizm partyturowy. Chcę się pokazać jako ten który wobec [?] w ogóle nieźle, chociaż jeszcze trochę zbyt mało się „ d u c kuję" np. właśnie na koncercie. Brahmsa nic nie kapuję, bo słucham z partyturą. Swoją d r o g ą to m i rozszerza horyzon­ ty. Otóż: kompletne ignorowanie zmiany miejsca, otocze­ nia; pozy przed znajomymi. 14 Dziś w galeryi: B ó c k l i n . Rzucająca się w oczy intenzywność barw; poezja tematu. W ogóle analiza wstępna mu­ si doprowadzić do tego punktu w którym stanie się [?] warto­ ściowaniu artystycznemu. Odpowiada to zresztą zupełnie ostatecznej funkcji badacza eksperymentalnego. Metoda Lampechta wyszukiwanie linii przewodnich. Właściwie nie historyczna daje nam bardzo poważny orjentacyjny punkt za­ czepienia - nie mniej jednak są to często powierzchowne związki nie biegnące równolegle z istotnym rozwojowym momentem. Sobota 3 Kwietnia. Wskrzesić dawne wysiłki i system mający na celu osią­ gnięcie maximum wydajności pracy; dalej pogłębianie świa­ topoglądu; niezbędne zalety indywidualne jak spokój i pogo­ da, pewna dzielność, rzutkość. Dalej wprowadzić w życie sy­ stem notowania wszystkich myśli i charakteryzowania, utrwalania przeżyć. Aktualnie: pracuję w sposób b[ardzo] niewydajny. a), praca skupiona (w łóżku) ciągle odbiegam myślą; nie dosyć wnikam w subj[ektywną] istotę rzeczy. (3). pomimo postanowień nie pracuję z ołówkiem w ręku t. zn. nie daję sobie ostatecznej próby wyuczenia się przedmiotu. 0 ile m i się zdaje głównym brakiem umysłu jest [nie] zdol­ ność wnikania w szczegóły (jak np. rozwiązywanie zadań z fizyki i matematyki; przegląd poszczególnych reakcji w chemii) powinienem każde ogólne twierdzenie ukonkretnić 1 przerobić na licznych przykładach. Koniecznie zapisywać w specjalnych zeszytach wszystko co przemyślałem ażeby to mieć na przyszłość. �A d . 16-23 robiłem nieźle; jadałem mało; odbywałem samot­ ne spacery po parku; nabrałem pewnej wiary w siebie bo po­ stępowałem w kapowaniu termodynamiki, Helmoltza i uczuć. Widywałem się ze Znamierowskim. Wykoleiła mnie oscyla­ cja Piątkowa w stos[unku] do n. Przygnębiła [??] z Frankiem B. Potem Berlin dość kiepsko ale mogło być gorzej. Pod ko­ niec epoki pracy miałem wyraźne symptomata przepracowa­ nia: podniecenie, kongestja. Nie tyle czułem siły centryfugalne, ile rozpraszające i bajeczne przygnębienie: czarny ciężar tak dobrze znany m i z Bren~a baja. „Nie mógłbym tego wy­ razić inaczej: dawniej rzeczywistość była dla mnie wypukłą, raczej miała 3 wymiary. Czułem że coś się poza m n ą dzieje, wyczuwałem j a k ą ś tajemniczą miąższość, coś mnie nęciło i napawało trwogą. M o g ł e m wypuszczać niewidzialne macki; obejmowałem niemi rzeczywistość i ciągnąłem z niej soki. Dziś mam przed sobą tylko płaską, szarą szmatę. O to co się naokoło mnie dzieje rozbijam się jak o twarde, nieprzenikliwe ściany więzienia. Wszystko rzucone na płaszczyznę: z tej strony j a z tamtej pustka. We mnie pustka i pozamną bezmier­ na nicość. Rzeczywistość jest tylko niezmiernie cienką prze­ grodą dzielącą pustkę od nicości. To mówił mi szum fal i za­ pach gnijących porostów morskich. - Plan do systemu noto­ wania. Niedziela 4=tego. Rano pracuję z forsatzem, żeby nie odbiegać - ale nietę­ go. Po południu piszę wreszcie termodynamikę niezgorzej. Spacer: księżyc, po lasku; silne zmęczenie serca. O zdobywa­ niu techniki, po prostu sposobu wyrażania się np. matemfatyka]. Ja muszę szukać takich pól, gdzie odstęp między ideą a jej ucieleśnieniem nie jest taki wielki. Postanawiam dalej pracować nad techniką pracy, nad rzeczami istotnymi. Wzbudzić całkiem bezpośrednie zainteresowanie się nauką, naiwne jak je odczuwałem dawniej. Dlaczego biorę pracę tak ciężko? Sztuka w tem ażeby podejmować rzeczy ciężkie bez wysiłku. To znaczy wytyczyć drogę bez względu na towarzy­ szące trudności ale nie wyszukiwać trudnych wertepów. Wie­ czorem rozmowa z Frankiem B . Lekka kongestia; tak jak w ogóle przy podnieceniu intelektualnem. Potem opanowuję się. Lekka tęsknota do n. 5.IV. Dziś pracowałem spokojnie, bez gwałtownych wysiłków, ale ciągle i mile. Namyślanie było trochę mniej przerywane. Pisałem termodyn[amikęj. Pozatem starałem się aby ześrodkować zainteresowanie właśnie na tem czem się zajmowa­ łem. Unikam też rozgorączkowania. Spacer; w muzyce posta­ rać się raczej o podwyższanie i pogłębianie bezpośredniego artystycznego doznania, z drugiej strony czysto poznawczo wartościowe pytania związane z mojem zagadnieniem estety­ k i . A więc: jakie są prawa harmonii formy, oraz rytmu. Jak dalece z tych praw da się postawić objektywna ocena. Jaki jest stopień wyrażalności nastrojów w muzyce. Co do osobi­ stego [??] muzycznej: branie muzyki zależy od usposobienia; wyrobić sobie to usposobienie. Przeniesienie się w [?] stan. Stosunek tego stanu do „rozumienia" muzyki. „Roz[umienie]" zabija czerpanie, wchłanianie pełną piersią muzyki. Każda muzyka bezpośrednio natchniona jest dobra i trwała. W każdym razie powinienem się strzec ażeby nie pracować nad wyrobieniem sobie „Taschenspielerkiinste" [niem. kuglarskich umiejętności] muzycznych. - Księżyc świeci, wie­ czór chłodny, suchy. Wiatr szczypie i kurzu dużo. - Mało sen­ tymentalnie. Idę nad kanałem, śliczne efekty. Chwilę czuję się potwornie zgnębiony; zmęczenie, ból w sercu. Umysł nie odpowiada, wyczerpanie [?]. Czarny ciężar. Podnosi [?]. Łódki na kanale. W lasku śpiewy. Myślę o elektrolizie. Wra­ cam; czytam Biichera. 6.IV. Rano. Wczoraj z n o w u ż c h ł o p c z y k i i b i b k i . Trzeba z tem zrobić ostateczny rachunek. Absolutnie nigdy nie [?] w to samo co sobie [?]. Sny: 1°. Przychodzi do mnie [?] n w [?]; 2° pokoje j a k i e ś , drzwi w w i ę k s z y m na prawo [?] jestem [??]. Czas (o 1 ma w y j e c h a ć ) . C i ą g ł y strach żeby „ o n " nie wrócił (S?) [???]. Czy ten fakt że jestem znudzo­ ny i nie wiem co z nią zrobić jest symptomem upadku uczuć? - Hotel „ M e t r o p o l " w Berlinie: westibul marmurowany; napisy: [??] w c h o d z ę na piętro (3?) , pokój zapeł­ niony [?]. W i e ż a z widokiem; z a w r ó t g ł o w y przy wchodze­ niu ([??]). [?] W i e ż a zamienia się w imperial i zaczyna p ę ­ d z i ć . - Stacja kolejowa. Spacer po torze; gdzie [?] (ona?).[?] Resztę dnia spędzić ze s o b ą i z m u z y k ą Bacha. Wczoraj b y ł e m z m ę c z o n y i s ł u c h a ł e m [z] w y s i ł k i e m ale miałem poczucie że ta w ł a ś n i e muzyka odpowiada moje­ mu ideałowi sztuki, b e z p o ś r e d n i o w z b o g a c a j ą c e j życie. Pozatem r z e c z y w i ś c i e chwilami w n i k a ł a we mnie spokoj­ na potęga bachowskiej muzyki. S a m o t n o ś ć po t y m koncer­ cie byłaby dla mnie b[ardzo] p ł o d n a . B y ł b y m się był mo­ że znalazł oko w oko z j a k ą ś n o w ą p u s t k ą , czy czeluścią duszy. [...] Z bezdennych czeluści duszy często s p o g l ą d a na nas przenikliwa pustka. - S z e d ł e m z H ó s s e n ; nie b y ł e m sam. Warunkiem do tego ażeby b y ć samym wśród ludzi jest aby się niemi i n t e r e s o w a ć . C z ł o w i e k który się nie i n ­ teresuje ludźmi, nie m o ż e b y ć sam pośród nich; idzie t y l ­ ko ażeby siebie stracić. Wielka Sobota. Wczoraj niestety nie skupiłem się (jak zamierzałem) i nie wysłuchałem hedonicznie Metthe [niem. jutrznia] in P. Poszedłem w stanie niezwykle chwiejnej równowagi i gada­ nie z obrzydliwym Moskalem kompletnie mnie wyprowadzi­ ło z równowagi. - Po słuchaniu muzyki muszę z wielkim w y ­ siłkiem panować nad sobą ażeby módz pracować. Czuję się w pełni sił. A więc skupić się niezmiernie, (zagrodzić drogę) silnem postanowieniem otoczyć j a k tamą wzbierającą i prze­ lewającą energję życiową i skierować j ą ku pracy produktyw­ nej. Nadwyżkę siły zużytkować właśnie na to opanowanie się. Popołuniu robić: 1 godzinę Frazera . 1. Helmholtza i Chemję. - Określenie mojego obecnego stanu: do Czwartku byłem skupiony; zaabsorbowany nauką; pracowałem spokoj­ nie, systematycznie, bez wyczerpania. Po Czwartkowej mu­ zyce: charakterystyczne obłędne „świerzbienie" w tylnej czę­ ści mózgu i w nerwach. Nie jestem zmęczony: ergo miałbym dosyć siły ażeby się opanować. Wczoraj daję sobie wakacje; ale jakoś fatalnie się układa. Dziś myślę całą godzinę o Kociu Ziel. Wczoraj wieczór chłopczyki; o mały włos nie wpa­ dłem w bibl[ijny] nastrój, ale się opanowałem. Myślę też czę­ ściej o n. Ze mnie wyobrażenia nie płyną spontanicznie - p ę ­ dzone przedsię uczuciami. Ja sam wodzę ciągle wzrokiem po widnokręgu. 15 Środa 14.IV. Rozmowa z p. Muszkatem. Pobudza mnie. Staje przedemną dawna sprawa ostatecznych wartości. Są pewne prawa, pewne twierdzenia niewypowiedziane istniejące czę­ sto w formie nieujętych zarysów. Niemniej wpływają zasa109 �dniczo na bieg życia. Z nich wypływają nasze postanowienia strona [?]tatywna życia. Stanowią one jakby sklepienie astrologicznego nieba. Niestety nie one same kierują naszym losem. W ścieraniu się tych 2 potęg, z których j e d n ą usuwa­ my jako c o ś narzuconego, c o ś co pcha nas czy ciągnie z ze­ wnątrz, drugą zaś tworzymy sami - mieści się wewnętrzny tragizm życia twórczego, życia które zostało oparte na odpo­ wiedzialności własnej. B y ć może przez uświadamianie sobie sprężyn ukrytych i podziemnych źródeł m o ż e m y podnieść ich wydajność. Czasami mam wrażenie jakgdyby taka rzecz wywleczona z pod ziemi na powierzchnię i obejrzana przy świetle dziennym traciła swoją moc która wypływała z jej ta­ jemniczej, niedookreślonej pozycyi. - Czasem znów zdaje mi się ż e gdybym sobie całkiem jasno uświadomił cały ten nexus [niem. spojenie, związek] to prędzej czy później mu­ siałbym się stać jednolitym i żyć tylko tern życiem. - Chcę zebrać materjały. - Chcę zdobywać dalej zdolność wypowia­ dania. Zupełna utrata władzy nad słowem byłaby dla mnie wprost zabójcza. - A więc: b[ardzo] długie chwile w życiu ostatnich czasów przeżyłem zupełnie bez tej wyższej świa­ domości. Gdzie jej szukać? Jakie są te najgłębsze cysterny „wody żywej"? Gdzie są ukryte sprężyny? Przychodzę do te­ go problemu zawsze z tej strony: czy to w rozmowie z ludź­ mi wygłaszam i słyszę pewne sądy wartościowe które dzia­ łają na mnie jako bezpośrednie prawdy. Czy to zdąża mi się dowiedzieć się o k i m ś j a k a ś historja; czy widzę kogoś w pewnem świetle w pewnej pozie. W każdym razie dozna­ j ę uczucia jakby mnie c o ś przyciągało. Entuzjazm, pietyczna fascynacja; jakby siły sprężyste reaguje na to parcie z ze­ wnątrz w mej duszy postanowienie. W ó w c z a s oglądam się wokoło: kto mnie widzi? przed k i m gram komedję? Czy to jest [?] j a k i e g o ś b e z p o ś r e d n i e g o ] rodzimego parcia? dlacze­ go przychodzi ono zawsze z zewn[ątrz]? Nie ono leży głębo­ ko w mojej naturze. Wszak tylko wtenczas żyję w t y m ogniu, kiedy czyje w sobie moc prawodawcy, kiedy sam kieruję bie­ giem mej pracy i życia czuję się szczęśliwy mam poczucie własnej wartości. Jestem stworzony ażeby iść wbrew prądo­ w i . Trzymaj się tego! [??] - Obecnie czuję się silnym, zim­ nym i spokojnym nic się nie dzieje poza obietnicą i linią roz­ woju. O gdybym mógł widzieć jej rozwój; gdybym był pew­ nym że pójdę dalej! Więcej siły, więcej brutalności i poczu­ cia obowiązku. - Ten nastrój nie da się zachować poprzez życie. Zawsze będę musiał być rozdwojonym wchodzić i wychodzić z życia. A l e praca, spokój i pogoda zimna za­ wsze będą dla mnie pewnym portem. Pozatem praca powin­ na m i wejść w nałóg. - Ująć cały ten problem: kompl[etnej] samotności; wyższej świadomfości] stosunku do ludzi; twór­ czości i przeżywania bezpośredniego w ścisłe ramy. Obecnie jestem kompletnie zimny; cała sprawa n nic mnie nie obcho­ dzi, jestem odległy; przyszłość zarysowuje m i się bez zabar­ wienia. A d artem. 1). Elem[enty] myślowe 2). Elem[enty] ag. poezyi. Specyf. da się znaleść we wszystkich sztukach (Schu­ mann, Boecklin) czy to jest „uczucie" w przeciwstawieniu] do myśli i do umysłów które są źródłem, 3). elemfenty] czy­ ste artystycznie] - Sztuka daje nam stany psych[iczne] nie­ zmiernie zróżniczkowane. Każde wrażenie artystyczne] to nowe indyw. psych, w przeciwstawieniu do ujęcia myślowe­ go, ujęcie artyst. indywidualizuje, nadaje danemu wyobraże­ niu czy komplexowi wyobrażeń wyczuć piętno czegoś cał­ kiem osobliwego. Wrażenie artystyczne nie jest asymilacją rzeczy j u ż znanej czy utartej, jest zawsze odczuwane jako akt twórczy. Chodzi tu o retrospekcję. To zn. że twierdzenia od­ 110 noszą się do naszego własnego ujęcia, „tak mnie się wydaje" „tak doznaję tego". Dziennik. W tych dniach wstaję dość późno i pracuję dużo ale nie intenzywnie. Przedwczoraj (Poniedziałek) postanowi­ łem znowu iść z „podniesionym k u ń c z u g i e m " ale bez skutku konkretnego. Obecnie postanawiam: jutro się zerwać i wziąść porządnie do roboty bez lambinowania. Poniedziałek 19.IV. Pierwszy dzień. Idę z b[ardzo] dobremi zamiarami „zain­ stalowania się" w chem[icznym] i fiz[ycznym] instytucie. W chem[icznym] spotykam Deiselbauma. [?] W c h o d z ę w na­ strój gawędy z asystentami. Nie idę do fiz. napróżno lecę do uniwersytetu. Wielka doza i rozprężliwość „soków żywot­ nych". Staram się to zgnębić. Skupiam się w domu. W ogóle jeszcze zbyt mało prostej linii w postępowaniu. 20. V. Pracowałem nieźle. [...] I . dzień R. zaokrąglony [?] droga prowadzi wzdłuż, po prawej stronie wysokopienny las świerkowy. Cudowny za­ pach żywicy. Na lewo pomiędzy pniami b u k ó w dużych, sta­ rych, prześwieca widok na dalekie niziny. Ziemia przemokła od wczoraj mięko ugina się pod stopami. Do Eisenach. Kolej: koło Lipska ładne w e s o ł e łąki, mo­ kradła, zagajniki (chwila odbiega w przeszłość, jakby czas przesuwał się wstecz). Naumburg nad Saalą. Ładny teraz obsadzony w i l l a m i . Miasta: Weimar, Erfurt itp. przesuwają się szybko. Wszystko ładne [?] porządne. Przeszkadzają mi Niemcy [?] na ludnością. - Eisenach: Platz i Luters denkmal [niem. pomnik Lutra]; wąska uliczka ze sklepami; Markt, piszę kartki; dom Lutra. Villenviertel: widok na W[artburg] od Hainteich. Śliczna droga na W[artbu]rg. W[artburg] na wysokiej górze, stromo spadającej na wszystkie strony. Le­ siste pagórki o ładnym, p o d ł u ż n y m profilu. Na zachód u stóp [?] w łagodnym skręcie. Na poł[udnie] [?] łańcuch. Vermberg. Potem idę laskiem; zewsząd ładne widoki na W[artbu]rg. - A więc znów wziąść się porządnie do pracy. Nastawić znów aparat który [?] powoli posuwał się pod górę. Wejść w ciemny, ciasny, długi korytarz na którego końcu nie widzi żadnego światła? Nie poczucie samego siebie. - Szukam (ew. w kobiecie) wartości indywidualnych]. Powinieneś, w imię tego, sam pracować nad sobą, żeby módz zapłacić [?] za wartość. Wszak wszystko inne jest fikcją. Na dnie tkwi pewna nieufność w istnienie takiej wartości. Strach przed [??] życia, kobiety i ch[?] tchórzostwo. - Zupełne oderwanie (niezależność) od ludzi. Druga stro­ na płaszczyzny. Nie potrzebuję formułować dowcipnie, inte­ ligentnie subjektywnie swoich przeżyć. A więc odpada epikurejska filozofiia] (A. France). Potrzeba [?] i linii w życiu. Otoczenia odczuwającego i inteligentnego. Za to radość spo­ glądania na dojrzewanie ducha. Na toczący się pod górę śro­ dek ciężkości Na dzieło (choćby pokrewieństwa chem.) A k ­ tualny przykład: cieszyłem się na przyjazd n i c o ś będzie się działo. Tymczasem beznadziejna pustka. Nie mogę j ą wcią­ gnąć w mój taniec ducha. Rozpuszczam sam wobec siebie moją wielomówność, szukam [?] u Sand. Jestem wobec nie­ go ,,intelig[entny]" w specyficzny] sposób. Po powrocie wezmę się porz[ądnie] do roboty. Nie bądź tchórzem. Postaw sobie program konkrfetny]. Wyspecjalizuj się. I próbuj postępować naprzód. Jeżeli nie możesz szybko, �idź powoli; byle naprzód. W i d z ę jasno jak strasznie nie w y m stanem leży punkt r ó w n o w a g i . Do tego punktu prowa­ umiem jeszcze p r a c o w a ć . Koncentrować się na jednej rzeczy. dzą dwie drogi. Z drugiej strony jak bardzo zwątpiłem w zdolność czerpania [...] z w e w n [ ę t r z n e g o ] natchnienia i bodźca do pracy. Dawniej m y ś l a ł e m że wystarczy mi go na hypernudne zakuwanie się Niedziela 20. matmą. Teraz nawet idąc we w ł a s n y m kier[unku] przestałem wierzyć. Affinitats Bez żadnych dalszych w s t ę p ó w jasno stawiam problem: obrobić porządnie chemję teoret[yczną] p r a c o w a ć z n ó w w la­ pokrewień­ b o r a t o r i u m ] , prowadzić życie b[ardzo] ascetfyczne]. Bez­ stwa]. Dla całego szeregu przebiegających reakcyi obliczyć bestimmungen względnie unikać marzeń, s e n t y m e n t a l i z m ó w ; Schlamperei wszelkiemi [niem. niedbalstwa]. możliwemi [niem. definicje sposobami wartości swobfodnej] energii. M a m y form: [formuła chem.] pomiędzy lewym i pra­ transkrypcja i opracowanie Grażyna Kubica-Heller PRZYPISY 1 Jak pisała Helena Wayne, córka Malinowskiego: „W 1908 w czasie imponującej ceremonii na swą cześć otrzymał złoty pierścień z brylan­ tem od cesarza Franciszka Józefa; mój ojciec dał ten pierścień przerobić na broszkę, lecz niestety moja matka zgubiła ją w latach dwudziestych", H. Wayne, Wptyw kobiet na życie i dzieło Bronisława Malinowskiego, „Konteksty" 1997, nr 1-2, s.160. 2 Oryginał tego programu, a także inne dokumenty znajdują się w Muzeum UJ, opracowane przez A. Flisa w: Krakowski doktorat Broni­ sława Malinowskiego, w: M. Flis, A.K. Paluch (eds.), Antropologia spo­ łeczna Bronisława Malinowskiego, Warszawa 1985. Patrz Listy Stanisława Ignacego Witkiewicza do Heleny Czerwijowskiej, opr. przez B. Danek-Wojnowską, „Twórczość" 1971, nr 9, s. 46. „Fela Szuster, u p. Ciszewskiej, Wilcza 62, m.2", zapewne w War­ szawie. Jej także zawdzięczamy odnalezienie osobowych wzorców dla po­ szczególnych bohaterów Bunga, Patrz A. Micińska, Wstąp, w: S I . Wit­ kiewicz, 622 upadki Bunga, albo demoniczna kobieta, Warszawa 1972, s.24-25. S.I. Witkiewicz, 622 upadki Bunga, albo demoniczna kobieta. War­ szawa 1972, s.141-145. Patrz list Malinowskiego do Anieli Zagórskiej w poprzednim tomie „Kontekstów". H. Wayne, Wpływ kobiet... „Konteksty" 1997, nr 1-2, s.154. Eugenia i Władysław Dunin-Borkowscy, małżeństwo zaprzyjaźnio­ ne z Witkacym od czasu jego studiów na Akademii Sztuk Pięknych. Eu­ 3 4 5 6 1 8 9 genia miała za sobą studia dramatyczne. Ze względu na swe liczne talenta i inteligencję skupiała wokół siebie rozlegle środowisko artystyczne Krakowa i Zakopanego. Tadeusz Nalepiński (1885-1918) - poeta, dramaturg i pisarz. Obracając się w kręgu Tadeusza Micińskiego, zaprzyjaźnił się z rodziną Witkiewiczów i Malinowskim. " „Lambinować" nie figuruje w żadnym ze współczesnych słowni­ ków, a szkoda bo to bardzo przydatne stówo, szczególnie na oznaczenie tego co robią tzw. intelektualiści przed południem. „Lambinować" znala­ złam dopiero w Słowniku Języka Polskiego pod red. J. Karłowicza i in., Warszawa 1900: „ślęczeć nad czymś, męczyć się objaśnianiem czegoś, co nie potrzebuje właściwie objas'nienia; w drobnostki i niepotrzebne szczególiki się wdawać". 10 12 Malinowski od tej chwili przez lata używa znaczka n w kółeczku jak @ na określenie Annie Branton. Znaczek n kursywą stosuję za redak­ torem A Diary in the Strict sense of the term. Czesław Znamierowski (1888-1967) prawnik, teoretyk państwa i prawa, filozof i socjolog, prof, prawa na uniw. w Poznaniu. Arnold Bócklin (1827-1901) - szwajcarski malarz i rzeźbiarz. Po­ czątkowo malował nastrojowe pejzaże a później kompozycje figuralne o znaczeniu symbolicznym. Pierwszy raz w dziennikach pojawia się jakaś antropologiczna lek­ tura, choć skądinąd wiadomo, że Malinowski czytał Frazera jeszcze w cza­ sie studiów w Krakowie, co wspominał w 1925 roku w przemówieniu wy­ głoszonym ku czci sir Jamesa Frazera na Uniwersytecie w Liverpoolu. 13 14 15 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eca5be1a4cf9aa8813c06b607e3486c1.pdf 473d1969e333538620b6524c2fa00481 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2971 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2775 Title A name given to the resource Summary of articles; Noty o autorach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1, s.87-88 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R Y O F A R T I C L E S Anna S o b o l e w s k a N A T U R E AND T H E VOID IN T H E ART AND THOUGHT OF THE EAST The author observes, mainly upon the basis of poetry, the attitude of representatives of [he Orient to Nature and the surrounding world. She shows that man never envisaged himself as the true master of Nature. The characteristic element of this trend of thought is panentheism - divinity not so much corresponds to Nature as embraces it in its entirety. Similarly, the ego does not unites itself with the world but envelops it. The author draws attention to the concrete nature of such poetry in which emotions and the imagination are present precisely through the intermediary of the concrete. This is a poetry of inner experience. The purpose of the awakened consciousness is to "witness the void" which is the dynamic foundation of being. A n d r z e j K i s i e l e w s k i A D V E R T I S I N G AND V I S U A L MASS C U L T U R E This texts focuses on numerous issues connected with contemporary advertising conceived as a foundation for visual mass culture. At the same time, the author proposes an attempt at treating the image (not only in advertising) as an element of visual communication. Such a presupposition enables him to situate on a single level mediaeval depictions, subjected to the ideology of the Roman Catholic Church, seventeenth century paintings from Protestant Netherlands and contemporary advertising. This procedure facilitates the discovery of a context for many aspects of advertising, and thus inclines to comparisons and reflections which the article merely outlines. This text also serves as an introduction to deliberations about advertising images and their role in mass culture as well as their relations with the avantgarde tradition. AN INTERVIEW C O N D U C T E D B Y L e s z e k K o c z a n o w i c z WITH PRO­ FESSOR M i c h a e l M . J . F i s c h e r , Anthropologist and Member of the "Science, Technology and Society" Programme at the Massachusetts Institute of Technology This interview concerns three basic problems. The first is the emergence in the contemporary world of phenomena which are the reason why our era differs significantly from preceding historical periods. Michael Fischer places emphasis primarily upon the transition of people, information and capital. The unprecedented intensity of these processes leads to the intermingling of culture as well as of cognitive and ideological perspectives. The second theme of the conversation deals with postmodernism conceived as a reflection of the political and cultural situation of the present - day world. Postmodern theories can become an instrument which makes it possible to describe the diversity that comprises the essence of modernity. The third crucial question mentioned here is the status of anthropology in the face of the challenges made by modern times. Descriptions of exotic societies offered by traditional anthropology were intended for readers in the author's home country but contemporary anthropology should be based on dialogue which shows assorted perspectives without treating any of them as special. H a n n a O l e c h n o w i c z EXPERIENCING COLOURS The ability to discriminate colours was essential for survival as early as our distant evolutionary past. Hence the perception of colour is always emotionally loaded, involuntarily memorized and difficult to forget. In man the mechanism of the perception and processing of colours is highly complex. It has to be fed with colour impressions, otherwise we feel colour deprivation. This is especially striking in persons who lost sight and who strive strenuousely to revive the fading memories of colours. Colour perceptions are often linked with impressions pertaining to other modalities. Some people "see" colours when listening to music, "see" black letters or numberss in colour. This is especially often described in the cases of children and artists. Interestingly, prodigies in memorizing numbers perceive them as colours. Colours elicit emotions and are the means to express them. They are instinctively applied as autotherapeutic measures by persons with different psychological problems. Communicating by colours is widely used by professional psychotherapists. The colour-emotion codes, such as black for sadness, are deeply set in human nature. They are essentially alike in the severely retarded, in average people as well as in eminent artists. These universal codes are ritualized by society, for instance, as traditional colours in liturgy. This phenomenon helps to form a feeling of togetherness in groups sharing a common mood elicited by symbolic colours. J o a n n a T o k a r s k a - B a k i r T H E F U R T H E R F A T E O F T H E PRODIGAL SON. A PROJECT OF NONTRANSPARENT ETHNOGRAPHY This text attempts to reconstruct two ethnographic discourses: modern and post­ modern, the second being a project of an emerging nontransparent ethnography (to apply a description coined by Paul Rabinow). The basic difference between the two varieties is their attitude toward cultural foreignness, examined upon the example of: 1) the manner in which the two discourses describe native beliefs and in particular the so-called miraculous phenomena, 2) the place of foreignness in the course of ethnographic research. This foreignness is sought outside one's own culture (according to the terminology proposed by James Clifford this is the strategy of so-called anthropological surrealism) or in its interior, in that what is familiar and commonplace on a daily basis (the strategy of ethnographic surrealism). The author discusses ethnographic surrealism present in the studies of Jacek Oledzki (with special mention of his '' Murzynowo'') in which one can discover numerous features of the increasingly present postmodern discourse. J a n u s z B a r a n s k i C A N T H E METEPHOR B E C O M E A F A I R Y T A L E ? The article demonstrates the existence of the structure of a magic fairytale (according to the interpretation suggested by Propp) in certain television commercials. This holds true both for relatively expanded narrative and for depictions in the form of pictorial syntagma. Furthermore, the author indicates that the semiosphere created by advertising discloses myth-creating symptoms and is an example of one of the forms of fulfilling the cosmogonic longings of culture. The article stresses that advertisements belong to forms of the visual-verbal aspect of the ritual of initiation, correspondingly to its contemporary social contexts. Finally, the author draws attention to the magical (performative) aspect of the advertising slogan. A n d r z e j P e r z a n o w s k i B R A W L S - S T R U G G L E AND R I T U A L The article, which is based predominantly on material obtained by the author on the spot, presents a holistically interpreted phenomenon of brawls in the culture of the Polish village. The foremost issues include the causes of the brawls, their specificity which depends on given circumstances, typical categories of participants, the significance of alcohol and objects used for committing assault. The author concentrates his attention on the role played by brawls in the functioning of the young men of the village, treated as an age group. He also analyses the emergence of peer groups, their attributes (specific social status, inner cohesion, solidarity in battle) as well as the separate category of the leaders. The cultural moulding of the brawls and their ensuing ritualisation and social acceptance are regarded as facts of considerable importance. A n t o n i K r o h I N T H E T A T R A HIGHLANDS As a child the author spent several years in the village of Bukowina where he resided, attended school and made friends. Using his own example, he describes the complex problems of foreignness and familiarity. For the summer visitor, the highlander appeared to be a person who spoke a dialect and wore the local apparel; a highlander, in turn, regarded his neighbour as someone about whom he had precise information concerning the place of his residence, his name and the number of cows he owned. As a result, despite the fact that the author spoke and looked like one of the local boys, he always remained an outsider, albeit accepted by the village community. Town dwellers believed that the highlander costume consisted of embroidered Odcinek dla posiadacza rachunku Pokwitowanie dla wpłacającego zł wpłacający zł wpłacający Pokwitowanie dla wpłacającego zł wpłacający Dokładny adres Dokładny adres Dokładny adres na r-k na r-k na r-k AMOS AMOS AMOS ul. Szenwalda 1, WARSZAWA ul. Szenwalda 1, WARSZAWA ul. Szenwalda 1, WARSZAWA VIII Oddział PKO W-wa nrr-ku 1586-77578-136 VIII Oddział PKO W-wa nrr-ku 1586-77578-136 VIII Oddział PKO W-wa nrr-ku 1586-77578-136 slempel stempel stempel podpis przyjmującego podpis przyjmującego podpis przyjmującego �trousers, a cape, a hat adorned with a feather, leather moccasins, a bodice and coral beads. A highlander from the Bukowina of a hundred years ago would not even recognise the present-day costume. The author discusses a number of problems connected with the traditionally acknowledged elements of highlander culture such as the embroidered trousers, the leather moccasins or the brigands'dance. J a c e k O l e d z k i G E S T U R E S O F KINDNESS Similarly to his previous article: "Gestures of Hope"("Konteksty" no 1,1991), the author concentrates his attention on the registration and analysis of the nonformalised behaviour of football players. He examines and interprets the conduct of sportsmen of various nationalities at such moments during the game as scoring or losing a goal, a fault etc. He also discusses this specific domain of activity for which culture reserves the usage of the leg instead of the hand. W o j c i e c h D o h n a l T H E VISION O F PRIMITIVE S O C I E T Y IN T H E ANTH­ ROPOLOGY O F A R. R A D C L I F F E - B R O W N This article is an attempt at a critical approach to the theory of primeval societies formualted by A. R. Radcliffe-Brown. Remarks concerning its epistemological dimen­ sion are preceded by a brief presentation of the most important features of anthropology envisaged by its author. The article concludes that the model of the tribe, construed by Radcliffe-Brown as a functional organic entity is, to a considerable extent, the product of the theory accepted by its author and not, as it would appear, the outcome of empiric research. In an analysis of the conclusions proposed by Radcliffe-Brown pertaining to such key issues as relations of kinship or primeval religion, W. Dohnal has tried to show that their sources can be discerned in the vision of the world and man outlined by the author of Structure and Function in Primitive Society; the concepts and models used by Radcliffe-Brown for ethnocentric explanations ascribed to the subjects under ex­ amination his own norms and values. Noty o autorach Małgorzata Baranowska - poetka, krytyk i historyk literatury. Autorka książek: Pamiętnik mistyczny, Surrealna wyobraźnia i poezja, To jest wasze życie, autorka wielu artykułów o wyobraźni symbolicznej i kulturze masowej m.in. Pocztówka jako wyraz wyobraźni masowej w: Problemy wiedzy o kulturze. (Ossolineum 1986), autorka dwu tomów poetyckich Miasto, Zamek w Pirene­ jach. Ogłasza w „Twórczości" Prywatną historię poezji. Janusz Barański - etnograf, filozof, absolwent UJ, doktorant w Instytucie Etnologii UJ w Krakowie. Zajmuje się problemami antropologii polityki. Zbigniew Benedyktowicz - antropolog kultury, redaktor „Kontekstów", kierow­ nik Pracowni Antropologii Kultury, Filmu i Sztuki Audiowizualnej. Autor prac o wyobraźni symbolicznej i antropologii współczesnej m.in. książki (z D. Benedyktowicz) Dom w tradycji ludowej. Wojciech Dohnal - etnograf, doktorant w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu. Interesuje się kulturąludów Afryki (udział w trzech wyprawach etnograficznych do Afryki Zachodniej), teorią i filozofią kultury, a także antropologicznymi koncepcjami społeczeństw pierwotnych. Michael M. J . Fischer - antropolog, profesor pracujący w programie „Nauka, Technologia i Społeczeństwo" przy Massachusetts Institute of Technology. Autor wielu publikacji z zakresu etnografii i antropologii między innymi: Iran: From Religious Dispute to Revolution (1980), Cambridge Mass. Harvard University Press), wraz z Georgem E. Marcusem Anthropology as Cultura Critique. An Experimental Moment in the Human Sciences (1986, The University of Chicago Press). Jeden z czołowych przedstawicieli antropologii postmodernistycznej. Aleksander Jackowski - antropolog kultury, krytyk sztuki, autor prac z zakres sztuki ludowej i naiwnej. Andrzej Kisielewski - historyk sztuki, pracuje w Zakładzie Wychowania Es­ tetycznego, Wydział Pedagogiki i Psychologii. Filia Uniwersytetu Warszaws­ kiego w Białymstoku. Wkrótce ukaże się jego książka Karny. Na wszystkich częściach blankietu należy wpi­ sać czytelni atramentem, długopisem lub pis­ mem maszynowym jednakkowo kwotę cyf­ rami, imię i nazwisko wpłacającego, jego ad­ res, siedzibę oddziału banku w którym prowa­ dzony jest rachunek oraz numer i nazwę tego rachunku. Leszek Koczanowicz - filozof zajmujący się głównie pragmatyzmem amerykań­ skim. Pracuje w Instytucie Filozofii Uniwersytetu Wrocławskiego. Ostatnio opublikował pracę: Jednostka - działanie - społeczeństwo. Koncepcje jaźni w filozofii amerykańskiego pragmatyzmu (1994, Wyd. IFiS PAN) Antoni Kroh - historyk kultury, etnograf, tłumacz literatury czeskiej i słowackiej. Autor m.in. książki O Szwejku i o nas. Mieszka w Nowym Sączu. Krzysztof Kubiak - etnograf, pracuje w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. Prowadzi badania w Beskidach i na Orawie. Zrealizował pięć filmów dla Telewizji Polskiej i siedem filmów dla Katedry, kolejne filmy są w realizacji. Hanna Olechnowicz - psycholog; pracuje w Stołecznej Poradni Psychologicz­ no-pedagogicznej. Specjalizuje się w problematyce upośledzenia umysłowego dzieci. W Instytucie Psychiatrii i Psychologii kieruje projektami badawczymi w ramach umów polsko-amerykańsklch. Jacek Olędzki - etnolog na wydziale Geografii i Studiów Regionalnych UW. Współpracownik naszego pisma od 1959 roku. Od kilkunastu lat łączy szczególną i systematyczną pracę badawczą w Murzynowie, koło Płocka, z szerszą refleksją obejmującą inne części Polski oraz znane mu z autopsji miejsca w Europie, Azji i Afryce. Andrzej Perzanowski - etnolog (studia UW). Kieruje biblioteką w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. Anna Sobolewska - historyk i teoretyk literatury. Autorka wielu publikacji, książek Polska proza psychologiczna 1945-1950 (1979) oraz Mistyka dnia powszedniego (1992). Pracuje w Instytucie Badań Literackich. Joanna Tokarska-Bakir - etnolog, adiunkt w Katedrze Etnologii i Antropologii UW. Interesuje się heremeneutyką, tybetanistyką, ponowoczesnością. Tłuma­ czy z francuskiego i angielskiego. Terence Wright - wykładowca o mediach sztuki i antropologii wizualnej w szkole filmowej w Bedfordshire. P R E N U M E R A T A P R E N U M E R A T A „ K O N T E K S T Ó W " „ K O N T E K S T Ó W " I półrocze I półrocze II półrocze II półrocze roczna roczna i l o ś ć egz. i l o ś ć egz. Za skutki wynikłe z mylnego wypełnienia blankietu ponosi odpowiedzialność wyłącznie wpłacający. �WARUNKI PRENUMERATY 1. Wpłaty na prenumeratę prowadzoną przez „Ruch" przyjmowane są na okresy kwartalne. Cena prenumeraty wynosi 3 zt za numer (kwartał). Prenumerata ze zleceniem dostawy za granicę jest o 100% droższa, Wpłaty na prenumeratę przyjmują: - na teren kraju - jednostki kolportażowe „Ruch"; istnieje również możliwość prenumeraty „pod opaską". Wpłaty od osób i instytucji z miejscowości, w których nie ma jednostek kolportażu „Ruch" należy wnosić do Ruch SA Oddz. W-wa, ul. Towarowa 28, konto jak niżej. - na zagranicę - Zakład Kolportażu Prasy i Wydawnictw 00-958 Warszawa, konto PBK, XIII Oddział W-wa 370044-1195-139-11 Dostawa zamówionej prasy następuje: - przez jednostki kolportażowe „Ruch" - w sposób uzgodniony z zamawiającym, - przez urzędy pocztowe - pocztą zwykłą na wskazany adres, w ramach opłaconej prenumeraty z wyjątkiem zlecenia dostawy na zagranicę pocztą lotniczą do odbiorcy zagranicznego, której koszt w pełni pokrywa prenumerator. Terminy przyjmowania prenumeraty na kraj i zagranicę - do 20 XI na I kwartał roku następnego, do 20II - na II kwartał, do 20 V na III kwartał, do 20 VIII na IV kwartał. 2. Prenumeratę „Kontekstów" prowadzi także firma AMOS. Warszawa, ul. Szenwalda 1 (tel. 39 1752). Wpłaty na okresy półroczne (dwa zeszyty lub jeden podwójny) i roczne przyjmowane są na konto: AMOS, VIII Oddział PKO Warszawa Nr 1586-77578-136. Dla ułatwienia zamieszczamy obok wydrukowany blankiet. 3. Cena prenumeraty rocznej przez „Ruch" lub AMOS wynosi 12 zł (dawne 120000 zł). Półroczna: 6 zł, numer pojedynczy 3 zł. 4. Zeszyty bieżące oraz niektóre dawne można kupować w Instytucie Sztuki PAN, Warszawa ul. Długa 28 (hall) lub tamże w Dziale Wydawnictw, tel. 31-32-71 w. 258. Sprzedaż także na rachunek, za zaliczeniem pocztowym lub za gotówkę. 5. Prenumerata zapewnia otrzymanie pisma w cenie wyżej podanej, niezależnie od tego, o ile droższy będzie w sprzedaży numer. Wydawnictwo Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk publikuje książki i czasopisma z zakresu sztuki, teatru, filmu, muzyki, folkloru Stałą sprzedaż książek i czasopismk Wydawnictwa IS PAN, prowadzą następujące księgarnie: Kraków Warszawa - Główna Księgarnia Naukowa im. Bolesława Prusa, Krakowskie Przedmieście 7 - Księgarnia O R P A N , Pałac Kultury i Nauki - Księgarnia Fundacji Pomocy Bibliotekom Polskim, Marszałkowska 74 - Księgarnia Ossolineum, Jaworzyńska 4 - Księgarnia Uniwersytecka „Liber", Krakowskie Przedmie­ ście 24 - Księgarnia w Centrum Sztuki Współczesnej, Pałac Książąt Ujazdowskich - Księgarnia „Gryf", Foksal 10 - Księgarnia „Reprint", Krakowskie Przedmieście 71 - Księgarnia „ O d e o n " , Hoża 19 - Księgarnia Zamku Warszawskiego, Świętojańska 2 - Antykwariat „Bibliofil", Szpitalna 19 - Księgarnia „Hetmańska", Rynek Główny 17 - Księgarnia O R P A N , Św. Marka 22 Lublin - Księgarnia O R P A N , PI. Marii Curie-Skłodowskiej 5 - Księgarnia Ossolineum, Piotrkowska 181 - Księgarnia Uniwersytecka, Zwierzyniecka 7 Łódź Poznali Wrocław - Księgarnia Ossolineum, Rynek 6 Białystok - Księgarnia „ A k c e n t " , Kościuszki 4 Gdańsk - Księgarnia Ossolineum, Łagiewniki 56 Ciągła, sprzedaż hurtowa publikacji Wydawnictwa IS P A N prowadzi Skład Księgarski „ E W A " ul. R o d z i e w i c z ó w n y 4, 45-951 Opole lei. 374-28 Numer liczy 11 ark. drukarskich, 19 ark. wydawniczych Fotoskład: „Iskra", ul. Niska 18/6, tel. 39-90-83 Druk: mgr inż. Piotr Włodarski, ul. Ksawerów 21; tel. 43-14-71 w. 240 Nakład 1300 egz. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/399bc6fbc157b4da18cd0c57073362cb.pdf 3106eb95ea4d32d54962e1ee69f88654 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2966 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2770 Title A name given to the resource Gesty życzliwości / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1, s.76-79 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Gesty życzliwości Jacek Olędzki Jeśli nic cię nie pociesza załóż glany, skop depesza (przystanek autobusowy przed Hotelem Europejskim) - Cztery dni pana żywiłam! O tym niezwykłym fakcie dowiedzia­ łem się wkrótce po pamiętnym dla polskich kibiców piłki nożnej dniu... klęski. Wyznanie o żywieniu mnie, wypowiedziane z prze­ chwałką i zarazem wyrzutem przed gromadką słuchaczy, pochodziło od jednej z młodych dam Murzynowa zaangażowanej ze swym mężem w budowę własnego domu. Istotnie, ku memu zadziwieniu w dniach poprzedzających w 1992 roku historyczny mecz Hiszpania-Polska, przynoszono mi w kaneczce prawdziwe smakołyki. Pomiętnego dnia dostałem aż kilkanaście oładków z jabłkami. Nie trzeba było zbytniej dociekliwości, aby się zorientować, że przed decydującą konfrontacją, a przypominam, chodziło o medale, złoty i srebrny dla dwóch najlepszych drużyn, panowie murarze jeść oładków lub siorbać zupy, po prostu nie mogli. Ich duchowa więź z biało-czerwonymi w dalekiej Hiszpanii paraliżowała normalną funkcję żołądków. I stąd moje niebywałe szczęście, jakiego wcześ­ niej, przez piętnaście lat w tej wsi nie zaznałem. Oczarowany niezwykłym gestem życzliwości, zapytałem chłopa­ ka, który przyniesionym plackom towarzyszył, jaki przewiduje rezultat spotkania naszych z Hiszpanami, usłyszałem: ZWYCIĘŻY­ MY. Moja uwaga, że przeciwnikom będzie sprzyjał tłum ich rodaków z królem na czele, w niczym nie osłabiła wiary w dzielność naszych zawodników, z którą mój rozmówca - zapewne - pragnął się identyfikować, tak jak się identyfikują liczni z sukcesami zawod­ ników umiłowanych drużyn. Na drugi dzień dowiedziałem się, że po nocnej transmisji TV z Hiszpanii, chłopak z którym rozmawiałem dnia poprzedniego, w bardzo ciężkim stanie znajduje się w szpitalu w Płocku. Co się wydarzyło owej nocy upiornych fascynacji licznych Polaków? Transmisję TV z Hiszpanii oglądał ojciec z synem. Można przypuszczać, że narastało w nich wzburzenie uwieńczone do­ jmującym stanem bliskim rozpaczy z powodu nie spełnienia się tego w co tak święcie wierzyli. Srebrny medal, to stanowczo za mało! Rozczarowani, przygnębieni poszli spać. Ale w środku nocy obudził się ojciec, niespodziewanie chwycił młotek i z okrzykami, nie będziesz mi tu smrodził, nie będziesz mi tu paskudził (relacja którejś z kobiet w rodzinie) zaczął tłuc syna po głowie. Wzburzenie sprawcy pobicia młotkiem własnego syna nie wygasło z nastaniem dnia. Przeciwnie, przeobraziło się w dniach następnych w pasmo zachowań iście szaleńczych. Najbardziej bulwersującym otoczenie było wybijanie przez gospodarza swoich niezbyt licznych kur i kaczek... Oto, Szanowny Czytelniku, szczere świadectwo poważnego i głę­ boko uczuciowego traktowania meczów piłki nożnej; łączenia z nimi słusznie wzniosłych stanów ducha, bycia ponad sprawy przyziemne i pospolite. Mecze piłkarskie między reprezentacjami narodowymi to przecież misteria, najbardziej fascynujące widowiska naszych cza­ sów. Widowiska wywołujące znane emocje pod wpływem zarówno wrażeń wzrokowych, dotykowo-cielesnych (bycia blisko w tłumie z innymi), jak też słuchowych, jeśli nie bezpośrednich, to konkuren­ cyjnych, nieraz donioślejszych, pośrednich, jakimi są relacje nieoce­ nionych sprawozdawców sportowych. Uwzględniając to wszystko, uznać należy podarowane mi placki z jabłkami za szczególny gest życzliwości, a może nawet za coś więcej: dobroci. Mogli wszak entuzjaści piłki nożnej dać te placki trzodzie, albo po prostu wyrzucić. Ponadto, towarzyszył plackom ktoś, kto jeść ich nie mógł z powodu swych uczuć - trzeba to śmiało powiedzieć - patriotycznych. I który na koniec stał się ich ofiarą. Wreszcie otrzymane placki z jabłkami to przedłużona pamięć o tym czym onegdaj słynęły takie wsie jak Murzynowo w Ziemi Dobrzyńs- 76 kiej. Otóż słynęły z sadów. Zupą wigilijną był gruszczak, a jedną z potraw tej świętej wieczerzy znane już placki. Sady żywiły, radowały i kształtowały obyczaj. Oto sprzedawcy śliwek z Murzyno­ wa po całodniowym sterczeniu ze swym towarem za rzeką, w Dunino­ wie, mieli wieczorem jakieś nie sprzedane resztki. Zwoływano wówczas miejscowe kobiety, aby z pewną ostentacją wsypywać im za darmo w fartuchy to, co pozostało. Ale był też wśród sprzedawców Trojak, który pochodził z Więcławie, wsi fornalskiej, który się do Murzynowa wżenił. Człowiek o bardzo pogodnym usposobieniu, znany na okolicę dowcipniś. I on babom śliwek w fartuchy nie wsypywał. To czego nie sprzedał rozrzucał na piasku, po czym, zagrzebywał w nim owoce. - Niech szukają, niech sobie szukają i sobie radzą. Oczywiście, przeklęte śliwki zagrzebywał w piasku nie rękoma, lecz nogą. Nie brudzenie sobie rąk Dość tej liryki. Wracajmy do naszych podstawowych zaintereso­ wań, które sygnalizuje przyjęte motto. Nie ukrywam, że raz tylko w życiu i to niedorosłym byłem na meczu piłki nożnej. Nawet nie znalazłem się w obrębie stadionu. Z podobnymi sobie, zawieszony na siatce drucianej, oglądałem widowisko, zapewne przejmujące. Działo się to u podnóża Jasnej Góry. I fakt ten solennie mnie obliguje do pisania o czymś, na czym się nie znam i co najgorsze, znać się wcale nie chcę. Tak to już jest panie profesorze! Dziś wołami nie zaciągniętoby mnie na mecz piłki nożnej. I taką samą torturą byłoby dla mnie znalezienie się w szeregach pochodu albo procesji, choćby broniły spraw najbliższych memu sercu, a raczej wątrobie. I niewątp­ liwie bardzo słusznie stwierdza Ludwik Stomma, powołując się na mego ukochanego Jacka M . Bocheńskiego, że są... ludzie i ludziska.' To co jednych szczerze raduje, innych smuci, a nawet przeraża. Pewnym osobom nie wygasły ciągoty stadne, a innym wygasły. Ktoś siedzenie na twardej ławce przez dwie godziny śpiewając lub gwiżdżąc i tupiąc, skandując jakieś jedno słowo uzna za sytuację bliską rajskiej, natomiast mój przyjaciel tłumacz literatury współczes­ nej pisanej w hindi, syn trenerki sportu szkolnego, tak wyobraża sobie epizod w scenerii piekła. W przywołanym, znakomitym eseju Ludwika Stommy, praw­ dziwego znawcy i admiratora footballu - za co Go więcej niż podziwiam - odnajdujemy odkrywcze stwierdzenia o lekceważeniu i „odwracaniu sensu uświęconych reguł dnia codziennego", przy których pragnąłbym się nieco dłużej zatrzymać. Otóż czytamy: To ostatnie (odwracanie sensu... JO) tłumaczy zapewne szczególną popularność piłki nożnej, której sam już regulamin wspiera i ilustruje zasadę karnawału. Podstawą jest tu wszakże rezygnacja z po­ sługiwania się w walce rękoma. Rzecz jednoznacznie i rażąco sprzeczna z naturą. Po francusku 'poznaje się rękę' artysty w jego dziele, 'wyrabia się rękę', czyli uczy profesjonalnego działania, 'pożycza rękę' czyli wspomaga kogoś, atakuje się nie 'martwą ręką' ale 'ręką zbrojną' względnie 'silną', chwyta się sytuację 'w rękę', umiejąc wiele rzeczy ma się 'wiele rąk' etc. Po polsku podobnie: załamuje się ręce, umywa je, leci przez nie, nosi na nich, lub patrzy na nie, zostawia się wolną rękę, przychodzi z rękami pustymi lub pełnymi, idzie się komuś na rękę, ma się rękę szczęśliwą lub dwie lewe, trzyma się rękę na pulsie, przykłada się ją do czegoś, bierze sprawę w swoje ręce, podnosi się ręce na znak kapitulacji, 'tymi ręcami' buduje się szklane domy... Pozbawiony rąk może być godnym litości kaleką lub przewrotnym kpiarzem. Jeśli jednak postrzegany nie jest na żaden z tych sposobów, świadczy to, iż znajdujemy się w kontekście ogólnego odwrócenia porządku świata, bo w ten dopiero wpisuje się logicznie wojownik dobrowolnie wyrzekający się instrumentu rąk. A przecież nie jedyna to inwersja w piłce nożnej. Drużyny walczą zaciekle o opanowanie piłki. Celem ostatecznym tej walki jest jednak... zwrot zdobyczy do bramki przeciwnika, przekazanie jej w samo serce okupowanego przezeń terenu. 2 �Szanowny Czytelnik zwrócił niewątpliwie uwagę, że w niezwykle sumiennym wyliczeniu przez Stommę zwrotów ze słowem ręka, ręce, zabrakło dosyć popularnego nie brudzenia sobie rąk. NIE BĘDĘ SOBIE BRUDZIŁ RĄK. Sens tego zwrotu - jak wiadomo - może być bardzo ogólny, na przykład, wskazujący na niechęć do czegoś lub kogoś, względnie całkiem konkretny, iście taki, o jakim mówi Stomma, zwracając uwagę na inwersję występującą w footballu, grze pozbawiającej zawodnika najważniejszego instrumentu walki - rąk. Czyżby tak dociekliwy i nieprawdopodobnie sumienny autor celowo zrezygnował z tego intrygującego i często w języku polskim używane­ go powiedzenia? Dodajmy, że pod względem swego kulturowego znaczenia, informacyjnej rangi jest znacznie ważniejsze od 'lecenia przez ręce' i paru innych. Nie wiemy co spowodowało nieobecność interesującego mnie powiedzenia w cytowanym rejestrze. Może przypadek? Najprawdopodobniej jednak zwroty językowe dotyczące czystych rąk w rozważaniach nad footballem nie są istotne. Niezły znawca treści łączonych z karnawałem, Ryszard Ciarka, który z uznaniem wypowiada się o przedstawionej przez Ludwika Stommę interpretacji odkrytych w footballu wątków mitycznych, tak mniej więcej rozwija kwestię nie używania poza bramkarzami rąk w zawodach piłkarskich: Ręce mamy do pracy, które niech od­ poczywają, kiedy nastaje święto. Możemy wtedy spacerować z ręka­ mi w kieszeniach, a na drodze spaceru co się da trzeba kopnąć ku radości... 3 Nic nie wiadomo, p i ł k a jest okrągła Jest to - jak wiadomo - uwaga często wypowiadana przez polskich kibiców, kiedy przychodzi im ustalać rezultat meczu, szczególnie w sytuacjach okrutnych zmagań piłkarzy do ostatka próbujących wykorzystać szansę zwycięstwa. Piłka jest okrągła... Ta banalna konstatacja, uzupełniana jest jak najbardziej filozoficznym stwier­ dzeniem, że NIC NIE WIADOMO. Bardzo mi się to podoba. Ale przyznam się, że między jednym i drugim, związku logicznego nie postrzegam i to też mi się podoba. Nawet, jeszcze bardziej. Wy­ czuwam tu rodzaj myślenia magiczno-symbolicznego. W myśleniu tym jakby zakładało się z góry istnienie dobra i zła, dobrego i złego trafu, a na koniec ślepego losu. Czyżby jego upostaciowieniem (symbolem) była właśnie piłka? Temu złu - które się aplikuje w bramkę przeciwnika - użyczać, fundować, podawać ręki, w takiej czy innej przenośni, nie należy. Nie należy tym złem skalać sobie rąk. Temu złu, jak powalonemu, którego należy s k o p a ć , p r z e k o ­ p a ć , itd. nie brudząc sobie rąk, (działanie na wilka, z glana itp.) przynależny status i również rola pognębienia, stłamszenia i co tam jeszcze, zbrukania, poniżenia, wyeliminowania, aby nie rzec ukat­ rupienia. Powiedziałem, również rola, bowiem wydaje mi się, że dla pewnego typu świadomości z tego co dzieje się na stadionach dociera przesłanie, sprowadzające się do swego rodzaju gloryfikacji czynno­ ści fizycznie dosyć bolesnych i okrutnych wykonywanych nogą. Czynności, z którymi łączone są ewidentne wartości etyczne, kulturo­ we, plasujące się zdecydowanie po stronie przemocy, dosyć charak­ terystycznie artykułowanej, bez użycia rąk! Dopuścić wypada mnie­ manie, że za tym co jest nazywane szlachetną rywalizacją „na murawie" kryją się... niecne żądze. „Wojownik" szlachetnej rywalizacji „dobrowolnie" rezygnujący z „instrumentu rąk", to niewątpliwie odwrotność zacnego szwajcara, portiera, który za stosunkowo skromne datki zwane napiwkami, wspomaga a nie eliminuje bliźniego. Nosi mu ciężary, ale najważniej­ sze tytularnie użycza obcemu szacunek, uznanie, cześć. Ów szwajcar to postać szczególna - rzecznik gestów życzliwości spełnianych fachowo, profesjonalnie. W naszym rodzimym systemie wartoś­ ciowania raczej nie znajdujący szerszego uznania; stąd owa kpiąca konotacja w słowie szwajcar. Napisałem to na okoliczność wyna­ grodzeń, jakie w mistrzostwach USA 94, otrzymują zawodnicy Szwajcarii (80 tys. dolarów oraz najnowszy model mercedesa; z komentarza TV w czasie transmisji z Detroit meczu Szwajcaria-Rumunia, 4:0, 22 czerwca 1994). Gest Walka piłkarzy na stadionie pozornie tylko ogranicza się do korzystania z nóg, tułowia bez rąk, chociaż z... głową; rozumianą nie tylko cieleśnie. Gesty czynione głównie rękoma, dłońmi, w połącze­ niu z wyrazem twarzy, pozycją ciała oraz - jak to się często zdarza - artykulacją słowną, to również szalenie istotny element zmagania sportowego. Gest z reguły błyskawicznie czyniony, przede wszystkim ręką, niczym zaklęcie, szydercza metafora, czy wręcz kalambur, puentuje dramaturgię meczu, czyniąc go rzeczywiście widowiskiem, możliwym do zaakceptowania nawet w kategoriach artystycznych. Gdyby pozbawić zawodników możliwości gestycznego wyrażania swych emocji, ich zachowania w najlepszym przypadku (gry na wysokim technicznym poziomie) kojarzyłyby się z pewnego rodzaju baletem, spowitym chłodem. Gesty ujawniają namiętności, postawy duchowe piłkarzy. I dzięki nim, gapiąc się w telewizor można zaznać nieco radości, a nie skonać z nudów. Zacności Ludwik Stomma chwacko donosi: „Jacek Olędzki nie­ wiele wie o footballu i może lepiej, żeby o nim nie pisał. Jeżeli już jednak musi, to niech przyjmie do wiadomości, że Roger Milla tańczył po bramce motyw z n a r o d o w e g o (podkreślenie moje JO) tańca kameruńskiego ". Miło i elegencko powiedziane... To już prawie, jak z g 1 a n a... Wielce Szanowny Ludwiku, wydaje mi się, że dostatecznie dużo mamy znawców footballu abym nie musiał zasilać swą osobą tej zacnej rzeszy. Ponieważ jednak interesuję się gestem, szczególnie nadziei, ufności, zaufania i życzliwości - chcąc nie chcąc - spróbowa­ łem przyjrzeć się zachowaniom piłkarzy, a ponieważ nadarzyła się szczególna okazja, mistrzostwa świata, przyjrzeniu temu towarzyszył dodatkowy zamiar - k o m p a r a t y s t y c z n y . Kierowałem się przy tym - jak się okazuje - płochym założeniem, że zainteresowania na przykład gestami kierowców sławnych lor afrykańskich, nie wymagają wysokiego stopnia wiedzy automobilistycznej, wiedzy o sposobach prowadzenia, na bezdrożach tego kontynentu wielce osobliwych ciężarówek. Natomiast, co się tyczy udzielonego mi pouczenia, że zachowanie w 1990 roku Rogera Milla nie miało w sobie nic tajemniczego, bo było tylko „motywem narodowego tańca kameruńskiego", przyprawia - niestety, ku memu głębokiemu żalowi - o mdłości. Jeśli z biedą można w Europie się posługiwać terminem narodowy, to w Afryce jest to całkowicie bez sensu! Oto skutki Ludwiku twego niezdyscyplinowania na zajęciach ze sztuki, które prowadzić miałem onegdaj zaszczyt. Zasłaniałeś się „Trybuną Ludu", pilnie studjując, ostatnią stronę, na której znaj­ dywałeś wiadomości o ligach piłkarskich. I stąd ta żenująca niewie­ dza, ale co gorsze, duch czytanej gazety jakby się Ci udzielił i trwał w Tobie do dzisiaj. A kysz! Afryka, w szczególności Czarna, a więc ta która obejmuje między innymi Nigerię, Kamerun i Zair - skąd pochodzą sławne już drużyny piłkarskie - chociaż niebywale roztańczona (gdzie przetrwały dawne tańce obrzędowe, inicjacyjne a także władania sobą - rites de possession) nie ma jakichś tańców narodowych. Na tym kontynencie osobliwie pokrojonym i ciemiężonym przez kolonialistów nie ma kultur narodowych, jako też narodowych tańców właśnie, ale też narodowej muzyki, sztuki czy literatury. Zjawiska artystyczne z Af­ ryki, jeśli już wymagają jakiegoś terminu pomocniczego, to się odnosi do plemienia, a nie narodu. Znacznie lepiej już brzmi - jak się mi wydaje - określenie: „taniec radości", którym posługują się często sprawozdawcy i komentatorzy sportowi. Ale niestety, owe osobliwe zachowania w 1990 roku Rogera Milla, a obecnie w 1994 r w USA Nigeryjczyków Rashida Yekini, Emanuela Amunike oraz Daniela Amokachi nie są tańcami, chociaż elementy taneczne w nich występują. Zdaje się, że najbliższe im są owe obrządki władania sobą . Wszelako są to zachowania par excellence piłkarskie, kryjące zagadkowe treści, nie zbadane intencje. Radość, drwinę lub wręcz szyderstwo daje się w nich dostrzec, lecz na tym nie koniec. Oto jeden z trzech wymienionych Nigeryjczyków (mecz Nigeria-Szwecja 20.VI.1994) po udanym strzale biegnie jak onegdaj Roger Milla do narożnika boiska, staje przed słupkiem zwrócony twarzą na zewnątrz; stoi na rozkraczonych nogach, porusza biodrami, aby nagle... upaść do tyłu do góry brzuchem! Wiadomo, że walka piłkarzy na stadionie to rezultat żmudnego, nieraz morderczego szkolenia. Trenerzy drużyn piłkarskich prze­ ścigają się w wypracowaniu najskuteczniejszych sposobów prowa­ dzenia gry; poznania mocnych i słabych stron w grze przeciwników. Na szczęście gesty piłkarskie nie są rezultatem szkolenia i nie znajdują się na razie w polu zainteresowań fachowców w rodzaju, wymienianego tu już wybitnego znawcy footbollu. I dzięki temu owe gesty tworzą materię odrębną, w której silnie wyrażają się in­ dywidualne predyspozycje emocjonalne zawodników, tudzież ich status w zespole drużyny. Najważniejsze jednak, że gesty piłkarzy 4 5 77 �stały się przekazem aprobowanych, lokalnych czy środowiskowych doświadczeń kulturowych (sposobów wyrażania emocji, nastrojów itd.). Piłka nożna wykształciła już gesty, które uznać należy za całkiem jej własne. Wydaje mi się, że należy do nich łapa w łapę, charakterystyczne, szybkie czy też gwałtowne uderzenie się dwóch osób otwartymi dłońmi na wysokości czoła. Ten wielce sympatyczny gest przyjaźni, życzliwości trafił ze stadionów piłki nożnej do zachowań powszednich, wspomagając kształtowanie się więzi towa­ rzyskich, rodzinnych, przyjacielskich. Ale - jako osoba, która mało wie o footballu - mogę się oczywiście mylić! Gest zachwyca, jeśli jest oryginalny i spontaniczny. Istnieje już sporo gestycznych zachowań piłkarskich, które nużą swą sztampą tudzież banałem. Dotyczy to szczególnie drużyn z lig zachodnio­ europejskich, w których football ma najstarsze tradycje, sięgające drugiej połowy X I X w., nie mówiąc o znacznie odleglejszych doświadczeniach rzutnokopnych ludów średniowiecznej Angli, Fran­ cji, Włoch. Stąd takie żywe zainteresowanie grą piłkarzy z młodych drużyn, przede wszystkim z Afryki. Dopóki gesty piłkarskie pozostają poza kontrolą FIFA (Między­ narodowa Federacja Piłkarska) i umykają uwadze szkoleniowców (ładna nazwa, no nie!), będą intrygowały takich jak ja profanów etnologicznych; piszących zamiast BUTRAGUENO Utragenio (2 razy!). To niestety skutek nie tylko własnej ignorancji... Długo będę pamiętał, że Kazimierz DEYNA jako DEJNA był w jakiejś telewi­ zyjnej relacji - gdy się zawodnik dopiero objawił - Deżą. NEWERLEGO nazywano Niuerlajem. Mnie los zaszczyca wielokrotnie Łolejskim, w kraju i za granicą, z czego się Ludwiku wielce cieszę. Wracajmy jednak do BUTRAGUENO. Mondiale '90, mecz Jugosławia-Hiszpania (1:2). Drugiego gola dla Hiszpanii strzela ów Butragueno. „Po strzale fika koziołka, ląduje na kolanach, sunie na nich około 3 metry, dzierżąc nad sobą dwie zaciśnięte pięści." Zachwycający, uroczy ten przypadek, mimo drętwej przygany, napawa otuchą, że również europejskie drużyny stać na to, by ich zachowania podziwiać, cieszyć się z ich charakterem, niebanalnym, niesztampowym, najważniejsze nie przesłodzonym potrzebą demons­ trowania woli zwycięstwa i więzi z resztą zawodników po udnym strzale. W tekście sprzed czterech laty próbowałem uporządkować sobie wyobrażenia własne o postawach emocjonalnych zawodników po udanych i nieudanych strzałach na bramkę. Przyjąłem, że gesty piłkarzy w tych decydujących dla meczu momentach ujawniają z jednej strony całkiem indywidualne cechy jakiegoś zawodnika, a z drugiej reprezentowany przez niego wzorzec kulturowy, który wart jest zainteresowania większego, aniżeli uczynić to potrafią komentatorzy i sprawozdawcy sportowi. Opozycje: POKORA - NIEPOKORA (dziękczynienie - triumfowanie nieszydzenie - szydzenie) GNIEW - RADOŚĆ (konwencjonalność - niekonwencjonalność) i inne to swego rodzaju klucze do pełniejszej percepcji widowisk piłkars­ kich, które wtargnęły brutalnie w nasze życie codzienne. Pisanie 0 tym Ludwiku, to ratunek przed utonięciem w otmęcie masowych fascynacji, to godna uznania chęć zachowania człowieczeństwa. 1 dlatego należy się takim ignorantom jak ja nieco pobłażania, wyrozumiałości i ciepła. Chyba przyznasz, że się należy. Przyglądając się w czasie upalnych nocy, kiedy sen nie przychodzi, zachowaniom co niektórych zawodników - wyrażanych ekspresyjnie, gestycznie - postrzegam groźbę, szyderczo z jawną drwiną przekazy­ waną. To jakiś czas trwa, chociaż króciutko i jest odegrane wielce dynamicznie. Na koniec, czy w innym nieco rozumieniu, przestawiam znaczenie wymienionych pojęć, które się narzucają. Oto drwina, szyderstwo spowite groźbą albo tylko pewnością siebie, staje się jawnym zlekceważeniem przeciwnika, co w kontekście walki na jedno wychodzi. Chociaż, owa groźba (zwykłe straszenie) przeradza się czasem w wyzwanie, w którym kogoś z góry uznaje się za pokonanego. To szczególny rodzaj sportowego zaklęcia. Można przyjąć, że jeśli gonitwy za piłką i z nią, kopanie jej, nic już nie mówiąc o wzajemnym faulowaniu się zawodników, służy osłabie­ niu (lubo zdruzgotaniu) fizyczno-intelektualno-psychicznym prze­ ciwnika, to gesty skierowane są - czy sobie to piłkarze oraz ich opiekunowie uświadamiają, czy nie - na psychiczną stronę jego kondycji. Piłkarskie gesty - nie wiadomo w jakiej mierze - ale nawet, niechby w całkiem znikomej, zapewne jednych duchowo wzmac­ niają, a tych do których są skierowane - osłabiają; mogą obniżać wolę zwycięstwa, dezorientować, mamić itp. Wielu bramkarzy pewnie lżej 6 78 zniesie przepuszczenie piłki do swej bramki, aniżeli wpuszczenie tej piłki, uzupełnione wymownym gestem napastnika, dobrotliwie grożą­ cego palcem przed nosem ofiary. Albo inny wstrząsający przykład: Rashidi Yekini, Nigeryjczyk, wpada z piłką do bramki Bułgara i pokazuje, że bramka jest... dziurawa. Demonstruje to wkładaniem pięści w oka siatki i z wyszczerzonymi zębami głosi swoje - jemu tylko znane zaklęcie (mecz w Dallas 22 czerwca 1994, Nigeria-Bułgaria, 3 :0). Przykłady wykorzystywania przez piłkarzy gestów do poprawiania, wzmacniania swej kondycji, zarazem do osłabiania morale przeciw­ nika, mnożyć można w nieskończoność. Celują w tym interesującym mnie procederze, oczywiście, Murzyni, kiedy występują w swych rodzimych drużynach. Bo Murzyn, jako jedyny czarny w zespole szwedzkim, to istota zupełnie inna. W meczu 20 czerwca, Kamerun-Szwecja, 2: 2, udało się owemu szwedzkiemi Murzynowi (ojciec jego z Zielonego Przylądka) strzelić gola. I co? I nic! Czarny zawodnik po strzeleniu gola stanął w bezruchu. Jakby zażenowany tym co przed chwilą zrobił stoi sobie skromnie. Czeka? Chyba tak. Oto przebiegają przed nim szwedzcy koledzy. Jeden go pogłaszcze po głowie i zaraz odbiegnie, drugi tylko klepnie go w tyłek i też zaraz odbiegnie a inny w podobny sposób wnet odbiegając użyczy bohaterowi kuksańca. Upłynie 13 dni i ten sam Martin Dahlin w meczu z Arabią Saudyjską zachowa się jak na Murzyna przystało. Już w 6 minucie pięknym strzałem głową zdobywa gola. Po tym udanym strzale biegnie przed siebie radośnie z rozprostartymi do góry ramionami, aby nagle wskoczyć okrakiem na biodra szwedzkiego kolegi! Skupiłem się poprzednio, ale i też obecnie na gestach, towarzyszą­ cym udanym i nieudanym strzałom na bramkę, albowiem bywają one najbardziej sugestywne, rozbudowane, znaczące itd. Brazylijczyk Romario, król strzelców, po chybieniu pada zrozpaczony na kolana i tłucze zaciekle murawę pięściami (20.VI. 1994, mecz Brazylia-Rosja). Ileż tu żalu, złości i gniewu, ale nade wszystko, woli odegrania się - zwycięstwa. Pewnie nadejdzie czas, że takie zachowanie będzie karane żółtą kartką i zawodnikowi pozostanie swoje niepowodzenie wyrażać tylko cierpkim grymasem, ewentualnie ukrytym machnięciem ręki. W me­ czu 2 L V I . 1994, Arabia Saudyjska-Holandia, jeden z Holendrów, kiedy zmarnował szansę dołożenia Arabom, raczył zaledwie skrzywić usta! Zaraza inercji gestycznej zaatakowała już Koreańczyków, znanych dotąd z żywiołowości i wyrazistej teatralizacji swych zachowań. 27.VI. 1994, Dallas, mecz Niemcy-Korea Południowa. Do przerwy Niemcy prowadzą 3:0. Po każdym golu, Koreańczycy zamiast cierpieć, chodzą sobie na luzie, niektórzy z zawodników dalekowschodniej drużyny nawet się uśmiechają! Niebywałe. W dru­ giej części meczu strzelą Koreańczycy dwa gole. Koreańczyk, który strzelił pierwszego gola - jak Murzyn szwedzki nie kwapi się cokolwiek czynić. Zmierza tylko spokojnie do środka boiska. Po drodze, chyba również tylko jeden z kolegów, trąci go po przyjaciels­ ku dłonią w tył głowy... Zatem należy korzystać - a nuż z ostatniej szansy - notowania, choćby w pamięci, tych nieformalnych, nie szkolonych zachowań, które tak serce radują. Międzynarodowe mistrzostwa piłkarskie stwarzają świetną okazję do prezentacji rozmaitości i bogactwa gestów już od momentu grania hymnów aż po schodzenie z boiska, wymianę koszulek. Jedni, całkiem zamerykanizowani, jak zawodnicy Korei Płd„ słuchają swego hymnu godnie z ręką na sercu. I milczą! Inni stoją jak oflagi, ze zwieszonymi rękami i pod nosem mamroczą niektóre słowa (pewnie które zapamiętali) tekstu świętego (Brazylia). Szwedzi też mamroczą słowa swego hymnu. Ponadto, stoją w rozkroku. Natomiast ręce trzymają za sobą, a dłonie mają skrzyżowane nad siedzeniami... Zamienić się koszulkami jedni chcą, a inni nie chcą i w związku z tym gonią czym prędzej do garderoby, aby uniknąć wątpliwego zbratania. Faule, to osobna, przepastna zupełnie dziedzina, w której gest piłkarski się objawia. I znowu, jedni się do faulowania przeciwnika przyznają „przepraszając" ofiarę, a inni udają Greka czmychając, lub niewiniątka, rozkładając ręce. Jest to najżałośniejsza strona zawodów footballowych. Nie mam najmniejszych złudzeń (kontemplując graf­ fiti w mym mieście po kolejnych występach Legii), że przez młodocianych kibiców, te beznadziejne zachowania i towarzyszące im gesty przyjmowane są z aprobatą i żyją potem własnym życiem w chuligańskich manierach po z glana, na wilka i na sikora? Oto wraca kulejąc na boisko sfaulowany wcześniej Boliwijczyk, �chyba wyniesiono go na noszach. Nieopodal linii bocznej czycha na kulejącego Koreańczyk. Boliwijczyk omija go bojaźliwie. Ale Kore­ ańczyk podbiega do nieszczęsnego Latynosa, aby go po przyjacielsku lepnąć w plecy... Mecz 24.VI.1994, Korea Płd.-Boliwia. Egzekwowanie strzałów wolnych z tworzeniem muru przez zawod­ ników karanych przed własną bramką, to dla obojętnego widza, szczególnie wesołe akcenty w dramaturii meczu - misterium. Oto różnej postury mężczyźni, przed chwilą jeszcze bojowi i groźni, stają w rządku pokornie i . . . kładąc dłoń na dłoni opuszczają ręce poniżej swych pępków. Zapytałem wybitnego znawcę zachowań subkulturowych, dlacze­ go użycie ręki w zawodach piłki nożnej jest karane? Znawca się obruszył i powiedział: Jak to, przecież co i raz, trzymają się rękoma za jaja. Uczony ten wygłosił swój pogląd prywatnie, przez telefon, ale przy obecności małoletnich córek! Oto jak profani widzą bohaterów misteriów naszych czasów! Jeśli nic cię nie pociesza Kiedyś na zabawach w okolicy Murzynowa (w samym Murzyno­ wie zabaw nie organizowano, chociaż urządzano... bale), jeśli dochodziło do bójki, to walczono przede wszystkim rękoma, a szta­ cheta wyrwana z płotu była najczęstszym narzędziem walki. Odkąd w każdym gospodarskim domu jest telewizor, obowiązkowo koloro­ wy, a płoty drewniane zastąpiono siatkami drucianymi, tradycja bicia kogoś po głowie sztachetą stała się nie do utrzymania. Mężczyźni poza transmisjami z meczów piłki nożnej, nic więcej w swych telewizorach nie pragną zobaczyć. Telewizory jednakże są włączone, aby każdy, kto zajdzie wiedział, że nie mieszkają w tym domu „ciemne burki ze w s i " . Transmisje z meczów piłki nożnej, których kobiety nie oglądają, pozwalają mężczyznom na spokojne nagromadzenie cennych wrażeń. Bywa, że stają się one bodźcem czy inspiracją do rychłych czynów, wymagających stanowczości i zdecy­ dowania... Otóż nowy, chociaż już nie taki nowy, styl bijatyk na zabawach to zastąpienie rąk nogami. Słusznie rozwija Ryszard Ciarka myśli Ludwika Stommy o inwersyjności footballu, powiadając, że „w dniu świątecznym ręce powinny odpocząć". I też odpoczywają. Po wypiciu z kolegami połówki na ryzyk, (zawsze należy działać w zabezpieczeniu, zespołowo, jak na stadionie) można upatrzyć sobie denata. Po wyselekcjonowaniu napastnika, następuje akcja. Napastnik podchodzi do przeciwnika i go zagaduje. Zagadywać tak należy, aby pojawił się powód, okoliczność, spina, czyli dostatecznie silny bodziec, do poczucia się wnerwionym, wkur... itd. Można na denata napierać brzuchem, raz i drugi, ale też można, podstawiając mu nogę, pchnąć go z lekka, aby się przewrócił. Bardziej doświadczeni, żonaci, ojcowie, mający gospodarkę albo dobrą pracę, winni się wykazać czymś więcej. Na przykład umiejętnością schwytania denata nagle za przegub ręki (lewej) i przerzucenia go sobie przez ramię na ziemię, względnie podłogę. Ale to już ostateczność. Pod dachem nie należy... I też - jeśli pod dachem się akcja rozpoczęła - napastnik powinien powiedzieć: WYJDZIEMY. Rozumniejsi albo strachliwsi robią co mogą, aby nie wychodzić... Powalonego dobrze jest przekopać czy skopać po nerach, po ryju, po kałdunie albo wątrobie... Czynności tej winny też towarzyszyć stosowne okrzyki w rodzaju: ty alkoholiku, ty ch..., ty k..., ty schizofreniku, ty ch... za... Nie będziesz mi szczał do szafy! Nie będziesz mi denerwował żony! Jeśli akcja się nie rozwija (przeciwnik nie znalazł w nikim wsparcia) obrońcy napastnika odrywają go od jego ofiary. Napastnik czerwony na twarzy, z wytrzeszczem oczu długo nie może przyjść do siebie. Uspakaja się przeklinając i z trudem formułuje uzasadnienie swego gniewu. Na drugi dzień idzie do kościoła (zabawy najczęściej odbywają się w sobotę), ale nie po to aby dokonać aktu skruchy i żałować swego czynu. Nigdy też nie będzie się z niego spowiadał (nie zdarzyło się w Murzynowie i wsiach sąsiednich, aby napastnik z bójki na zabawie, czy w ogóle bójki, próbował przepraszać przeciwnika). Natomiast chyba będzie go gryzło sumienie i wówczas podejmie niejedno staranie aby swej ofierze użyczyć gestu... życz­ liwości, nie różniącego się wiele od tego zafałszowania, jakie mieliśmy okazję poznać, przywołując sytuację z meczu Korea Południowa-Boiiwia (klepnięcie przez Koreańczyka po plecach Boliwijczyka, powracającego po sfaulowaniu na boisko). Dla części, niezbyt dojrzałej duchowo społeczności kibiców, mecze piłki nożnej stanowią nie wyczerpany rezerwuar, niezwykle sugestywnie rozstrzyganych starć - wzorców zachowań. Czy są one rozstrzygane szlachetnie? Honorowo? Uczciwie? Przyzwoicie? God­ nie? I tak dalej. Nie mnie - ignorantowi footballowemu - odpowiadać na te rozkoszne pytania. W czasie meczów krążą po boiskach osobnicy, korzystający z tytułu pan, i oni tych, którzy mają tylko nazwisko i numer na plecach... osądzają. Ale czy ktoś, kto nie ma imienia, ponadto nie jest panem, może być osądzany? Żywa twórczość ludowa Przez 15 lat obcowania z mieszkańcami Murzynowa, ich gośćmi z Polski oraz sąsiadami, miałem sporo okazji do poznania rymowanek-powiedzeń, cieszących się wśród części kwiecia tamtejszego ludu uznaniem. Oto wybrane rymowanki spośród zbioru liczącego kilkadziesiąt pozycji: NIE MOŻNA KOPAĆ STOJĄCEGO BO MOŻE COŚ ZALEŻEĆ OD NIEGO * KOP LEŻĄCEGO! NIC NIE ZALEŻY OD NIEGO UFAJ BLIŹNIEMU SWEMU CIĘ ZEMŚCI I SKOPIE DO MARTWEGO PO WYPICIU GŁĘBSZEGO UFAJ BLIŹNIEMU SWEMU SKOPIE CIĘ PO WYPICIU GŁĘBSZEGO GDY SIĘ O SOBIE DOWIE CZEGOŚ NIEPRZYJEMNEGO OBOWIĄZKIEM JEST KAŻDEGO SPONIEWIERAĆ BLIŹNIEGO SWEGO P... BLIŹNIEGO SWEGO AŻ KOSZULA SPADNIE Z NIEGO NIECH NIE PODSKAKUJE! BO GO SKOPIĘ, A PRZEDTEM W MORDĘ NAPLUJĘ! * SKOPAŁEM GO BO CHODZI CHORY NIECH SPIERDALA DO SWEJ NORY NIECH SIĘ ROZWIJA UMYSŁOWO SKOPIĘ GO I O MUR WALNĘ GO GŁOWO SKOPAŁ GO W DYDU BEZ WSTYDU * JAKA TO DLA NAS UCIECHA SKOPAĆ DRUGIEGO DLA ŚMIECHA Europa, jak żadna inna strona na świecie, jest wylęgarnią fał­ szywych gestów życzliwości, skromności i pokory, natomiast całkiem niefałszywych buty i pychy. Niegdyś poprzez swych konkwistadorów i misjonarzy, a dziś już tylko poprzez kogoś takiego, jak zawodnik footballu, użycza tych gestów reszcie świata. Wszyscy Europejczycy pozdrawiają się w jednakowy sposób, mówiąc jeden drugiemu dzień dobry. Żadnej z nacji europejskiej nie starczyło wyobraźni, albo na tyle dobrej woli, aby pozdrawiać - jak Chińczycy - pytaniem: jadłeś? Natomiast, kiedy stajemy wobec „niebezpieczeństwa" poczęstowania gościa jakimś napitkiem, nie zapominamy zapytać, czego chciałby się napić. Oczywiście są i tacy, 79 �którzy w ogóle nie pytają, bo nie zamierzają częstować, by nie sprawić przykrości drugiej osobie. Oto w Murzynowie, częstowany bez pytania herbatą lub kawą, wzbrania się przed jej wypiciem. Zapytany dlaczego się wzbrania, odpowiada: - Nie chcę, bo to tak jakbym dług zaciągnął. W Afryce czy Azji ludy tamtejsze nigdy cię nie pytają, czy byś się czego napił. To co mają - bez obłudnego pytania - stawiają ci przed nosem. Ludy koczownicze, ludy obydwu tych kontynentów, ludy stepów i pustyń - gdzie woda jest prawdziwym skarbem - to kapłani ceremonii życzyliwości. Nawet jeśliś niczym sobie nie zasłużył, filiżankę lub czarkę herbaty otrzymasz podaną dwoma rękami na tacy albo wstędze błękitnego jedwabiu... PRZY PISY ' Por. Ludwik Stomma, / : 0 Czyli ludzie jak bogowie, „ K o n l c k s l y " , Rok X L V : 1991, nr 3-4 (214-2155), s. 141-142 Tenże, s. 142 Rozmowa w drodze na Powązki w dniu 23 czerwca 1994 roku Ludwik Stomma, op. cit., s. 142 Miałem okazję bliżej się tym zabiegom terapeutycznym przyjrzeć w czasie dwuletniego pobytu w Dakarze, jako stażysta w s ł a w n y m Institut Foundamcnlal d'Afrique Noire. Charakterystyczne, że obrządki władania sobą przeniknęły do nowoczesnych osiedli Dakaru.Co jakiś czas w takim osiedlu gromadzą się pod w i e c z ó r ludzie przy piaskownicy. Dlatego przy piaskownicy, p o n i e w a ż jednym z e l e m e n t ó w zbiorowego transu będzie padanie na piasek plecami oraz tarzanie się w nim... ' Jacek Olędzki. Gesty nadziei, „ K o n t e k s t y " , Rok X L V : 1991. nr 1 (212), s. 45 W gwarze złodziejskiej sikor = zegarek, wilk = przyrodzenie, glan, glony - buty. 2 3 4 1 P.S. Przez długie lala wielkim mym pragnieniem było, aby etnografowie nic ograniczali się do analizy cudzych filmów lecz - korzystając ze swej oryginalnej i słabo spopularyzowanej wiedzy - robili swoje własne. Wreszcie, aby filmujący clnografowie nie ograniczali się do surowych zapisów, trafiających do a r c h i w ó w muzealnych, ale ż e b y zaistnieli, przede wszystkim w telewizji. Jeśli się to udawało w latach sześćdziesiątych, dlaczego nic m o g ł o b y nowe, scmiotyczno-strukturalislycznc, czy fenomenologiczne m y ś l e n i e filmowe zaistnieć w latach w i ę k s z y c h s w o b ó d i lepszych m o ż l i w o ś c i technicznych? C z y musimy być niewolnikami złych g u s t ó w i wątpliwych zainteresowań masowego odbiorcy, który w części męskiej - jak w Murzynowie - interesuje s i ę tylko meczami piłki nożnej, boksem i transmisjami ze świąt? No i wreszcie d o ż y ł e m chwili satysfakcji i prawdziwej radości. Przyjmij Ludwiku - proszę - słowa podziękowania i gratulacje za fascynujące, rewelacyjne formalnie i intelektualnie Historie o historii Brawo! 7 Jackowi Olędzkiemu w odpowiedzi Ludwik Stomma Brawo Jacku! - Z jakąż łatwością wywiodłeś bezpośredni związek między piłką nożną a glanowaniem bliźnich lub biciem syna młotkiem po głowie (acz w drugim tym przypadku chodzić powinno raczej, chyba że ojciec trzymał narzędzie chwytnymi palcami kończyn dolnych, o piłkę ręczną). Nie będę się rewanżował przy­ kładem tatusia, który po obejrzeniu przegranego przez „naszych" meczu, zrozumiał znikomość swych zachcianek, zrobił rachunek sumienia i tegoż wieczora, po raz pierwszy od lat wykąpał bobasa i ucałował żonę. Nie chcę bowiem licytować się w trywialności. Niepotrzebnie Jacku napracowałeś się nad tak długim tekstem. Wszystkie jego tezy zawierają się wszakże w dwóch twoich zdaniach: „Pewnym osobom nie wygasły ciągoty stadne a innym wygasły. Ktoś siedzenie na twardej ławce przez dwie godziny śpiewając lub gwiżdżąc i tupiąc, skandując jakieś jedno słowo uzna za sytuację bliską rajskiej, natomiast mój przyjaciel, tłumacz literatury współ­ czesnej pisanej w hindi, syn trenerki sportu szkolnego, tak wyobraża sobie epizod w scenerii piekła." - Jest tu już wszystko: i deter­ minujące wnioski opozycje i opis. Zacznijmy od opozycji. Nikogo Jacku nie obchodzi, i wiesz od tym doskonale, że jest twój przyjaciel tłumaczem z hidi, czy też synem trenerki. Jeżeli umieszczasz te informacje, to znaczy, że mają znaczenie. Ciąg logiczny jest tu taki: Przyjaciel wywodzi się ze środowiska sportowego więc „wie w czym rzecz''. „Wiedząc w czym rzecz", a więc z pozycji kompetencji uważa mecz piłki za „epizod w scenerii piekła". Jednocześnie jest człowiekiem wyrafinowanym (literatura + współczesność i egzotyczne języki), czyli po polsku mówiąc „kulturalnym". Tu swoją kulturę przeciwstawia (a raczej ty dając go za przykład przeciwstawiasz), wciąż „wiedząc w czym rzecz" chamstwu oglądaczy piłki. Ową opozycję prymitywizm - prawdziwa cywilizacja wzmacnia rozróżnienie ewolucyjne między neandertalami, którym „ciągoty stadne nie wygasły" (znamiennie darwinowskie pojęcia: „stado" i „wygasły") a homo sapiensami, którzy są już na wyższym etapie, a do których należysz ty i tłumacze literatury hindi. W tym momencie i tak wszystko jest już przesądzone. Następuje jednak ilustracyjny opis, o tyle tylko nie powalający przeciwników na kolana, iż: 1. fałszywy, 2. nieuczciwy.: Ad. 1. a. „Twarde ławki" - na stadionach, które oglądałeś w TV (wnoszę po cytowanych meczach) nie ma żadnych twardych ławek, tylko plastikowe, wygodne krzesełka, w droższych rzędach miękko wyściełane. b. „Skandując jakieś jedno słowo" - w ten sam sposób można by o twórcach ludowych: „bazgrząc jakieś bohomazy". Folklor kibiców to dzisiaj rozbudowany system obejmujący strój, muzykę, rytuał, muzealnictwo, kolekcjonerstwo, swoistą literaturę etc. etc. c. „Gwiżdżąc i tupiąc'' - jak wyżej, lecz dodajmy jeszcze, że pobyt na meczu wiąże się również z konsumpcją (nieraz wielodaniowych obiadów), występami tancerek, pokazami sztucznych ogni, spot­ kaniami przyjacielskimi etc. etc. 80 Ad. 2. Wszystko to Jacku doskonale widziałeś, pomijanie więc wszelkich owych aspektów i redukcja interakcji społecznych na meczu do twojego „opisu" musi być niestety odebrana, jako naginanie z góry rzeczywistości do twojego a priori. Tym gorzej dla prawdy. Zapewnianie, że nie masz pojęcia o przedmiocie swojej pracy, istotne dla ciebie, gdyż pozwalające ci na dowolnie beztroskie wrzucanie „faktów" do worków „prymitywizmu" lub „prawdziwej cywilizacji", jest o tyle smutne, że całkowicie odpowiada prawdzie. Gest ma też swój kulturowy kontekst, bez znajomości którego ani rusz. Jeden tylko, jedyny przykład: Piszesz o Koreańczyku, który nie okazał radości strzeliwszy Niemcom gola. Otóż strzelił go on przy stanie 0:3, radości okazywać więc po prostu nie mógł, gdyż w oczach publiczności, jak i kolegów z drużyny odebrane by to zostało jako defetyzm. Wystarcza oto 1 :3 do uciechy... W przeciwieństwie do Ciebie oglądam mecze setkami i NIGDY nie widziałem uciechy po strzeleniu bramki, która nie zmieniałaby merytorycznie faktu beznadziejnej sytuacji zespołu (chyba, że w dobroczynnej pokazówce lub konfrontacji III-ligowca z mistrzem, gdzie tylko o honor chodzi, a zwycięstwo jest poza najśmielszymi ambic­ jami). Tak więc, co dla ciebie jest „komparatystyczną" ciekawo­ stką wynika najbanalniej z międzynarodowej litery rytuału. Elementarne mój Watsonie! A dlaczego jeden tylko przykład? Bo przecież i tak groch o ścianę. Masz Jacku na to co ci wygodne i niewygodne dwie odrębne miary. Gdy ja, przez przejęzyczenie, zamiast „plemienny" (gdyż tak! Milla odtańczył element ZNANEGO tańca) piszę „narodowy" poświęcasz temu pięć oburzonych akapitów, sugerujących nawet „glanowanie". Gdy ty natomiast przekręcasz dowolnie słynne nazwisko, rzecz to śmiechu, a nawet kpiny godne, bo mawiają na cię „Łolejski". Może i mawiają, ale nie piszą tak w naukowych pracach, bo i siebie by kompromitowali i nikt by nie zrozumiał. Ale dość o detalach. Smutne jest jeszcze, że do interpretacji zjawiska o zasięgu światowym, swoistego signum temporis naszych czasów, wystarczy delirka chłopa z Murzynowa i paradoks uroczego skądinąd Ryszarda Ciarki. Doprawdy nie jest dobrym przykładem dla studentów (może dlatego czytałem na twoich zajęciach gazetę, acz wtedy nie była to jeszcze - acz doceniam subtelność aluzji - „Trybuna Ludu") mówienie: nie znam się na sprawie, ale i tak ją rozwikłam, bo tezę założę z góry, jak żyletką po oczach. Wtedy bowiem zaczynają nam cywilizację zakładać kosmici, kształt dachów pagód udowadnia związki Chin ze starożytnym Egiptem, Jezus przeżywa i poprzez Templariuszy zakłada masonerię... Być może, tego zanegować nie mogę, świat jawi się wtedy łatwiejszy. Ale czy to my właśnie mamy sprowadzać do trywialności? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a772473bf584a2740cfe6c65eebc61ce.pdf c801e6361e445b04457c287ba4dd1faa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2967 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2771 Title A name given to the resource Jackowi Olędzkiemu w odpowiedzi / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1, s.80 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text którzy w ogóle nie pytają, bo nie zamierzają częstować, by nie sprawić przykrości drugiej osobie. Oto w Murzynowie, częstowany bez pytania herbatą lub kawą, wzbrania się przed jej wypiciem. Zapytany dlaczego się wzbrania, odpowiada: - Nie chcę, bo to tak jakbym dług zaciągnął. W Afryce czy Azji ludy tamtejsze nigdy cię nie pytają, czy byś się czego napił. To co mają - bez obłudnego pytania - stawiają ci przed nosem. Ludy koczownicze, ludy obydwu tych kontynentów, ludy stepów i pustyń - gdzie woda jest prawdziwym skarbem - to kapłani ceremonii życzyliwości. Nawet jeśliś niczym sobie nie zasłużył, filiżankę lub czarkę herbaty otrzymasz podaną dwoma rękami na tacy albo wstędze błękitnego jedwabiu... PRZY PISY ' Por. Ludwik Stomma, / : 0 Czyli ludzie jak bogowie, „ K o n l c k s l y " , Rok X L V : 1991, nr 3-4 (214-2155), s. 141-142 Tenże, s. 142 Rozmowa w drodze na Powązki w dniu 23 czerwca 1994 roku Ludwik Stomma, op. cit., s. 142 Miałem okazję bliżej się tym zabiegom terapeutycznym przyjrzeć w czasie dwuletniego pobytu w Dakarze, jako stażysta w s ł a w n y m Institut Foundamcnlal d'Afrique Noire. Charakterystyczne, że obrządki władania sobą przeniknęły do nowoczesnych osiedli Dakaru.Co jakiś czas w takim osiedlu gromadzą się pod w i e c z ó r ludzie przy piaskownicy. Dlatego przy piaskownicy, p o n i e w a ż jednym z e l e m e n t ó w zbiorowego transu będzie padanie na piasek plecami oraz tarzanie się w nim... ' Jacek Olędzki. Gesty nadziei, „ K o n t e k s t y " , Rok X L V : 1991. nr 1 (212), s. 45 W gwarze złodziejskiej sikor = zegarek, wilk = przyrodzenie, glan, glony - buty. 2 3 4 1 P.S. Przez długie lala wielkim mym pragnieniem było, aby etnografowie nic ograniczali się do analizy cudzych filmów lecz - korzystając ze swej oryginalnej i słabo spopularyzowanej wiedzy - robili swoje własne. Wreszcie, aby filmujący clnografowie nie ograniczali się do surowych zapisów, trafiających do a r c h i w ó w muzealnych, ale ż e b y zaistnieli, przede wszystkim w telewizji. Jeśli się to udawało w latach sześćdziesiątych, dlaczego nic m o g ł o b y nowe, scmiotyczno-strukturalislycznc, czy fenomenologiczne m y ś l e n i e filmowe zaistnieć w latach w i ę k s z y c h s w o b ó d i lepszych m o ż l i w o ś c i technicznych? C z y musimy być niewolnikami złych g u s t ó w i wątpliwych zainteresowań masowego odbiorcy, który w części męskiej - jak w Murzynowie - interesuje s i ę tylko meczami piłki nożnej, boksem i transmisjami ze świąt? No i wreszcie d o ż y ł e m chwili satysfakcji i prawdziwej radości. Przyjmij Ludwiku - proszę - słowa podziękowania i gratulacje za fascynujące, rewelacyjne formalnie i intelektualnie Historie o historii Brawo! 7 Jackowi Olędzkiemu w odpowiedzi Ludwik Stomma Brawo Jacku! - Z jakąż łatwością wywiodłeś bezpośredni związek między piłką nożną a glanowaniem bliźnich lub biciem syna młotkiem po głowie (acz w drugim tym przypadku chodzić powinno raczej, chyba że ojciec trzymał narzędzie chwytnymi palcami kończyn dolnych, o piłkę ręczną). Nie będę się rewanżował przy­ kładem tatusia, który po obejrzeniu przegranego przez „naszych" meczu, zrozumiał znikomość swych zachcianek, zrobił rachunek sumienia i tegoż wieczora, po raz pierwszy od lat wykąpał bobasa i ucałował żonę. Nie chcę bowiem licytować się w trywialności. Niepotrzebnie Jacku napracowałeś się nad tak długim tekstem. Wszystkie jego tezy zawierają się wszakże w dwóch twoich zdaniach: „Pewnym osobom nie wygasły ciągoty stadne a innym wygasły. Ktoś siedzenie na twardej ławce przez dwie godziny śpiewając lub gwiżdżąc i tupiąc, skandując jakieś jedno słowo uzna za sytuację bliską rajskiej, natomiast mój przyjaciel, tłumacz literatury współ­ czesnej pisanej w hindi, syn trenerki sportu szkolnego, tak wyobraża sobie epizod w scenerii piekła." - Jest tu już wszystko: i deter­ minujące wnioski opozycje i opis. Zacznijmy od opozycji. Nikogo Jacku nie obchodzi, i wiesz od tym doskonale, że jest twój przyjaciel tłumaczem z hidi, czy też synem trenerki. Jeżeli umieszczasz te informacje, to znaczy, że mają znaczenie. Ciąg logiczny jest tu taki: Przyjaciel wywodzi się ze środowiska sportowego więc „wie w czym rzecz''. „Wiedząc w czym rzecz", a więc z pozycji kompetencji uważa mecz piłki za „epizod w scenerii piekła". Jednocześnie jest człowiekiem wyrafinowanym (literatura + współczesność i egzotyczne języki), czyli po polsku mówiąc „kulturalnym". Tu swoją kulturę przeciwstawia (a raczej ty dając go za przykład przeciwstawiasz), wciąż „wiedząc w czym rzecz" chamstwu oglądaczy piłki. Ową opozycję prymitywizm - prawdziwa cywilizacja wzmacnia rozróżnienie ewolucyjne między neandertalami, którym „ciągoty stadne nie wygasły" (znamiennie darwinowskie pojęcia: „stado" i „wygasły") a homo sapiensami, którzy są już na wyższym etapie, a do których należysz ty i tłumacze literatury hindi. W tym momencie i tak wszystko jest już przesądzone. Następuje jednak ilustracyjny opis, o tyle tylko nie powalający przeciwników na kolana, iż: 1. fałszywy, 2. nieuczciwy.: Ad. 1. a. „Twarde ławki" - na stadionach, które oglądałeś w TV (wnoszę po cytowanych meczach) nie ma żadnych twardych ławek, tylko plastikowe, wygodne krzesełka, w droższych rzędach miękko wyściełane. b. „Skandując jakieś jedno słowo" - w ten sam sposób można by o twórcach ludowych: „bazgrząc jakieś bohomazy". Folklor kibiców to dzisiaj rozbudowany system obejmujący strój, muzykę, rytuał, muzealnictwo, kolekcjonerstwo, swoistą literaturę etc. etc. c. „Gwiżdżąc i tupiąc'' - jak wyżej, lecz dodajmy jeszcze, że pobyt na meczu wiąże się również z konsumpcją (nieraz wielodaniowych obiadów), występami tancerek, pokazami sztucznych ogni, spot­ kaniami przyjacielskimi etc. etc. 80 Ad. 2. Wszystko to Jacku doskonale widziałeś, pomijanie więc wszelkich owych aspektów i redukcja interakcji społecznych na meczu do twojego „opisu" musi być niestety odebrana, jako naginanie z góry rzeczywistości do twojego a priori. Tym gorzej dla prawdy. Zapewnianie, że nie masz pojęcia o przedmiocie swojej pracy, istotne dla ciebie, gdyż pozwalające ci na dowolnie beztroskie wrzucanie „faktów" do worków „prymitywizmu" lub „prawdziwej cywilizacji", jest o tyle smutne, że całkowicie odpowiada prawdzie. Gest ma też swój kulturowy kontekst, bez znajomości którego ani rusz. Jeden tylko, jedyny przykład: Piszesz o Koreańczyku, który nie okazał radości strzeliwszy Niemcom gola. Otóż strzelił go on przy stanie 0:3, radości okazywać więc po prostu nie mógł, gdyż w oczach publiczności, jak i kolegów z drużyny odebrane by to zostało jako defetyzm. Wystarcza oto 1 :3 do uciechy... W przeciwieństwie do Ciebie oglądam mecze setkami i NIGDY nie widziałem uciechy po strzeleniu bramki, która nie zmieniałaby merytorycznie faktu beznadziejnej sytuacji zespołu (chyba, że w dobroczynnej pokazówce lub konfrontacji III-ligowca z mistrzem, gdzie tylko o honor chodzi, a zwycięstwo jest poza najśmielszymi ambic­ jami). Tak więc, co dla ciebie jest „komparatystyczną" ciekawo­ stką wynika najbanalniej z międzynarodowej litery rytuału. Elementarne mój Watsonie! A dlaczego jeden tylko przykład? Bo przecież i tak groch o ścianę. Masz Jacku na to co ci wygodne i niewygodne dwie odrębne miary. Gdy ja, przez przejęzyczenie, zamiast „plemienny" (gdyż tak! Milla odtańczył element ZNANEGO tańca) piszę „narodowy" poświęcasz temu pięć oburzonych akapitów, sugerujących nawet „glanowanie". Gdy ty natomiast przekręcasz dowolnie słynne nazwisko, rzecz to śmiechu, a nawet kpiny godne, bo mawiają na cię „Łolejski". Może i mawiają, ale nie piszą tak w naukowych pracach, bo i siebie by kompromitowali i nikt by nie zrozumiał. Ale dość o detalach. Smutne jest jeszcze, że do interpretacji zjawiska o zasięgu światowym, swoistego signum temporis naszych czasów, wystarczy delirka chłopa z Murzynowa i paradoks uroczego skądinąd Ryszarda Ciarki. Doprawdy nie jest dobrym przykładem dla studentów (może dlatego czytałem na twoich zajęciach gazetę, acz wtedy nie była to jeszcze - acz doceniam subtelność aluzji - „Trybuna Ludu") mówienie: nie znam się na sprawie, ale i tak ją rozwikłam, bo tezę założę z góry, jak żyletką po oczach. Wtedy bowiem zaczynają nam cywilizację zakładać kosmici, kształt dachów pagód udowadnia związki Chin ze starożytnym Egiptem, Jezus przeżywa i poprzez Templariuszy zakłada masonerię... Być może, tego zanegować nie mogę, świat jawi się wtedy łatwiejszy. Ale czy to my właśnie mamy sprowadzać do trywialności? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d9fc76b88cc77b0616ae0b3c08b3cd67.pdf 1d1d4c8d9ca64df15068d514c96ab716 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2968 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2772 Title A name given to the resource Marginalia / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1, s.81-82 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Marginalia Aleksander Jackowski Pamiętniki. Wciąż pojawiają się na rynku księgarskim pamiętniki. Znajdują czytelników, choć tematyka okupacyjnomartyrologiczna przestaje interesować. Po niezwykłej, i to w skali światowej, erupcji wspomnień z lat wojny i martyrologii narodu, przyszła kolej na wypełnianie „białych plam'' w historii oraz ujawnianie kulisów wydarzeń, znanych nam tylko z prasy czy telewizji. Szczególnym zjawiskiem są pamiętniki z lat wojny. Po­ wstawały, ponieważ ich autorzy mieli świadomość, iż żyli w czasach wyjątkowych, strasznych, i że należy, dla dobra przyszłych pokoleń, dać świadectwo prawdzie. Każdy mógł mieć przekonanie, iż jego życie mogłoby stanowić materiał na książkę. Każdy miał swoje niezwykłe losy, a zarazem wiedział, iż suma tych losów tworzy wspólną historię kraju. Zakłamywaną w prasie, propagandzie. Ten fakt ważył na pamiętnikach powstałych zwłaszcza w latach pięćdziesiątych-sześćdziesiątych. Pozytywnie - na decyzji ich pisania, ponieważ ocalały prawdę. Negatywnie - jako że ograniczał obszar zainteresowań (np. do obozów hitlerowskich), a kazał myśleć o cenzurze złaszcza tam, gdzie wspominano łagry i zsyłki w Związku Radzieckim, walki Sił Zbrojnych na Zachodzie czy Armię Krajową. Nawet tylko tej cenzurze wewnętrznej. Najgorszej. Stawia to, oczywiście, szczególne wymagania przy interpretacji tekstów, zwłaszcza powstałych w wyniku konkursów i zachęt różnych instytucji i redakcji. Konkurs pełnił rolę katalizatora, dał ostateczny impuls, decydujący o powstaniu wspomnień. Pozostaje problem, co robić z nadesłanymi materiałami. Jak wykorzystać te pięćset, a może nawet j u ż sześćset tysięcy relacji? Co zrobić, by „przemówiły"? B y przekazały nie tylko prawdę statystyczną. Co zrobić, by ujawnić nieprawdopodobną energię, zawartą w pamiętnikach? Ilość nie przechodzi w jakość. Zabija. Kto przeczyta te pamiętniki, porówna? Jedynie najciekawsze m o g ą liczyć na dostrzeżenie. W końcu czas selekcjonuje, z tych setek tysięcy funkcjonuje w kulturze, kilka, kilkanaście. O hitlerows­ kich obozach - to co pisał Tadeusz Borowski, o radzieckich - Gustaw Herling-Grudziński, o inwazji na Francję - Andrzej Bobkowski. Wybitne dzieła przekazują obraz przeszłości, który zapada w pamięć. A l e jak wydobyć z milionów - stronice świetne, wstrząsające, mądre - i wprowadzić je w krwioobieg naszej kultury? A takie stronice są tam przecież. Znam niejedną. Pamiętniki stanowią miąższ historii, wypełniają żywą treścią daty i fakty znane z podręczników. Ocalają od zapomnienia fakty pomijane w różnych okresach. Powstają z potrzeby „pokrzepienia serc", dania świadectwa prawdzie czasu. Wzma­ cniają więź między pokoleniami, ludźmi o różnych rodowo­ dach. Nasze pamiętniki, to zarazem nasza historia. A l e też i obraz autorów. Ich portret, własnym piórem skreślony. W latach wojny autor jest pionkiem. Przeżywa, opisuje - co widzi. Współcześnie - autor jest gońcem, hetmanem. Rozgrywa nieraz swoją własną partię. Pamiętnik z reguły relacjonuje sytuację ja:inni; ja:świat; my:nasi wrogowie. A „ m y " , to j u ż grupa, rodzina, społeczność lokalna, mała ojczyzna, ojczyzna. „ M y ' ' konstytuuje tożsamość grupy. Zarówno wtedy, gdy pamiętnik powstaje z chęci zostawienia śladu po sobie, jak i w ó w c z a s , gdy koncentruje się na ważnych wydarzeniach dla społeczeństwa, relacja jest subiektywna. To oczywiste. Selekcjonujemy mniej, czy bardziej świadomie fakty, licząc się z ich obecnym wydźwiękiem. Zwłaszcza istotna jest cenzura, istniejąca w nas samych. Cenzura podświadomo­ ści, a także presja czasu, środowiska. Istotny jest kontekst, emocjonalne zabarwienie ocen, percepcji. Tego się nie uniknie, inaczej więc odczuwa Powstanie Warszawskie jego uczestnik, a inaczej ktoś, kto przyszedł z 1 A r m i ą ze Związku Radzieciego i patrzył na płonące miasto z praskiej strony Wisły. Nawet po latach, gdy m o ż n a zgodzić się co do faktów podstawowych, emocja inaczej rozkłada akcenty, ocenę tego co było „koniecz­ ne". Czy należało w y w o ł y w a ć Powstanie? W jakim celu? Czas i odległość zmieniają otoczkę emocjonalną faktów. Cały czas mówię o cenzurze wewnętrznej, a więc nie­ świadomej. Cenzurze związanej z istniejącym stereotypem, ze zbiorowym odczuciem. Cenzurze, która każe inaczej kształ­ tować obraz w zależności od tego, czego - jak sądzimy - oczekuje odbiorca. Inne pokłady pamięci zostaną uruchomio­ ne, gdy zechcę wziąść udział w konkursie na wspomnienia z Syberii ogłoszonym przez pismo geograficzno-krajoznawcze, a inaczej, gdy będzie to Związek Sybiraków, czy inne stowarzy­ szenie, mające w tytule martyrologię. Zmieni się tonacja, w jakiej zostaje napisane wspomnienie. Czy pamiętnik rozładowuje emocje, czy też je kondensuje? Sądzę, że może być i jednym i drugim. Pisanie cofa nas w przeszłość, każe raz jeszcze przeżyć życie, jakiś jego najważniejszy fragment. Bywa, że ten epizod ciąży na człowie­ ku, staje się punktem odniesienia dla myśli, snów, działań. Znam ludzi porażonych przeszłością, niewolników okresu obozu, powstania, zesłania, więzienia. Jedni się z tego po latach otrząsają, inni nie. Po wyzwoleniu obozu w Oświęcimiu wielu więźniów pozostało. Chciało być nadal w miejscu, które przecięło ich dotychczasowe życie. Stali się niewolnikami, ale i strażnikami pamięci. Cała, dosłownie cała ekipa pracowników muzeum oświęcimskiego została sformowana z byłych więź­ niów. Kiedy Wanda Jakubowska kręciła Dymy nad Birkenau, film niezwykły przez autentyzm zachowań, posłużyła się w większości byłymi więźniami. Opowiadała m i wówczas o zachowaniach ludzi, o ich wzruszeniu i potrzebie przeżywania przeszłości w scenach apelu, życia w barakach. Rozmawiałem ze „ s t a t y s t a m i " . Kręcenie filmu stało się dla nich zbiorowym seansem psychoterapeutycznym. A l e czy zawsze oczyszczają­ cym? Mój przyjaciel Andrzej Kwiatkowski, człowiek dzielny, zawsze zajęty pracą, właśnie w tej pracy zdaje się porażony przeszłością. Przeżył Workutę. Czas nieludzki, ziemia nieludz­ ka, obóz w którym więzień był z premedytacją niszczony, degradowany, upokorzony w swym człowieczeństwie. Napisał na konkurs swoje wspomnienia. Dostał nawet nagrodę. Zdecy­ dował się napisać swe wspomnienia, a więc raz jeszcze przeżyć to, co było. M a ł o tego, dzięki różnym kruczkom, dzięki pomocy ludzi z „ M e m o r i a ł u " pojechał przed dwoma laty na tę swoją Workutę. Przywiózł film, fotografie. To j u ż była inna Workuta, ale wciąż Workuta. - Co się zmieniło? zapytałem. Wzruszył ramionami - wszystko i nic. Pamiętniki są i będą, ponieważ wielka jest próżność ludzka, przeświadczenie, że się ma coś ważnego i ciekawego do powiedzenia. Będą, ponieważ pisząc przedłużamy nie tylko pamięć o wydarzeniach, ale i o nas samych. Zaspokajamy potrzebę plotki. C u d z ą i naszą. A l e też, i o tym trzeba pamiętać, 81 �są pamiętniki formą autoterapii. Podobnie jak sen i marzenia. Napisałem pamiętnik, a to znaczy - zmanipulowałem siebie, tyle, że nie świadomie. Wyczuwam szarą strefę, w której rozcieńcza się prawda pamięci, zmieniają proporcje wydarzeń. Pytano mnie, czy to, co piszę, jest prawdą. ,W jakim stopniu? Odpowiedziałem - w dziewięćdziesięciu procentach. Pominą­ łem wątki intymne. Ale po pewnym czasie j u ż nie byłem pewny tej odpowiedzi. Pisząc wyczuwam grę, którą prowadzi we mnie świadomość z podświadomością. Zamazuje, ukrywa fakty i odczucia, które mogłyby zakłócić spokój mego ducha, broni - nawet wbrew mojej woli. Próbuję j ą zdemaskować, tę podświadomość, ale to wcale nie łatwo. Szara strefa. Magma. Czego? Pamięci, czy nie-pamięci? Przypomina się scena z filmu Felliniego - budowniczowie rzymskiego metra niespodzianie wdzierają się do groty pokrytej naskalnymi malunkami. W tej samej chwili widzą jak farby blakną, łuszczą się, ginie rysunek postaci. Zostaje ślad olśnienie, niemożliwy do odtworzenia. Pamięć nie jest kliszą fotograficzną. Drążąc ją, zmuszając do posłuszeństwa, wywołuję pewne sekwencje wydarzeń, czasem zaledwie jeden płaski, wyrwany z całości, obraz. Więc wracam do swego zmartwienia, obraz jest, może nawet wiernie od­ tworzony, ale czy to, że szanowna pamięć zechciała go wynaleźć i wyświetlić, nie jest j u ż poddane innym prawom, niż mojej woli? Ja j ą proszę, powiedz jak było - i wszystko się zgadza, to co przywlekła z zakamarków mózgu na pewno miało miejsce, ale co ukryła? Co przekłamała? Szukam świadectw innych ludzi. Najtrudniej o zrozumienie siebie, tego co się czuło, myślało przed pół wiekiem. Co się j u ż wiedziało, czego jeszcze nie pojęło. Tam, gdzie myśl daje się powiązać z zapamiętanym wyraźnie faktem, tam j ą mam, wtedy wiem - a więc j u ż wtedy utraciłem resztki jakiejś wiary... Ale kiedy, jak się to zaczęło? Ciągły opór szarej strefy. O co jej chodzi? Czy rzeczywiście w dysku pamięci, gigantycznej komodzie o tysiącach szufladek - niektóre „ k l i s z e ' ' zblakły zupełnie, źle wywołane, źle do tych szufladek włożone, czy też moja Pani Podświadomość nie otwiera ich dla mojego dobra. W jej intencje nie wątpię ani przez chwilę. Nasza gra przypomina przekomarzania dziecka z matką - pokaż m i ! pozwól obejrzeć film z okrutnymi scenami, uwierz, będę później spał spokojnie... A l e ona wie swoje, pewnie lepiej. Nie - powiada - tego ci nie pokażę. Podświadomość jest czułym, bez granic oddanym obrońcą naszego spokoju psychicznego. Cenzorem, który przysięga, że działa tylko w naszym interesie. A l e , jak to bywa z cenzurą, ingeruje także tam, gdzie by się bez niej cudownie obyło. Czytam teraz, j u ż z dystansem, wcześniej napisane stronice. Są jak moje, ale i nie moje. Razem je pisaliśmy (z cenzurą w środku) wybierając z materii pamięci to, co wydało się nam charakterystyczne i ciekawe. Czy jednak to samo, tak samo byśmy napisali mieszkając, powiedzmy od dziesięciu lat, w Kanadzie? Afryce, Australii? A w Domu Rencisty, w K w i dzyniu czy Górze Kalwarii? Leżałbym w zaduchu wspólnej sali, wiedząc że nikomu nie będę potrzebny i nikt z bliskich o mnie nie pamięta? Czy pisałbym to samo i tak samo? Pracując nad pamiętnikiem konstruuję na nowo swoje życie. Nawet wtedy, gdy jestem pewny, że je tylko rekonstruuję. To są truizmy. Ale towarzyszą, jak powidoki, procesowi pisania, oddzielenia się od autora jego alter ego z pamiętnika. Lepszego, czy gorszego, ale zawsze trochę innego. Wizja społeczeństwa pierwotnego w antropologii A.R. Radcliffe-Browna Wojciech Dohnal Dobrze znany polskiemu czytelnikowi profesor Adam Kuper jedną ze swych ostatnich prac - The Invention of Primitive Society poświęcił historii antropologicznej refleksji nad zasadami organiza­ cji społeczeństw pierwotnych. Książka ta stanowi krytyczny prze­ gląd, powstałych na gruncie kolejnych szkół i orientacji, teoretycz­ nych modeli opisujących rzeczywistość plemienną. Obok aspektu historycznego podniesiony w niej został problem adekwatności i prawomocności omawianych koncepcji. Zasadne zatem wydaje się jej zaliczenie do tego nurtu współczesnej refleksji antropologicz­ nej, który stawia pytania o granice poznania antropologicznego. Problematyka ta znajduje się również w obszarze moich zaintere­ sowań badawczych, czego wyrazem jest prezentowany szkic. Chciałbym w nim zaproponować nowe spojrzenie na dorobek teoretyczny wybitnego przedstawiciela brytyjskiej antropologii społecznej Alfreda Reginalda Radcliffe-Browna. Celem moim jest wykazanie, iż proponowany przez niego model społeczeństwa pierwotnego skonstruowany został w znacznej mierze w oparciu o przyjętą przez niego teorię, a nie był - jak zakładał autor - wynikiem prowadzonych badań empirycznych. Innymi słowy, problem z jakim się tu stykamy sprowadza się do pytania o zakres podmiotowej rekonstrukcji kultury. Uczynienie z Radcliffe-Browna „bohatera'' poniższego szkicu nie jest, w co wierzę, decyzją czysto arbitralną. Wydaje mi się, że każdy kto bliżej interesuje się poruszaną tu tematyką przyzna, że z jego osobą wiąże się istotny przełom, jaki dokonał się w naukowym myśleniu o społeczeństwach 1 82 pierwotnych. Zbudowana przezeń koncepcja stała się, obok teorii Bronisława Malinowskiego, inspiracją dla kilku następnych poko­ leń badaczy, ajej echa obecne są w humanistyce po dzień dzisiejszy. Realizacji nakreślonego powyżej celu służyć ma przyjęty przeze mnie układ artykułu. W pierwszej kolejności zreferuję w nim podstawowe założenia teoretyczne koncepcji Radcliffe-Browna oraz ukażę ich źródła. W dalszej kolejności postaram się, poprzez odwołanie do konkretnych przykładów, ukazać w jaki sposób przyjęta teoria wykorzystana była do porządkowania i interpretowa­ nia rekonstruowanej rzeczywistości kulturowej. Pewnych wnios­ ków na temat jej epistemologicznych ograniczeń doszukiwał się więc będę w historii. Próbę zarysowania najważniejszych znamion uprawianej przez Radcliffe-Browna antropologii należy z pewnością zacząć od prezentowanej przez niego wizji tej dyscypliny. W oczywisty sposób rzutuje ona bowiem na proponowane przez autora The Anadman Islanders rozwiązania teoretyczne. Radcliffe-Brown widział antropologię społeczną jako socjologię porównawczą, teoretyczną naukę o formach życia społecznego wśród społe­ czeństw pierwotnych. Jej celem było porównywanie tych form i poszukiwanie takich generalizacji, które pozwoliłyby formułować ogólne prawa socjologiczne. Instrumentem mającym służyć realiza­ cji tego zamierzenia była wypracowana przezeń metoda strukturalno-funkcjonalna, której teoretyczną wykładnię przedstawił w 1952 roku w pracy - Structure and Function in Primitive Society , 2 3 4 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7e5a47add3b52cac9e711d59d0929d43.pdf 169ff62237ed32f62ef4d73e46c70eb8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2969 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2773 Title A name given to the resource Wizja społeczeństwa pierwotnego w antropologii A.R. Radcliffe-Browna / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1, s.82-85 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dohnal, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text są pamiętniki formą autoterapii. Podobnie jak sen i marzenia. Napisałem pamiętnik, a to znaczy - zmanipulowałem siebie, tyle, że nie świadomie. Wyczuwam szarą strefę, w której rozcieńcza się prawda pamięci, zmieniają proporcje wydarzeń. Pytano mnie, czy to, co piszę, jest prawdą. ,W jakim stopniu? Odpowiedziałem - w dziewięćdziesięciu procentach. Pominą­ łem wątki intymne. Ale po pewnym czasie j u ż nie byłem pewny tej odpowiedzi. Pisząc wyczuwam grę, którą prowadzi we mnie świadomość z podświadomością. Zamazuje, ukrywa fakty i odczucia, które mogłyby zakłócić spokój mego ducha, broni - nawet wbrew mojej woli. Próbuję j ą zdemaskować, tę podświadomość, ale to wcale nie łatwo. Szara strefa. Magma. Czego? Pamięci, czy nie-pamięci? Przypomina się scena z filmu Felliniego - budowniczowie rzymskiego metra niespodzianie wdzierają się do groty pokrytej naskalnymi malunkami. W tej samej chwili widzą jak farby blakną, łuszczą się, ginie rysunek postaci. Zostaje ślad olśnienie, niemożliwy do odtworzenia. Pamięć nie jest kliszą fotograficzną. Drążąc ją, zmuszając do posłuszeństwa, wywołuję pewne sekwencje wydarzeń, czasem zaledwie jeden płaski, wyrwany z całości, obraz. Więc wracam do swego zmartwienia, obraz jest, może nawet wiernie od­ tworzony, ale czy to, że szanowna pamięć zechciała go wynaleźć i wyświetlić, nie jest j u ż poddane innym prawom, niż mojej woli? Ja j ą proszę, powiedz jak było - i wszystko się zgadza, to co przywlekła z zakamarków mózgu na pewno miało miejsce, ale co ukryła? Co przekłamała? Szukam świadectw innych ludzi. Najtrudniej o zrozumienie siebie, tego co się czuło, myślało przed pół wiekiem. Co się j u ż wiedziało, czego jeszcze nie pojęło. Tam, gdzie myśl daje się powiązać z zapamiętanym wyraźnie faktem, tam j ą mam, wtedy wiem - a więc j u ż wtedy utraciłem resztki jakiejś wiary... Ale kiedy, jak się to zaczęło? Ciągły opór szarej strefy. O co jej chodzi? Czy rzeczywiście w dysku pamięci, gigantycznej komodzie o tysiącach szufladek - niektóre „ k l i s z e ' ' zblakły zupełnie, źle wywołane, źle do tych szufladek włożone, czy też moja Pani Podświadomość nie otwiera ich dla mojego dobra. W jej intencje nie wątpię ani przez chwilę. Nasza gra przypomina przekomarzania dziecka z matką - pokaż m i ! pozwól obejrzeć film z okrutnymi scenami, uwierz, będę później spał spokojnie... A l e ona wie swoje, pewnie lepiej. Nie - powiada - tego ci nie pokażę. Podświadomość jest czułym, bez granic oddanym obrońcą naszego spokoju psychicznego. Cenzorem, który przysięga, że działa tylko w naszym interesie. A l e , jak to bywa z cenzurą, ingeruje także tam, gdzie by się bez niej cudownie obyło. Czytam teraz, j u ż z dystansem, wcześniej napisane stronice. Są jak moje, ale i nie moje. Razem je pisaliśmy (z cenzurą w środku) wybierając z materii pamięci to, co wydało się nam charakterystyczne i ciekawe. Czy jednak to samo, tak samo byśmy napisali mieszkając, powiedzmy od dziesięciu lat, w Kanadzie? Afryce, Australii? A w Domu Rencisty, w K w i dzyniu czy Górze Kalwarii? Leżałbym w zaduchu wspólnej sali, wiedząc że nikomu nie będę potrzebny i nikt z bliskich o mnie nie pamięta? Czy pisałbym to samo i tak samo? Pracując nad pamiętnikiem konstruuję na nowo swoje życie. Nawet wtedy, gdy jestem pewny, że je tylko rekonstruuję. To są truizmy. Ale towarzyszą, jak powidoki, procesowi pisania, oddzielenia się od autora jego alter ego z pamiętnika. Lepszego, czy gorszego, ale zawsze trochę innego. Wizja społeczeństwa pierwotnego w antropologii A.R. Radcliffe-Browna Wojciech Dohnal Dobrze znany polskiemu czytelnikowi profesor Adam Kuper jedną ze swych ostatnich prac - The Invention of Primitive Society poświęcił historii antropologicznej refleksji nad zasadami organiza­ cji społeczeństw pierwotnych. Książka ta stanowi krytyczny prze­ gląd, powstałych na gruncie kolejnych szkół i orientacji, teoretycz­ nych modeli opisujących rzeczywistość plemienną. Obok aspektu historycznego podniesiony w niej został problem adekwatności i prawomocności omawianych koncepcji. Zasadne zatem wydaje się jej zaliczenie do tego nurtu współczesnej refleksji antropologicz­ nej, który stawia pytania o granice poznania antropologicznego. Problematyka ta znajduje się również w obszarze moich zaintere­ sowań badawczych, czego wyrazem jest prezentowany szkic. Chciałbym w nim zaproponować nowe spojrzenie na dorobek teoretyczny wybitnego przedstawiciela brytyjskiej antropologii społecznej Alfreda Reginalda Radcliffe-Browna. Celem moim jest wykazanie, iż proponowany przez niego model społeczeństwa pierwotnego skonstruowany został w znacznej mierze w oparciu o przyjętą przez niego teorię, a nie był - jak zakładał autor - wynikiem prowadzonych badań empirycznych. Innymi słowy, problem z jakim się tu stykamy sprowadza się do pytania o zakres podmiotowej rekonstrukcji kultury. Uczynienie z Radcliffe-Browna „bohatera'' poniższego szkicu nie jest, w co wierzę, decyzją czysto arbitralną. Wydaje mi się, że każdy kto bliżej interesuje się poruszaną tu tematyką przyzna, że z jego osobą wiąże się istotny przełom, jaki dokonał się w naukowym myśleniu o społeczeństwach 1 82 pierwotnych. Zbudowana przezeń koncepcja stała się, obok teorii Bronisława Malinowskiego, inspiracją dla kilku następnych poko­ leń badaczy, ajej echa obecne są w humanistyce po dzień dzisiejszy. Realizacji nakreślonego powyżej celu służyć ma przyjęty przeze mnie układ artykułu. W pierwszej kolejności zreferuję w nim podstawowe założenia teoretyczne koncepcji Radcliffe-Browna oraz ukażę ich źródła. W dalszej kolejności postaram się, poprzez odwołanie do konkretnych przykładów, ukazać w jaki sposób przyjęta teoria wykorzystana była do porządkowania i interpretowa­ nia rekonstruowanej rzeczywistości kulturowej. Pewnych wnios­ ków na temat jej epistemologicznych ograniczeń doszukiwał się więc będę w historii. Próbę zarysowania najważniejszych znamion uprawianej przez Radcliffe-Browna antropologii należy z pewnością zacząć od prezentowanej przez niego wizji tej dyscypliny. W oczywisty sposób rzutuje ona bowiem na proponowane przez autora The Anadman Islanders rozwiązania teoretyczne. Radcliffe-Brown widział antropologię społeczną jako socjologię porównawczą, teoretyczną naukę o formach życia społecznego wśród społe­ czeństw pierwotnych. Jej celem było porównywanie tych form i poszukiwanie takich generalizacji, które pozwoliłyby formułować ogólne prawa socjologiczne. Instrumentem mającym służyć realiza­ cji tego zamierzenia była wypracowana przezeń metoda strukturalno-funkcjonalna, której teoretyczną wykładnię przedstawił w 1952 roku w pracy - Structure and Function in Primitive Society , 2 3 4 �będącej zbiorem opubikowanych wcześniej esejów. Konieczne w tym miejscu staje się zwrócenie uwagi na inspira­ cje, z których autor The Andaman... czerpał konstruując postulowa­ ną przez siebie metodę badań antropologicznych. W pracach swych powoływał się on na dorobek Herberta Spencera i Emila Durkheima. To właśnie w ich koncepcjach socjologicznych odnaleźć można podstawowe dla stworzonej przez Radcliffe-Browna metody pojęcia „struktury" i „funkcji". Brak miejsca nie pozwala tutaj na przedstawienie sposobu w jaki Radcliffe-Brown adoptował i reinterpretował te pojęcia dla potrzeb prowadzonych analiz antropolo­ gicznych. To co najważniejsze to fakt, że ukształtowane pod wpływem tradycji spencerowsko-durkheimowskiej poglądy na zawsze odsunęły go od, dominujących dotąd w antropologii, modeli wyjaśnień genetycznych. Co więcej, to właśnie na gruncie tej tradycji stworzył on swój program analizy strukturalno-funkcjonalnej, wykorzystanej później przez wielu następców. Niezwykle interesujący problem, w jaki sposób paradygmat ten był dalej wzbogacany i modyfikowany przez kolejne pokolenia badaczy nie może być w tym miejscu szerzej rozwinięty. Z pewnością wart jest on jednak osobnego i wnikliwego omówienia. Istotną, pozytywistyczną cechą teorii Radcliffe-Browna było jego przekonanie o istnieniu daleko idących analogii pomiędzy życiem społecznym i organicznym. Stanowisko to widoczne jest już w samym widzeniu przez niego antropologii społecznej. W 1940 roku w artykule On Social Structure pisał on: „Antropologię społeczną pojmuję jako teoretyczną naukę przyrodniczą o społe­ czeństwie ludzkim. Oznacza to, że badanie zjawisk społecznych dokonuje się metodami bardzo podobnymi do tych, których używa się w naukach fizycznych czy biologicznych." Najistotniejszych analogii pomiędzy tymi dwoma typami organizmów - społecznym i biologicznym - upatrywał Radcliffe-Brown w podobnym sposobie ich organizacji, które istotę stanowiło powiązanie poszczególnych elementów - jednostek bądź komórek - w zintegrowaną całość. Podobnie zatem jak to ma miejsce w naukach przyrodniczych, również w antropologii społecznej wyróżnić można, zdaniem autora, trzy rodzaje badań struktury społecznej. Pierwszy to morfologia społeczna - badania nad istotą struktury społecznej, jej zróżnicowaniem i klasyfikacją. Drugi to fizjologia społeczna - badania nad funkcjonowaniem struktur społecznych. I trzeci wreszcie, to badania nad rozwojem i zmianami struktur. W duchu tej właśnie tradycji intelektualnej Radcliffe-Brown prowadził badania społeczeństw pierwotnych. Stworzona przez niego metodologia może być, zgodnie ze słowami autora, „sprowa­ dzona do trzech podstawowych i połączonych ze sobą pojęć: procesu, struktury i funkcji" . Punktem wyjścia w rozważaniach autora Structure and Func­ tion... było przekonanie, iż rzeczywistość z jaką ma do czynienia antropolog jest procesem życia społecznego. Na proces ten składa się nieskończona liczba indywidualnych i zbiorowych działań i interakcji międzyludzkich. Wśród ich różnorodności istnieją jednak dające się uchwycić regularności, owe - wspomniane już -formy życia społecznego. Analityczny opis działań składających się na proces społeczny ukazuje w jaki sposób są one ze sobą powiązane i jak tworzą koherentny system społeczny. Opis taki uwidacznia ponadto, że działania te nigdy nie są przypadkowe. Przeciwnie, tworzą one uporządkowany układ - strukturę społecz­ ną.' W ramach takiej struktury jednostki powiązane są ze sobą w zintegrowaną całość dzięki istnieniu relacji społecznych (np. stosunków pokrewieństwa). Obok nich za część struktury społecz­ nej Radcliffe-Brown uważał zróżnicowanie jednostek i klas (np. pozycja społeczna kobiet i mężczyzn, wodzów i członków wspólno­ ty) . Co szczególnie istotne, uważał on, że struktura społeczna nie jest konstrukcją teoretyczną, lecz stanowi bezpośredni przedmiot obserwacji, korespondujący wprost z empiryczną rzeczywistością. Istnienie i trwanie struktury społecznej zapewnione są przez proces życia społecznego, funkcjonowanie struktury. W ten sposób dochodzi Radcliffe-Brown do kolejnego istotnego punktu swojej teorii, do pojęcia funkcji. Funkcją wszelkiej aktywności społecznej określał on rolę jaką odgrywała ona w życiu społecznym jako całości i poprzez to wkład jaki wnosiła w utrzymywanie ciągłości strukturalnej, tj. istnienie grupy." Pojęcie ciągłości strukturalnej określało według Radcliffe-Browna pierwszy warunek konieczny dla istnienia każdego społeczeństwa. Drugim warunkiem zaś była 5 6 7 8 10 konieczność istnienia w każdej grupie zespołu praw dotyczących ludzi i rzeczy, które w sposób precyzyjny zapobiegają powstawaniu nierozwiązywalnych konfliktów. Istnienie takich konfliktów wyni­ ka z wewnętrznego zróżnicowania grupy. Zdaniem RadcliffeBrowna istotne jest jednak by równocześnie istniały instytucjonalne formy ich rozwiązywania. Należy w tym miejscu zaznaczyć, że stanowisko teoretyczne autora Structure... z biegiem czasu ulegało istotnym przeobraże­ niom, przechodząc od prostego traktowania społeczeństw jako zwartej całości organicznej, poprzez zwrócenie uwagi na ich wewnętrzne zróżnicowania, aż do próby odkrycia i wytłumaczenia zasad leżących u podstaw tego zróżnicowania. W efekcie wy­ pracował on strukturalno-funkcjonalną metodę badań społeczeństw pierwotnych, która głównym przedmiotem analizy uczyniła struk­ turę społeczną. W oparciu o tę teorię wysunął szereg hipotez badawczych poddanych później antropologicznej interpretacji. Spektrum zainteresowań badawczych Radcliffe-Browna było bardzo szerokie. W pracach swych poruszał on wiele tematów - od rozważań dotyczących statusu antropologii, przez zagadnienia metodologiczne, po pytania dotyczące systemów pokrewieństwa, religii czy organizacji politycznej. Wszystkie one rozwijały przyję­ te przezeń założenia teoretyczne i dowodziły, że działania społecz­ ne w ramach tych systemów były zorganizowane wokół instytucji, takich jak małżeństwo, rodzina, wodzostwo i innych. Mówiąc zaś o funkcjach tych instytucji podkreślał rolę jaką odgrywały one w trwałości struktury społecznej. Szczególnie wiele uwagi po­ święcił Radcliffe-Brown badaniom systemów pokrewieństwa, które uważał za podstawę organizacji społeczeństw pierwotnych. W roku 1935 napisał on: „Cechą charakterystyczną większości tych społeczeństw (pierwotnych - przyp. W.D.) jest to, że wzajem­ ne stosunki jednostek są w nich w większości oparte na bazie pokrewieństwa; realizowane jest to poprzez istnienie ustalonych wzorów zachowań wobec każdej rozpoznawalnej kategorii po­ krewieństwa.' ' Tym co szczególnie interesowało Radcliffe-Brow­ na w badaniach systemów pokrewieństwa była ich morfologia. Pytał zatem o ich istotę i przyczyny zróżnicowania poszczególnych systemów oraz próbował je klasyfikować. Punktem wyjścia w tych dociekaniach stało się stwierdzenie, że podstawą każdego systemu pokrewieństwa jest rodzina. W niej bowiem odnaleźć można podstawowe dla danej grupy typy więzi społecznych łączących ze sobą różne kategorie krewnych. Na poziomie podstawowym są to bowiem relacje pomiędzy rodzicami i dziećmi, mężem i żoną oraz rodzeństwem. Relacje drugiego rzędu zależą od powiązań między dwoma rodzinami podstawowymi - mamy w nich do czynienia z takimi kategoriami jak ojciec ojca czy brat matki. Jeszcze wyżej stoją takie stosunki jak żona brata matki czy syn brata ojca. Zdaniem Radcliffe-Browna w każdym społeczeństwie istnieje określona liczba tego typu więzi, która potrafi być właściwie rozpoznawana przez jednostkę. Zatem pierwszą cechą różnicującą systemy po­ krewieństwa jest ich zasięg, który decyduje o tym jaki krąg krewnych jest rozpoznawany. Istnieją systemy o szerokim i wąskim zasięgu. W każdym jednak z nich, w ramach rozpoznawanego zbioru krewnych, istnieją określone sposoby nazywania rodzaju łączącej ich więzi. To właśnie od tych sposobów zależy charakter danego systemu. Zdaniem Radcliffe-Browna reguły jakie pojawiają się w określaniu poszczególnych krewnych zależą od cech systemu pokrewieństwa. Nie wdając się tutaj w szczegółowe opisy wszystkich typów terminologii pokrewieństwa stwierdzić jednak należy, że zarówno systemy klasyfikacyjne jak i nieklasyfikacyjne (opisowe) dzielą krewnych na ściśle określone kategorie. Wobec każdej z nich obowiązuje odpowiedni wzór zachowania. Naczelną zasadą jest zawsze fakt, że włączenie dwóch krewnych do jednej kategorii - np. określenie ich terminem ojciec - implikuje istnienie daleko idącego podobieństwa w zachowaniu wobec nich. Z kolei zakwalifikowanie dwóch osób do odmiennych kategorii - np. ojciec i brat - powoduje różnice w zachowaniu się wobec nich. W obu przypadkach społeczna funkcja systemu pokrewieństwa jest jednak taka sama - zapewnia on uporządkowany i efektywny układ zachowań łączący jednostki. Równie wiele miejsca co studiom nad morfologią systemów pokrewieństwa poświęcił Radcliffe-Brown analizie ich funkcjono­ wania. Stawiał on pytanie o to, w jaki sposób przyczyniają się one 12 13 1 4 13 83 �do utrzymywania ciągłości strukturalnej systemu społecznego, do jego życia. By mogły one temu służyć konieczne jest ciągłe ich odtwarzanie w praktyce społecznej. Dokonuje się ono nie tylko przez powtarzające się uzusy terminologiczne, lecz również za­ chowania właściwe danej strukturze pokrewieństwa. Aby jednak mogły one trwać konieczne jest by były przekazywane pomiędzy pokoleniami. Według Radcliffe-Browna najlepiej warunek ten realizują unilinearne formy organizacji. W ich ramach dokonuje się bowiem transmisja statusu społecznego oraz towarzyszących mu praw i obowiązków wobec wspólnoty. Dowodem potwierdzającym trafność tego spostrzeżenia miał być fakt, iż większość społe­ czeństw pierwotnych to właśnie unilinearne grupy pochodzeniowe. Niezależnie od tego, czy są to grupy matry- czy patrylinearne funkcja systemu pokrewieństwa jest w nich identyczna - utrzymuje on organizację społeczną danej zbiorowości w określonych trady­ cjach (wzory zachowań) i określonych warunkach środowiska naturalnego. W ten sposób systemy te przyczyniają się do zachowania ciągłości strukturalnej grupy i wypełniają pierwszy, z wspomnianych wcześniej, warunków niezbędnych dla istnienia każdego społeczeństwa. Warunek drugi - konieczność istnienia instytucjonalnych form zapobiegania nierozwiązywalnym konflik­ tom i utrzymywania stabilności systemu społecznego-zabezpieczają szczególne regulacje, których przykładem mogą być tzw. stosunki żartobliwej poufałości (joking relationship). Odrzucając wcześniejsze, pseudohistoryczne teorie tłumaczące ich genezę, Radcliffe-Brown wskazał, że istotą ich funkcji jest właśnie łagodze­ nie i stabilizowanie potencjalnie wrogich stosunków pomiędzy jednostkami (np. brat matki i syn siostry), bądź grupami społecz­ nymi (np. plemionami). 16 17 Istotną myślą jaka nieustannie przewija się w rozważaniach autora Structure... jest przekonanie, że dla zrozumienia każdego aspektu życia społecznego, ekonomicznego, politycznego czy religijnego, niezbędna jest znajomość systemu pokrewieństwa. W nim bowiem zakodowany jest podział grupy na takie struktury jak moiety, ród czy lineaż. Co więcej, to poprzez system pokrewień­ stwa sprawowana jest kontrola nad ziemią i organizacją gospodarki plemiennej. Nie sposób w ramach tak krótkiego szkicu zaprezentować poglądów interesującego nas autora dotyczących wszystkich poru­ szanych przezeń tematów. Istotnym jest jednak stwierdzenie, że niezależnie od tego jakiej sfery zagadnień one dotyczyły - prawnej, religijnej czy politycznej - to zastosowany w nich schemat interpretacyjny był zawsze taki, jak w przypadku badań nad strukturami pokrewieństwa. Ich celem było ukazanie roli jaką podsystemy te odgrywają w istnieniu i odtwarzaniu ogólnego systemu. Dobrego przykładu dostarczają tu uwagi Radcliffe-Brow­ na dotyczące społecznej funkcji religii. W analizach tych, zgodnie z przyjętymi założeniami metodologicznymi, odrzucał on spekula­ cje na temat pochodzenia religii i jej ewolucji. Uwagę swą koncentrował natomiast na poszukiwaniu odpowiedzi na pytanie o wkład jaki wnosi ona w ukształtowanie się i trwanie porządku społecznego. Autor The Anadaman... uważał, że przedmiotem antropologicznych badań nad religią nie powinny być wierzenia, ocena ich prawdziwości bądź fałszywóści, ale ich konsekwencje - to znaczy zbiorowe obrzędy i rytuały. To w ich kontekście należy stawiać pytanie o społeczną funkcję religii." Wiemy już z wcześ­ niejszych rozważań, iż wzory stosunków społecznych danej zbioro­ wości zakodowane są w jej strukturze pokrewieństwa. Radcliffe-Brown zadaje jednak pytanie o ich motywacje, rządzące nimi przekonania, i stwierdza, że: „uporządkowane życie społeczne zależy od obecności w ludzkich umysłach pewnych uczuć, które kontrolują zachowanie jednostki wobec innych. Rytuały (religijne -przyp. W.D.) można traktować jako symboliczne wyrażanie tych uczuć". " Ich funkcją zaś jest regulowanie, trwanie i międzypokoleniowe transmitowanie uczuć, od których zależy konstrukcja układu społecznego. Oczywiście, a jest to teza morfologii społecz­ nej, istnieje wielkie zróżnicowanie religii ludów pierwotnych. Dzieje się tak dlatego, że społeczeństwa te różnią się między sobą swą strukturą. A ponieważ religia, poprzez swoje obrzędy, służy wyrażaniu uczuć, od których ona zależy, więc spotkać można tak wiele jej postaci. 18 2 Słuszności tej tezy autor dowodzi interpretując kult przodków oraz totemizm, które traktuje jako różne formy religii. Zwracał on uwagę na fakt, że kult przodków najczęściej występuje wśród 84 plemion, których organizacja społeczna oparta jest na grupach lineażowych. Wyrażany jest on w obrzędach poświęconych zmar­ łym członkom lineażu. W ten sposób ich żyjący członkowie umacniają w sobie poczucie przynależności do grupy i odtwarzają swą strukturę społeczną, która oparta jest na jedności lineażu. Z kolei totemizm rozpowszechniony jest głównie wśród Australij­ czyków. Ich plemiona bazują na niewielkich grupach terytorial­ nych. Poprzez rytuały totemiczne podkreślany jest związek każdej z tych zbiorowości z wybranym gatunkiem naturalnym. Przyczynia się to do utrwalenia jej solidarności i służy podkreśleniu uczucia odrębności. Z drugiej zaś strony, poprzez powiązanie szeregu grup lokalnych z różnymi gatunkami naturalnymi, wyrażony jest zwią­ zek plemienia jako całości z odwiecznym porządkiem świata natury. Później Radcliffe-Brown zaproponował nową interpretację tote­ mizmu zwracając uwagę na fakt, że dobór takich a nie innych gatunków tworzy w skali plemienia pary opozycji (np. jastrząb i wrona), których funkcja społeczna jest analogiczna do stosunków żartobliwej poufałości w systemie pokrewieństwa. W obu inter­ pretacjach istotne jest jednak to, że obrzędy totemiczne zapewniają ciągłość strukturalną grupy. Badania prowadzone nad kultem przodków i totemizmem służyły ich autorowi do wykazania tezy, iż wśród niektórych społeczeństw, zwłaszcza pierwotnych, istnieje bezpośredni i ścisły związek między religią i strukturą społeczną. W przypadku ludów bardziej złożonych, których struktura jest bogatsza, związek ten jest często niebezpośredni i trudny do uchwycenia. Przedstawiłem dotychczas ogólne założenia teoretyczne, jakich dokonał Radcliffe-Brown, w odniesieniu do dwóch zagadnień badawczych - stosunków pokrewieństwa i religii. Z całą pewnością można stwierdzić, że problematyka ta stanowiła centralny punkt jego zainteresowań antropologicznych. Dlatego też proponuję, by zastanowić się przez chwilę nad tym, jakie były najistotniejsze cechy uprawianej przez niego antropologii. Innymi słowy, w tej chwili interesować mnie będzie problem jej statusu epistemologicznego. Należałoby rozważania te zacząć od zwrócenia uwagi na fakt, że zainteresowanie problemami epistemologicznego statusu twierdzeń naukowych stanowi, od pewnego czasu, coraz istotniejszy temat współczesnej refleksji humanistycznej. Również na gruncie pol­ skim tendencja ta zdaje odnajdywać swoje potwierdzenie. Przy­ kładem mogą być choćby wydane niedawno prace Jerzego Kmity Kultura i poznanie oraz Michała Buchowskiego i Wojciecha Burszty O założeniach interpretacji antropologicznej . Truizmem już dzisiaj wydaje się stwierdzenie, że antropolog w swej pracy postępuje zgodnie z przyjętymi przez siebie założenia­ mi teoretycznymi (to, czy jest on tego świadom czy nie, jest dla rezultatu prowadzonych badań drugorzędne). Założenia te wyras­ tają z jego edukacji kulturowej oraz akceptowanej przezeń wizji świata i człowieka. W efekcie „w teren" wyrusza on wyposażony w swego rodzaju „przedsądy", dotyczące interesującej go rzeczy­ wistości, i z nimi przystępuje do jej badania. I choć często w trakcie prowadzonych badań ulegają one przeobrażeniom, to ich teoriotwórcza rola pozostaje bardzo istotna. Powstaje zatem w tym kontekście pytanie o prawomocność proponowanej przezeń inter­ pretacji badanych aspektów kultury. Jeśli wrócimy teraz do punktu, w którym przedstawiłem tradycję intelektualną, jaka przyczyniła się do ukształtowania teorii kultury (społeczeństwa) proponowanej przez Radcliffe-Browna, to-trafnie chyba - dojdziemy do wniosku, że „przedsądy" z jakimi przy­ stępował on do badania ludów australijskich i afrykańskich skrys­ talizowały się pod wpływem tradycji spencerowsko-durkheimowskiej, oraz ustaleń nauk biologicznych. Poglądy te, mimo porzucenia przez autora Structure... paradygmatu ewolucjonistycznego i za­ stąpienia go funkcjonalistycznym, pozostały niewruszenie pozyty­ wistyczne. U ich podstaw leżało przekonanie, że nauka, więc także antropologia, potrafi z precyzją odkrywać prawa rządzące światem, tak społecznym jak biologicznym. Jej ustalenia zaś są w tym zakresie niepodważalne i prawomocne. 21 22 23 24 11, 26 27 Doniosłą konsekwencją pozytywizmu Radcliffe-Browna było postrzeganie przez niego społeczeństw pierwotnych jako funkc­ jonalnie ustrukturyzowanych całości. Znalazło to odbicie w postu­ lowanym kontekstowym interpretowaniu rzeczywistości. Tylko poprzez odniesienie danego zjawiska do innych można, zgodnie �z tym postulatem, właściwie odczytać jego funkcję. Jest to naczelne zadanie antropologa, który starać się winien interpretować badane zjawiska kulturowe poprzez funkcjęjaką odgrywają one w utrzyma­ niu procesu życia społecznego. Przedmiotem badań antropologicz­ nych staje się więc struktura społeczna będąca uporządkowanym układem działań. Przykłady zrelacjonowanych wcześniej analiz systemów pokrewieństwa i religii dobitnie wykazują, iż w pracach swych Radcliffe-Brown pozostawał wierny tym założeniom. Podkreślić tutaj należy kolejną konsekwencję przyjętej przezeń teorii. Otóż autor The Andaman... postrzegał system pokrewieństwa jako coś rzeczywistego, realnie istniejącą strukturę, którą można badać i opisywać wprost. Co więcej, nie odróżniał on ideologicz­ nego i empirycznego poziomu systemu pokrewieństwa, ujmując go jako uwzorowany układ relacji międzyjednostkowych i grupowych. W pracach swych Radcliffe-Brown wyrażał przekonanie, że system pokrewieństwa jest głównym modulatorem życia społeczeństw pierwotnych. Stanowisko takie stało się później przedmiotem poważnej krytyki jego adwersarzy (wyraża ją np. Edmund Leach w swym autobiograficznym eseju Glimpses of the Unmentionable In The History of British Social Anthropology *). 1 Akceptowanie biologicznie rozumianej koncepcji struktury im­ plikowało szereg innych konsekwencji epistemologicznych. Radc­ liffe-Brown zakładał i dowodził, że wszystkie elementy systemu społecznego są funkcjonalne, służą podtrzymywaniu ciągłości strukturalnej i zapobiegają nierozwiązywalnym konfliktom. Wyda­ je się, że założenie to miało doniosłe znaczenie i wpływało na dobór interesujących go tematów badawczych. Z ustaleń współczesnej antropologii wiemy bowiem, że nie wszystkie aspekty kultury są w takim rozumieniu funkcjonalne. Osobnym problemem jaki nasuwa się przy lekturze prac Radcliffe-Browna jest zagadnienie dynamiki społecznej. Choć postulował on konieczność prowadzenia badań nad przemianą struktur, to jednak w praktyce poświęcił temu bardzo niewiele uwagi. Dokony­ wane przez niego opisy społeczeństw pierwotnych skupiały się na zagadnieniu społecznego ekwilibrium. Wynikało to z faktu, iż zakładana koncepcja plemienia jako ustrukturalizowanej całości funkcjonalnej przyjmowała jego pełną integrację i zdolność do doskonałej reprodukcji. Twierdził, przypomnijmy to tutaj, że w każdej zbiorowości istnieją instytucje zapobiegające powstawa­ niu takich konfliktów, które mogłyby zagrozić jej trwaniu. Wy­ klucza to zatem możliwość powstania takich napięć, które mogłyby przeobrazić istniejącą strukturę. Z dzisiejszej perspektywy wydaje się, że pomijanie problematyki dynamiki procesów społecznych, wynikające z konstrukcji przyjętej teorii, stanowiło istotny element ograniczający jej możliwości poznawcze. Ponadto nasuwa się pytanie o adekwatność proponowanego przez Radcliffe-Browna modelu społeczeństwa pierwotnego, wobec zmieniającej się prze­ cież rzeczywistości. Jest to więc pytanie o wzajemny stosunek abstrakcyjnego, postulowanego modelu teoretycznego i jego od­ niesienia. Chciałbym w tym miejscu zwrócić jeszcze uwagę na kolejny istotny element omawianej tu koncepcji. Dla rozstrzygnięć prob­ lemu epistemologicznego statusu wysuwanych teorii ma on z pew­ nością znaczenie fundamentalne. Rozstrzyga bowiem o sposobie PRZ 1 A. Kuper, The Invention of Primitive Society. Transformations of an Illusion, London 1988 A.R. Radcliffe-Brown, The Andaman Islanders, Cambridge 1922 A.R. Radcliffe-Brown, Introduction, w: A.R. Radcliffe-Brown, Structure and Function in Primitive Society. Essays and Addresses, London s. 2 A.R. Radcliffe-Brown, Structure and Function in Primitive Society. Essays and Addresses, London A.R. Radcliffe-Brown, On Social Structure, w: wyd.cyt., s. 189 A.R. Radcliffe-Brown, On the Concept of Function in Social Science, w: wyd.cyt., s. 180 A.R. Radcliffe-Brown, Introduction, w: wyd. cyt., s. 14 * Tamże, s. 4 Tamże, s. 10 A.R. Radcliffe-Brown, On Social..., wyd. cyt., s. 191 " A.R. Radcliffe-Brown, On the Concept..., wyd. cyt., s. 180 A.R. Radcliffe-Brown, Patrilineal and Matrilineal Succesion, w: wyd. cyt., s. 43 M. Flis, Teorie struktury społecznej w antropologii funkcjonalnej, WroclawWarszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 47 " A.R. Radcliffe-Brown, The Mother's Brother in South Africa, w: wyd. cyt., s. 29 " A.R. Radcliffe-Brown, The Study of Kinship Systemu, w: wyd. cyt., ss. 49-88 " A.K. Paluch, A.R. Radcliffe-Brown, w: A.K. Paluch, Mistrzowie antropologii 2 ! 4 5 6 7 5 10 12 13 ujmowania przez badacza opisywanej rzeczywistości kulturowej. Radcliffe-Browna interesowało porównywanie kultur, wskazywa­ nie na dzielące je różnice i tłumaczenie ich poprzez odwołanie się do odmiennych sposobów ich uwzorowania. Było to podstawą dokonywanych klasyfikacji według systemów pokrewieństwa (opartych na zasadach matry- lub patrylinearności). Krytycy takiego stanowiska wskazywali na fakt, że typologizacje takie - w swej istocie zaczerpnięte z nauk przyrodniczych - opierały się na europocentrycznych i ewolucjonistycznych schematach. Leach określił tę metodę jako „kolekcjonowanie m o t y l i " . Przy­ znając rację tym zarzutom należy jednocześnie podkreślić, iż podejście to niosło ze sobą istotne konsekwencje poznawcze - oznaczało bowiem w istocie przeniesienie wartościowań właś­ ciwych własnej kulturze na kultury badane. Z interesującego mnie tutaj punktu widzenia świadczy to o niedostrzeganiu specyficznych problemów poznania antropologicznego. Należy zatem zadać podstawowe pytanie o to, z jakim sposobem oglądu opisywanej rzeczywistości kulturowej mamy do czynienia w pracach Radcliffe-Browna. Odpowiedź na nie, w świetle tego wszystkiego co wcześniej powiedziałem o jego metodzie, wydaje się jednoznaczna - jest to perspektywa obiektywistyczna (ra­ cjonalistyczna). Z prac tych bowiem wynika jasno przekonanie autora, antropolog może formułować prawomocne sądy dotyczące społeczeństw pierwotnych. Przenosząc to stwierdzenie na płasz­ czyznę sporu pomiędzy relatywizmem i obiektywizmem, można zatem powiedzieć, iż u podstaw teorii funkcjonalno-strukturalnej leżało przekonanie o istnieniu pewnych uniwersaliów poznaw­ czych, dzięki którym możliwe jest interpretowanie zjawisk i in­ stytucji kultur obcych badaczowi. Radcliffe-Brown podkreślał wprawdzie partykularność każdego systemu kultury, ale podejście jego zakładało racjonalizm poznawczy. 29 30 Jak zatem najkrócej można określić uprawianą przez niego antropologię? W aspekcie epistemologicznego problemu poznania cechowała ją z pewnością obiektywizująco-przyrodoznawcza op­ tyka badań kultur pierwotnych. Jej centralnym zadaniem było odkrywanie i tłumaczenie funkcji poszczególnych ich aspektów. Równocześnie zakładała ona pełen obiektywizm proponowanych rozstrzygnięć. Towarzyszyło temu nieuświadamianie sobie po­ strzegania badanych kultur poprzez pryzmat własnych „przedsądów" kulturowych i europocentryzmu. Można więc zaryzykować stwierdzenie, że z pism Radcliffe-Browna, przynajmniej tyle samo co o społeczeństwach pierwotnych, dowiadujemy się o ich europej­ skiej wizji. Nie oznacza to oczywiście, że proponowane przez niego ustalenia tracą swoją wartość. Przeciwnie, Radcliffe-Brown i jego kontynuatorzy stworzyli bardzo inspirującą poznawczo teorię kul­ tury. Umożliwiła ona wyzwolenie się antropologii ze schematów ewolucjonistycznych oraz zaproponowała zupełnie nowe spoj­ rzenie na kulturę pierwotną. Poznanie jej epistemologicznych ograniczeń w niczym wartości tej nie umniejsza. Chciałbym na koniec zaznaczyć, że przedstawiony tutaj szkic nie pretenduje do czynienia ostatecznych ustaleń na poruszany temat. W zamierzeniu moim stanowi on wstępne zasygnalizowanie prob­ lemu jakim jest epistemologiczny aspekt antropologicznych kon­ cepcji plemienia. P I S Y społecznej, Warszawa 1990, s. 170 A.R. Radcliffe-Brown, On Joking Relationships, w: wyd. cyt., s. 90-105 A.R. Radcliffe-Brown, Introduction, w: A.R. Radcliffe-Brown, D. Forde (eds), African Systems of Kinship and Marriage, London 1975, s. 43 A.R. Radcliffe-Brown, Religion and Society, wyd. cyt., s. 155 Tamże, s. 157 Tamże, s. 163 A.R. Radcliffe-Brown, The Sociological Theory of Totemism, w: wyd. cyt., s. 117-132 A.K. Paluch, wyd.cyt, s. 173 A.R. Radcliffe-Brown, Religion..., w: wyd. cyt., s. 177 J. Kmita, Kultura i poznanie. Warszawa 1985 M. Buchowski, W. Burszta, O założeniach interpretacji antropologicznej, War­ szawa 1992 Tamże, s. 9 E . Leach, Glimpsas of the Unmentionable in the History of British Social Anlhroplogy, „Annual Review of Anthropology", vol. 13:1984 E . Leach, Rethinking Anthropology, w: tenże, Rethinking Anthropology, London 1961, s. 2 "' M. Buchowski, W. Burszta, wyd. cyt., s. 81 17 IR 15 2,1 21 22 21 24 25 2 6 27 2ii 2y 85 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ca4c19dfd21948dcd5a426bd7da5f9a8.pdf 443e77538a09db21cbd2944375961ad9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3510 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3289 Title A name given to the resource Contents / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.3, s.130 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA AKADEMIA NAUK • INSTYTUT SZTUKI • ROK XXXIII • 1979 • Nr 3 polska sztuka ludowa W R O C Ł A W W A R S Z A W A ZAKŁAD N A R O D O W Y I M I E N I A O S S O L I Ń S K I C H , K R A K Ó W G D A N S K W Y D A W N I C T W O POLSKIEJ AKADEMII NAUK �CONTENTS Ludwik Determinants of Polish folk X l X t h century Stomma Franciszek Krzysztof Kotula Ruszel Jacek Łodziński Katarzyna 131 Stoves ИЗ The drawings of Wojciech Gerson which show Polish folk dress i n Rzeszów Museum 161 Katarzyna Zielonki 171 About Gawłowa culture in the Gawłowa — A painter from herself 177 REVIEWS Aleksander Jackowski Aleksander Jackowski CHRONICAL IV—VI 1979 SUMMARY РЕЗЮМЕ OF A R T I C L E S A n t o n i K r o h , Modern folk sculptore Karpatian Region M a r i a n Pokropek, . . . . . . The Płock fair of the 187 . . 188 189 191 192 R E D A G U J E Z E S P Ó L : Aleksander Jackowski (red. nacz.), Jadwiga Jarnuszkiewiczowa, Anna K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Jan Krzysztof M a k u l s k i , Jerzy Łoziński, Jacek Olędzki, Roman Reinfuss (z-ca red. nacz.). Sekretarz redakcji — Ewa O ź m i n k o w s k a . Redaktor techniczny — Halina Ż e l e ­ chowska. T ł u m a c z e n i a — Krzysztof B o b i ń s k i (ang.) i Natalia S t a s i ń s k a (ros.). Serwis fotograficzny — Jan Swiderski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/53caf0aa7cceafae23e54fd2bb5ce26d.pdf 53eaf588544f767f6715a0358362dc57 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3508 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3288 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2, s.126-127 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I ES SUMMARY • T h e a r t i c l e discusses t h e w o r k o f c r a f t m e n ' s f i r m s p r o d u c i n g r e l i g i o u s a r t i c l e s i n t h e a r e a o n c e k n o w n as Galicia i n t h e X l X t h and X X t h centuries. T h e designs w h i c h w e r e p u t o u t by t h e s e f i r m s e x e r t e d a n i n f l u e n c e on r u r a l taste and t h u s changed t h e products made by r u r a l s t o n e m a s o n s ' shops. T h e basis f o r t h e a r t i c l e o n t h e s e f i r m s a r e t h e p r i c e l i s t s a n d d e s i g n b o o k s w h i c h a r e t o be f o u n d among t h e papers o f the stonemasons like, for example the Polish-Italian price list of the Insam^Prinoth f i r m which had a factory in the T y r o l and L o m b a r d y and w h i c h f o u n d i n t h e w o r k s h o p o f Stanisław B o d n i c k i i n K r a k o w . This f i r m produced a l l t h e figures needed i n churches, f r o m statues t o t h e stable i n B e t h l e h e m , a l ­ tars, p u l p i t s and fonts. Polish c r a f t s m e n p r i n t e d t h e i r o w n price lists and designbooks copying this and other firms. M e r e f r a g m e n t s of t h e s e c a t a l o g u e s h a v e s u r v i v e d , a m o n g t h e m a f e w pages o f W o j c i e c h S a m e k ' s price last f o r h i s „Establishment of A r t i s t i c S c u l p t u r e " . S a m e k was educated at t h e i n d u s t r i a l school i n K r a k o w , t h e n i n V i e n n a at „Eckhard a n d K o n e o k i ' s " a n d after he r e t u r n e d t o t h e c o u n t r y i n 1885 h e set u p his o w n w o r k s i n B o c h n i a . H e e m p l o y e d 30—40 w o r k e r s , a m o n g t h e m d r a u g h t s m e n , sculptors, „ornamentalists", gilders a n d o t h e r s c a l l e d " s t o r k s " as t h e y w e r e t a k e n o n f o r t h e season ( f r o m s p r i n g to t h e a u t u m n ) to w o r k at p r e p a r i n g t h e s t o n e . T h e a u t h o r also d i s c u s s e d t h e a c ­ tivities of t h e p u p i l s at t h e w o r k s h o p . Lech Mroz — GYPSY WAGONS R e s e a r c h i n t o t h e c u l t u r e of g y p s i e s i n P o l a n d o n l y s t a r t e d a f e w y e a r s ago. T h e d e c u l t u r a l i s a t i o n of t h e gypsies makes such research a l l t h e m o r e d i f f i c u l t . T h e y can n o longer t r a v e l i n t h e i r caravans, t h e y have been g i v e n h o u s i n g a n d e m p l o y m e n t a n d been integrated into local communities. B u t they still to retain a signi­ f i c a n t degree of separatenes h o w e v e r a n d t h e negative s t e r e o t y p e o f t h e g y p s y is s t i l l m u c h a l i v e i n s o c i e t y at large. T h e a r t i c l e is t h e f i r s t i n a series o f w o r k s o n t h e a r t i s t i c c u l t u r e of Polish gypsies w h i c h has been u n d e r ­ taken under the i n i t i a t i v e and direction of the author. H e r e h e discusses t h e w a y s t h a t g y p s i e s t r a v e l l e d a n d t h e homes that they inhabited, beginning w i t h the X V t h c e n t u r y . N e x t he c o m e s t o t h e s u b j e c t of t h e w a g o n s 126 Е З Ю М Е OF ARTICLES R o m a n R e i n f u s s — THE INFLUENCE OF CRAFTS PRODUCTION OF RELIGIOUS ARTICLES ON FOLK STONE SCULPTURE T h e w o r k s h o p p r o d u c e d figures of t h e saints i n b o t h w o o d a n d stone, altars i n v a r i o u s styles, p o r t a b l e a l t a r s , g r a v e s of c h r i s t a n d t o m b s t o n e s . A l l t h e s e w e r e p a t t e r n e d on t h e p r o d u c t s of establishments i n Leipzig, M u n i c h or S a i n t U l r i c h a n d t h e y w e r e a d a p t e d t o t h e n e e d s of t h e f o u n d e r b y i n t r o d u c i n g p a t r o n s a i n t s . Despite t h e competition provided b y foreign f i r m s the establishment had m a n y orders thanus m a i n l y to the s u p p o r t of t h e clergy. These products w e r e d i s t r i ­ buted w i d e l y t h r o u g h o u t Galicia a n d became patterns f o r r u r a l s t o n e m a s o n s as t h e p r i e s t s r e f u s e d t o bless a f i g u r e i f i t d i d n ' t c o m p l y w i t h t h e accepted canons of a r t . The patterns favoured by the major workshops c r e a t e d a c e r t a i n i c o n o g r a p h i c a l t y p e f o r f i g u r e s of t h e s a i n t s i n t h e s e c o n d h a l f o f t h e l a s t c e n t u r y as w e l l as f o r t h e socle a n d t h e o r n a m e n t a l e l e m e n t s . These patterns ousted t h e old f o l k sculptures, the o l d f i g u r e s s t a n d i n g an f r o n t o f t h e c h u r c h e s w e r e m o v e d o u t i n t o t h e f i e l d s t o m a k e space f o r n e w ones w h i c h were like " m u c h expanded porcelain figures". A t t h e close o f t h e a r t i c l e t h e a u t h o r p o s t u l a t e s t h a t " a m u s e u m s h o u l d b e set u p w h i c h w o u l d be a l a p i d a r i u m of t h e m o s t p r e c i o u s pieces o f f o l k s t o n e a r t " . Р themselves, shows the w a y that they evolved — f r o m s i m p l e peasant vehicles t h r o u g h m o r e c o m p l e x versions covered w i t h a canvas hood up t o the X X t h c e n t u r y ca­ ravans i n w h i c h they could live and w h i c h were l i k e circus wagons. T h e a u t h o r describes t h e areas w h e r e t h e v a r i o u s types of vehicle c o u l d be f o u n d i n E u r o p e a n d notes s p e c i f i c f e a t u r e s s u c h as t h e s m a l l f o u r w h e e l e r carts u s e d b y G e r m a n g y p s i e s or t h e t w o - w h e e l e r s popular i n t h e s o u t h e r n E u r o p e . T h e a u t h o r also d e s c r i b e s t h e decorations o n these vehicles, t h e p a i n t i n g s , a n d t h e carvings and he includes m a n y photographs. N e x t t h e a u t h o r goes o n t o t h e f u n c t i o n s , e q u i p ­ m e n t a n d w a y i n w h i c h t h e l i v i n g area inside the w a ­ g o n was» f i l l e d . T h e v e h i c l e s o f E n g l i s h g y p s i e s w e r e especially d i f f e r e n t i a t e d a n d r i c h l y decorated. There are m a n y types, c o n s t r u c t e d i n v a r i o u s w o r k s h o p s . Today, g y p s i e s use c a r s and. c a m p i n g c a r a v a n s , i f t h e y s t i l l t r a v e l at a l l a n d t h e i r w a g o n s h a v e become m u s e u m exhibits. Ewa Fryś-Pietraszkowa FOLK POTTERY CONTEST IN — THE TORUŃ NATIONAL The a i m o f t h e contest w h i c h was organized b y the E t h n o g r a p h i c M u s e u m i n Toruń was to e x a m i n e the p r e s e n t s t a t e a n d p r o s p e c t s o f f o l k p o t t e r y . 79 p o t t e r s f r o m 40 c e n t r e s t o o k p a r t a n d 3,000 e x h i b i t s w e r e p r e ­ sented i n t h e e x h i b i t i o n . T h e L u b l i n , K i e l c e a r e a as w e l l as t h e d i s t r i c t s a r o u n d W a r s a w a n d L o d z w e r e best r e p r e s e n t e d . The largest g r o u p of artefacts was made u p of glazed a n d red f i r e d ceramics. K a z i m i e r z Woźniak of O l a w a w a s h o n o u r e d w i t h a s p e c i a l p r i z e i n t h i s c a t e g o r y as h e is t h e o n l y o n e w h o is e a r r i n g o n t h e t r a d i t i o n o f m u l ­ ticoloured, Pokut painted ceramis. The contest showed that t h e w o r k o f potters f r o m M e d y n i a Głogowska, Baranów a n d Puławy m a i n t a i n s h i g h standards. H o w e v e r t h e w o r k of t h e p o t t e r s f r o m L a z e k O r d y n a c k i has d e t e r i o r a t e d . A l s o t h e a r t i s t s f r o m Puszcza B i a l a seem to h a v e f o r g o t t e n t h e t r a d i t i o n a l p a t t e r n s a n d t h e i r w o r k is less o r n a m e n t h a l t h a n i n r e c e n t y e a r s . T h e r e is a l s o a d e c l i n e i n t h e w o r k o f R i c h a r d Necel f r o m C h m i e l n o and B e r n a r d K r o l f r o m K a r t u z y . T h e s a m e is t r u e f o r t h e p o t t e r s f r o m t h e K i e l ­ ce a r e a . Konopczyński f r o m Bolimów a n d W o z n i a k from O l a w a n e a r W r o c l a w w h o used to c a r r y on t h e t r a d i ­ tions of H u c u l ( m a y b e P o k u t ) ceramics a n d w h o w e r e excellent potters have n o w retired. T h e r e w e r e also u n g l a z e d ( b i s c u i t ) p o t s a n d a l a r g e g r o u p of b l a c k ceramics (siwaki) at t h e contest. Pots f r o m Czarna Wies, Zalesie a n d Medynia Głogowska w e r e e x c e l l e n t i n f o r m a n d l e v e l of t e c h n i c a l a c h i e v e ­ ment. T h e e x h i b i t s i n c l u d e d vessels w h i c h a r e s t i l l i n use t o d a y as p o t s , f l o w e r p o t s , b a s i n s , j u g s a n d also r e c o n ­ structions of vessels o n c e u s e d s u c h as colanders, churns, m o r t a r s , threelegged crucibles a n d Jewish t a l ­ low candlesticks. A m o n g t h e n o n t r a d i t i o n a l pots at present b e i n g p r o d u c e d w h e r e w e r e vases a n d j u g s f o r f l o w e r s , s o u ­ v e n i r p l a t e s a n d b o t t l e s a l l of v e r y d o u b t f u l a e s t h e t i c value. The e x h i b i t i o n showed t h a t pottery despite t h e aid i t is r e c e i v i n g is a d y i n g c r a f t . O n l y t e n y e a r s ago t h e r e w e r e 200 p o t t e r y c e n t r e s i n P o l a n d , a t t h e m o ­ m e n t t h e r e a r e a b o u t 50. T h e r e is a s h o r t a g e o f s u c ­ cessors a n d p u p i l s a n d t h i s w i l l f o r c e t h e c l o s u r e of many workshops in the not too distant future. There a r e f e w p o t t e r s s u c h as J a n K o t i n M e d y n i a G ł o g o w s k a or E d w a r d Gacek i n S k o m i e l n o B i a l a . A t t h e e n d of t h e a r t i c l e t h e a u t h o r g i v e s a l i s t the prize winners. of �J a n i n a Łukasiewicz — SOME PROBLEMS OF FOLK CERAMICS I N POLAND, REFLECTIONS ON THE COLLECTION IN THE ETHNOGRAPHIC MU­ SEUM IN TORUŃ A d a m Bartosz ROMETER — PALAMENTER — A FOLK BA­ T h e a u t h o r a n a l y s e s t h e age o f t h e p o t t e r s w h o a r e a c t i v e a t p r e s e n t a n d notes o n one h a n d t h e d e c l i n e in the n u m b e r of active centres of pottery w h i c h r e ­ sults f r o m a shortage of y o u n g people w h o w o u l d take over f r o m t h e old masters. O n t h e other h a n d there is a d e m a n d f o r t h e p o t s , f o r s o u r i n g m i l k a n d m a k i n g s a u e r k r a u t . T h e a u t h o r t h e n sees a w a y o f h a l t i n g t h e decline i n t h i s area. T h e b a r o m e t e r w h i c h is d e s c r i b e d h e r e is t o b e f o u n d n e a r C i ę ż k o w i c e im T a r n o w P r o v i n c e a n d w o r k s thanks to t h e reaction of a plant called palamenter ( e r o d i u m c i e n t a r i u m ) t o c h a n g e s i n h u m i d i t y . T h e seed w h i c h is a t t a c h e d t o t h e b a r o m e t e r f a c e p o i n t s t o Wheather — Change — Rain — Storm according to changes i n h u m i d i t y . Р Е З Ю М Е Р о м а н Р е й н ф у с с — ВЛИЯНИЕ РЕМЕСЛЕННОГО ПРОИЗВОДСТВА ПРЕДМЕТОВ К У Л Ь Т А НА НАРОД­ НУЮ КАМЕННУЮ СКУЛЬПТУРУ В статье рассматривается производство р е м е с л е н ­ н ы х ф и р м , с у щ е с т в о в а в щ и х на п е р е л о м е XIX—XX веков в давней Г а л и ц и и , к о т о р ы е в ы п у с к а л и пред­ м е т ы к у л ь т о в о г о назначения. П о д в л и я н и е м р а с п р о ­ с т р а н я е м ы х этими ф и р м а м и образцов м е н я л и с ь в к у с ы деревни, что в свою о ч е р е д ь в ы з ы в а л о п е р е м е н ы в производстве сельских каменотесных мастерских. Р е л я ц и и об этих мастерских о п и р а ю т с я на о б н а р у ­ ж е н н ы е с р е д и с о х р а н и в ш и х с я бумаг каменотесов, к о ­ т о р ы е содержат р а с ц е н о ч н ы е ведомости и ш а б л о н ы , как, например, п о л ь с к о - и т а л ь я н с к и й прейскурант ф и р ­ мы I n s a m - P r i n o t h предприятия которой находились в Т и р о л е и Ломбардии. Упомянутый прейскурант б ы л найден в к р а к о в с к о й мастерской С т а н и с л а в а Б о д н и ц к о г о . Ф и р м а в ы п у с к а л а все н е о б х о д и м ы е д л я к о с т е л о в п р е д м е т ы , начиная с ф и г у р о к в в и ф л е е м с к и х я с л я х в п л о т ь до г о т о в ы х а л т а р е й , амбон и . к у п е л е й . П о л ь ­ ские и з г о т о в и т е л и р а б о т а л и по образцам этой и п о д о б ­ н ы х ей ф и р м , издавая собственные ш а б л о н ы и п р е й ­ скуранты. До н а ш и х дней с о х р а н и л и с ь т о л ь к о ф р а г м е н т ы этих п е ч а т н ы х изданий и среди них н е с к о л ь к о стра­ ниц прейскуранта „Предприятия художественной с к у л ь п т у р ы " В о й ц е х а Самка. Самек у ч и л с я в к р а к о в ­ ской п р о м ы ш л е н н о й ш к о л е , затем в В е н е в п р е д п р и ­ ятии „ Э к к х е р д и К о н е ц к и " . В е р н у в ш и с ь в 1885 г. на родину Самек о т к р ы л собственную м а с т е р с к у ю в Б о х пе. У него р а б о т а л о 30—40 ч е л о в е к : р и с о в а л ь щ и к и , с к у л ь п т о р ы - о р н а м е н т и с т ы , п о з о л о т ч и к и и др., так наз. „ а и с т ы " , к о т о р ы е р а б о т а л и сеэонно (с весны до о с е н и ) при п р е д в а р и т е л ь н о й обработке каменных блоков. А в т о р статьи рассматривает и з д е л и я у ч е н и к о в м а с т е р ­ ской. В мастерской в ы п о л н я л и с ь д е р е в я н н ы е и к а м е н н ы е статуи святых, а л т а р и р а з л и ч н ы х с т и л е й , п е р е н о с н ы е алтарики, п л а щ а н и ц ы , надгробдия и т.д. В с е эти и з д е л и я в ы п о л н я л и с ь п о образцам предприятий Л е й п ­ цига, М ю н х е н а , С а н к т - У л ь р и х а , причем у ч и т ы в а л и с ь требования ж е р т в о в а т е л я и вводился, например, его святой. Н е с м о т р я па к о н к у р е н ц и ю иностранных ф и р м , ма­ стерская Самка в ы п о л н я л а б о л ь ш о е к о л и ч е с т в о з а к а ­ зов, п р е ж д е всего б л а г о д а р я п о д д е р ж к е духовенства. Р а б о т ы мастерской ш и р о к о р а с п р о с т р а н я л и с ь по всей Галиции и я в л я л и с ь образцом для фигур, выполняе­ м ы х д е р е в е н с к и м и каменотесами, так к а к местное д у х о в е н с т в о о т к а з ы в а л о с ь о с в я щ а т ь те ф и г у р ы , к о т о ­ р ы е не соответствовали п р и н я т ы м канонам. Распространяемые крупными предприятиями обра­ з ц ы с о з д а л и во второй п о л о в и н е п р о ш л о г о века и з ­ в е с т н ы й и к о н о г р а ф и ч е с к и й тип и з о б р а ж е н и й с в я т ы х , ф о р м ц о к о л е й , а т а к ж е д е к о р а т и в н ы х мотивов. Эти о б р а з ц ы в ы т е с н и л и п р е ж н и е н а р о д н ы е с к у л ь ­ п т у р ы ; старые ф и г у р ы , н а х о д и в ш и е с я перед к о с т е л а ­ ми в ы н о с и л и в п о л е , ч т о б ы освободить место новым, напоминавшим „ з н а ч и т е л ь н о у в е л и ч е н н ы е фарфоро­ вые статуэтки". В з а к л ю ч е н и е статьи автор в ы д в и г а е т п о с т у л а т : „ с о з д а т ь наконец м у з е й ц е н н е й ш и х п а м я т н и к о в п а родной каменной с к у л ь п т у р ы " . - Лех Мруз — ЦЫГАНСКИЕ ВОЗЫ Исследователем цыганской к у л ь т у р ы стали в П о л ь ­ ше заниматься л и ш ь в п о с л е д н и е годы. И з у ч е н и ю этого вопроса препятствует ф а к т перемен в образе ж и з н и цыган. О н и п о т е р я л и в о з м о ж н о с т ь ездить та­ борами, п о л у ч и л и к в а р т и р ы , работу, в к л ю ч и л и с ь в м е ­ с т н у ю среду. Т е м н е менее они все е щ е д е р ж а т с я в з н а ч и т е л ь н о й степени о б о с о б л е н н о и в сознании о к р у ж а ю щ е й общественности преобладает негативный стереотип цыгана. Н а с т о я щ а я статья я в л я е т с я первой в задуманной автором серии работ, п о с в я щ е н н ы х х у д о ж е с т в е н н о й к у л ь т у р е п о л ь с к и х цыган. А в т о р рассматривает с п о ­ собы п е р е м е щ е н и я ц ы г а н и и х ж и л ь е , начиная с X V века. Д а л е е п е р е х о д и т к вопросу ц ы г а н с к и х повозок, описывает их э в о л ю ц и ю — сначала обыкновенный к р е с т ь я н с к и й воз, затем б о л е е с л о ж н о е с о о р у ж е н и е , с н а б ж е н н о е п о л о т н я н ы м Н а в е с о м , и, наконец, повозки X X века, п р и с п о с о б л е н н ы е д л я ж и л ь я , с х о ж и е с ц и р ­ ковыми. А в т о р у к а з ы в а е т на о т д е л ь н ы е виды повозок в р а з ­ л и ч н ы х е в р о п е й с к и х странах, отмечает особенности их ф о р м , как например, н е б о л ь ш и е ч е т ы р е х к о л е с н ы е возки н е м е ц к и х цыган либо д в у к о л к и , п о п у л я р н ы е на ю г е Евроцы. Описание возов сопровождается описанием и х декора, росписи, р е з ь б ы , к о т о р ы е и л л ю с т р и р у ю т с я м н о г о ч и с л е н н ы м и фотоснимками. Д а л е е в статье говорится о ф у н к ц и я х , о с н а щ е н и и и способах устройства ж и л о г о интерьера воза. О с о б е н ­ ным р а з н о о б р а з и е м .и б о г а т ы м декором о т л и ч а ю т с я п о ­ в о з к и а н г л и й с к и х цыган. М н о г о ч и с л е н н ы е т и п ы этих повозок в ы п о л н я ю т с я в р я д е р а з л и ч н ы х мастерских. В н а с т о я щ е е время к о ч у ю щ и е цыгане п о л ь з у ю т с я к а м п и п г о в ы м и прицепами и автомашинами, а п р е ж н и е п о в о з к и с т а л и м у з е й н ы м и экспонатами. Эва Ф р ы с - П е т р а ш к о в а — ВСЕПОЛЬСКИЙ КОНКУРС НАРОДНОГО ГОНЧАРСТВА В ТОРУНЕ Ц е л ь ю к о н к у р с а , организованного в Т о р у н е Этно­ г р а ф и ч е с к и м музеем, б ы л о у с т а н о в и т ь п о л о ж е н и е и в о з м о ж н о с т и народного гончарства в н а с т о я щ е е время. В к о н к у р с е п р и н я л и у ч а с т и е 79 гончаров и з 40 ц е н ­ тров, представивших с в ы ш е 300 экспонатов. Самую многочисленную группу составляли гон­ ч а р ы и з Л ю б л и н ш и н ы и К е л е ц ч и н ы , а т а к ж е из о к р е ­ стностей В а р ш а в ы и Л о д з и . Б о л ь ш е всего б ы л о пред­ с т а в л е н о к е р а м и ч е с к и х и з д е л и й красного цвета, п о ­ к р ы т ы х г л а з у р ь ю . С р е д и них о с о б е н н о отличались р а б о т ы с п е ц и а л ь н о премированного К а з и м е ж а В о з ь н я ка и з О л а в ы , единственного п р о д о л ж а т е л я искусства многоцветной росписной п о к у ц к о й керамики. К о н к у р с п о к а з а л , что на высоком у р о в н е п о - п р е ж ­ нему н а х о д я т с я р а б о т ы г о н ч а р о в из М е д ы к и Г л о г о в ской, и з Баранова и П у л а в . Н о о ч е н ь с н и з и л с я у р о ­ вень работ в Л о н ж с к е О р д ы н а ц к о м . З а б ы л и с своих традиционных у з о р а х г о н ч а р ы и з П у щ и Б я л о й ; р о с ­ пись и х и з д е л и й стала скромнее;, чем в б ы л ы е годы. С н и з и л с я у р о в е н ь работ м а с т е р с к и х Р ы ш а р д а Н е ц л а из Х м е л ь н а и Бернарда К р у л я из К а р т у з . Замечается т а к ж е снижение у р о в н я гончарства на территории К е л е ц к о г о района. 127 �П е р е с т а ю т у ж е работать старые з а м е ч а т е л ь н ы е г о н ч а р ы : К о и о п ч и н ь с к и и з Б а л и м о в а и В о з ь н я к из О л а в ы б л и з В р о ц л а в а п о д д е р ж и в а ю щ и й традиции г у ­ ц у л ь с к о й керамики. К р о м е того на к о н к у р с е б ы л а представлена п е г л а з у р о в а н н а я посуда (бисквиты), а т а к ж е б о л ь а ш я г р у п п а черной к е р а м и к и (сиваки). П р е к р а с н о й ф о р м о й и высоким т е х н и ч е с к и м у р о в н е м о т л и ч а л и с ь и з д е л и я и з Ч е р н о й Вей, З а л е с я и Г л о г о в с к о й М е д ы к и . Среди экспонатов конкуррса н а х о д и л а с ь д о н ы н е у п о т р е б л я е м а я посуда; г о р ш к и , макитры, ц в е т о ч н ы е горшки, традиционные „двояки" и „ т р о я к и " ( 2 или 3 горшка, соединенных р у ч к о й ) , миски, к у в ш и н ы и банки, а т а к ж е р е к о н с т р у к ц и и п о с у д ы , вышедшей из у п о т р е б л е н и я : д у р ш л а г и , м а с л о б о й к и , трехногие сосудики, так наз. т ы г е л ь к и , ступки, подсвечники и т.д. Среди нетрадиционных предметов, в ы п о л н я е м ы х в н а с т о я щ е е время, б ы л и п р е д с т а в л е н ы в а з о н ы и к у в ­ ш и н ы д л я цветов, т а р е л к и „ п а м я т к и " , ф л а к о н ы о ч е н ь с о м н и т е л ь н о эстетического качества. О б з о р экспонатов п о к а з а л , что, несмотря на под­ д е р ж к у г о н ч а р н о е д е л о отмирает. Е щ е л е т десять назад в П о л ь ш е б ы л о ок. 200 г о н ч а р н ы х центров, в настоя­ щ е е время и х насчитывается по всей вероятности ок. 50. В с к о р е , из-за отсутствия преемников и у ч е н и к о в , придется з а к р ы т ь многие мастерские. М о л о д ы х г о н ч а ­ ров работает немного (напрум. Я н К о т и з М е д ы к и Г л о ­ говской и Эдвард Гацек из С к а м е л ь н о й В я л о й ) . В заключение м и р о в а н н ы х лиц. автор статьи приводит список пре­ Я пи п а Л у к а с е ви ч — НЕКОТОРЫЕ ПРОБЛЕМЫ НАРОДНОГО Г О Н Ч А Р С Т В А В П О Л Ь Ш Е Н А ОСНО­ ВАНИИ ОПЫТА И НАБЛЮДЕНИЙ ЭТНОГРАФИ­ ЧЕСКОГО МУЗЕЯ В ТОРУНЕ А в т о р статьи, а н а л и з и р у я возраст г о н ч а р о в - р а б о т ­ ников 40 предприятий, констатирует с одной стороны процесс н е у к л о н н о г о с о к р а щ е н и я их ч и с л а в связи с н е х в а т к о й м о л о д е ж и ; готовой перенять у м е н и е ста­ р ы х мастеров, а с д р у г о й с т о р о н ы о т м е ч а е т б о л ь ш о й спрос на г о н ч а р н ы е и з д е л и я (например посуду для к в а ш е н и я к а п у с т ы , м о л о к а ) . П о мнению автора с у щ е ­ ствует в о з м о ж н о с т ь з а д е р ж а т ь процесс упадка этого вида ремесла. Адам Бартош БАРОМЕТР — ПАЛЯМЕНТЕР — НАРОДНЫЙ О п и с ы в а е м ы й барометр, к о т о р ы й встречается в о к р е с т н о с т я х Ц е н ж к о в и ч ( Т а р н о в с к о е воеводство), д е й ­ ствует на основе р е а к ц и и растения, называемого у нас п а л я м е н т е р ( e r o d i u m c i e n i t a r i u m ) на п е р е м е н ы в л а ж ­ ности в о з д у х а . В зависимости о т степени в л а ж н о с т и в в о з д у х е п р и к р е п л е н н о е к диску семя у п о м я н у т о г о растения у к а з ы в а е т погоду — п е р е м е н у , д о ж д ь , б у р ю . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/36a325a20862bd27834ed881a932c432.pdf 778cf3348d7290939c41701d407cceb3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3470 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3253 Title A name given to the resource Kronika IX-XII 1979 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.1, s.64-65 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text К R О N X-XII Konkursy i wystawy 2 X — w Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu otwarta została w y ­ stawa pn. Artystyczna obróbka d r e w n a . Z a p r e z e n t o w a n o o k o ł o 100 w y t w o r ó w (głównie snycerskich) z t e r e n ó w północno-zachodniego Pod­ lasia i Puszczy Zielonej. Obok pg-zedmiotów o charakterze u ż y t k o ­ w y m (meble, s p r z ę t y gospodarstwa domowego, detale architektoniczne) p o k a z a n o 30 r z e ź b o c h a r a k t e r z e kultowym, pochodzących w więk­ s z o ś c i ze z b i o r ó w p r y w a t n y c h . * 2 X — W a r s z a w a , salon „ D E ­ SY" przy ul. Koszykowej: wysta­ w a m a l a r s t w a na szkle J o l a n t y P ę k sowej z Kir k/Zakopanego. * 15 X — W a r s z a w a , G a l e r i a „ C e ­ p e l i i " , w y s t a w a pasów bacowskich. Odtworzenie kolekcji wzorów mu­ zealnych. P r z y g o t o w a ł y Zakopiań­ skie Warsztaty Wzorcowe. 15 X — T o r u ń , M u z e u m E t n o ­ graficzne: wystawa pokonkursowa dokumentów i zabytków rzemieśl­ niczych województw bydgoskiego, toruńskiego i włocławskiego „Z dziejów rzemiosła". Współorganiza­ torem wystawy była Izba Rze­ mieślnicza w Bydgoszczy. X — Lublin, w Muzeum Okrę­ gowym wystawa obrazów Nikifora. * X — Warszawa, wystawa rzeźb dawnych i nowych Józefa L u r k i z Bystrzycy Górnej, w dzwonnicy kościoła św. Anny. 3 X I — Rzeszów, Muzeum Ok­ ręgowe: wystawa prac zakupionych w l a t a c h 1974—1979, „ W s p ó ł c z e s n a twórczość ludowa i nieprofesjonal­ na". W y s t a w ę i t e k s t k a t a l o g u o p r . Krzysztof Ruszel. Pokazano prace 16 t w ó r c ó w z t e r e n u w o j e w ó d z t w a . 12 X I — w M u z e u m w N o w y m Sączu rozstrzygnięto konkurs na kowalstwo Karpat Polskich pn. W s p ó ł c z e s n e l u d o w e k o w a l s t w o ar­ tystyczne, o g ł o s z o n y przez M u z e u m i P.P. „ D e s a " , o d d z i a ł w K r a k o w i e U d z i a ł w z i ę ł o 21 k o w a l i , n a d s y ł a ­ j ą c 105 p r a c . J u r y p o d przewod­ n i c t w e m prof. Romana Reinfussa p r z y z n a ł o s z e ś ć I n a g r ó d (po 3 000 zł), siedem I I i s z e ś ć I I I . P i e r w s z e otrzymali: Władysław Gąsienica- M a k o w s k i z Zakopanego, Jan Cze­ kaj z Dankowie, Jan Polaczek z Mszany Dolnej, Wojciech Salawa z T r z e m e ś n i , Jan Schreiner z B r z e ż ­ n e j i J a n Z a c h w i e j a ze S z c z a w n i c y . * 18 X l — O p o l e , w s a l a c h W D K o t w a r t o w y s t a w ę 36 r z e ź b i p ł a s - 64 l I К А 1979 ze Zofia M a r c i n k i e w i c z z Kwidzyna, Hanna Zielonka z Kartuz. Ogółem n a g r o d z o n o i w y r ó ż n i o n o 57 o s ó b . *• 22 X I — B i a ł y s t o k , O d d z i a ł H i s ­ toryczny Muzeum Okręgowego — otwarcie wystawy „Międzywoje­ wódzkiego Konkursu na tkaninę podwójną". Jury pod przewod­ nictwem mgr Barbary Zagórnej-Tężyckiej z M K i S przyznało na­ grody: pierwsze: Regina Masełbas z Wasilówki, Stanisława Karna z Trofimówki, Rajmund Składanowski z Tumanka, drugie: Romualda Puzanowska z M a r c h e l ó w k i , M o n i ­ ka Wysocka z Janowa, Olimpia Ja­ roszewicz z W a s i l ó w k i , Jadwiga B a bieno z Janowa. Ponadto 5 n a g r ó d t r z e c i c h i 10 w y r ó ż n i e ń . W k o n k u r ­ sie w z i ę ł y u d z i a ł 72 osoby z g ł a s z a ­ j ą c 154 p r a c e ; z b i a ł o s t o c k i e g o 47 o s ó b — 92 t k a n i n y , z ł o m ż y ń s k i e g o 7 o s ó b — 14 t k a n i n , z s u w a l s k i e g o 6 o s ó b — 11 t k a n i n , z o s t r o ł ę c k i e g o 3 osoby — 6 t k a n i n , z s i e d l e c k i e g o 3 osoby — 5 t k a n i n . X I I — Hrubieszów, w Małej Galerii Sztuki pokazane ok. 150 ozdób na c h o i n k ę , n a d e s ł a n y c h na k o n k u r s przez t w ó r c ó w ludowych woj. zamojskiego. korzeźb Stanisława Majewskiego Sternalic (woj. częstochowskie). * X I I — w K r a k o w i e o d b y ł się 37 K o n k u r s S z o p e k . P r z e d s t a w i o n o p o n a d 60 e k s p o n a t ó w . W k a t e g o r i i szopek dużych pierwsze nagrody o t r z y m a l i : Jan Malik i Bronisław P i ę c i k ; w k a t . szopek ś r e d n i c h — Zygmunt Grabarski, Antoni Wołek i W ł o d z i m i e r z M a l i k ; w k a t . szo­ pek małych — Zbigniew Gillert, S t a n i s ł a w M a l i k i Maciej Moszew; w grupie młodzieżowej 14 letni D a r i u s z C z y ż . S i e d e m szopek w y ­ s ł a n o do N a n c y , g d z i e z o s t a ł y s p r z e ­ d a n e n a a u k c j i n a rzecz r e w a l o r y ­ zacji K r a k o w a . * X I I — Kiermasz ozdób kowych zorganizował klub i STL w Lublinie. choin­ MPiK Wystawy Amatorów X I — Radom, Muzeum Okrę­ gowe, w y s t a w a malarstwa Stani­ s ł a w a Deli z Gniewoszowa. Z po­ n a d 200 p r a c z n a j d u j ą c y c h s i ę w z b i o r a c h M u z e u m p o k a z a n o 70. * Л1 — Katowice, Z D K kopalni „Wieczorek", wystawa konkursowa — przegląd dorobku plastyki placó­ wek kulturalnych Katowickiego Zjednoczenia P r z e m y s ł u Węglowe­ go. П 5 p r a c 128 a \ t o r ó w . * X I — Wrocław, X I V wystawa nieprofesjonalnej plastyki woje­ wództwa, w Muzeum Archeologicz­ nym, zorganizowana przez WDK. P o k a z a n o ok. 400 p r a c z 1878 na­ desłanych. — Hrubieszów, IV przegląd plastyki amatorskiej woj. zamojskie­ go. P o k a z a n o 155 p r a c 31 a m a t o r ó w . * — Leszno, W D K , wojewódzki przegląd plastyki amatorskiej. Po­ k a z a n o 115 o b r a z ó w 40 a u t o r ó w . 10 X I I — R a d o m , w salach Muzeum Okręgowego otwarto Ogól­ nopolskie Biennale Kowalstwa L u ­ dowego, zorganizowane przez M u ­ zeum Wsi Radomskiej przy w s p ó ł ­ udziale Min. Kultury i Sztuki. W z i ę ł o u d z i a ł 45 k o w a l i . J u r y p o d przewodnictwem mgr Bożeny Golczowej p r z y z n a ł o nagrody. Pierwsze otrzymali: Władysław Gąsienica- M a k o w s k i i Jan G ą s i e n i c a - M a k o w ­ ski z Zakopanego, P a w e ł Winiarski z Płonin (radomskie), Mieczysław Zaniewski z Lubijewa (ostrołęckie). A n t o n i M o ć k o z O b l ę g o r k a (kielec­ kie), M i e c z y s ł a w Hulewicz z Czar­ nej Wsi Kościelnej (białostockie), Stanisław Tomczyk z • Tamowa. Dwie drugie nagrody: E d w a r d Chołuj z Aleksandrówki (radomskie) i Andrzej Gąsienica-Makowski z Zakopanego. X I I — Radom, Muzeum Okrę­ g o w e , w y s t a w a m a l a r s t w a na s z k l e Krzysztofa Okonia, wiolonczelisty, członka „Tria Krakowskiego". X I I — G d a ń s k , w salach W O K pokonkursowa wystawa haftów l u ­ dowych Pomorza Gdańskiego. 156 twórców p r z y s ł a ł o 575 p r a c . Na­ g r o d y I , u f u n d o w a n e przez Cepe­ lię, o t r z y m a ł y : E l ż b i e t a E b e l z W e j ­ herowa, Maria Janik z Kwidzyna, Bolesława Kaniowska z Sierakowic, X I I — Katowice, z okazji Dnia G ó r n i k a w galerii sztuki górniczej przy kopalni „Katowice" otwarto wystawę amatorów, członków gru­ p y „ G w a r e k 58". P o k a z a n o o k . 100 p r a c . J e d n o c z e ś n i e P.P. „Desa" w Katowicach i Galeria „Śląsk" przed­ stawili w y s t a w ę a m a t o r ó w górni­ k ó w lub członków ich rodzin. Pra­ ce m o ż n a było kupić. „Kontakty — Przasnysz, W D K , p o k o n k u r ­ sowa wojewódzka wystawa prac amatorów-plastyków. Pokazano 60 p r a c 17 a u t o r ó w . * Poznań, Pałac Kultury — V I I Wojewódzki Przegląd Plastyki A m a ­ t o r s k i e j . Z a p r e z e n t o w a n o 238 p r a c 120 a u t o r ó w . * X I I — Szczecin, W D K zorga­ n i z o w a ł na Z a m k u K s i ą ż ą t P o m o r ­ skich XX Wojewódzką Wystawę Plastycznej Twórczości Ludowej i Amatorskiej. Pokazano przeszło 800 p r a c p o n a d 300 a u t o r ó w . * * �m i ę d z y p r a c o w n i k a m i „ D e s y " i śro­ dowiskiem malarzy — amatorów będą nadal zacieśniane z niewąt­ p l i w y m p o ż y t k i e m dla miłośników sztuki" — pisał „Dziennik Zachod­ ni". Równocześnie w Katowickim Domu Związków Zawodowych ot­ worzono C e n t r a l n ą W y s t a w ę T w ó r ­ czości A r t y s t y c z n e j G ó r n i k ó w (po­ n a d 300 p r a c , c z ę ś ć n a g r o d z o n y c h ) . Inne I X — w nowo powstałym M u z e u m Wsi Lubelskiej na Sta­ wisku w Lublinie rozpoczęła się O g ó l n o p o l s k a Konferencja. Skanse­ n o w s k a na temat ochrony budo­ w n i c t w a l u d o w e g o w Polsce. W z i ę ł o w n i e j u d z i a ł o k . 150 s p e c j a l i s t ó w z k r a j u oraz z Belgii, C z e c h o s ł o ­ wacji, Finlandii, Francji, Norwegii, N R D , R F N i Z w i ą z k u Radzieckiego Targu — górale podhalańscy ob­ chodzili u r o c z y ś c i e jubileusz 75-lecia ruchu regionalnego, 60-lec:a Z w i ą z k u P o d h a l a n i 50-lecia Z w i ą z ­ k u Podhalan w Ameryce Płn. Przy­ b y ł a d e l e g a c j a ze St. Zjednoczo­ n y c h . W y s t ą p i ł o 16 z e s p o ł ó w r e g i o ­ nalnych. * 6,7 X I I — n a sesji n a u k o w e j z okazji 30-lecia I n s t y t u t u Sztuki P A N wygłosili m.in. referaty: mgr Aleksander Jackowski „Problemy b a d a ń nad s z t u k ą n i e p r o f e s j o n a l n ą " oraz d r A n n a Kunczyńska-Iracka „Badania powojenne nad polską l u d o w ą rzeźbą, m a l a r s t w e m i drze­ worytem". * 10 X I I — p r z y z n a n o p o raz trzeci n a g r o d ę i m . Brata Alberta u s t a n o w i o n ą przez S p o ł e c z n e Sto­ warzyszenie Chrześcijan. Otrzymał ją m.in. rzeźbiarz ludowy Roman Śledź z M a l i n ó w k i (lubelskie). * 6,7 X — S a n d o m i e r z , s y m p o z ­ j u m na temat „Wieś w tradycji i współczesności literackiej". Ok. 100 u c z e s t n i k ó w , r e f e r e n c i : H e n r y k Bereza, A n d r z e j Mencwel, Roch S u ­ lima, Włodzimierz Pawluczuk. * 9 X — w Krakowie rozpoczęła się konferencja międzynarodowej k o m i s j i do b a d a n i a k u l t u r y l u d o w e j w Karpatach i na Bałkanach. Udział wzięli etnografowie z B u ł ­ garii, Czechosłowacji, Francji, Ru­ m u n i i , Węgier, Polski i ZSRR. Te­ m a t e m k o n f e r e n c j i b y ł a ocena sta­ nu badań. 19—21 X — w Z a k o p a n e m 54 W a l n e Zgromadzenie Polskiego T o ­ warzystwa Ludoznawczego, połączo­ n e z u r o c z y s t o ś c i ą j u b i l e u s z u 25 l a t istnienia orawskiego Parku Etno­ graficznego w Zubrzycy Górnej. Z tej okazji w r ę c z o n o odznaczenia pracownikom muzeum w Zakopa n e m i Z u b r z y c y . D r W a n d a Jostowa otrzymała Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski. + 18—21 X I — w L e s z n i e o d b y ł o się I V O g ó l n o p o l s k i e F o r u m Folk­ lorystyczne, zorganizowane przez Centralny Ośrodek Metodyki Upo­ wszechniania K u l t u r y . Treścią ob­ rad, w k t ó r y c h wzięli udział w y b i t ­ n i fachowcy z całego kraju, była sprawa u t r z y m a n i a regionalnego bo­ gactwa i czystości folkloru, poka­ zywanego na scenie. O b r a d y po­ przedził pokaz z e s p o ł ó w przedsta­ wiających różny stopień opraco­ w a n i a s c e n i c z n e g o f o l k l o r u (z w o j . leszczyńskiego). Z okazji F o r u m M u z e u m O k r ę ­ gowe zorganizowało wystawę pn. Rzeźba ludowa i jej t w ó r c y . * X I — Władysławowo. W Domu Rybaka odbył się doroczny zjazd t w ó r c ó w ludowych ziemi gdańskiej, n a k t ó r y p r z y b y ł o o k . 90 t w ó r c ó w . U r z ą d z o n o z okazji zjazdu w y s t a w ę r z e ź b L e o n a G o i l i i w y s t ę p zespo­ łu „Kaszebe" z Krokowej. Przy­ znano nagrody Wydz. Kultury i S z t u k i U r z ę d u W o j e w ó d z k i e g o 21 osobom. * XI jerów — w rodzinnej wsi Tetma­ — Ludźmierzu k/Nowego 12,13 X I I — w L u b l i n i e o d b y ł się V K r a j o w y Zjazd Stowarzysze­ nia T w ó r c ó w L u d o w y c h . Stowarzy­ szenie i s t n i e j e o d 10 l a t , l i c z y 1293 c z ł o n k ó w , w t y m 974 w s e k c j i p l a s ­ t y k i ( n a j w i ę c e j , bo 215, t k a c z y o r a z 187 r z e ź b i a r z y ) . W Z j e ź d z i e w z i ę ł o u d z i a ł p o n a d 100 d e l e g a t ó w . No­ w y m Prezesem w y b r a n o M i e c z y s ł a ­ wa Biernacika, kowala i działacza z Zakopanego, z-cą r ó w n i e ż k o w a l a : Kazimierza Markiewicza z Wierz­ chowin (radomskie). P r z e w o d n i c z ą ­ cym Rady Naukowej został ponow­ nie prof, d r R o m a n Reinfuss. Na Zjeździe w r ę c z o n o nagrody Ministra K u l t u r y i Sztuki. Otrzy­ mali je c z ł o n k o w i e S T L : S t a n i s ł a w Budzyński z Bukowiny Tatrzańskiej (haft. strój), M i e c z y s ł a w Biennacik, Bronisław Cukier (kowal z Zako­ panego, dotychczasowy długoletni prezes), W a w r z y n i e c C i c h y ( p i s a r z , pamiętnikarz z Bardo, woj. tarno­ brzeskie), Erazm Szyszko (nestor garncarzy z Jabłonki Kościelnej, w o j . o l s z t y ń s k i e , u r . 1885 г.). W 1979 r . c z ł o n k o w i e - S t o w a ­ rzyszenia ofiarowali C e n t r u m Zdro­ w i a Dziecka ponad t y s i ą c swych rzeźb, obrazów, tkanin, zabawek, ozdób. 12 X I I — p r z y z n a n o po raz ósmy doroczne Nagrody Artystycz­ ne i m . Jana Pocka, ustanowione przez „ C h ł o p s k ą D r o g ę " i przezna­ czone d l a z a s ł u ż o n y c h t w ó r c ó w l u ­ dowych. O t r z y m a l i je: Jan Bernas i e w i e z , 71 l e t n i r z e ź b i a r z z J a w o r z n i (art. o n i m z a m i e ś c i m y w j e d ­ nym z najbliższych numerów), W a w r z y n i e c C i c h y , 81 l e t n i d z i a ­ ł a c z s p o ł e c z n y i k u l t u r a l n y ze w s i Bardo (kieleckie), pisarz, p a m i ę t n i ­ k a r z ; J ó z e f C i t a k , 58 l e t n i ' r z e ź b i a r z i działacz STL z Krynicy; Włady­ s ł a w K u c h t a , 68 l e t n i r o l n ' k - i p o e ' ; a , zbieracz f o l k l o r u , zam. w M o ł o d u t nie (chełmskie); Marianna Pawiak, tkaczka, hafciarka z M o n i e (sieradz­ kie). Nagrody w r ę c z o n o na Zjeździe STL w Lublinie. * X I I — Muzeum Etnograficzne w T o r u n i u o b c h o d z i ł o j u b i l e u s z 20-lecia. W t y m okresie liczba ekspo­ n a t ó w w z r o s ł a z 5 000 d o 27 000. W y s t a w y o b e j r z a ł o p r a w i e 1,5 m i l i o ­ n a o s ó b . O d b y ł y s i ę s p o t k a n i a z 89 twórcami ludowymi, 414 imprez, w y s t ę p y 33 z e s p o ł ó w folklorystycz­ nych. Pracownicy muzeum wygłosili p o n a d 1300 p r e l e k c j i . W a r c h i w u m ikonograficznym Muzeum znajduje s i ę 36 000 f o t o g r a f i i , r y s u n k ó w , 39 filmów etnograficznych. Organiza­ torem i dyrektorem Muzeum była d o 1973 r. p r o f , d r M a r i a Z n a m i e rowska-Prufferowa, a następnie mgr Aleksander Błachowski. Wśród p l a c ó w e k m u z e a l n y c h w y r ó ż n i a się wyjątkowo intensywną działalnością o ś w i a t o w ą oraz doskonale p r z y g o ­ towywanymi konkursami ogólnopol­ s k i m i (Kopernik w rzeźbie ludo­ wej, Wielcy Polacy w rzeźbie ludo­ wej, Dziecko w sztuce ludowej. Sztuka l u d o w a dla dziecka, G a r n ­ c a r s t w o , Haft, Wycinanka). X — „Cepelia" obchodzi swoje trzydziestolecie. Z tej okazji do p a ź d z i e r n i k a 1980 r o k u z a p l a n o w a ­ n o l i c z n e w y s t a w y w k r a j u i za­ granicą. W tym wystawę w war­ szawskiej „ Z a c h ę c i e " pn. R ę k o d z i e ­ ło ludowe i artystyczne — dziś i j u t r o oraz w M u z e u m E t n o g r a ­ ficznym, przedstawiającą dorobek najwybitniejszych rzeźbiarzy i ma­ larzy ludowych. O d b ę d z i e się r ó w n i e ż sympoz­ jum na temat „Rękodzieło dziś i jutro". W 1979 r. „ C e p e l i a " z o r g a n i z o ­ wała w kraju b l i s k o 80 w y s t a w . Piolska sztuka ludowa za granicą X — w salach B i b l i o t e k i M i e j ­ skiej w Maribo (wyspa Holland, Dania) otwarto wystawę polskiej sztuki ludowej — tkanin, k i l i m ó w , lalek i grafiki. * „ C e p e l i a " w 1979 r. z o r g a n i z o ­ wała wystawy zagranicą w: — M u r m a ń s k u , Wilnie, Leningra­ d z i e , K o p e n h a d z e , (goibeliny, lalki Sp-ni „Ład" i im. Wyspiańskiego), Budapeszcie (dziewiarstwo, pokaz mody Sp-ni „Poziom), Lipsku (wy­ roby Sp-ni „Milenium"), Berlinie (j. w.), Phenianie (Korea Płn.) Wyroby „Cepelii' brały udział w wystawie objazdowej „The Bowl" w Góteborgu, Wiedniu i Antwerpii. Eksponaty na w y s t a w y przekazano do: A m b a s a d P R L w Singapurze i Bangladeszu, oraz do Tibilisi i T a s z k e n t u na w y s t a w y o r g a n i z o ­ w a n e przez T P P R . Biuro Handlu Zagranicznego D E S A z o r g a n i z o w a ł o w 1979 r. n a ­ stępujące wystawy zagranicą: — Galerie Runhof — Naive Kunst, K o l n , R F N — listo p a d / g r u d z i e ń , zbiorowa wystawa rzeźby ludo­ wej — Zimmergalerie, Dusseldorf, R F N — wrzesień/październik, zbioro­ wa wystawa rzeźby ludowej — Clemens-Sels-Museum, Neuss, R F N — październik/listopad, w y ­ stawa indywidualna malarstwa K . G a w ł o w e j (ze z b i o r ó w / J. Ł o dzińskiego. Wstęp do katalogu — A . Jackowski). — Depolma Galerie — Dusseldorf, R F N — s t a ł a prezentacja ma­ larstwa i rzeźby artystów nieprofesjonailnych — Pokaz r z e ź b y l u d o w e j w r a m a c h wystaw zorganizowanych z oka­ zji „Dni Polskich" w R F N — w Bremen — lipiec, w Kieł — 65 �— — — — — — — — S czerwiec, w Rendsburgu — l i ­ piec Międzynarodowe Targi MUBA „ N a i v e K u n s t a us P o l e n " w r a ­ mach „Weihnachtsmarkt am Funkiturm" w Berlinie Zachod­ nim, grudzień — t a m ż e zbioro­ wa wystawa malarstwa i rzeźby — z u d z i a ł e m E. P ę k s o w e j Firma „Krakowianka" — Berlin Zachodni — wystawa indywidu­ a l n a St. D o b i a s z a , l i s t o p a d / g r u ­ dzień I n t e r n a t i o n a l Center, Oslo — maj — wystawa zbiorowa rzeźby G a l e r i e F 15, A a r h u s , D a n i a — objazdowa wystawa malarstwa i r z e ź b y ( w y s t a w a p r z e s z ł a do Norwegii) — początek: paździer­ nik Galerie M . Nicolayssen, Oslo, Norwegia — wrzesień — wyst. rzeźby Muzeum w Turku, Finlandia — s t y c z e ń / l u t y , m a l a r s t w o na szkle i rzeźba ludowa Pro A r t e Kasper, Morges, Szwaj­ caria — luty. U d z i a ł w m i ę d z y ­ n a r o d o w y m k o n k u r s i e szu;., i n a ­ U M M A R iwnej (B. Krawczuk, Radke, Płaskociński) — Instytut K u l t u r y Polskiej, L o n ­ dyn, A n g l i a — lipiec, zbiorowa wystawa malarstwa i rzeźby - - Cepelia Holland, Utrecht — w r z e s i e ń , w y s t a w a m a l a r s t w a na szkle — Basel, Szwajcaria — k w i e ­ cień/maj, zbiorowa wystawa rzeźby ludowej W 1979 r. P a ń s t w o w e M u z e u m Etnograficzne w Warszawie zorga­ nizowało wystawy: — Polskie Stroje L u d o w e : Tallin 16 I — I I I ; R y g a 28 I I I — 2 V ; A r c h a n g i e l s k 25 V — 8 V I I I — Naiwne malarstwo i grafika: W i e d e ń 22 V — 2 9 V I I — Polska sztuka nieprofesjonalna ze z b i o r ó w L u d w i g a Z k r e m e r e i a : RFN — K i l o n i a 16 V I — 3 0 V I I I , Brema 21 X I — 1 X I I , Hamburg 19 X I I — 1 7 I I 1Э?0 — Malarstwo na szkle Eweliny Pęksowej: Londyn 12XII—15I I W 1979 r . M u z e u m T a t r z a ń s k i e w Zakopanem zorganizowało w y ­ s t a w ę Zdobnictwo metalowe na pol­ skim Podtatrzu, Bratysława II—IV. Sztuka ludowa innych n a r o d ó w 8—15 X w M u z e u m E t n o g r a f i c z ­ nym w K r a k o w i e czynna była w y ­ stawa sztuki bułgarskiej regionu wielkotymowskiego, jako jedna z 4 wystaw zorganizowana z okazji D n i Wielkiego T y r n o w a w Krakowie. * 1979 r. M u z e u m E t n o g r a f i c z ­ X — w Galerii Nusantara w Warszawie czynna była wystawa sztuki ludowej K i r g i z j i i Uzbeki­ stanu. E Р * W ne w T o r u n i u z o r g a n i z o w a ł o w y s t a ­ wy: — Zycie i praca rolnika w dawnej Polsce: NRD — Wandlitz I — V I I I , Scheeberg I X — X I , Glauchau X I I — Dywany dwuosnowowe (30 d y ­ wanów), N R D — Berlin — D z i e c k o w sztuce ludowej oraz Kopernik w wyobraźni ludu, Francja, D i j o n , od 18X11 S • Е З Ю М Е SUMMARY OF ARTICLES J a d w i g a C h ę t n i k o w a — KURPIE PALMS A N D THE LYSY COMPETITION EASTER O n e of t h e o l d c u s t o m s w h i c h has s u r v i v e d i n t h e K u r p i e r e g i o n d o w n t o t h e p r e s e n t d a y is t h a t o f t a ­ k i n g p a l m s to c h u r c h on P a l m S u n d a y . T h e p a l m s a r e a r e m i n d e r o f Jesus C h r i s t ' s e n t r y i n J e r u s a l e m b u t t h e y also h a v e i n t h e p a s t b e e n u s e d as m a g i c h e a l i n g d e v i c e s to p r o t e c t a n i m a l s f r o m b a d s p i r i t s a n d i l l n e s s , to e n s u r e g o o d h a r v e s t s a n d p r o ­ t e c t t h e f i e l d s f r o m h a i l stones. T h e p a l m s w h i c h also a p p e a r i n o t h e r p a r t s o f t h e country are exceptionally h i g h in the K u r p i e region w h e r e t h e y a r e f r o m one t o seven m e t r e s h i g h . ( L y s e ) W i t o j e on the wooden stick are made f r o m forrest or marshland plants like the w i d l a k (lycopodium), heather bell (Calluna vulgaris), the w i l l o w (salix), the b i l b e r r y ( v a c c i n i u m v i t i s i d a e a ) . T h e t o p of t h e s t i c k w a s a l ­ ways f i x e d w i t h a b u n c h o f pines. A m o n g the plants w h i c h i n t h e p a s t w e r e to m a k e u p t h e p a l m s t h e r e were many which had widely k n o w n medical appli­ cations. W o m e n m a d e u p the palms. T h e colour o f t h e p a l m w a s d e c i d e d b y t h e v a r i o u s shades of t h e p l a n t s used. F l o w e r s w e r e m a d e f r o m t h e w h i t e c e n t r e of b u l r u s h e s . L a t e r c o l o u r e d p a p e r c a m e to be used. T h e f l o w e r s w e r e a l w a y s f i x e d a l o n g t h e shaft o f t h e p a l m w i t h care t a k e n as t o t h e c h o i c e o f c o l o u r . R i b b o n s w e r e f i x e d t o t h e t o p of t h e p a l m . T h e a u t h o r distinguishes various k i n d s of p a l m depending on the m a t e r i a l out o f w h i c h t h e y w e r e m a ­ d e : 1. s m a l l o n e s m a d e o u t o f t w i g s , 2. t h o s e m a d e f r o m p l a n t s w h i c h a r e at p r e s e n t p r o t e c t e d , 3. f r o m h e a t h e r b e l l , b i l b e r r i e s , j u n i p e r , p i n e a n d s p r u c e b r a n c h e s , 4. m o u n t e d ( t h e c e n t r e p o l e h a d holes i n t o w h i c h t w i g s a n d b r a n c h e s w e r e f i x e d ) , 5. m o d e r n ones m a d e o f p a ­ p e r a n d a r t i f i c i a l m a t e r i a l s etc. I n o r d e r t o k e e p u p t h e t r a d i t i o n b e g i n n i n g i n 1969 a c o m p e t i t i o n has b e e n o r g a n i s e d e a c h y e a r i n L y s e for t h e K u r p i e Easter P a l m a n d t h i s was i n t h e years 66 i 1969—1976 l i n k e d folK c r e a t i v i t y . with competitions A n t o n i Ś l e d z i e w ski PAPER CUT OUTS — in other ZOFIA realms of SWIDERSKA'S B o r n i n 1899, Z o f i a Ś w i d e r s k a is o n e o f t h e m o s t i n t e r e s t i n g cut out artists i n t h e area h e a r W a r s a w . T h e a u t h o r describes her cut outs f r o m t h e various p e r i o d s i n h e r l i f e a n d he s h o w s t h e i n f l u e n c e s w h i c h she c a m e u n d e r f r o m c u r r e n t f a s h i o n s w h i l e r e m e m b e ­ r i n g the t r a d i t i o n a l forms. The a u t h o r encouraged her to r e t u r n to these f o r m s w h i l e r e t a i n i n g h e r o w n o r i g i n a l s t y l e . F r o m 1973 o n ­ w a r d s she h a s t a k e n p a r t i n c o m p e t i t i o n s a n d e x h i b i ­ t i o n s a n d w o n p r i z e s . She d e c o r a t e s h e r e h o m e w i t h t h e c u t o u t s as she d i d i n t h e i n t e r w a r y e a r s w h e n t h i s k i n d of d e c o r a t i o n w a s f a s h i o n a b l e . Jan Bujak, Bogdana P i l i c h o w s k a L A J K O N I K A S SEEN B Y RESEARCHERS — THE T h e L a j k o n i k is a f i g u r e i n a p s e u d o - o r i e n t a l d r e s s a w o o d e n r i c h l y d e c o r a t e d ' h o r s e ' a n d is t h e u n o f f i c i a l crest of K r a k o w . E a c h y e a r i n t h e C o r p u s Christi octave the L a j k o n i k traverses the city accompanied by large crowds. A t t e m p t s to get t o t h e o r i g i n o f t h i s c u s t o m w e r e f i r s t m a d e i n 1820 i n a n a r t i c l e b y K . M a j e r a n o w s k i a n d t h e y c o n t i n u e t o t h i s d a y . A l l w e d o k n o w is t h a t t h e L a j k o n i k is c o n n e c t e d w i t h t h e o l d g u i l d o f w o o d ­ c u t t e r s a n d r a f t s m e n . I t s o r i g i n is l i n k e d w i t h a n c i e n t P o l i s h f o l k r i t u a l s or w i t h v a r i o u s h i s t o r i c a l f a c t s l i k e the T a r t a r invasion, the colonisation according to G e r ­ m a n l a w , t h e r a i s i n g o f t h e siege o f V i e n n a a n d o t h e r s . A l e k s a n d e r J a c k o w s k i — TRADITION AND THE PRESENT D A Y COMMENTS ON T H E FOLK S M I T H BTENNALE the The authors comments on the relationship t r a d i t i o n a l and the present day products between of folk � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1d4fb50bc247ec71964a3ff5751679d2.pdf 73d36d5d242a471d037d524ac8f4aedf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3502 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3282 Title A name given to the resource Ogólnopolski konkurs garncarstwa ludowego w Toruniu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2, s.95-106 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś-Pietraszkowa, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text И. 1. T a d e u s z T o m a l a , S i e r a d z . Ewa Garncarstwo wkrótce po KONKURS ostatniej objęte opieką M i n i s t e r s t w a K u l t u r y z a n y c h z n i m i n s t y t u c j i , wcześniej dziny twórczości konkursy ludowej. na w y r o b y p r z e w a ż n i e zasięg te w y r o b y cja, obejmująca skich, głównie n a w e t niż i n n e dzie­ organizować liczne Zaczęto I ogólnopolskiej artystycznego . ł zakresie Do w należała dorobek nie i PodlasiuW kowskiego ośrodków kurs w dla garncarzy skim ogłosiło z 28 o ś r o d k ó w , na (było wówczas szonych kursu były garncarzy, b y ł y g ł ó w n i e drogą mi ośrodkami z się w y m i e n i ć się n a n i e z b y t dził on udział dość w oddźwięk, 31 g a r n c a r z y (w n o łącznie W garncarski o w zasięgu ogólnopol­ 1976 r . S t o w a r z y s z e n i e Twór­ i tego tradycyjne stowarzyszenia dla kilkunastu niezrzeszonych. naczynia prosili garncarzom zapro­ Przedmiotem ze w z g l ę d ó w a zam­ d w a lata podobnego później, w konkursu w o spory kon­ użytkowe i t e c h n i c z n y c h do nie zapewnia­ przesyłanie kłopot i bów było byli Artystycznego form Muzeum z nich dotrzy­ nadesła­ bowiem zorganizowania Etnograficzne przygotowania zasięgu. Stowarzyszenie Spółdzielni R ę k o d z i e ł a „Cepelia". W cieszących poznanie ludowego, także Twór­ Ludo­ regulaminie wszystkich się p o p y t e m za­ aktualnego stanu i pozyskanie ze­ wyro­ wśród J e d n y m z założeń a także w wielu po­ ogólnopolskim tutaj tradycyjnych, a od­ konkursu możliwości k o l e k c j i do muzealnych. Informacje wie czyli d o w y k o n a n i a m o ż l i w i e pełnych pozacepeliowskich. garncarstwa zbiorów nim STL, wyrobów; 1978 r. d o szerokim współczesnych, biorców ich nara­ o chęcano g a r n c a r z y stawów w porozumieniu z Ministerstwem ców L u d o w y c h i Z w i ą z e k i Wzbu­ wzięło Niewielu re­ złożyły konkursu. bowiem ilości z doskonałego Współorganizatorami wego w z tego t e r e n u . 4 imprez 11 o ś r o d k ó w . niektóry­ dało 190 e k s p o n a t ó w . dobnych zorganizowany 1974 r . objął co t y m 21 c z ł o n k ó w o ograniczeniu posiada c z y n n i k i , które sumie plon se­ pol­ nawiązywane udział t w ó r c ó w wszystkie bogaty słaby klauzuli wiejskich, bezpośrednio, był pełni s z c z y c i e robót garncarzami około 25%) z 16 miejscowości. mało konkursu korespondencji a tylko z lubelskimi zultacie nieco liczniejszy Staram w zwłaszcza Kontakty znane eksponatów, co s p r a w i a ł o a wielu i S z t u k i przystąpiło 5 sztuk z jednej p r a c o w n i . Organizatorzy pocztą, nych, gospodarstwa. termin nie tylko w a l e także Toruniu, to w l i c z b i e o g r a n i c z o n e j przewozu rzemieślniczego, bowiem Kultury dla członków wyłącznie zonu przypadał kon­ 80 g a r n c a r z y ) garncarzy niekorzystny, z 17 8 ców L u d o w y c h w L u b l i n i e . Był to j e d n a k k o n k u r s knięty, p r z e z n a c z o n y kra­ TORUNIU żało p r a c e n a stłuczenie. P o n a d t o Lubelszczyźwoj. W 27 g a r n c a r z y w o j . warszawskiego dopiero przed­ LUDOWEGO w t y m czasie) . Podobny Płocku w konkurs o przygotowana 1955 г., wówczas 1961 r . uczestniczyło przez M u z e u m w Pierwszy wystawa Lublinie w konkursie garncarstwa (na 23 c z y n n e szkła garncarstwa p o n a d 50 g a r n c a r z y c z y l i w s z y s t k i c h , działających cepeliow­ Wrocławiu, ceramiki i wystaw tak­ ekspozy­ ośrodków 1954 r. w e najlepszych wojewódzkim Pokazywano większa wystawy przez M u z e u m Okręgowe w stawiająca one jednak sztuki ludowej, a twórczość została zostało zwią­ lokalny l u b regionalny. zorganizowana ramach wojnie tego rzemiosła, miały na w i e l u w y s t a w a c h GARNCARSTWA i S z t u k i oraz że ogólnych, n p . r o l n i c z y c h . P i e r w s z a li różne, w y s . 9,5, 14, 15,5 c m Fryś-Pietraszkowa OGÓLNOPOLSKI w Naczynia w s t ę p n e i r e g u l a m i n y rozesłano d o p r a ­ 200 g a r n c a r z y , ale część n i e dotarła do adresatów, 95 �kilka osób lub zły zrezygnowało stan zdrowia, później w y c o f a ł o proszenie. niczenia ze w z g l ę d u paru chęć wiek udziału ale się, w i e l u zaś n i e z a r e a g o w a ł o n a z a ­ Większość g a r n c a r z y w n a podeszły zgłosiło nie ma n a w y k u k o n k u r s a c h . Mając to na uwadze t o r z y k o n t a k t o w a l i się z n i r n i w pośrednio, z a p e w n i l i uczest­ organiza­ miarę możliwości też s a m o c h o d o w y transport bez­ wyro­ bów, co z n a k o m i c i e w p ł y n ę ł o n a w y n i k i k o n k u r s u . O s t a ­ tecznie ków, wzięło w n i m udział 79 g a r n c a r z y przygotowali Czy to dużo, zwierciedla czy o n i łącznie p o n a d mało? stan obecny W jaki eksponatów. konkurs od­ t e j , zamierającej lecczyzny w dość szyb­ szawy i skie, Najobfitszą dziej na­ zimierza ki PAN w Polskiej Krakowie Sztuki Ludowej w w Pracowni Instytutu r . 1970 c z y n n e były Sztu­ warsztaty g a r n c a r s k i e w około 180 m i e j s c o w o ś c i a c h . O d t e g o c z a ­ 5 su zapewne stanowiły wiem wielu pracę. wali sporo starszych Niektórzy garncarze doniczek bardziej zatorzy wśród jest o g r o m n e których zaprzestało garncarzy t y l k o wyrób potrzebowanie mi ośrodków, jednowarsztatowe, zmarło ujęci w większość produkcji, lub przerwało kartotece ogrodniczych, opano­ n a które i n i e umieją w y k o n a ć skomplikowanych. Mimo to szkoda, bo­ za­ form że o r g a n i ­ mentacji. nie skorzystali ze w s p o m n i a n e j doku­ i skromniej kujaw­ dolnośląskie. Łukowa, Tarnowa wyrobów Nie na­ stanowiła i ol­ czy Bochni. na konkur­ na czerwono i g l a z u r o w a n a , Woźniaka strzowsko tamtych stosuje na czy zaprzestać a niepokój terenów konturowaną tle i wielobarwnie talerzach zamierza dla ornamentykę, białkowanym kach, ni w Szkoda, najbliższym b u d z i związany że czasie w z obszaru on na po- którą m i ­ świeczni­ garncarz z t y m pomysł ornamentyka, flamerowania * wyroby Ka­ kraju wielo- rytem ten działalności, władz Woźniaka i c h d o p r o d u k c j i półmechanicznej Odmienna skie bogatą c z u t r a c h , trójdzielnych kaflach. artystycznych kamionek techniką naszym malowaną, l i o w s k i c h , dotyczący z a k u p u w z o r ó w wadzenia specjal­ tej grupie w y r o b y z Oławy, jedynego w de­ bar­ t r a d y c j i c e r a m i k i p o k u c k i e j . Zachował charakterystyczną tematyczną t e c h n i k a m i . Nagrodą zostały w w i cepe­ wpro­ wytwór­ Bolesławcu. ale cechowała wykonana dawniej Puszczy Białej. M f m o I I . 2. S t e f a n Sowiński, Chałupki, g m . M o r a w i c a , w o j . k i e l e c k i e . D z b a n e k i d w o j a k i , w y s . 18,5 i L i m o n t , T o r u ń . K a r a f k a , w y s . 17,5 c m , k i e l i s z k i w y s . 5 c m , f ł a d r o w a n e 96 War­ z o ś r o d k ó w zielonogórskich grupę wyróżnione kontynuatora k o n k u r s u , kontaktując się z l i c z n y m i i n s t y t u c j a ­ terenowymi, 14 g a r n c a r z y ) , wielkopolskie Kie­ okolic k r a k o w s k i e , białostockie, wyspecjalizowanymi powiedzieć, Dokumentacji oraz k o r o w a n a najczęściej m a l o w a n i e m , a także i n n y m i , nie szym k r a j u . Według k a r t o t e k i p r o w a d z o n e j ośrodków, sądeckie, sie c e r a m i k a w y p a l a n a ną M K i S w 17 g a r n c a r z y ) sztyńskich, z Biłgoraja, sta­ obecnie (8 było n a k o n k u r s i e g a r n ­ (7 o ś r o d k ó w , 19 g a r n c a r z y ) , desłali p r a c g a r n c a r z e t e m p i e , twórczości? Właściwie n i k t n i e jest w pracuje Łodzi kaszubskie, kim i l u garncarzy reprezentowane (6 o ś r o d k ó w , rzeszowskie, z 40 o ś r o d ­ 3000 sposób Najliczniej carstwo Lubelszczyzny podobną kurpiow­ wielolet- 14 c m . 11. 3. J a n �3 nich i różnorodnych garncarze w dowalający. starań Pułtusku Można Cepelii nie opanowali nawet trzej współcześni Poza jej w sposób s a m e g o ośrodka. P o z o s t a l i powiedzieć, że osiągali n a t y m p o l u c i e k a w s z e w y n i k i . e Latoszek, (wszyscy Zdzisław Plagowski otrzymali nagrody i przed Tutaj Eugeniusz I I I ) pokazali laty Czesław naczyń w całości, ale zdobione były zakresie innej f l a d r o w a h i a ** — j e s t A n d r z e j skiej ( I n a g r o d a ) , stosujący techniki ją s w o b o d n i e techniką było skich. Najlepiej Łążku O r d y n a c k i m znajduje Głogow­ nie t y l k o w e wnętrzach m i s , ale również na w i e l u i n n y c h n a c z y n i a c h . jak chyba można reprezentacji kich, produkcję którzy sądzić motywów ośrodków przystąpili do spośród nich podstawie (III nagroda). produkcję i n n e g o Puław, roślin­ ośrodek się o b e c n i e w konkursu, dobrą k o l e k c j ę stanie jego w kry­ skromnej tylko łążec- Mateusz malowanych mis i ta­ Sześciu lubelskiego II garncar­ ( I I n a g r o d a ) , a niezłą serię d z b a n ó w — Czuba lo na Nagrody na k o n k u r s i e . Z czterech garncarzy Startek wykonał lerzy licznych znany z tego chętniej i Jan Kot. m a l a t u r y o przewadze nader — medyńscy rożkową. Noworol cechują zdobniczej Ruta z Medyni sztuki t u JTraneiszek Swobodne zysu, w drobne otrzymali garncarze nych ubogo. Mistrzem n i m technikę tę o p a n o w a ł t y l k o J a n K o t malują Piotrowski serie o ładnych f o r m a c h i d o b r e j g l a z u r z e , w i e l e z n i c h pobiałkowanych za­ garncarzy Kazimierz przedstawiło ośrodka — B a r a n o w a k o ­ n i e t a k efektowną wprawdzie n i o w y m i e n i o n a , ale utrzymującą jak poprzed­ się o d l a t n a d o b r y m * Flaimerowanie — r y t na powierzchni naczynia, p o k r y t e j niezaschniętą jeszcze angobą (najczęściej p o ­ białką), odsłaniający k o l o r c z e r e p u , a następnie p o I w y ­ pale, wypełnienie r y t y c h konturów b a r w n y m i a n g o b a m i (nazwa miejscowa). poziomie. D o m a l a t u r w y k o n y w a n y c h t u n a ogół t y l k o pobiałką, wprowadzona ** F l a d r o w a n i e — n a k ł a d a n i e n a ścianki n a c z y n i a obracającego się n a k r ę g u równoległych poziomych p r ą ż k ó w angobą, z w y k l e w 2 k o l o r a c h . N a s t ę p n i e k r ą g z a t r z y m u j e się i p r z y g ó r n y m prążku u m i e s z c z a k r o p l ę a n g o b y i n n e g o k o l o r u , która p o stuknięciu w krąg l u b zepchnięciu p a l c e m s p ł y w a w dół, pociągając za sobą p o l e w ę z p r ą ż k ó w . Czynność t ę p o w t a r z a się r o z m i e s z ­ czając k r o p l e w r ó w n y c h odstępach dokoła n a c z y n i a . U z y s k a n a w t e n sposób d e k o r a c j a p r z y p o m i n a słoje d r z e w a l u b piórka p t a k ó w . nie czarna angoba. stały w y r o b y i z Stanisława rozmachem najczęściej jest Najlepiej w od Marka maluje pewnego t y m zespole czasu ( I I nagroda). wielobarwne także ocenione zo­ Swobod­ kompozycje, k w i a t o w e , L u d w i k W i l u s z , o s t a t n i już g a r n ­ c a r z w S t a r y m Sączu ( I I n a g r o d a ) . Z m l n i e j z n a n y c h n a u w a g ę zasługiwały r ó ż n o r o d n e c i e n k o ś c i e n n e w y r o b y R o ­ mana w Zaprzałki skromnej których z Rzepiennika dekoracji motywów Biskupiego koło m a l a r s k i e j nawiązujące starosądeckich i kołaczyckich Gorlic, do nie­ (II na­ groda). 97 �П. 4. R o m a n Ustaloną Zaprzałka, R z e p i e n n i k od l a t formą Biskupi, gm. Rzepiennik 24 era i zdobnictwo mają wyroby Stefana Konopczyńskiego z B o l i m o w a . T y m r a z e m malatur uległa n i e z n a c z n e m u ją o n e f o r m y malowane część uproszczeniu, p r z y p o m i n a ­ przez ojca tego garncarza. Ko­ S t r z y ż e w s k i , w o j . t a r n a w s k i e . D z b a n k i , w y s . 23, 28,5, noczerwonym W czerepie przybiera ona k o l o r ośrodku t y m n i e m a t r a d y c j i prostszym rytem i jego w y r o b y , zielonkawy. zdobnictwa poza naj­ aczkolwiek mają wy­ s o k i e w a l o r y u ż y t k o w e i ładne f o r m y , n i e są z b y t nopczyński o t r z y m a ł I I nagrodę. W y r a ź n e obniżenie p o ­ towne. ziomu na k o n k u r s i e przez trzech garncarzy: Czesława kiewicza, Stanisława c e c h o w a ł o n a t o m i a s t c e r a m i k ę kaszubską sztatów R y s z a r d a z K a r t u z . Obaj jednak Neola i glazur Typowa przedstawiała nymi ciemniejszymi stwą, odgrywa Kielecczyzny Ostrowca obficie zubożenie Neclów l u b zielona i rolę w (Chałupki, barwnych koracyjne i Poza grubą część tym drob­ war­ wyrobów wyrobów stosowany p o s t a c i , a d l a ośrodka w są p o n a d t o w o l u t y i s p i r a l e z w a ­ n a u c h a c h naczyń ziom i tylko wyroby nagrodę. wanego Wyroby ośrodka pobliskim Stefana indywidualnych, a przy nie starannie glazurowane. ra kładziona zawsze b o w i e m 98 przez (5 g a r n c a r z y mają ich pooiizu. otrzymały garncarzy pokrywa w w U Poletek i całości n a c z y n i a . N a w cech ciężkie, glazu­ Urzędowie, znanych denkowskie, są Mazowiec­ (biskwitów) jasnokremowe malowane nie ciem­ pokazali t y m razem ( I I nagroda) Denkowskie). ważały w z czerwone, nie pod Wacław Ostrowca i Józefa Koninem oraz Denków w wyrobach — rytem Dzieciątkowskich (w i Kąty p a s k a m i pobiałki pokryte Tadeusza Gor­ Tadeusz Świętokrzyskiego (Tadeusz T o m a l a tylko białe makutry i Tadeusz został d a w n y zdecydowanie z Sieradza malowane, naj­ l u b różo­ pękaty d z b a n — B i s k w i t y zdobione t y m razem garncarzy de­ ośrodków Ostrowi nieglazurowanych którego g r a n i c e w c i e l o n y Czesława grube koło czyńscy ( I I n a g r . ) , a o g r o m n y i szósty Oszczędnie n a t o m i a s t Bud-Grudzi Witka, i Mławy. naczyń wyroby a wyraźniejszych mało charakterystyczne reprezento­ terenu t y m są dosyć ale jest z tego Rędoeinie Mroczkowie) i w Chałup­ obniżył s w ó j p o ­ Sowińskiego najliczniej w nieco z Ambroż- wartości tego t y p u prostej naklejane bardziej I I I . Niewielkie naczynia z i z tu typowe ośrodek r ó w n i e ż j a k g d y b y Gajewskiego efek­ reprezentowany i b r u n a t n e prążki. N a j l e p s z e t a l e r z e , d z b a n k i i ryt w Ten mazowieckich, dobrze z kach bardzo łeczków mają kiej, Mogielnicy we jednak otrzymali nagrody Wśród często z zdobnictwie Rędocin Świętokrzyskiego). którzy malarsKa t e n był Zygfryda kształtów, bezdusznie. glazura, p l a m k a m i , kładziona główną Króla kolorystyczne. ornamentyka się s c h e m a t y c z n i e Ciemnobrązowa typowych t u dawniej spowodował dla warsztatu z wai- Chmielnie i Bernarda w y k o n a l i naczynia brak stosowanych amgob bywa w Ośrodek prze­ czterech I I I nagroda), — w kolekcji z Czarnego Królikowskiego z Brodu Radzy­ mina. Na pograniczu Stanisława Garncarz biskwitów Stępniewskiego ten wypala umieścić z bowiem trzeba Lubienia ograniczając naczynia Kujawskiego. dostęp po- �wietrzą do pieca, przez b a r w i e n i e czerepu ne co jego wyroby są t y l k o pobiałką, p r z e w a ż n i e w linią uzyskują o d s z a r e g o do r ó ż o w a w e g o . pasy, za­ Malowa­ przedrapane falistą. Imponująco grupa przedstawiała siwaków, zwłaszcza z się na konkursie Czarnej Wsi duża Kościelnej, Zalesia i M e d y n i Głogowskiej oraz z P a w ł o w a . W nej W s i , a także tradycyjne w Łuce polerowanie stymi pionowymi lorów dekoracyjnych tyczne, Nieco powierzchni ono również porowaty z Czarnej naczynia i ciemne — wygładzania gę­ Obok wa­ znaczenie prak­ natury czerep. z technicznym Bolesława stosuje odzna­ srebrzy­ Piechowskiego Mosieja ornamentalnego, staci d r o b n e j k r a t k i naczyń W s i , a wśród n i c h Stanisława Czar­ utrzymano prążkami. formami i poziomem połyskujące nagroda) ma bowiem czały się w y r o b y ste całej lub poziomymi uszczelnia Doskonałymi i Usnarszczyźnie (II (I nagroda). przeważnie w Antoni Kraszewski po­ (II na­ groda). Wygładzanie rakterystyczne dyni Głogowskiej, zastępowane układami, tych sób całej Zalesia jednak najczęściej była i jednego również z Zalesia kilkunastu a wiązkami pionowo było siwaków od dekoracyjnymi, kładzionymi zdobiona powierzchni dla dawnych mniej lat Me­ jest ono pracochłonnymi prążków i na naczyniach. Większość cha­ i wyrobów z M e d y n i . I nagrodę I I . 5. L u d w i k W i l u s z , S t a r y Sącz. D z b a n y linii W falis­ ten spo­ 5 garncarzy uzyskał z z nich p a s t e r s k i e , w y s . 34,5 c m . I I . 6. R y s z a r d 31 c m Necel, Chmielno. Dzbanki, wys. �7 П. 7. S k a r b o n k i i g w i z d e k , Walenty Woś, w y s . 15—19 c m ; i l . 8. D z b a n e k , w y s . 32,5 c m Grzesik, wszyscy wyróżniony dzo formach) artystycznego, znany on Zalesia. garncarz także a także w gwizdków ornamentalnych w dzaj dekoracji zasób stosowanych siwaków zwłaszcza w Podlaskiej. T y m razem gowskiego nie laty i uzyskał oni Jana Wanarskiego sporo n a j s i l n i e j rozwijał się jedynie drobnych ( I I nagroda) motywów, kratki in., wykonanych z pogranicza naciskanie kamienia światłocieniowy, o kowane wygładzanie, przeważnie zygzakowatymi liniami. Białej Kazimierza Ro­ jak Natomiast można w czysto ośrodka jodełki, i precy­ i rytu. obaj Przez garncarze kaligraficznym, leżało nieskompli­ rozmachowymi Sporo de­ i Ka­ Stosują woluty, charakterze gdy Pod­ w atrakcyjnie, wygładzania uzyskują tradycjach się n a z Pawłowa. bardzo ukła­ Ten ro­ (I nagroda) jak: podczas i w t e n rozsze­ nagrodę. Sławińskiego techniką gami tak III Jest zabawek, Rogowskich jednak wyroby zyjnie wzór do­ emeryturę; wygładzania. pracowni skośne silne bar­ t y m ośrodku jego z d o b n i c t w a zauważyć siwaków zimierza na drobnych w technice przedstawiały pewne wpływy koracji już i dzwonków. Garncarz dów przed s i w a k i (o u z n a n i u całego formowaniu ponadto a i Jan specjalną J a n Gąsior z M e d y n i G ł o g o w s k i e j . rzył lasiu, w Woś nagrodą przechodzący mistrzem zwłaszcza I I •— A n t o n i Natomiast został za ś w i e t n i e w y k o n a n e dobrych robku a nagrody z inwencji krę­ wyka­ zują o n i r ó w n i e ż w k s z t a ł t o w a n i u i p r z e t w a r z a n i u f o r m , uzyskując W dość r ó ż n e e f e k t y skrótowym artystyczne. przeglądzie z d o b n i c t w a których p r z y p a d k a c h z w r a c a m bów. Trzeba więc tylko w u w a g ę n a kształt podkreślić, że materiał nie­ wyro­ zgromadzony �о na k o n k u r s i e dał s z e r o k i i z r ó ż n i c o w a n y przegląd tradycyjnych, poszczególnych charakterystycznych dla o ś r o d k ó w , a także i c h współczesnych pozycji. Obok naczyń produkowanych czynia obecnie form przemian i trans­ jeszcze dość powszechnie n a sprzedaż t a r g o w ą , j a k g a r n k i i n a ­ z a s o b o w e , czy d o n i c e do m a k u , względnie adre­ s o w a n y c h przede w s z y s t k i m do o d b i o r c y m i e j s k i e g o , j a k dwojaki wano i trojaki, gospodarstwie wyszły mi miski, na k o n k u r s wiele z domowym, użycia, lub przemysłowymi. różnych dzbany które w zrekonstruo­ różnych zastąpione Należą kształtów i bańki, naczyń niegdyś n i e z b ę d n y c h do brytfanny zostały nich do wyroba­ formy na pieczenia w okresach ciasto, mięsa, ce- d z a k i , maślnice, trójnożne t y g i e l k i i r o n d e l k i z t u l e j k o w a t ą toczoną rączką, m o ź d z i e r z e i t p . Z k i l k u nadesłano poidełka podkurzacze dla pszczelarskie, kurczaków i gołębi. z ośrodków Mogielnicy Pokazano — również dość l i c z n i e szabasówki (niektóre z g u g i e l n i k a m i ) i b a ń ­ ki na kawę, w y r a b i a n e niegdyś specjalnie d l a ludności żydowskiej. Najbardziej chyba t w ó r , stanowiący nowicie cy dzban konkursu. Bolimowa, cza, para a także (zwłaszcza — Do okazały dowód wykonali dzbanów ogromnych Tadeusza wielkiej niemal najpiękniejszych wprawy wszyscy należały pasterskich rozmiarów Poletka, wysokości). P o p r a w n e maga i charakterystyczny wy­ umiejętności g a r n c a r z a , a m i a ­ liczące wytoczenie i sporego ze uczestni­ dzbany Starego dzbany powyżej dużego nakładu z Są­ kieleckie 60 cm naczynia wy­ pracy, toteż w a r t o t u w s p o m n i e ć n p . o m i s a c h , których średnica d o ­ l i . 9. Z d z i s ł a w P l a g o w s k t i , Pułtusk. Bańka i d w o j a k i , w y s . 25, 15,5 c m . I I . 10. A n d r z e j R u t a , M e d y n i a G ł o ­ gowska. Miska fladrowana 101 �102 �chodziła d o 50 c m , w y k o n a n y c h wicza Mławy z dużych i sowych Niewiele Medyni. natomiast gwizdków było wyrobach z Czarnej wyrobów k o n k u r ­ przygotowano gary. na skarbonek. wprawdzie konkurs Miniaturowych sporo, rolę d r o b n e j ale tra­ z Nowego rujący doskonale wania barwnych techniką glazur pokazał w p r a w d z i e , ne, w y ż y w a własnych, także, się j e d n a k w Królikowski współcześnie jednak na dość Ludwika bach a banalne doskonałe znaleźć dekorację on rytem, repu na ciemno a n g o b o w a n y m ne ulistnione wypracował na n i e nawiązującą płytkim gałązki. nadeszło nich formy prze­ flakoniki i wazony, technicznym, j a k np. tego rodzaju wyro­ do l o k a l n y c h t r a d y c j i , odsłaniającym kolor n a c z y n i u , zaznacza Podobną młody g a r n c a r z Jan K o t . Nakleja lokalnego, zakresu wśród wy­ doniczek n a k w i a t y kształcie Stosuje ceramika dekorację cze­ drob­ plastyczną z Medyni, wspomniany on o r n a m e n t y z wolnej ręki, już najchęt­ n i e j gałązki w i n o g r o n i kwiatów, które d o d a t k o w o kreśla barwnym rystycznym malowaniem i tła. K o t p r z e d s t a w i ł wyodrębnieniem sporo wyrobów sposób z d o b i o n y c h , r n . i n . s e r w i s p o d w i e c z o r k o w y plet kony. do m i o d u , a także p r e t e n s j o n a l n e W ceramika okolicach Warszawy dekoracyjna pod­ w najsilniej o wątpliwych kolo­ w ten i kom­ kształcie fla­ rozwinęła walorach się arty­ kwiatowym pokryty bywa (Mo­ jednobarw­ malowany olejnymi far­ pamiątki wykonał Ta­ warszawskiej z Radzymina, ozdabiając płaski b i s ­ inne wyroby, formie i Brodu czek jednak ogólnym Tą na k w i a t y w najchętniej stosując aby w a r t o samą techniką Czesław w o j . konińskim ro­ dekoruje Dzieciątkowski i główny je było w szerzej ogromne z Czarnego stanowią one, o b o k doni­ przedmiot produkcji targo­ tego w a r s z t a t u . Ceramikę nym pokazał stołową na garncarz wysokim poziomie pochodzący technicz­ z Wileńszczyzny, zamieszkały w T o r u n i u — J a n L i m o n t . S t o s u j e dzo charakterystyczną nającą fladrowanie, ośrodkach my jego dekorację która wileńskich, naczyń wyważone oraz n i e są sługują malarską, rozwinęła dobre zbyt niektórych Jednak interesujące. niektóre propozycje tego r o d z a j u z Pawłowa, kład k a r a f k a * z k i e l i s z k a m i . N i e w y d a j e zastawa użytkownika stołowa ze słabą odporność z gliny względu Mają piękny dzbanek, jak na jak s t o p n i u mogą liczyć na zbyt czy Przegląd nych konkursowy poziomu dotychczas kich garncarzach pokazał i jed­ dekora­ wiele in­ nie m n i e j ­ także t a k i e t y g i e l k i n a nóżkach, maślnice czy obniżenia surowca jako przedmiot miska że­ zadowoliła t e m p e r a t u r y . Wszędzie ładyszka, za­ przy­ się j e d n a k , garncarskiej n y c h naczyń o t r a d y c y j n y c h ks2:tałtach, a w szym for­ słabo na uwagę n a przesiąkliwość na zmiany n a k m o ż e znaleźć z a s t o s o w a n i e , cyjny, przypomi­ się w glazury. a on bar­ proporcje. Wśród i n n y c h wyrobów by zdo­ motyw n i e są o n e n a t y l e a t r a k c y j n e wyrazie, ogrodniczych, wej pomysłów. rynku z tego pod względem Wilusza. mianowicie w według taki talerz r y t y m w i z e r u n k i e m syrenki. R y t e m także kompono­ form tradycyjnych by­ potrzeby Wyrobów t r u d n o było trafnych na wstępie, ornamentem brzo­ z formy bi popularyzować. tradycyj­ naśladu­ pieniek kwitowy flakony przykładach na k w i a t y , wydrążony ną glazurą, bądź też k o l o r o w o deusz kształtowaniu naczyń szczególnie interesujące. O b o k często z plastycznym t e n , ope­ są m u f o r m y k o n k u r s u obok pozacepeliowskiego. a także na paru artystycznie j a k wspomniałam twarzana Garncarz toczenia, i polew, że n i e o b c e n i e zawsze Przedmiotem ważały talerze naczynek współcześnie donice zy l u b leżącą k ł o d ę d ę b o w ą , a także o d c i s k a n e Propozycję pamiątki i d e k o r a c j i , niż Targu. i i malowaniem bami. i n d y w i d u a l i s t ą w k o n k u r s i e okazał się Reczkowski sporo, m.in. wazony kształtem zety w i r o w e j , Największym ła jące zwła­ zabawki. Jan stycznych, gielnica, Mława). Talerz jarmarcznych i odpustowych, i pełnią o n e r a c z e j Dąbkie- W się też g a r n c a r z e i c h bańki, ładyszki i zabawek flakonów przez Stefana z i d o najpiękniejszych należały dycyjnych i Kota naczyń specjalizują W s i Kościelnej szcza Jana wyroby cedzaki. niekorzystne p r o d u k c j i niektórych objawy twórców, zna­ ze z n a k o m i t y c h w y r o b ó w . M y ś l ę o t a ­ jak Kazimierz Rogowski z Białej P o d - 103 I �И. 15. Stanisław M o s i e j , C z a r n a W i e ś Kościelna. G a r n a k d w u u s z n y . I I . 16. J a n S ł a w i ń s k i , P a w ł ó w . G a r n k i , 19 i 16 c m . I I . 17. J a n Gąsior, M e d y n i a G ł o g o w s k a . P o d k u r z a c z p s z c z e l a r s k i , w y s . 27 c m . I I . 18. K a z i m i e r z n a r s k i , P a w ł ó w . Z a s t a w a d o m i o d u , w y s . k a r a f k i 27 c m łaskiej, nim Stefan Konopczyński Muszyński wypalone, - szarawe go w y r o b y skiego z Sieradza . z Bolimowa, czy Hiero­ Siwaki Rogowskiego, i niepozorne, mało p r z y p o m i n a ł y s p r z e d l a t , r ó w n i e ż część naczyń była t e c h n i c z n i e g o r s z a , słabo je­ Konopczyń­ z zażółeeniami powierz­ czańskiej i k a r p a c k i e j ze z b i o r ó w było t o założenie słuszne, j e d n a k interpretował potrzebnie młodych szczegóły ozdobił garncarzy w Rędocinie • dorównuje pu nym i unikanie form jącą większych, zauważyć można i w i ą ż ą się o n e z a p e w n e ze się z u p ł y w e m l a t sprawnością zawodową. jednowarsztatowych, historii. Gorzej, dużego i do przejdzie jeżeli niedawna Medynia przez tamtejszych miast losy w najbliższych czasie d o koniecznie poziomu prężnego dotyczy artystycznie j a k Łążek O r d y n a c k i , na który trzeba tak ośrodka, sporo Sąd stopada Intensywnej kaszub­ górnej-Tężyckiej pracownie s k i e . B a r d z o słabo w y p a d ł o r ó w n i e ż k i l k a i n n y c h ków o ciekawych Chrzanowem, tradycjach, czy P u t m o w i c e jak Rabka, w do Szeroko ambicje kresie grodę), Białej 104 konkursu zaprezentował artystyczne niektórych swoje możliwości (za jak i galanterii. Edward oparł swoje staranne młodych przygo­ techniczne wyroby na którą Gacek dawnej otrzymał ze w i za­ I I na­ Skomielnej ceramice w i w garncarzy. J a n K o t z M e d y n i , zarówno ceramiki tradycyjnej pod woj. hrubieszowskim. Zwracało natomiast uwagę bardzo towanie ośrod­ Brodła rab­ jakichś potencjalnych zwró­ też koniecznie szukać kolekcji budzą czy w doświadczo­ ośrodki, j a k n i e wydają się zachęty młodzieży obradujący w dniach żyje 27—28 l i ­ mgr Barbary z M K i S , przyznał 2 n a g r o d y zł trzeba nauczycieli. konkursowy, 6000 nato­ i rzemiosła, póki jeszcze 1978 r . p o d p r z e w o d n i c t w e m kwocie wyrobów, zaniepokojenie sposobów do n a u k i t e g o zanikającego upadku. wymagają wyżej i Zalesie garncarzy pozostałych cić w i ę k s z ą u w a g ę , ażeby n i e dopuścić d o j e g o pomocy nie­ Kilku n a r a z i e zagrożone, j a k można sądzić z p r z e d s t a w i a n y c h zwłaszcza obniżenie wyrobów malaturami. produkcji i właściwie W s i Kościelnej, poziomem Głogowska się liczyć interesujących część m i s t r z o m . Właśnie w y m i e n i o n e również ośrodków, W o b e c b r a k u następców i uczniów t r z e b a z f a k t e m , że w i e l e też u [zmniejsza­ a Czarnej Rabce nie zawsze realistycznymi c h n i . P o d o b n e c e c h y , a t a k ż e zwiększoną grubość c z e r e ­ innych twórców formy, muzeum w wys. Wa- Kazimierzowi Za- specjalne Woźniakowi z Oławy J a n o w i Gąsiorowi z M e d y n i Głogowskiej, 4 nagrody kwocie Ruta 5000 zł z Medyni sia, B o l e s ł a w ( J a n Sławiński Głogowskiej, Piechowski z Pawłowa, Walenty z Czarnej Grzesik toni Wacław Zale­ Zalesia, W a n a r s k i z P a w ł o w a , Stanisław M o s i e j i A n ­ Kraszewski Franciszek z W s i K o ś c i e l n e j ) , 15 nagród I I p o 3000 zł ( J a n W o ś i A n t o n i W o ś z Kazimierz I Andrzej z Czarnej Noworol Gorczyńscy z W s i Kościelnej, Medyni oraz Jan K o t i Głogowskiej, Tadeusz Połetek Tadeusz z * Ostrowca �16 �11. 19. J a n K o t , M e d y n i a Świętokrzyskiego, Mateusz kiego, L u d w i k W i l u s z ski z Chałupek, G ł o g o w s k a . F l a k o n , w y s . 62 c m . I I . 20. J a n R e c z k o w s k i , N o w y с т . . I I . 2 1 . A n t o n i B a d o w s k i , M o g i e l n i c a . F l a k o n , w y s . 23,5 c m Startek ze S t a r e g o Roman Zaprzałka z Łążka Ordynac- Sącza, S t e f a n Sowiń- z Rzepiennika Bis- k u p i e g o , Stanisław p o 2000 zł o r a z Marek Targ. z Baranowa), 28 w y r ó ż n i e ń . N a g r o d y nisterstwo K u l t u r y Dzbanek, i S z t u k i oraz w y s . 27 23 n a g r o d y I I I ufundowały M i ­ ZSRLiA „Cepelia". P R Z Y P I S Y (Roman ogólnopolskiej we Wrocławiu, 180—183. 1 R e i n f u s s ) Rss., Ceramika ludowa na 1 wystawie ceramiki i szklą artystycznego „ P o l . Szt. L u d . " , R. I X , 1955, n r 3, ss. E w a F r y ś , Garncarstwo ludowe Lubelszczyzny. S p r a w o z d a n i e z w y s t a w y , „ P o l . Szt. L u d . " , R. X I , 1957, n r 1, ss. 3 7 — 4 1 . 2 W k o n k u r s i e t y m nagrody I o t r z y m a l i : Jan Gą­ sior z M e d y n i G ł o g o w s k i e j i L u d w i k W i l u s z ze S t a r e g o Sącza; n a g r o d y I I : Stanisław W a n a r s k i z P a w ł o w a , S t a ­ nisław W i t e k z U r z ę d o w a i Stanisław M o s i e j z C z a r n e j W s i Białostockiej* n a g r o d y I I I : L e o n Solościukiewicz z K l e s z c z e l i , Stanisław M a r e k z B a r a n o w a i A n t o n i K o ­ zioł z P u t n o w i c . W r . 1970 p r z e p r o w a d z o n o k o r e s p o n d e n c y j n i e w e ­ ryfikację czynnych ośrodków, jednak nie otrzymano wszystkich odpowiedzi. Rss, o p . c i t . , s. 181. 1 5 E w a Fryś-jPietraszkowa, Konkurs i wystawa carstwa ludowego województwa krakowskiego, Szt. L u d . " , R. X V I , 1962, n r 2, ss. 118—,124. 3 garn­ „Pol. e Fot.: J . Swiderski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3d8e6c30f5fed95024aedf23845666ec.pdf d8020cf68a985f4d049562dff0361559 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3501 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3281 Title A name given to the resource Wozy cygańskie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2, s.77-94 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I ttt prntwrs óttfioc jmrbml•*''A^v*""* tj/eim LotwJuehmj i» rsm łjiie 'W:::;." i . . ? der /. f(hotо / ' Jxthms Z' ' П. 1. W ę d r u j ą c a g r u p a C y g a n ó w , r y c i n a z I . poł. X V I I w. Lech Mróz W O Z Y CYGAŃSKIE Temat Cyganów Sztuki Ludowej" wtedy gdy stanowiły nymi Cyganie częsty się nikt 1 jeszcze widok, z w prasie, zjawiska strony łamach Tak się wędrowali, poza „Polskiej złożyło, a ich że tabory historyczno-etnograficz- i językoznawczymi etnografów kulturą. P o j a w i a ł y na raz pierwszy. pracami J. Ficowskiego bożniaka kuły pojawia po nie interesował T. Posię ich się o n i c h , o d c z a s u d o c z a s u , a r t y ­ ale ujemne. powierzchowne, Brak etnografów, wyolbrzymiające zainteresowania zajmujących się Cyganami kulturą ze ludową w zawiłości i c h k u l t u r y , f i l o z o f i i życia, upodobań i a m ­ bicji. W wielu Cyganów działań, ośrodkach malnego tacji mijającej nymi związki rębności w y d a w a l i ło — pomiędzy i narodowościowymi. różnymi grupami społecz­ z ludnością się w s z e l k i e j k o w a pozwalała i m n a p o r o z u m i e w a n i e ustalanie t a k t y k i działań o k r e s późniejszy. Z k o l e i d l a e t n o g r a f ó w badających o d ­ władz, 1 w ogóle wało, s t o s u n k u do w po Afryce) Cyganie to, a b y paszport, (pasterską w Mongolii, zapewne i c h zrozumieć ale umiejętność byli — i plemienne n i e dość opisać konieczna znajomość przełamania nieufności — atrakcyjni, niepotrzebny języka, i wejścia był obyczaju, w ich braniając niały t e g o t e m a t u . I m p u l s d o badań n i e w y s z e d ł też organów Cyganów a d m i n i s t r a c j i , które r o z w i ą z y w a ł y w sposób ze pro­ i n s t r u m e n t a l n y , n i e wchodząc odrębność prowadziły nie tyl­ języ­ się między sobą przedstawicieli Wszystko Cyganów do Koczując, Odrębność obecności nie-Cyganów. i m wędrowania jąc o m o ż l i w i e szybką to powodo­ podjęto, zwłaszcza z t a b o r a m i , osiedlając i c h integrację i dba­ z miejscową lud­ nością. Dopiero P l a n y b a d a w c z e instytutów n a u k o w y c h n i e u w z g l ę d ­ strony w w w o k r e s i e p o w o j e n n y m , szereg r a d y k a l n y c h k r o k ó w , z a ­ środowisko. blem że w budzili ale i i władzami. ale i państw. i nor­ czy o r i e n ­ spoistość, by­ i tok k o n t r o l i , przekraczając województw ległe kultury ich w i sposób z a c h o w a n i a się grupą t a k t r w a ł ą , że można odłożyć n a odrębności społeczności. C y g a n i e I c h wewnętrzna dążenia konfliktów wymykali badań się d o miastach a d m i n i s t r a c j i n i e t y l k o u nas ko granice nimi w i włączenie od­ zainteresowanie ich cygańskich w swej j a k sądzono — Zresztą C y g a n i e po­ przełamanie grup miejscowej politycznej. częstych badawczej, dla i n n y c h państwach, niezależnie o d i c h u s t r o j u jętej i celu przemysłowych życia kulturowa, dokumentacyjnej na osiedlenie zresztą n i e p o k ó j powołano i n s t y t u c j e , u nas o g r a n i c z o n o mających kulturowej, k r a j u , wynikał z koncentracji u w a g i na t r a d y c y j n i e po­ problematyce i n n y c h państwach specjalne kilka l a t t e m u zaczęto wać poważniej Cyganami. ka z racji etnografów, współczesnych nie kilkunastu ciągu ze środowis­ zainteresowań n a s t a w i o n y c h na poszukiwanie w się u nas i n t e r e s o ­ I m p u l s wyszedł „starożytności" . lat stali 2 się już taką A Cyga­ właśnie 77 ��I I . 2. W drodze, d r z e w o r y t , 1861 г. I I . 3. C y g a n i e n i e m i e c c y z c z t e r o k o ł o w y m w ó z k i e m ciągniętym r y ć . z 1884 г. I I . 4, 5. C y g a n i e rumuńscy. R y c . z końca X I X w . przez ludzi, 7.9 �„starożytnością". Od mniej więcej 15 l a t n i e wędrują już, p r z y m u s o w o i z d u ż y m t r u d e m o s i e d l e n i . Czas, j a k i minął, w p r o w a d z i ł i kulturze, przez że badaczy całości i które jej t a k zasadnicze wreszcie badaczy w możliwa rekonstrukcja — I doszło czyli nie wiedzieć, do takiej interpretowanie elementów, świadomie sytuacji. Niekiedy zbiegło zabiegi czy nie­ Zainteresowanie zastąpić odpowiednim się z „ a g o n i ą k u l t u r o w ą " badaczy tych i najzręczniejsze wiadomości, czasie z e b r a n e . które czątku X X i c h życiu tak lubiana C y g a n a m i zbiegło się z o k r e s e m r o z b i c i a i d e - kulturacji, mogą zmiany się f u n k c j o n o w a n i a na podstawie przetrwały. świadomie stała inspirującego Cyganów . 3 hipotezy nie nie zostały D l a rozwinięcia w zaintere­ Skomplikowanym i analizy informacji i z t e g o p o w o d u , że cze przez f a k t także bez osiedlenia, wejścia znaczenia, że Cyganie w stałe i częste k o n t a k t y jest i kultury. już w z g l ę d ó w i po­ jest próba opisania Nie tylko dlate­ brak t a była dostatecznych jeszcze ż y w a , a l e t o społeczność p r z y s z l i do E u r o p y trakcie wędrówek cech trudno nich życia o dawnej h i ­ przed kilkoma się ze społecznościami często z g r u n t u W wiele dziej XIX wie­ i o d t e g o c z a s u p r z e m i e r z a l i różne k r a j e , k o n t a k ­ tując mi. i grafików zagadnieniem z lat, gdy kultura storii. Cyganie kami malarzy cygańskiego go, że z o m ó w i o n y c h s o w a ń C y g a n a m i , d l a ilości p r a c , j a k i e p o w s t a ł y w o s t a t ­ l a t a c h , n i e jest artystów w. jest obcych dziś swej po dawnej wydobyć spod własne, a u t e n t y c z n e jeden czynnik Na i odmienny­ przejęli kulturze, oni tak że zapożyczeń elementy. istotny świadomości Cyganów. Europie ogromnie te najbar­ Jest wreszcie mający swoje podstawie jesz­ odbicie różnych w obserwa­ z n i e - C y g a n a m i , s t a l i się b a r d z i e j dostępni d l a b a d a c z y , c j i niecygańskie otoczenie stracili gana. Ukształtowanie stereotypu prowadziło n i e k i e d y do że po jeszcze Cyganami. prace części swoją jeden czynnik Znaczna dawną część nad Cyganami hermetyczność. wpłynął osób na Myślę, zainteresowanie prowadzących to ludzie młodzi, obecnie którzy już nie narzucania „cygańskości" s a m y m C y g a n o m . nie szukać trzeba gańskich wyraźnie daleko. wielu rzy się k o b i e t — a l e b a r d z o — nawet jeśli straszono — n i e mają niechęci do n i c h . ich w wszczepionej Stereotypy dzieciństwie przez starsze i sądy Cyga­ pokolenie o Cyganach prze­ elementach konieczny waż do jednak w kultury czymś o c z y w i s t y m i obowiązującym, wróżki społeczeństwa zachowały więc, dopasowując nadal swą trwałość. i jest ten stanowi wprowadzenie zarazem zapowiedzią dalszych które ukażą się w „ P o l s k i e j cie charakter pisma do prac zagadnienia o Cyganach, Sztuce L u d o w e j " . określa rodzaj Oczywiś­ tematyki i dobór autorów. P r z e w i d u j e się w i ę c p u b l i k a c j e m . i n . n a t e m a t strojów (a cygańskich wrażliwości typologii sztuce 80 powinny wyglądać estetycznej, wozów, ludowej a raczej sposobu ubierania w y s t r o j u wnętrz także i folklorze omówienie oraz roli Cyganów się), mieszkalnych, Cyganów jako w motywu jak i c h niecygańskie Stroje czy których stylu narzuconego w i e k u , a ponieważ winny sposobie w cy­ w ubierania obrębie społeczności. w pewien określony sposób, klientów, n a w e t d o m u noszą się do Ponie­ n p . cygańskie „pracy", te podobnie to znaczy wróżka jest t o w i d o c z n e estradowe w przypadku zespoły wynikiem pewnych cygańskie. zapożyczeń zespołom c y g a ń s k i m w świadomości (także e l e m e n t być zachowawcza się t a k , j a k w i n n a b y ć używają t e są najczęściej romanse np. w sąsiadki, u b r a n a . Jeszcze b a r d z i e j strojów, tendencja się d o w y m a g a ń idąc w r ó ż y ć , o d z i e w a j ą Przykładów społecznościach często n i e j e s t t o już w a r u n e k C y g a n k i , które p r y w a t n i e i w Artykuł w świadomości n i e - C y g a n ó w stały b y ć d l a n i c h ogółu — istnienia w choć wśród Jest widoczna w i d z i e l i bądź n i e pamiętają w ę d r u j ą c y c h t a b o r ó w i k t ó ­ nami tworzyło sobie w i z e r u n e k C y ­ prezentowane obcy potocznej ubiegłym cygańskie tradycyjnej kulturze) po­ przez osoby mające wygląd �81 �zgodny ze s t e r e o t y p e m , romantyczny już n a p o t r z e b y Oczywiście runek stąd i d z i s i a j z a c h o w u j e typ ubioru, muzyki i gestu rozumieć przez — się t e n wyraźnie odbiorców. n i e należy t e n jest z g r u n t u obcy cygańskiej t o , że zależnie o d z m i a n , j a k i e zachodziły, i o d k r a j u kania, wiele cech cygańskiej odrębności stosowania w ubiorze barw żywych, Nie­ zamiesz­ daje r a ź n i e z a o b s e r w o w a ć . Z a l i c z y ć d o n i c h można do wize­ tradycji. się wy­ skłonność często wręcz j a s k r a w y c h . T e u p o d o b a n i a , o d m i e n n e o d niecygańskich, „gadźowsikich", wnętrza w uwidaczniały cygańskich wozów się także czy — d o m a c h . Sposób życia, j a k i d o czasu wadziła znaczna rami, zmiana wozach, część miejsca ogniska, Cyganów — cygańskich osiedlenia pro­ tabo­ namiotach lub kobiet nych wsiach l u b miastach, muzykowanie niewątpliwy t a l e n t muzyczny, dekoracji mieszkań wędrowanie postoju, noclegi w wróżenie w później — w mija­ mężczyzn i i c h h a n d e l końmi, k o t l a r s t w o , w s z y s t k o t o stanowiło s p e c y f i k ę C y g a n ó w , w y r a ź n i e i c h różniąc o d n i e c y g a ń s k i e j społeczności. O p a r c i e s ą d ó w n a t a k i m właśnie zewnętrznym obrazie, p r z y readiów życia kształtowania nieznajomości Cyganów, doprowadziło właśnie do stereotypu Cygana. był zresztą Nie o b r a z j e d n o l i t y , należałoby m ó w i ć r a c z e j to o dwóch u- prze­ c i w s t a w n y c h sobie s t e r e o t y p a c h . T a k więc s t e r e o t y p n e ­ gatywny, obejmował przywiązania domostwa, takie cechy d o stałego m i e j s c a zasobności w sprzęty, pracy wykonywanej przede wszystkim niezajmowanie zabawna przez ujemne jak: pobytu, brak brak znaczną zamiłowania część ludności, r z e c z — t e s a m e c e c h y , lecz o c e n i a n e rzy. To ludzi co ze środowisk twórczych, dla przedstawicieli do a się r o l n i c t w e m . A l e — d a t n i e , z ł o ż y ł y się w X I X w . n a o b r a z C y g a n a domości brak trwałego znacznej jako do­ w pisarzy, części świa­ mala­ społecz- �П. 9. Т у р w o z ó w u ż y w a n y w z a c h o d n i e j i ś r o d k o w e j E u r o p i e w o k r e s i e m i ę d z y w o j e n n y m . I I . 10. W o z y C y g a ­ n ó w n i e m i e c k i c h . I I . 11. O b o z o w i s k o C y g a n ó w - k o s z y k a r z y . I I . 12. O z d o b n y w ó z C y g a n ó w z A m e r y k i P ó ł n o c n e j . I I . 13. O b ó z C y g a n ó w p r z y szosie K r o s n o — J a s ł o , 1959 r . ��ności było c e c h a m i n e g a t y w n y m i , d l a b o h e m y nej stanowiło element najcenniejszy, resujący w e g z y s t e n c j i skrępowanie postaw reotypu i przekazach, ze s t e r e o t y p e m , nych, w i m a c h „Polskiej Jednym cześnie w sztukach Indii elementów posiadania w środków czasie zwłaszcza Europie Dopiero niejsze Cyganów, wędrówek, rodzaj bytowania. Wozy jedno­ było ko­ umożliwia­ (doty­ większości). migracji opuszczenia przez się i c h w E u r o p i e . jedynie od X V w . i n f o r m a c j e i można ła­ jasnych informacji historycz­ dotyczące pozwalają a wędrówki okresu exodusu — nent azjatycki i pojawienia przekazy, na wyróżniają­ ludności, dla ich k u l t u r y , życie m a wystarczająco przodków plastycz­ bardzo i n ­ mieszkalne, h i s t o r i i C y g a n ó w , p o r u s z a l i się o n i z a z w y c z a j pieszo, j e d y n i e d o b y t e k i d z i e c i na osłach l u b mułach. Ten sposób przewożąc przemieszczania wędrujących g r u p Cyganów powszechny się j e s t do d z i s i a j w A z j i , a do n i e d a w n a jeszcze ( n a w e t po o s t a t n i e j wojnie) występował i półwyspie Iberyj­ również n a Bałkanach s k i m . O posługiwaniu się p r z e z C y g a n ó w mina zapis po r a z p i e r w s z y ich w ganów w się h i s t o r y c z n y c h , d o t y c z ą c y c h p o j a w i e n i a się C y ­ różnych k r a j a c h E u r o p y niej — w 1417 w N i e m c z e c h , we że wierzch mo, wspo­ z 1348 r. o p o j a w i e n i u S e r b i i *. B a r d z o często są w z m i a n k i o k o n i a c h w przekazach dają, końmi Francji (w wędrowali nalnego do i końmi, wciąż zainteresowania zachod­ źródła 5 z juków. dzisiaj środkowej 1422 w B a z y l e i , w r o k Paryżu) . Wszystkie oni i do n o s z e n i a konie w używając Jak powszechnie są wiado­ przedmiotem profesjo­ a jeszcze w począt­ kach X X w. wiele g r u p europejskich Cyganów wiązało swą handlem egzystencję z XVI i XVII z konty­ Cyganie w Cyganów formacji, końmi. w . przedstawiają nie wędrujących Nieliczne Cyganów, po­ ich pod Zachowane ryciny często C y g a n ó w właś­ z k o ń m i ( i l . 1). wędrujący z końmi bądź osłami mieszkali szałasach l u b n a m i o t a c h . J a k w y n i k a z d a w n y c h i n ­ pojawienia się na snucie przypuszczeń. szedłszy d o E u r o p y n i e z n a l i jeszcze n a m i o t ó w i r o z b i ­ o Cyganach stają się peł­ jając obozowisko mioty zaczynają na ich podstawie środków n a początku e u r o p e j s k i e j później otaczającej i konieczność przez mó­ itp. — omówienia t o n i e w s z y s t k i c h , ale z n a c z n e j Nie w Ludowej". spośród i ste­ wiejskiej utrwalony Są t o s p r a w y najistotniejszych wędrowanie zestawienie ludności dokładniejszego n y c h , które d o t y c z y ł y b y w przez został charakterystycznych czowanie czy z tworzące opowieściach, p r z y s ł o w i a c h Sztuki Cyganów jących który nie­ Rozbieżność t y c h d w ó c h jaki odnajdujemy warte wartości świadomości literaturze i muzyce. teresujące cych w miasteczek, wionych były się w y r a ź n i e istniejącego małych to postać C y g a n a . uwidacznia inte­ C y g a n ó w . Wolność, s w o b o d a , konwenansami wyidealizowaną artystycz­ najbardziej odtworzyć transportu, tak w sposób potocznej szlak i c h życia i świado­ nich i zawartych dopiero forma m.in. w b u d o w a l i szałasy się od XV i c h nie jest mości zrośnięte z p o j ę c i e m życia C y g a n ó w , są w i c h k u l ­ stała przejęta turze n a b y t k i e m raczej nych k r a j a c h używali n o w y m , o t r a d y c j i liczącej nie­ w i e l e ponad sto l a t . W o z ó w używano w p r a w d z i e i wcze— na n i e j , a l e j a k o środka t r a n s p o r t u , a n i e m i e s z k a n i a . N a j - poszczególnych d a w n i e j , w t r a k c i e wędrówek po A z j i powszechnym i Bałkanach oraz chyba k r o n i k a c h , Cyganie stopniowo przyjąć, więc cygańskiego europejskich. Cyganie namiotów, to w y n i k Wprawdzie wśród prz3'puszczać, pochodzenia, odmiennych że j e s t krajów. i liści. N a ­ rozpowszechniać w . Można od ludów z gałęzi przy­ różnic w namioty lecz w ale że zo­ róż­ moż­ kulturze nie były t y p e m d o m o s t w a d l a żadnej c h y b a ze s p o - 85 �łeczności żyjących w używało i c h w o j s k o , Europie cy. P o d s t a w o w e t w o r z y w o tów stanowiło od dawna względy praktyczne niektóre jednak — grupy muńskich) stosowały Wozy weszły w XV czy czasem pasterze w do b u d o w y płótno, łatwość o także wędrow­ i krycia czym namio­ zdecydowały transportu i Cyganów trwałość; (np. węgierskich skóry użycie X V I w . , ale czy i n n i bądź znacznie się o n e u C y g a n ó w p r a w d o p o d o b n i e płaty kory później. dopiero i ru­ w X V I w., pywane i przewożenia spodzie d o b y t k u , chociaż nie tylko wiała także spanie nak do spania nie zmniejszały charakter podścielona amortyzowała w wstrząsy, czasie postojów. W służyły Cyganów, poruszanie się p o n i e . A l e n i e pełniły o n e jeszcze r o l i jazdy słoma ale na umożli­ zasadzie j e d ­ nadal namioty. Wozy operatywności umożliwiały kiem tego typu i c h lekkość różnym nowej, chęć chłopów ne i XVIII już W XIX używanych wiają użycie n p . w "Polsce w wynik akcji osiedlania ministracyjnych wozów 17 Cyganów, przy zabraniania pomocy — bo i takie wę­ dzaju ad­ nają się zda­ zniknięcia czy Po wszyst­ wśród jarmarki Cyganów spo­ wozami od wieśnia­ zachowa­ zróżnicowanie (il. i częściach z warunkami pociągowej. skąpe dość wymienionych niekiedy azjatyckich Analiza materiału informacje koni i wołów Europy, co geograficznymi iko­ świadczą, osłów do — dotyczy (zwłaszcza Turcji) że ciągnięcia to niektó­ i bałkań­ i XX przez w. zwiększa Cyganów w masywniejsze. Na się rozmaitość różnych krajach. niż z w y c z a j n e życia. B y ł y tych wozów Poja­ chłopskie o n e szersze wozach, na kilku pałąkach rozpięta była b u d a — z g r u b e j t k a n i n y w r o ­ im przypadki dostrzec się d o k o c z o w n i c z e g o podstawy, środków d o przemieszczeń, w y n i k o d b i e r a n i a i m mieszkalnych a przede kupowanych się n a j p i e r w w o z y l e p i e j nie w i niedopuszczania i pró­ wędrowania. (Rumunia). u drowania oczy na targi krajach innymi siły i używano nadające to skali, zainteresowanie różnych krajów chłopskie, często d r a b i n i a s t e w o z y w e s z ł y o s t a t n i c h l a t a c h . Jest w charakterem cych z t a k i m i w o z a m i n a Słowacji i na Bałkanach . Z w y ­ ponow­ w także możemy się między czajne 7 n i e cał­ realizowa­ i X I X w . w o z ó w — analizując nograficznego n i e wyszły poza właś­ wędrują­ się wozami powtórne używanych wiąże skich Cyganów spowodo­ 1—5). W y n i k a o n o p o p r o s t u z odmienności t y p ó w w o z ó w r a z e m mógł być w y k o r z y s t a n y było okrojonej nierzucania ryciny — rych spotkać można konsekwentnie Wśród t y c h najprostszych, ków w wozów n i e m a l do ostatnich szoku, chłopskimi. że w ó z s t a n o w i ł o p a r c i e d l a t y l n e j ściany n a m i o t u , a z a ­ n i e t a k i sposób u ż y t k o w a n i a w o z u w jadących wodowały n i e k i e d y p o d c z a s p o s t o j u r o z b i j a n o n a m i o t w t e n sposób, bagaże. N i e k t ó r e g r u p y C y g a n ó w jakby części b r a k w o z ó w t y p u m i e s z k a l n e g o , oprócz j a k o posłanie l u b pólka n a okresie się w s y t u a c j i w p r a w d z i e ale wyjątkowo kontynuacji, chociaż l a t . Najczęściej mieszkania i tere­ początkowym n e j , niektóre g r u p y bądź r o d z i n y cygańskie podjęły bę drabiniaste, o d k u ­ o d w i e ś n i a k ó w . Służyły o n e w y ł ą c z n i e d o Po wanego znalezieniem kim Pojawiły a n a szerszą skalę w początku X I X w . P o c z ą t k o w o b y ­ ły t o z w y k ł e chłopskie w o z y , często rzały. brezentu. znane Wozy te z westernów wyglądem wozy przez p r e r i e A m e r y k i . T e n rodzaj żył do j a z d y i przenoszenia swoim pionierów przypomi­ wędrujących w o z ó w n i e t y l k o słu­ d o b y t k u , ale także zabez- �87 �I I . 20. W ó z z O s t r o w i a W l l k p . , o k o l i c e Ż u k o w a , 1960 r. pieczał p r z e d n i e s p r z y j a j ą c y m i nymi, n a d a w a ł się w i ę c wania. Wozy (Nadal takie jednak najchętniej widywane europejskich, a warunkami do noclegów były w spano w na drogach prawdopodobnie w atmosferycz­ trakcie koczo­ namiotach). wielu XIX w. krajów także na przez ludzi stanowi ( i l . 3). Z w ł a s z c z a unikalną transportu. Owe wśród małe ten osobliwy wszystkich wózki, ciągnione towej. Policja niemiecka, by przymusić o s i e d l a n i a , imała się s p o s o b u z n a n e g o Cyganów Euro­ czesnych z innych XIX sunkowo wysoki przemieszczało w. coraz n i e przedstawiało tym się dość większych s a m y m w i e k u wyraźny wędrówek i ograniczania goś określonego k r a j u . mieckich ma, Sinti, nione wyżej pejskich, ganie ski, — a mów obszaru z jako jednakże zwłaszcza także, Jednakże budami najczęściej do mówi czy P o l s k a wprawdzie różnych — krajach jak euro­ psy l u b zmuszał środków transportu Cyganów Dość często w dwukołowymi , 0 wózki f u n k c j i i z czasów niszczyła i m wozy. kolejnego do wozu korzystania z Sto­ miesz­ tańszych płd. E u r o p i e C y g a n i e różnego posługiwali kształtu, osły ( i l . 6). Rzecz się ciągnionymi j a s n a n i e pełniły te m i e s z k a l n y c h , lecz służyły t y l k o d o t r a n s ­ p o r t u d o b y t k u . B y ł y o n e i są n a d a l u ż y w a n e p r z e z ganów, do współ­ . wózkami najczęściej p r z e z — budowy świa­ Cyganów którzy związali swoją egzystencję z Cy­ krajami się n i m i Cy­ płd. E u r o p y — Cyganie ze S ł o w a c j i i z obszaru Pol­ i którzy o d d a w n a już z a w ę z i l i s w o j e w ę d r ó w k i d o t y c h Polska R o m a °. T e n t y p wozów wy­ obszarów. podstawie roz­ świadczy jak można z Polska z Cyganami posługiwali Ro­ Wymie­ 8 krajów koszt kalnego jakie­ się o n i e ­ Nizinni . były w w zawężania penetracji Cyganie widywane niemieccy, stępował trudności. O d tego czasu także wozy po s t a j e się p r o c e s francuskich Manuszach określanych wspomniałem swobodnie t o i n n e k r a j e , co jeszcze w formę przez l u d z i , w i d y w a n e były n i e k i e d y n a w e t po I w o j n i e t e r e n i e A m e r y k i P ó ł n o c n e j . W y n i k a t o z f a k t u , że w i e l u p i e odwiedzając p s i zaprzęg Cyganów sądzić na u spokrewnionych z Roma B a ł k a n a m i bądź Hiszpanią Tak już więc używanie wymienionych o pewnego rodzaju przebywających w tych i Portugalią, krajach. akulturacji Dla wozów Cyganów ścisłości należy n i m i g r u p C y g a n ó w w e u r o p e j s k i e j części Z S R R , t o j e s t dodać, że d w u k o ł o w e terenów, kać m o ż n a było do n i e d a w n a u C y g a n ó w a n g i e l s k i c h — które do Prawdopodobnie ganćw 1939 r . w c h o d z i ł y były one również angielskich. M i m o X I X w . wśród znacznej iż w w skład używane Polski. przez Cy- 2. p o ł o w i e i p o d k o n i e c części C y g a n ó w zaczęły się r o z ­ ale i występowały służyły one zazwyczaj łości, w wózki zaprzężone znacznie d z i i sprzętu służyły duże w o z y zostały budami Roma dwukołowych część lobarwne wzory. używali i c h aż Cyganów z tej do z osiedlenia grupy i — np. Polska tylko wędrowała, niewielka jak i inni, wozami mieszkalnymi. Niemieccy ganów Sinti) Cyganie oprócz dość p o w s z e c h n i e czterokołowych 88 w (prawdopodobnie wozów opisanych dotyczy wyżej, X I X w . i n a pocz. X X w . wózków, ciągniętych przez to Cy­ używali małych psy lub czyć i konia niż wozów obecnie osiadłe grupy kołowe wozy zdobione, a wygodniejsze malowano Zdobienia na wozach Cyganów miały na w boki pałąkach zapakowanie spot­ inne wozy n a bliższe t r a k c i e p o s t o j u g r u p y , do p r z e w o ż e n i a mieszkalne, niektóre g r u p y p o ­ wozach rzadziej do przemieszczeń powszechniać duże w o z y przy w odleg­ zaś l u ­ mieszkalne. B o k i nieraz w owych roślinne t a k i e można n i e k i e d y używanych Rumunii. dobytku na poły Najczęściej drewniane rozpiętą przez wie­ zoba­ dwu­ l u b plecione, budę i niepogodą w t r a k c i e d r o g i . N a w o z a c h nie umożliwiającą chroniącą jechały przed przeważ- �I nie dzieci, dorośli szli pieszo. Cechą charakterystyczną t y c h w o z ó w są s t o s u n k o w o d u ż e koła, w i ę k s z e niż wozach czterokołowych. J a k świadczą materiały przy cygańskich, w ikono­ w. kimi Cyganów wozami docierali widywano zwłaszcza w także i d o i n n y c h ich na terenie Niemczech dobniej przejęli dalszej wędrówce owe wozy używali s u n k o w o s z y b k o zostały większe, forma wśród zarówno jak Najprawdopo­ u na Bałkanach i i c h , ale w y d a j e potem się, że w sto­ cne zarzucone i zamienione na wozów-mieszkań informacje badaczy I I wojnę kania, mćgł XX przed stosunkowo Cyganów. XIX-wieczne z okresu światową. znana była w A l ­ Wspominają (pierwsza z bezpośrednio o tym 1820 г.), poprzedza­ M o ż l i w e , że p r z e t r w a ł y one albańskiej, i z a g r a n i c z n e j . W o z y , o których m o w a , b y ł y umieszczonymi niepogodą, pisk cygańskich. kojarzą na podstawie właści­ wyposażonej One to się z C y g a n a m i w powszechnej 6 par trwałość wołów Rodzaj 1 2 i utrudniało uniemożliwiało w przypadku raczej Cyganów i takiego domu wędrowano domostwa, do dużej transportowanie, przemieszczanie z Cyganów bardzo albańskich w powolną. za zaprzęgano kolejnej konstrukcja siły a grupę za na tym nymi (il. i wędrowaniem. wędrujących oraz starego francuskich, te to i przebywających Ameryki, a a także Rozpowszech­ kontynentu przede pomieszczenia w (pewoiej wszystkim o przedniej spania) oraz wziął się u Przypuszcza części, w gdyż Cyganów krajach E u ­ tylna zwyczaj s a m wzór innych części ścianach z boków służyła Wozy i zazwyczaj N i e jest używania przejęty jasne, tych od produkowały zy d l a C y g a n ó w . Działo się t a k zwłaszcza wozy c y r k o w e , wyrabiały również wo­ przed I woj­ wędro­ ną ś w i a t o w ą , b o w i e m w l a t a c h n a m bliższych, w uważać sie między (w t y m w y k o n y w a ­ zajęciami), która — t a k j a k u w i e l u innych grup wę­ d r o w n y c h g r u p c y r k o w c ó w i że t e s a m e w a r s z t a t y , k t ó ­ re a ich do skąd wozów. został jak osiadłą, lekko (najczęściej grupę w poły Cy­ niemieckich, cngielskich) 4 drewnianych ścianie p r z e d n i e j . się, że różnych u niektórych europej­ więc sku­ świadomości by sposób życia i m i e s z k a n i a za f o r m ę k o m p r o m i s u życiem w pełni osiadłym a t r a d y c j ą co idzie odległości Cyganów Można osady pociągowej, na takie Albanii 5 a zapewniająca co większości koczujących s k i c h i czyniły waniu do ciężar, w y m a g a ł y jego rów­ się niły się t e w o z y g ł ó w n i e w ś r ó d K e ł d e r a s z ó w i L o w a r ó w w wsi umożliwiały g d z i e n i e g d z i e można spotkać niszczejące w pobliżu nę czy i miesz­ przemieszczanie wysklepionym dachu, z okienkami nawet stosunko­ lub dwa konie miarę w y g o d n e g o w 4 koła. Co p e w i e n czas, g d y d e c y d o w a n o się n a z m i a ­ pobytu, wozy, jeden szybkie XIX wśród 9). Są t o w o z y , k t ó r e często w i d y w a n e b y ł y n a d r o g a c h ganów miejsca bo p o d k o n i e c w . , zaczęły się mieszkalne ciągnąć możliwość w chroniącego nocześnie f o r m a c j i na t e n t e m a t zarćwno w l i t e r a t u r z e domami które które, stwarzając ropy jak rozpowszechniać lekkie, i do czasów n o w s z y c h , b r a k jednakże j a k i c h k o l w i e k i n ­ wie niedawno, a w ł a ś c i w i e n a początku wo była całej E u r o p y , a w P o l s c e d o l a t 6 0 - t y c h , i k t ó r e jeszcze tamtejszych i relacje jącego Francji . euro­ Zachodniej, czterokołowe. Unikalna banii i we krajów Europy związana koczowniczą. Dopiero stosunkowo g r a f i c z n e z X V I I w . i późniejsze, C y g a n i e w ę d r u j ą c y t a ­ pejskich, t y m także, bałkańskich — z egzystencją międzywojennym c y g a ń s k i e zaczęły cyrkowych, nie na wozy stawiły i dość po II wojnie poważnie światowej różnić zmalało też, j a k się w y d a j e , c y r k o w e , t a k że n i e k t ó r e się c a ł k o w i c i e się od okre­ wozy wozów zapotrzebowa­ warsztaty n a k l i e n t e l ę cygańską. prze­ Widoczne 89 �90 �j e s t t o zwłaszcza w P o l s c e i w k r a j a c h E u r o p y niej, gdzie objęcie zanik prywatnych i c h państwowym możliwości sprzedaży objazdowych wschod­ cyrków zarządem pozbawił wozów i warsztaty cyrkowych. Początkowo w o z y używane przez Cyganów były sto­ sunkowo proste Najczęściej lowane zarówno były przeważnie Podobno, w kształcie, one pozbawione w j a k pisze kolorze jak i dekoracji. ozdób, a j e d y n i e zielonym ma­ l u b brązowym. B l o c k , barwa wozów była l ł jednym z w y r ó ż n i k ó w n i e k t ó r y c h g r u p cygańskich. C y g a n i e mieccy wali preferowali kolor zielony, francuscy nie­ zaś malo­ swe w o z y przeważnie na brązowo. N i e w y d a j e jednak, b y t o wyjaśnienie wynikała nów czy nych, było najprawdopodobniej jakichś u k r y t y c h nie w ale z tego p o w o d u , przekonujące. z upodobań kolorze że w treści Cyga­ symbolicz­ krajach różne w a r s z t a t y produkowały w o z y o d m i e n n e w kolorze i for­ mie. Ponadto w sto z w y k ł y m i zdezelowanymi grupach różnych się Różnica biedniejszych l i w i a ł y j a z d ę i s c h r o n i e n i e się w na postoju. Były one w swej do r o z w o ż e n i a przez pieczywa. Cyganów że różnych wozy krajach były względem wozy używane Polsce oraz Ściany w używane europejskich bądź inną przed zimnem. wykonane i Lowarów bywał n a kołach. wąskimi i troci­ zabezpieczającą najczęściej p i o n y , łukowaty. D r z w i umieszczano gładką listewkami. pakułami, izolującą w lekko wyskle- zazwyczaj z boku, z tyłu — s t o s u n k o w o r z a d k o . W p r z e d n i e j części, m n i e j w i ę c e j d o p o ł o w y długości, z n a j d o w a ł y mi dość czano duże. Szerokie, przeważnie w się o k n a , c z a s a ­ kilkuczęściowe okno umiesz­ ścianie f r o n t o w e j . U m o ż l i w i a ł o po o t w a r c i u powożenie końmi bez wychodzenia ono z zu ( i l . 14). N a z e w n ą t r z w o z y n a s z y c h C y g a n ó w b y ł y b e z b a r w n ą politurą l u b m a l o w a n e wo­ pokryte w k o l o r a c h żół­ c i , brązu, z i e l e n i . N a b o k a c h i t y l n e j ścianie malowano ornamenty zwierzęta: lwy, (najczęściej łabędzie, p a w i e roślinne), i inne ptaki, a także jelenie oraz syreny ( i l . 17—19). P o w s z e c h n e b y ł o r ó w n i e ż z d o b i e n i e w o z ó w w y ­ c i n a n y m i w desce i p o d r z e ź b i a n y m i g r y f a m i i s m o k a m i , umieszczanymi dłużeniu w z reguły bocznych przedniej pod okapem ścian ścianie n y , a czasem demoniczne zy zdobiono, skich i rombu dachu, na ( i l . 20). N i e k i e d y malowano także małomiasteczkowych, itp.) p r z y m o c o w a n y m i oknem ornament roślin­ na wzór niektóre w o ­ domostw lusterkami na prze­ nad twarze. Ponadto prawdopodobnie wiej­ (w kształcie bocznych ścianach. N i e k i e d y w g ó r n e j części w o z u , p o d d a c h e m , można b y ­ ło spotkać dodatkowe ornamenty snycerską i p o m a l o w a n e także wykonane n a jakiś ż y w y techniką kolor. Zdobiono orczyki. chociaż czasami wykonywano ścianach, a zwłaszcza nego błękitu, ścianach f o t o g r a f i e 15 jakieś suficie, n p . gwiazdy mające gwieżdżonego nieba z czasopism Tylna . W dawać śpiącym malunki jas­ na na t l e ciem­ złudzenie roz­ o k n a c h zawieszano f i r a n k i , na członków r o d z i n y , b a r w n e ilustracje i o b r a z k i święte, choć t e r z a d z i e j . Czasem p o w i e r z c h n i a o k i e n była w y j ą t k o w o duża, t a k że p r a k ­ t y c z n i e b y ł y t o j a k b y ściany ze szkła l e . część w o z u służyła d o s p a n i a i przechowywa­ n i a odzieży, pościeli i t p . , n i e k i e d y w s t a w i a n o t a m szafę. W części p r z e d n i e j taj jadano w ż y c i e toczyło czasie n i e p o g o d y , którego k o m i n wychodził na tylnej która ścianie w o z u służyła się w przez otwór znajdował dodatkowo do ciągu gotowano w się dnia, t u ­ na piecyku, d a c h u . Często rodzaj przewozu drabinki, sprzętów oraz s i a n a d l a k o n i a ( i l . 11). Wozy wykonywano teli w kilku (między Łomżą pewnym w je wane miotem ich Oprócz od zależał Cyganów osobnego o p r a c o w a n i a , Dwie omawianych powyżej w Polsce mi polscy wędrowali i dodatkowe przy pomocy omawiał z b u d a m i na p a które wały w pełniły nich rolę z Cy­ najbar­ z rozpiętą n a d n i m i również wozów ( i l . 21) w y g l ą d e m barakowozy dla i znacznie robotników przewożone rzadko wynajętych z miejsca ciągników kolor, zielony meble pomiesz- na miejsce, lub taboru l u b brązowy. — szafa, przy­ zatrudnio­ kolejo­ malowano Wewnątrz t a p c z a n , stół. W o z y ciągniętych przez konieCiężkie wozy by­ takie q u a s i - s t a l y c h mieszkań, d o w ę d r ó w e k n i c h u ż y w a l i b o w i e m K e ł d e r a s z e lżejszych w o z ó w kalnych pro­ bryłą w e g o . W o z y t e n a ogół n i e b y ł y d e k o r o w a n e , je na jeden uży­ przed­ informacje. n y c h n p . p r z y b u d o w i e dróg. Służyły o n e j a k o czenia^bazy, ale ( i l . 13). N a l e ż y t a k ż e d o d a ć , że p o z a n i ­ cięższych one Wozy Wkrótce pojazdami, KełdeTasze używali większych będą wozów w wykonują­ m i e s z k a l n y c h niektórzy d z i e j b y ł y zbliżone do b r y c z e k stokątną budą cygańskich, n i e będę w i ę c tylko Sza­ Sokołach i c h był umiejętności Polsce klien­ w zamawiającego, i o d i c h upodobań. w łąkach i w o z ó w - w a g o n ó w ganów od w Wystrój życzenia a k t u a l n y c h upodobań rzemieślników szczegółów. po k r a j u , okolicach K r a k o w a , Białymstokiem). mierze przez rozsianych zależny odbicie znacznej cych a stopniu stanowiąc na zamówienie cygańskiej warsztatach motułach, K i e l c a c h , w pominały W n ę t r z a w o z u b y w a ł y najczęściej j e d n o b a r w n e , ne, I I . 22. T y p y w o z ó w u ż y w a n y c h p r z e z w ę d r o w c ó w a n ­ g i e l s k i c h . I I . 23. T y ł w o z u o p e n - l o t . I I . 24. B o g a t o z d o ­ biony wóz boubtop często jednolitą, często w y p e ł n i a n o warstwą Dach najciekawsze domy ułożonych w wykładane wewnętrzne nami ornamentyki Kełderaszów i finezyjnie bądź Anglii użyciu. Anglii. Wozy polskie to bądź z desek powierzchnię, i przez Cyganów bardzo ozdobne B o k i mają formy zbli­ furgonów jeszcze d o n i e d a w n a , a n a południu E u r o p y i w n a d a l jeszcze i(choć r z a d k o ) są w Pod czę­ umoż­ najbardziej jeszcze dziś Te najprostsze w były trakcie wędrówki l u b formie żone d o u ż y w a n y c h g d z i e n i e g d z i e były wozy furgonami, tyle let­ miesz­ były 92 ��przeważnie Cyganów. pochodzenia Do baraków dzisiaj i mieszkań, w miasteczek. Pełnią mieszkalnego — oraz Block niektóre grupy ( i l . 12). W y d a j e polskich wcale się w Cyganie okresie cze p o w o j n i e Cyganie obok małych pomieszczenia kuchni. Cyganie Cyganów wozy niemieccy, francuskich się j e d n a k , że w o z y i m n i e ustępowały, powojennym. z i najokazalsze '— 1 8 przez spotkać o n e rolę d o d a t k o w e g o zdobne, największe amerykańskich ganów odkupione niekiedy k t ó r y c h żyją jak twierdzi austriaccy je i składu, ale najczęściej Najbardziej mieli cyrkowego, można wyróżniając Wozy, j a k i c h amerykańscy i Cy­ używali jesz­ n i e odbiegały wie­ l e od s p o t y k a n y c h w E u r o p i e , stanowią c n e j a k g d y b y typ wozami pośredni , 9 między Cyganów z kontynentu i Cyganów angielskich. Najbardziej zróżnicowane i c i e k a w e w formie wozy spotkać można u C y g a n ó w w A n g l i i ( i l . 22—26). B y ć m o ż e te właśnie w muzeum. względy Poza nigdzie nie wozów. Rodowód Anglii Cyganów ( o k . 5%) skich . konie i tylko na samochody że t y l k o niektórzy trzeba w Wśród mi, w jeśli że posiadają w wędrowców eksponowaniu i już tylko konny­ Wysp Brytyj­ zamienili środki wozy transportowe: Spośród t y c h , któ­ i dawnymi wozami, tak­ i zdobne wozy, i n ­ ubogich furgonach. Zresztą wcale n i e wszyscy, którzy przyczepach, znajdują (mieszańcy, w wozami części bogate Anglii tak zwani Cyganów Dzisiaj campingowe. się końmi one wiadomo cyrkami, me­ wędrują, nowoczesne mieszkalnych również poshrats północnej prostych dodać, wędrują i przez miasteczkami. i przyczepy w zachowaniu się mi się z o b j a z d o w y m i bardziej wędrują ile używanych nawet r z y n a d a l posługują ni o znalazły o angielskich wędruje Pozostali, 20 i wiąże że bowiem, wozów i wesołymi niewielu mi pomyślano również nażeriami zdecydowały, Anglią są się b o w i e m mumpers Cyganie Cyganami. poza Cygana­ (włóczędzy, żebracy), półkrwi), didikais (posia­ dający jeszcze mniejszą d o m i e s z k ę k r w i cygańskiej), t i n ­ kers (druciarze — przebywający także w ę d r o w n i sce t u t a j , by nością tej wieństw i Wozy grupami różnic, także czynnikiem, używane Cyganie jednak który zbliża j e s t sposób przez w ę d r o w c ó w z F r a n c j i ok. r o k u spośród miej­ pomiędzy nad zasadami niezależnie poszczególne g r u p y ż y c z o n e zostały ców. się n a d g r a n i c a m i a klasyfikacji, upodabnia Irlandii), a artyści, p r z e w a ż n i e c y r k o w i . N i e zastanawiać poszczególnymi głównie w i od pokre­ czy nawet życia. 1840 p r z e z wyżej zapo­ cyrkow­ grup zain­ t e r e s o w a l i się n i m i o s t a t n i , d o p i e r o p o d k o n i e c X I X w . Wozy t e są w y ż s z e i krótsze o d u ż y w a n y c h n e n c i e , a także b a r d z i e j o z d o b n e , nikiem e w o l u c j i , która tyjskich. Wozy te były, używane przez Cyganów wędrówek w lecie, to w y d a j e się dokonała a niekiedy chociaż zdarzało 2 1 na k o n t y ­ zasobne okno. nadal Bry­ jeszcze są w s z y s t k i m do się, że w przemiesz­ cygańskie b y ł y r a c z e j sprzęty, Ze posiadały sprzętów zawsze p i e c y k t z w . amerykański ganie nigdy przeważnie takich Cyganów kroju — Roma, jako wozy ale w y k o n a n e kach, jedynie w bowiem także wozy Wozy te natomiast reading były zdobiono łych t y p ó w w o z ó w Warsztaty wykonujące przy dokonywano bardziej prze­ Polska służące po okienek przez bo­ ( i l . 24). W y ­ cygańskiej klienteli, innych wę­ dekorowane, m a l o w a n y m i i rzeź­ roślinnymi. Pozosta­ inne z wymienionych grup. wozy usytuowane uczęszczanych remontów. użyciu one bogato używały w przez skromnie o r n a m e n t a m i , najczęściej zwyczaj były materiału — używane raczej Cy­ rozkładali o kolistym używane n i e miały nie były jedno znajdować pościel bow-top je t y l k o na zamówienie drowców. tam ścianie t y l n e j i z p r z o d u bow-top bionymi a z trwalszego mieszkalne; się mniej tylko p i ę t r o w e łóżko ( n a s i Często typu uboższe i często musiał oraz przypominające wozy też n i e używali n a podłodze). wśród się już w y ­ na Wyspach w A n g l i i przede stwa. Inne wozy konywano angielskich wymienionych cel­ 27 Wytwórcy były drogach, za­ t a m też specjalizowali się w j e d n y m t y p i e w o z ó w i stąd z w i ą z a n i b y l i s t a l e z o k r e ś ­ l o n y m i g r u p a m i odbiorców. Z d o b i e n i e wozów także b y ­ czano się t a k ż e w o k r e s i e z i m o w y m . Spały w n i c h dzie­ ło ci i l u d z i e s t a r s i , p o z o s t a l i gru­ twierdzą a u t o r z y c y t o w a n e j pracy, wymagania Cyganów tego, były członkowie wędrującej dziełem tych samych warsztatów, przy p y — dorośli m ę ż c z y ź n i i k o b i e t y — s p a l i w namiotach ograniczały się ustawianych najpełniej­ najbogatsze, a k o l o r y s t y k a ornamentów szego obok wozów. opracowania gielskich (jest 2 2 Według poświęconego to zresztą autorów wozom jedyna w Cyganów ogóle an­ publikacja k s i ą ż k o w a n a t e m a t w o z ó w cygańskich) w y r ó ż n i ć można ry jedynie i t y c h z k o n t y n e n t u , n i e miały symbolicznego. Natomiast ich bogata p a c h B r y t y j s k i c h była -cart, open-lot. barok, pu nę reading Cyganie najczęściej ( i l . 22), p r o d u k o w a n e Duntonów w miejscowości używali one były Reading wozów przez w rodzi­ stawiały z drzewa zręcznie sosnowego. Wnętrza niektórych zakomponowane i wykonane za­ przed­ domo- byli D z i s i a j , poza i złocenia jaskrawa. innych tylko w jakiegoś jak Wzo­ znaczenia dekoracja odbiciem XIX-wiecznc-j interpretowany najczęściej hrabstwie Berkshire. Wozy w y m i e n i o n y c h typów w y k o n y w a n o zwyczaj ty­ by jak i o r n a m e n t y w o z ó w cygańskich, z a r ó w n o a n g i e l s k i c h , jak sześć t y p ó w w o z ó w : r e a d i n g l e d g e , b o w t o p , b u r t o n , p o t J do czym, przez Niemcy rzemieślników, muzeach. Wys­ na którymi i Włosi . 2 J n i e l i c z n y m i wyjątkami, w o z y wędrowców na mody angielskich Jeśli zaś zobaczyć chodzi Cyganów można o wozy już używane przez Cyganów z k o n t y n e n t u , t o właściwie j e d y n i e d a w - 93 �ne ilustracje, ryciny i zdjęcia pozwalają sobie, j a k o n e w y g l ą d a ł y . C h y b a grup Cyganów oraz południowej mieszkalne ganów wozy półwyspu Europy ciągnięte europejskich już i i Polski), można mieszkalne Iberyjskiego i zachowały się kilkadziesiąt się ( j a k w wyrazu typu nadal s k i c h s k u p i s k i d o m o s t w , bądź sprzedane jednak łości Czasami specyfiki Z rzadka pobliżu ciężarówkami Europie przy­ większość Ameryki sto­ cygań­ i używane przez gowymi się w jedynym miasteczek wozów 2J przerobionymi czy się, pozosta­ pory w środkowej. się widok rozwieszona obozowisko tej — mieszkania Cyganów posługuje { i i . 28). J e d y n i e jakieś samochodami, na Ameryce wędrujących strzel­ mu­ Muzeum . Cyganie i i dokonał j a k do zainteresowanie Tarnowie wędrują północnej ogniska odróżnić w okazało zachodniej tylko wesołych cygańskich u d a się jeszcze u r a t o w a ć które Okręgowym Czechosłowa­ los i zabezpieczyć zeum, zmu­ cygańskie w o z y , już z r u j n o w a n e — w może objazdowych Polsce swoje produkowane campingowego. Cy­ W lat temu, je na pozbawione masowo wozy grupy właścicieli nic. porzuciły przypadku jeszcze zobaczyć t e d a w n e j ą c e — najczęściej uboższych Bałkańskiego k o n i a . Bogatsze amerykańskich czy l u b zamieniły indywidualnego czepy i kilkanaście szone do osiedlenia cji przez uświadomić t y l k o wśród Europy ludzi, np. w Jednakże zachodniej przyczepami barwna cygańskie najczęściej — * campin­ czasami palące odzież pozwalają od zwykłego campingu. P R Z Y P I S Y J e r z y F i c o w s k i , Cyganie polscy, W a r s z a w a 1953; Cyganie na polskich drogach, K r a k ó w 1965; n a j w a ż n i e j ­ szą pracą T a d e u s z a P o b o ż n i a k a j e s t Grammar of the LQvari dialect, W a r s z a w a 1964. R e z u l t a t e m jest k i l k a p r a c m a g i s t e r s k i c h , j a k i e powstały w ośrodkach u n i w e r s y t e c k i c h W a r s z a w y , K r a ­ k o w a i W r o c ł a w i a , o r a z dość duża już ilość a r t y k u ł ó w . P r z e j a w e m w z r o s t u zainteresowania C y g a n a m i jest m . i n . d r u g i n u m e r p ó ł r o c z n i k a Etnografia Polska z ro­ k u 1978, p o ś w i ę c o n y w całości t e m a t y c e c y g a ń s k i e j ; t a k ­ że z o r g a n i z o w a n a w p o ł o w i e r o k u 1979 w y s t a w a w M u ­ z e u m O k r ę g o w y m w T a r n o w i e s t a n o w i pierwszą w h i ­ s t o r i i p o l s k i e g o m u z e a l n i c t w a w y s t a w ę dotyczącą C y g a ­ n ó w . I n i c j a t o r e m ii r e a l i z a t o r e m j e s t A d a m B a r t o s z . E m i l i a H o r v a t h o v a , Cigdni na Slovensku, Brati­ s l a v a 1964, s. 210. J e a n - P a u l Olóbert, Les Tziganes, P a r i s 1961, s. 51 i in. M a r t i n B l o c k , Moeurs et c o u t u m e s des Tzigans, P a r i s 1936, s. 103. H o r v a t h o v a , o p . c i t . , s. 264; G . P. Sniesariew, Sriednieazijatskije cyganie, w : „Kratkije Soobszczenija I n s t i t u t e E t n o g r a f i i " , t . 34, 1960, s. 27. Patrz w y m i e n i o n e w przyp. 1 prace Ficowskiego. F r a n s d e V i l l e , Tziganes, B r u x e l l e s 1956, s. 126; F i c o w s k i , Cyganie na polskich drogach, s. 143. B l o c k , op. c i t . , s. 107. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 I I . 28. O b o z o w i s k o Fot.: 94 C l e b e r t , o p . c i t . , s. 231 i п.; F r a n c o i s d e V a u x de F o l e t i e r , Les Tsiganes dans Vancienne France, Paris 1961, s. 98 i n . » J u l e s B l o c h , Les Tsiganes, P a r i s 1960, s. 46. F i c o w s k i , Cyganie na p o l s k i c h drogach, s. 145; C l e b e r t , op. c i t . , s. 257; E. H a r v e y , E n g l i s h Gypsy Ca­ ravan Decoration, w : „Journal o f t h e G y p s y L o r e So­ c i e t y " , t . X V I I , 1938, s. 38—46. " B l o c k , o p . c i t . , s. 101 i s. 112. T a k i w ł a ś n i e w ó z s t a n o w i p r y w a t n ą własność znanego cyganologa J . Ficowskiego. O s o b l i w y s a l o n n a kołach, o dużych o k n a c h i w y ł o ż o n y n a z e w n ą t r z l u s t r z a n y m i t a f l a m i n a całej p o ­ w i e r z c h n i ścian spotkał p r z e d l a t y w o k o l i c a c h W a r ­ s z a w y J . F i c o w s k i (Cyganie na polskich drogach, s. 145). F i c o w s k i , Cyganie na polskich drogach, s. 144. B l o c k , op. c i t . , s. 112. J o s e p h D . J e s e n s k y , A Decorated Gypsy Cara­ van in A m e r i c a , w : „Journal o f t h e G y p s y L o r e S o ­ c i e t y " , t . X X X V I I , 1958, n r 3 — 4 , s. 119—120. С. H . W a r d - J a c k s o n , D e n i s E. H a r v e y , The En­ glish Gypsy Caravan, N e w t o n A b b o t 1973, s. 23. W a r d - J a c k s o n , H a r v e y , op. c i t . , s. 3 9 — 5 1 . P a t r z p r z y p . 20. W a r d - J a o k s o n , H a r v e y , o p . c i t . , s. 96. W c h w i l i o b e c n e j z a k u p i o n e zostały 2 p i e r w s z e wozy. Cyganów 1 1 2 13 1 5 10 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 24 w K . C h o j n a c k i , i l . 7, 8; L . Mróz, i l . 21, 28; M. P o k r o p e k , Lourdes, 1970 r. i l . 14; J . S w i d e r s k i , i l . 1—6; 9—13, 15—20; 22—27 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1faf6abdaf0eb7b5303260e473e5755d.pdf dd2bd629626bf0e77cc1e23ba84ffaa5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3500 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3280 Title A name given to the resource Wpływ rzemieślniczej produkcji dewocyjnej na ludową rzeźbę w kamieniu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2, s.67-76 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text П. 1. S t r o n i c a z c e n n i k a f i r m y I n s a m - P r i n o t h . I I . 2. Okładka z cennika W. Samka Roman Reinfuss WPŁYW RZEMIEŚLNICZEJ PRODUKCJI DEWOCYJNEJ Już ku, na w pierwszych gruzach tystycznego, zaczęły zbudowane na produkcją no dziesięcioleciach podupadłego powstawać zasadach o charakterze potrzeby kościoła ubiegłego cechowego duże j a k i osób które zaspokajały nej" w firmy prywatnych. I n s a m - P r i n o t h , posiadający po o b u s t r o n a c h A l p : w Ortisei di Gardena na terenie I wojną światową, ogromnie szeroka. wynika, Można kościel­ wytwór­ w Tyrolu i Lombardii. Z wanego cennika tej f i r m y , wydanego że ilustro­ bezpośrednio działalność t a m było zamówić przed jej ny i chrzcielnice, w różnych firma rągwie, wysyłała lichtarze, również dzwony, organy, a nawet np. „figury podzielone były b e z Dzieciątka", w jakości wysokość rzeźby uzależniona wykończenia. Figury by­ „bez o d 30 c m d o 2 m i m o g ł y b y ć w y k o n a n e n a j e d e n z 6 m o ż l i w y c h sposobów . i Dwujęzyczny Usłuż­ baldachimy, cho­ liturgiczne, grup, z Dzieciątkiem na polsko-włoski głównie do p o l s k i e g o co wskazują c e n y niem 1 rubel = odbiorcy cennik skalkulowane w koszta adresowany był z byłej Kongresówki, n a rublach z 2.60 k o r o n ( a u s t r . ) = kich), przy czym opakowania, przelicze­ 2.20 m a r e k przesyłki (prus­ do gra­ n i c y r o s y j s k i e j o r a z cła ponosiła f i r m a , zaś t r a n s p o r t o d granicy rosyjskiej odbywał się już n a koszt zamawia­ jącego. F i r m a I n s a m - P r i n o t h n i e z a n i e d b y w a ł a „Wyroby nasze ( c z y t a m y świadectwa szaty i Dzieciątka" miały stylach o d r o ­ cenniku na k i l k a „figury wysokości tystycznym ś w i e c e o ł t a r z o w e i kadzidło. Rzeźby od ambo­ mańskiego p o b a r o k , r o k o k o i „ s t y l n o w o c z e s n y " . na figu­ s t a j e n k i po g o t o w e ołtarze, wykonane była wszystko, co w c h o d z i w z a k r e s p o t r z e b kościoła — o d zespołu r e k do b e t l e j e m s k i e j ła Przykła­ swoje Sankt Ulrich swą r ę k u " , klęczące anioły i t d . C e n a zarów­ d e m j e s t założony w r. 1820 „ Z a k ł a d d l a s z t u k i nie ar­ przedsiębiorstwa, kapitalistycznych, masowym wie­ rzemiosła NA LUDOWĄ RZEŹBĘ W KAMIENIU brze wykonaniem, wielebnego wyszkoleni miejscowe np. tani powierzone cenach bardzo potwierdzonym duchowieństwa. surowy przystępnych używamy jako jedynie też (...) prawdziwego złota do­ warunki wyko­ artystycznie Do wszelkich wykonanie". liczne Zarówno pozwalają wysoce się a r ­ przez dogodne materiał, n a m prace m y za s u m i e n n e i d o b r e reklamy. c e n n i k u ) odznaczają robotnicy nywać wyrobów w po naszych i ręczy­ �W imieniu pełnomocnicy. firmy Z zbierali w a ń w y n i k a , że „ Z a k ł a d -Prinoth wykonywał ra), Egiptu zamówienia publikowanych w uprawnieni cenniku d l a s z t u k i kościelnej" zamówienia d l a B r a z y l i i (Aleksandria), Samsum głównie Włochy, Bawarię, Insam- (Presquie- nad Morzem n y m , zaopatrywał również w s w o j e w y r o b y pejskie, podzięko­ kraje omawianego t u cennika kraje euro­ świetle odpowiedniej Obok mieniarze rysunki a z także figur, Cenniki n a d rzemieślniczą „dobrym" przykład jak poprawnej masówki go o d b i o r c y . dostosowanej do gustu Widać t o wyraźnie z ilustracji, stusa, M a t k i Boskiej proporcjach, ruchu pozbawionych i Produkcja świętych, i geście, o t w a r z a c h wyrazu, modelowanych różnych odziane w szaty fałdach zbawione źródło wzorów, z mieślnicze p r a c o w n i e poprawne w „pięknych" ale zbiorów postaci których wytwórni, korzystały artystyczne Insamstano­ liczne rze­ czy t o s n y c e r s k i e czy w cennika cenni­ nie każdej wynika reklamowych. wydrukowane było „wszelkie naśladownictwo n i e ścigane", a l e w nalna i n i k t sława w 68 praktyce figury na ostrzeżenie, r y c i n będzie groźba t a była niewyko­ jej zbyt po­ zna­ w jest n i e brał że sądow­ t u cennik firmy Insam-Prinoth, Krakowie, Bodnickiego, Reprodukcja groźne naszych z zainteresowanych ważnie. O m a w i a n y leziony Wprawdzie zakładzie k a m i e n i a r s k i m tego najlepszym przedstawiającej Stani­ przykładem. „Serce Jezusa z udało druku. gzym­ świętych. w a ż n e źródło d o badań w drewnie dziś w i e l k ą wartości, Dzisiaj pojedynczych się przez znalazło rzeźbiarzu się z nich kilka rzadkość. Cennik do w kartek znajdujemy w wyżej kamieniarzach. Stanisława wyrwanych Samka Bod­ z cen­ posiadającego ( i l . 2). D a l s z e p a r ę k a r t z się w papierach Antonim jest po­ one ich resztki Wojciecha jednak Samka czym trafiały jedynie kart pozostałych Hajdeckim. złożyć z p a g i n a c j i , stanowiła ( i l . 3—5), p r z y nie po d a w n y c h wspomnianego zachowało bocheńskim zawierały postaci rzeźbą z a r ó w n o B o c h n i z a k ł a d rzeźbiarski tego k a m i e n i a r s k i e . W z o r o w a n o się n a i l u s t r o w a n y c h stronie strzępów wydanego kach i drukach bibliotecznych. W warsztacie nika które u b i e g ł y m s t u l e c i u , u w a ż a n e za d r u k i szpargałach p o z o s t a w i o n y c h o starannie w y ­ dla s z t u k i kościelnej" i ludową jakiejkolwiek nickiego -Prinoth, t a k j a k i innych podobnych wiła Chry­ zro­ na jej np. kolumn, oraz k a m i e n i u , przedstawiają Wydawane w ( i l . 1). „Zakładu i w których c e n n i k u n i e poskąpiono. Są t o p r z e w a ż n i e s t a t u y nagrobków i w z o r n i k i , stanowiące przeciętne­ w wzorników, architektonicznych, wygląda klasyczny celu w y k o n a n i a rzeźby. drukowanych detali gatunku stanowiła kratką d e l i k a t n y c h , cenników różnych f i r m k o r z y s t a l i również k a ­ Insam-Prinoth „wybornym" jest powiększenie, zapewne w podstawie sów ( n r 6037) p o k r y t a k r e s e k , c o świadczy, że zostało z n i e j na w c a l e niemałą w y t w ó r n i ę . J e j p r o d u k c j a w i firma bione Czar­ austriackie, a wśród n i c h oczywiście także dawną „Galicję". W Montmartre" ołówkowych W po sumie całości, która, j a k broszurę liczącą 48 s t r o n również proponowane bogato ilustrowany t a m wzory wskazują na duże p o d o b i e ń s t w o d o t y c h , j a k i e w t y m czasie o f e ­ rowała f i r m a lazło Insam-Prinoth ( i l . 1). U H a j d e c k i e g o się jeszcze p a r ę luźnych kart z innych zna­ cenników i w z o r n i k ó w , d l a k t ó r y c h p r z e w a ż n i e n i e udało się u s t a ­ lić m i e j s c a n i e , że b y ł y firmy a n i miejsca to w y d a w n i c t w a wydania. w języku Wiadomo jedy­ niemieckim. ��„Mayera w Monachium (,,Mayer'sche Kgl. Hof-Kunst- anstalt, M u n c h e n " ) . Znalezione ków w papierach Hajdeckiego i wzorników Wojciecha się n i e c o ważną resztki cenni­ prawdopodobnie z S a m k a . Z zakładem t y m w a r t o jest bliżej, ponieważ rolę biorców pochodzą w odegrał kształtowaniu zakładu zapoznać on niewątpliwie się g u s t ó w j a k r ó w n i e ż k a m i e n i a r z y , którzy po­ wiejskich od­ dla nich pra­ cowali. Wojciech Samek był r. 1861 w B o c h n i . S p o r o jemy synem z cennika, który wydał będąc właścicielem stycznego. górnika, urodził szczegółów z j e g o życia przed dużego „Otrzymawszy od I wojną się światową, przedsiębiorstwa Boga talent w pozna­ do arty­ tego za­ w o d u i o d d z i e c k a z a m i ł o w a n i e d o r z e ź b i a r s t w a " kształ­ cił się w swym stach, w pierwszych za granicą". ka był tora w przyszłym zawodzie zakładach Pierwszym kraju jakoteż mistrzem i nauczycielem K r a k o w i e Franciszek „Wesela". „po w i e l k i c h m i a ­ tak w Jakiś czas uczył Wyspiański, się ojciec również w i Sam­ au­ szkole p r z e m y s ł o w e j w K r a k o w i e , a następnie udał się n a z a ­ chód d o W i e d n i a , g d z i e p r a c o w a ł s k i m „Eckhard n i e z tyrolską f i r m ą swe pracownie do k r a j u w w rodzinnej nej", w zakładzie i K o n e c k i " . Zapoznał w r . 1885, w (Groden). rzeźbiar­ prawdopodob­ I n s a m - P r i n o t h mającą, Sankt Ulrich jak wiemy, Po powrocie w i e k u 24 l a t , założył W . B o c h n i własny zorganizowany się n a wzór „Zakład tych, rzeźby Samek artystycz­ z którymi spotykał się w W i e d n i u i T y r o l u . Sytuacja 8 li. Szczególnie formacie bym interesujące 14,5X20 papierze są wśród cm, drukowane nich 4 karty obustronnie na b i b u l a s t y m , stanowiące resztki o gru­ cennika, liczącego p o n a d 60 s t r o n i z a w i e r a j ą c e g o o k o ł o 900 m a ­ łych r y s u n k ó w wę przedstawiających Chrystusa w którego firmy figury k o l e puttów, a także tektoniczne, k o l u m n y , gzymsy, n i e udało się świętych, elementy gło­ archi­ k a p i t e l e etc. C e n n i k t e n , ustalić, sądząc z wyglądu mógł być w y d a n y n a w e t w p i e r w s z y c h l a t a c h X I X w i e ­ ku ( i l . 6), co w y j a ś n i a ł o b y nień, z w i ą z a n y c h wiele interesujących z l u d o w ą rzeźbą kamienną, cą z I p o ł o w y X I X w . P o d o b n y zagad­ pochodzą­ c h a r a k t e r posiada jedy­ n a k a r t a , stanowiąca X X X V I I I tablicę z jakiegoś wzor­ n i k a , przedstawiająca ta detale a r c h i t e k t o n i c z n e oraz kar­ (27X18 cm) z w z o r a m i tablic n a g r o b n y c h . Przy nym z dłuższych b o k ó w konany drobnym, środkowym karty ręcznym B i l d h . (B'ildhauer = rysunku znajduje pismem „F. przedstawiającym K r y n i c y " . Widocznie siadacz tej karty Nowszego pochodzenia których techniką są fotografie (il. 7), u t r z y m a n e w rzeźb S a m k a czy f i r m y Hajdecki wykonywał na Santermeister tablicę nagrob­ ( i l . 8), stanowiąca przez ledwo ołówkiem lub poprzedni według niej siatkowego przedstawiających t y m samym stylu reprodukowane figury świętych co cenniku w I n s a m - P r i n o t h . W szpargałach p o 157 i 158 (!) „Królewski po­ zamówienie. są d w i e k a r t y (24,5X15,5 c m ) , druku d e c k i m znalazła się też j e d n a b a r d z o nego wy­ rzeźbiarz, R R ) S t u t t g a r t 1894". P r z y czytelna u w a g a w języku p o l s k i m z a n o t o w a n a „dla jed­ się p o d p i s ną noszącą ręcznie d o p i s a n y „ N o 6 " z n a j d u j e się 70 Samka, łatwa. Organizując zniszczona stronicę c e n n i k a Nadworny Artystyczny Haj­ kartka wyda­ Zakład 9 szczególnie n a początku, n i e była poważne przedsiębiorstwo nie posia­ 8. S t r o n i c a z c e n n i k a f i r m y M a y e r w M o n a c h i u m . I I . 9. I l u s t r a c j a z c e n n i k a W . S a m k a �dał w y k w a l i f i k o w a n y c h o d p o w i e d n i o siał i zaś w a l c z y ć zarówno wprowadzanych z na rynek centruje się uczuć Występując Samek granicznych. odbiorców: wstępie roby zagraniczne Szwajcarii naszym tak moim licznie napływające giej d a j e , czego nieudolności, s k u t k i e m strony braku ufności braku we we wy­ z Tyrolu, i Monachium. Brak takiej pracowni w d o t k l i w i e się odczuć kraju dowodem się t o tyle skutkiem reklamy, a z własne za­ Samek innowiercze rzeźb s p r o w a d z a n y c h o d o b c y c h . D z i e j e naszej firma patriotycznych (pisze wyrugować siły natrętnych (...) dru­ Aż żal fuszerów bohomazami obcych, się konkurentom kon­ religijnych i jest jak wszystkim na firmach do „Zadaniem do c e n n i k a ) firm wysuwała przeciw przede Apeluje krajową galicyjski wśród których n a p i e r w s z e m i e j s c e Insam-Prinoth. pracowników, m u ­ konkurencją Zakład rych Samka trzeba było specjalizować". projekty, mierz narzucających mu ze „w wśród rzeźbiarze figur z Tuchowa, tyści" (Tadeusz Wójcik różnych nich rysownicy (Franciszek Adamek, z Wieliczki, Iwanicki tzw. „bocianów", (Narcyz to znaczy n i e dość n a t y m , w z b u d z a j ą c e i l d b e r t y n i z m e m przesiąkłych Walcząc z konkurencją przy okazji z krajową: ność nie dowierza nych szarlatanów, obcą ny do jesieni róbką zajmowali się w k a m i e n n y c h bloków. z Pogwizdowa krajowym którzy Samek, nia i wyrabiają że z zagranicy." było nawet Z i Nie świętą" Moltn Boska udaje się Niepolialana. do jego zawo­ ukrywa przełamać posądzenia, czasem jednak, też uprzedze­ że rzeźby jak pisze, zdobyć k m i o t e k fundując pracowni róż­ brakiem o g r o m n e j części udało się przekonać l u d z i i l u d z k i e z a u f a n i e " t a k , że „ n a w e t tuę Samek z powodu W na Publicz­ szkodzą t y l k o t e m u n a ogół". z t r u d e m „trzeba a zakładom nieumiejętnością opinię niedowierzania, sprowadzał „w złą się się, że P P sta­ „odtrąciwszy i wielu zakładzie wstępną P r z y c h o d z i l i o n i do i Sobolowa (gdzie S a m e k żawiony kamieniołom), Łapczycy innowierców wykształconych". rozprawia „ N i e dziwić sumienności w postępowaniu dowi, pośmiech u ludzi Przemy­ n y c h k a m i e n i a r z y z o k o l i c z n y c h w i o s e k , którzy o d w i o s ­ miał i t r z e c i , którego ob­ Samka wydzier­ (Siatka i Gałat), z Dą­ Jędrzej uczuciu religijnemu, z czasowo z a t r u d n i o ­ b r o w i c y (Stokłosa i t r z e c h b r a c i S k o w r o n k ó w , odpowiadające Kazi­ „ornamen- Kłosiński) b i e r z e , że n i e r a z się w i d z i f i g u r y p r z y d r o g a c h za d r o ­ nie wy­ wykonujący A n t o n i Hajdecki), śla, S t ę p n i o w s k i ) , pozłotnicy któ­ oddziałach gie pieniądze, swym: zatrudniał 30—40 p r a c o w n i k ó w , dopiero Byli Cieśla innych się i anachronizmami". Wojciech, i m i e n i a już n i e p a m i ę t a j ą ) . zakładzie w y k o n y w a n o l u b k a m i e n i a , ołtarze w s t a t u y świętych z drew­ różnych s t y l a c h , f e r e t r o n y , żłobki b e t l e j e m s k i e , b o ż e g r o b y , n a g r o b k i i t p . B y ł y w y r a b i a n e , j a k pisze desłanych projektów", stwierdził d a w n y Adamek Samek „w w dostosowane w Lipsku, do zamówienia f u n d a t o r a , >np. jego patronów, zmianę s t a t u y wień­ konkurencji, pracownia jak Franciszek (Sankt U l r i c h ) w T y r o l u " . Pro­ figurę l u b wypełniającej Pomimo niczne, były one lub na­ jednak, oparciu o wzorniki wydawane przez w p r o w a d z e n i e czącej rzeczywistości uczeń i p r a c o w n i k S a m k a , M o n a c h i u m czy G r o d e n jekty „według własnych Samka wnękę cokołu. jaką stanowiły wykonywała m ó w i e ń . O ł t a r z e i f i g u r y rozchodziły I I . 10. W y k . W ł a d y s ł a w J a m e r ( s t a r s z y ) , Ł u ż n a , w o j . nowosądeckie, W y k . J a n F e l i x , G r a j e w o , w o j . k r a k o w s k i e , o k . 1900 r . zakłady dużą się s z e r o k o , 1914 zagra­ ilość г.; za­ głów- i l . 11. �i n a w y s t a w a c h . W r. 1899 r z e ź b y z zakładu S a m k a różnione zastały Lwowie, brązowym r. 1905 o t r z y m a ł y a w w i e . Dzięki umiejętnej rzemieślniczemu uznanie nad mieniarzy. wiali inne, wyraźnie nawet poświęcenia wiadało zyskał w figur, powszechnie do przez tego, których wówczas we Tarno­ solidnemu sobie przekładał wykonywane Doszło medal r e k l a m i e j a k również który wy­ na wystawie złoty wykonawstwu, kleru, figury medalem Samek bocheńskie wiejskich że księża wykonanie przyjętym ka­ odma­ nie odpo­ kanonom ar­ t y s t y c z n y m . Rzeźby w t y m s t y l u , j a k i prezentowały tuy z pracowni Samka sta­ czy t y r o l s k i e j f i r m y I n s a m - P r i ­ n o t h , stały się w i ę c z konieczności w z o r a m i , które m u ­ siały n a ś l a d o w a ć tu pomniejsze, a w t y m i wiejskie k a m i e n i a r s k i e ( i l . 10, 11). W a ż n ą r o l ę cownie c e n n i k i i l u s t r o w a n e czy t o z a g r a n i c z n e niany poprzednio mi pra­ spełniały czy wspom­ c e n n i k W . S a m k a . P o s ł u g i w a l i się n i ­ nie tylko prowincjonalni, cechowi kamieniarze po­ siadający s w e p r a c o w n i e w m i a s t a c h , j a k W o j c i e c h woński w wiejscy. i G o r l i c a c h , ale również niektórzy „Książkę Piotr z nagrobkami" z Borzęt Gubałowie Baran z Dziekanowic (wieś Wieliczki) „miał takie figurami", k t ó r e służyły z na różnymi m u j a k o wzór w a n i a n a g r o b k a czy f i g u r y później w rymi w czasie p r a k t y k i swoich granicach wsiach swych od pomnikami i w czasie o d k u - „bocianów", warsztatowej, samodzielnie, możliwości s p o t k a l i się w Władysław południe przydrożnej. N i e k t ó r z y z pracujących u S a m k a uczeni nieco bracia Jan Myślenic, położona kartki kamlieniarze posiadali koło Ser- starając naśladować pod­ pracowali się b o c h e ń s k i m zakładzie. N i e w z któ­ wzory, wszyscy j e d n a k osiągali dostateczną sprawność, ażeby m o g l i w y ­ kuć statuę wiejskich odpowiadającą fundatorów, co wymogom raczej nie tyle księży może poświęcających figurę. O g r a n i c z a l i się w i ę c d o w y k o n a n i a cokołu ze z d o b i ą c y m i go płaskorzeźbami, natomiast wraz robotę s t a t u y p o w i e r z a l i specjaliście „ r z e ź b i a r z o w i " , k t ó r y m b y ­ w a ł c z a s e m któryś z d a w n y c h u c z n i ó w .zakładu W 40 l a t i s t n i e n i a f i r m y ciągu b l i s k o tam sporo uczniów, ale przeważnie t r u d n o już b y i c h odszukać. J e d n i z n i c h , j a k n p . N o w a k , Korpal II. 12. S e r c e Jezusa, rzeźba n a g r o b k o w a , w y k . A . H a j d e c k i , Jodłówka T u c h o w s k a , w o j . t a r n o w s k i e czy Rusiński z zawierają Samka strefa dawnej wykaz w ważniejszych latach 1896—1906. penetracji pracowni ponująco. O b e j m o w a ł a Galicję, sięgając wschodniej były niu, świetle Brzeska, i na Dąbrowy zacji wymienić danych przedstawia się i m ­ prawie nawet całą za statuą w w Osieku Tarnowskiej. Jaćmierzu drewnie Z (woj. Krosno), pracowni Z statuę głównie okolicy z Bochni, figurę Matki św. Floriana Boskiej z Lourdes w przed w Prze­ Rozwa­ również pomnik n a pamiątkę tragicz­ n e j b i t w y z r . 1848, w k t ó r e j p o w s t a ń c y z o s t a l i wymor­ cmentarny w Gdowie, dowani wystawiony przez a u s t r i a c k i e w o j s k o Rzemieślniczo spotykały stwierdzali 72 wyszedł reali­ alegoryczną posąg M a t k i B o s k i e j Samka Do lub kamie­ się odleglejszych (woj. Krosno), w o r s k u oraz figurę M a t k i B o s k i e j dowie. w pomnik granitowy kościołem w W a d o w i c a c h , dawną Karpaty. H u s i a t y n i in.) wysyłane cmentarzach należy przez tych ona b o w i e m wyjątkowo ołtarze i s t a t u y w y k o n a n e drogach cennika robót w y k o n a n y c h W Samka G a l i c j i (Kołomyja, karty n a t o m i a s t f i g u r y k a m i e n n e gromadziły przy w Galicji. Ostatnie się to z w poprawne uznaniem pismach i chłopów rzeźby zarówno z ( i l . 9). zakładu Samka odbiorców, którzy kierowanych do firmy, jak osiadł w Przybysławic pracowali Przemyślu, koło Brzeska, później inni w Napadło, Krakowie, jak Andrzej wracali do się było­ Kuna swoich wsi. W B o c h n i p o z o s t a l i F r a n c i s z e k A d a m e k , k t ó r y w r . 1916 założył nie na terenie Buzdygan Samka. wykształciło własną pracownię kamieniarską (pracowali niego- T y n k a , C y g a n i K u c h n o z D ą b r o w i c y , z Muchówki) w i Antoni Hajdecki. r . 1885, s y n k o w a l a stał oddany Samka, przez Ten z Makowa rodziców gdzie wyuczył „do ostatni urodzony Podhalańskiego, terminu" się rzemiosła u Wójcikowie w zo­ pracowni rzeźbiarskiego. Po śmierci S a m k a w r . 1921 i l i k w i d a c j i j e g o zakładu, H a j ­ decki zaczął p r a c o w a ć mieślnik, znający samodzielnie. Był t o biegły doskonale swój fach. Rzeźbił w rze­ drew­ nie i k a m i e n i u zarówno s t a t u y , j a k i d r o b n e detale koracyjne wał do mebli i najpierw gliny, z przechodził w Majątku w w postaci małego następnie przy statuy modelu pomocy Latem mieszkaniu. Pracowni pracował w ogródku lepionego m i e s z k a n i u . Jeżeli t r a f i ł o z punktowania własnej przed de­ wykony­ większej podziałce na właściwy mówienie wynajmował W Projekt materiał. n i e d o r o b i ł się n i g d y . M i e s z k a ł w r a z wynajętym dał. w którego ołtarzy. z rodziną nie posia­ domem a m u się jakieś w i ę k s z e zimą za­ n a p r a c o w n i ę stodołę u sąsiada. m a r t w y m sezonie, k t ó r y p r z y p a d a ł w miesiącach z i ­ m o w y c h , z a j m o w a ł się H a j d e c k i drobną snycerką. R z e ź ­ bił o z d o b n e r a m k i , ozdobne wieszaki na rynku w „ l w i e ł a p y " c z y l i nóżki d o n a ręczniki, k t ó r e d n i targowe. Robił żona również trumien, sprzedawała dla miejsco- �II. 13. R y s u n e k z cennika W. Samka. I I . 14. F i g u r a p r z y d r o ż n a , 1882, G o r z k ó w , w o j . k r a k o w s k i e . nagrobka, w y k . A. Hajdecki, Bochnia 15 wych Żydów żłobione mydła. Z e s z k i c ó w formy drewniane rzeźbami Po cie go bogato które Samka kuł znajdują jak wiemy się n a cmentarzach w a t a k ż e i po w s i a c h Gawłów i in.). Czy na samodzielną w s i moda działalność na fundacje krzewiło się uświetnianie kami. ważniejszych Z wymienić koło pomnik B o c h n i , figurę pomnik pomniki jest poległym W drewnie w Bochni, żołnierzom W czasach, w których jeden z polskim wykonał Hajdecki w a nagrob­ drugi m . i n . rzeźby należy Dziewinie Słotwinie (koło już natomiast rzeźbiarza Szarowie rów­ kiedy minęła bujnie Stojałowskiego w Krzyżano­ wykonywał kamiennymi tego św. F l o r i a n a Oświęcimiaków dwa grobów osiągnięć księdza Krakowie, Podhalańskim, artystyczną, pobożne; wśród Hajdeckie- (Jadownikd, Hajdecki sporo oczywiś­ się dłuta Bochni, nież f i g u r y p r z y d r o ż n e , n i e w i a d o m o . zaczął się znalazły Brzesku, Łapanowie, M a k o w i e Zakliczynie, wiadomo, przystrojo­ Hajdecki ( i l . 12), posługując po n i m r u p i e c i . N a g r o b k i Tarnowie, wice, zakładu nagrobków wzornikami, pozostałych odlewania karawan. likwidacji kamiennych do pozostałych p o H a j d e c k i m że z a p r o j e k t o w a ł , a m o ż e i w y k o n a ł ny I I . 15. P r o j e k t Brzesku, Wieliczki) i poświęcony radzieckim. figuralne do 73 ��chitektoniczne zdobnicze. cokołów jak Klasycznym wspomnianych wzorów jące na się później w cmentarzach również drobne przykładem motywy oddziaływania są f i g u r y p r z y d r o ż n e , nagrobkach powtarza­ kamiennych ( i l . 11—14). Składają stawianych się o n e zazwyczaj ze smukłego cokołu o a r c h i t e k t u r z e e k l e k t y c z n e j lub s t y l o w e j , przeważnie tyckiej, rzadziej neorenesansowej którym osadzony statua, najczęściej n y c h n a cokole ła w ujęciu ków neoklasycystycznej jest krzyż Matki Boskiej. i wzorników wi zmiana k l e r u , który masowej adresem na wzorów pełni a k c e p t o w a ł to z pełnych wychodzących zaspokoić 1506). smak Według artystyczne z zakładu nawet znawców zrobioną podziw Racheli i Samka, Smółki, rzeźbiarskich więcej. świadczą ne w rów. Niektóre o dużym z pism zachwycie, w dechem (zwierza oczekiwaliśmy się w przy swym u ilustru­ wychodzą­ do znacz­ Samka rzeźby wykona­ przez fundato­ (woj. Krosno) Eoskiej liście wielkich zacytować były r . 1905 do B r z o z o w a szedł f e r e t r o n ze statuą M a t k i powstańców n a dzieła z jakim z postawiony opinii kierowanych jego p r a c o w n i p r z y j m o w a n e Gdy nawet można Krzy­ proboszcza wieńcząca arcydzieła". P o d o b n y c h ce z w a r s z t a t ó w pod które najwybredniejszego budzącą sposób p a t r z e n i a rzeź­ słów (pisze k s . J a n S u l i s z z jących ówczesny nie walory zakładów zachwytu ks. Jana s t a t u a płaczącej „świetnie anio­ z cenni­ wpływo­ cmentarzu p o m n i k dla p o m o r d o w a n y c h jest 11. 17. R z e ź b a n a g r o b n a , w y k . W ł a d y s ł a w J a m e r ( m ł o d ­ szy), Łużna, w o j . nowosądeckie. I I . 18. Z n i s z c z o n y n a ­ grobek. Andrychów, w o j . bielskie przykłady wspomnianych w się sztuki i k r y t y k a " żanowic, 17 typowe nagrob­ postać g u s t u o d b i o r c ó w ulegających Widać rzeźb „muszą Gdowa, figurach produkcji wyspecjalizowanych biarskich. znawcy W na względnie ( i l . 17). Rozpowszechnianiu sprzyjała l u b neobarokowej, lub krucyfiks b y w a również umieszczana powtarzającym ( i l . 16) l u b neogo­ nad­ „z z a p a r t y m o d ­ ks. M a r i a n Biały) kościele l i c z n i z e b r a n i n a odsłonię- 18 b o c z n e g o ołtarza na K a z i m i e r z u . Hajdecki w kościele był współpracowali jednym Bożego z tych Ciała w Krakowie rzeźbiarzy, z wiejskimi kamieniarzami którzy wykonujący­ m i n a g r o b k i i f i g u r y przydrożne. Z jego p o m o c y korzy­ s t a l i n p . k a m i e n i a r z e z J o d l ó w k i T u c h o w s k i e j -, d l a k t ó ­ rych robił skich ponieważ jak statuy kolegów ( i l . 12). W cieszył imponowała również środowisku się Hajdecki im jego i t o , że p o t r a f i ł swych wiej­ dużym uznaniem, sprawność techniczna „dobrze utrafić twarz f i ­ g u r y " . Z d a r z a ł o się, że g d y i n n y rzeźbiarz odkuł statuę, niezadowolony prośbą o fundator przerobienie świętości", co zwracał twarzy Hajdecki się „bo potrafił do klienta. Przykład był podobny odosobniony, kamieniarzami kamieniarski też, że w z Jasła Józef cechowego sposób ku mało pełnemu nie współpracował cechowy Sroczyński . 3 mistrza niej Hajdeckiego z Jodłówki T u c h o w s k i e j zamiast w wykonać usatysfakcjonowaniu z Hajdeckiego było Zdarzało funkcję tę z mistrz się spełniał b a r d z i e j u z d o l n i o n y s a m o u k czy półsamouk w i e j s k i , k t ó ­ ry za o d p o w i e d n i m mocą mniej wynagrodzeniem biegłemu Lansowane rozchodzące przez się realizowanych w duże często zarówno warsztaty wie zakłady drogą rzeźbiarskie bezpośrednią przez z po­ koledze. w wzory, postaci postaci i wzorników, p r z e j m o w a n e miejskie pracownie w i e j s k i c h kamieniarzy. Tą uib. w i e k u r o z p o w s z e c h n i ł y nograficzne przychodził rzeźbiarskiej z a m ó w i e ń czy drogą pośrednią w i l u s t r o w a n y c h cenników ły sztuce poszczególnych drogą się t y p o w e świętych by­ cechowe j a k w i I I poło­ ujęcia postaci, f o r m y iko­ ar­ 75 �cie dzieła artystycznego i nie zawiodła nas nadzieja Mimo g d y ś m y g o z p o w i c i a w y s w o b o d z i l i . Co za radość, co za nie uszczęśliwienie miennej wystąpiło na twarze ciekawych. Każdy atmosfery zdołała ona rzeźby sprzyjającej przydrożnych i nagrobków stawę, schematyczne w bogate złocenia, stawioną t w a r z , d a l s z y cze inny kulę Najświętszej tak w księżyc Panny, wreszcie pełnie o d p o w i a d a widać rzeźby S a m k a prześlicznie smoka wszyscy częściach naszym i na stopami o r z e k l i , że posąg jakoteż i w całości z u ­ życzeniom" . z jakim wymagający dawnych wych. Widocznym księża przyjmowali i i coraz niechętniej współczesnych n a przełomie X I X i XX w. prymitywnej która z i bardzo gustów ludo­ szła w ś r ó d ludności w i e j s k i e j ludowej zmiany patrzyli twórców za­ wykonania przykładem s t a w a l i się jaka są l o s y r z e ź b y C h r y s t u s a upadającego honorowego nie (woj. N o w y la, ponieważ ły miejsca przed k i e j przypominającą ustąpić p r z e d cokoły, czas których swego na w sposobie p o d krzyżem, kościołem w Sidzi­ statuą powiększoną znacznie coraz ścianach jakiś wiejskie nie wytrzymuje rzemieślniczej. skich tystycznym ludowe rzeźb już grobowcami to jest nagrobki z dla nowoczesnych zamożne r o d z i n y Wydaje w z zatracające, rzemieślniczych, których kamie­ konkurencji produkcji szczególnie g d z i e doskonałe ( i l . 19), w nie rzeźba l u d o w a w dziś II na wiej­ pod względem połowy niszczeją, często c e l o w o p r z e w r a c a n e rzyć miejsce się Prosperowa­ c h a r a k t e r u ( i l . 11). Widoczne cmentarzach, się kamieniarskie, statuy naśladownictwa szczerze l u d o w e g o wyżywali ludowi. warsztaty i figur s t a t u y , a l e pozostały których również wsi ka­ n a cokołach częściej p o j a w i a ł y płaskorzeźbie t w ó r c y wychodziły [rzemieślniczej krajobrazu poprawności Wspomniana t u zabytkowa niu Sącz) została p r z e n i e s i o n a d a l e k o w p o ­ musiała też swej m i m o wyraźnego 4 entuzjazm jeszcze prymitywnej udzielał się r ó w n i e ż p a r a f i a n o m . A u t o r y ­ bardziej wytwory a jesz­ pod t e t k l e r u s p o w o d o w a ł , że f u n d a t o r z y w i e j s c y coraz przed­ złocistą k o r o n ę z g w i a z d ziemską, pojedynczych Jak inny z ludowej. Wprawdzie c h w a l i ł posąg z e s w e g o s t a n o w i s k a , t e n c h w a l i ł całą p o ­ drugi rzeźbie wyeliminować ar­ ub. wieku ( i l . 18), a b y s t w o ­ nekropolii z budowie okazałymi snobizują się chłopskie. się, że nadszedł czas, a b y o b o k mnożących Matki Bos­ się j a k g r z y b y p o deszczu muzeów skansenowskich, p o ­ figurkę por­ wstało stanowiące celanową . wreszcie cenniejszych 5 muzeum zabytków ludowej lapidarium naj­ rzeźby w k a m i e n i u . P R Z Y P I S Y N p . w rzeźbie z d r e w n a p r z e w i d z i a n y c h jest 6 rodzajów w y k o n a n i a rzeźby: 1. p o l i c h r o m o w a n a ze z ł o t y m o b r a m i e n i e m w d o b r y m wykonaniu 2. p o l i c h r o m o w a n a ze z ł o t y m o b r a m i e n i e m w j a k n a j ­ lepszym w y k o n a n i u 3. b o g a t o d a m a s k o w a n a w d o b r y m w y k o n a n i u 4. b o g a t o d a m a s k o w a n a w j a k n a j l e p s z y m w y k o n a n i u 5. z n a t u r a l n e j d ę b i n y w d o b r y m w y k o n a n i u 6. z n a t u r a l n e j dębiny w j a k n a j l e p s z y m w y k o n a n i u . 1 II. 19. Współczesny nagrobek Rzeźby wykonywane b y ł y w k i l k u w y s o k o ś c i a c h co o c z y w i ś c i e w p ł y w a ł o n a k s z t a ł t o w a n i e się c e n y . R. R e i n f u s s , Ludowa rzeźba kamienna na zachod­ nim Pogórzu, „ P o l . Szt. L u d . " R. 30, 1976, s. 180 ( p r z y ­ p i s 11). j . w . , s. 171, 180, p r z y p i s 9. C h o d z i p r a w d o p o d o b n i e o statuę w y k o n a n ą w e ­ d l e w z o r u p r z e d s t a w i o n e g o n a il. 15. R. R e i n f u s s , Malarstwo ludowe, K r a k ó w 1962, s. 9, i l . 1. 2 3 1 5 na w i e j s k i m cmentarzu, Bulowice, w o j . bielskie Fot.: 1 76 J . Swiderski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e04fb53f9dafb2414ee1d39244871206.pdf bdab8ceb21b3f0f8d57ce1e1263cf969 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3507 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3287 Title A name given to the resource Kronika I-III 1979 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2, s.125 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A I-III 1979 Wystawy i konkursy 5 1 — w warszawskiej galerii „Plastyka" na W o l i otwarto w y ­ s t a w ę t k a n i n zakopiańskich, z k t ó ­ r y c h większość n a w i ą z u j e d o t r a ­ d y c j i r e g i o n u tatrzańskiego. N a w y ­ s t a w i e znalazły się p r a c e H e l e n y Sułkowskiej-Pawlik, M a r t y Gąsienicy-Szostek, Urszuli Kołaczkow­ skiej, E w y Fortuny, Zofii Stokow­ skiej i innych. 19 I — w T o r u n i u o t w a r t o p o ­ konkursową, o g ó l n o p o l s k ą w y s t a w ę garncarstwa ludowego. Obszerne s p r a w o z d a n i e w a r t y k u l e E. FTyś-Pietraszkowej w niniejszym n u ­ merze. I — w M u z e u m Okręgowym w B i a ł e j P o d l a s k i e j c z y n n a była w y ­ s t a w a m a l a r s t w a i rzeźby t w ó r c ó w z P o d l a s i a . Znalazły się t a m m . i n . prace Bazylego A l b i c z u k a z Dąbro­ w i c y Małej, Franciszka S a d o w n i k a z Łomaz, M a r i i A b r a m i u k z C h m i e ­ lowa, Teofila Kożuchowskiego ze Studzianki, Zygmunta Walenciuka z Kolna. * I — w Muzeum Ziemi Lima­ nowskiej pokazano pokonkursową wystawę akcesoriów kolędniczych — szopki, gwiazdy, turonie, m a s k i . Konkursowi towarzyszył przegląd z e s p o ł ó w kolędniczych. 10.11 — w G a l e r i i T P S P w W a r s z a w i e o t w a r t a została w y s t a ­ w a rękodzieła l u d o w e g o spółdzielni „ O p o c z n i a n k a " , n a której pokaza­ no t r a d y c y j n e h a f t y j a k również adaptacje haftu i koronek we współczesnym w z o r n i c t w i e . W y s t a ­ w ę zakończyła w y p r z e d a ż e k s p o n a ­ tów. * 16.11 — w D K w K o z i e n i c a c h otwarto II Zbiorową Wystawę R z e ź b y L u d o w e j , n a której z n a l a z ­ ły się p r a c e 11 r z e ź b i a r z y z K o z i e ­ n i c (150 p r a c ) . * 20.11 — w P r u d n i k u z a k o ń c z o ­ no I I I etap O p o l s k i c h D n i T w ó r ­ czości L u d o w e j . N a k o n k u r s p l a ­ s t y c z n y zgłoszono 140 p r a c 26 a u ­ torów. P r z y z n a n o n a g r o d y w dzie­ d z i n i e p l a s t y k i obrzędowej, rzeźby, malarstwa i haftu. 23.1 I I — M u z e u m E t n o g r a f i c z ­ n e w e W r o c ł a w i u pokazało w y s t a ­ wę t k a c t w a ze z b i o r ó w muzeal­ n y c h . Z n a l a z ł y się n a n i e j t k a n i n y p r z y w i e z i o n e n a Śląsk p r z e z l u d ­ ność z W i l e ń s z c z y z n y , P o l e s i a , P o ­ dola i Huculszczyzny, przeważnie dwuosnowowe, zwane radiuszkami, dziarugami, dywanami. I I I — W Myślenicach pokonkursową wystawę otwarto zabawek l u d o w y c h , towarzyszącą spotkaniu członków i sympatyków k l u b u P l a ­ styków A m a t o r ó w i T w ó r c ó w L u ­ dowych. 24.111 — w M u z e u m R o l n i c t w a w Ciechanowcu — podsumowanie k o n k u r s u „Tradycyjne zdobnictwo w n ę t r z chałup p o d l a s k i c h " . P r z y ­ znano n a g r o d y w k a t e g o r i a c h : p a ­ jąków — nagr. I L e o k a d i i Figat z Nowodworów, I I Jadwidze Zygoń z Pobikier, I I I Irenie Murawskiej z Białych; bukietów — I M a r i i I w a n i u k z Jacewicz, I I Stefanii Po­ pławskiej z Plutycz, d w i e n a g r o d y I I I — L u b i ę Żabiuk i J u l i i O s i p i u k z Turny Dużej. W s z y s t k i e prace zostały przekazane ciechanowiec­ kiemu skansenowi. I I / I I I — w M u z e u m Okręgo­ w y m w T a r n o w i e c z y n n a była w y ­ stawa „Akwarele Nikifora K r y n i c ­ kiego". 24.1 — w P M E w Warszawie otwarcie wystawy pn. Kultura T u ­ bylców A u s t r a l i i . 27.1 — w C e n t r a l n y m M u z e u m Włókiennictwa w Łodzi wystawa t k a n i n W s c h o d u ze z b i o r ó w W . i J . Kulczyckich, przygotowana przez Muzeum Tatrzańskie w Zakopa­ nem. + I I — w galerii TPSP w War­ s z a w i e w y s t a w a rzemiosła l u d o w e ­ go K u b y — w y r o b y p l e c i o n k a r s k i e i t k a n i n y , f i g u r k i z p a p i e r u i łupin owoców. 2.III — w P M E w Warszawie o t w a r t o w y s t a w ę „Sztuka l u d o w a Palestyny". Pokazano stroje kobie­ ce i męskie, biżuterię, o z d o b n e t k a ­ n i n y u ż y t k o w e , c e r a m i k ę i szkło, w y r o b y plecionkarskie, z masy per­ łowej, d r e w n a . Najstarsze ekspona­ t y pochodzą z poł. X I X w . * I I I — w Starej Kordegardzie w W a r s z a w s k i c h Łazienkach c z y n ­ n a była w y s t a w a p n . P o d t a t r z a ń ­ skie m a l a r s t w o n a szkle z o k r e s u 1948—1978 ze z b i o r ó w M u z e u m T a ­ trzańskiego w Z a k o p a n e m . Komi­ s a r z e m w y s t a w y była m g r H e l e n a Sredniawa. Wydano katalog. W y s t a w y p o przeglądach w o j e ­ wódzkich p l a s t y k i a m a t o r s k i e j zor­ ganizowano: I — w e Wrocławiu, R a d o m i u , I I — w Opolu. 2 . I I — w C h e ł m i e o d b y ł się I I Wojewódzki Przegląd P l a s t y k i A m a t o r s k i e j i Twórczości Ludowej. W z i ę ł o w n i m udział 52 t w ó r c ó w , którzy z a p r e z e n t o w a l i 200 p r a c . W kategorii twórców l u d o w y c h dwie pierwsze nagrody o t r z y m a l i Julian B a j k i e w i c z z Chełma ( i n t e l i g e n t — a m a t o r , m a l a r z n i c wspólnego n i e mający ze sztuką l u d o w ą ! ) i S t a ­ nisław S z u l c z W o l i K o r y b u t o w e j . Obok w y s t a w y zorganizowano spot­ kania z autorami i kiermasz sztu­ k i ludowej i plastyki nieprofesjo­ nalnej. * 30.III — w Munsterze odbył się M i ę d z y n a r o d o w y K o n k u r s d l a Malarzy Niedzielnych, zorganizowa­ ny przez Federację Europejskich Czasopism M a j s t e r k o w i c z o w s k i c h i H o b b y s t y c z n y c h (ze s t r o n y p o l s k i e j red. „Młodego Technika"). Nagro­ d y I stopnia o t r z y m a l i Bronisław i Eugeniusz K r a w c z u k z Gliwic. Sztuka ludowa i n n y c h narodów 19.1 — w P M E w Warszawie o t w a r c i e w y s t a w y „Sztuka l u d o w a G ó r R u d a w s k i c h " ze z b i o r ó w M u ­ z e u m w Dreźnie. Inne Po raz siódmy Redakcja „Chłopskiej D r o g i " przyznała t w ó r ­ com ludowym doroczne nagrody i m . Jana Pocka. W dziedzinie p l a ­ s t y k i wyróżnieni zostali Jerzy K a ­ czmarek z Wręblewa, w o j . sieradz­ k i e za m a l a r s t w o i rzeźbę, T o m a s z L i g a s z K r o ś c i e n k a za rzeźby. N a ­ grodzono także rodzinną kapelę Orlików z Szamotuł. Przyznano pozostałe t r z y n a g r o d y za t w ó r ­ czość literacką. I I I — w Muzeum Etnograficz­ n y m w Warszawie pokazano w y ­ stawę „Dar d l a m u z e u m " , w y n i k akcji zorganizowanej pod patrona­ t e m M u z e u m i „Zielonego Sztan­ d a r u " . N a w y s t a w i e znalazły się narzędzia przędzalnicze, c i e s i e l s k i e i bednarskie, sprzęty jeszcze d o n i e d a w n a będące w powszechnym użyciu, dziś zanikające. 1 1 . I I I — w N ą d n i koło Z b ą s z y ­ n i a odbyła się V I B i e s i a d a K o ź l a r s k a — przegląd kapel ludowych Z i e m i L u b u s k i e j . Biesiadzie t o w a ­ rzyszyła 10 sesja n a u k o w a n t . „ M u ­ zyka l u d o w a w województwie Zie­ lonogórskim". I I I — w Ż y w c u o d b y ł y się G o ­ dy żywieckie, f e s t i w a l twórczości i obyczajów l u d o w y c h , n a którym goście i g o s p o d a r z e b a w i l i się d o ­ skonale. C a m e r a obscura 4 . I I I — w B y d g o s z c z y o d b y ł się konkurs dla plastyków amatorów p o d hasłem, k t o n a m a l u j e w i ę c e j w ciągu n o c y ( o d 18 d o 6 r a n o ) i k t o ładniej. 125 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/299c1c308d1eaeea390df9db51856195.pdf 72bf72ac8701531b8c747a7f74aec899 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3506 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3286 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2, s.116-124 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C Marian Pokropek, Koncepcję sztuce Podchwyciło i folklorze ją usystematyzowania i w jak różnych ła praca, którą n a dobrą wyszukiwał na obok i odnajdywał etnograficzne, wości i zebrania zgromadzonych sprawę w katalo­ Wiele lat t r w a ­ był podjąć którego przeróbek wszystko Autor i było gotowe, ministracyjnego Wreszcie zmuszony ograniczenia Atlas Niestety, — ukazał się przy Wydawnictwa jest leży na w i całym niem samych które wynikły z ułożonych założeń po­ wyda­ w się bowiem jestrowanych faktów, 1 oderwaniu ludowa I w możemy od kultury istnieją nie świadomści strony mamy drugiej fakt tylko oraz więc środowiska, w postaci działaniu ją charakter re­ i stopień a k ­ fakt percepować wymieniać zabytki przedmiotów dycji, szerszym — z działalnością przedstawiać wpływającej na odmienny mówić ny jednoznacznie zjawiska moż­ dokąd i kiedy jest ra­ tra­ regionów zlokalizowa­ — w Chęcinach, B a r a n o w i e czy Szyd­ Atlas Pokropka do czynienia Dlatego też w faktów. którym t a recenzowanym innych pozycjach większym jednak faktów nie mówi o zjawisku Dąbrowskim. region, ośrodek. malowanych domów K r y t e r i u m miejscowości ale Samo na Zalipie Powiślu zawodzi w n i e s i e n i u d o o ś r o d k ó w rzeźbiarskich, s t r o j u , h a f t u , nictwa, kąd 116 folkloru m a m jechać obrzędowego. Jeśli i co t a m zobaczyć chcę od­ zdob­ wiedzieć, n i e będę charakte­ serii mamy i ze z b i o r a m i m u ­ Atlas obejmuje W pozycja dotyczy m a t e r i a l n y c h , ale przecież s w y m praktyce autor omawia i nosicieli ludowej żywej tradycji. tytułem również folklor. t y l k o niektóre p r z e j a w y fol­ k l o r u , p r z e d e w s z y s t k i m t e , k t ó r e zostały z i n s t y t u c j o n a ­ l i z o w a n e , często zaś p o m i j a f o l k l o r t a k i , który ja potrzeby własne ty. Zespół środowiska. M a m y i m . Kilimka więc Fascynujące isą zespoły Bachledy, zaspoka­ np. w zespoły cice, Za­ określonym nawet ich i dynamice znaleźć ma. Przepraszam! jest jeszcze do­ przecież jest w n p . zespół o tych w organizował wiem Spró­ Nie przed dyrektorem n a scenie t e a t r u laty Teatru przeglądy z t e r e n u . A l e o d pięciu l a t n i e terenie. n i e m a o nich i n f o r m a c j i . Uwzględniono Atlasie niemal a przebra­ m a już p r z e g l ą d ó w . Są j e d n a k zespoły — ale w W w a l e p o d hasłem wówczas zespołów, z a p r a s z a n y c h niedź­ żywa, Atlasie. Będzin? Ponieważ D z i e c i Zagłębia szlach­ z z Lalik. zespołach Jan był i swych Są zespoły h e r o d o w e , który kom­ i c h n a Żywiecczyźnie, Będzin. D l a c z e g o w ł a ś n i e Dorman, znaj­ ulegającym dziady Znakomity akcji słowo nie chodzenia wciąż czasie s p o t y k a m y pod Krakowern. niach herody, nie doraźnie składzie kolędnicze, pucheroki, Tradycja wiedziem. ale obrzędowe, wyłącznie zespoły bo­ zinstytucjonalizowane, stylizujące f o l k l o r . Przykłady podane p r o b l e m y : kryteriów ści. W obu tych są b a r d z o teriałem wyżej wskazują dziedzinach różnice między istotne. Łoziński czy L o r e n t z jednorodnym, którego ich kompetencji. uprzednio informacyjną ma­ i we­ mieściła się w grani­ Zadanie Pokropka było niepo­ musiał miał n i e j e d n o r o d n y , spośród dokonać musiał wyrokować społów folklorystycznych, dać, a co zalewu ba­ przy­ wyboru, nie ma­ sprecyzowanych t e r i ó w w a r t o ś c i o w a n i a . Doskonały z n a w c a co Atlasami operowali zgromadzonym niedostateczną, nazwisk kolejne znajomość równanie trudniejsze. Materiał zę na dwa d o b o r u materiału i j e g o a k t u a l n o ­ jąc p r z y t y m w w i e l u d z i e d z i n a c h jest się dowiemy poprzedzających zmianom. Recenzowana nie tylko padkowych r z e c z y , jaką góral­ z e a l n y m i , których l o k a l i z a c j a i c h a r a k t e r y s t y k a n i e u l e ­ gają gubią istotę w tej samej zwra­ t a m działających, nie następne — Otóż A t l a s i e t a k i e hasła j a k Janów, S o b i s k a c z y T a t a r y na twórców, czy orientować o regionach cają uwagę łowicki o regionie, z z a b y t k a m i trwałymi cach jednocześnie w d w ó c h p l a n a c h : realizuje. folklor pojechać. A l e rejestrowanych z y k a góralska egzystują się jeszcze coś w i e d z i e ć W i ą ż e się z t y m z a g a d n i e n i e ru ryfikowanym, wspólnoty k u l t u r o w e j r e g i o n u i k o n k r e t u , w kurpiowskie się n i c z e g o z haseł, a n a w e t ze wstępu. ł o w c u , a l e w y c i n a n k a k u r p i o w s k a , strój ł o w i c k i c z y m u ­ wspólnota żywy ski powinienem istnie­ żywej charakter 1 o ś r o d k ó w l u d o w e j twórczości. Z a m e k z czło­ a r c h i t e k t u r y , ale t r u d n o w układzie p r z e s t r z e n n y m , o ale jednej materialny, jednostkowy haseł-miejscowości jące w w i sztuka 0 m u z e a c h , ograniczając się d o t e g o , c o z a w i e r a j ą , mach chcę zobaczyć z m i a n o m , t e różne i c h nosicieli. Z k u l t u r o w y , związany jednobarwne większym sztuki w i e k a i t y m , co tę działalność s t y m u l u j e . M o ż n a na wycinanki np. typowe kompozycyjnych. ale folklor haseł że czy też chodzące w bowiem z znajdę w J a z g a r c e , Strzałkach, T a t a r a c h i K a d z i d l e . Jeśli bujmy sztuki miejsco­ Zresztą d z i e m y a u t e n t y c z n y c h k a p e l др. M a ś n i a k ó w c z y O b r o c h - tualności. Zabytek położonych o t e j wspólnocie, o t y m , pletowane i c h selekcji blisko haseł n a z w y tradycji kulturowej. konsekwencjom, istota zjawisk, zasada wśród kolej­ omówie­ n a f o l k l o r i sztukę l u d o w ą . I n ­ wówczas o wspólnej punkcików kopanem m u z e ó w , o k a z u j e się n i e p r z y d a t n a g d y z e c h c e m y jest mapie mate­ grupuje s się iż architektury przy o m a w i a n i u zabytków przenieść m e c h a n i c z n i e na u źródeł siebie twórczości, a ściślej m ó w i ą c Autora i książki, która muzealnych , przyjętych formacie. zabytków przyjrzyjmy Formuła, uzasadniona czy się, że Otóż, z a n i m z a j m i e m y haseł, wydany dla t r u d u haseł t o p o g r a f i c z n y c h , ności a l f a b e t y c z n e j . 1978 r . się przeświadczeniu, koncepcja zbiorach ad­ poprawek. poręcznym szacunku s e r i i co Atlas po riał w e d ł u g w Gdy podziału rok końcu oprzeć niewłaściwa Przewodnik w wielokrotnych materiału. zmiana niedobra. Wydaje tej samej do następny papierze, n i e mogę to pozycja rażki nastąpiła kraju pięknie, n a d o b r y m był zebranego trak­ E często n i c z e g o się n i e d o w i e m w o k ó ł ośrodka d o k u ­ m e n t a c j i . Jeszcze dłużej t r w a ł c y k l w y d a w n i c z y , w cie i różnych (m.in. powinien zespół specjalistów, z g r u p o w a n y c h prze­ przejawów trudu g a c h ) podjął się d o c . M a r i a n P o k r o p e k . J Wydawnictwo „Arkady", Warszawa 1 978. w Polsce, po układzie dokumentach Z Wydawnictwo. też Ogromnego danych w i folkloru środowisko zabytków, twórczości. N turystycznego szansę p r z e d s t a w i e n i a zarówno współczesnej instytucjach ludowej zasugerowało warszawskie w niej strzennym sztuki atlasu^przewodnika ludowej widząc Atlas E pominąć kry­ budownictwa, spośród instrumentalistów, ze­ bajarzy, rzeźbiarzy, k o g o w y m i e n i ć a k o g o pominąć w ś r ó d g a r n ­ c a r z y , m a l a r e k P o w i ś l a D ą b r o w s k i e g o czy t w ó r c ó w kowskich szopek. Podjął zadanie, w widomy kra­ sposób �przekraczające Jaką przyjął granicę zasadę? kompetencji Sądząc jednego z haseł k o w a ć , że dążył d o t e g o , a b y u w z g l ę d n i a ć notowanego twórca gdzieś „twórcę" występował w selektywnie Ktoś o i l e mieszkał czy we której natomiast inni twórcy. W nikt twórca p o m i n i ę t y jeśli w t e j s a m e j nież inny się bliżej więc mógł być miejsowości p r a c o w a l i r ó w ­ t e n sposób dwóm n i e rzeźbił wybitny np. nie spotykamy B u d z i s k a c h W a c ł a w a S u s k i czy A n d r z e j a rzyjmy znajdowała dostąpił haśle czy i n d e k s i e t w ó r c ó w — wsi, w n i e malował, słaby ten natomiast t a m , gdzie zupełnie figurowania w jedynie miejscowości, się g r u p a zaszczytu wywnios­ każdego o d ­ wówczas, gdy jakiejś wymieniał nazwiska twórców. człowieka. można hasłom: Wydry. w Przyj­ i Janów. Kraków W obecną, uczestników ciszek Tarnowski, wyjątkowa, (...) u r . 1889...". I poziom uzyskało n a g r o d y na w y m i e n i e n i e bardzo Fran­ ło. Tarnowskiego. Wiatra, D u d z i k a , Paczyńskiego, Przecież wystarczyło gród. A teraz tkactwa dekoracyjnego, hasło Pomija przyjąć zaś Głucha nieważ woj. wy­ i i n . Dlaczego? szczególnie na­ i Olimpii Jaroszewicz, zwraca ich więź z tradycją, zawsze, gdy gdzieś dworku Zagadłowicza Ale poszukajmy np. w Krynicy ma, znajdziemy je, ale p r z y tej samej zasadzie Kudła Nazwisko nice. Dąbrowie Zielonej rzeźby pełna. przyto­ Sącz, zbioru muzeum. Na haśle znajdujemy, rzeźbi, w z o r u j ą c Kozie­ ponieważ w się n a n i m , n i e j a k i Cudak. w Atlas stanie zamierzeniu wydawcy a k t u a l n y m , niestety j a k i podeszły t o zadanie. miał zarówno wiek informować długi wielu N i e istnieją proces twórców już tak wybitni twórcy meblar­ natomiast l u d o w i j a k W. K i t o w s k i w wysoką pozycję jeszcze p r z e z A u t o r a w Po się n a ogóle zanikły. N i e żyją Grala w Burzeninie, J . Grzegory w Złakowie Borowym, w Godziszowie. Zdo­ młodzi, nie dostrzeżeni n a bieżąco t r z e b a „ w e w s i tkają: mentacją. T r u d n o mieć p r e t e n c j e już Iłży, J . czasie, g d y o p r a c o w y w a ł t o , a b y śledzić z m i a n y o wy­ bardzo ośrodki s k i e , niektóre p r a c o w n i e g a r n c a r s k i e p r z e s t a w i ł y w y r ó b d o n i c z e k , niektóre w ponować Ra- się Nikifora. Nie znalazł s i ę p r z y Lamęckiiego z w i ą z k i z Cepelią o r a z d o r z u c a n a końcu, iż oprócz n i c h Scholastyka Krupowlcz, Aleksandra — po­ haśle Nowy czone w związku z charakterystyką byli na ich trwały Górny nazwiska ciekawej uwagę uję­ pozostał zachowały .1. K a w u l o k w I s t e b n e j czy W i e l e b a zdań przeszłość o n i m jest, i t o s t o s u n k o w o centrum współczesnej s z t u c e l u d o w e j . A u t o r p i s z e k i l k a Felicji je informacja utrudniły białostockie; dziedziny w Wowry, dawniczy, klucz np. pierwszych Janów, Znaj>diujemy Impreza Grabarskiego, cień ślad p o z m a r ł y m artyście. O t o n p . Gorzeń szopkarzy i m . Oskara Kolberga, a Pokropek tylko o to wszystko? w y s o k i , aż d w ó c h mienia we zasługuje w c i u A t l a s u k o n i e c z n y c h w i a d o m o ś c i o t y m co i k i e d y b y ­ K r a k o w i e o m a w i a j ą c k o n k u r s y szopek A u t o r p i s z e : „ w ś r ó d wielu usuwa ośrodka. W w i e l u p r z y p a d k a c h b r a k m i p r z y t a k i m „bankiem d a n y c h " , zajmować hasła. było dys­ się t y l k o d o k u ­ do A u t o r a , że n i e p o ­ dulska i w i e l e i n n y c h " . Wśród t y c h „wielu i n n y c h " z n a j ­ święcił się t e j czynności k o s z t e m p r a c y n a u k o w e j i d y ­ dują należało daktycznej. W kontekście informacji, ale się r ó w n i e ż wymienić. nazwiska nią znakomite Niezrozumiałe prof. Plutyńskiej współpracował pierwszego wpływ Jaroszewicza. się k i l k a setek które pominięcie i wywarł ośrodka — A l f r e d a mieszcza twórczynie, jest tkacza, który n a dalszy W nazwisk, w z czytając o spłonięciu w towskiej czytelnik za­ te i n ­ f o r m a c j e często p o n a d miarę, p o m i n i ę c i e k i l k u n a s t u w y ­ bitnych staje twórców, t y l k o dlatego, się n i c z y m zależnie b o w i e m przez że o b o k n i e uzasadnioną nich żyją inni dyskryminacją. od wszystkich u w a g l a t a będzie' t r a k t o w a n y j a k o Nie­ krytycznych Atlas źródło informacji o twórcach l u d o w y c h . Problem się Autor wiązania wartościowania, był w oczywiście przypadku muzeów. W z którym znacznie trwałych t a m t y c h dziedzinach musiał borykać łatwiejszy zabytków istnieją do roz­ sztuki bowiem czy spre­ c y z o w a n e k r y t e r i a wartości, z a b y t k i k l a s y f i k o w a n o ko­ m i s y j n i e — i niezależnie o d w s z e l k i c h r e w i z j i t y c h u s t a ­ leń, do są o n e p o m o c n e czynienia dla autora. Pokropek miał jednak nie t y l k o z z a b y t k a m i , ale i żywą twór­ czością. Dochodzimy w t y m miejscu do następnej ważnej różnicy. A t l a s y rejestrują a k t u a l n y obraz... właśnie, cze­ go? A t l a s zabytków p r z e d s t a w i a współczesny s t a n o b i e k ­ t ó w , k t ó r e p o w s t a ł y co n a j m n i e j p r z e d 5 0 — 7 0 l a t y . O c z y ­ wiste jest, mogą zajść że w w ciągu kilku, t y m rejestrze coś o d b u d u j e , g d z i e i n d z i e j obraz dobnie rze s t a n u rzeczy Przewodnik po nawet zawali. nie ulegnie kilkunastu lat z m i a n y , gdzieś się W zasadzie większej informuje muzeach z b i o r u , o ważniejszych jest s t o s u n k o w o a pewne jednak zmianie. Po­ o charakte­ o b i e k t a c h , a w i ę c o t y m , co trwałe. i folklorze. Rejestruje on b o w i e m Zastanawiam dzajem twórczości ści, czy sądzić, że jutro zamarłej. Różnica n a d celowością n a s k u przeszłości, k u źródłom, a l e i n f o r m a c j a o twórcach w s k a z u j e n a chwilę samej kon­ być p o w i n n a ? Jest r o ­ topograficznego, a zarazem wiadomości i folklorze. o M a m jednak przewodnik może pełni współczesnej wątpliwo­ służyć, a zara­ Pokrop- ka koncep­ daje cję, niewiele i to zarówno rozbijającą regiony, jak ze w z g l ę d u i na przypadkowość infor­ macji. W s t o s u n k u do z a g a d n i e n i a bardziej adekwatna b y ­ łaby c h y b a książka o m a w i a j ą c a dziedziny d o b n a w założeniu d o p u b l i k a c j i ka ludowa. tyle że oparta szych Formy i regiony pozbawiona na placówek osób, tamtej wykorzystać przy na 1967, pracy dokumentacyjnym zajmujących pozwalają W i e l e doświadczeń by błędów dorobku Sztu­ Warszawa n a u k o w y c h . S t a n badań i oraz zagadnieniami i regiony, po­ J. Grabowskiego w Polsce, licznych wieloletnim ośrodków się podjęcie omawianego kompetencje poszczególnymi takiego zadania. Atlasu warto opracowywaniu i na­ było­ innych publikacji, w k t ó r y c h s z t u k a l u d o w a p o w i n n a być szerzej u w z g l ę d ­ n i o n a . Czas już b o w i e m , a b y w y c i ą g n ą ć w n i o s k i z p r z e ­ myśleń na dorobku temat kultury przykłady sztuki wych, a dorobek wodnika roli twórczości narodowej chłopskiej i w artystycznej wprowadzić progi po Muzeów t e j s z t u k i szerzej u w z g l ę d n i ć architektury ludu Narodo­ w przy­ i Prze­ muzeach. słowniku artystów naprawdę wartościowych ludowych, i rzeczywiście robić t a k i e s y l w e t k i pokazują marku w najlepsze W a r t o r ó w n i e ż b ę d z i e pomyśleć w przyszłości o Jak o zabytku zwraca zweryfikowano z e m p r z e k o n a n i e , że j a k o k o m p e n d i u m książka tych Informacja więc kompendium ludowej jawy żywej, kilka ponieważ 1978 r . kościółka n a W o l i J u s - jest? C z y m i komu taki strowanym dziś się przewodnika małego nie tylko ogromna. poprawić rozwiązało, pozostałe hasła. z a b y t k i trwałe ( b u d y n e k , skansen, k a p l i c z k a ) , ale i prze­ twórczości, zdołał nie ma prawo c e p c j i książki. C z y m rolę to szłych w y d a n i a c h A t l a s u zabytków I n n a jest „aktualność" w atlasie traktującym o s z t u ­ ce l u d o w e j również korekcie niczego rozwój sytuacji, kiedy rozbudowując ostatniej Płockiego , 8 opracowane dobrze właśnie ludowych. zeszyty przez ilu­ oczywiście doc. Jar­ Po- kropka. 117 �Dorobek Atlasu wykorzystany sce. W sztuki przy istniejących dostatecznie. p o w i n i e n też ludowej opracowaniu sztuka l u d o w a Nie wydaje m i się zaznaczona jednak monotematycznych, właśnie (wraz samochodową) Dziwny t o zresztą p r z e w o d n i k , ludomanów, na pomyślany oczach i Drewniana trzę, bo już ciekawego w stępnym mieli to bo Dworek? powinno nie ludowe. być informującego żywych dla klapki co ludowe. Pałac? sobie Czytając jego jeszcze u w a ż a m , że n a ­ opracowanie o wszystkich przejawach pa­ Nie, to Trudno Atlasu. t e j miejscowości. D l a t e g o po kraju, i na chyba ciągle b r a k i n f o r m a c j i , co j e s t etapem bytkach szeroko charakteryzuje czy kościółek? P r o s z ę b a r d z o , t a k i c h użytkowników odczuwam ludzie tylko Murowane? nie obchodzi, wyobrazić ka tak, jakby patrząc kapliczka ludowa. mnie hasła jeździli nie­ jest naszej przewodni­ i s t o t n y c h za­ kultury omówienia zawartości n a z w i s k , 391 i l u s t r a c j i i grup prof. dr. A. jest PAN budownictwa obok partii spotykamy w skondensowane i wątków „Nie w Za­ pod kierunkiem sam tekst rozwiniętych, dotyczących n i m fragmenty opracowane z widoczną w ważniejszych Niestety szkodą dla pre­ bez p o k r y c i a n p . n a słabnie t a k ż e «ludowych» z odżywanie literaturze motywów i sztuce". Jest to tylko dzo jest stosunek sprytmiityzowana tury sce i periodyzacja rozdział: historii włączenie najlepiej obiekty ciesielskiej epok zachowały wyrosłej z p r z e z sztukę ludową, rozumie pojęcie a nigdzie można i małomiasteczkowi, dwory, karczmy, sobie zwraca spichrze — szwedzcy w s t a w i a l i cieśle którzy budowali Kryterium wzory, mo ludową, ponieważ r o b o t n i c y , a Pałac K u l t u r y albumie skoro sztukę radzieckiej Autor uczynić włącza w Idąc sakralne b u d y n k i drewniane, wypadku n i e można budowali przede 118 go umieścić Sądzę, że w i n i e n t o sa­ je bo­ omawia Katalogu przecież w żadnym kościoły w Przykładów Dęb­ t a k i c h jest co ubiegłych s t u l e c i a c h głównie w prawdziwe, XVII—XIX gdy ludowa wszystkim w rzeźba w kamieniu 2 poł. X I X w . T e n w., Polska)", rozwija się, rozdział, j a k wycinan­ Autor, t u skąpi tytułu — o g r a f i c e „Tradycyjne malarstwo X I X w. Obok malarstwa który podsta­ nie pisze powiedzenia ludowe zanikło n a szkle, w występu­ jącego n a P o d h a l u i Śląsku istniało m a l a r s t w o n a płót­ nie, związana z drewnie, papierze ośrodkami Błędy — twórczość pątniczymi, rzeczowe: sakralna klasztornymi malarstwo na szkle i kościołami". występowało całej P o l s c e , a w ł a ś n i e n a P o d h a l u d o m i n o w a ł y słowackie, p r z y czym malarstwo z ośrodkami k u l t u , a raczej pątniczych. I n n a była w importy t o n i e było związane z obecnością w pobliżu h u t szkła. K t o i n n y m a l o w a ł n a s z k l e , k t o i n n y w proweniencja centrach t y c h dziedzin. l t d . , itd. Informacje o rzemiosłach cyklopedii ctwo w drewnie, Weźmy obok zdobnictwa? i regionów operuje niły się w wyrób Autor na snycerka równie nieprecyzyjnie. sztuki dlaczego mimo cztery iż Autor podaje sposoby mapę wykoncypo- tak szerokimi w jak „Polska r a d o m s k i m , t o co? N p . „Wycinanki na pierwsze — Datuje rozpowszech­ r o z k w i t t e j gałęzi ćwierćwiecze 23). Otóż w y c i n a n k i p o w s t a ł y dopiero XX w." wojnie się i c h z a n i k . W końcowej p a r t i i t e k s t u A u t o r c h a r a k t e r y z u j e klor i folkloryzm ludowej oraz nikiem a następnie z b i o r y który Atlasie, wskazującym gdzie dowiedzieć są dla sztuki ludowej ludowej archiwa Krakowie w 65.000 n a g r a ń Au­ jakimi Sztuki Ludowej warszawskiej pieśni In­ jednostek zbio­ siedzibie Instytutu i muzyki ludowej, dokumen­ instrumentów ludowych w omawiając m u ­ Szydłowcu podaje, n i m a r c h i w u m nagrań. P o d o b n o informacji zainte­ i folklorze (ok. 100.000 zeum braku przewod­ się dokumentacji, t a ń c ó w i t d . ) . Jednocześnie j e d n a k w być może tacja powstaje fol­ kultury w t y m p o n a d 65.000 f o t o g r a f i i ) , folklorystyczne (ok. czego Pracownia Sztuki P A N w zarchiwizowanych, ry powinien i o sztuce pominął p o d s t a w o w e stytutu zabytków źródła, z k t ó r y c h czerpał w i a d o m o ś c i . Z a ­ że w resowany tor (s. w 2 poł. X I X w . , a o k r e s r o z k w i t u t o p r z e ł o m s t u l e c i a , już p o I zaczyna En­ „Zdobni­ m e b l i , sprzętów i X I X stuleciu. Największy przypada również z d o b n i c t w a , czyżby n i e było pojęciami Południowa". A ale przykładowo tytule nie rozumiem wymienia formą wanych, snycerstwo, Już w terytoriów pełniejsze, o g ó l n i k o w e niż chociażby w Powszechnej. zabawek". ono bardziej o zbiorach Instytutu iż przyczyną (a t a k ż e IHKM, I B L ) był b r a k miejsca. Wystarczyłoby go j e d n a k z n a d ­ m i a r e m , r ó w n i e ż n a p o s z e r z e n i e w s t ę p u , a zwłaszcza n a scharakteryzowanie r e g i o n ó w (co t ł u m a c z y ł o b y mieszczenia —• g d y b y mapki) n i e zbędne, a s z c z e g ó ł o w e jów budynków, oraz dziesiątki informacje w których jednak Miejscowości, do znajdują danych, nazwisk, a nawet haseł oceny szczegółowych błędów w dotyczących nazwiskach, haseł a w chłopskiej rozszerzenia konsekwencji opracowanie z czy chorych twórczością trzeba haseł, jednak tego, cechową, z jest ok. Doceniając rze­ ilość zgłosić one: kryteriów „naiwną", katalogu. (minimalna pomieszanie z prowincjonalną, nej 4000. twórców datach) w alfabetycznie ponad szereg i s t o t n y c h zastrzeżeń. D o t y c z ą we", dzie­ muzea w i e l k i t r u d A u t o r a , włożony w telność absolut­ dotyczące... się o b e c n i e uszeregowanych 2500, i n f o r m a c j i sens z a ­ usunąć z t e k s t u niepotrzebnych Przejdźmy — nadmiernego o r z e ź b i e skąpe, n i e z a w s z e rzeźbiono dość często w k a m i e n i u ( p o ł u d n i o w a podczas v kilkadziesiąt. Informacje np. „ W choć uznać za l u d o w e nie, Grywałdzie czy O r a w i e . najmniej tropem s t o s u n k u do m u r o w a n y c h . K t ó ż w i e m wznosił? W r e z u l t a c i e A u t o r w a , Foram" i Nauki drewniane samo projekty architektury ludowej. budowle że m u n p . iż u w a g ę t y l k o n a osobę w y k o n a w c y . szwedzką A.J.) i tradycji b u ­ t e j i d e i należałoby k o n s e k w e n t n i e uznać H o t e l za na ar­ domniemywać, ci sami, pomija style osiągnięcia Wystarczy i chałupy". niewystarczające, Pol­ n i e określa, co „ d r e w n i a n e b u d y n k i s a k r a l n e najczęściej wiejscy w ponadto (czyżby!! rodzimych szeroko. „...są drewnianego się n a j w y ż s z e rozumie bardzo sakral­ oddziaływały dowlanych". Ponieważ Pokropek w kul­ go d o Atlasu: zachowane, najbardziej poszczególnych tych zabytkach sztuki budownictwo zabytki budownictwa chitektoniczne w nasuwa jednocześnie właśnie tyle: skakujące, A u t o r t a k uzasadnia to najstarsze te została Bar­ w s i (s. 9). Wątpliwości ne. do w s i , a n i e do „ w ą t k ó w " . budownictwo, informacji. Mimo Polsce w n i e p r a w d a , słabnie, zwłaszcza w s z t u c e , a i w l i t e r a t u r z e istotny grafiki, nieprecyzyjne. słowa, o d a w n y m m a l a r s t w i e m a d o snycerstwo opracowana i UW c y z j i w y w o d u . Z d a r z a j ą się f r a z e s y s. 8 c z y t a m y : ona indeksu oraz m a p . mapa Kutrzeby-Pojnarowej. nierówny, pobieżnie, poprzedza IHKM się literatury, etnograficznych, kładzie E t n o g r a f i i przejdźmy Składa wykazu czarno-białych W p r o w a d z e n i e terytoriów książki. katalogu, nawet malarstwa, uproszczone, nieprecyzyjne, P o t y c h u w a g a c h , dotyczących k o n c e p c j i , do bardzo wowych narodo­ w e j — a więc także i l u d o w e j . wprowadzenia, — dotyczące jest Pokropka. Atlas i następne ki a takim przeznaczony też Pol­ celowe p r o d u ­ k o w a n i e Przewodników z mapą zostać po Przewodników co „ludo­ dawnej sztuki a współczes­ pracami amatorów psychicznie; — niekonsekwencji i przypadkowości wielu informacji; �— c h a r a k t e r u i n f o r m a c j i o twórcach, niektórych przypadkach sprzyjających sferę naruszających i c h życia komercjalizacji w prywatnego, twórczości l u d o w e j i — co g o r s z e — a m a t o r s k i e j . Zarzut pierwszy przyjętych nych — powszechnie budowli mówiłem już kryteriów przy drewnianych, do tej o rozszerzaniu ocenie sprawy sakral­ nie i rzeźbiarzy. Stowarzyszenie do się Ludowych twórców: Resort czy Kultury, Cepelia l u d o w y c h i do możliwie wyodrębnienia zajmujących sytuacji, gdy Twórców ochrony twórców nego W ich z wielotysięcznej amatorsko będę dążą precyzyj­ masy rzeźbieniem czy ludzi, malowa­ naukowych". traktować każdy dzie amator należało (a zmienić Obawiam jest nazwę do badań albo Atlasu się, że w tej sytuacji kie jarmarki jest nawet czemu Nie właśnie a nie innych kryteriów dojrzałych wielu i wyboru, początkujących wymienionych rzeźbiarzy, Krawczuka, uhonorował, przyjętych twórców Szanuję czy jego (np. Adamiec), z wartościowania — k i e d y n a równych omawia malarzy „amator" precyzuje wręcz rezygnuje amatorów. pisze jak Sokołowską, np. Palkę, przez Autora Albiczuka, Iwańską, Holesza, Bieszczada, Binkuńską, r o z u m i e m , że może i c h cenić n i e m n i e j ludowych czać w twórców, a l e czy nia, ale i znamienna — ale to powód t y m w ł a ś n i e Atlasie? fragment obrazu czy to się nie­ by nie malujących „twórczynie jest Autor ludowo", adekwatne hasło trudności, niektórzy wielu wizualne amatorów uczestniczyli nościach i n i e k o n s e k w e n c j a c h zająć s a m e m u jakąś do tytułu sztuki d y c h , początkujących w pracuje różnych służyć? Drugi dotyczy stanowić „na wystawach zarzut, Wspomniałem wymienia już tylko jaki i w (pełna mło­ zwiększyć rzeźbiarzy, I . Kamińskim, pisze konwencji B. Podjaskiego, pierwsze się targi koń­ omawia — twórczynie o to na równych nich zdobie­ n i e wyłącznie, ludowe, (zwłaszcza Pisze wyłącznie po dru­ chyba warto prawach Zajkowską, z ama- Wodecką, M i - malowanych domów gospodynie Borusowej w Kłyżu, (m.in. Kuziach, znakomite śród wybitnych Łączyńską, pominięto St. samym Z o f i ę O w c ę (jest na), Jana M . Mosio. tym haśle n a z w i s k a : wa), Szloska, Wojtyło (— na Po­ przecież malują i chętnie się t y m J. Jurek, M . Kiwiorową, F. i Chlastowa Wojtyto), Ro­ Zalipiu spo­ M. Sierak, Maria i An­ Błędnie (powinno Salosek podano być (— Niwce, malarki w Chlasta- Szlosek). Nie w s p o m n i a n o o m a l o w a n y m p r z e z a r t y s t k i kościele i D o ­ mu Kultury IWP, Malarek, zdobiły w o t y m że w s p ó ł p r a c o w a ł y lokale reprezentacyjne Krakowie Leona i Warszawie). Potońca, Wspomniałem już i Nie rzeźbiarza o ka znajdujemy ma figur Olszany o wzmianek „Turkach", nadal żywy Gródek Dolny). się B i e s i a d y Wiele im. Jeśli ale pominięte lach w niedokładnych. nie wspomina stylu dynek w zakopiańskim Przykładowo: dla regionu ogóle Za­ Liceum o starym (np. „Pod muzeum, projektowany z a k o p i a ń s k i m określa halańskim". wicz budow­ nie Wśród przez St. W i t k i e w i c z a jako nazwisk Jedlami", kaplica ogóle p o m i j a , s k o r o b u ­ „w stylu amatorzy: w Zakopanem, lecz w w pseudo-pod- A. Doleżucho- i P. Ślęzak, a d o t e g o t e n o s t a t n i m i e s z k a Kluszkowcach. wcale Pominięta S. G ą s i e n i c y - B y r c y n i e i A . P a c h u n a g l e i n f o r m a c j e , że są czy Prostym, mowa film członkami S T L . P o n i e w a ż p r z y i n n y c h ( n a w e t zesie i w i c e p r e z e s i e t e g o T o w a r z y s t w a ) cji — można nazwiska wybit­ cinankę hasło Oraczew, zaś W o r o w o ze sądzić, że t y l k o d w ó c h tak wybitnego Ciepielewski. macoszemu garwolińsko-otwocką. Paszyn: n i e zaznaczona rzeźbiarce-ce- spiratora tego amatora, m a ­ nie k i l k a kobiet, a ponad batalistycznego i hi­ T. B u - Juszczak, po­ ośrodka chrzcielnica i stacje biarzu i W. wątpliwe ludowych, jak po Dębskiej pierwszych Woli górali z Zakopa­ — brak rzeźbiarza-ceramlka Po 1965", Oleksym Kon­ nazwisk rola M . Zgódki i i n . ks. N i t k i , (a n i e t y l k o tekst jako i n ­ opiekuna). Maluje kościele m . i n . a m b o n a , słuszny, iż rozwój wy­ zmarłej męki w y k . przez F. Palkę. O stwierdzenie, ponieważ jak potraktowano Brak 20. W pre­ haśle Iłża z n a k o m i t e j A . Sabały c z y R. K o w a l c z y k , Hasło przy brak tej informa­ n e g o należy d o t e j o r g a n i z a c j i . P r z y traktuje n p . M a r i ę A b r a m i u k z Białostockiego. W jest n a Jaszczurówce), pojęcie t o w stanty A. haseł Kenara, podaje czy odbywają n i c t w i e l u d o w y m , zwłaszcza o u l i c y K o ś c i e l i s k i e j , o w i l ­ i naprawdę roku została m . i n . doskonała h a f c i a r k a Stanisława C u k i e r . P r z y już amatorów g d z i e co jest Jedlińsk, Koźlarzy. A u t o r pominął t a k ważne dokumentacja naiwnego Nądni, Zbytniowski, rów­ Jest t a m w a r ­ pomija Z. W e s p ę z Brak Majdan o Łańcuc­ których zaś w (Radomyśl, i szopkowych. przypadkowości informację one z gastronomiczne f o l k l o r z e ż y w y m . T a k n p . w haśle G n i e w c z y n a n i e dostrzegł, typowych twórców Autor warsztaty n p . daje malarstwa (J. Fąfarski), zaś n i e k t ó r y c h pomija nic o w y b i t n e j w hasłom informacji. ośrodkach Niekonsekwentnie lującego mija w ciekawe Słowika E. C h m i e l . Umieszcza storycznego po­ to m i a ­ wielu hasło Kańczuga. Pokropek Nie iż z Mieścisk). p i e r n i k a r s k i Słowika Chruszczów. postawić obrzędowe, t z w . kozy ramiczce tyńca, kartonie. W stylu twórców, istniały Pijanowskiego Skrętowiczem. wyróżnienie? ogóle miejscowości, o p i e r n i k a c h , zobaczmy о zbyt Czemu przypadkowości niektórych zmarłych fałszywy jest rzeźbiarzy. można do n i e d a w n a wspominając zresztą „na k r e d y t " n a z w i s k a poprzednio, ośrodki ( n p . p i e c z y w o nych stwarza zachętę? nie ważnych. P o m i j a PME). Ale trud­ nazwisk? niekonsekwencji jedynie i zajmujące Zaród, W i k t o r i a S a m b o r ) . kopane. l u d o w e j . Atlas nieraz ilość z a m i e s z c z o n y c h sztat a nawet zalia powiedzieć, a n a j l e p i e j — nazwisk współczesnej w a ż n ą sprawą, b y p o d a w a ć w fajansie problem również Samocicach, Atlasu postawę. Nagromadzenie pierniki szczycą (m.in. piękna, twórcze We Włocławku A u t o r ich nazwiska „załatwia" nazwiska Okładka Przykładowo: r o l e w i c z , K i e l k o w s k ą , S y r o c z y ń s k ą , Olesińską). H a s ł o Z a ­ zamiesz­ l u d o w e j sztuki, ale p r z y n a j m n i e j wypadało o t y c h jeszcze to torami^malarzami uwierze­ daje n a okładkę potrzeb­ są i n n e miejscowości, g d z i e t e n a t r a k c y j n y z w y c z a j Rozumiem ło Po są wspomnieć do książki? obraz na ludowe naczyń". skoro ich Rzecz t r u d n a Bazylego Albiczuka. niż Malinow­ (przecież n i e l u d o w y ) , a l e n i e p o ^ wiślu D ą b r o w s k i m . A s z t u k i , domagać im. informacji daje n a z w i s k z n a k o m i t y c h artystek, r o b o t n i c , samodziel­ lipie ludowej zespole Studziennej), rzeźby Z a g a j e w s k i e g o udział jasne prawach (np. w skie (np. w Bodzentynie). n a „ l u d o w e g o " , a z a t e m p o w i n i e n brać Autor pominął. Autora). znaj­ konkursach, wystawach o wielu izby przez został w Brak nie Malinowskiego mienianych książce m o ż e u w a ż a ć , że nazwisko stypendiów, twórczych e m e r y t u r i t d . Z k o l e i , skoro kiedy informacje innego). i c h kilkudziesięciu), który swoje pasowany w Albo tytuł s e r i o . przyczynek Szczawnicy w Z a k o p a n e m , t a k interesujące z j a w i s k a j a k stałe, w i e l ­ niem „cenny w źródłach w y ­ gie, za tylko ale... ale instrumentalisty J. n y c h i haseł ( d a n e można było znaleźć w tuję wydawcy) śpiewaczki, świetnego (zamieszcza n i e m — z a t a r c i e g r a n i c p r z e z A u t o r a t r u d n o uznać ( c y ­ słowa 2 ludowe dostrzega skiego, w i ę c w r a c a ł . D r u g i m p r z y k ł a d e m są n a z w i s k a malarzy zauważa apodyktyczne „Rozwój talentu ten widoczny rzeź­ tylko następuje jest już od prac. 119 I �Wiele i n f o r m a c j i j e s t b ł ę d n y c h , co w y n i k ł o n e z trudności z w e r y f i k o w a n i a sło Autor Krasnobród: dwie bytków) garncarski. m.in. wymienia k a p l i c z k i , jest Czynnych zapew­ źródeł. P r z y k ł a d o w o h a ­ (za Katalogiem i c h sześć. P i s z e kilka warsztatów Za­ w i e l u n i e m a uprawnień do w y k o n y w a n i a zawodu pla­ s t y k a , a m o ż e mieć n a s k u t e k „ r e j e s t r u " w Atlasie kło­ poty z Wydziałami „Ośrodek garncarskich, Ośrodek o d l a t n i e i s t n i e j e , w y m i e n i e n i g a r n ­ W y k a z gólnie w i e l e karskie powinien b y ł skłonić A u t o r a d o r e f l e k s j i n a t e m a t kontekście wotności ośrodka. P o m i n i ę t o nobrodzie nego we, Istnienie oraz corocznych ekspozycją Zupełnie w nagrodzonych niezrozumiałe jest by), (Chrystus przy Długosiodle figur w kościele Trudno zgodzić podawania To i spokój. twórców, uprawnia się np. w rzeźbionych rzeź­ słupów przez A u t o r a a zwłaszcza zasadą amatorów. d o oglądania, a n i l u d z i e , d o o każdej Podając z rzeźbami Dłużewie, się z p r z y j ę t ą adresów można d o w ą a plastyką W i e l k i c h czy Kleszczowej Górnej. n i e są p r a c o w n i e rych mija wskazanych godzinie adres w turystów wejść, zabrać przewodniku do tym odwiedzania żyjący chroniony ptaków w wskazanych świecie swych obsesji i światem przez siostrę, czy którego matka przed Giełdon, t u r y s t ó w , b y d a l i m u spokój wy błaga „bo czas samym t w ó r c ó w . K t o go d o t e g o u p o w a ż n i ł ? C z y ciężko Sutor, któ­ im chory wspomnień, rzeźbiarz odwiedzających jego b o l i głowa, ner­ m u się z r u s z a j ą " . T y m , k t ó r z y rzeźbią l u b malują, 1 b y uciec cja o d ciężaru życia, o d hałasu, l u d z i — i n f o r m a ­ Pokropka kom czyni do p r a c y krzywdę. Nie twórczej, oczywiste sprzyja też warun­ j e s t b o w i e m , że ner­ w o w o ś ć , pośpiech, z a m ó w i e n i a , o b i e t n i c e — w s z y s t k o t o , co się w i ą ż e z n a j a z d e m (krajowych szybko i tabunów cudzoziemskich), uderza poziomu — musi prac. interesy się h a n d l e m , a l e i w opiekuńczą. C e p e l i a instytucji, prowadzoną które przez c i atakują Cepelię, że obniża potrzebne są lepsze f o r m y przez „Arkady" się p o z i o m opieki — przekreśla zajmują n i e działalność daje stypendia, zamawia. Publicyś­ n p . rzeźby, tymczasem w Nie dużym że Atlas stopniu mogę do a dotyczy ra zjawisk lub nawet tylko utrzymanie da. Trudniej zbiorów będzie najlepsze własnym nictwo również prace. samochodem do Polski. specjalnie Dotychczas B H Z „Desie". C h o d z i to A czy Wydaw­ ale i t e n t y p k o m e r c j a l n e g o się j e d z i e , znaczy, się w nie tylko drenażu, już w i e już liczyć Można ka wspomnienie Zaremby, — torzy książka zannie). W zycji artysta A. Błachowski, oraz ludowy szta, Kultura handlarzy. Obawiam Nie nazwisk komercjalizacji powiedzialne ż e Atlas ducha 120 sprzyja winnym i t a k już tego r u c h u , z c z y m Polska Rzeźba R. R e i n f u s s , ludowa; Zachodnim rzeźbione I. i na chata" lowane Dawne co może malarzom się usiłują w a l c z y ć o d ­ niedźwiedzią czy haseł się przysługę rzeźbiarzom, z drewniane rzeźba S. Błaszczyk, Ludowa Rabce; Granice sztuki, Małopol­ zwana ludową; w węglu Malarstwo ludowe sztuki Sto lat jej w z badań oraz im. nad psychopatologicznej, i Wielkopolsce, W. Orkana w historią zeszyty ludową; Ludowej" stroju w kultura; teorią, sztuką Sztuki Pol­ ludowe dzieje kultowa Muzeum w (pod red. A. Budownictwo w fajansu ludowe północnej Polski — na „Malowa­ R. H a n k o w s k a , M a ­ Meblarstwo plastyka sztuki ma­ Obrazy Konkurs oraz Kujawach M. Pokropek, zabytków Krzyże z Jackowski, M . Ż y w i r s k a , P u s z c z a Biała, Katalog kamienna rzeźba Dąbrowskim; na ludowe Błachowskiego); Polsce; dotyczące ludowego, stanu badań n a d sztuką l u d o w ą , k o l e k c j o n e r s t w a i t p . I n d e k s nazwisk też, Bogu których przejrzysty, n i m co n a j m n i e j k i l k u n a s t u już w s p o m n i a ł e m . B ł ę d ó w Krwczyk, niestety ważnych brak twórców, o korektarskich niewiele Wójcak), znacznie zamiast mniej niż w w czym (Guz- hasłach Sobiska, K u l e w i a k — Kula­ w i a k , Kapłonowa — Kapłanowa). wszystkim. zaczynającej Piwocki, rzeźba zo­ Po­ Atlas K. A. R. R e i n f u s s , meble J. Bur­ A . J a c k o w s k i , Współczesne na Powiślu izb Daw­ Ludowa; Współczesna pogranicza; wnętrza sztuce drzeworytnicze; Ludowa A. Kunczyńska-Iracka, jego O ludowa, Zawisto- T. Komornicka-Rościszewska, szkle; Ce- K. figury częstochowskiego; larstwo i narodowa; J a c k o w s k i , Współczesna twórcy; kręgu a ama­ A. Kunezyńska-Iracka, Pogórzu; Bukowska-Floreńska, i jej — malarze malowanej; Sztuka i monolityczne A. Francisz­ działaczu obrazy skrzyni wicz-Adamska, kraj, wszystkich instytucje. Obawiam w twórczości dobrze tłumaczyć, że w ł ą c z e n i e d o za t e n r u c h wyrządzić że dla się, że d l a n i c h p r z e d e muszę c h y b a amatorów N i e wątpię, Droga Krzysztofowicz, — kultura dewi­ skomercjalizowana przewodnikiem art. o Franusiaku, zmarłym Ludowe Skarby ludowa (tam n p . Sobieska z Konga... cenny szczegółowych l u b m a r ­ J . G r a b o w s k i , Sztuka w Polsce; ny na trudne wprowadzić m.in. o van Goghu t a k i s t o t n y c h , j a k : S. ludowej nie poziom rzeźb po traktująca Auto­ korekcie. z a m i e s z c z o n e j b i b l i o g r a f i i zabrakło w i ę c p o ­ dek, będzie noty n i e t w ó r c y l u d o w y m , c z y I . W i t z a , Wielcy t w ó r c z o ś ć „ n a i w n y c h " włoskich, o b n i ż y ł się k a t a s t r o f a l ­ kropka kilka 1979 г., a nie tak znowu ź l e zresztą c y t o w a n y , J . C z a j k o w s k i e g o , „Polskiej który spowo­ praktycznie ostatniej dla t e m a t u (np. K . Erber artystyczną de­ w było d o d a n e kulturą o wykaz m u s i być przez nawet elementarne, monograficzne m o d n y się r o b i i n n y k u p u j e . . . Jugosławia przestaje han­ współczesnych przy­ t y m celu m u s i e l i płacić t u zresztą s t a w i a p o s o b i e ruinę. W t e d y tam w do dysponujący pomyślało o drenażu t e r e n u p r z e z l i c z n y c h jeżdżają wizy, pozyskiwać turysta będzie p i e r w s z y . d l a r z y z zagranicy, którzy zach muzeum Zawsze i t a k sprze­ r a c j i , (które swój choćby w m i e j s c e w i e l u p o z y c j i sce; wzrost sztuką l u ­ z l a t 1973, 1974 j e d y n i e uzupełniona zrealizowania. ginalnych ma­ obrzędowej, p o ­ między rozumieć doprowadził Są t o p o s t u l a t y do w tekstów. A u t o r bardzo Atlasu, delimitacji granic i n i e chcę i wydawcę f a c h o w c ó w z C e p e l i i , która odrzucając r z e c z y słabe, s t a ­ się s t y m u l o w a ć dziwić ważniejszych f o l k l o r o w i , plastyce 1972 r . w p r o w a d z a j ą c włocławskiego; p o z i o m u twórczości, s k o r o t w ó r c a w s z y s t k o innych, przyczyn- może amatorską. iż A u t o r m o ż l i w o ś ć w p ł y w u n a t w ó r c ó w . N a cóż zda się k o m i s j a ra j a k na p o z y c j i . K s i ą ż k a , która u k a z u j e się n a p r z e ł o m i e ski; n a b y w c ó w bezpośrednio d o t w ó r c ó w nie tylko w wydany handlarzy kolekcjonerów d o p r o w a d z i ć d o obniżenia Puszczenie fali turystów, zagadnienie dowały, obszerny, obecność Z g o d n i e z przyjętą koncepcją ło u w a g i poświęca obiektów. pominięcie których pominięcia dożynko­ zakoń­ bardzo 190 p o z y c j i , w t y m szcze­ s y l w e t e k t w ó r c ó w . C z a s e m są t o artykuliki, i słupie, a r c y d z i e ł o l u d o w e j (Pieta), Kąpielach Kras­ folklorystycz­ na wieńce miejscowym literaturze znakomitych kapliczek Cichem i w tymże zespołu konkursów organizowanych czonych natomiast w miejscowego l i t e r a t u r y t e g o r o d z a j u książkę, z a w i e r a c a r z e liczą zresztą 88, 68 i 90 l a t i już t y l k o w i e k i c h ży­ Finansowymi. I l u s t r a c j e ne na podobnej pisach błąd — bardzo ładnie wydrukowane, zasadzie j a k zawartość i l . 9 przedstawia „dziadów c ó w " z L a l i k a n i e zespół h e r o d o w y Mapy: wspomniana gionów, typów mało czytelna, chałup wcześniej (b. d o b r a ! ) , wydrukowana haseł w — i dobra­ (w pod­ szlachci­ Będzinie). terytoriów i re­ strojów. Ta ostatnia niewyraźnie na wyklej- �k a c h książki. S z k o d a , brakło że w ś r ó d p o k a z a n y c h jamneńsko-pyrzyokiego, zwłaszcza w y j ą t k o w o Sądeckich (jest glądającego Śląska pięknego s t r o j u kobiecego męski, n a t u r a l n y m w i ę c może być przekonanie, tego t e r e n u n i e jest znany). M a p y czone czytelnie, n i e zadbała nej szkoda tylko, że całej Polski zgodna strój na jednak spornych. za w i e l e jedynie Wymienienie miejsca. Oczywiste t e rzeczy, które listy błędów wszystkich j e s t , że znam. Historycy zajęłoby sygnalizuję sztuki, rzemiosłami na pewno oraz zadaniem jest czy wiele muzykolodzy, niedostrzeżonych szczegółowe dziedzin kultury wymaga przynajmniej jest typową więc skażony że jest róż­ Sama recenzji, i ocena to osób poszczególnych już o t y m , że a t l a s t e g o r o ­ pracą zespołową, przekraczającą i kompetencje dziwić, kilku ludu. zorientowanych w zagadnieniach, nie mówiąc dzaju opracowanie artystycznej instytucji dobrze żliwości U w a g i , k t ó r e zgłaszam, n i e w y c z e r p u j ą miejsc trudnym haseł orientacyj­ się znaleźliby w t y m tekście b ł ę d ó w . Już t y l k o t e n f a k t w s k a z u j e , j a k ozna­ podziałem zajmujący folkloryści nych poszczególnych k a r t a c h . i grafowie z techniczna na z o- kobiecy redakcja była a Lachów „samochodowe" że za­ wnioskiem o to, a b y s i a t k a podziałów mapce strojów cieszyńskiego, jednego efekt tylu człowieka. ogromnej błędami, że pracy Autora t a k piękna w y d a n a książka n i e spełnia pożądanej etno­ mo­ Trudno i się Atlasu poręcznie roli. Aleksander Jackowski P R Z Y P I S Y J . Z. Ł o z i ń s k i ; A . M i ł o b ę d z k i , Atlas zabytków ar­ chitektury w Polsce, W a r s z a w a 1967; S. L o r e n t z , Prze­ wodnik po muzeach i zbiorach w Polsce, W a r s z a w a 1971. M a r i a n P o k r o p e k , Jarmark Płocki (Katalog twór­ c ó w l u d o w y c h biorących p o r a z p i e r w s z y udział w k i e r ­ 1 2 Serbske (Die narodne drastwy Neuzacher (Sorbische Tracht); um Lubbenau); Volkstrachten), 3 t. 5 : z. 7, A l b r e c h t z. 2 , L a t a r B a l k o , Drastwa z. 3 , L o t a r B a l k o , Drastwa m a s z a c h s z t u k i l u d o w e j w P ł o c k u ) , P ł o c k , cz. I — 1974, cz. 2 — 1975, cz. 3 — 1976, cz. 4 — 1977. H . D o b o s z , Pejzaż z aniołem, „Tygodnik K u l t u ­ r a l n y " n r 52/53, 2 4 — 3 1 . X I I . 1 9 7 8 r . Serbów Serbów wokoło wokoło Złego S o r b e n um S e n f f e n b e r g u n d S p r a m b e r g J ; z. 4 , A l b e r t L a n g e , Tracht der Sorben Cztery pięknie kontynuację jom wydane, wydawnictwa okolic Ślepego Nedo. T r z y wał w r. w obszerne pierwsze numerze który (Drasta pać 1954 r . t o m e m deljołuzkich dotyczą­ Ludowej" katolskich Zapowie­ okolicom Chociebuża, M. Nowaka opisu te w miały stroju jące się j e g o pozostałości. T y m c e n n i e j s z e jeszcze czterech których niach następnego, zeszytów, strój i pamięci rycznych i 5 tomu, i obejmujących ludowy zachował a także w rodzinnych to ka i A. Lange, dyskeho się z w W w wokoło z przed okresem strój stan, j a k i zastępowania istniał ubiorów miejsce w Sprewy) końcu ubiorami XIX w . Występowały powiedzi na wiele z w. lub w s t r o j e m za- łużyckich, latach trudności p r z y tych pytań, które d l a w s z y s t k i c h opracowań r i i — np. przy określaniu społecznej roli wiej­ (strój co Sło­ miało dwudziestych więc obowiązujące łużyc­ bezpośrednio miejskimi — próbach ustalono i od­ jako omawianej ubioru materiałów, oraz se­ stroju. der 1978. jeśli chodzi kę z m i a n terenu i lepszych przynależności jego na rozwoju ogół politycznej różnym gleb i uwa­ naj­ charakterysty­ administracyjnej jakości nie ich wykorzystania, czasie. W (w i gospodarczego, (wieku, zawodu, historyczne stanu posiadania) naj­ liczby o p a r c i u o niektóre s t a t y s t y k i t y m prace germanizacji wsi i mieszkań­ E. M u k i ) omawiają autorzy s t o s u n k i e t n i c z n e w X V I I I i X I X w . i postępujący ces o odrębności k t ó r e dostarczyły p r z y n o s i krótką (zanik znajomości języka pro­ łużyc­ kiego). Istotną część każdej prac stanowi zestawienie ludowego. z Zaczyna się o n w s z ę ­ kobiecego, do 5 t o ­ skich, regionalnie i etnicznie nacechowanych znad więcej dzie Bu- m u , p o w t a r z a n y m w e w s z y s t k i c h zeszytach, jest Sorben Tracht pokazując i muzea, histo­ Klet- zmianie, terenu, stroju a Przedsłowiu granice opis elementów Serbów zeszytach redakcja w n i e uległ skrzy­ 5 B. N a w - Wochoz prac g ę n a t e miejscowości na przygotowaniu ewangelskich recenzowanych nikłym. O d t w a r z a n y XX aż nielicznych zapisach Serbów (Die s t r o j u w s t o s u n k u d o t e r e n ó w sąsiednich. Z w r a c a od u b i o r u dłużej typu trwającego. Od łatwiejszego najprostszych poncho-, b l u z e k , g o r s e t ó w , teriałów, c o d z i e n n y c h mnóstwa nym j e s t , j a k podkreśla wian ukazanie terenów, jedynie fotografiach. Drastwa a Gródka der g r u p y p o r u s z a n y c h w n i c h zagadnień. I t a k określa Wstęp ców w w krają. Opisywany ki Drasta 6 B. Nawka, drastwa Tracht Drastwa S e r b ó w ] w o k o ł o M a z a k o w a (Die t o układ wyczer­ złożonego opisy Mimo struktury zachowu­ jest są jeszcze d w a n a s t ę p n e z e s z y t y t e g o t o m u : neho, Komorowa podstawowe r . 1964 łużyckiego oparciu o jedynie w t y c h czterech e n k l a w a c h się P. recenzo­ Sztuki Tomy Serbów). możliwości i Wojerec). wokoło opracowaniu stro­ Nowaka (tom 2 Drasta Serbów t o m 4, p o ś w i ę c o n y całkowicie M. „Polskiej Reinfuss ukazał się w stanowią łużyckim tego w y d a w n i c t w a pierwszym 1962 R o m a n zeszyty opracowaniu tomy S e r b ó w , t . 3 Drasta dział r ó w n i e ż w (Die L u d o w e n u k ł a d n i c t w o D o m o w i n g Budysin 1 9 7 6 , 1 9 7 6 , 1 9 7 7 , poświęconego l u d o w y m , rozpoczętego cym w um Muskału), L a n g e , Nowoniwańska Lubnjowa fartuszków przeznaczeniu kabat zwany do odtworzenia, roboczych spódnic — rozmaitych po okrycia i tańce, kolorach — wierzchnie polką), p a s k i i ozdoby, oryginalnie n e c h u s t k i n a g ł o w ę i czepce. D o t e g o w s t ą ż k i jak krakowskie, obszerne kryzy w zeszycie d r u g i m o d t w o r z o n o dwu 1875 i przedstawiono 1920 r. W je dla okresu zeszycie o róż­ (w tym wiąza­ barwne niektórych n a c h (z. 2, 3). W stadiach: z koszul z różnych m a ­ i odświętnych, n a s p a c e r w i regio­ stroje w czwartym 1880/90 г., p o k t ó r y m n a ­ stąpił i c h z a n i k . Bogactwo następnym tych rozdziale stawach z okazji ubiorów tłumaczy i c h zastosowaniem się w opisanym różnych r ó ż n y c h zajęć g o s p o d a r c z y c h łe chusty n a głowę przy zbieraniu siana) jak w ze­ (np. b i a ­ również r o d z i n n y c h i d o r o c z n y c h , kościelnych uroczystości i p e ł - 121 T �niemych funkcji (np. n a weselu czy przy chrzcie). W cych t e n ostatni okres. s t a r y c h r y c i n a c h w y s t ę p u j ą słynne b i a ł e c h u s t y d o o k r y ­ Słowiańszczyzny cia jeszcze odnaleźć w j a k o żałobne s t r o j e k o b i e t (zeszyt 4). W opisach i fotografiach stroje na wem strój żałobny k o b i e t , j a k r ó w n i e ż uroczystości wprowadzeniem rodzinne, charakteryzują k o l o r u czarnego, miasta.. To męskich, samo tracących j a k sądzę dotyczy swój go łużyckie opisane jak Dawne tylko w wiejskie nielicznych, białe i g r a n a t o w e wpły­ ubiorów dawny itp.) n a rzecz ubiorów się pod uroczystych całkowicie (sukmany, kaftany czasu. późniejszych charakter miejskich te­ stroje męskie odtwarzanych okrycia wierzchnie, są elementach koszule pon­ cho, płócienne s p o d n i e i żakiety, c h u s t k i n a szyję, o z d o ­ by weselne kim) i t p . Więcej dowiedzieć jego rozwój z XVIII w się o stroju' dawnym można oparciu z rozdziału, o cytowane (także opisów i X I X w. stroju nicznej, Wiążą w życiu a także wsi jako znaku zmian stylu się z t y m z m i a n y i poziomu typów materiałów, w ł a s n y c h n a rzecz f a b r y c z n y c h . rakteryzują również działalność ców strojów w różnych Teksty życia. zarzucanie niektórych cha­ wykonaw­ okresach. w recenzowanych p r a c a c h są d w u j ę z y c z n e — niekiedy l a k o n i c z n e i n f o r m a c j e n i e z a w s z e są p o p a r t e r y ­ sunkami (których zamieszczonymi Najczęściej rowe. et­ Autorzy łużyckie i n i e m i e c k i e . Z w i ę z ł e , s k o n d e n s o w a n e , bardzo funk­ przynależności wyrazu wyrobów dzinne jest na zresztą niewiele) wkładkach i fotografiami z kredowego tekst wraz i ładnie w y c h modelach) przejściowego podane wiele najrozmaitszych kolo­ z i l u s t r a c j a m i (fotografie dawne stroje pokazane na stanowią c i e k a w ą d o k u m e n t a c j ę pomiędzy (zawierającym powiązaniami rozwiniętym elementów epok — ubiorem elitarnych i kwestią jów sunku Polskich do p r a c stan opracowań kostiumologicznych. Słabiej, jak wadzają we wcześniejsze propozycji historyczne wej jeszcze nakże ŁuŻyC. chy ze niekiedy znanych dawnych płacht jak recenzowanych prac, zgodnie z założeniami badań e t n o g r a f i c z n y c h n a Ł u ż y c a c h p o I I w o j n i e , w t y m zwłaszcza prac współpracy podejmowanych Serbołużyckiego z inicjatywy Instytutu w i przy Budziszynie (działającego o d r . 1951, p o w i ą z a n e g o z N i e m i e c k ą demią N a u k ) , kładą w publikacji tację opartą n a s y s t e m a t y c z n e j nacisk na penetracji terenu i wypełnienie w t y m zakresie białych p l a m nych przeciwieństwie przez autorów Łużyc życach, prace starsze. dawniejszych, W piszących (por. n p . A . D o b r o w o l s k a , Kraków o tradycji strojów tak wielkiego ju, związanych — rębności e t n i c z n y c h Łużyc pozostawio­ zróżnicowania z różnymi rozbudowany Jak w ub. Łużyc jako wieku. Podobny niejszy wcześ­ archaicznej, wschodnią nawet ka Europą. Zresztą płachty żałobne, białe późniejsze b o r t y a k s a m i t n e p r z y p o m i n a j ą c e k u r p i o w s k i e , n i e weszły U w a g a : drasia j a k podałam w i drastwa tekście. do i l u s t r a c j i , ze ani czół­ reprezentują­ u ż y w a n e są w y m i e n n i e , t a k , że zestawów ce­ Atlasie które — znajdujemy elementów stro­ i funkcjami Czechosłowacji bar­ czy J u ­ przez A. Kroha Sztuki Ludowej" pracy nach bogacą łużyckie­ i przeładowanie wiązało regionu turystycznego w czy Łowickiego. I w się s t r o j e nie tylko jako na symbol tych użytek się 2 poł. w czasie jest rozwój P o d h a l a , Krakowskiego póź­ regio­ własnego „ludowości" w kul­ narodu. Recenzowane w a n i a na nowo regionu prace wychodzą w momencie historycznych Łużyc n i e jako turystycznego przeszłości, d o k t ó r e j lecz j a k o nawiązują świadka nowe odkry­ egzotycz­ tradycji pokolenia. Prace te pomagają wypełnić l u k i w i n f o r m a c j a c h o k r a j u , któ­ ry o d około dwóch wagę badaczy renów. Wśród wielu etnograficznych fia Polska", dotycząca wieków ściągał z a r ó w n o łużyckich prac „Przegląd stroju jest na i in.) pierwszą z bieżąco dokumentacja się d o końca. W pytań, s t o s u n k u do określoną dokładność p r z e d m i o t u , c h r o n o l o g i a i o p i s tła h i s t o r y c z n e g o ) . ra drogę kiego opisu 1 analizą jak do dalszych dyskusji d l a studiów systemów zmienności w pro­ opisu Otwie­ n a d przydatnością n a d historią kultury, w zaplanowanych, nad ubiorem przynosi (typy u- p o l s k i c h („Lud", „Etnogra­ Zachodni" bodaj zbliża niejednokrotnie j a k i z sąsiednich t e ­ omawianych czasopismach warsztatową s ł o w i a ń s k i e j i różnych, późniejszych z w i ą z k ó w Ł u ż y c nie okolicznościami z w i ę k s z e n i e paradności z awansem pozycję ich warstwie bogaty, r o k 1976 „ P o l s k i e j studiów się w t r o p i e n i e p o w i ą z a ń i o d ­ ubioru w w regionach, p i s z e P. N e d o w r e c e n z o w a n e j n r 1 za naszych Łu­ Jed­ się, gosławii. której w y k o n a n i e literatura ubiorów. wydaje u nas n a j s t a r s z e tych j e s t strój w wielu na plam o ży­ obrzędach i uroczystościach. P o d t y m w z g l ę d e m dziej stroju ludowy opisów giną strój sto­ w i ę c e j białych dawnych w mają do Strój w (biorąc p o d u w a g ę (np. nie n o t u j e m y Nawet kulturze i o 1948 i t a m c y t o w a n a n i e j s z a ) n i e zapuszczają Aka­ dokumen­ Stro­ one również i regiony n a m dotąd żałobnych). krakowskie nego Autorzy za­ Polskich pozostawia i wielkość t e r e n u ) w c z e ś n i e j niźli n a Ł u ż y c a c h wpro­ kultury zaj­ dokumentację go, wiek) Tymi nie prac. P e w n e w n i o s k i m o ­ ży­ ludowym wspomniałam, warstwy wpływów, Ludowych m a p i e k r a j u . Obejmują turze współczesnych kobiecych. porównując Strojów łem nowych, łączy czepków o s t r o j a c h łużyckich r e g i o n u , lecz r ó w n i e ż tworzenia (a t a k ż e z W i e l k o p o l s k ą ) 0 sztuce Łużyczan, rozwój o r n a m e n t y k i s t r o j u kostiumów na Ludowych. Atlas w wełnia­ haftach Nie­ w a r t ą w t y c h p r a c a c h choćby z Atlasem a u n i f o r m e m m i e j s k i m t e g o czasu. Są o n e d o b r y m ź r ó d ­ dla chust i in. Z terenem chronologii sami, można płóciennej, ro­ okresu od X V I po X I X i X X fabrycznych tiulowych wyciągnąć terenami in.) kraciastych), mują się a u t o r z y o m a w i a n y c h żemy i sposobie noszenia (zwłaszcza bogactwo dalszymi p o n c h o , w odzieży Europą zachodnią Łużyce papieru. są t o i l u s t r a c j e czarno-białe, r z a d z i e j Zwięzły miec, na P o z o s t a ł e r o z d z i a ł y przynoszą c h a r a k t e r y s t y k ę cji n a płótnie, w nasobnych z Czechosłowacji kroju c h u s t a c h , wstążkach męs­ omawiającego fragmenty drukach nych Analogie (Polski, zarówno kultury w ta­ ludowej i c h trwałości czasie. Anna Kutrzeba-Pojnarowa �J e s z c z e o r z e m i o ś l e a r t y s t y c z n y m na p o l s k i m Spiszu ( n a m a r g i n e s i e a r t y k u ł u T . M . T R A J D O S A Sztuka Coraz cyjnej Ten większym zainteresowaniem k u l t u r y l u d o w e j zaczyna badaczy torycznej w d o dziś Genetyczna szeroko znaczące w y d a r z e n i a a także d ł u g o t r w a ł e j pozostał n i e m a l żywym kultury, obszar, obok sza- jako terenu wszyscy sobie i autorzy sprawę typu badań, ale zachodzących ze na pogra­ polskiego S p i - też trudności procesów. Niestety, podejmujący tematykę spiską, specyfiki tego rzemiosł zdają regionu. Do prac artykuł Т. M . T r a j d o s a , artystycznych w nie tego Przeszłość na polskim Spi­ „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , 1978, n r 2. szu, Bazę źródłową artykułu ramiki stanowią — z jego od połowy rego początków w XVII piero w w I I poł. X V I I I w . W t e d y pobliżu szkle . h u t szkła Najbardziej 6 domokrążni krosnach pewne, że spiskich, Polski obrazy na siedztwie o d północy, 8 nia o po „etnicznej t y p y zajęć znaczenia użyteczność: rodzaju -demograficznych, mieszczenia źródeł odrzucić ludności przyniosło gierskie, zakończyły o wiek mienionych z połowy szego metryk XVII dla osadnictwa i jednorodną sam autor rządzania koniec roli. Na większej problemu, jako pochodzących rozwiązać ce miejsca polemiki znaleźć W sprostowania sprawdzonej tu Przyczyną oznaczać musi ją z jest spiskiej", Krzysikowie, Szkoda, z że co B y s t r o n i a , niż tekście się nazwisk wspomniana polskiego Spiszą o odnajdujemy hipoteza XVII powiedniej miejscowego g l i n y , co ze stanem nie (np. tyl­ ze słowackich kopii, wykluczyć często w podobieństwo jest oparciu o il. 6 i wtórnej każdej drukarni wizerunki do n i e j spo­ starsze i l . 5), l e c z wsi warsztatu malar­ idącym, uogólnieniem, * n i e m a ­ jącym s o l i d n y c h podstaw ź r ó d ł o w y c h . W ą t p l i w e j e s t też bardzo, z by malarsikich pochodzące obrazy domniemanych zdobiły wnętrza warsztatów kościołów. środowiskom rzemieślniczym, Malar­ w a n i e na desce obce jest raczej cechowym. kulturze wiejskiej. A r ­ w przypadku garncarstwa. Podobnie jest z nazwiskiem p r o d u k c j i włókienniczej pisał a u t o r o s o b o m , tym właśnie Całość wiej­ na p o l s k i m Spiszu „Tkacz". przy­ które w y s t ę p u j ą nazwiskiem. W w metrykach pod t r a d y c j i spiskiej swego stanowiska przydomków w prawdziwa, t o 14 cy się n i m nazywany twierdzeniu głównie panuje w M. domeną wśród szczegóły, tkaniną o Т. „knop" . określeń w lnianej części odzieży. należy, kolorze (rzadko na że: wbrew Spiszu Prawdziwe u stwierdzić Ponadto, 1 0 tkactwo mężczyzn . wełnianą osnowie był Trajdosa, było zamieszanie N i e wdając nie kanajas czerwonym, a pasiakiem bawełnianej), t k a n y m są d e k o r a c y j n e nie powstaje wąt­ czerwonym, pasy . Wzór l s w się jest procesie tka­ n i a ; są t o spódnice s z y t e z s a m o d z i a ł o w e g o płótna, b a r ­ wione na kolor granatowy nym wzorem, żywa i specyficzna kała pod tzw. się l i c z n y c h i l . 36 i i p o k r y t e ręcznie modrotlać. właśnie 1 3 Błędne mówić o drukowa­ interesująca, d l a Spiszą omówień . 37. T r u d n o Ta technika są t a k ż e „swetrze wciąż docze­ podpisy góralskim każdej stroju t r y b s k i e g o " , gdyż w t r a d y c y j n y m stroju spiskim warszta­ sweter n i e w y s t ę p u j e , a w s p ó ł c z e ś n i e można go spotkać drugiego. także n a P o d h a l u , O r a w i e i w G o r c a c h . N i e i s t n i e j e o d ­ „w X I X w. od tego tkactwo określane b y ł o z a w s z e t e r m i n e m , „ k n o p s t w o " , a t r u d n i ą ­ i „farbanek" nich naj­ Malo­ g u m e n t n a z w i s k a „ M a l a r z " m a t u tę samą w a r t o ś ć , j a k skomponowane w wie­ sporadycznego „kartonek" uniemożliwia Omawiane pochodzących można o drzeworytów z którego z należą: centrum malarstwa i a postaci większość b r a k jest pokładów definitywnie garncarstwa. mo­ można 3 ty: malarski i garncarski". Zacznijmy Otóż n a c a ł y m p o l s k i m S p i s z u się góralskiej . była stanowiłoby między nazwis­ dala malarstwem k i e m b a w e ł n i a n y m b i a ł y m , t w o r z ą c y m tło i roli ludności słowackim procentu-ludności g a r n c a r s t w a , gdyż, j a k pisze Т. M . T r a j d o s , wiosce że nie (nie Sołtysikowie!). n i e skonfrontował J . Zborowskiego większości autora rozrodzonych Sołtysowie w wymagają­ nazwiska wsiach najbardziej sze­ gdyż zawód. W doszukać dziś z n a c z n e g o Bizubowie, kształtowaniu Gdyby w omawianych Do autor uwagami wsi „do ale w występuje. hipotezy, łatwiej u s t a l e n i a m i J . S. n i e stanowią nie terenie przez zawsze w y k o n y w a n y fragmencie f a k t y c z n y m *. W y m i e n i o n e ko przyjęcie Nie 9 niczego M . Trajdosa, uściślenia. krytycznie w tywującym analogii lub sformułowań ze Dopusz­ argumentu w zbyt daleko z nie­ na przeprowadzenie informacje ważkiego pierwowzory skiego cza­ do c z y n i e n i a można szkła. malarskich z częściej n i e wniosą Т. Na są­ pierwotności e t n i c z n y m ludnością, nie pozwala z poglądami akapicie błędnych ko miedziorytów, skiej Brak każdym przypadkach wę­ istotnego. rokiej Tatr. s t w o tego r o d z a j u właściwe jest dużym ośrodkom, 1 Metryki wsiach najistotniej­ mianowicie, pod względem prawie we bezpośrednim huty ośrodków formalnym o istnieniu w najdalej specjalnych Jest strony jego pominąć twierdzenie wy­ w odnajdywane n i e istniały nie urzę­ podstawie charakterystyki etnicznej . przyznaje. XVII a wpływy języka sach n o w o ż y t n y c h n a t o m i a s t , m a m y mal prze­ tego kościelnych, jego (Lewocza) . rezultatów, w . , n i e można Spiszą i przy­ józefińskie wprowadzeniem dowego, n i e odegrały pod obrazy na skąd na szkle. D l a o b r a z ó w z t e r e n u Spiszą u s t a l o n o w statystyczno- d l a Spiszą Gemer, 7 rozwoju można pokrewieństwie trzeba osadnictwo spodziewanych poza się nie lu d l a badań zdecydowanie Późniejsze Zamagurza" hut , umniejszając ludności. N i e p i s y w a n ą i m uniwersalność. Z a s a d n i c z e wieku. wnioskowa­ s t r u k t u r z e nowożytnego i specjalizacji tego od przypi­ malarstwa Siedmiogrodu . szkle, do­ zaczęły ośrodki Spiszą, a n i w od parafian i się a u t o r na Słowacji i m p o r t a m i z południowej Badaniom sał a u t o r n i e z w y k ł ą w r ę c z Sło­ ośrodek w roznosili do są był się też p o w s t a w a ć pierwsze znany handlarze aż terenie polskiego m e t r y k i kościelne nazwisk do ce­ zachodniej na p o l s k i m Spiszu doszukuje w . Szklarstwo- rozwinęło możliwość nich t e nawiązują się w 5 czając w Spiszą, Formą, 4 X V I w. . c z t e r e c h , spośród j e d e n a s t u istniejących p a r a f i i s p i s k i c h . zawartych rozwijającej części krańców . i kolorystyką w y r o b y habańskiej, wacji ze s ł o w a c k i e j południowych P o d o b n i e r z e c z się m a z m a l a r s t w e m n a s z k l e , k t ó ­ tam zaliczyć t r z e b a teraźniejszość zdobnictwem his­ składowych położenia stwarza s p i s k i e j pochodzą z ra­ skansenem. elementów n i c z u e t n i c z n y m , s t a n o w i o atrakcyjności śledzeniu ceramiki dokładniej przeszłości „Polska 1 9 7 8 , nr 2 ) . Spisz. izolacji komunikacyjnej, różnorodność rozumianej trady­ cieszyć się p o l s k i niewielki pod względem powierzchni cji swej bogatej Ludowa", artykule od­ rozwój okazy miana nia bukowińska trzy odmiany: I I . 37 p r z e d s t a w i a stroju spiskiego. kacwińską, E. S t a r e k trybską i o d m i a n ę trybską, o b e c n i e wyróż­ jurgowską . 1 4 najbardziej 123 1 �ekspansywną. Generalnie mieszkańcom polskiego cjalizowanych (poza ze stopniem wościami surowcowymi podstawowych były rozwoju polskim tak wyspe­ rzemiosł, jest Spiszu możli­ nie wspomina rzemiosłach, j a k o najdostępniejszy z ważniejszych (bednarstwo, przypisywanie gospodarczego i terenu. Autor się o d r e w n o , jednym czego na biorąc, znajomości włókienniczymi) sprzeczne opierając rzecz Spiszą źródeł które surowiec, dochodu kołodziejstwo, o pozarolni- stolarstwo, wyrób gontów) . trzeba uchybień pierwszej określenie: charakterem mówić ników spiscy", jako literaturze zaliczyć również skąd o kolonistach frankońskich na zaczerpnął znajduje Spiszu. się w Т. M . T r a j d o s W należy 1 я ności polskiego trum W moje min: Spiszą zakresie targi w w i konwencjonalnie, Spiskiej zrezygnować można z pierwszego k l o r s p i s k i będąc terystyczne tronat Kieżmarku budzi „polski stosuje mimo zamienne Spisz". i a dos . l s za n i e Związek Szokuje odznacza nym". się autor określeń niejako termin w i słowackiej, d r u g i , p o p r a w n i e j s z y , starsze cechy Poza z — t y m , pa­ Czechów w Niżnych i j a k p i s z e Т. KW) Słowa­ M. Kacwinie jako „schematyczny „po­ nie artystycz­ a u t o r o w i dokładne obejrzenie obrazach Traj­ że nikt zamiłowaniem T o , co w fol­ charak­ Łapsz a u t o r y t a t y w n e stwierdzenie, wrót Bielskich i części Przedstawienia pejzaż tatrzański", zaliczam t e przywodzą Do 19 dwukrotne rzeźbiarza Reasumując Wysokich, tatrzańskie . z pa­ widzianych n a myśl usterek zniekształcenie w J . Wodziaka pełną, n a t u r a l i s t y c z n i e p o t r a k t o w a n ą panoramy Gomibosa, stosowanie Podhalan, zagrodach. określa szych Współcześnie, Kulturalne jakimkolwiek Proponuję kacwińskich lud­ autora, też etnicznego. „Kurasówka" Towarzystwo Nie­ cen­ pogranicza zespołem ter­ (konsekwencji określnika, g d y ż samoistnym, wykazuje n i m (J. W o d z i a k i e m Lewoczy wyjaśnień się p i e r w s z y ków, dla nad z Kaewina. targów. D l a inny zagadkowy s p i s k i " . B e z żadnych Walki Starej Wsi. terminologii, zastrzeżenia t u r z e czeskiej miejscach ahistorycz- folklor Tatr z n a c z e n i e w o b e c i s t n i e n i a bliższego handlowego „Zamagurze" o kategoria Tym „polski noramą re­ się też z b y t lotne t u pióro a u t o ­ r a . D r u g a część a r t y k u ł u p r z y n o s i artykułach i n n y m t o m i e , niż p o ­ przedstawia n y m t w o r e m obciążyć w y p a d a istocie kolo­ wyraźnie dygnitarzy-fachowców". jest w o ( „ L u d " , t . 44, 1959, s. 118—129). jest też w z m i a n k a Spi­ osad­ Flandrię . cytowanych całkiem ścisła miały z n i k o m e na informację n i e znalazłem j e j , a a r t y k u ł M . G o t k i e w i c z a , daje z stosuje j e s t sięgniecie d o p r a s i e d z i b autor Mazurów ligijne..., też niezgodne przedmiotu z X I I — X I I I w., to wymienić wiem, niach W artykułu a d e k w a t n y t e r m i n : górale spiscy. T r u d ­ s z u . Jeżeli k o n i e c z n e Nie części „Polacy etnosu. się p o w s z e c h n i e no Niezbyt 1 7 „wioskowych sprawuje 1 5 Do skiej naj­ drobniej­ nazwiska A. Jurgowa . i 0 powyższe u w a g i , podkreślić trzeba raz jeszcze z całą stanowczością konieczność k r y t y c z n e j ana­ lizy Nie­ źródeł i takiegoż przestrzeganie tego sprawdzania ich w podstawowego w terenie. pracy badawczej wymogu, przy b r a k u oparcia w literaturze, prowadzi wniosków niezgodnych z badaną do rzeczywistością. litera­ w Krzysztof pol­ Woźniak P R Z Y P I S Y Z a g a d n i e n i e t o doczekało się w i e l k i e j ilości o p r a ­ cowań: węgierskich, czeskich, n i e m i e c k i c h ; z p o l s k i c h w y m i e n i ć n a l e ż y : E . J a n o t a , Zapiski o zaludnieniu do­ lin Dunajca i Popradu na Spiszu, „Rocznik Towarzy­ stwa Naukowego Krakowskiego", 1864, s. 80—168; K . K r o t o s k i , Stosunki etnograficzne na Spiszu, Kraków 1908; S. Z a c h o r o w s k i , Węgierskie i polskie osadnictwo Spiszą do połowy XIV w., K r a k ó w 1909; Т. E. M o d e l s k i , Spory o południowe granice diecezji krakowskiej od strony Spiszą ( X I I I — X V I I w . ) , Z a k o p a n e 1928; W . S e m ­ k o w i c z , Granica polsko-węgierska w oświetleniu histo­ rycznym, K r a k ó w 1930; J . R a d z i s z e w s k a , S t u d i a z dzie­ jów ustroju Spiszą, K a t o w i c e 1969. 1 J . S. B y s t r o ń , Kultura ludowa, W a r s z a w a 1936, s. 31 i n a s t . J . Z b o r o w s k i , Materiały etnograficzne z góral­ szczyzny ( w : ) T e n ż e , Pisma podhalańskie, t . 2, K r a k ó w 1972, s. 3 9 0 - ^ 0 9 . Ceskoslovenska vlastiveda. Т . 3. Lidova kultura. R e d . A n d r e j M e l i c h e r ć i k , R r a h a 1968, s. 426. H . L a n d s f e l d , Habanske pamatky, Strażnice 1970, s. 5 — 6 ; J . G r a b o w s k i , Sztuka ludowa, W a r s z a w a 1977, s. 241—242; T e n ż e , Sztuka ludowa w Europie, Warsza­ w a 1978, s. 193—194; Ceskoslovenska vlastiveda..., s. 456—457. Ceskoslovenska vlastiveda..., s. 458—460. S z k l a r s t w o musiało być jeszcze w ó w c z a s nieczęstą u m i e j ę t n o ­ ścią, s k o r o w w y k a z i e z a w o d ó w m i e s z k a ń c ó w 16 m i a s t s p i s k i c h z 1758 r . f i g u r u j e t y l k o 6 s z k l a r z y , a n p . z ł o t ­ n i k ó w 10 ( J . R a d z i s z e w s k a , o p . o i t . , t a b e l a p o s. 140). K . S t e c k i , Ludowe obrazy na szkle z okolic pod­ tatrzańskich, „ R o c z n i k P o d h a l a ń s k i " , 1914/1921, s. 207; Ceskoslovenska vlastiveda..., s. 458—460. 2 3 4 5 6 7 H . P i e ń k o w s k a , Podtatrzańskie obrazy na szkle, K r a k ó w — Z a k o p a n e 1961, s. 22. Ceskoslovenska vlastiveda..., s. 460. J . Stokłosa, T k a c f t o o l u d o w e w Gruszowcu i Jur­ gowie w 1909 г., K r a k ó w 1920, s. 24, 38. I b i d e m , s. 1, 4 — 5 . M . W o l e ń s k a , Wystawa sztuki ludowej zamiesz­ kałych w Polsce Białorusinów, Litwinów, Rosjan, Sło­ waków, Ukraińców, Żydów, K r a k ó w 1960, s. 2 1 — 2 2 ; Ces­ koslovenska vlastiveda..., s. 74. J . V y d r a , Ludova modrotlać na Slovensku, Tvar 1954; Ceskoslovenska vlastiveda..., s. 506—508; E. S t a r e k , S t r ó j spiski ( w : ) Atlas polskich strojów ludowych, cz. V , z. 15, P o z n a ń 1954, s. 36. E . S t a r e k , o p . c i t . , s. 76. E . K r a s i ń s k a , Gospodarka pasterska na polskim Spiszu w drugiej połowie XIX i w XX wieku, „Rocznik M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o w K r a k o w i e " , t . 3, 1968, s. 124; i n f o r m a c j a o p a r t a n a materiałach z badań t e r e n o w y c h K a t e d r y E t n o g r a f i i Słowian U J . J . R a d z i s z e w s k a , o p . c i t . , s. 8 2 — 8 3 ; K . K r o t o s k i , o p . c i t . , s. 8 — 1 0 ; E . S c h w a r z , Die Herkunft der Siebenbtirger und Zipser-Sachsen, M u n c h e n 1957, m a p a n a s. 155. 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 16 Zamagurie. Narodopisna monografia J a n P o d o l a k , K o ś i c e 1972, s. 11. 17 1 8 Polsce, M . P o k r o p e k , A t l a s sztuki W a r s z a w a 1978, s. 223. J . Szaflarski, 160, 214. M . Pokropek, ludowej 1 9 Poznanie Tatr, 2 0 o p . c i t . , s. 113. oblasti. i folkloru Warszawa Red. w 1972, s. SPHOSTOWANIE W a r t y k u l e T a d e u s z a M . T r a j d o s a K o ś c i ó ł го Czarnej Górze ( „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " ofiarodawcy parceli, n a której postawiono kościół, w i n n o b r z m i e ć : S e b a s t i a n Korkosz. omyłkę. 124 n r 2, 1978) n a z w i s k o A u t o r przeprasza za � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9099bfb726723480f8898117daf3b608.pdf c1e4e66bc73e78eefb65d2565f901a95 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3505 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3285 Title A name given to the resource Listy po I konkursie współczesnej rzeźby ludowej Karpat Polskich w 1972 r. / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2, s.113-115 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Twórcy ludowi Jak dziś P o l s k a Jak szeroka szeroka i długa Wszędzie twórcy Każden ludowi dłubie i s t r u g a . B o dziś r z e ź b i a r z się c e n i Niezły Za z t e g o m a dochód Chrystusa — K u p i ł sobie Abo garncarz Nieraz — przed z głodu garnuszki Wartburga uzbierał. Abo tkaczka-artystka Tka dywany W i l l e sobie Bo w Abo taki pióreczka Jest z a g r y c h a z i czasopism czysta. j a k Polska Jak obrosła. artysta wierszówki I na krosnach buduje poeta Też l u d o w y Za wojną przymierał Dziś za s w o j e Na Madonny samochód. szeroka szeroka i długa K a ż d e n c h c e b y ć artystą Każden Bo pisze dziś t a k i e już i struga. czasy T a k i e t o już dziś l a t a Jak n i e s t r u g a coś w drzewie To przynajmniej wariata. S z c z e p a n M u c h a , w i e ś Szale, w o j . s i e r a d z k i e , Mikołaj Kopernik, w y s . 78 c m Bronisław Pietrak Antoni Kroh LISTY PO I KONKURSIE WSPÓŁCZESNEJ RZEŹBY LUDOWEJ KARPAT POLSKICH W 1972 R. Po które, k o n k u r s i e wpłynęło sądząc, że ces p o w s t a w a n i a Listy do M u z e u m stanowią i one b a r d z o stosunek l i s t ó w znajdują „Najpierw (piszący Konkursowy Więc niezna tylko się w dziękuję żadnej za — Się d o b r z e w w celu wzięcia żadnym n a rzeźbach niebęde nagrodę Widocznie Sąd ludowych. się do m n i e wystawie, brał bo udziału w już w w od rzeźbiarzy pozwalający ludowych zachowując otrzymaną A.K.). 181 listów materiał, archiwum Muzeum udziału w Muzeum Sączu rzeźbiarzy skrótami w o b e c t e g o proszę n i e z w r a c a ć przyszłości naperwno bardzo n i e otrzymał Nowym interesujący współczesnych publikujemy z pewnymi Oryginały w d o różnych oryginalną Nowym Druga psychikę opieki twórców, n a d plastyką nie­ pro­ wiejską. Sączu. dwie podobizny jedna z katalogu z napisem podobizna jest i p o d nią podobizna jest podobna Serdeczne w życzenia Nowym dla jest do wy­ napis k t o to Kopernika? wszystkich Sączu). Z jest (Kopernik). podobizna j e s t , która (Muzeum form w ortografię. Posyłam rysowana ludowych. Prezentujemy wniknąć pracowników poważaniem" wystalwach. Zawiadamiam mi żeby tamtejsze d y p l o m u uczestnictwa w Muzeum niewysyłało Michał Boczek k o n k u r s i e , b o m i go n i e - p o t r z e b a , b o m a m i c h aż sześć. (...) Michał Boczek Jeleśnia „Dziękuję za przesłanie mi wiadomości odnośnie wyniku Konkursu. Cieszę się z p r z y z n a n i a m i n a g r o d y w . k w o c i e 300 zł. „Serdecznie z wystawy Również dziękuję z a o t r z y m a n y rzeźby ludowej dziękuję od w a s k a t a l o g Karpat Polskich. za otrzymaną paczkę z o r a z za p i e n i ą d z e za r z e ź b y . B ę d z i e t o bodźcem do d a l s z e j p r a c y Co rzeźbami, każdy do sprzedaży sposób m y ś l ę zabierać jaki moich rzeźb się n a d a r z y twórczej. to zgadzam sprzedać rzeźby się na bo n i e ich z powrotem. 113 r �Podaję jest moje możliwe ceny — w za poszczególne przeciwnym sztuki razie o ile to zgadzam się n a W a s z r a c h u n e k . (...)'' by i m pokazać że n i e n a t o się ż y j e , b y t y l k o jeść i b a w i ć sie. A rosnący p r o c e n t n a książeczce będzie niecał m n i e do c o r a z l e p s z y c h Nikodem Bołoz Andrzej Łomnica „Posyłam nimo Rzeźby każda nić n a t k l e j o n e oczymaindu bardzo niesłostały uszkodzone niemogą czasu jest w jednym l u p gwoździkami b y m Frosiuł mnie fpszeszyłce każdemu zawiadomić wiem o t piszywać. ze czy Panowie Zegnam ściskam „ (...) Wyrażam k t ó r e t o posiadają stwową nie zgodę na sprzedanie następujące c e n y Komisję Cen w moich Pań­ (następuje poda­ Katowicach cen)". Adam Chajec Kamienica Górna „Serdecznie i spokłonem Dziękuję z a D y p l o m g o j a k b y m i ktoś szeptał i ocizymałem m i e 2000 złoty z M o j i szanowni gern p r a g n y ł człowieka dziej człowiek wynająć plom drugi za w z i ę c i e r a z Dziękuje „(...) P i e r f b y Zułf Pocztą Zdrowia zaufanie wnosił do war­ Jakub Królczyk Kluszkowce „Zaproszenie. mnie Uprzejmie przedstawiciela proszę Muzeum o przybycie w Nowym Sączu, do ponie­ ją pracą". Andrzej Słupnie e Dłoj" (List się za stanowić Kwiatkowski Nieograniczo­ pszyszet z N o w e g o Proszę M a m pełne n i e będę Fszy- Władysław pieniądze rozeznania. roszczeń za D y ­ Życzę z D r o w i a Fspuł P r a c u j ą c y m n e g o . K ł a n i a m się ściskam do zbio­ w a ż chciałbym p o r o z m a w i a ć n a t e m a t y z w i ą z a n e z m o ­ m n i e d w u k r o t n i e Dziękują i zasprzedasz Dysponatów: stkdrn P a n o m rzeźb tości". Rze­ to zajadyim uicząszczom. F K o n i k u r s i e jatesz Waszego W a s i żadnych swoich n i e podaję, proszę o w y ­ pszes cały t y - s z ó w l u p Jasło t o f i t y m s a m y m d n i u p e w n i e udziału według M u z e u m . Ceny jakiegoś o p o d r u z y g d y j e s t bliżej K o n k u r s •jak P a n o w i e się n a s p r z e d a n i e Waszego z drowia. jestem sa­ a b y m i o D o m k u zawiadywał zadowoletniena cenę P r a g n y ł e m pojechać n a K o n k u r s t a - j a k chory mazyłem Pre­ do 17 l a t m a m 69 l a t n i m o g e m motny janie rów Warszawy. Grygiel Bielsko-Biała „Zgadzam spodziewał rzeźb, nadane przez Dłoj" Władysław Głód Paszyn drewnie pszybijane po pod­ rzeźb". Chajec Szącza brak nieła'dniefoybyło a b y m u d a w a ł się z e z a l e n i e m nisz cierpca do Władz". Władysław Chajec zgody w b r e w Regu­ pisany p o d d y k t a n d o — A . K . ) „ Z w r a c a m się z prośibą o p r z y s ł a n i e m i f o t o g r a f i i z w y k o n a n e j mnie rzeźby przez Muzeum „Chrystus w i Cyrenejezyk" ubiegłym roku. a przeze zakupionej Należności za w y k o ­ n a n i e f o t o g r a f i i przyślę p o o t r z y m a n i u j e j i p o u s t a l e ­ niu ceny. fie potrzebne Bardzo m i n a t y m zależy, p o n i e w a ż są m i do mych zbiorów fotogra­ wykonanych p r a c . (...)" ,/...) M a m p r a w o n i e wyrazić Mikołaj laminowi Konkursu, na wystawienie moich prac w w y ­ stawie pokonkursowej, albowiem Wydz. w Kultury n a b y c i u materjału rykać w bardzo nansowych Władze Terenowe, j a k Prez. P R N n i e dopomogły ciężkich w a r u n k a c h m a t e r j a l n y c h i f i ­ w n a b y w a n i u materjału W a s z e zgłoszę m i aż dotąd n a rzeźbę, musiałem się s a m b o ­ się w p r z y s z ł y m wtezystkiich m o i c h i dlatego tygodniu na pismo po odbiór prac". Józef Citak Krynica „ (...) D o M u z e u m p r z y j a d ę chciałbym zobaczyć wystawę w k r ó t k i m czasie, i porozmawiać gdyż na temat r z e ź b . (...)" Jakub Falisz Kryg „ (...) Chciałem dowiedzieć się jeszcze, jaka była p r z y c z y n a , ż e m o j e r z e ź b y zostały o d r z u c o n e , bo jestem po rzeźbić, a prostu samoukiem nikt mnie n i e uczył „(...) R ó w n o c z e ś n i e które muszę m i odesłaliście miejscowy która PDK i w odesłane t y m czasie sie o d b y w a ł a nagrodę sprzedaży. za s w o j e w Ogółem drzewie matyce otrzymałem jusz nadal pomimo jedynie z zamiłowania napisać rzeźbić do m n i e i brać udział i wytłumaczyć w m i , abym k o n k u r s a c h , żebym „ (...) W i e m , że d z i e c i o m niędzy, a l e dziecko proszę te moje rośnie pierwsze n i e daje i to szybko, wygrane dlatego pieniosaki pie­ bardzo dać n a takie jakie nagród, i trudności. (...) wyko­ o różnej t e ­ wyróżnień. (...) Robię to C o d o zdjęć m i się p o d o b a . Moim w zda­ n i e m w s z y s t k i e t e r z e ź b y są u d a n e , t y l k o co d o r z e ź b y pewne zastrzeżenia dawało nagrody, ze s w o i c h i jeśli d w i e m a .pałkami m a m b y za t a k i e r z e ź b y t o b y m musiał dotychczasowych całkiem prac, albo bić t a k o d „ s i e k i e r y " , m o ż e b y w t e d y Państwo zrezygnować nauczyć się r o ­ było m o d n i e ! (...)" Tadeusz O b r z u d Półwiosek, p o w . Grodków S l . n i e robił się za dużo sporo M . K o p e r n i k a z bez r ą k z t y m i tego n a d a r m o " . Falisz przez w Opolu-iBierkowi- prace, do sztuki. mógł Jakub eksponaty Wojewódzką, płaskorzeźby dużych katalogu, nie wszystko że zakupione 500 zł. n i e z a l e ż n i e o d c e n y przeważnie Pracuję tym zaras na Wystawę cach i otrzymałem nuję nadmienić, zostały c h c i a ł b y m przecież, a b y m o j e r z e ź b y p o d o b a ł y się. P r o ­ szę Mazurek Brzeżawa „(...) Czytając ctwo Reinfuss jest w tamtejszym Sądu K o n k u r s o w e g o sprawa piśmie miał z n a n y klasyfikacji prac pozostają p r o f . R. i przyznania d l a m n i e zriozumiała. P r a c e m o j e nografów że p r z e w o d n i ­ etnograf w g r u p i e rzeźby według nagród ocen e t ­ amatorskiej." książeczkę P K O . T o będzie m o j a dużo 114 pieniędzy. radość, ż e m a m n a książeczce t a k Będę książeczkę pokazywał kolegom, Ludwik Zielona Oleksy Góra �„Chciałem oceniało czy się zapytać j a k J u r y lepiej czy rzeźbę sztukę s w o j ą wtedy niej w kolorze, urok lecz pokrywam piękna natomiast kiedy gdyfby nabiera to było resztę n i e m a l o w a n e j zadawać sobie upodobania Piotra gdyby specjalizuję i pawła prawie to się w źle dać szę o łaskawy odpis abym mógł „Sztuka w mojego byłoby marmolady czarowywałem i m a m już teraz w w z gom. Z rzeźba drugiej zaś n i e nagrodzona r z e ź b o m które w biorąc nie powinna znalazły jąc w m i e j s c a c h Muzeum rzecz jaką najmniej­ wymo­ uważam, zajmować uznanie konkursowe że miejsc przebywa­ muzealnych i t p . " Józef urządziłem 1940 r o k u . " ca, który noszę t o s a m o zmarł informuję modeli drewnianych i imię, c h o d z i ośmioma też, że O j c i e c budową nych przed mój o mojego O j ­ laty. Dla wyjaśnienia n i e zajmował drewnianych się starych okrętów, zamków i grodów, młynów wiatraków^ drewnianych latarni morskich instrumentów. B y ł a nawet to człowiek przesłania bym na wykup rzeźb m i choć j e d n e g o zdjęoia posiadać w swojej kolekcji pod o wielkich z a l e t a c h serca i r o z u m u , g o r ą c y p a t r i o t a o s z e r o k i c h z a ­ i n t e r e s o w a n i a c h i zamiłowaniach k i l u d o w e j , m u z y k i oraz artystycznych — sztu­ Wszystkiego co P o l s k i e . do a l b u m u . zdjęcia rzeźbiarzy Chciał­ a się pracy." razie Józef S i k o r s k i Muszyna „Do dzięki tej pory Waszemu w z a s a d z i e n i c n i e robiłem, zaproszeniu zacząłem żem n i e w i e l e można zrobić. P r z y prośbę; któraś CPLiA jeżeli rzędzia a b y ł a mógłbym kontakt w mogła jakiejś mogllibyście mi ale n o ­ m a m do Was m i udostępnić t y m zainteresowana, się podjąć a rzeźbić, okazji dopiero to j a w pracy. Jeśli pomóc to na­ zamian macie z byłbym nimi bardzo widzi ę e z n y . " Sfcradol Oświęcim gronie mojej (...)" Franciszek Sącz warunkiem wod­ starych „ M o ż e i j a s k o r z y s t a m n a t y m ż e będę w się rzeźbą, kościółków, Siedlarz Stary „Zgadzam wy­ właśnie co '. Sendecki m o i m i t a k małym strony od w y s t a w y mija Zakopane się z o r i e n t o w a ć ale wasze narzędziami kwiaty-(portrety 32 l a t a się puszki od Bolesław A n t o n i k Binarowa przez narodziła były jeszcze „Chociaż podane blasze prymityiwinytmi przeróżne czerwcu w materiałem rzeźby, t y l k o p r o ­ Bronisław „Ceny których O b o z o w e j „Sztulbie" w jak." szej m i e r z e n i e o d p o w i a d a j ą kowalstwa o b o z i e , g d z i e dostępnym stronę. i pokrytych ko­ l o r e m t r z e c i świątek n a w y k o ń c z e n i u z a m i e r z a m coś zrobić t a k ż e b y m miał ze c z t e r y Kraków oceniane złą świątkach wykończanych Szopiński żywotności to szkoda miało Adam widzę s t y l i pozostawić rzeźby, a z a t e m trudu R z e ź b y są f o t o g e n i c z n e w z w i ą z k u z t y m p r z y i c h oglądaniu należy przyjąć p o p r a w k ę n a r z e c z y w i s t o ś ć . " zwy­ k o l o r a m i bo t o m o g ę n a tą w y s t a w ę z m i e n i ć s w 6 j Z będzie (polichromowaną) rzeźbę n i e m a l o w a n ą . P y t a m się d l a t e g o , że j a k l e każdą w konkursowe malowaną ul Ja bo M i wpadła właśnie rzeźbię jelenia-rogacza kószkę ( j a k o dujący lub mogą popielniczka stojący jako pszczelarz ręce Waszym o Was karpackim gazeta regionem miśki niosące popielniczka) słom. i miśki też -pnia interesuję w na nakryty daszkiem służyć jako nocna misiek psotnik i no naśla­ lampka zagląda do b a r c i - jeźdźca na sadzącego p r z e s z k o d ę p t a k i r ó ż n e też m o ż e być jako popielniczka Świątki znać — l a m p k a nocna się bliżej co b y oko bardziej koniu służąca m a m zamiar l u b jeszcze co i n n e a l e d e b r z e na m n i e nie gra roli było na plecach robić b y było zapo­ odpowiednie gdyż co b y i m r o b i ł b y l e r y s u n e k t o n a odrobię. O ile by Wam Panie Dyrektorze odpowiadało to proszę M n i e w p i s a ć do g r o n a i n o ż y k ó w n i e M o g ę d o ­ Franciszek Wierciak Nowa Huta 1 nóż stać szony w M a m do wsz. r o b o t y . t e j gazecie D z P o l s k i Fr. Knapczyk z Bieńkówki ogło­ to w po­ bliżu M n i e , n i e z n a m y się j e d n a k . J a p o t r a f i ę i pł. r z e ź ­ „W dowej związku z k o n k u r s e m współczesnej przesyłam 11 f o t o g r a f i i moich rzeźb rzeźby l u ­ z zapyta­ Obecnie Nowym mieszkam w Krakowie, Sączu, g d z i e j a k d o t y c h c z a s szą p o ł o w ę m o j e g o ale urodziłem spędziłem się tem. roboty Więc więk­ życia. t o było r z e ź b i a r s t w o przerwała dojazd bardzo mą pralce. do małego Oświęcim co dzień 62 k m t a m i z proszę o szybką chłop­ 3 lata powro­ odpowiedź." Jan Maków Fot.: J . Swiderski I hobby okupacja przym. n i e m c z y m o g ę w z i ą ś ć udział w k o n k u r s i e . w by. Moje ca Gartoszek Podhalański � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/15b35bd8b51028a7ec47bb0d0f474387.pdf 03791c84705ad1bdad7c3574f1ca93ba Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3504 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3284 Title A name given to the resource Parlamenter - barometr ludowy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2, s.111-112 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bartosz, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Adam Bartosz PAŁAM ENTER - Od zamierzchłych c z a s ó w obserwowano BAROMETR LUDOWY Jest t o roślina dość pospolita, natomiast jej właś­ świat przy­ r o d y , szukając w n i m i n f o r m a c j i o nadchodzących zmia­ ciwości r e a g o w a n i a roślin znane w i n n y c h r e g i o n a c h . W p r z e k o n a n i u mieszkańców nach pogody. Między i n n y m i na zmiany wilgotności odnotowano powietrza reakcję sygnalizującą bliskie 1 W okolicy się z ż y w y m nia pogody zwanej są Ciężkowic na podstawie poza zachowania regionem byście, Jackowi ctwem osobliwości ozdobnie między regionalnych) oprawionych do Cepelii pamiątek Palamenter nasionka który (poza trudni obecnie regionu się trem nazywa s i e n i e ( i l . 3). П. 1. Palamenter się W zarówno wykonywa­ to z roślina roślinę, jak i nos­ z ro­ palamen­ jej n a ­ okolicy Spotyka iglica się n a w e t rośnie wyłącznie tych p r e t o w a n i a tego f a k t u , wiążąc go z p r z e m a r s z e m wojsk napoleońskich, z k t ó r y m i próby w inter­ miały n a s i o n a palamentra wędrować na Pogórze. leżące n a z i e m i mo przemieszczać wkręcać się w konanie o należy go zakopie się w bardzo a znalazłszy w Wierzy otwartym się n a się, zienia — prze­ że ziemi, nie bo natychmiast glebie. obszerną palamentra trawka" także naczyniu, W Z b o r o w i e a c h , w s i położonej n i e opodal zanotowano się, s a ­ odległości, a rozbudowane palamentra. zostawiać atmosferycz­ p o t r a f i , skręcając się n a n i e w i e l k i e ziemię. Stąd nigdy wyskoczy, reakcji na zmiany nasionko ruchliwości za­ . Dzięki d y n a m i c z n e j ne sam bocianie o k o l i c y Ciężkowic samą jedna je tarnowskiego. to iglica pospolita, inaczej 2 zbiera­ i racjonalnego znane Sprzedaje jest ( E r o d i u m c i e n t a r i u m ) , n i s k a , owłosiona dziny bodziszkowatych . rośliny kolekcjonerowi-hob- palamentrów. i spotkałem przepowiada­ ciężkowickie dzięki Wilczyńskiemu, innymi ciekawszych ki (woj. tarnowskie) d o dziś l u d o w y m s p o s o b e m t u p a l a m e n t r e m . Palamentry obecnie niem Ciężkowic stronach. opady . n a z m i a n y wilgotności n i e są c h y b a relację Ciężkowic, sposobu znale­ pośród i n n y c h t r a w . Otóż t a „mądra i n f o r m a t o r ( u r . 1899) — niczym j a k mówił z l a t sześćdziesiątych, wy*k. J . W i l c z y ń s k i . I I . 2. Palamenter na temat współczesny, wyk. J. Wilczyński Ul �na skacze p o d w i a t r bita na do deski pogodę trawki w w Nie czasie koszenia, jest ją zgubić. T r a w k a odgina ale widział ją pewne, (prawdopodobnie tius) . Nazwa w tym wy­ Bruśniku, w s i o d l e g ł e j Rajgras t y m samym używa celu — A r h e n a t h e r u m ela- n i e jest t u stosowana palamenter 3 owej u innych na czy c h o d z i o iglicę, g d y ż w o 10 k m , spotkałem się z u ż y c i e m w owsika dół, n i e spotkał pogodę. całkowicie również przy­ się n a d e s z c z w górę. I n f o r m a t o r n i g d y o k n i e , wskazującą padku i łatwo gwoździem jej się w na jego oznaczenie, natomiast odniesieniu l u d z i : „taki c h u l i g a n , 'co m u się robić n i e c h c e " ; m ó w i się „ n i e bądź t a k i p a l a m e n t e r " g d y ktoś j e s t przemądrzały. W t y m i p o d o b n y m niem można palamenter wsiach, zarówno znaczeniu spotkać się t a m , g d z i e oznacza wościach b a r o m e t r y c z n y c h , j a k też do także zbyt z określe­ w okolicznych roślinę o właści­ t a m , gdzie zastoso­ w a n i e j e j i n a z w a n i e są z n a n e W innych wsiach (Kipszna) za w s k a z ó w k ę z m i a n p o g o d y nasiona nazywają iglicy służące „wróż" l u b „pro­ rok". T r a d y c y j n y palamenter turowego krążka, Z(miana), D(eszez), spotkałem jedynie dalonych od widniały B(urza); w kilku centrum one p r z y b i t e między Dawniej to n a s i o n k o p r z y b i t e do t e k ­ na którym litery obecnie domach położonych przysiółkach Ciężkowic. posługiwano barometryczne się nazywają sposób określa się u ż y w a n e budki z wychodzącą (stąd n a z w a takie w od­ Wiszą oknami. często „na Po­ palamentrem. t w i e r d z a t o f a k t , iż s t a r s i l u d z i e w s z e l k i e g o dzenia P(ogoda), barometry typu W palamentrem. dawniej pogodę" „pustelnik" używana urzą­ (a n i e k i e d y postacią ten i dziś) pustelnika dla t y c h budek). Ro­ b i o n o j e w o k r e s i e I w o j n y i później, a za e l e m e n t gujący w na zmiany roztworze wilgotności służył s o l i . I n n y palamenter trowa, napełniona kniętą w do Rurka była z a n u r z o n a szczelnie połowy sznurek moczony — t o b u t e l k a półli­ deszczową zalakowany rea­ korek wodą, z rurką d o l n y m końcem w wet­ szklaną. wodzie. „Jak było s u c h o , t o w o d a w r u r c e opadała, a j a k szła b u r z a , to aż k i p i a ł o z r u r k i " Barometry które można specjalnie (Ostrusza). wykonywane zakupić w opracowanych roki" już — w latach okrągłej desce. zwłaszcza poza dziej nazywa, Spostrzegłszy własnym interesującą formę są drewnianych zainteresowany pięćdziesiątych j a k je czasem Wilczyńskiego, zamontowane plastycznie s t a w k a c h { i l . 1). W i l c z y ń s k i ślinką przez Jacka Cepelii, robił mocując popyt na ciekawą r o ­ proste te i wyrobu jest obecnie palamentrów. domek Palamenter, И. 3. Iglica pospolita. И. 4. Palamenter 1975 na jedynym i nastawił kontynuatorem bar­ się n a ogro­ tradycji S a m zyskał t y m s p o s o b e m p o d którym jest powszechnie na wyroby, produkcję l u d o w y c h barometrów. Iglicę h o d u j e w dzie „pro- nasionko środowiskiem, opracował palamentra, na pod­ przy­ znany. kartonie, P R Z Y P I S Y n i e różni się od i n n y c h t r a w n a łące. N i k t n i e w i e , j a k wygląda. zdarzy Należy się, pierścień), że zatem nagle trzeba uważać w kosa wziąć się czasie k o s z e n i a ; rozpadnie garść i rzucić n a płynącą w o d ę . T r a w a trawy z (zleci tego gdy klin i miejsca z w y k ł a spłynie z w o ­ dą, a t a j e d n a — s z u k a n a — prędko p o p ł y n i e p o d p r ą d . Należy ją s z y b k o złapać i m o c n o trzymać, bo Fot.: 112 W. upuszczo­ Dudziak, K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, t . 2, cz. I , W a r s z a w a 1968, s. 57—58. * Wielka Encyklopedia Powszechna, t . 4, W a r s z a w a 1964. Nasiona owsika w t y k a n o w o t w o r k i po d r e w n o j a d a c h w r a m a c h o k i e n n y c h , między s z y b a m i . D l a p e w ­ ności, n a j e d n y m o k n i e u m i e s z c z a n o p o k i l k a n a s i o n . P o r . J a n K a r ł o w i c z , Słownik gwar polskich, t . 4, K r a k ó w 1906, 1 s 4 i l , 1—3; r y s . A. B a r t o s z , i l . 4 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/62a9d3fabbb45838e07b9974aa601963.pdf 2457b3934b93e57a5daa9e6a45460fad Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3471 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3254 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.1, s.66-68 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text — — — — — — — — S czerwiec, w Rendsburgu — l i ­ piec Międzynarodowe Targi MUBA „ N a i v e K u n s t a us P o l e n " w r a ­ mach „Weihnachtsmarkt am Funkiturm" w Berlinie Zachod­ nim, grudzień — t a m ż e zbioro­ wa wystawa malarstwa i rzeźby — z u d z i a ł e m E. P ę k s o w e j Firma „Krakowianka" — Berlin Zachodni — wystawa indywidu­ a l n a St. D o b i a s z a , l i s t o p a d / g r u ­ dzień I n t e r n a t i o n a l Center, Oslo — maj — wystawa zbiorowa rzeźby G a l e r i e F 15, A a r h u s , D a n i a — objazdowa wystawa malarstwa i r z e ź b y ( w y s t a w a p r z e s z ł a do Norwegii) — początek: paździer­ nik Galerie M . Nicolayssen, Oslo, Norwegia — wrzesień — wyst. rzeźby Muzeum w Turku, Finlandia — s t y c z e ń / l u t y , m a l a r s t w o na szkle i rzeźba ludowa Pro A r t e Kasper, Morges, Szwaj­ caria — luty. U d z i a ł w m i ę d z y ­ n a r o d o w y m k o n k u r s i e szu;., i n a ­ U M M A R iwnej (B. Krawczuk, Radke, Płaskociński) — Instytut K u l t u r y Polskiej, L o n ­ dyn, A n g l i a — lipiec, zbiorowa wystawa malarstwa i rzeźby - - Cepelia Holland, Utrecht — w r z e s i e ń , w y s t a w a m a l a r s t w a na szkle — Basel, Szwajcaria — k w i e ­ cień/maj, zbiorowa wystawa rzeźby ludowej W 1979 r. P a ń s t w o w e M u z e u m Etnograficzne w Warszawie zorga­ nizowało wystawy: — Polskie Stroje L u d o w e : Tallin 16 I — I I I ; R y g a 28 I I I — 2 V ; A r c h a n g i e l s k 25 V — 8 V I I I — Naiwne malarstwo i grafika: W i e d e ń 22 V — 2 9 V I I — Polska sztuka nieprofesjonalna ze z b i o r ó w L u d w i g a Z k r e m e r e i a : RFN — K i l o n i a 16 V I — 3 0 V I I I , Brema 21 X I — 1 X I I , Hamburg 19 X I I — 1 7 I I 1Э?0 — Malarstwo na szkle Eweliny Pęksowej: Londyn 12XII—15I I W 1979 r . M u z e u m T a t r z a ń s k i e w Zakopanem zorganizowało w y ­ s t a w ę Zdobnictwo metalowe na pol­ skim Podtatrzu, Bratysława II—IV. Sztuka ludowa innych n a r o d ó w 8—15 X w M u z e u m E t n o g r a f i c z ­ nym w K r a k o w i e czynna była w y ­ stawa sztuki bułgarskiej regionu wielkotymowskiego, jako jedna z 4 wystaw zorganizowana z okazji D n i Wielkiego T y r n o w a w Krakowie. * 1979 r. M u z e u m E t n o g r a f i c z ­ X — w Galerii Nusantara w Warszawie czynna była wystawa sztuki ludowej K i r g i z j i i Uzbeki­ stanu. E Р * W ne w T o r u n i u z o r g a n i z o w a ł o w y s t a ­ wy: — Zycie i praca rolnika w dawnej Polsce: NRD — Wandlitz I — V I I I , Scheeberg I X — X I , Glauchau X I I — Dywany dwuosnowowe (30 d y ­ wanów), N R D — Berlin — D z i e c k o w sztuce ludowej oraz Kopernik w wyobraźni ludu, Francja, D i j o n , od 18X11 S • Е З Ю М Е SUMMARY OF ARTICLES J a d w i g a C h ę t n i k o w a — KURPIE PALMS A N D THE LYSY COMPETITION EASTER O n e of t h e o l d c u s t o m s w h i c h has s u r v i v e d i n t h e K u r p i e r e g i o n d o w n t o t h e p r e s e n t d a y is t h a t o f t a ­ k i n g p a l m s to c h u r c h on P a l m S u n d a y . T h e p a l m s a r e a r e m i n d e r o f Jesus C h r i s t ' s e n t r y i n J e r u s a l e m b u t t h e y also h a v e i n t h e p a s t b e e n u s e d as m a g i c h e a l i n g d e v i c e s to p r o t e c t a n i m a l s f r o m b a d s p i r i t s a n d i l l n e s s , to e n s u r e g o o d h a r v e s t s a n d p r o ­ t e c t t h e f i e l d s f r o m h a i l stones. T h e p a l m s w h i c h also a p p e a r i n o t h e r p a r t s o f t h e country are exceptionally h i g h in the K u r p i e region w h e r e t h e y a r e f r o m one t o seven m e t r e s h i g h . ( L y s e ) W i t o j e on the wooden stick are made f r o m forrest or marshland plants like the w i d l a k (lycopodium), heather bell (Calluna vulgaris), the w i l l o w (salix), the b i l b e r r y ( v a c c i n i u m v i t i s i d a e a ) . T h e t o p of t h e s t i c k w a s a l ­ ways f i x e d w i t h a b u n c h o f pines. A m o n g the plants w h i c h i n t h e p a s t w e r e to m a k e u p t h e p a l m s t h e r e were many which had widely k n o w n medical appli­ cations. W o m e n m a d e u p the palms. T h e colour o f t h e p a l m w a s d e c i d e d b y t h e v a r i o u s shades of t h e p l a n t s used. F l o w e r s w e r e m a d e f r o m t h e w h i t e c e n t r e of b u l r u s h e s . L a t e r c o l o u r e d p a p e r c a m e to be used. T h e f l o w e r s w e r e a l w a y s f i x e d a l o n g t h e shaft o f t h e p a l m w i t h care t a k e n as t o t h e c h o i c e o f c o l o u r . R i b b o n s w e r e f i x e d t o t h e t o p of t h e p a l m . T h e a u t h o r distinguishes various k i n d s of p a l m depending on the m a t e r i a l out o f w h i c h t h e y w e r e m a ­ d e : 1. s m a l l o n e s m a d e o u t o f t w i g s , 2. t h o s e m a d e f r o m p l a n t s w h i c h a r e at p r e s e n t p r o t e c t e d , 3. f r o m h e a t h e r b e l l , b i l b e r r i e s , j u n i p e r , p i n e a n d s p r u c e b r a n c h e s , 4. m o u n t e d ( t h e c e n t r e p o l e h a d holes i n t o w h i c h t w i g s a n d b r a n c h e s w e r e f i x e d ) , 5. m o d e r n ones m a d e o f p a ­ p e r a n d a r t i f i c i a l m a t e r i a l s etc. I n o r d e r t o k e e p u p t h e t r a d i t i o n b e g i n n i n g i n 1969 a c o m p e t i t i o n has b e e n o r g a n i s e d e a c h y e a r i n L y s e for t h e K u r p i e Easter P a l m a n d t h i s was i n t h e years 66 i 1969—1976 l i n k e d folK c r e a t i v i t y . with competitions A n t o n i Ś l e d z i e w ski PAPER CUT OUTS — in other ZOFIA realms of SWIDERSKA'S B o r n i n 1899, Z o f i a Ś w i d e r s k a is o n e o f t h e m o s t i n t e r e s t i n g cut out artists i n t h e area h e a r W a r s a w . T h e a u t h o r describes her cut outs f r o m t h e various p e r i o d s i n h e r l i f e a n d he s h o w s t h e i n f l u e n c e s w h i c h she c a m e u n d e r f r o m c u r r e n t f a s h i o n s w h i l e r e m e m b e ­ r i n g the t r a d i t i o n a l forms. The a u t h o r encouraged her to r e t u r n to these f o r m s w h i l e r e t a i n i n g h e r o w n o r i g i n a l s t y l e . F r o m 1973 o n ­ w a r d s she h a s t a k e n p a r t i n c o m p e t i t i o n s a n d e x h i b i ­ t i o n s a n d w o n p r i z e s . She d e c o r a t e s h e r e h o m e w i t h t h e c u t o u t s as she d i d i n t h e i n t e r w a r y e a r s w h e n t h i s k i n d of d e c o r a t i o n w a s f a s h i o n a b l e . Jan Bujak, Bogdana P i l i c h o w s k a L A J K O N I K A S SEEN B Y RESEARCHERS — THE T h e L a j k o n i k is a f i g u r e i n a p s e u d o - o r i e n t a l d r e s s a w o o d e n r i c h l y d e c o r a t e d ' h o r s e ' a n d is t h e u n o f f i c i a l crest of K r a k o w . E a c h y e a r i n t h e C o r p u s Christi octave the L a j k o n i k traverses the city accompanied by large crowds. A t t e m p t s to get t o t h e o r i g i n o f t h i s c u s t o m w e r e f i r s t m a d e i n 1820 i n a n a r t i c l e b y K . M a j e r a n o w s k i a n d t h e y c o n t i n u e t o t h i s d a y . A l l w e d o k n o w is t h a t t h e L a j k o n i k is c o n n e c t e d w i t h t h e o l d g u i l d o f w o o d ­ c u t t e r s a n d r a f t s m e n . I t s o r i g i n is l i n k e d w i t h a n c i e n t P o l i s h f o l k r i t u a l s or w i t h v a r i o u s h i s t o r i c a l f a c t s l i k e the T a r t a r invasion, the colonisation according to G e r ­ m a n l a w , t h e r a i s i n g o f t h e siege o f V i e n n a a n d o t h e r s . A l e k s a n d e r J a c k o w s k i — TRADITION AND THE PRESENT D A Y COMMENTS ON T H E FOLK S M I T H BTENNALE the The authors comments on the relationship t r a d i t i o n a l and the present day products between of folk �s m i t h s on t h e basis o f i h e e x h i b i t s sent i n t o t h e B i e n ­ n a l e . T h e p r e s e n t d a y p r o d u c t s s h o w s d i f f e r e n t taste.-, b y the s m i t h s a n d t h e i r c u s t o m e r s . A s m i t h w h o is &ood at t r a d i t i o n a l f o r m s w i l l o f t e n e x a g g e r a t e t h e de­ c o r a t i o n s o n t h e o b j e c t w h e n he is a s k e d t o u n d e r t a k e a n e w task. Ewa К o r u 1sк а BROD WREATHS FROM K R A SN O - F o r a l m o s t 20 y e a r s t h e p a r i s h p r i e s t i n K r a s n o b r ó d i n Z a m o s c v o i v o d e s h i p has o r g a n i s e d a p a r i s h h a r v e s t festival on the 8th of S e p t e m l t Ilnvc I " are b r o u g h t to t h e c h u r c h b y t l e i c e<e < e the various villages and the aie en - ч, г \ s h o w n t o t h e p e o p l e w h o h a v e cr no to " +r T h e f o r m is m o d e l l e d o n stage ^p} г с \ t r a n d songs a c c o m p a n y i n g t h e e\ r> Г e e t a s u b j e c t a n d s h o w scenes i r o n t l ila i g i o u s t h e m e a n d a r e a c h r o n i c l e of c j n t c I T т а ле Alter the ceremony the ri"st beaut ш \ n a r e p u t i n t o a g a l l e r y w h i c h has b e e n set u p ш i::e monastery. t 1 Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i e z, C z e s i a v. r t o u ci­ ty с к i, L u d w i k Stomma, Rys z a r d T o m i ck i , J e r z y S. W a s i l e w s k i — A N ANTHROPOLO­ G Y OF C U L T U R E I N P O L A N D — HERITAGE, CON­ CEPTIONS, INSPIRATIONS (MATERIALS ГСП Л DIC­ TIONARY) T h e m t e i e s f s c f an e v e r g r o w i n g g r o u p of P o l i s i i e t h n o l o g i s t s , e s p e c i a l l y f r o m t h e y o u n g a n d m e d i u m s;er . e r a l i c n are characterised by the f o l l o w i n g : 1 — a r e j e c t i o n of positivist, f u n c t i o n a l i s t directions t o ­ w a r d s s y s t e m s a p p r o a c h e s w h i c h t a k e as t h e i r p o ­ i n t of d e p a r t u r e the categories w h i c h a p p l y to the c u l t u r e being studied (and thus f r o m 'inside'); 2 — the a p p l i c a t i o n of a coherent conceptual and m e t h o ­ dological apparatus w h i c h underlines the semantic side of c u l t u r a l p h e n o m e n a ; 3 concentrating their interests on spiritual culture u n d e r s t o o d i n t h e w i d e s t sense ( i n c l u d i n g r e l i g i o u s ­ ness, c e r e m o n i a l , m y t h o l o g y , a r t , f o l k literature, t h e p r o b l e m s o t c u l t u r a l i d e n t i f i c a t i o n etc.,) 4 - - t u r n i n g a w a y f r o m p s e u d e c l a s s i u c a t i o n of a c c i d e n ­ t a l accounts of p h e n o m e n a t o w a r d s s y n t h e t i c i n t e r ­ p r e t a t i v e w o r k s w h i c h h a v e as t h e i r a i m t o s h o w •the h i d d e n s t r u c t u r e s o f l o n g l a s t i n g e x i s t e n c e ; 5 — a c o m m i t t m e n t to i n t e r d i s c i p l i n a r y s t u d i e s u n d e r ­ stood as m u l t i s i d e d use a n d a s s i m i l a t i o n of t h e c o n t e m p o r a r y a c h i e v e m e n t s of h i s t o r y , semiotics, r e l i g i o u s studies, linguistics, the h i s t o r y of art, l i ­ t e r a r y c r i t i c i s m , etc.; I n p u b l i s h i n g a r t i c l e s w h i c h s h o w t h e w o r k of a c a d e m i e s whose studies h a v e become a source of i n s p i r a t i o n for the n e w polish e t h n o l o g y and i n p a r t 2 articles -which cover i n d i v i d u a l concents a n d categories, the editors s o a e m a t :.nev w n l n e i p t o i n s p i r e a d e e p e r s t u d y of i r w n i c n w i l l be c o n s i s t e n t and a i l r o u n d a n a l y J 1 roiic c u l t u r e . "i 11,. i i t o be o b j e c t i v e , ft г ( r.vthe a u t h o r s с i Ф i ' LC! These are: ' c i л i ic s sup;."rarted a b o v e 1 Soviet semiotic the a Сc i1i iL e. \ v e m e n s or tne col otners) ma Vv s i i e w : : i a n d I 1 u h n w n i c n c r a w s on т л е a c h i e ­ vements oi tne French. Polish and Soviet 'nouvelle mstoire (Stomma); 3 — S t r u c t u r a l s t u d i e s of m y t h s w h i c h d r a w s o n the w o r k o f C. L e v i S t r a u s s , t h e a c a d e m i c s of the T a r t u s group and the tradition of comparative m y t h o l o g y (the T o m i c k i s , Wasilewski). 4 — p h e n o m e n o l o g y , w h i c h m a i n l y deals w i t h t h e p r o b ­ lems of cultural identity and the ' o w n f o r e i g n ' con­ t r a s t . ( B e n e d y k t ó w , icz a n d o t h e r s ) The balance of the research and • achievements i n these f i e l d s r v i i i be a n a l y s e d i n t h e t h i r d p a r t o f t h e dictionary. T h e r e are n o o b l i g a t o r y f o r m u l a s o f a g r e e m e n t s i n these subjects an.l b o t h the editors a n d the authors t r e a t t h e m as a c o l l e c t i o n o f p r o p o s i t i o n s , s u p p o s i t i o n s a n d h y p o t h e s e s . A n d t h i s is e x a c t l y w h y t h e y b e l i e v e t h e y w i l l be u s e f u l . T h i s n u m b e r contains the f o l l o w i n g subjects: R. B a r ­ thes, J. S. B y s t r o : , , 3. C z a r n o w s k i a n d M . M a u s s ( f r o m a s o c i o l o g i c a l i n t e r p r e t a t i o n of c u l t u r e to e l e m e n t a r y ca­ t e g o r i e s o f t h o u g h t ) , O. D u m e z i l , M . E h a d e a n d R. O t t o P h ' o m t h e p h e n o m e n o l o g y o f r e l i g i o n to t h e p h e n o m e ­ nology of c u l t u r e ) . ' " i i i ucc i ot 1ыл с РЕЗЮМЕ Я и В у я к, Б о г д а н а Пи. л и х ов е л а — Н И К (НАРОДНОЕ ГУЛЯНКЕ В КРАКОВЕ) В ИССЛЕДОВАТЕЛЕЙ ЛАЙКОГЛАЗАХ Лайкопигс — всадник в п с е в д о о р и е н т а л ы ю м наряде па д е р е в я н н о й богато у б р а н н о й ,,лошадке" является н е о ф и ц и а л ь н ы м гербом К р а к о в а . Ежегодно, на вось­ мой день после праздника „ Б о ж ь е тело" Лайкопик ш е с т в у е т по городу с р е д и т о л п ы н а р о д а . П о п ы т к и ВЫЯСНИТЬ п р о и с х о ж д е н и е этого обычая д е л а л и с ь у ж е в 1820 г., н а ч и н а я со с т а т ь и К . М а е р а н о в с к о г о и п р о д о л ж а ю т с я до с и х п о р . И з в е с т н о т о л ь к о , что Л а й к о н и к связан с давней копгрегацей дровосеков и с п л а в щ и к о в . Г е н е з и с Л а й к о п и к а у в я з ы в а л и со с т а ­ р ы м и польскими народными обычаями либо с р а з л и ч ­ ными историческими факторами, как нашествие татар, колонизация па основе немецкого права, битва под Ееной и др. Я д в и г а Х е и т п и к о в а — КУРПЕВСКИЕ ПАС­ ХАЛЬНЫЕ ВЕРБОЧКИ (ПАЛЬМЫ) И КОНКУРСЫ В МЕСТНОСТИ ЛЫСЕ О д н и м и з д а в н и х о б ы ч а е в , с о х р а н и в ш и х с я до н а ­ ших дней в Куппсвском районе, является обычай при­ носить в Вербное Воскресенье вербочки (пальмы) в ко­ стел. Вербочки, которые приносят в память въезда Хри­ ста в И е р у с а л и м и м е л и в п р о ш л о м т а к ж е м а г и ч е с к и -лечебное значение; они д о л ж н ы были предохранять д о м а ш н и х ж и в о т н ы х от з л ы х д у х о в и б о л е з н е й , обес­ п е ч и в а т ь х о р о ш и е у р о ж а и , х р а н и т ь п о л е от г р а д а . Вербочки, расгрострапеппые т а к ж е в других ре­ гионах страны, п К у р п ё в щ и н е были особенно в н у ш и ­ т е л ь н ы х р а з м е р о в , в ы ш и н о й от 1 до 7 м е т р о в ( Л ы с е ) . Вокруг деревянных шестов, навивали лесные либо болотные растения, как плаун (lycopodiurn), вереск (calluna vulgaris), в е р б а (salux), б р у с н и ц а (vaccinium v i t i s idaea). М а к у ш к у в с е г д а у к р а ш а л и с о с н о в о й к и ­ стью. Среди растительности, употреблявшейся в про­ шлом для изготовления вербочек, были т а к ж е широко применяемые лечебные растения. Изготовлением вер­ бочек, з а н и м а л и с ь ж е н щ и н ы . К о л о р и т н о с т ь в е р б о ч е к зависела г л а в н ы м о б р а з о м от о т т е н к о в з е л е н и у п о т р е б ­ л я е м ы х растений. Ц в е т ы в ы п о л н я л и из белых сердце­ вин к а м ы ш а . Позднее стали применять цветную па­ пиросную бумагу. Ц в е т ы р а з м е щ а л и вдоль стержня вербочки, заботясь всегда о гармоничном сопоставле­ нии их расцветки. Ленты прикрепляли к верхушке шеста. Автор выделяет несколько видов вербочек, в зави­ с и м о с т и от м а т е р и а л а , и з к о т о р о г о о н и и з г о т о в л я л и с ь : 1. м а л е н ь к и е и з в е т о ч е к , 2. и з р а с т е н и й , к о т о р ы е н ы н е н а х о д я т с я п о д з а ш и т о й , 3. и з в е р е с к а , б р у с н и к и , м о ж ­ жевельника, сосновых и еловых веток, 4. с о б р а н н ы е 67 �(на ш е с т е д е л а л и о т в е р с т и я , в к о т о р ы е в т ы к а л и в е ­ т о ч к и ) , 5. с о в р е м е н н ы е и з п а п и р о с н о й б у м а г и , п л а с т ­ масс и т.п. С целью сохранения обычая в местности Лысе, н а ч и н а я с 1969 г., е ж е г о д н о о р г а н и з у ю т к о н к у р с ы к у р п ё в с к и х п а с х а л ь н ы х в е р б о ч е к . В 1969—1946 г г . к о н к у р ­ сы эти проводились совместно с конкурсами других видов народного творчества. Эва К о р у л ь с к а — КРАСНОБРОДСКИЕ ВЕНКИ В местности К р а с н о б р о д з е (замойский регион) по и н и ц и а т и в е т а м о ш н е г о к с е н д з а , в о т у ж е п о ч т и 20 л е т , ежегодно 8 сентрября, торжественно отмечается при­ х о д с к и й п р а з д н и к у р о ж а я ;— д о ж и н к и . Представители отдельных деревень прихода несут в костел венки для всеобщего обозрения. Торжество п р о в о д и т с я в ф е р м е своего рода э с т р а д н ы х в ы с т у п л е ­ ний, сопровождаемых соответствующими песнями и пе­ сенками. В е н к и выполняются согласно определенной тематике: о т о б р а ж а ю т сцены из ж и з н и деревни, а т а к ­ ж е представляют сцены религиозного характера, соз­ давая своеобразную хронику событий. После завершения торжества самые красивые вен­ ки поступают в постоянную галлерею, организованную на территории монастыря. Ан т они С л ед з ев с к и РЕЗКИ (ВЫЦИНАНКИ) — ПОДВАРШАВСКИЕ ЗОФИИ СВИДЕРСКОЙ ВЫ­ З о ф и я С в и д е р с к а , 1899 г о д а р о ж д е н и я , я в л я е т с я одной из самых интересных в ы р е з а л ь щ и ц п о д в а р ш а в ских окрестностей. Рассматривая бумажные вырезки выполняемые ею в р а з л и ч н ы е периоды жизни, автор отмечает под к а к и м в л и я н и е м она находилась, ее за­ в и с и м о с т ь от г о с п о д с т в у ю щ е й м о д ы и в то ж е в р е м я сохранение в памяти традиционных образцов. К образ­ ц а м э т и м С в и д е р с к а в е р н у л а с ь п о п о о щ р е н и ю со с т о рсГны а в т о р а н а с т о я щ е й с т а т ь и . В м е с т е с т е м о н а с о ­ х р а н и л а с в о й и н д и в и д у а л ь н ы й с т и л ь . Н а ч и н а я с 1973 г.. Свидерска принимает участие в конкурсах и выстав­ ках, получает награды. Свое ж и л ь е она у к р а ш а е т в ы ­ р е з к а м и подобно тому, к а к поступала в м е ж в о е н н ы е годы, пока в ы р е з к и считались модными. А л е к с а и д р Я ц к о в с к и — ТРАДИЦИЯ И СОВРЕ­ МЕННОСТЬ ЗАМЕЧАНИЯ В СВЯЗИ С БЪЕННАЛЕ НАРОДНОГО КУЗНЕЧЕСТВА С с ы л а я с ь на поступившие па Б ь е п п а л е экспонаты, автор сопоставляет давние и современные изделия на­ родного кузнечества. Последние свидетельствуют о пе­ ремене вкусов кузнецов и теперешних потребителей их работ. Мастер, хорошо в л а д е ю щ и й т р а д и ц и о н н ы м и ф о р м а м и своего ремесла, в ы п о л н я я н о в ы е задания, часто проявляет стремление к чрезмерному у к р а ш е н и ю изготовляемого предмета. 3 6и ги ев Б е н е д и к т о в и ч , Ч е с л а в Р о б о т ы цк и , Л ю д в и к С т о м м а, Р ы ш а р д Т о м и ц к и , Е ж и С. В а с и л е з с к и — А Н Т Р О П О Л О Г И Я КУЛЬТУРЫ В ПОЛЬШЕ — НАСЛЕДЬЕ ПОНЯТИЯ, ИНСПИРАЦИИ (МАТЕРИАЛЫ ДЛЯ СЛОВАРЯ) Характерными чертами, определяющими интерес все более многочисленной группы польских этнологов, особенно среднего и молодого поколения я в л я ю т с я : 1 — О т к а з от п о з и т и в и с т с к и х и ф у н к ц и о н а л ь н ы х н а ­ п р а в л е н и й в пользу системного подхода, исходя­ щего из категорий, свойственных данной к у л ь ­ туре (следовательно к а к будто бы „изнутри"); 2 — Применение когерентного смыслового и методоло­ гического аппарата, подчеркивающего значение явлений культуры; 3 — сосредоточение внимания на духовной культуре в широком смысле слова (включая религиозность, обрядность, мифологию, искусство, народную ли­ тературу, проблематику отождествления культур и т.д.); 4 — о т к а з от с л у ч а й н ы х о п и с а н и й я в л е н и й , о б у с л о в ­ ленных формальной псевдоклассификацией с предпочтением синтетических интерпретационных трудов, целью которых является установление скрытых структур продолжительного существо­ вания; 5 — интердисциплинарность в смысле многостороннего использования и ассимилирования современных достижений истории, семиотики, истории религии, языкознания, искусствоведения, литературоведе­ н и я и т.д. Приступая к публикации избранных слов-терми­ нов, п р е д с т а в л я ю щ и х достижения ученых, т р у д ы к о ­ т о р ы х стали источником входновения для новой поль­ с к о й э т и о л о г и и , а т а к ж е (во в т о р о й ч а с т и ) с л о в - т е р м и ­ нов, к а с а ю щ и х с я о т д е л ь н ы х понятий и категорий, р е ­ д а к ц и я полагает, что о н и будут способствовать более г л у б о к о м у в з г л я д у на. н а р о д н о е и с к у с с т в о , б о л е е ш и ­ рокому и целостному охвату проблем народной к у л ь ­ туры. С л о в а р ь не п р е т е н д у е т на о б ъ е к т и в и з м . С о д е р ж и т слова-термины, избранные авторами — представител­ ями четырех следующих направлений в области иссле­ дований: 1 — ортодоксально-структурное, пользующееся глав­ ным образом достижениями советской семиоти­ ч е с к о й ш к о л ы (Стомма, В а с и л е в с к и и др.); 2 — структурно-историческое, связанное с достижени­ ями польских, советских и французских учёных „nouvelle histoire" (Стомма); 3 — структурно-мифологическое, которое ссылается на д о с т и ж е н и я К. Леви-Стросса, па у ч е н ы х т а р т у с ской г р у п п ы и на традиции сравнительной ми­ фологии (Томицкие, Василевски); 4 — феноменологическое, посвященное главным обра­ зом проблемам культурного отождествления, про­ тивопоставления понятий „свой": „ ч у ж о й " (Бене­ д и к т о в и ч и др.). Подведению итогов экспериментов и достижений в этих областях будут посвящены словарные статьи в третьей части публикации. Статьи эти не с о д е р ж а т о б я з ы в а ю щ и х формули­ ровок или определений; равно редакция, как и авторы рассматривают их, к а к сборник предложений, наблю­ дений и гипотез. Именно поэтому они у б е ж д е н ы , что словарь будет полезным. Настоящий номер содержит слова-термины: Р. Б а р т е с , Я . С. Б ы с т р о н ь , С . Ч а р п о в е к и и М . М а с с ( О т социологической интерпретации культуры к элементар­ н ы м к а т е г о р и я м м ы ш л е н и я ) , Г. Д и м е з и л ь , М . Э л и а д е и Р . О т т о (От ф е н о м е н о л о г и и р е л и г и и к ф е н о м е н о л о г и и культуры). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b7aa55a7e47da686c5cc9387956750f7.pdf f8ec2a83b878726a8a0a08a7d873eacd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3473 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3255 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.3-4, s.128-130 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �TREŚĆ Aleksander Jackowski Roman . 131 Ewa A r c h i w u m Dokumentacji Polskiej Sztuki L u d o w e j I n s t y t u t u Sztuki P A N . . . 137 Chrystus Frasobliwy i jego miejsce tradycyjnej religijności ludowej . . 143 Fryś-Pietraszkowa Anna Kunczyńska-Iracka Edward W a l i g ó r a Jerzy Czajkowski Reinfuss i sztuka ludowa Z n a k i rozliczeniowe f o l w a r k ó w od X V I do X X w i e k u w . polskich 153 Ze s t u d i ó w nad historycznym rozwojem domu wiejskiego w p o ł u d n i o w e j Polsce 167 181 Aleksander Błachowski O wycinankach. Refleksje ogólnopolskim w Toruniu Małgorzata Matusek W sprawie pochodzenia polskich wych d y w a n ó w dwuosnowowych . Teresa K a r w i c k a . Zwyczaj stawiania kulturze ludowej po „majów" na tle konkursie w ludo­ . . 205 polskiej europejskim . 213 Olga Goldberg-Mulkiewicz Postać Zyda w polskiej rzeźbie ludowej 219 Zofia Ciośla-Reinfussowa Aleksandra Polańska-Hryńczuk, karka ł e m k o w s k a 227 Janina Petera Kapliczki kiego Józef Furdyna Józef Słonina, r z e ź b i a r z ludowy z Bogdanówki . i . rzeźby . Józefa pisan- . . . Kwiatkows­ . . . . . . . 237 245 K R O N I K A IV—VI 1980 249 SUMMARY O F A R T 1 C L E S 251 PE3HDME 254 N a o k ł a d c e : Profesor dr Roman Reinfuss i Jan Swiderski (przy aparacie) podczas inwentaryzacji kapliczki, G r ó d e k , w o j . k r o ś n i e ń s k i e , 1960 r. Fot. J. S w i ­ derski. Na stronie t y t u ł o w e j . Wycinanka łowicka, 0 24 cm. Wyk. Henryka sarek, B ł ę d ó w . Fot. J. Swiderski. Pi­ �POLSKA AKADEMIA NAUK • I NS TY TU T S Z TU K I • ROK XXXIV • 1980 N r S-4 olska sztuka ludowa SZANOWNEMU I DROGIEMU PANU W S I E D E M D Z I E S I Ę C I O L E C I E URODZIN PROCESOROWI ROMANOWI REINFUSSOWI I P I Ę Ć D Z I E S I Ę C I O L E C I E PRACY NAUKOWEJ REDAKCJA I AUTORZY K R A K Ó W L t A ° D N A R O D O W Y I M I E N I A O S S O L I Ń S KI C H . W Y D A W N I C T W O R G D A Ń S K POLSKIEJ A K A D E M I I NAUK ^ �CONTENTS Aleksander Jackowski Roman Ewa The Archives of Polish Folk A r t Do­ cumentation of the Polish Academy of Sciences and Letters Institute of A r t . 137 The M a n of Sorrow and his place i n traditional folk religiousness . . . 143 Bonds issued by Polish landowners from the 16th to the 20th century . . . 153 Studies on historical development of the village house i n Southern Poland . . 1.37 Anna Fryś-Pietraszkowa Kunczyńs<ka-Iracka Edward W a l i g ó r a Jerzy Czajkowski Reinfuss and folk a.rt . . . 131 Aleksander Błachowski Some Remarks o n cutouts after the a l l -Polish contest i n T o r u ń 181 Małgorzata Matusek The question of the origin of Polish folk double w a r p carpets 205 The Polish folk custom of „ m a j s " i n the Europaen context 213 Teresa K a r w i c k a Olga folk . . 219 Aleksandra P o l a ń s k a - H r y ń c z u k , the egg decorater f r o m the Ł e m k o region . . 227 ' Slideway shrines and sculptures by Józef Kwiatkowski . . . . . . . . . 237 Józef Furdyna Józef Słonina, folk, sculptor from Bogdan ó w k a i n the M y ś l e n i c e district . . 245 C H R O N I C A L IV—VI 1980 .' 249 Zofia Goldberg-Mulkiewicz Cieśla-Reinfussowa Janina Petera Figure of the sculpture . . erecting . . . . SUMMARY O F A R T I C L E S PE3K3ME . . . Jew . ' i n Polish . . . . . '. . . .- . . . . . . 251 .' . . . 2)4 REDAGUJE Z E S P Ó Ł : Aleksander Jackowski (red. nacz.), Jadwiga Jarnuszkiewiczowa, Anna K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Jan Krzysztof Makulski, Jerzy Łoziński, Ro­ man Reinfuss (z-ca red. nacz.). Sekretarz redakcji — Ewa Korulska. Redaktor techniczny — Halina Żelechowska. T ł u m a c z e n i a — Piotr Paszkiewicz (ang.) i Natalia S t a s i ń s k a (ros.). Serwis foto­ graficzny — Jan Srwiderski. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7913703d57621d31d3eaf4d07ee1e6cf.pdf 237728b9811e6f47ed4b70dd01917893 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3474 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3256 Title A name given to the resource Roman Reinfuss i sztuka ludowa / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.3-4, s.131-136 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski ROMAN REINFUSS I SZTUKA LUDOWA Byłoby pewnie najlepiej, gdyby m o ż n a b y ł o b y ć s p r a w i e d l i w y m i ż y c z l i w y m „ n a co dzień", d o s t r z e g a ć — bez specjalnych okazji czy p r e t e k s t ó w — w a r t o ś ć i m i a r ę czyichś d o k o n a ń . Wiadomo, że t a k nie jest. Nasza p a m i ę ć potrzebuje p o d p ó r e k , okazji, bodźców, k t ó r e j ą odpowiednio k i e r u n k u j ą . Toteż rocznice i ś w i ę ­ ta t w o r z ą j a k b y k a n w ę społecznej p a m i ę c i , p r z e n o s z ą nas z w y m i a r u codzienności do odświętności, pozwa­ lają niejako z a t r z y m a ć się w biegu i u w a ż n i e j spoj­ rzeć na fakty, nawet znane, ale przecież nie postrze­ gane w p e ł n y m wymiarze. Oczywiście nie są jubileusze najlepszym pretekstem do w y w a ż o n e j , analitycznej oceny, nie s p r z y j a j ą sporom i dyskusjom; ciąży nad n i m i konwencja okolicznościowych t e k s t ó w , w z n i o s ł e j stylistyki, t a k jakby b r a k dostatecznego zaintereso­ wania na co dzień m o ż n a było z r e k o m p e n s o w a ć j e d ­ norazowym nadmiarem słów i u p r z e j m o ś c i . Ciąży ś w i a d o m o ś ć , iż jubileusze czy rocznice b y w a j ą t a k ż e sterowane o d g ó r n i e służąc polityce grup czy insty­ tucji, ustalaniu t a k i c h czy i n n y c h hierarchii w k u l ­ turze, nauce, sztuce. W przypadku, k t ó r y nas interesuje, moment t e n nie odgrywa istotnej r o l i . Siedemdziesięciolecie prof. Romana Reinfussa, a t a k ż e 50 lecie jego pracy nauko­ wej jest bowiem ś w i ę t e m nie t y l k o jego, ale i nas wszystkich, k t ó r y m bliska jest ludowa k u l t u r a , a z w ł a ­ szcza sztuka. Jubileusz t e n ma t a k ż e znaczenie, po­ n i e w a ż sprzyja zapoznaniu ludzi mniej czy wcale nie zorientowanych — z dorobkiem Profesora i dziedziną b a d a ń , k t ó r e j poświęcił najlepsze lata swego życia. Ten w ł a ś n i e cel ma m ó j a r t y k u ł . C h c i a ł b y m w n i m , choć pobieżnie, p r z e d s t a w i ć s y l w e t k ę Jubilata, k i e ­ r u n k i jego z a i n t e r e s o w a ń i dorobek, k t ó r y ma w na­ szej k u l t u r z e w a r t o ś ć w r ę c z n i e w y m i e r n ą , wartość, k t ó r a będzie rosła z pokolenia w pokolenie. Mogą bowiem z biegiem lat ulegać f l u k t u a c j i oceny prac o charakterze interpretacyjnym, ale nie fundamental­ nych, ź r ó d ł o w y c h , dokumentacyjnych. Dorobek Romana się na niego: Reinfussa jest ogromny, składa — działalność naukowo-organizacyjna. Zainicjowanie i kierowanie z b i o r o w ą p r a c ą nad d o k u m e n t a c j ą tradycyjnej sztuki ludowej i j e j współczesnych przekształceń; — i n d y w i d u a l n e prace naukowe, książki i a r t y k u ł y (ponad 260 pozycji b i b l i o g r a f i c z n y c h ) . .— stymulowanie rozwoju współczesnej twórczości l u ­ dowej, u d z i a ł w organizacji k o n k u r s ó w , festiwali i wystaw, w instytucjach z a j m u j ą c y c h się opieką nad t w ó r c a m i l u d o w y m i i t d . ; — działalność popularyzatorsko-naukowa; — działalność pedagogiczna. ł Trzeba przy t y m dodać, że jest to działalność w y ­ j ą t k o w o konsekwentna, realizowana z rzadko spoty­ k a n ą a u t o - d y s c y p l i n ą . Obejmuje cztery k r ę g i tema­ tyczne. Jednym jest — we wczesnym okresie pracy naukowej — problem delimitacji granic etnograficz­ nych (zwłaszcza Ł e m k ó w i Bojków), drugim — zain­ teresowania k u l t u r ą ludności Karpat (dominujące w latach 1931—1947, ale podejmowane r ó w n i e ż w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych, najczęściej w z w i ą z k u z badaniem nad r z e m i o s ł e m kamieniars­ kim). Trzecim tematem, w y s t ę p u j ą c y m raczej spora­ dycznie, są prace z zakresu k u l t u r y materialnej i or­ ganizacji b a d a ń oraz s t u d i ó w etnograficznych. Jednak d o m e n ą z a i n t e r e s o w a ń Profesora, poczynając od po­ ł o w y 1946 r. jest sztuka ludowa. Jej poświęcił n a j ­ więcej uwagi. Jak do tego doszło? Co w p ł y n ę ł o na kierunek za­ i n t e r e s o w a ń i k o n s e k w e n c j ę w i c h realizacji? S p r ó ­ b u j m y znaleźć pewne elementy odpowiedzi w życio- 131 �rysie Profesora, w t y m co sam m ó w i o swych latach młodzieńczych. Urodził w się w Przeworsku, 27 maja 1910 r. w rodzinie inteligenckiej. Gdy m i a ł 9 lat u m a r ł o j ­ ciec. Ciężar utrzymania chłopca przejęła matka-rencistka. Do szkół chodził w Tarnowie. Tam z e t k n ą ł się z działalnością nielegalnego w ó w c z a s Z w i ą z k u M ł o ­ dzieży Socjalistycznej. Zaczął w n i m działać. N a s t ą ­ piła jednak wsypa. Chłopca, w ó w c z a s w klasie ma­ turalnej, skazano w czasie procesu na k i l k a miesięcy więzienia, ale ze względu na wiek o t r z y m a ł k a r ę z zawieszeniem. Wyrzucono go jednak ze szkoły, z tzw. wilczym biletem. Dopiero po k i l k u latach pozwolono mu z d a w a ć m a t u r ę eksterna (w Krakowie). N i m to nastąpiło wrócił do matki, k t ó r a m i e s z k a ł a w ó w c z a s w Gorlicach. Miał dużo czasu, interesowali go ludzie, jeździł więc po wsiach, m a ł y c h miasteczkach. Zafascy­ nowała go k u l t u r a ł e m k o w s k a . P o z n a ł starego pastu­ cha, Ł e m k a . Rozmowy z n i m w y w a r ł y na c h ł o p c u ogromne w r a ż e n i e . Było to pierwsze i chyba n a j w a ż ­ niejsze wprowadzenie w o d r ę b n y ś w i a t w i e r z e ń , s ą ­ dów, obyczajów, lekcja szacunku dla innej k u l t u r y i wartości, k t ó r e uczył się p o z n a w a ć „od ś r o d k a " , z pozycji tamtej społeczności. Chyba już w ó w c z a s u m i a ł słuchać, p y t a ć i o b s e r w o w a ć . Gdy rozmawiamy niemal z miejsca, etat asystenta r ó w n i e ż w katedrze. Studia p r z e r w a ł jednak w y b u c h wojny. Zbiory Muzeum Etnograficznego zostają z a r e k w i ­ rowane przez w ł a d z e niemieckie. Na p r o ś b ę prof. Do­ browolskiego, k t ó r y b y ł prezesem Towarzystwa Przy­ jaciół Muzeum Etnograficznego w K r a k o w i e oraz Fe­ liksa Kopery, prezesa Z w i ą z k u M u z e ó w w Polsce, Reinfuss pozostaje przy zbiorach jako opiekun, p r ó ­ b u j ą c w m i a r ę możności z a p o b i e g a ć niszczeniu obiek­ t ó w czy ich l i k w i d a c j i . P o c z ą t k o w o zatrudniony jest w charakterze dozorcy (Wächter), później laboranta-konserwatora. Po w y z w o l e n i u pozostaje w Muzeum Etnograficznym do 1950 r., jako konserwator, a później z a s t ę p c a dyrektora. K o ń c z y studia, uzyskuje w 1945 r. s t o p i e ń magistra etnografii, a w r o k p ó ź n i e j broni pracy doktorskiej. Jest n i ą podsumowanie dotychcza­ sowych b a d a ń — rozprawa Łemkowie jako grupa etno­ graficzna. D r u k u j e ją na p r z e ł o m i e 1948 i 1949 r. w t. 7 „ P r a c i M a t e r i a ł ó w Etnograficznych". W t y m czasie podejmuje również działalność pedagogiczną i o r g a n i z a c y j n o - n a u k o w ą . W 1945 r., jeszcze jako ma­ gister, organizuje K a t e d r ę Etnografii na Uniwersyte­ cie W r o c ł a w s k i m , p e ł n i ą c tam do 1949 r. funkcje w y ­ k ł a d o w c y , a n a s t ę p n i e zastępcy profesora i kierownika katedry. 0 tym, ożywia się, wspomina ze czcią i sentymentem starego Ł e m k a . S k ł o n n y jest sądzić, że wczesna ś m i e r ć ojca spotęgowała w ó w c z a s jego szacunek dla s ą d ó w starszych ludzi, dla w a r t o ś c i zakorzenionych w t r a ­ dycji. Są to lata, gdy nieliczna kadra e t n o g r a f ó w stała przed koniecznością podejmowania w i e l u z a d a ń . Nie było jeszcze sztywnej s t r u k t u r y p l a c ó w e k naukowych czy muzealnych. M o ż n a było w y b r a ć sobie odpowiednie pole d z i a ł a n i a , z a c z y n a j ą c d o s ł o w n i e od zera, mierzyć — z s z a n s ą sukcesu — siły na zamiary. Trzeba było t y l k o chcieć, u m i e ć p r a c o w a ć i u m i e ć przekonać „ c z y n n i k i n a d r z ę d n e " do słuszności swych idei. Rein­ fuss w t y m czasie dostrzega swoją szansę. Jest n i ą za­ łożony w 1946 r. przez dr Józefa Grabowskiego P a ń s ­ t w o w y I n s t y t u t Badania Sztuki Ludowej. Grabowski n a l e ż a ł przed w o j n ą do nielicznej grupy h i s t o r y k ó w sztuki, z a j m u j ą c y c h się s z t u k ą l u d o w ą . Ortodoksyjny zwolennik metod Riegla, p r z e n o s i ł je na teren ludowej plastyki. I n t e r e s o w a ł go fenomen artystyczny, zjawis­ ka, k t ó r e mieściły się w ramach „ s t y l u ludowego" - n a j w a ż n i e j s z e j dla niego kategorii badawczej, mniej natomiast całe „ e t n o g r a f i c z n e " podłoże k u l t u r y ludo­ wej. W Instytucie, k t ó r y mieścił się w Warszawie, objął sekcję plastyki (rzeźby, malarstwa, drzeworytu). Literaturze ludowej p a t r o n o w a ł prof. J u l i a n K r z y ż a ­ nowski, folklorem muzycznym zajął się mgr Marian Sobieski, tanecznym dr Tadeusz Zygler. Roman Rein­ fuss objął sekcję zdobnictwa i budownictwa. Lokal znalazł we w ł a s n y m mieszkaniu w K r a k o w i e i sądzę, że decyzja ta ma s w o j ą s y m b o l i c z n ą w y m o w ę . O d t ą d bowiem trudno m ó w i ć o Reinfussie a b s t r a h u j ą c od dorobku Sekcji, a n i e m o ż l i w e jest ocenianie tego do­ robku w oderwaniu od osobowości, z a i n t e r e s o w a ń i za­ łożeń metodologicznych jej szefa. Z m i e n i a ł y się zresz­ t ą w ciągu lat nazwy, organizacyjne zależności, ale w istocie rzeczy istota programu Sekcji pozostawała ta sama od czasu, gdy dr Grabowski zmuszony by! w 1949 r. opuścić założoną przez siebie p l a c ó w k ę , a jej agendy p r z e j ą ł ó w c z e s n y P a ń s t w o w y I n s t y t u t Sztuki. Wtedy to bowiem w programie Sekcji znalazła się dokumentacja wszelkich p r z e j a w ó w szeroko pojętej sztuki ludowej, z a r ó w n o tradycyjnej, jak i jej współ­ czesnych p r z e k s z t a ł c e ń . Pierwszy swój a r t y k u ł , o pasterstwie na ł e m k o w s z c z y ź n i e , publikuje m a j ą c 21 lat. W k r ó t c e d r u k u j e na­ stępne, p r z e w a ż n i e na ł a m a c h d o d a t k ó w naukowych do gazet . 2 3 Zycie Reinfussa biegnie w ó w c z a s dwoma torami. W 1931 r. zdaje m a t u r ę e k s t e r n i s t y c z n ą w Krakowie, po czym zapisuje się na W y d z i a ł Prawa U n i w e r s y ­ tetu Jagiellońskiego. Po części dlatego, że p r a w n i k i e m był jego ojciec, przede wszystkim jednak po to, aby mieć pewny, solidny zawód, z a p e w n i a j ą c y utrzymanie 1 pozycję w ś r o d o w i s k u . Nie traci jednak k o n t a k t u 2 etnografią, ze s w y m i rzeczywistymi zainteresowania­ mi. Wyjeżdża, gdy może, na wieś, obserwuje, notuje, robi zdjęcia fotograficzne. Nagle okazuje się, że m o g ą być one przydatne. Przypadkowo poznany, w czasie załatwienia jakiejś sprawy na Wawelu, Seweryn Udziela, dyrektor Muzeum Etnograficznego z a c h ę c a go do współpracy. Reinfuss zbiera d o k u m e n t a c j ę dla M u ­ zeum. Kiedy jest już na 2 roku prawa, Udziela k o n ­ taktuje go z prof. Kazimierzem M o s z y ń s k i m , ó w c z e s ­ nym kierownikiem katedry etnografii na Uniwersyte­ cie Jagiellońskim. Reinfuss otrzymuje zezwolenie na udział w seminariach i w y k ł a d a c h . P o c z y n a j ą c od no­ wego roku akademickiego wpisuje je sobie do indeksu jako przedmiot fakultatywny. Prawo kończy w 1935 r. uzyskując t y t u ł magistra i rozpoczyna a p l i k a n t u r ę no­ tarialną u rejenta Jana Perszakiewicza w Gorlicach. Czy był dobrym prawnikiem? O b s e r w u j ą c r ó ż n e po­ czynania Profesora w Instytucie Sztuki, absolutną nieumiejętność w y p e ł n i a n i a formularzy planu i t d . — śmiem w to wątpić. Podobno zresztą i rejent nie b y ł zachwycony, gdy m ł o d y aplikant w y p y t y w a ł p r z y b y ­ łych do biura gospodarzy o nazwy części stroju i i n ­ ne etnograficzne wiadomości. Rozstali się w k r ó t c e , k u obopólnej radości, gdy t y l k o okazało się m o ż l i w e otrzy­ manie etatu asystenckiego w K r a k o w s k i m Muzeum Etnograficznym. R ó w n o c z e ś n i e w 1936 r. Roman Rein­ fuss podejmuje regularne studia etnograficzne na U.J., u prof. Kazimierza Dobrowolskiego (prof. Kazimierz Moszyński przeniósł się bowiem do Wilna). O t r z y m a ł . 132 Koncentracja z a i n t e r e s o w a ń na sztuce ludowej do­ tychczasowego autora ś w i e t n y c h prac o kulturze łem­ kowskiej i wyznacznikach granic e t n i c z n y c h nie może dziwić. C h o ć b y dlatego, że s z u k a j ą c tych wyznacz­ n i k ó w m u s i a ł zasięgiem b a d a ń objąć również, a nie­ kiedy przede wszystkim, zjawiska sztuki ludowej 4 �I I . 2. W y w i a d w terenie, 1959 r., T u r a s z ó w k a , w o j . k r o ś n i e ń s k i e . i folkloru, a n a l i z o w a ć różnice regionalne w budownict­ wie, stroju, zdobnictwie. S z t u k ę l u d o w ą z n a ł zresztą doskonale, w s p ó ł p r a c u j ą c od lat z Muzeum Etnogra­ ficznym w K r a k o w i e . Z d a w a ł też sobie s p r a w ę , że dokumentacja tego, co jeszcze ocalało z pożogi w o j n y i co nie zostało ś w i a d o m i e zniszczone przez okupanta jest w r ę c z koniecznością. O b o w i ą z k i e m wobec k u l t u r y i wobec historii. Ł a t w o dziś o t y m nie m y ś l e ć , kiedy mamy sto­ sunkowo liczną d o k u m e n t a c j ę , zbiory muzealne, w y ­ dawnictwa; k i e d y zbyt nawet n a t r ę t n a propaganda tej sztuki z d o ł a ł a j ą niejednemu z nas obrzydzić. Ta sztuka n a l e ż y j u ż bezspornie do dorobku naszej k u l ­ t u r y narodowej. A l e w t e d y — trzeba było dopiero o to walczyć, p r z e k o n y w a ć faktami. Czynili to Gra­ bowski, Seweryn, Piwocki, Reinfuss. Postulat pozna­ nia dorobku tradycyjnej k u l t u r y c h ł o p s k i e j trzeba b y ­ ło jednak r e a l i z o w a ć natychmiast, w j a k n a j k r ó t s z y m czasie, p ó k i jeszcze żyli ludzie, w y c h o w a n i w k r ę g u tej k u l t u r y , p ó k i i s t n i a ł y obiekty i p a m i ę ć ich form. Był to bowiem w i d o m y koniec dawnej formacji k u l ­ turowej, k t ó r e j ślad w sztuce n a l e ż a ł o z a c h o w a ć dla przyszłych pokoleń. Chodziło więc o utrwalenie w ostatnim momencie tego, co m o g ł o ś w i a d c z y ć o dosko­ nałości tej sztuki, o sile i cechach twórczości c h ł o p ­ skiej. Determinanty i charakter przemian m o ż n a bo­ wiem b a d a ć i po dziesięcioleciach, ale nie p r z e m i j a j ą c e fakty artystyczne, nie dzieła. Decyzja skoncentrowania się na dokumentacji te­ renowej b y ł a więc nakazem c h w i l i . T y m bardziej, że n i k t tego nie robił, zwłaszcza w skali ponad-regionalnej. A l e Reinfuss z r e g u ł y p o d e j m o w a ł tematy nie ruszane przez innych, t r u d n e . Planowa dokumentacja sztuki ludowej w skali o g ó l n o k r a j o w e j b y ł a p r z e d s i ę w z i ę c i e m bez precedensu. Przed w o j n ą bowiem: „ I n t e n s y w n y m badaniom podda­ na b y ł a Huculszczyzna, Podole, Wołyń, Polesie i te­ reny pogranicza l i t e w s k o - b i a ł o r u s k i e g o , zaniedbywano natomiast obszary Polski ś r o d k o w e j (Mazowsze) czy Zachodniej (Wielkopolska), (...) P r z e g l ą d a j ą c katalogi i inne w y d a w n i c t w a polskiej sztuki ludowej dostrze­ gamy osobliwe zjawisko, że w 80% „polskość" tej sztuki demonstrowana była wyrobami pochodzenia ukraińskiego lub białoruskiego" . 5 9 B e z p r e c e d e n s o w o ś ć c e c h o w a ł a też organizację ba­ d a ń . Reinfuss dobrze sobie z d a w a ł s p r a w ę , że dotych­ czasowy styl pracy nie mógł przy takich zamierze­ niach p r z y n i e ś ć efektu. Okres m i ę d z y w o j e n n y cecho­ w a ł a bowiem, j a k to f o r m u ł o w a ł „bezplanowość po­ czynań, b r a k w y s i ł k u kolektywnego i p r z y p a d k o w o ś ć w y n i k ó w " . O ś r o d e k warszawski z a j m o w a ł się np. h u ­ culszczyzna, l w o w s k i Kaszubami, zainteresowania nau­ kowe e t n o g r a f ó w d e c y d o w a ł y o t y m , co, gdzie i j a k badano. P r z e c i w s t a w i a ł temu Reinfuss przemyślaną k o n c e p c j ę jednolitego planu, realizowanego zespoło­ w y m w y s i ł k i e m (a więc w znacznej mierze bezimien­ nie). Od p o c z ą t k u określił też swoje założenia meto­ dologiczne, realizowane zresztą nie t y l k o w d z i a ł a ­ niach Sekcji, ale i w t o w a r z y s z ą c y c h i m w ł a s n y c h p u ­ blikacjach. S t a n ą ł na pozycjach, k t ó r e definiował w 7 133 �I I . 3. Wywiad z producentem zabawek, 1957 r., Brzoza Stadnicka, w o j . rzeszowskie; i l . 4. Inwentaryzacja skrzyni, 1959 r., Majdan Skierbleszowski w o j . za­ mojskie. kategoriach materializmu dialektycznego i historycz­ nego. I n t e r e s o w a ł y go bowiem zjawiska w ich wza­ jemnym p o w i ą z a n i u i rozwoju historycznym. Wycho­ dził od faktów, s t a r a j ą c się znaleźć i c h możliwie sze­ rokie uwarunkowanie. Z r e s z t ą nie f o r m u ł o w a ł nigdy swych założeń teoretycznych, poza oficjalnymi sytu­ acjami, kiedy czuł się do tego zobligowany (np. w programowym a r t y k u l e „ P o I ogólnopolskiej konfp rencji ..." — vide przypis 7). Teoretykiem bowiem nie był i problemy metodologiczne go nie f a s c y n o w a ł y . W odróżnieniu od z a i n t e r e s o w a ń h i s t o r y k ó w sztuki za najważniejsze u w a ż a ł p o w i ą z a n i a sztuki i k u l t u r y ma­ terialnej, badania historii rzemiosł, ich przenikania na wieś oraz procesu „ u l u d o w i e n i a " . Śledził z w i ą z k i m i ę ­ dzy sytuacją ekonomiczno-społeczną w s i a jej t w ó r ­ czością. Dlatego już w pierwszym okresie b a d a ń tere­ nowych podjął w s p ó ł p r a c ę z archeologami a nawet i n ­ spirował konkretne badania, w i d z ą c w t y m szansę roz­ szerzenia wiedzy historycznej o kulturze ludu, p daw­ nych formach zdobnictwa (np. pisanek, t k a n i n , części stroju). Od początku w s p ó ł p r a c o w a ł też z historykami, zachęcając ich do publikacji dawnych inwentarzy chłopskich, t e s t a m e n t ó w , opisów, sam zresztą r ó w n i e ż studiował akta parafialne, księgi r z e m i o s ł i cechów, „Dla mnie — powiedział k i e d y ś — etnografia to część historii kultury, ograniczona do ś r o d o w i s k a , k t ó r e się nazywa ludem. W k a ż d e j pracy b y ł e m przede wszystkiem historykiem, chciałem p o k a z a ć e w o l u c j ę zjawis­ ka". Ten rzetelny p o d k ł a d historyczny w y s t ę p u j e we wszystkich publikacjach Profesora i jego uczniów, w monografiach regionalnych i zagadnieniowych. Idea w s p ó ł d z i a ł a n i a z przedstawicielami r ó ż n y c h specjalności, widzenia k u l t u r y w s p o s ó b c a ł o ś c i o w y nie b y ł a oczywiście c z y m ś w y j ą t k o w y m w naszej h u ­ manistyce. W etnografii r e p r e z e n t o w a ł j ą Kazimierz Dobrowolski, znane b y ł y osiągnięcia etnografii radziec­ kiej, szczególnie intensywnie popularyzowane w po­ c z ą t k u lat p i ę ć d z i e s i ą t y c h . Jednak Reinfuss chyba n a j ­ p e ł n i e j i z najlepszym s k u t k i e m w p r o w a d z i ł te ideie w życie, z a r ó w n o w działalności naukowej jak t e ż or­ ganizacyjnej i pedagogicznej. Lata powojenne były w ł a ś c i w i e j e d y n y m okresem, w k t ó r y m problemy me­ todologiczne z a p r z ą t a ł y jego u w a g ę , okresem k r y s t a ­ lizacji p o g l ą d ó w na e t n o g r a f i ę , l u d , k u l t u r ę . Wtedy to n a s t ą p i ł a symbioza d o ś w i a d c z e ń zdobytych w po­ przednim okresie. Sam m ó w i , p ó ł ż a r t e m , ale i pół serio, że m i a ł w istocie trzech m i s t r z ó w , k t ó r y c h n a u k i określiły jego p o s t a w ę : starego pastucha, profesora: Kazimierza Moszyńskiego i później — profesora Kazimierza Dobrowolskiego. Ł e m k o wprowadził go w ś w i a t o d r ę b n e j k u l t u r y i n a u c z y ł , że obserwowane fakty trzeba b a d a ć z pozycji społeczności, w k t ó r e j po­ w s t a ł y , a nie m i e r z y ć je k r y t e r i a m i wniesionymi z ze­ w n ą t r z . Kazimierz M o s z y ń s k i n a u c z y ł go u m i e j ę t n o ś c i p o r z ą d k o w a n i a f a k t ó w , dyscypliny naukowego warsz­ tatu. „ E t n o g r a f i a — wspomina — w y d a w a ł a się nam w ó w c z a s n a u k ą b e z k o n f l i k t o w ą . Wszystko w niej b y ł o ' u p o r z ą d k o w a n e j a k słoiki w apteczce. Natomiast p r o ­ fesor Dobrowolski p o k a z a ł , że na te same f a k t y moż­ na p a t r z e ć różnie. W p r o w a d z i ł pierwiastek m y ś l e n i a teoretycznego do opisów badania rzeczywistości". B u ­ dziło to p o c z ą t k o w o sprzeciw m ł o d e g o asystenta, s t o j ą ­ cego wciąż na pozycjach swego poprzedniego mistrza.; Z r o z u m i a ł — m ó w i — i w p r o w a d z i ł w życie p u n k t w i ­ dzenia Kazimierza Dobrowolskiego dopiero wtedy, gdv zaczął w y k ł a d a ć e t n o g r a f i ę na Uniwersytecie we W r o ­ c ł a w i u . Wyraz t y c h p r z e m y ś l e ń znaleźć m o ż n a w p i ­ sanej w ó w c z a s pracy doktorskiej o Ł e m k a c h jako gru­ pie etnograficznej. Pierwiastek teoretyczny nie przesło­ nił m u w ż a d n y m w y p a d k u postulatu wychodzenia od f a k t ó w , a w i ę c przede w s z y s t k i m gromadzenia ich w terenie czy archiwach. „ C h c ą c z b u d o w a ć w i e d z ę — m ó w i — trzeba p o s t ę p o w a ć j a k z budowaniem domu. Fundament — to m a t e r i a ł , ś c i a n y — monografie, dach — synteza". Tak w ł a ś n i e p o s t ę p o w a ł . Gdy dziś m y ś l ę o dorobku b a d a ń z e s p o ł o w y c h prof. Reinfussa, wydaje m i się, że z a w a ż y ł y na n i m trzy istotne okoliczności z e w n ę t r z n e . 7 234 Pierwsza, to u ś w i a d o m i o n a konieczność prowadze­ nia b a d a ń terenowych w m o ż l i w i e szybkim tempie. Po­ śpiech m u s i a ł jednak p r o w a d z i ć do obniżenia w y m a ­ gań, j a k i e się stawia w trakcie b a d a ń . W sytuacji, gdy b r a k o w a ł o sił i ś r o d k ó w , trzeba było „rozgęścić" siatkę badanych p u n k t ó w , zadowolić się bardziej p o b i e ż n ą pe­ n e t r a c j ą , z r e z y g n o w a ć z w i e l u p y t a ń w kwestionariu­ szach. Teoretycznie o p t u j ą c za m o ż l i w i e p e ł n y m widze­ niem p o w i ą z a ń i s t n i e j ą c y c h w k u l t u r z e ludowej, w praktyce ograniczono się często do opisu faktów, nie b a d a j ą c idh z w i ą z k ó w s t r u k t u r a l n y c h i funkcji, w któ­ rych występowały. Z r e s z t ą nawet w publikowanym kwestionariuszu do b a d a ń nad s t r o j e m , (który w trak­ cie penetracji terenowych realizowano t y l k o wybiórczo) z a b r a k ł o t a k i c h p y t a ń j a k : k t o nosił dany strój, jakie p e ł n i ł on funkcje, j a k i m u l e g a ł przemianom, kiedy i dlaczego — natomiast nader szczegółowo rejestrowano t y p y odzieży, f o r m y zdobnictwa, k r ó j , dane gdzie i kto b y ł w y k o n a w c ą etc. 8 I t u p r z e c h o d z ę do drugiej „okoliczności". Jest nią sytuacja naszej etnografii w okresie powojennym, roz­ strzelenie z a i n t e r e s o w a ń , brak istotnych p o w i ą z a ń po­ m i ę d z y katedrami i o ś r o d k a m i badawczymi, niezdolność �środowiska do stworzenia w ł a s n e j centralnej p l a c ó w k i badawczej w ramach Polskiej A k a d e m i i Nauk. Otóż brak takiej p l a c ó w k i s p o w o d o w a ł , że istnie­ jące o ś r o d k i k o n c e n t r o w a ł y się na w ł a s n e j problema­ tyce, a czym m i a ł y trudniejsze w a r u n k i t y m bardziej zawężały zakres swych z a i n t e r e s o w a ń . W badaniach nad s z t u k ą p r z e j a w i a ł o się to w niedostatecznym u w z g l ę d n i a n i u relacji m i ę d z y samym w y t w o r e m a k u l ­ t u r ą d u c h o w ą , w o d r y w a n i u p r o b l e m a t y k i sztuki od świadomości, od p o g l ą d ó w etycznych czy estetycznych. B y ł a to — dodajmy — sfera zjawisk pomijanych w l a ­ tach powojennego p r z e ł o m u metodologicznego kiedy to zwracano u w a g ę przede wszystkim na zależności m i ę ­ dzy np. sztuką a p o d ł o ż e m e k o n o m i c z n o - s p o ł e c z n y m . Tak więc ogólna sytuacja dyscypliny nie s p r z y j a ł a całościowemu widzeniu zjawisk k u l t u r y ludowej, a po­ szczególne p l a c ó w k i , z w i ą z a n e czy to z I H K M , czy I B L czy wreszcie I n s t y t u t e m Sztuki s t a r a ł y się określić i u z a s a d n i ć swoje miejsce w t y c h instytucjach. I to jest w ł a ś n i e ta trzecia „okoliczność", n i e o b o j ę t n a dla pro­ gramu i charakteru d z i a ł a ń Sekcji, u s p r a w i e d l i w i a j ą c a ograniczenie z a i n t e r e s o w a ń zjawiskami k u l t u r y ducho­ wej, s k ł a n i a j ą c a do rejestracji przedmiotu, bez dosta­ tecznego osadzenia go w k u l t u r o w y m k o n t e k ś c i e . Oczywiście dzieło tak gigantyczne, tworzone w t r u d n y c h warunkach, w s t a ł y m pośpiechu, nie może być wolne od b ł ę d ó w . A l e stanowi podstawowy (i już nie do odtworzenia) wizerunek kultury artystycznej ludu z lat jej p o u w ł a s z c z e n i o w e g o r o z k w i t u i okresu dezintegracji. A rola tego korpusu w i a d o m o ś c i będzie w z r a s t a ł a z r o k u na rok. Co do tego nie m o ż n a mieć żadnych wątpliwości. J u ż obecnie dzięki zebranym m a t e r i a ł o m mogły p o w s t a ć monografie sztuki ludowej i pierwsze zarysy jej syntezy. Monografie — dodam — rzetelne, w y k o ­ r z y s t u j ą c e w m o ż l i w i e p e ł n y sposób zebrane wiado­ mości. Zdecydowana ich większość w y s z ł a spod p i ó ­ ra Romana Reinfussa: Stroje górali szczawnickich ( L u b l i n 1949), Polskie druki ludowe na płótnie (W-wa 1953), Ludowe skrzynie malowane (W-wa 1954), Ludowe kafle malowane ( K r a k ó w 1966), czy wreszcie Meblars­ two ludowe w Polsce ( W r o c ł a w 1977) i z n a j d u j ą c e się w d r u k u Ludowe kowalstwo artystyczne w Polsce (Wrocław) — to pozycje wybitne, t r w a l e dokumentu­ jące omawiane dziedziny. Inne, j a k np. Garncarstwo ludowe (W-wa 1955), Szopka krakowska ( K r a k ó w 1953), Malarstwo ludowe ( K r a k ó w 1962) czy pierwsza p r ó b a popularno-naukowej syntezy Polska sztuka ludowa ( K r a k ó w 1960) :— r e j e s t r o w a ł y stan wiedzy w c h w i l i ich wydania. Cenię te prace za to, że p o w s t a w a ł y (podobnie j a k liczne a r t y k u ł y ) niejako „ w biegu", t o w a r z y s z ą c prowadzonym badaniom, p o p u l a r y z u j ą c ludowe rze­ miosła, z w r a c a j ą c u w a g ę na nowe zagadnienia. Były potrzebne i dlatego Reinfuss je pisał 1 ogłaszał. Po prostu mniej m y ś l a ł o sobie, a więcej o celowości swych p o c z y n a ń . To zresztą cechuje całą Jego dzia­ łalność. Skoro zajął się s z t u k ą l u d o w ą podjął komp­ leks z a g a d n i e ń z w i ą z a n y c h z jej badaniem i doku­ mentowaniem; z wychowaniem kadry etnografów, 135 �Najpierw b y ł a to tworzona przez Niego katedra we W r o c ł a w i u , potem w y k ł a d y o sztuce ludowej na U n i ­ wersytecie J a g i e l l o ń s k i m , w Wyższej Szkole Sztuk Plastycznych (Akademii Sztuk P i ę k n y c h ) no i okres chyba n a j w a ż n i e j s z y : kierowanie w latach 1957—1387 k a t e d r ą na UMCS w L u b l i n i e . S t w o r z y ł t ę k u t e d r ę i jej program nacelowany na zagadnienia sztuki l u ­ dowej. W y k s z t a ł c i ł e t n o g r a f ó w kompetentnych i dobrze d a j ą c y c h sobie r a d ę w swej działalności. P r a c u j ą w muzeach, instytucjach naukowych, w „Cepelii", zaj­ m u j ą się zabytkami, o p i e k u j ą w s p ó ł c z e s n ą twórczością l u d o w ą . Zdobyli pozycję, autorytet. Dodam, że w i e l u z nas, bliższych czy dalszych w s p ó ł p r a c o w n i k ó w , r ó w ­ nież wiele zawdzięcza Jego radom, konsultacjom i nau­ kom. T y l k o s p o ś r ó d d o k t o r a n t ó w , k t ó r z y poświęcili swe prace Profesorowi w t y m numerze pisma, w y ­ m i e n i ć m o ż n a Jerzego Czajkowskiego, M a ł g o r z a t ę M a tusek, E w ę F r y ś - P i e t r a s z k o w ą , Józefa F u r d y n ę . Oddzielna karta, to rola prof. Reinfussa w orga­ nizacji muzealnictwa, zwłaszcza skansenowskiego, ak­ t y w n y udział w radach naukowych i n s t y t u t ó w (IS. I H K M ) , m u z e ó w , w komitetach redakcyjnych, dzia­ łalność społeczna, wieloletnie sprawowanie f u n k c j i se­ kretarza K o m i t e t u Partyjnego przy K r a k o w s k i m Od­ dziale P A N . II. 5. Profesor w dniu swego Jubileuszu, 1980 r. zdolnych się nią z a j m o w a ć ; z popieraniem w s p ó ł c z e s ­ nej twórczości; z p o p u l a r y z a c j ą tej sztuki, tak aby zajęła n a l e ż n e jej miejsce w dorobku k u l t u r a l n y m na­ szego kraju. Toteż realizuje program w ł a ś c i w y nie jed­ nostce, a instytucji. Poza badaniami i kierowaniem P r a c o w n i ą , poza k s i ą ż k a m i i a r t y k u ł a m i wiele czasu poświęca na wszelakie konsultacje. Inicjuje i opraco­ wuje regionalne monografie (Nad rzeką Ropą itp.), należy do k i l k u k o m i t e t ó w redakcyjnych ( m i n . od 1947 r. w s p ó ł r e d a g u j e „ P o l s k ą S z t u k ę L u d o w ą " ) , po­ maga niezliczonej liczbie s t u d e n t ó w , m i ł o ś n i k ó w swoj­ szczyzny, pracownikom m u z e ó w , dziennikarzom i t d . Praca pedagogiczna z a j m o w a ł a szczególnie wie;e miejsca w dotychczasowych etapach życia Profesora. A l e szczególnie dużo czasu w ostatnich latach zajmuje Profesorowi opieka nad w s p ó ł c z e s n ą t w ó r c z o ś ­ cią l u d o w ą . Bywa, że nie ma czasu na w a ż n e konfe­ rencje, zawsze jednak znajduje czas na spotkania z l u ­ dowymi t w ó r c a m i , na udział w jury konkursów, szczególnie kowalskich. Sam z a i n s p i r o w a ł i zorgani­ zował k i l k a takich k o n k u r s ó w . W ś r ó d rozlicznych form takiej w ł a ś n i e działalności, w i ą ż ą c e j w r ę c z w modelo­ wej formie n a u k ę z p r a k t y k ą , na szczególną u w a g ę zasługuje rola Profesora w powstaniu i wspieraniu Stowarzyszenia T w ó r c ó w Ludowydh. Jest od początku p r z e w o d n i c z ą c y m Rady Naukowej tego Stowarzyszenia i to p r z e w o d n i c z ą c y m od roboty a nie od parady, wyciska swe w y r a ź n e p i ę t n o na festiwalach i innych imprezach folklorystycznych, którym przewodniczy, a zwłaszcza na „ J e s i e n i T a t r z a ń s k i e j " . Jest naukow­ cem i działaczem, k t ó r e g o nazwisko złączyło się nie­ rozerwalnie z badaniami nad sztuką ludową XX wieku. PRZYPISY 1 Bibliografię prac Romana Reinfussa zamieszcza „Lud", t. 58, 1980 r. Roman Reinfuss, Pasterstwo na Łemkowszczyinie dawniej a dziś, „ K u r i e r L i t . - N a u k . " {dodatek do] „ I l u s t r o w a n y K u r i e r Codzienny", R. 9, 1931 nr 31. A r t y k u ł y w dodatkach literaoko-naukowych do „ K u r i e r a Lwowskiego", „ I l u s t r o w a n e g o K u r i e r a Co­ dziennego". Np. Etnograficzne granice Łemkowszczyzny, ^Ziemia", R. 26, 1936 nr 10—11; Pogranicze krakowsko-góralskie w świetle dawnych i najnowszych badań et­ nograficznych, „Lud", t. 36, 1939—1945; Próba charak­ terystyki etnograficznej Rusi Szlachtowskiej na pod­ ! 8 4 stawie niektórych elementów kultury materialnej, „Lud", t. 37, 1948. Np. k u l t u r y ł e m k o w s k i e j , b a d a ń nad s z o p k ą k r a ­ k o w s k ą , k o w a l s t w e m artystycznym, d r u k a m i na p ł ó t ­ nie, k a f l a m i m a l o w a n y m i , rzeźbą w k a m i e n i u . Roman Reinfuss, Stan badań nad polską sztuką ludową, „Pol. Szt. Lud.", R. 4, 1950 n r 1—6, s. 5. Roman Reinfuss, Po I ogólnopolskiej konferencji naukowej w sprawie badań nad sztuką (11—16X11 1950), „Pol. Szt. Lud.", R. 4, 1950 n r 4—5, s. 98. Opublikowany w „Pol. Szt. Lud.", R. 4, 1950 nr 1—6, s. 91. 6 6 7 8 Fot. J . Swiderski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4b84022ccc99395c94c534d258a85510.pdf 56e4a5daf7d06e074a8660ffe3106059 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3652 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3429 Title A name given to the resource Jak rozumieć "Ziemię Ulro"? / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2, s.48-51 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mencwel, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jak rozumieć „Ziemię Ulro"? Ziemię Ulro wybrali sami studenci. Była to książka samorzutnie skupiająca uwagę czołówki Warszawskiego Koła Polonistów. Sympozjum mające na celu wszechstronną dyskusję nad tym esejem Czesława Miłosza przygotowywano ponad rok. we współpracy merytorycznej i organizacyjnej z Katedrą Kultury Polskiej UW. Odbyło się ono w ośrodku MKiS,,Wigry'' nad jeziorem Wigry (dawny klasztor kamedulów) i trwało od 11 do 13 listopada 1993 roku. Uczestnicy sympozjum odbyli pięć sesji dyskusyjnych na następujące tematy: ,.Jak czytać Ziemię Ulro.' - wyznaczniki gatunkowe utworu" (zagajenia Paweł Rodak i Marcin Piasecki); „Czym jest Ziemia Ulro - diagnoza negatywna" (zagajenia Magdalena Rud i Aneta Gómicka-Boratyńska); ..Kryzys i światopogląd" (zagajenia Paweł Maciejko); „Ziemia Ulro a Rodzinna Europa" (zagajenie Paweł Rodak); ..Mistycyzm Miłosza - mistycyzm Ziemi Ulro (zagajenie Krzysztof Chlipalski). Opracowany zapis tych dyskusji liczy 174 strony. Przedstawiamy tutaj niewielki (około jednej dz.isiątej zapisu), lecz reprezentatywny fragment dyskusji na lemat ..Kryzys i światopogląd", którą zagajał Paweł Maciejko. PAWEŁ M A C I E J K O : Zaczniemy od kryzysu. „ K r y z y s " po­ chodzi od greckiego słowa „ k r i n o " , które znaczy dosłownie „dzielić", „ o s ą d z a ć " bądź „mierzyć się** i wjęzyku greckim jest czy leż było używane w trzech sensach. W sensie medycznym, to znaczy jako określenie tego momentu choroby, w którym dochodzi do przesilenia i albo pacjent umiera, albo zdrowieje; w sensie teologicznym, tak jak jest używane w Nowym Testamencie, w grece nowolestamcntowcj, gdzie oznacza po prostu Sąd Ostateczny: i wreszcie w sensie logicznym, w którym to sensie kryzys oznacza mniej więcej tyle samo, co dysjunkcja czy też ostra alternatywa. Taka formuła, w której należy wybrać jedną z dwóch możliwości, ale nigdy obydwie naraz. Oznacza więc formułę „albo - albo". Tak to wygląda w grece. Następnie to słowo zaczyna być używane w językach nowożytnych i użycie logiczne zwykle w ó w c z a s ginie, natomiast pozostają metaforyczne użycia sensów teologicznego i medycznego. Określenia „ k r y z y s " zaczyna być przenoszone na płaszczyznę historii, w ostateczny sposób zostaje związane z dziejami przez idealizm niemiecki, gdzie „ k r y z y s " będzie oznaczał jedną z trzech możliwości rozumienia historii. Pierwsza możliwość jest laka, że kryzys i historia czy też dzieje - a przekładając na współczesną filozofię, kryzys i kultura, tak będzie u Heideggera - to jest dokładnie to samo. Nie można mówić o kryzysie w historii czy w kulturze, gdyż. historia jako taka jest kryzysem, co w niemieckiej kulturze idealistycznej najpełniej się wyraziło u Friedricha Schillera w takiej formule, że „dzieje świata są sądem nad ś w i a t e m " . Drugie historiozoficzne rozumienie słowa „ k r y z y s " , to rozumienie, w którym oznacza ono pewien cyklicznie powtarzający się przełom w historii. Zmiany jednej formacji na drugą, odejście starych wartości i zastąpienie ich nowymi, pewną radykalną zmianę formacji kulturowych, która w historii co jakiś czas się dokonuje. I trzecie historiozoficzne rozumienie słowa „ k r y z y s " to sekularyzacja tego użycia Nowolestamcntowcgo. Kryzys oznacza tutaj koniec historii czy też. koniec dziejów. I to jakby najpełniej wyraziło się w wykładach Kojcvc'a, słowo to pojawia się w tym sensie, jako koniec historii. Tak mniej więcej wygląda pole semantyczne słowa „ k r y z y s " . Słowo „światopogląd" z kolei jest kalką niemieckiego słowa „ W c l t a n s c h a u u g " . „ W c l t " t o t y l e , co „ ś w i a t " , „ A n s c h a u u g " jest słowem znacznie ciekawszym. To jest słowo Kaniowskie, które w polskim przekładzie Krytyki czystego rozumu jest tłumaczone jako „ n a o c z n o ś ć " bądź. jako „ o g l ą d " i oznacza tyle, co zarazem akt poznania i treść aktu poznania. Kant dokonuje dedukcji transcendentalnych kategorii, czyli warunków możliwości naj­ pierw naoczności empirycznej, to znaczy czasu i przestrzeni, a potem naoczności myślnej, to znaczy kategorii czystego inelcktu, warunków, pod jakimi możemy najpierw coś poznać. 48 a potem pomyśleć. Światopogląd to nie jest tylko obraz świati wprawdzie założenie, że mamy jakieś obrazy świata, tam sit pojawia, ale nic można sensownie mówić o światopoględzjt odrywając jego kategorie od dychotomii podmiotu i przed­ miotu. To znaczy, że ludzie mają światopoglądy tylko o tyle, o ile człowieka sproblematyzujcmy jako podmiot, świat zai, w tym i innych ludzi, jako przedmioty poznania. Tu zamierzam wyłożyć pierwszą mocną tezę mojego zagaje­ nia. Otóż. chciałbym pojęcie kryzysu światopoglądu wyostrzyć, rozumieć lulaj kryzys w pierwszym z tych idealistycznych rozumień, o których mówiłem wcześniej - a zatem stwierdzić, ż e światopogląd jako taki jest oznaką kryzysu Fakt. że człowieka, że świat prohlcmatyzujcmy w len sposób, że ludzie mają pewien światopogląd, mają pewien pogląd na świat, czy leż ż e świat jawi im s i ę jako pewna naoczność - sam len fałd w sobie jest wyrazem kryzysu. Nic ma więc sensu mówić 0 kryzysie światopoglądu naukowego bądź świalopogladi religijnego. Jest światopogląd i to właśnie jest znak kryzysu Coś takiego, jak sądzę dochod/i do glosti w Ziemi Ulro. niezależnie od tego, czy Miłosz zdaje sobie z lego sprawę, czy nic. M o i m zaś zdaniem w dużej mierze mc zdaje sobie z tego sprawy. Cała nasza dyskusja przedpołudniowa |na temat: Czym jat „Ziemia Ulro" - diagnoza negatywna - red. ] mówiła o katego­ riach relacyjnych. Dyskutowaliśmy o tym, jaki charakter IM relacja między ogólnym a szczególnym, między Miłosze** a d z i e ł e m Miłosza, między diagnozą kulimy a diagnozą własne?I osoby. Sam fakl, że taka relacja istnieje, nie /osial w lej dyskus" poddany w wątpliwość i został przyjęty jako rzecz naturalH 1 oczywista, podczas gdy nic jest to r / c c / ani naturalna, * oczywista. Nawet jeśli pojawiały się głosy, /e relacja ta je" tożsamościowa, to nadal jest to relacja. Dla mmc icdnak to W jest oczywiste i proponowałbym jaku pierw s/y punkt w dyskusji: czy w ogóle można o tym mówić sensownie, a jeśli U* lo jak.' Jako pierwszy chciałbym powiedzieć is Iko lylc, że jeż** /achod/i tutaj jakieś warunkowanie, lo warunkowanie W obustronne. To znaczy istotne jest lo, że M i l o s / czy też nodm* mówiący w jego książce tyleż daje jakąś diagnozę świf*! swojej osoby czy rzeczywistości, ile sam jest w y i w o ^ j Innymi słowy, kiedy mówi o kryzysie kultury europejswj a mówi o tym niewątpliwie, to nie należy /upominać, że Mi^J nie jest niczym innym, jak produktem teiże kultury. I h y ć n * * ! wracam do tego połączenia kryzysu i światopoglądu, właśni* I tym polega „ziemia U l r o " , że taka relacja /uczy na się P°j* ,1 Magda Rud wprowadziła do dyskusji pojęcie Pana Boga. ja''*! mogę powiedzieć tylko tyle: w moim pr/ekonaniu •• "*\| U l r o " wyraża się najpełniej nie tylko w tym. /e taśmo* produkowane samochody czy komputery, ale i w tym | a I C Ł �taśmowo został wyprodukowany Czesław Miłosz i Pan Bóg także To znaczy „ziemia U l r o " nie polega na niczym innym, jak a taśmowym produkowaniu rozmaitych form świadomości. ! tyle. Dziękuję. MAGDALENA RUD: Powiedziałeś o taśmowym produkowa­ no Pana Boga. Ja sobie zdaję sprawę, że użycie takiego sformułowania miało być pewnego rodzaju prowokacją - widać tona kilometr. No więc j a d a ł a m się sprowokować i proszę, abyś wyjaśnił. ANDRZEJ M E N C W E L : Jeśli wyjaśnił nam pan, co należy rozumieć przez światopogląd, to nic wyjaśnił pan jednak, jaka jest relacja światopoglądu naukowego i religijnego. PAWEŁ M A C I E J K O : Odpowiadając na pańskie pytanie: w mo­ jej perspektywie jest to dokładnie wszystko jedno. U Miłosza natomiast to nic jest wszystko jedno. Fakt, że Miłosz buduje taką opozycję, mówi, że i religia, i nauka to są światopoglądy - ten fakt czyni jego książkę samozaprzeczną. W moim przekonaniu to przeciwstawienie jest przeciwstawieniem pozornym. Jeżeli i naukę, i religię sproblematyzujemy jako pewne formy świado­ mości, no to w zasadzie... MATEUSZ W E R N E R : ...dokonujemy za każdym razem tej samej operacji. PAWEŁ M A C I E J K O : ...to w zasadzie jest to samo. To znaczy, kryzys nie polega na tym, że są dobre formy świadomości i złe formy świadomości. To jest pozorne rozwiązanie, to, co Miłosz proponuje. I teraz odpowiadając Magdzie Rud. Odpowiedź. 0 seryjną produkcję Pana Boga jakby też jest w tym zawarta. Bóg jest rozumiany w określony sposób. I kategorie, w których Bóg jest rozumiany, są znowu kategoriami świadomościowymi czy kategoriami kulturowymi. W gruncie rzeczy kategoriami, w których nie ma zasadniczych różnic. Nic ma zasadniczych różnic między kategoriami, w których rozumiesz telewizor czy samochód, a tymi, w których rozumiesz Pana Boga. KRZYSZTOF C H L I P A L S K I : Z jakiego miejsca ty myślisz? 1 jeszcze jedna ważna rzecz. Wydaje mi się, żc w tym, co mówisz, jest zarzut, jest to wyraźnie wartościujące. Powiedzmy to w ten sposób: ty się z tym nie zgadzasz. Ty uważasz, żc to jest pogłębianie „ziemi U l r o " . PAWEŁ M A C I E J K O : Z jakiego punktu ja mówię? Można powiedzieć tak: w tej książce jest pewna diagnoza stanu rzeczywistości, są wyrażone - w sposób świadomy czy nie - sady: czym jest rzeczywistość i czym rzeczywistość być powinna. Tc sądy, w moim przekonaniu, są wyrażone z. perspek­ tywy absolutyzacji pewnej formy świadomości. Teraz jest pytanie, czy nawet jeżeli te sądy były prawdziwe, to czy one są nadal prawdziwe. Czy diagnoza, którą stawiał Miłosz, jest Jeszcze wciąż aktualna. Bo nic jest bynajmniej rzeczą oczywis•ł. że taka newtonowsko-kartezjańska nauka, z którą Miłosz Polemizuje, jest nauką, która istnieje obecnie i która rządzi j^zym światem. Pierwszy przykład z brzegu. Współczesna ''*yka z fizyką newtonowską ma niewiele wspólnego. Jest tak wdzo antynewtonowska, jak tylko można sobie wyobrazić. wzeze dwa zdania. Otóż. w moim przekonaniu, rzeczywistości "oecnej tu i teraz nie da się ująć ani zrozumieć w kategoriach atopog|ądowych. W kategoriach dychotomii podmiotu Przedmiotu, relacji: podmiot - przedmiot. Niezależnie od tego, sobie tę relację zdefiniujemy i jak będziemy ją określać. Ta • czywisiość to dekonstrukcjonizm, lo New Age w religii, to p mnóstwo takich historii. . WEL KODAK: T y , Pawle, powiedziałeś, że kiedy się ^awia słowo ..światopogląd", lo musi nastąpić rozszczepie' * ^ ' < - p r z e d m i o t . Musi pojawić się problem intersubieky " ° * ' - problem kultury, tak jest zbudowana ta książka, takie ksi ^ " " k ujmuje Miłosz. Zgoda, tak jest zbudowana ta a. ale Miłosz zdaje sobie z tego sprawę. Z tego, co ty n t 0 t 0 wi m 0 tyw c 0 - Z s c m u z t c n ^SzczrT ^ y ^ J światopogląd, że j u ż to zepienie - to „ziemia U l r o " . To jest jej konstytutywna cecha - to rozszczepienie. On pisze tę książkę chcąc wyjść z Ulro - i to rozszczepienie potwierdza. Ale zdaje sobie z tego sprawę. Moje pytanie teraz jest takie: słowem kluczowym w Miłosza książce jest „ w y o b r a ź n i a " . Czy wyobraźnia to jest świadomość, czy wyobraźnia to naiwna, prymitywna, tak samo naiwna jak naiwni byli ci greccy filozofowie przedsokratejscy. z podobnym lypcm naiwności, naiwna, ale jednak próba wyjścia poza lo. co jest przedmiotowe i podmiotowe, poza to, co jest kulturowe, poza to właśnie, co ty nazywasz świadomością? Poza to rozszczepienie? Czy wyobraźnia nic jest taką szansą? To słowo jest tutaj zupełnie kluczowe. PAWEŁ M A C I E J K O : Tak. Ja uważam, żc tak jak dychotomia religii i nauki, tak dychotomia rozumu i wyobraźni jest nakreślona z tego samego poziomu. Z poziomu światopoglądu. Wyobraźnia jest tutaj określana poprzez negację rozumu. Albo jako drugi człon relacji, której pierwszym członem jest rozum. I le kategorie kulturowe dotyczą wyobraźni dokładnie w takim samym stopniu, w jakim dotyczą rozumu. To nie jest tak. że istnieje wyzwolona wyobraźnia, która może dosięgnąć ab­ solutu. A jeżeli istnieje, to posiadają ją mistycy, no a mistycy, jak sam powiedziałeś, nie piszą Ziemi Ulro, tylko Drogę na górę Karmel. PAWEŁ R O D A K : Ja powiedziałem, że to jest naiwne. P A W E Ł M A C I E J K O : Jeżeli ktoś pisze taką książkę, książkę dyskursywną; książkę, w której operuje pewnym aparatem pojęciowym, to wypowiada się z perspektywy świadomości i rozumu. MARCIN P I A S E C K I : Czy uważasz, że jesteśmy skazani na takie książki? PAWEŁ M A C I E J K O : Czy jesteśmy skazani na „ziemię Ulro"? MARCIN PIASECKI: Tak PAWEŁ M A C I E J K O : Uważam, że lo jest tak - że wracając znowu do tego, co mówiła Magda - Pana Boga do dyskursu wkleić się nie da. Do dyskursu można wkleić pojęcie Pana Boga. A w momencie, w którym zaczynamy operować pojęciem Pana Boga, pakujemy się w „ziemię U l r o " . A N E T A GÓRNICKA: Tylko jedno zdanie. T o doświadczenie mistyczne, które też nic wiem, czy może być opisane, jest jakimś sposobem w tym twoim rozumieniu. Czy to przeżycie nie może być intersubiektywne? PAWEŁ M A C I E J K O : Ja nie wiem, co może być sposobem. Ja wiem. żc to nie jest sposobem. Ja tyle powiedziałem. PAWEŁ R O D A K : Ja myślę, żc dość ważna jest tu scena, którą Miłosz opisuje, ta scena widzenia Oskara Miłosza. PAWEŁ M A C I E J K O : Uhm. PAWEŁ R O D A K : Oskar Miłosz zapisuje swoje widzenie. Że właśnie, j u ż nie pamiętam jak to jest. że Bóg Abrahama, Izaaka. Jakuba, a nie Bóg filozofów. Widzenie, może widzenie, ale ja nic wiem, czy w ogóle widzenie jako widzenie, czy widzenie opowiedziane, to j u ż nic... PAWEŁ M A C I E J K O : Tak, ale... Zobacz, Czesław Miłosz idzie jeszcze dalej. Nie tylko, żc nic opisuje widzenia, ale opisuje opis widzenia, które miał Oskar Miłosz. Jeszcze schodek dalej. PAWEŁ R O D A K : Ja wiem. ANDRZEJ M E N C W E L : Ja się na razie powstrzymywałem, bo to, co powiedział Paweł, budzi we mnie straszliwą ambiwalcncję i czuję narastającą we mnie agresję. PAWEŁ R O D A K : Który Paweł? ANDRZEJ M E N C W E L : Paweł Maciejko powiedział szereg rzeczy słusznych i do pewnego momentu j a się z nim zgadzam. Znaczy, z określeniem trzech znaczeń kryzysu, z definicją światopoglądu, prawdę mówiąc to są takie bezdyskusyjne orzeczenia. Natomiast ton apodyktycznej refutacji. jakiej zo­ stało poddane to dzieło, pozostaje w zaskakującej dysproporcji do tych elementarnych ustaleń, jakie na początku podał P a w e ł Widzę dość mały zapas racji uzasadniających tę refutację. wprowadzona na początku kategoryzacja tę apodyktyczną 49 �refutaeję uzasadnia dość słabo, by nic rzec, że nic uzasadnia jej wcale. Po drugie, tojcsi rzeczywiście kwestia emocjonalna i nie zdążyłem jeszcze sobie sam wyjaśnić, przeczekując kolejne fazy głosów, że mnie to dotyka. Ta rcfutacja mnie dotyka, choć nic jestem wyznawcą klęczącym tej książki, ani w ogóle lego autora. Więc spróbujmy sobie wyjaśnić, co właściwie się stało. Jak ja rozumiem to, co Paweł mówił? Najkrócej rzecz biorąc, zostało dokonane, nieuprawnione, moim zdaniem, utożsamienie pew­ nych operacji logicznych z pewną analizą historyczną. T o są inteligentne uwagi, ale w pewnym sensie są lo operacje formalne, których prawic zawsze można dokonać, właściwie w odniesieniu do każdego tekstu, jakkolwiek by on był przedstawiony, a jedynym osiągnięciem jest lo. żc rzeczywiście doskonale dcslruują przedmiot dyskusji. Podczas gdy możliwy przedmiot dyskusji wygląda zupełnie inaczej. A jeśli nic zupełnie, to przynajmniej w dużej mierze. Inaczej jest położony, prawda? On jest rzeczywiście położony historycznie. Jeżeli ta książka ma jakiś sens, to ma sens historyczny. Ma ten sens spleciony, bo jest tyleż historią osobistą, co historią kultury, o czym była mowa. Można j ą odrzucić - lecz nie ma mocy Operacji logicznej, tak mi się wydaje, zresztą ona w ogóle nic występuje w lej konkurencji i autor parę razy mówi: j a nic jestem filozofem, ja w ogóle inaczej jestem usytuowany. Jak jest usytuowany? Usytuowany jest na granicy kryzysu światopoglądu naukowego. I przedstawia pewne racje. Jest taki kryzys czy nie? „Jest" - odpowiada. Opis „ziemi U l r o " jest opisem światopoglądu naukowego. Światopogląd naukowy wytworzył tę ziemię. Otóż na tej ziemi, pan powiada, nic można dokonać rozróżnienia: subickt-ohiekt. Nic podobnego! Właśnie na tej ziemi to rozróżnienie zachodzi. Ta ziemia jest ukon­ stytuowana przez to rozróżnienie. Jest ukonstytuowana w ten sposób, że utworzyliśmy wokół siebie laki oto świat matematyczno-przyrodniczy i że on nam samym przedstawia się jako obiektywny. W świecie mitycznym, owszem, nie ma takiego rozróżnienia. Ale my nic jesteśmy w świecie mitycznym. W świecie mistycznym też prawdopodobnie nie ma, ale my nie jesteśmy w tym świecie. Dopóki jesteśmy tu, czy chociaż na lej granicy, to mamy prawo przemawiać lak, jak ten autor przema­ wia. A powiem jeszcze mocniej: on znalazł wiarygodny sposób przemawiania z tej granicy. Z tej granicy, która jest granią jednocześnie. Tak się usytuował. Bo gdyby on przemawiał w kategoriach obiektywnych, to dokonywałby fałszu, a gdyby przemawia) w kategoriach subiektywnej relacji mistycznej... PAWEŁ RODAK: Ja mam dużą wątpliwość, ale wypowiem ją. Wydaje mi się, że analizując tę książkę w pewnym momencie Paweł Maciejko doszedł do takiego stwierdzenia, którego tu nic wypowiedział, a które byłoby konsekwencją jego wypowiedzi Jeśli jest prawdą wszystko to. co powiedziałeś o lej książce, to należy sobie zadać pytanie o status słowa drukowanego w Ziemi Ulro. Nie wiem, czy byłby tutaj kres twojego myślenia, czy nowy etap, aleja lo tak widzę. I to jest pytanie do pana Andrzeja Mencwcla. Miałem wrażenie, żc pan przemknął wobec prob­ lemu podslawowcgo, który Paweł postawił. A N D R Z E J M E N C W E L : Jakiego? PAWEŁ R O D A K : Właśnie chcę powiedzieć. Konsekwencja takiej interpretacji lej książki byłaby następująca: kwintesencją „ziemi U l r o " jest biblioteka; kwintesencją „ziemi U l r o " jest uniwersytet. Tak lo rozumiem, taka jest konsekwencja lego, co powiedział Paweł Maciejko. K R Z Y S Z T O F C H L I P A L S K I : T o jak inaczej, jak inaczej o tym mówić, jeśli nie w bibliotekach? Gdzie jest napisane tak, jak ly byś chciał? PAWEŁ M A C I E J K O : Ja na razie nic mówiłem ani słowa, jak j a bym chciał. Ja mówię, że to, co robi Miłosz jest samozaprzecznc. Bo usiłuje pokazać granicę światopoglądu naukowego, sam siedząc w tym światopoglądzie. To jest lo, co ja powiedziałem. 50 A N D R Z E J M E N C W E L : M o ż n a powiedzieć z pewnego punktu widzenia, że stany mistyczne, albo może lepiej etnograficznie szamańskie lewitacje są prawdziwym wyjściem z „ziemi Ulro" Nic należy w ogóle mówić ani pisać, tylko należy rzeczywiście ulec lcwilacji. Uruchomić lakie siły, najlepiej bez słowa w których to by się mogło dokonać. Ale, niestety, powtarzając za Schillerem, dzisiaj jest możliwy światopogląd sentymentaj. ny, naiwny j u ż nic jest możliwy. A w sentymentalnym ewokuje się naiwność jako pewną wartość i nikt niczego innego w tyrg świecie nie robi. I w tym sensie j a nie widzę u Miłosz smozaprzeczenia. T o co, ma odtańczyć taniec? Co ma zrobić? Co to są za zarzuty? Uświadomienie sobie granic pewnej sytuacji intelektualnej może być wyrażone w podaniu intelek­ tualnego adresu. Nic musi być inaczej wyrażone. Może by{ wyrażone tańcem. M o ż e być wyrażone dokonaniem operacji cielesnej, jakiej dokonywał Grotowski. Tylko to jest inny typ działań. Wtedy trzeba powiedzieć albo lak, j a k to robił Artaud, ż c słowo jest całe znicprawionc przez len świat. Używanie języka jest j u ż stanem choroby. Choroby, która lulaj jea nazywana „ziemią U l r o " . T u ł a j mamy do czynienia z autorem, który mówi nam, żc nie mamy dokonywać operacji na ciele. M ó w i . że mamy dokonać pewnych operacji na umyśle. I mówi to za pomocą środków przystosowanych do umysłu. To jea w porządku. K R Z Y S Z T O F C H L I P A L S K I : Wczoraj s i ę z tym nie zgodziltf. my. To nie jesi żadna recepta. A N D R Z E J M E N C W E L : Ja nie m ó w i ę , żc lo jest recepta. Recepta lo jest golowy przepis. T o jest co innego. Ja tylko mówię, ż c to jest wiarygodne, nie m o ż n a lemu postawie zasadnie zarzutu, ż c to znosi samo siebie, jak to powiedział Paweł Maciejko. Moim zdaniem, nie znosi i jestem w stanie tego bronić. C z y nas to wyprowadza, czy me, to jest juz inny poziom dyskusji. Natomiast w ramach swoich założeń to jest spójne. Nie było tu mowy o żadnych bibliotekach. PAWEŁRODAK: A l e j a mówiłem o tym. co powiedział Paweł nie o Ziemi Ulro. Ja nie stawiam nowych zarzutów Miłoszowi, tylko j a mówię w tej chwili o t y m . co powiedział Paweł. Nit wiem, dlaczego. Pawle, s i ę nie zgadzasz, że taka jest konsek­ wencja tego, co ty mówisz. Jeśli s i ę mówi. żc nawet samo uświadomienie sobie światopoglądu naukowego nic niedaje.no to żadna książka, żadna biblioteka, żaden uniwersytet. A N D R Z E J M E N C W E L : W o g ó l e ż a d n e .samouświadomienie PAWEŁ R O D A K : Żadne samouświadomienie. l a k a musi bu konsekwencja i o to mi chodziło. PAWEŁ M A C I E J K O : Jest pytanie: ..co lo znaczy - uświado­ mienie sobie światopoglądu naukowego'"' Otóż mi w tej książce brakuje ruchu w drugą stronę. Miłosz l e ż jest podległy temu światopoglądowi, w gruncie rzeczy poza ten światopogW nic wychodzi. PAWEŁ R O D A K : Pisze, sto razy to zaznacza. PAWEŁ M A C I E J K O : Realnie znaczy lo tyle. że w grunc* rzeczy kategorie Miłosza i kategorie Jacqucsa Monoda są u* same. Tylko ż c Miłosz nie chce albo nic umie sobie z t e g o ż * sprawy. 1 A N D R Z E J M E N C W E L : Do pewnego stopnia. Ponieważ * Monoda, o ile pamiętam, cala kwestia sprowadza się do reW pomiędzy residuum animizmu i hipertrofią racjonaliz** A u Miłosza to nie jest residuum animizmu. to jest wyobrazi"' religijna. PAWEŁ M A C I E J K O : A co to jesl wyobraźnia religijna, P " 3 profesorze? * A N D R Z E J M E N C W E L : Powiedzieć mogę tera/ tyle. że Miłosza to jest to. co widział Swedcnborg. To jest l°ucieleśnia Sedcnborg. On lam był. on to widział. To F wyobraźnia religijna. To jest realne bycie duchowe w ś#i*j* nadzmyslowym czy nadprzyrodzonym To jest wyobraź" religijna. �p ^ W E t M A C I E J K O : To są Marzenia jasnowidza. ANDRZEJ M E N C W E L : Dokładnie to sic nazywa Marzenia jasnowidzącego*. MATEUSZ W E R N E R : Myślę, że możemy j u ż zostawić wyeks­ ploatowany wątek samozaprzcczności, bo... K R Z Y S Z T O F C H L I P A L S K I : ...jutro do niego wrócimy. MATEUSZ W E R N E R : Jest to pewien zarzut stawiany przez pawła Maciejkę, bardzo zresztą zgrabnie. Powiedzieliśmy sobie, że jest to zarzut raczej formalny. Ja chciałem zwrócić uwagę na inny zarzut, który pojawił s i ę już. poza zagajeniem, ale także wyszedł z ust Pawła, i który jest być może ciekawszy j lepjcj można w niego uderzyć z perspektywy pana Andrzeja Mencwela. Ty mówisz, że b y ć może cała diagnoza Miłosza przestała być aktualna, te sposoby uchwyiywania rzeczywisto­ ści, opisy tej rzeczywistości są nieadekwatne. Twierdzisz, że współczesna fizyka, współczesne przejawy postaw religijnych nic odpowiadają lej siatce pojęć, którą stosuje Miłosz. Rozu­ miem, że jest to siatka pojęć wynikająca z dychotomii obiekt—subiekt, która jest przez ciebie negowana jako właśnie kryzysogenna. M a m do ciebie pytanie: czy masz coś w zanad­ rzu? Nie możesz chyba pałać taką bezinteresowną nienawiścią do wszystkich formuł intelektualnych. Nic wierzę w to. Czy masz rzeczywiście w zanadrzu jakiś inny sposób opisu tej nowej rzeczywistości kulturowej, która nas dotyczy w dzisiejszym Jwiecie? Ziemia Ulro została wydana mniej więcej dwadzieścia lat temu, czy to się już. lak zdezaktualizowało? PAWEŁ M A C I E J K O : J a nic pałam nienawiścią, o ile mi wiadomo, do niczego. I jeżeli czegoś nic lubię, to nic jest to bezinteresowne. Nielubicnie nic jest nienawiścią. Co do adek­ watnych opisów nowej rzeczywistości, to j a ich oczywiście nic mam. Natomiast nic udaję, ż e mam. Usiłuję tylko pokazać, ż e te są nieadekwatne. Mateusz, pierwszy z brzegu przykład: katego­ ria relacji. Z n o w u , nic precyzując, jaka lo jest relacja, czy to jest antynomia, czy dychotomia. W odniesieniu do fizyki kwan­ towej nadaje się na śmietnik. Tylko żc to jest materiał na d ł u g ą dyskusję i nie wiem. czy w tej chwili jest sens j ą podejmować. MATEUSZ W E R N E R : Ja się zastanawiam, czy rzeczywiście świat oparty na fizyce kwantowej tak bardzo różni się od świata opartego na fizyce newtonowskiej, jeżeli patrzeć na to z per­ spektywy Miłosza. KRZYSZTOF C H L I P A L S K I : Powiem tak: są takie rzeczy w tej książce, które bardzo irytują. Szczególnie wtedy, kiedy mówi sie o historii. Czy nie uderzające jest to, ż e Miłosz umieszcza moment kryzysu w pewnym określonym punkcie? To pytanie nie jest bezzasadne, bo postrzeganie pewnego momentu kryzysu * którymś momencie oznacza, ż e kiedyś przed kryzysem b y ł o lepiej i mam na to ironiczne pytanie: „Byli szczęśliwsi daw­ niejsi poeci?". Sprawdzić tego nic można, to raz, a po drugie -co nam to daje? Co b y ś chciał z tego wydobyć? O taką prostą W z mi tutaj chodzi. Chodzi t e ż o problem aktualności Ziemi wro. On także istnieje w sferze pewnej historii. I to nic tylko * historii takiej, którą m o ż n a określić datą wydania tej książki, ™ ja lej książki wtedy nic przeczytałem. Byłem za młody pytałem j ą o wiele później. Dlaczego ta książka jest "'aktualna? ANDRZEJ M E N C W E L : Najpierw, jak rozumiem, pan powie, J c s t nieaktualna? KRZYSZTOF C H L I P A L S K I : Nie. taki g ł o s się pojawił, więc j a " Pytam. Dlaczego uważasz, że la książka jest nieaktualna? rmW" ^ ^ J ' „ a k t u a l n o ś ć " bądź „nieaklual• Otóż sugeruje się, że w pewnym momencie ktoś się poraj z pewnym problemem, nauka dwudziestego wieku w L . ' '• £ p i m Newtonem i w związku z tym żyjemy Jakościowo zupełnie innym świecie. I ta książka jest tak do muzeum. Tak? Każda epoka, mówił przeciwnik r 1 / c 1 0 a t u t a r o z u m e r n K S ł £Ja C t u *u^ polemicznego wobec Swedenborga pisma linmanuela Kania * M u u •'''•"'""'"/"((teto objaśnione przez marzenia metafizyki, lluinaczyl * M. Kozłowski. Lwów IK99 ri|( ł , M a Hegla, Sorcn Kierkcgaard, załatwia swoje problemy sama. A mówiąc bardziej radykalnie, każdy sam sobie załatwia problemy, które stawia przed nim epoka. Nic ma czegoś takiego, jak „zestarzenie s i ę " jakiegoś momentu. Sądzę, że cały czas stoimy wobec konieczności przeformulowania pewnego pojęcia myślenia historycznego, historyczności, które to przeformułowanic ta książka umożliwia. I chciałbym, abyśmy mówiąc o kryzysie właśnie pomyśleli nad tym przeformułowaniem. To dla mnie jest niezwykle problematyczna sprawa, żc akurat w osiemnastym wieku Miłosz umieszcza swój kryzys. I co lo za sobą pociąga? Czy on rzeczywiście go umieszcza w osiemnas­ tym wieku i co jest w gruncie rzeczy przed osiemnastym wiekiem? A jeżeli jest inaczej, lo na czym ta inność polega? Jakościowa inność? I jak my to sprawdzimy? A N D R Z E J M E N C W E L : Ja myślę, że nadszedł czas, aby zobaczyć to z wysokości średniej, a nie - jak dotąd - z wysoka. Oczywiście, żc absolutyzacje historyczne, głoszące, że coś zaczyna się od Franciszka Bacona, a kończy się na fizyce kwantowej, są cokolwiek naciągane, są tylko pewnymi punk­ tami orientacyjnymi, nic mają żadnego waloru absolutnego. Ważne, że są między nimi różnice. I nagrani, jak powiedziałem, tej różnicy, usytuowana jest la refleksja. Od Oświecenia datuje się laki nurt myślowy w Europie, który charakteryzuje się tym. żc można obyć się, że nie tylko m o ż n a obyć się. że należy obyć się bez iranscendencji. T o jest światopogląd naukowy, on się kształtuje, to znaczy jego zaczątki są rzeczywiście u Bacona, jego inicjacja jako światopoglądu w oświeceniu, a jego apo­ geum w pozytywizmie, który wytwarza koncepcję światopo­ glądu naukowego. Co to znaczy światopogląd naukowy? To znaczy laki pogląd na świat, ugruntowany na nauce rozumianej w scjentyficzno-pozylywistyczny sposób, któremu nic więcej nie trzeba. I to panuje, naprawdę, daję wam słowo. Biblioteka Uniwersytetu Warszawskiego pełna jest książek, w których taka świadomość była wyrażana. T o była realność historyczna. Cały marksizm Trzeciej Międzynarodówki, w kręgu którego ja przynajmniej spędziłem kawałek życia, jest niczym więcej niż rc-przybycicm, jeśli tak m o ż n a powiedzieć, re-intronizacją tego anachronizmu. Jeżeli rodzi się taka świadomość, żc tamto się wyczerpało, której Miłosz przecież pierwszy nie wyraża, oczywiście, ona naprawdę rodzi się na przełomie dziewiętnas­ tego i dwudziestego wieku. To jest zdarzenie istotne w mental­ ności europejskiej, na miły B ó g ! Pięć wieków rozwoju tej świadomości zostało zachwiane, tu się siały bardzo poważne rzeczy. Świat, w którym żyjemy, jest jeszcze zbudowany na zasadach fizyki mechanicznej. T o wszystko, na przykład ten budynek, to nic jest fizyka kwantowa. T o wszystko jest zbudowane na tych zasadach - jesteśmy w tym świecie, namacalnie, chodzimy po nim nogami. T o była realność historyczna. Teraz Miłosz rozumie, że to była realność histo­ ryczna, i rozumie też lo, że ta realność historyczna się wyczerpuje, i pyta, jak doświadczać tego świata. Na podstawie czego mogę sądzić, żc cokolwiek dorzecznic myślę o tym świecie, skoro j u ż nie na mocy tamtych przesłanek? Na mocy jakich przesłanek? To jest ważne pytanie - ono stoi na porządku dnia. PAWEŁ M A C I E J K O : Panie profesorze, no dobrze, ale jeśli la rzeczywistość jest zbudowana na fizyce newtonowskiej, z czym j a się oczywiście zgadzam, cały czas nas otacza, bo ten dom, bo samochód, bo komputer, bo .... no to skąd wiemy, że to się wyczerpuje, że to się kończy. W jaki sposób i na jakiej podstawie można powiedzieć laki oto sąd: koniec? A N D R Z E J M E N C W E L : M o ż n a powiedzieć na takiej pod­ stawie, że wiemy o tym, że to jest tylko rzeczywistość poszczególna, względna, a dla tamtej świadomości była to rzeczywistość konieczna i absolutna. J A K U B BORATYŃSKI: Jedyna. A N D R Z E J M E N C W E L : Jedyna. A dla nas ona j u ż taką nie jest. O p r a c o w a ł A n d r z e j Mencwel 51 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bbe0de13ba2507823909daaefe04d41f.pdf 8982536e5a175f295c0c021f8ebd27d9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3651 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3428 Title A name given to the resource Lem i trzy ewolucje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2, s.39-47 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szpakowska, Małgorzata Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lem i trzy ewolucje M a ł g o r z a t a Szpakowska 1. Wielokrotnie j u ż zauważano, że w poglądach Stanisława Lema dwa pojęcia odgrywają rolę kluczową: pojęcia ewolucji i przypadku. Pojawiają się właściwie wszędzie, tak w tekstach literackich, jak dyskursywnych. Stanowią szkielet koncepcji przyrody i koncepcji kultury. Interweniują w konstrukcję fabularną utworów, zaprzątają uwagę bohaterów i stanowią kanwę ich doznań osobistych. A przy tym - jak to pojęcia 0 bogatej konotacji - dalekie są od jednoznaczności. Charakterystykę poglądów Lema na temat ewolucji życia na Ziemi zacząć trzeba od stwierdzenia trywialnego: poglądy te mają jednak inny status niż to, co Lem pisze o technoewolucji 1 ewolucji kultury. Czym innym bowiem jest snucie prognoz i formułowanie hipotez w dziedzinach, które w zasadzie nie podlegają empirycznej weryfikacji (taką dziedziną jest przy­ szłość, chyba że stanie się przeszłością, i taką dziedziną, choć z innych powodów, jest w przeważającej części wiedza o kul­ turze), czym innym zaś - zajmowanie stanowiska wobec zjawisk opisywanych wielekroć i szczegółowo przez dyscypliny nauki z dawna ukonstytuowane, mające ustalone miejsce w strukturze uniwersytetów i w programach szkolnych. Chociaż czy na pewno? Z niezmiernie ciekawej książki Antoniego Hoffmana Wokół ewolucji\ podsumowującej po­ glądy biologów i paleontologów formułowane gdzieś do począt­ ku lat osiemdziesiątych, wynika raczej, że o bioewolucji wiemy coraz mniej i że jest to wiedza coraz mniej pewna. W tym znaczeniu, że rozmaite sensy, które przypisywano ewolucji od czasów Darwina, coraz mniej zasługują na zaufanie. Dobór naturalny, swego czasu scedowany przez poszczególne organiz­ my na rzecz największej ekspansji genotypu (słynny „samolub­ ny gen" Dawkinsa), rozpływa się ostatecznie w stwierdzeniu, że wśród błędów replikacji D N A decydujących o ewolucji zdarza­ ją się korzystne, zdarzają się niekorzystne, ale przede wszystkim zdarzają się neutralne i tych - jak wskazuje rozkład statystyczny - jest najwięcej. Niemożność dziedziczenia cech nabytych - fundamentalna teza darwinizmu i podstawa jego opozycji przeciw lamarkizmowi - też nie w każdym przypadku okazuje się prawdziwa; obok mutacji i doboru naturalnego jednym z czynników sprawczych ewolucji wydaje się również system epigenetyczny. O żadnych łańcuchach bytów od mniej doskona­ łych do najdoskonalszych nie wypada j u ż nawet wspominać; ani o starej zasadzie Ernsta Haeckla, że ontogeneza odzwierciedla filogenezę. „Ewolucja prowadzi d o n i k ą d " - pisze Hoffman; „historia biosfery to tylko suma chwilowych, przypadkowych adaptacji" .1 ostatecznie: „ N a u k a nie wie nie tylko, dlaczego, ale nawet jak zjawiliśmy się na ś w i e c i e " . Dla laika - jak j a na przykład - najbardziej sugestywny w książce Hoffmana pozostaje obraz ewolucji jako pagór­ kowatego krajobrazu, w którym gatunki pełzną w górę walcząc o przetrwanie: jedne wymierają, zanim osiągną szczyt, inne najwyższym wysiłkiem wdrapują się na samotny wierzchołek, z którego nie da się przeskoczyć na żaden inny, najszczęśliwsze zaś opanowują całe pasmo górskie i rozmnażają się tam w niezliczone odmiany. Nie dlatego, by były w jakimkolwiek sensie „lepsze" albo „lepiej przystosowane", lecz dlatego, że sprzyjał i m los, przypadek, ślepy traf. Nie przypadkiem też Hoffman w swojej książce przedstawia podstawowy chyba spór 2 5 4 * Z przygotowywanej książki Dyskusje ze Stanisławem Lemem. co do sposobu traktowania ewolucji (jako ciągłej bądź nieciąg­ łej) jako starcie opcji daleko wykraczających poza obszar doświadczenia: „oba modele ewolucji organicznej - pisze - to nic innego jak dwie wizje świata ożywionego, dwa konkuren­ cyjne paradygmaty, zespoły przeświadczeń metafizycznych narzucających interpretację e m p i r i i " . Gdzie na tej mapie umieścić teraz Lema wraz z jego potyczkami o ewolucję i z ewolucją? Sprawa o tyle przedstawia trudność, że w samych jego tekstach mamy do czynienia z pewną wieloznacznością, której pierwszym i chyba najgłębiej sięgającym powodem jest - bodaj nie do końca zamierzone - wahanie się samego autora między, nazwijmy to tak, ładem zastawanym i ładem ustanawianym. T ę alternatywę można zresztą wypowiedzieć trywialniej: jako pytanie, czy nasza wiedza o świecie, wiedza odwołująca się do doświadczenia, rzeczywiście opisuje świat takim, jakim on jest „ n a p r a w d ę " , czy też stanowi rezultat pewnej konwencji, pewnej obowiązują­ cej w danym czasie ćpistemć, paradygmatu, ideału poznania naukowego. Bardzo wiele j u ż napisano o przełomie, jaki dokonał się w nauce w wieku dwudziestym; napisano zarówno w tonie apologetycznym, j a k pogrzebowym. T u pozwolę sobie odwołać się do zestawienia, jakiego dokonał Fritjof Capra w Punkcie zwrotnym - zestawienia bardzo przejrzystego, choć cała książka wydaje mi się mocno dyskusyjna. Capra opisuje mianowicie „ d w a paradygmaty": kartezjańsko-newtonowski świat wiedzy pewnej, z przestrzenią euklidesową, w której rozgrywają się zjawiska fizyczne sprowadzające się ostatecznie do ruchu cząstek materialnych , oraz świat „nowej f i z y k i " : „organiczny, holistyczny i ekologiczny" , w którym nie istnieje determinizm, lecz tylko prawdopodobieństwo, i w którym „ N a każde zdarze­ nie wywiera wpływ cały w s z e c h ś w i a t " . „ W mechanice klasy­ cznej - pisze C a p r a - własności i zachowania części determinują cechy całości, natomiast w mechanice kwantowej sytuacja jest odwrotna: to całość determinuje zachowania poszczególnych c z ę ś c i . " Przytoczone formuły brzmią całkiem zgrabnie; w is­ tocie jednak ich sens daleko odbiega od świadectwa naszych zmysłów. Sam Einstein, główny sprawca zmiany paradygmatu, nie chciał, jak wiadomo, przystać na jej filozoficzne konsek­ wencje; jego znane powiedzenia o tym, że B ó g nie gra ze światem w kości i że jest wyrafinowany, lecz nie perfidny, dowodzą, zdaniem Capry, skrywanego kartezjanizmu i tęsknoty za deterministycznym obrazem świata. Ta sama ambiwalencja, która przypadła w udziale Einsteinowi, stanowi też do dziś żywy problem w refleksji o nauce; opozycja między determinizmem a holizmem trochę krzyżuje się, a trochę nakłada z inną opozycją, też ważną: między pozytywizmem a konwencjonalizmem. 5 6 7 8 9 Nazwy te wprowadzam tutaj w możliwie najszerszym sensie wykraczającym poza podręcznikową terminologię historii filo­ zofii. Po jednej stronie znajduje się więc cały zespół stanowisk określanych jako empiryczne czy scjentystyczne, a także pewna odmiana światopoglądu potocznego, którą można określić jako pozytywizm kuchenny i która w naiwności swej znosi prob­ lematykę epistemologiczną, ponieważ głosi, że świat jest, jaki jest; tu także ma swoje miejsce „newtonowski świat-maszyna" Capry i - również wykarmiony przez mechanikę klasyczną - „nowożytny ideał nauki" (termin Stefana Amsterdamskiego). 39 �Po drugiej stronic natomiast zgrupują się rozmaite tendencje wywodzące się z opozycji wobec pozytywizmu, a także filozo­ fowie nauki, jak Kuhn, Foucault czy Feycrabcnd, którzy akcentują konwencjonalny z gruntu charakter wiedzy naukowej jako nieuchronnie podporządkowanej jakiejś epistemć czy jakiemuś paradygmatowi pochodzącym spoza obszaru „nauki czystej".Ta zaś, jak podkreśla Amsterdamski, na różne sposoby badający stosunki między nauką a porządkiem świata (tak brzmi tytuł jednej z jego książek), nie jest najpewniej ani tak czysta, jak wierzą radykalni empirycy, ani tak arbitralna, jak orzekają konwencjonaliści. Z jednej bowiem strony „Najbardziej goły takt nosi [...] na sobie zawsze jakiś przyodziewek teoretycz­ ny"'", z drugiej zaś żadna konstrukcja teoretyczna (choćby dlatego, że wyrażona w języku naturalnym) nigdy nic jest w stanic pozbyć się całkowicie bagażu wiedzy potocznej, która dla nauki pozostaje „nieusuwalnym s z c z u d ł e m " " . Jak zatem przedstawiają się poglądy Lema na lak szczególne zagadnienie naukowe, jak rozwój życia na Ziemi? Jak się wydaje, len nic jest szczególnie ortodoksyjnym darwinistą: wykrywane regularności znacznie częściej wiąże z działaniem przypadku i rozrzutem statystycznym niż z mutacjami i dobo­ rem naturalnym wymuszanym przez środowisko, a pojawiające się czasem w jego tekstach akcenty finalistyczne (głównie jako wyrazy podziwu dla doskonałości rozwiązań ewolucyjnych) to raczej sprawa stylu niż przekonań co do natury bytu. Nic sprzeciwiłby się więc zapewne słowom Władysława Kunickicgo-Goldfingera. który pisze, że „cały świat żywy nie ma żadnego programu, rozwija się [...] pod naciskiem przypadku i ograniczeń, nakładanych na niego przez odziedziczone po przodkach struktury. Ewolucję można zatem porównać do działań typu bricolagc" . W Paszkwilu na ewolucję (tekst ten, wbrew tytułowi, nic jest w rzeczywistości ubolewaniem nad spartolonym dziełem stworzenia, lecz pomyślany został przede wszystkim jako zestaw „ b ł ę d ó w " , których należałoby uniknąć w ewentualnym sterowaniu technocwolueją) Lem przedstawia rozwój życia na Ziemi jako proces nader chaotyczny i zarazem okrutny, który swoje wytwory pozostawia w pożałowania godnym stanic, a swoje sukcesy zawdzięcza wyłącznie niepraw­ dopodobnym zbiegom okoliczności. Ewolucji dostaje się tu i za informacyjne skąpstwo sprawiające, że przesyłana genotypowo informacja utrzymywana jest na możliwie najniższym poziomic (czego efektem jest powstawanie mnóstwa organizmów zdefek­ towanych oraz nierównomiernie zużywanie się organizmów bardziej złożonych), i za informacyjną rozrzutność, która powoduje, że na przykład w embriogenezic płód przybiera kształt zamierzchłych faz rozwoju gatunku. A także dostaje jej się za „oportunizm" i „krótkowzroczność", w wyniku których, chwytając się pierwszego z brzegu rozwiązania, ewolucja blokuje drogę rozwiązaniom innym, być może korzystniejszym czy efektywniejszym. Dostaje się jej również za zróżnicowanie biochemiczne organizmów, z których każdy produkuje sobie trochę inne białko, co na przykład bardzo utrudnia dokonywanie przeszczepów; a wynika to stąd. że poszczególne organizmy kształtowały się oddzielnie, zmuszone polegać tylko na sobie. 1 za to. że wszystkie odkrycia ewolucji są czysto losowe. I tak dalej. Paszkwil na ewolucję napisany zoslal językiem dyskursywnym, pod pewnymi względami jednak nieodległy jest od obrazu, który Ijon Tiehy wyśnił podczas swej Podróży ósmej: że mianowicie życie na Ziemi stworzyło dwóch opryszków. Bann i Pugg, którzy przez czystą złośliwość wylali na nienadającą się do zamieszkania planetę zjełczały klej żelatynowy, nadpsutą pas­ tę albuminową, sfermentowaną rybozę i zgliwiałe aminokwasy, mieszając to łopatką do węgli i pogrzebaczem, oboma skręcony­ mi w lewo, wskutek czego wszystkie białka są lewoskrętne. 13 1 rzecz nic w t y m . oczywiście, że Lem w Paszkwilu na ewolucję nie traktuje omawianych spraw serio: jest akurat 40 przeciwnie. Zarazem jednak dyskursywne teksty Lema odznaczają się z reguły niemal laką samą migotliwością stylistyce ną, jak jego teksiy literackie; mnóslwo lu efektów inicrtekstual. nych, cytatów, kryptocytatów, parodii i autoparodii, a takżj wielokrotnych odbić zwierciadlanych. Janusz Sławiński w dys. kusji nad Filozofią przypadku zorganizowanej przez redakcję „Pamiętnika Literackiego" mówił o charakteryzującej u książkę „kulistej" narracji; lecz jego obserwacje można, moim zdaniem, odnieść do wszystkich rozpraw Lema traktowanych jako pewna całość. Sławiński pisał: „Tę samą kwestię formułuje Lem wielokrotnie w rozmaitych miejscach tekstu: iwierdzcnji swoje buduje nawrotami, na raty, dając za każdym razem nieco inną wersję, przy czym nic zawsze wersja później podana bywa bogatsza czy trafniejsza od wcześniejszej. (...) W rezultacie odnosi się wrażenie, że tekst nic posuwa się naprzód, lecz rozrasta się przestrzennie na kształt kuli wokół pewnej formuły ośrodkowej" . 11 M Spróbujmy wobec lego przypomnieć, choćby tylko aby znaleźć jakiś punkt wyjścia, jak sam Lem charakteryzował własne stanowisko w Rozmowach z Bcrcsiem. Mówił tam: „2 pozytywizmem czy neopozytywizmem nie można moich po. glądów utożsamiać, ponieważ, wiem i przyznaję, że empiria, czyli wiedza wyprowadzana z teorii budowanych pod kontrola falsyfikacyjnych eksperymentów, nie daje się zamknąć szczel­ nie. Znaczy to, że empiria przerasta w pozaempirię stopniowo. Jeśli oglądać postępy fizyki, kosmologii, aby przy nich stanąć, widać, że dla przyrodoznawczych dziedzin to już właściwie metafizyka"". I zaiste, trudno o radykalny empiryzm pomawiać" autora, który, relacjonując niezgodne z. neodarwinizmem po­ glądy Rupcrta Ricdla. potrafi napisać: „«Cechy nabyte dziedzi­ czą się» - takie twierdzenie nie jest prawdziwe; «cechy nabyte się nic dziedziczą» - to również, nic jest cala prawda"". Nie jest też wiernym spadkobiercą pozytywizmu ktoś, kto rozważają; powody ludzkiej ciekawości świata oznajmia: „mnie osobiście najbardziej odpowiadają repliki wyprowadzające nasz nienasy­ cony apetyt poznawczy z własności ośrodkowego układu nerwowego tych wszystkich gatunków, które nas poprzedzi­ ł y " ; bo choć druga część cytowanego zdania jest niewątpliwi ncocwolucjonistyczna, to równie niewątpliwie nic da się tego powiedzieć o pierwszej. Zarazem jednak, polemizując w nowej wersji Filozofii przypadku z twierdzeniem Leszka Kołakows­ kiego, jakoby filozofia i teoria ewolucji były równic niedowodli we empirycznie, Lem żarliwie protestuje: gdyby lak być miało, powiada, to nasze myślenie o świecie musiałoby się rozpast „pod patronatem logicznej dowolności"'*. 1 dalej pisze z cał* kategorycznością: „Dziś jest więcej ewolucjonistów niż » czasów Darwina nic dlatego, bo laka moda panuje, lecz dlatego, bo odkrycia dokonane grubo po Darwinie - od ro/poznaniJ jedyności kodu dziedzicznego po genetykę populacyjną i i * żynierię genetyczną wsparły wiarygodność cwolucjpnizmu" . A jednocześnie wie przecież i stwierdza niejedn* krotnic, że „Historia nauki wskazuje, że każdy kolejno sporZł dzany przez nią obraz świata był uznany za ostateczny, a pole* ulegał korektom, aby wreszcie rozpaść się jak w / ó r rozb#! mozaiki, i robotę jego układania podejmowały od nowa nastCP nc generacje" . 17 19 10 Orientacja pozytywistyczna czy konwencjonalislyc/.na?Q* raz świata czy koncepcja świata? Odpowiedź może być W wymijająca. Przedstawione niespójności u wypowiedzi'' Lema zdają przede wszystkim sprawę z trudności narracyjw jaką stwarza relacjonowanie odkryć naukowych połącz* z jednoczesnym zaznaczaniem ich konwcncjonalistyczflw charakteru. Sądów pretendujących do opisu rzeczy wisiości** s ą d o w o tych sądach nie udaje się na ogół zawrzeć w tym samy* zdaniu. Lem, pisząc o ogólnej sytuacji nauki i statusie f twierdzeń, znacznie łatwiej przystaje na ich relatywny * �uwarunkowany paradygmatem charakter, niż gdy przychodzi mu same te twierdzenia relacjonować lub rozważać płynące j h wnioski; otóż łatwość ta ma, jak się zdaje, wymiar nie tyle metodologiczny, co stylistyczny. Po drugie zaś, ostatecznym kryterium, do jakiego Lem się odwołuje oceniając wartość ciągnięć nauki, jest jednak nie prawda, lecz praxis. „Nie wymyślę tu nic mądrzejszego od orzeczenia Marksa, który zresztą także nie powiedział tego pierwszy, że teoria sprawdza lc praktyce" - tłumaczy Lem Beresiowi; o tym samym Świadczą pojawiające się w Summie technologiae pomysły n C 21 s w czarnych skrzynek", „hiochipów" - urządzeń, których zasada działania nic byłaby do końca znana, ale które mimo to działałyby skutecznie. I na to samo wskazuje wiclckroć for­ mułowana przez Lema wiara w nieograniczone możliwości technocwolucji - niezależnie j u ż od tego, czy są to możliwości błogosławione, czy złowrogie. 2. Podstawowy pogląd Lema na tcchnoewolucję najzwięźlej chyba sformułowany został w Filozofii przypadku. Czytamy lam, co następuje: „wielkie procesy samoorganizacji, jak np. ewolucja życia i ewolucja narzędzi technicznych lub środków informacyjnych, mają w s p ó l n e n i e z m i e n n i k i d y ­ n a m i c z n e " . Znaczy to tyle przede wszystkim, że do działalności technologicznej człowieka można stosować z grub­ sza te same kryteria, co do zachowań gatunków w biocenozie: lulaj także rządzą mutacje i dobór, ale też - i to w ogromnym zakresie - przypadek. Oznacza to również - i to wydaje się szczególnie ważne - zasadnicze przekonanie Lema o c i ą g ­ ł o ś c i między zachowaniami człowieka jako istoty biologicz­ nej i jego poczynaniami technologicznymi zapośredniczonymi przez świadome działanie. Oczywiście, nic chodzi tu o „eks­ trapolacyjną prostolinijność", z której Lem tłumaczył się w przedmowie do drugiego wydania Dialogów", o proste interpretowanie ludzkiej wynalazczości technicznej w katego­ riach na przykład przystosowawczych (nawet jeśli omylnych i prowadzących ostatecznie do samozguby). Chodzi raczej o to, żc icchnocwolucja. aczkolwiek - jak i bioewolucja - podlegała działaniu przypadku, nic jest jednak ani całkiem chaotyczna, ani całkiem podporządkowana woli swych twórców. 2 2 Przyświecające Summie technologiae pytanie: ,,Klo powodu­ je kim? Technologia nami. czy też my n i ą ? ' " - jest więc właściwie retoryczne. Technoewolucja z punktu widzenia po­ szczególnego podmiotu ludzkiego jest czymś równic zewnętrz­ nym, niezależnym i nieuchronnym, jak bioewolucja z punktu widzenia pojedynczego organizmu, który co najwyżej może sam dla siebie poszukiwać najlepszej taktyki w walce o prze­ trwanie. Z drugiej jednak strony cytowane pytanie potraktować *olno również jako pewien program. Wkład ludzkiej myśli * przebieg technoewolucji jest niezaprzeczalny; istnieje zatem ^ansa. że na kształt tych procesów moglibyśmy mieć wpływ, żc jakiejś przynajmniej mierze moglibyśmy nad nimi zapano*ać. Zwłaszcza wiedząc to, co j u ż wiemy: żc niekontrolowany rozwój rokuje perspektywy, jak to Lem nazywa, suicydalne. 24 w Takie są przesłanki. Spróbujmy teraz - za Summa - krótko Podstawić argumenty Lema za zbieżnością obu ewolucji. Podobieństwo ich przebiegu prima facie widoczne jest j u ż 'yrn na przykład, że nowe urządzenie (jak nowy gatunek) Początkowo zachowuje znaczne podobieństwo z fazą poprzczająeą; y j pierwsze samoloty byłyby mutantami sJawców. Również w bioewolucji, jak w ewolucji technicznej, jo^wój prowadzi w zasadzie w stronę uniwersalności funkcji j ' pominąć sprawę wszechuniwersalnej komórki; z tego "rat punktu widzenia w ewolucji biologicznej działa, jak ada Golem, „ujemny gradient perfekcji ustrojowych rozI ^ l n " ) . Zarazem zaś w obu ewolucjach organizmy żywe '-a,dzcnia techniczne przechowują wiele cech, których nic da w l s 1 W| Z; Ur 3, l m s c n s e się wytłumaczyć ich zaletami przystosowawczymi (jak grzebień koguta i jak ozdoby na karoserii samochodu). Jedne też i drugie ujawniają skłonność do mimikry. Nie dość jednak na tym. „Obie ewolucje - pisze Lem w Summie - są procesami materialnymi o prawic takiej samej ilości stopni swobody i zbliżonych prawidłowościach dynami­ cznych. Procesy te zachodzą w układzie samoorganizującym się, którym jest i cała biosfera ziemi, i całokształt technicznych działań człowieka - a układowi takiemu jako całości właściwe są zjawiska «postępu», to jest wzrostu sprawności homcostatycznej, która zmierza do ultrastabilnej równowagi jako do celu b e z p o ś r e d n i e g o " . W obu przypadkach mamy więc do czynienia z systemami, które rozwijają się same z siebie, niezależnie od niczyjej woli czy intencji. Czy rzeczywiście jednak jest to „ p o s t ę p " i w jakim sensie? Dziś Lem praw­ dopodobnie nie użyłby w ogóle tego słowa, nawet ujętego w cudzysłów, sceptyczniej traktując kierunkowość ewolucji, jednak w roku 1964, kiedy uzkazało się pierwsze wydanie Summy technologiae, żywił (przynajmniej co do perspektywy rozwoju technologicznego) znacznie więcej optymizmu. 2h To jeśli idzie o tonację przytoczonego fragmentu. Dalszy bowiem wywód Lema, co też warto podkreślić, w ogóle bierze ten „postęp" w nawias. Jak wiadomo, zgodnie z zasadami termodynamiki bieg zjawisk fizycznych prowadzi od większej do coraz mniejszej złożoności, inaczej mówiąc, do wzrostu entropii. Powstanie życia tymczasem było procesem odwrot­ nym, więc, przynajmniej z naszego, ludzkiego punktu widzenia, energetycznie mało prawdopodobnym. Lem tłumaczy jednak, żc w górę może wchodzić błąd perspektywy; my, ludzie, znamy bowiem tylko dwa rodzaje systemów: niezwykle skomplikowa­ ne (Jak my sami) i niezwykle proste (Jak nasze, nawet najbar­ dziej wyszukane maszyny); we Wszechświecie natomiast pro­ cesy samoorganizacji materii mogą nic być czymś aż tak niezwykłym. 27 To wyjaśnienie nic brzmi najbardziej przekonująco, sprawa tymczasem warta jest uwagi. Cytowany tu już Fritjof Capra pisze, że pojawienie się cwolucjonizmu (u Kanta i Laplacc'a w astronomii, u Hegla i Engelsa w polityce, o Lamarcka i Darwina w biologii) zaowocowało ostatecznie nie tylko kresem „newtonowskiego ś w i a t a - m a s z y n y " . ale doprowadziło również do podważenia jedności wiedzy. Ujawniła się zasad­ nicza przeciwbieżność zjawisk w fizyce, gdzie ewolucja, zgodnie z prawami termodynamiki, prowadzi od ładu do chaosu (wzrost entropii), i w biologii, gdzie zachodzi proces odwrotny (od prostoty do coraz większej złożoności; Capra bowiem przyjmuje jak się zdaje, taką kierunkowość bioewolucji za dowiedzioną). Niezgodność obrazów świata dostarczanych przez różne dziedziny nauki każe dziś podejrzewać, pisze Capra, „żc absolutna prawda w nauce w ogóle nie istnieje" *. Co więcej, twierdzi dalej autor Punktu zwrotnego, „w X X wieku po raz pierwszy została postawiona pod znakiem zapytania zdol­ ność człowieka do zrozumienia wszechświata" ''. Bo i jak mielibyśmy zrozumieć c o ś , co do czego uzyskiwane przez nas dane są sprzeczne? 2 2 Tak radykalnych wniosków Lem nigdzie nie wyciąga, zdaje się że z gruntu obca jest mu sama myśl. jakoby świat mógł się okazać nie-do-zrozumienia. W o l i więc po prostu przedstawiać proces ewolucji biologicznej jako termodynamicznie nader nieprawdopodobny (o wielu zjawiskach, póki się nie zdarzą, można przecież powiedzieć to samo). Ten nieprawdopodobny proces przebiega przy tym dwufazowo: w pierwszym etapie od materii martwej do żywej, o czym wiadomo bardzo niewiele, a co kończy się powstaniem komórki - „budulca o nieporów­ nywalnej z niczym wszechstronności i p l a s t y c z n o ś c i " (z zachwytów Lema nad doskonałością komórki i nad maksymal­ ną wynalazczością ewolucji na samym progu jej poczynań 50 41 �można by ułożyć cały poemat). Dopiero druga fazę stanowi tu ewolucja „właściwa", w wyniku której pojawia się „Człowiek, syn matki Natury i ojca Przypadku"''. Otóż sprawność homeostalyczna człowieka bynajmniej nie jest większa od sprawności homcostatycznej komórki, zatem o „postępie" w biocwolucji nie ma mowy, przeciwnie, zachodzi tu regres, działa, jak powiada Lem, „ujemny gradient". Rzeczywiście natomiast można w kategoriach „postępu" ujmować ewolucję techniczna: nic wytworzyła ona na początku żadnego cudownego budulca, odpowiednika komórki, lecz od urządzeń wąsko wyspecjalizo­ wanych zmierzała ku coraz uniwcrsalnicjszym. I zmierza nadal. Między ewolucją biologiczną a techniczną zachodzą też inne, poważne różnice. Bioewolucja działa po omacku, metodą prób i błędów, a raz podjęte w niej „decyzje" okazują się nie­ odwracalne. Technoewolucja leż czasem ucieka się do metody prób i błędów, lecz stosuje ją w znacznie węższym zakresie; i, jednej strony ze względu na udział świadomego czynnika kreacyjnego, z drugiej - z powodów czysto praktycznych („można bowiem - zauważa przytomnie Lem - zbudować metodą prób i błędów dynamomaszynę, ale nie - reaktor atomowy"'"). I wreszcie w lechnoewolucji wytępuje czynnik, klóry w biocwolucji był całkowicie nieobecny: wzgląd na normy i wartości kultury. Krytycy technocwolucji przytaczają wprawdzie tysiączne przykłady wskazujące, że udział tego czynnika ciągle jest zbyt nikły, i jako argument przywołują wszelkie możliwe zagrożenia, jakie człowiek własnymi silami sobie zgotował - od bomby atomowej po demograficzną. Co nie zmienia faktu, że „czynnik moralny".nawet niekonsekwentnie uwzględniany, może wpływać zakłócająco na autonomię prze­ biegu ewolucji technicznej. O rzeczywistej technocwolucji, zdaniem Lema. można zresz­ tą mówić dopiero od niedawna. Ani sławetny bambus, którym małpa przyciąga sobie gałąź z bananami, ani wynalazek kola. ani mnóstwo innych innowacji technicznych nic stanowi jeszcze przekroczenia progu, za którym znaleźliśmy się obecnie. Pod ten próg ..startu technologicznego" podchodziły w przeszłości inne kultury, zatrzymując się jednak w pół drogi; tak było na przykład ze starymi kulturami Chin lub Indii. Próg ó w zdołała przekroczyć dopiero kultura europejska czy, jak mówią nie­ którzy, śródziemnomorska. Trudno nawet - kontynuuje Lem - potwierdzić, dlaczego właśnie ona; jedni twierdzą, że pod­ stawowym mechanizmem napędowym były tu wyjątkowo liczne wojny, inni, jak Lévi-Strauss, na którego Lem się powołuje, opowiadają o kumulacji wiedzy, która w pewnym momencie przekroczyła masę krytyczną. Można by do tego wywodu dorzucić Lemowi jeszcze parę hipotez, dlaczego to właśnie kultura basenu Morza Śródziem­ nego okazała się szczególnie płodna technologicznie: od pomy­ słów wywodzących szczególną ciekawość badawczą Zachodu z tabu seksualnego (jak u Bettelheima) po własną Lema koncepcję polisemantyczności kultury jako czynnika rozbijają­ cego jej tradycyjną jedność (ta koncepcja pojawia się w Filozofii przypadku); wielokulturowość wybrzeży Morza Śródziemnego stwarzać miała dla tej polisemantyczności wyjątkowo podatny grunt. Mnie jednak osobiście najbardziej odpowiada tu inny pomysł Lema, pochodący z Dzienników gwiazdowych. Otóż podczas swej Podróży dwudziestej Ijon Tichy wyprawił się, nie całkiem z własnej woli, w daleką przyszłość, by tam uczest­ niczyć w pracach nad Tclechroniczną Optymalizacją Historii Powszechnej. Udoskonalanie dziejów powszechnych napotyka­ ło jednak liczne przeszkody z powodu niesubordynacji i kon­ fliktów między współpracownikami: wśród nich na przykład pewien H . Yobb zrzucał pęczak Żydom wędrującym przez pustynię, L . Nardcau dc Vincc manipulował przy wynalazkach technicznych, a P. Lation, skłócony śmiertelnie z Harrym S. Toltlcscm, podejrzewany był nawet o to, że „wyswatał niejaką Schickclgrubcr, aby urodziło się wiadome dziecko"", hju mogąc sobie dać rady z nieznośnymi uczestnikami programu Tichy najbardziej niesfornych zaczął zsyłać w przeszłość; ^ ponieważ kto żyw ze skazanych prosił się na Lazurowe Wybrzeże, uległem, moc osób posiadających wyższe wyksztaj. cenie skoncentrowało się wokół Morza Śródziemnego, i ot. skąd się wziął właśnie tam wschód cywilizacji Zachodu'" . Tyle Ijon Tichy. Jego autor zaś, tym razem j u ż serio w Summie technologiae pisze, że trudno tu mówić o działaniu jakiegoś pojedynczego czynnika. Także ciąg zdarzeń jednorod. nych, na przykład wynalazków technicznych, nic wystarczyłby jeszcze do zapoczątkowania technologicznej cywilizacji Za­ chodu. Aby doszło do przekroczenia progu, do „startu techno, logicznego", musiały się połączyć dwa ciągi zjawisk. Tei pierwszy, technocwolucyjny i masowo-statystyczny, przeciąg się musiał z drugim, spoleczno-świadomościowym. Innymi słowy, nic tylko musiała nastąpić kumulacja wynalazków, lea również musieli pojawić się ludzie, którzy świadomie dążyli do dalszego rozwoju technologii. Czy rozpoczęta tak tcchocwolucja jest ..dynamicznym proce­ sem t r w a ł y m " ? C z y eksplozja wynalazczości, do której doszło na Zachodzie, będzie odtąd trwać j u ż wiecznie, a przynajmniej przez długie wieki? Czy, mówiąc prościej, postęp nauki może być nieograniczony? Istnieją co do tego poważne wątpliwości. Inaczej jednak przedstawia jc Lem, inaczej widzą jc współcze­ śni naukoznawcy. U Lema nadciągający kryzys ma przede wszystkim wymiar ilościowy. W Summie technologiae czytjmy. że wprawdzie trwa ciągle oszałamiające przyspieszenie, it od siedemnastego wieku liczba czasopism naukowych wzrasta wykładniczo i żc podobnie wzrasta liczba osób zajmujących się nauką; wygląda jednak na to, że niebezpiecznie zbliżyliśmy sit już do pułapu. Gdyby bowiem miało się utrzymać dotych­ czasowe tempo wzrostu, to za lat pięćdziesiąt cała ludnoíí Ziemi składałaby się z uczonych; proces musi ulec spowol­ nieniu, bo inaczej ani ludzi, ani środków nie starczy. Spowol­ nienie zaś oznacza regres. Zahamowanie ludzkiej wynalazc» ści związane będzie przede wszystkim z koniecznością przeprowadzenia selekcji wśród kierunków, w jakich prowadzisk badania: a ponieważ, prawdziwe odkrycia są ex definitiew nieprzewidywalne, może to zagrozić niebezpieczeństwem po­ rzucenia dróg, w których - o czym nic wiemy kryją Ś największe potencje. Dotychczas, powiada Lem. na wielki? loterii nauki obstawiano wszystkie numery, zatem zaWB któryś musiał wygrać. Natomiast przy obstawianiu selekty* nym wygrane mogą się skończyć. 4 Wypada jednak zauważyć, że w refleksji nad rozwoje! nauki moment krytyczny bywa przedstawiany również inafll i nic aspekt ilościowy, leca jakościowy wysuwany icsi tam* plan pierwszy. Fritjof Capra, jak pamiętamy, za punkt zwflfl i świadectwo pojawienia się nowego par.nlvgmatu uw» wyczerpanie się newtonowskiej koncepcji świata jako masz)*! i narodziny nowej fizyki, a w konsekwencji - utratę kartezj kicj pewności, której j u ż nikt w nauce mieć nie może Amsterdamski z kolei w książce Między historią a inet zasadniczą zmianę uważa zmierzch „nowożytnego idi u k i " . Ó w „nowożytny ideał nauki " Amsterdamski widzi szerzej niż Capra - „ ś w i a t - m a s z y n ę " , a przede w szerszym kontekście społecznym. Warunkiem ukształtowania się owego nowożytnego nauki nie był empiryzm, lecz nowa ontologia i no*ł tropología: zamiast wiary w wartość tradycji - wiara w po< cze zdolności człowieka. Człowieka uczyniono autonoi podmiotem poznania - a to zaowocowało koncepcją ai nauki jako instytucji, postulatami jej uniezależnienia od ła, ideologii, polityki i tak dalej. A ubocznie - • oddzieleniem świata faktów od świata wartości. Jest c* �nisze Amsterdamski, że jeszcze rewolucja przemysłowa osiem­ nastego wieku dokonała się właściwie poza nauką, niezależnie od niej- Ponowne sprzężenie nauki z rzeczywistością - tym jazem j a ^ ° uwikłanym w życie społeczne rozwojem technologicznym - nastąpiło dopiero pod koniec dziewiętnastego wieku. I właśnie razem z tym sprzężeniem zaczynają się rysować początki kryzysu, który na dobre da o sobie znać w naszym stuleciu. Nowożytny ideał nauki zaczął bowiem ulegać szybkiej erozji. Zmienił się adresat twórczości naukowej: międzynarodówkę uczonych spragnionych prawdy zastąpiły instytucje, które naukowcom płacą pensje i w zamian żądają rezultatów. Zmieni­ ły się też kryteria doboru analizowanych problemów: miejsce osobistej ciekawości uczonego zajął narzucony odgórnie plan badań. Kontrolę rezultatów przez kolegów zastąpił wyścig konkurencyjny; stąd znaczna część wyników badań podlega utajnieniu. Związek nauki z życiem narzucił jej kryteria moralne: samo dążenie do prawdy przestało być wartością oczywistą, pojawiło się pytanie, kto i w jaki sposób może wykorzystać osiągnięte rezultaty. A jednocześnie kolejne od­ krycia fizyki rozbiły jednorodność wizji świata, której gwarantką była dotąd mechanika klasyczna. Prawa natury straciły charakter deterministyczny, pojawiła się zasada nieoznaczonoś­ ci jako immanentna granica poznania, degradacji uległo pojęcie „sejentyzmu". Nauka przestała być dobrem nieproblematycznym. Amsterdamski punkt krytyczny widzi więc nic tylko w poja­ wieniu się „nowej fizyki", ale również, w zmianie społecznych funkcji nauki, przede wszystkim w jej sprzężeniu z techniką i poddaniu się wymaganiom rynku. Lem natomiast tego prob­ lemu zdaje się w ogóle nic dostrzegać. Tam, gdzie Amsterdam­ ski wskazuje konflikt i źródło zagrożeń, u Lema znajdujemy ścisłą współpracę. Tak ścisłą, że nie wymaga nawet rozróżnień terminologicznych („tcchnocwolucja" Lema obejmuje przecież nic tylko ewolucję techniki w sensie ścisłym, ale również ewolucję jej podstaw teoretycznych). Zważywszy ten fakt - a także biorąc pod uwagę, że Lem uwzględnia przede wszystkim ilościowy wymiar możliwego kryzysu wiedzy - czy mimo •ttystko Lem nie zasługuje na tytuł sejentysty-optymisty? Na ten tytuł zasługiwał z. pewnością pisząc Dialogi i pierwszą edycję Summy. O pierwszej z tych książek powie po latach, * przedmowie do wydania z 1972 roku: „Czas sprawił, że Dialogii stały się świadectwem prawic bezgranicznego optymiz­ mu poznawczego, jaki nic tylko we mnie wzbudziło powstanie cybernetyki"". Summe w kolejnych wydaniach będzie uzupeł­ niać o dodatkowe rozdziały, wstępy i posłowia, przyznając - na Prcykład w posłowiu do wydania czwartego, zatytułowanym "*adzieścia lar później - że rozwój cywilizacji wykazuje eksze przyspieszenie, niż wcześniej przewidywał, że ujawają się iu coraz potężniejsze środki i coraz męlniejsze cele, i że w, n| * *brew marzeniom o kontroli nad sytuacją - coraz bardziej *ygląda na to, że o losach świata zdecyduje przypadek, na co * każdym razie wskazuje stan uzbrojenia obu supermocarstw, stokrotnie też. w najróżniejszych tekstach i przy najróżniejj ^ h okazjach, będzie podkreślać, że futurologia jako nauka *alasię zupełnym niewypałem, ponieważ niemal żadne z jej powiedni się nic ziściły. Jak widać nawet z tego zestawienia można by je pewnie ciągnąć dłużej - czas utemperował ^ izm ' o r a Dialogów i Summy. Zasadniczej jednak jego •ry w autonomiczną wartość nauki nie naruszył: te zapowicj^**yzysu. jakie Lem dostrzega, nadal mają charakter ilośw niczym nic podważają nicproblematyczncgo dobra. a au C 1 C n a u k c s a w Wróćmy jednak do mechanizmów, które rządzą rozwojem cywilizacji technicznej. Autonomia tego rozwoju, po prze­ kroczeniu pewnego progu, nie budzi, zdaniem Lema, wątpli­ wości; dobitnie formułuje to w Rozmowach: „kiedy cywilizacja raz wstąpi na technologiczną drogę, technologia staje się zmienną niezależną od woli jednostek. Każda faza osiągniętej j u ż sprawności technicznej otwiera szansę dotarcia do następnej fazy, a porządek, w jakim dokonuje się odkryć, nic zależy od tego, czy ich owoce będą pożywne, czy z a b ó j c z e " * . Zatem to właśnie autonomia rozwoju kryje w sobie potencjalnie najwięk­ sze zagrożenia; to ze względu na nią wszelkie restrykcje i zakazy stawiane ludzkiej wynalazczości wypadają wręcz humorystycznie. Humorystycznie też wypadają próby przewi­ dywania kolejności i charakteru przyszłych odkryć i wynalaz­ ków technicznych: bo to trochę tak. jakbyśmy chcieli przewi­ dzieć błąd w przekazywaniu kodu genetycznego - błąd, który przyczyni się do powstania nowego gatunku. Toteż, powiada Lem, przewidywać przyszłość łatwiej jest pisarzowi niż uczonemu, który nie ma prawa uciekać się do fantazji i intuicji. A Lem, co trzeba mu przyznać, istotnie przewidział niemało. W wolnym od przesadnej skromności artykule Trzydzieści lat później, opublikowanym w „Wiedzy i Ż y c i u " " i złożonym chyba w dwóch trzecich z autocytatów z Summy dowodzących jak, wymyślając niegdyś „('automaty­ k ę " , dokładnie przewidział dzisiejsze „rzeczywistości wirtual­ ne"; w tym więc artykule, zawierającym nadto bardzo gorzkie wyrzuty pod adresem Kołakowskiego, że mu niegdyś, w recen­ zji z Summy, odmówił zdolności predykeyjnych, a kiedy Lemowc przepowiednie się sprawdziły, nigdy tamtej opinii nie sprostował; w tym artykule zatem Lem powiada, chyba rzeczy­ wiście trafiając w sedno, że bieg wydarzeń potwierdza jego dawno sformułowane przekonanie, iż „życic w jego procesach badanych przez nauki biologiczne stanie się kopalnią inwencyjną dla przyszłych konstruktorów". Jest to. zwracam uwagę, inny już. rodzaj związku między bio- a technocwolucją niż ten, który zakładał w obu wspólne niezmienniki dynamiczne. T y m razem nie chodzi już o homologię strukturalną, lecz po prostu o wykorzystanie w technologii - wiedzy o organizmach żywych. 3. Traktowanie ewolucji kultury jako prostego przedłużenia biologicznej ewolucji gatunku ludzkiego jest pomysłem starym, szacownym i od dawna j u ż zarzuconym. A j u ż na pewno w tej postaci, jaką można było spotkać u Spencera, Morgana, Tylora czy nawet u Frazera. Toteż z takim ewolucjonizmem. który zmierzałby do wykrycia naturalnych i deterministycznych praw rządzących rozwojem społecznym, poglądy Lema istotnie nie mają wiele wspólnego. Jak natomiast mają się do ewolucjonizmów nowszych* albo do teorii socjobiologów - przyjdzie się s k , o n n Ale' y jest uznawać. '"Przecież tylko jedna strona medalu. Bo w końcu nie kto kiswa ^ ' ' Lem, między innymi dzięki swoim talentom tyjnym i literackim, od lat uświadamia ludziom za­ l a n grożenia cywilizacyjne i uczula ich na możliwość zatrzaśnięcia się pułapki technologicznej, to w końcu właśnie Lem prze­ strzega stale nasz gatunek przed coraz łatwiej osiągalną moż­ liwością samozagłady. Z takiej zaś perspektywy rysującym się kryzysem nic jest j u ż . rzecz prosta, spowolnienie technocwolucji - lecz jej gwałtowny koniec, jaki niewątpliwie nastąpić by musiał wraz z końcem ludzkości czy świata. Tutaj więc także widać pęknięcie: jakby Lem, ubolewając nad tym, że przy rosnących wciąż możliwościach technicznych ludzkość (a przynajmniej jej część najbardziej technologicznie rozwinięta) nic potrafi sobie stanowić wartościowych celów, nie był w stanie ująć obu tych spraw w jednym horyzoncie, lecz traktował je w gruncie rzeczy jako rozdzielne. * Przegląd stanowisk współczesnego ncocwolucjonizmu w badaniu kultury znaleźć można w książce Piotra Chmielewskiego Kultura i ewolucja. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1988 43 �jeszcze zastanowić. Nie ulega bowiem wątpliwości, że jako badacz kultury, Lem w znacznym stopniu pozostaje w kręgu myśli ewolucjonistycznej. Dobitnie daje temu wyraz, charakteryzując punkt wyjścia swej najobszerniejszej jak dotąd książki o kulturze - Filozofii przypadku. „Kategorią centralną - pisze - jest przypadek, rozumiany nic podług tradycji jakiejś szkoły filozoficznej, lecz wedle znaczenia nadanego mu przez empirię badającą procesy stochastyczne i ergodyczne, czyli rozwojowy tor bardzo wiel­ kich i złożonych układów. Przypadek jest wczesnym zwłaszcza zwrotnym czynnikiem wszelkiego procesu ewolucyjnego, w którym układ, powstając, wytwarza jednocześnie własne, systemowe prawa, jakich nic wykrywa się na ogól w tym, co go wszczęło." I dalej, jeszcze wyraźniej: „chodzi o takie ewolucje, w których przypadkowy, koincydenlalny stan wyjściowy prze­ radza się w trwałą cechę układu jako jego prawidłowość: rzecz jest więc o tym, jak przypadek obraca się w sternika, losowość - w los"-" . Jak poprzednio technika, tak teraz kultura okazuje się więc „bardzo wielkim i złożonym u k ł a d e m " , który wykazuje własną dynamikę niezależnie od woli uwikłanych w niego ludzi. Układem, w którym zainicjowane losowo procesy zaczynają polem wykazywać pewne regularności, tak właśnie, jak w ewo­ luującej biocenozie. 1 Podobieństwo kultury z biocenozą, twierdzi Lem. można pociągnąć dalej. Kultura bowiem, tak samo jak biocenoza, prowadzi z naturą grę o przetrwanie. Jest to gra c z ę ś c i o w o pusta; gra. „której p e w n e r e g u ł y ustanowione są nie­ zmienniczo przez naturę i trzeba się ich, będąc jej partnerem, albo domyślić, tj. wykryć jc i spełnić, albo zginąć""'. Lem pisze lu sporo o „normie ewolucyjnej", o owym minimum przy­ stosowawczym, jakie musi być przez kulturę zachowane, aby w ogóle mogła przetrwać; bardziej jednak zdaje się go inte­ resować to wszystko, co ponad minimum przystosowawcze wyrasta. A więc właśnie to, co nic daje się wytłumaczyć funkcjonalnie, co jest, innymi słowy, nadmiarowe. Bo dopiero ta część nadmiarowa jest obszarem, w którym kulturę można traktować jako system zdolny do samoorganizacji. modele kultur - pisze Lem - powstają przez pokoleniowe wzmocnienie sprzężeniem zwrotnym - losowego odchylenia od stanu wyjściowego, [...] tym sposobem kulturowe formacje, obejmujące całokształt reguł i norm etycznych, religijnych, rodzinnych, matrymonialnych itp. stanowią «wytrząśnięte z kubka» rezultaty długotrwałej «gry w s p o ł e c z e ń s t w o ) . " " Roz­ woju kultury zatem, konkretnego kształtu, jaki dana kultura przybierze, nie da się w odpowiedzialny sposób przepowiadać; choć, oczywiście, im kultura jest bardziej złożona i roz­ budowana, tym liczba stopni swobody, jakimi dysponuje, będzie mniejsza, a zatem kolejne jej etapy - mniej zaskakujące. Złożoność jednak, jak wiadomo, nie jest miernikiem doskonało­ ści homeostatycznej; z lego, że brontozaur był stworzeniem bardziej skomplikowanym niż wymoczek, nic dobrego dla brontozaurów nic wynikło. „Niekontrolowana puchlina infor­ macyjna - pisze więc dalej Lem - razem z. technologiczną clefantiazą niekoniecznie stanowią przeżywalnościowo najlep­ szą strategię. Kultura nasza trwa ledwie paręset lat, w trzonie ty­ powo technologicznym, a zatem jakieś dziesięć razy krócej niż kultury mieszkańców różnych archipelagów wysp Oceanii, które zresztą nie dlatego znikły, że j u ż nie były do dalszej egzystencji zdolne, ale dlatego, ponieważ myśmy jc zniszczyli." 4 41 Mamy zatem do czynienia z kulturą, której dalszych losów nie jesteśmy w stanie do końca przewidzieć, ani tym bardziej kontrolować, a o której j u ż wiemy, że weszła na tory cokolwiek niebezpieczne. Jest to diagnoza, którą w dość zbliżonym brzmieniu Lem wystawia także technice. Pojawia się zatem pytanie, jak się mają do siebie zakresy obu tych pojęć. Kiedy, zdaniem Lema. pokrywają się, kiedy i w jakiej mierze pozostają 44 rozłączne? Na zdrowy rozum, technikę należałoby potraktow^ jako część kultury, być może, ze względu na szczególny sposfik przyrastania odkryć i wynalazków, obdarzoną pewną auto. nomią; jeśli nawet technika jest samoorganizującym się sy$. ternem, którego dynamika wymyka się spod kontroli człowieka (swego stwórcy), to pamiętajmy, że takim samym .systemem samoorganizującym się jest i kultura. Ale wcale nic jestem pewna, czy Lem sobie to dokładnie tak wyobraża. Bo zachodzą tu również inne możliwości, na przykład taka, że kuliura jeg „niszą ekologiczną" dla poszczególnych wynalazków technicznych (trochę lak. jak w Filozofii przypadku jest „niszą ckologj. c z n ą " dla dzieł literackich); te zaś dopiero wyekstrahowane z niej, przeniesione na inny poziom, układają się w nowy układ homeostatyczny: właśnie w zaulonomizowaną technologie. Albo możliwość taka, że technika (cywilizacja techniczna)jest po prostu mianem jednej z wielu kultur: naszej mianowicie (wtedy tożsamość niezmienników dynamicznych w ewolucji kultury i tcchnoewolucji nie byłaby zaiste niczym dziwnym). Teksty Lema i pod tym względem nic są całkiem jednoznaczne. Pewne jest jednak, że kultura w jego rozumieniu nie daje się po prostu podzielić na część techniczną i część symboliczną; pewne jest też, że wymiar techniczny kultury nie daje sit dokładnie utożsamiać z jej minimum przeżywalnościowym (choć znowu mogłoby się zdawać, że w wynalazczości techno­ -1I1Wlogicznej człowieka aspekt stricte funkcjonalny odgrywa większą niż, powiedzmy, w jego twórczości artystycznej]i role Najwięcej argumentów przemawia za tym, że cywil zaeja techniczna stanowi po prostu jedną z ludzkich kultur, umiej­ scowioną w czasie i przestrzeni, a nadto wyposażoną w barda szczególne parametry. Nie jest jednak pewne, kiórc sfor­ mułowania Lema należy traktować dosłownie, a kiórc metafo­ rycznie, gdy pisze on w Filozofii przypadku, że cywilizacji przemysłowa, zrodzona jako wytwór pewnej kultury, wyzwoliła się następnie spod jej wpływu i uzyskała samodzielność Dokładnie tak: „Kultura ta, zainicjowawszy rozwój ortocwolucyjny technologii i nauki, j u ż nań nic wpływa, jak poucza otyn obserwacja. Zdobył on sobie własne prawidłowości i ją - do nich - nagina" . Związek naszej - bo przecież o nią chodzi - kultury z jej wyalienowanym płodem wynika, zdaniem Lena, z jej polisemantycznego charakteru. Kultury pierwotne, wywo­ dzi Lem, są. przynajmniej w teorii, monosemantyczne. to jest takie, że każdy społecznie przyjęty stereotyp myślowy i z* chowaniowy ma w nich tylko jedną wersję; nasza poliscmantyczna kultura stanowi zatem ich oczywiste przeciwieństw Utrzymująca się zaś przez czas dłuższy poliscmnatycznoS oznacza niestabilność historyczną; mówiąc grubo, kultin niejednoznaczna bardziej jest narażona na rozkład od jedno­ znacznej. Nasza jednak nic rozpada się. a to dlatego, że ,JW „j«~ stabilizator kulturowych s e n s ó w " występuje w niej, choć zrM niejawnie, „sfera i n s t r u m e n t a l i z m ó w " ' . 43 4 Jest to sytuacja dosyć niezwykła. Na ogól bowiem, nisK pi Lem. kulturę rozpatrywać można w dwóch planach: ..w plan* operacji, z jakich się składa, i w planie sensów, jakie t konstytuują" . Nic są to plany od siebie niezależne, w zasad* jednak nie są również tożsame (chyba że w bardzo wczes* fazie rozwoju społecznego, kiedy czynności techniczne i saBf ne nakładają się na siebie). We współczesnej kulturze anw kańskiej wygląda tymczasem na to, że operacje zaczyW zajmować miejsca sensów. Technologiom juz zastosowany* trzeba ciągle przydawać nowe. które by likwidowały niekortf tne skutki uboczne tych wcześniejszych i zaspokajały potrtf* przez nie wywołane. Jest to proces, który od pewnego czasus»» się napędza i przerwać go j u ż nie można, nawet gdyby wsZFJ bardzo chcieli; ale też dzięki temu kultura zyskuje nowy w miejsce tego, który z racji nadmiernej polisemanty utraciła. 44 �Mamy więc do c/.ynicnia z mechanizmem o znacznej autonomii, który wylągł się wewnątrz naszej kultury, rozrósł się jej obrębie i w końcu przejął nad nią kontrolę, jako cel tjając przed nią swoją własną dynamikę rozwoju. „... jak jgcosfcryczncgo systemu powstaje, rodząc się w jego wnętrzu, biologiczny, jak w biologicznym wynika antropogencza i przez most socjalizacji dochodzi do stanu - systemowego generatora kultur, jak w kulturze wynika językowy uktad i jak, we wszystkich wypadkach owych, układy powstające na prawach samoorganizacji, mając w sobie wytłoczone cechy u k ł a d u r o d z i c i e l s k i e g o jako s p r a w c z e g o , manifestują równocześnie - p r a w a s w o i s t e , lak jest podobnym, autonomizującym się systemem w ruchu, technologiczna ewo­ lucja, własnymi prawidłowościami rozwoju opatrzona" * - czylamy w Fiozofii przypadku. Inaczej jednak, jeśli dobrze rozu­ miem, niż działo się to w poprzedzającym łańcuchu bytów, między dzisiejszą technoewolucją a kulturą, która ją na świat wydala, zaczyna funkcjonować sprzężenie zwrotne. w staVV 4 Łańcuch bytów zresztą - to może przesada; obraz nakreślony |ir/e/ Lema bardziej j u ż przypomina rosyjskie baby w babach j jarmarku: autonomiczne, ale zrobione z tego samego drewna. W nowej wersji Filozofii przypadku, w rozdziale zatytułowa­ nym Grania wzrostu kultury mówi się o tym, że kultura jest w gruncie rzeczy wynikiem występowania w przyrodzie zmian nie podlegających algorytmizacji. Gdyby wszystko dało się zalgorytmizować - żadna kultura nic byłaby potrzebna. „Ewo­ lucja jest dywergencją w rozwiązywaniu zadania przeżywalnosci" * - pisze Lem; aby przeżyć w nieprzewidywalnie zmien­ nych warunkach, ustroje żywe mogą uciekać się do różnych strategii. Mogą do warunków przystosowywać się w sposób doraźny, kulturowy, inaczej mówiąc, fenotypowo; mogą leż się do nich przystosowywać w sposób trwały, czyli genotypowy - jako gatunki. W rzeczywistości zaś praktykowany jest kompromis: silna determinacja genotypowa połączona z pewną plastycznością fenotypu. „Mózg jest owym kompromisem -powiada Lem - bo, sam uwarunkowany genotypowo, potęguje lenotypową a d a p t a c y j n o ś ć " . Toteż w antropogenezie zmiany dokonują się nic w kodzie genetycznym i nie w indywidualnych zachowaniach osobniczych, lecz w aulonomizująccj się kul­ turze. Ona bowiem czyni możliwym to, co niemożliwe jest w bioewolucji: realizację strategii odwracalnych. 1 4 41 Poszczególne kultury - wywodzi Lem - początkowo po­ wstawać musiały polifilctycznie, jak gatunki, niezależnie od siebie i w izolowanych obszarach. Były też z początku mono­ foniczne, wyposażone każda w swój własny, jedyny obraz świata (tą monoikonicznością Lem w Granicach wzrostu kultury zastąpił, jak się zdaje, wcześniejszą monosemantycztość). Potem dopiero zaczynały się ścierać, zwalczać, kon­ kurować ze sobą - przez to wszystko zaś wzbogacać aż. "ajwiększąekspausywność i rozwojowe przyspieszenie zdobyła kultura śródziemnomorska przez to, że wyznawane wiary dały późnej fazie chrześcijaństwa zgodę, niebezoporną i nienatyniiastową, na powstanie technogennej empirii. T y m samym Poczęry zyskiwać prym narzędzia, wyzbywając się stopniowo jymboljc/.nego uzasadnienia i wsparcia, a zatem ponad- i pozaudzkiej sankcji transcendentalnej." * Powstała współczesna y*ilizacja przemysłowa - no, i mamy to, co mamy. Niemniej kultura w swej istocie, podkreśla Lem, pozostaje " 'ądzenicni przcciwlosowym", przypadkowo powstałym za­ l e ż e n i e m przypadkowości świata. „W świecie losowym, ^>'i stworzonym przez nikogo, przeznaczonym dla nikogo, fnym wobec nikogo" - wartości, oczywiście nie istnieją; ~ P ' ° kultura je ustanawia '. Chroniąc człowieka przed 'ucicm przypadkowości, co jest jej celem podstawowym. stara się jednak przed swoimi uczestnikami tę swoją rolę Wartości stanowione przez siebie stara się przedstawić w cn 4 c Ur er U r a l c 4 jako dane, jako po prostu odkrywane w świecie. Stąd paradosalnym walorem każdej ludzkiej kultury jest jej niepełna przejrzys­ tość dla uczestników. Dostrzegł to w swej mądrości Golem: „Kultura jest instrumentem niezwykłym przez to, że stanowi odkrycie, które, żeby działać, m u s i b y ć z a k r y t e przed swoimi twórcami"*'. A zatem, ciągnie Golem swój paradoksalny wywód, kultura jest to „laki wynalazek, który urabia po swojemu własnych wynalazców, a oni o tym nic wiedzą, kiedy zaś się dowiedzą, traci absolutnie moc nad nimi, a oni dostrzegają próżnię, i la właśnie sprzeczność jest opoką s p o ł e c z e ń s t w a " " . Żarły żar­ tami, ale to przecież jest nasza współczesna sytuacja. Konlyunuując myśl Lema, można dopowiedzieć, że stanowiony (to jest relatywny) charakter wartości nie jest j u ż dla nikogo tajemnicą (obszar wydzielony stanowiłyby chyba tylko wartości religijne - i pochodne - dla ludzi wierzących), kultura rozpada się pod naporem własnej poliikoniczności, miejsce sfery sensów (od­ wołuję się tu do poprzedniej części wywodu) zajęła dynamika rozwoju technologicznego (której pochodną jest bezsensowny wzrost konsumpcji). Słowem, nadmiar samowiedzy wcale nie wyszedł nam na zdrowie. A jak. zanim do tego doszło, kształtowały się wartości w kulturze'? Czy można o tym procesie powiedzieć coś więcej niż. to. co j u ż wiemy: że był losowy, nieuświadamiany i że nie mógł szkodzić minimum przeżywalnościowcmu? Szczegółowy opis rodzenia się wartości stanowi jedne z głównych wątków Filozofii przypadku; w grę wchodzą tu jednak wartości dość specyficzne, bo literackie - estetyczne i dodatkowo powiązane z koniecznością odczytywania kodu symbolicznego. M i m o to spróbujmy odtworzyć rozumowanie Lema, a potem zastanowić się, jak szeroki może być zasięg jego stosowalności. Filozofa przypadku jest, jak wiadomo, książką zdecydowa­ nie polemiczną, wymierzoną lak przeciw fenomenologicznej, jak przeciw strukturalistycznej teorii dzieła literackiego. Obu tym szkołom, a także paru innym, Lem przeciwstawia argument następujący. Nic ma niczego takiego, jak dzieło literackie, nie jest to żaden byt, żaden przedmiot, którego budowę można by badać. Istnieje natomiast wielka mnogość poszczególnych, indywidualnych odczytań tego samego dzieła - i tylko owymi odczytaniami można się zajmować empirycznie. Dzieło literac­ kie bowiem s t a j e s i ę dopiero w odbiorze - i tym samym podlega kolejnym relatywizacjom: do podmiotu czytającego, do społeczeństwa, którego ów przedmiot jest członkiem, do histo­ rii, do polityki, co całości kultury. Ta różnorodność odczytań jest przez teoretyków kultury traktowana często jako zakłóce­ nie, przeszkoda; co o tyle jest bezsensowne, powiada Lem. że poza tą różnorodnością nic ma nic. A zatem nie jest to przecież różnorodność nieograniczona ani całkiem dowolna; w końcu dwie osoby są w stanic ustalić w rozmowie, że czytały tę samą książkę, nie podając tytułu ani autora. Jakie więc są tu granice rozrzutu? Lem porównuje odbiór dzieła literackiego do embriogenezy. Każde poszczególne odczytanie byłoby wówczas fenotypem, genotyp zaś (nietożsamy przecież ani z zadrukowanymi strona­ mi, ani z rękopisem, ani z zamysłem autora, ani z tym co „zawarte jest" w dziele niezależnie od odczytań) należałoby dopiero z mnogich fenotypów zrekonstruować. Dokładnie lak, jak to robi genetyka populacyjna. „Rozmiary pola fenotypowcgo, jako granice jego rozrzutu, wyznacza środowisko - bio­ logiczne bądź kulturowe [...] tekst, trafiając w różne odbiorcze środowiska, realizuje je w różnych przedziałach z m i e n n o ś c i . " " Nie dość na tym, genotyp w biologii, jak wiadomo, nie jest niczym stałym: mutacje a także zmiany środowiska sprawiają, że zmienia się w czasie. I podobnie jest z literaturą: budując stochastyczny model dzieła, również i jego genotyp winniśmy traktować jako zmienny. Ostateczny więc obraz rysuje się 45 �następująco: rozmaite akty odbioru, z konieczności zakłócane przez warunki i przez wydarzenia losowe, tworzą klasę fenoty­ pów, która stabilizuje się w pewnych granicach; jeśli jednak zmienią się znacznie warunki środowiskowe i strategia odbioru (na przykład - a to j u ż mój przykład - jeśli zaniknie cenzura, a zatem i skłonność do odszyfrowywania ukrytych treści), wówczas tak ustabilizowana klasa fenotypów ulega zmianie, a więc i generujący ją genotyp okaże się również, inny. Stochastyczny model dzieła literackiego, zaproponowany w Filozofii przypadku, dotyczy w zasadzie kształtowania znaczeń; w tym sensie jest właściwie modelem wszelkiej wypowiedzi językowej, która w procesie komunikacji podlega rozumiejącemu odbiorowi. Z drugiej jednak strony Lem pisze, i słusznie, że „aksjologiczne pierwiastki od semantycznych w odbiorze oddzielać się zasadniczo nie d a j ą " " . Jeśli więc, w wyniku procesów masowo-statystycznych uwikłanych w sfe­ rę historii, kultury i języka, następuje w końcu względna stabilizacja sensu dzieła, to następuje również względna stabili­ zacja jego wartości. Ze jest to prawdą - widać dokładnie, jeśli się prześledzi losy utworów, które mozolnie i przez długie lata musiały dobijać się rangi nickwestionowalnych arcydzieł; i tych niegdyś nickwestionowalnych arcydzieł, o których dziś nikt już nie pamięta. Ale dokładnie to samo, co o arcydziełach, można przecież powiedzieć o zachowaniach i postawach ocenianych jako wartościowe: pewne czyny, cokolwiek do siebie podobne, lecz każdorazowo indywidualnie zabarwione przez osoby, które ich dokonują, byłyby fenotypami odpowiadającego im geno­ typu, który w innej terminologii określany być może po pro­ stu jako norma (moralna lub obyczajowa). Taki właśnie charak­ ter mają różne „ s i ę " regulujące nasze postępowanie: nic dowolne, lecz kształtowane losowo w procesach masowo-staty­ stycznych. Mógłby ktoś wprawdzie zarzucić mi, że dokonałam zbyt daleko idącej ekstrapolacji, na podstawie znaczeń wnioskując 0 wartościach literackich, a na podstawie wartości literackich - o wartościach w ogóle. Usprawiedliwia mnie jednak fakt, że podobne wnioski, jak ja na podstawie Filozofii przypadku, Lem formułuje, nie odwołując się już do literatury, w artykule z 1966 roku zatytułowanym Etyka technologii i technologia etyki. Pisze tam, że etyka to nic innego jak część gry w społeczeństwo, jako że aspekt etyczny mogą mieć jedynie sytuacje międzyludzkie; jaka część - to j u ż zależeć będzie od konkretnej kultury. Różnice biologiczne między ludźmi i rasami ludzkimi w zasa­ dzie na kształt kultur nic wpływają; jeśli tytko realizowane jest minimum przystosowawcze, to cała „ n a d m i a r o w a " reszta może przybierać kształty dowolne. A czy będą one apollińskie, czy dionizyjskie, czy okażą się stacjonamo-ruralne, czy dynamiczno-przemysłowc - o tym w gruncie rzeczy decyduje los. Mówiąc krótko zatem: wartości sobie, biologia sobie. Czy na pewno jednak? Pamiętamy przecież, że w kulturze musi występować minimum przystosowawcze, elementarna zdolność do współpracy, bez której żadne działanie zbiorowe nic mogło­ by się dopełnić; len warunek właśnie stanowi „normę ewolucyj­ n ą " . Pamiętajmy też. że Lem skłonny był obok minimum kooperacyjnego za możliwe uznać także pewne minimum altruistycznc. W Rozmowach wywodzi przecież, wprawdzie trochę żartem, że „szlachetne odruchy ludzkie [...] są pro­ gramowane genetycznie", i twierdzi, że imperatyw kategorycz­ ny Kanta można wywieść z osnowy biologicznej* .1 tłumaczy to tak: empiria wskazuje, że z dwóch gatunków istot społecznych, z których jeden preferuje osobniczy egoizm, a drugi altruizm 4 - ten drugi ma znacznie większe szanse zbiorowej przeżywalności. Udowodniono dzięki symulacji komputerowej, ciągnie Lem dalej, że taka jest właśnie norma ewolucyjna. Znane zachowania delfinów i wielorybów, klórc rannego towarzysza wypychają na powierzchnię, aby mógł zaczerpnąć tlenu, są w istocie „uwarun­ kowane genowo": „geny warunkujące ten typ behawioni zostały w loku ewolucyjnym wyselekcjonowane i wprowadzo­ ne jako automatyczna odruchowość, będąca znamieniem normy 46 gatunkowej"^. W interesie zachowania gatunku w genotyp wpisane zostało zatem pewne minimum dobroci. „ N o r m a ewolucyjna" i genotypowy altruizm w niemałym stopniu ograniczają więc autonomiczność kultury i jej losowy charakter. Może więc, wbrew zastrzeżeniom Lema, w jeg poglądzie na świat rozbrat między biologią a kulturą nie jesl lafc zupełny? Być może zachodzi lu ciągłość w znacznie ściślejszym sensie, niż by to wynikało z zaprezentowanego wcześntó łańcucha bytów z Filozofii przypadku. Wypada jednak zapytać najpierw, czym właściwie miałby być ów przyrodzony altruizm. Lem ma tu zapewne na myśjj teorię tak zwanego doboru krewniaczego czy selekcji krewniaczej; teoria ta, jak pisze najkrócej Władysław KunickiGoldfinger. głosi, że „w selekcji faworyzowane są te rodzaje postępowania, które zwiększają szansę pomnożenia własnego genotypu""\ W społecznościach owadzich, takich jak mrówki lub pszczoły, wszyscy pracują „ d l a " królowej, ponieważ to ona bezpośrednio pomnaża genotyp. Antoni Hoffman, który [ sprawę omawia dość szczegółowo, przytacza z tej okazji wyliczenia Scwalla Wrighta dotyczące „pokrewieństwa genety­ cznego" owadów; wynika z nich, że na przykład mrówki, robotnice spokrewnione są bliżej ze sobą, niż byłyby z własnym potomstwem, gdyby je mieć mogły; dlatego - z genetycznego punktu widzenia - mrówkom bardziej „opłaca się" pielęgnować larwy swoich sióstr-robotnic niż swoich (nieistniejących) dzie­ ci. Zdaniem socjobiologów, pisze Hoffman, „ g e n o t y p " , w któ­ rym nic ma dyrektywy działania zgodnej z wynikami rachunku współczynników pokrewieństwa genetycznego, musi przegraj w konkurencji wewnątrzgatunkowej z genotypem, który taką dyrektywę zawiera"". Zatem być może rzeczywiście przyroda premiuje „altruizm". Tylko czy rzeczywiście zachowania na rzecz pomnożenia własnego genotypu mają coś wspólnego z altruizmem w .sensit etycznym, realizowanym przez człowieka w zachowaniach kulturowych? Tu zdania będą co najmniej podzielone*. Cyto­ wany j u ż Kunicki-Goldfinger sądzi na przykład, że tropienie udziału czynnika genetycznego w kształtowaniu ludzkich nomi etycznych jest w gruncie rzeczy nadużyciem. U naczelnyca bowiem powszechna jest rywalizacja seksualna i na tym tle agresja wewnątrzgatunkowa, natomiast zasięg selekcji krew­ ni aczej - nikły (praktycznie ograniczony do własnej rodziny z czym społeczeństwo jako całość musi walczyć). A przed* wszystkim „człowiek jest istotą kulturową i przekazywanie ceń zachowania się i postępowania poprzez przekaz pozagenctyczny, kulturowy ma [dla niego] ogromne znaczenie"-*. Nic jesl to jednak, rzecz prosta, pogląd powszechnie obowiązujący. Wśród uczonych, których opinie zestawia w swej książce Hoffman sporo jest wprawdzie krytyków przenoszenia teorii selekcji krewniaczej w obszar kultury ludzkiej, jednak w sprawi* genetycznego przekazywania norm etycznych socjohiolog Ed­ ward Wilson i etolog Konrad Lorenz razem znajdą się w prze­ ciwnym obozie. Dla Wilsona, pisze Hoffman, ..program genel)" czny człowieka wyznacza uniwersalia ludzkie i narzuca wl turze, a właściwie kulturom, ograniczenia" : '' wśród t p l uniwersaliów znajdują się między innymi niezrytualizo«*J| agresja wewnątrzgatunkowa, psychologiczna odmienność oraz potrzeba transcendencji. A można by do nich dopt* warunkowaną przez dobór krewniaczy (czy, jak woli Lon* grupowy), zdolność do kooperacji. Czyli podstawę żarów* domniemanego altruizmu, jak wspominanej tu już wiclokrot* „normy ewolucyjnej". 0 ? s 1 Lem wprawdzie zgodziłby się pewno z argumentami 5* phena Goulda, który pisze, że - nawet przyjąwszy, że M \ * Wyczerpujący przegląd stanowisk socjobiologów w kwestii I cznych i kulturowych konsekwencji genetycznego wyposażeni* wieka znaleźć można w antologii Człowiek, zwierzę spulecS* redakcją Barbary Szackiej i Jakuba Szackicgo, Czytelnik, W»" 1991; zwłaszcza w ickstach Rogera D. Maslersa, Richarda D. Ale* oraz. Pierrc'a L . van den Berghe'a. �normy etyczne przekazywane są w genach - w praklycc najczęściej nic da się ustalić, czy konkretna norma ma po­ chodzenie genetyczne, czy kulturowe. Jeśli jedno z plemion eskimoskich ma zwyczaj, uciekając przed głodem, pozostawiać w dawnej siedzibie starców, których w ten sposób skazuje się na śmierć, lecz zarazem zwiększa szanse przeżycia pozostałych _ to właściwie nic sposób orzec, czy jest to wpisana w geny selekcja krewniacza, czy działanie normy przekazywanej w wy­ chowaniu. Lem podpisałby się też z pewnością pod pytaniem stawianym przez Johna Mayarda Smitha: jeśli socjobiologia uzasadnia istnienie tylko niektórych norm etycznych, to skąd się wzięły wszystkie pozostałe? - bo w końcu to jest jeden z głównych tematów jego twórczości. Upierałabym się jednak, że stanowisko Lema jest socjobiologizmowi bliskie; zarówno ze względu na altruizm przypisywany gatunkowi ludzkiemu w Rozmowach, jak ze względu na założenie wspólnych nie­ zmienników dynamicznych, czyli ciągłości, jaką Lem dostrzega w ewolucji życia i kultury. A także z powodu ciągłości, jaką ustanawia między cielesnością a świadomością człowieka; tę jednak sprawę odłożymy do innej okazji. PRZYPISY 1 s U 1 Ant"" Hoffman. Wokół ewolucji. Państwowy InslyUI Wydawniczy. Warw a 1982 Tainze. s. 137 'Tamże. s. 149 ' Tamże. s. 11.1 ' Tamże. s. 133 ! "Por. Friljof Capra. Punki zwrotny. Nauka, społeczeństwa, nowa kultura Przełożyła Ewa Woydyllo. Przedmowa opatrzyła Anna Wyka. Państwowy Instytut Wydawniczy. Warszawa 1987. s. 88-89 Tamże. s. 113 'Tamże. s. 119 •Tamże. s. 124 '* Stefam Amsterdamski. Mi(dz\ historią a metodą. Państwowy Instytut Wydawniczy. Warszawa 1983. s. 122 " Por. tamże. s. 159 |: Francois Jacob. Gra możliwości. Exej ti różnorodności życia. Przełożył Marek Kunicki-Goldfingcr Przedmowa opatrzył Władysław Kunicki-Goldfinger, Państ­ wowy Instylut Wydawniczy. Warszawa 1987. s. 7 "Filozofia przypadku, dyskusja. ..Pamiętnik Literacki" z. 1/1971 " Tamże, s 359 "Stanisław Bereś. Rozmowy ze Stanisławem Lemem, Wydawnictwo Literac­ kie, Kraków 1987. s. 170 "Filozofia przypadku. Wydawnictwo Literackie. Kraków 1988. I. 2. s. 138 " Tamże. l. 2. s. 50 "Tamże. I. 2. s. 12 "Tamże. * Biblioteka XXI wieku. Wydawnictwo Literackie. Kraków 1987. s. 41-42 :l Rozmowy, op. cii., s. 338 "Filozofia przypadku. Wydawnictwo Literackie. Kraków IS>68. s. 312. podkreślenie moje Dialogi. Wydawnictwo Literackie. Kraków 1972. s. 6 Summa lechnologiae. Wydawnictwo Literackie. Kraków 1969. s. 19 'Golem XIV. Wydawnictwo Literackie. Kraków 1981. s. 41 :1 51 * Summa lechnologiae. op. cii., s. 27 n Capra, op. c i t . s. 88 Tamże. i . I I ] *' Summa lechnologiae. op. cii., s. 33 Tamże. s. 31 Tamże. s. 37 Dzienniki gwiazdowe Ijona Tichego. Czytelnik. Warszawa 1976. 07 Tamże. s. 209 Dialogi, op. cit., s. 5 Kozmowy, op. cit., s. 285 Trzydzieści lal później. ..Wiedza i Ż y c i e " nr 6/1991 Filozofia przypadku, op. cit. (1968). s. 21 Tamże. s. 388 Tamże. s. 393 Tamże. s. 422 Tamże. s. 427 Por. tamże. s. 424 Tamże. s. 422 Tamże. s. 427-428 Filozofia przypadku, op cii. (1988). t. 2. s. IR Tamże. t. 2. s. 22 Filozofia przypadku, op. cit. (1988), t. 2, s. 29 Por. lamze. I. 2. s. 31 Gotem XIV. op. cit.. s. 28 Tamże. s. 29 Filozofia przypadku, op. cit. (1968). s. 216 Tamże. s. 332 Por. Kozmowy, op. cit.. s. 382 Tainze. s. 383 Władysław KunickiGoldfinger. Genetyka, Wizje urzekające i groźne. Alla. Warszawa 1987. s. 135 Hoffman, op. cii., s. 23 Kunicki-Cioldfinger. op. cii., s. 136 Hoffman, op. cii., s. 44 Tamże. 47 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2129abdb3bfd11d9051ed1b1ce220b16.pdf 43ada029addde7da222eea1f8309d4c4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3650 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3427 Title A name given to the resource Wyobraźnia antropologiczna / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2, s.34-38 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mencwel, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wyobraźnia antropologiczna Andrzej Mencwel Pongo żyły w lasach Majomby królestwa Loango. Historycy twierdzą, że Loango było dawnym państwem afrykańskim, lasy Majomby lokują wokół miasta o tej samej nazwie. Pongo „są zupełnie podobne do ludzi, ale tęższe i bardzo wysokie. Twarz mają ludzką, tylko oczy osadzone bardzo głęboko. Ich ręce, policzki, uszy nie są owłosione, jeśli nie liczyć brwi, które są bardzo długie. Chociaż reszta ich ciała jest dość włochata, sierść mają niezbyt gęstą, a barwa jej jest brunatna. Poza tym różnią się od ludzi jedynie budową nóg pozbawionych łydek. C h o d z ą prosto, trzymając się ręką za sierść na szyi; żyją po lasach, sypiają na drzewach i sporządzają tam sobie rodzaj dachu, który jc chroni przed deszczem." Autor tego opisu korzystał z cu­ dzych relacji i nie widział Pongo na własne oczy. T y m trudniej zapewne było mu wyobrazić sobie, że podczas chodzenia na nogach pozbawionych łydek trzeba trzymać się ręką sierści na szyji. Ale nie zaliczył Pongo do zwierząt, przeciwnie, sądził, że są „dzikimi l u d ź m i " . Warto przytoczyć argument, którym sąd swój poparł, zwłasz­ cza, że natkniemy się jeszcze na podobny, choć odwrócony: „ w opisie tych rzekomych potworów znajdujemy uderzające podo­ bieństwa do gatunku ludzkiego, różnice natomiast są mniejsze niż te, które daje się stwierdzić między jednym człowiekiem a drugim". Jeśli argument ten wydaje się nadto relatywny, bezwarunkowe jest przeświadczenie autora: lepiej w domnie­ manym zwierzęciu uznać człowieka, sądzi on, niż jakiegokol­ wiek człowieka potraktować jak zwierzę. Traktowanie przy tym nic jest tu tylko kwestią stosunków bezpośrednich, które, wobec ludów zwanych dzikimi, spełniały się zwykle w podboju i zniewoleniu; może być także kwestią języka opisu, typu klasyfikacji, a nawet kategorii gramatycznych (Pongo żyli czy też żyły?). Cytowany autor był w tej kwestii bezwzględny. Prostotakom - pisał „miałoby się czasem ochotę postawić takie samo pytanie, jakie oni mieli śmiałość rozstrzygać co do innych istot żyjących".' Traktując innych jak zwierzęta sobie bowiem wystawiają świadectwo. Claude Lévi-Strauss w przywoływanym tu tekście widzi nie tylko zapowiedź współczesnej etnologii, lecz także jej realny projekt lokujący j ą „pośród j u ż ustanowionych nauk przyrod­ niczych i humanistycznych" . Nie trzeba koniecznie podzielać teoretycznych pomysłów ani też naśladować metodologicznych procedur autora Antropologii strukturalnej, aby uznawać jego autorytet. Jan Jakub Rousseau może być bez wątpienia uznany za „twórcę nauk humanistycznych", jego Rozprawa o po­ chodzeniu i podstawach nierówności między ludźmi za traktat etnologii ogólnej, a rozsławiony przez Lćvi-Straussa autorski przypis do niej za pierwszy manifest antropologii kultury. Na to samo miano zasłużył również Giambattista Vico, gdyż pierwszy ewokował całościowe pojęcie kultury a jej dzieje utożsamił z dziejami ludzkości, oraz Immanuel Kant, który czyniąc czas i przestrzeń kategoriami ludzkiego umysłu cały poznawalny świat uczynił światem kultury. Obok Rozprawy o pochodzeniu nierówności należałoby więc postawić Naukę nową, która mówi 2 * Wstęp do nowego, zmienionego i poszerzonego wydania pierw­ szego tomu Wiedzy o kulturze, zatytułowanego Antropologia kultury. Zagadnienia i wybór tekstów, opracowali Grzegorz Godlewski, Leszek Kolankiewicz, Andrzej Mencwel, Mirosław Pęczak, Wydawnictwa Uniwersyletu Warszawskiego, Warszawa 1995 (w druku). 34 0 „świecie narodów, jaki stworzyli sami ludzie" oraz Krytykę czystego rozumu, dowodzącą, że w stałych formach rozumu mieszczą się zmienne, empiryczne, więc kulturowe treści. Pierwszy manifest antropologii kultury pozostaje natomiast wyłączną własnością Jana Jakuba Rousseau. W nim to właśnie zjawiają się Pongo i z ich powodu rozważa się kwestię takiego stosunku do istot żywych, który nie byłby podejrzany o ze­ zwierzęcenie. „Ludzie mogą sobie jeździć tam i z powrotem", pisze Rousseau o modnych wówczas sprawozdaniach z podróży, „filozofia, rzekłbyś, nie podróżuje", a „pod górnolotną nazwą poznawania człowieka każdy uprawia wyłącznie poznawanie własnych rodaków." Etnologia czy też antropologia kultury jest filozofią, która udała się w podróż, a poznawanie człowieka uprawia przez poznawanie i n n o z i e m c ó w . Napisany dwieście lat później Smutek tropików Claude Levi-Straussa jest jednym z niewątpliwych arcydzieł takiej filozofii, jak zresztą wcześniej Argonauci Zachodniego Pacyfiku Bronisława Mali­ nowskiego. Mniej tu zatem ważne są odgraniczenia czy też rozgraniczenia różnie nazywanych dziedzin wiedzy, te bowiem, jak dziś lepiej wiemy, związane są raczej ze społeczną instytu­ cjonalizacją nauki niż z podziałem dziedzin poznania. Etnolo­ gia, antropologia kultury czy też antropologia społeczna zaczną się konstytuować jako dziedziny nauki normalnej (to znaczy akademickiej, czyli uprawianej w uniwersytetach) sto lat po manifeście Jana Jakuba, a po następnych stu latach, już w naszych czasach, osiągną postać dojrzałą. Manifest ten byłby więc, w akademickiej perspektywie, manifestem bez skutków, przynajmniej bez skutków bezpośrednich. Zwłaszcza, że inic­ jatorzy antropologii, Edward Burnett Tylor (autor Kultury pierwotnej, 1871) oraz Lewis Henry Morgan (aktor Społeczeńst­ wa Pierwotnego, 1877), najpewniej nie zwrócili na niego uwagi. A jednak to wraz z tym manifestem filozofia udała się w podróż, kategorie poznawcze zostały więc wyrwane z dog­ matycznej drzemki; aby w cudzoziemcu uznać człowieka, trzeba w sobie zakwestionować tuziemca. W ten sposób dokonało się coś więcej niż wyodrębnienie i akademickie umiejscowienie jednej dziedziny nauki; objawiła się w y o b raźriia antropologiczna. 1 Aby lepiej uobecnić właściwości tej wyobraźni, wskażmy najpierw jej przeciwieństwo. W grudniu 1832 roku, po rocznej żegludze, odbywający wyprawę naokoło świata angielski okręt Beagle wpłynął na wody Cieśniny Magellana. Sekretarz tej wyprawy, młody Karol Darwin (w Autobiografii napisał potem, że podróż ta była najdonioślejszym zdarzeniem jego życia 1 zdecydowała o całej jego dalszej karierze) ujrzał Ziemię Ognistą i jej mieszkańców. Nie można powiedzieć, że ich widok był dla niego zupełnym zaskoczeniem, ponieważ na pokładzie okrętu wracało troje „ c y w i l i z o w a n y c h " uprzednio w Londynie krajowców. Darwin był więc j u ż z nimi obyty, a wrażenia swoje zapisywał takim językiem, jaki uznał za stosowny. Były to więc, pisał „najnędzniejsze i najbardziej upośledzone istoty, jakie kiedykolwiek o g l ą d a ł e m " . Te „ u p o d l o n e " , przypominające operowe diabły „ d z i k u s y " były „wzrostu skarlałego", miały „czarne, splątane k u d ł y " , „skórę brudną i tłustą", „zachowanie ich było odrażające", „gestykulacja g w a ł t o w n a " , „głos niemi­ ł y " , „język nic zasługiwał prawie na miano artykułowanego", a „od szybkiego gadania miały na ustach p i a n ę " . Nic więc �dziwnego, że przypominały Darwinowi orangutany, oglądane niegdyś w londyńskim zoologu. To w tym opisie właśnie natykamy się na argument Rousseau, ale znamiennie odwrócony: „nigdy nie przypuszczałbym, jak wielka jest różnica między człowiekiem dzikim a cywilizowa­ nym. Jest ona większa niż między dzikim a udomowionym zwierzęciem, o tyle większa, o ile człowiek ma większą niż zwierzę możliwość doskonalenia s i ę " . Jakkolwiek relatywne wydałoby się nam określenie tych różnic, można bez przesady powiedzieć, że gatunki zwierzęce opisywał Darwin bardziej ludzkim językiem niż ten gatunek ludzki, którego opis nasunął mu język zwierzęcy. M o ż n a też przypuszczać, że nie znał maksymy, której polemicznego przekształcenia dokonał, i nie widział, że jego portret dzikiego jest przeciwieństwem wizerun­ ku stworzonego przez Rousseau. 4 W języku tym bezwiednie wypowiadała się postawa, której właściwości miały zostać wysublimowane jako n a u k a , z de­ cydującym zresztą samego Darwina udziałem. Nie wchodzę tu w kwestię socjaldarwinizmu czy nacjonaldarwinizmu, w wyros­ łe bez woli twórcy ewolucjonizmu zarodki ideologicznych zwyrodnień. Arcydzieła idei, podobnie jak arcydzieła sztuki, podlegają procesom recepcyjnym tak zawiłym jak sploty międzyludzkich relacji zawiązywanych za tym pośrednictwem, wystrzegam się więc uproszczonych osądów. Rola Darwina w historii nauki jest niepodważalna, a odnośne podręczniki pełne najwyższych jej ocen. Autor dzieła O powstawaniu gatunków drogą doboru naturalnego, czyli o utrzymaniu się doskonalszych ras w walce o byt stworzył coś więcej niż teorię ewolucji biologicznej, stworzył także wzór myślenia, czyli ewolucyjny, jak to się dziś określa, paradygmat nauki. Paradyg­ mat ten w tej samej mierze obowiązywał w biologii, co w kosmologii i geologii, a także w socjologii i antropologii. Fakt, że powszechnym uznaniem cieszyły się wówczas takie na przykład rozprawki, jak O ewolucji religii u różnych ras ludzkich albo o Ewolucji rodzajów w historii literatury, jest pięknym tego świadectwem. Posługuję się pojęciem paradygmatu roboczo i pomijam dyskusje, jakie się wokół niego toczą w filozofii. Przyjmuję, że paradygmat wyodrębnia dziedziny nauki, określa tak zwane jej prawa, wskazuje problemy i sposoby ich rozwiązywania. A l e nie sam paradygmat nauki nas tutaj zajmuje, lecz jego przednaukowe przesłanki, czyli właśnie wyrażająca się w nim wyobraźnia. Czyż w relacji Darwina przesłanki te nie są schwycone w działaniu, na gorącym, by tak rzec, uczynku? Czyż nie przemawia tu postawa pewna, że jest koroną bytu, że pozycja ta jest gwarantowana prawami natury, że prawa te są konieczne i rozumne? Natura jest tu nie tylko siłą, jest też mądrością, ma w sobie wzory doskonałości, a panem czyni tego, kto wzory te odczytuje - on to innym istotom żywym wyznacza miejsce w hierarchii stworzeń. Oto przeświadczenia, które wysublimują się potem i rektyfikują w teorii naukowej. Na Ziemi Ognistej Darwin nie mówił jeszcze o przetrwaniu najsilniejszych (czyli najdoskonalszych), ale j u ż wiedział, że „gatunki, które nie ewoluują, wymierają". Peszerejowie (w swoim języku nazywali się oni Kaweskar, czyli ludzie po prostu), „martwo urodzona g a ł ą ź " , jak ich określił, wymarli naprawdę. W tym, niestety, się nie pomylił. 5 Kiedy załamuje się, wyrażona w bezwiednej aksjologii tej relacji, postawa zasługująca na to, aby nazwać j ą zoologiczną? Całość bytu, nie wyłączając człowieka i jego tworów, czyni ona przyrodniczą, a jednocześnie odmienność od własnych wzorów kulturowych klasyfikuje zoologicznie. Parafrazując Rousseau można powiedzieć, że pod górnolotną nazwą poznawania świata uprawia się apologię samego siebie. Jestem świadom, że residua tej postawy tkwią w każdym z nas i dają o sobie znać w wielu odruchach, także językowych (stąd różne skamieliny frazeologiczne typu „jak pies", „jak świnia", „jak osioł"), a źródłem ich są tak archaiczne złoża mentalne, jak te, który w niezliczonych plemionach i etniach ugruntowały samonazwania będące homonimami nazwy ludzie. Jeśli Kaweskarom dla tej apoteozy wystarczała sama nazwa, dżentelmenom z okrętu Beagle potrzebna była jeszcze nauka, która apoteozę uzasadniała, a jeden z nich zaczynał właśnie j ą formułować. Etnocentryzm jest postawą tak starą, jak mit genezy, każdej etni gwarantujący boski rodowód. Pewna tajemnicza osobliwość tej sytuacji polegała na tym, że postawa ta została odrzucona, zanim zdołała dojrzeć, odrzucił j ą wcześniej Jan Jakub Rousseau, ale odrzucenie to nie zostało należycie dostrzeżone. Ś w i a d o m o ś ć zeszłowieczną, zwłaszcza tę, która wyrażać się miała w konstrukcjach naukowych, zdominowała postawa Darwina. Postawa Rousseau miała pe­ wien odgłos u poetów, a nie uczonych czy myślicieli. Trzeba było być romantycznym poetą, aby przejmować przesłanie „ d z i a d ó w " , podobnie jak na drugim kontynencie trzeba było być romantycznym powieściopisarzem, aby utożsamiać się z Ostatnim Mohikaninem. To, że powieściopisarz był znajomym poety i razem jeździli konno w okolicach Rzymu, było głuchym trafem, gdyż nikt nie zapisał ich r o z m ó w . Lewis Henry Morgan natomiast zdawał się nie mieć wątpliwości: „Historia rodu ludzkiego jedna jest w swym początku, jedna w doświadczeniu, jedna w postępie" - pisał w przedsłowiu swego najsławniej­ szego dzieła. Podobnie Edward Burnett Tylor: „Ogólny prze­ bieg poszukiwań usprawiedliwia pogląd, że człowiek cywilizo­ wany jest w ogóle nie tylko rozumniejszym i zdolniejszym, ale nawet lepszym i szczęśliwszym niż dziki, barbarzyńca zaś zajmuje miejsce p o ś r e d n i e " . C h y b a , żeby samo skupienie uwagi na „pierwotności" uznać za oznakę zwątpienia. Zwłaszcza, że „pierwotność" dzisiaj sama jest problemem. 6 „Człowiek nie jest dalszym ciągiem ewolucji, lecz ze­ rwaniem wątku, przeciwstawieniem się m u " - napisał Stanisław Brzozowski i choć bezpośrednie oddziaływanie jego filozofii było ograniczone, aforyzm ten pozostaje krystalicznym wyra­ zem tej wyobraźni, j a k ą nazwaliśmy antropologiczną. Czło­ wiek nic mieści się ani logicznie, ani empirycznie w porządku przyrody. Nie mieści się w nim logicznie, ponieważ teoria ewolucji jest wytworem tego samego umysłu, który w schemat swój chce włączyć. Nie daje się też w porządku przyrody umieścić empirycznie, ponieważ wytwarza świat, który przyro­ dniczym nie jest, lecz przeciw przyrodzie jest budowany lub nad nią nadbudowany. Ten świat nazywamy k u l t u r ą i jakkol­ wiek wieloznaczne byłyby dookreślenia tego pojęcia, jego relacja wobec natury jest oczywista. Relacja ta jest wyob­ rażeniem twórczym, ale nie byłoby antropologii kultury jako wyodrębnionej dziedziny wiedzy bez tej zmiany wyobraźni, która wyobrażenie to zrodziła. 7 Rodowód tej zmiany jest długi. M o ż n a poszukiwać go w łacińskich jeszcze przesunięciach znaczeniowych, które upra­ wie nadały symboliczne znaczenie. Należy zwracać uwagę na to, że j u ż w X V I I wieku w świadomości europejskiej pomiędzy opozycją racjonalizmu i empiryzmu wyłaniają się zalążki takiej wizji świata, która odwołuje się do nazwy „kultura". Należy zwłaszcza pamiętać o trzech wielkich osiemnastowiecznych twórcach humanistycznych, jakich wskazałem z początku. Ale zmiana naprawdę decydująca dokonuje się przed stuleciem - w y o b r a ź n i a a n t r o p o l o g i c z n a staje się domi­ nująca. Byt nie jest jednorodny, lecz różnorodny, a miejsce schematu linearnego następstwa jego form przyrodniczych zajmuje wizja wielobarwnej polimorfii jego form kulturalnych. Rasa, plemię, naród - podobnie jak małżeństwo, rodzina i pokrewieństwo - to nie jest to, co przyroda zrobiła z człowie­ kiem, lecz to, co człowiek zrobił sam ze sobą. Jest to wytwór gatunkowej kreacji, tak jak odmiany zwierząt domowych. 35 �Morgan i Tylor nie byli tak prostymi ewolucjonistami jak głoszą ich deklaracje i mają pewien udział w tej przemianie. Morgan pierwszy w społeczności rodowej (Irokezi zafascyno­ wali go tak, jak Darwina stwory kopalne, i służył i m całe życie) upatrywał spełnienie ideałów wolności, równości i braterstwa, z tego także powodu jego dzieło zwróciło uwagę Marksa i stało się podręcznikiem socjalistów. Tylor kolekcjonując przykłady sławnych „survivals" czyli przeżytków natrafiał u dzikich często ,,na szczegóły godnej podziwu moralności i doskonałości s p o ł e c z n e j " . C z y to etnograficzne zaciekawienia same z siebie wyprowadzały badaczy poza ciasne ramy doktryny, czy też jej rozluźnienie zwracało ich ku tego rodzaju ciekawości - nie da się rozstrzygnąć. W każdym razie, skoro już raz skupiono uwagę - a dokonał tego właśnie Morgan - na systemach pokrewieńst­ wa i pierwotnych związkach społecznych, problematyka ta na zawsze miała pozostać ośrodkiem antropologicznej uwagi. Podstawą bowiem tej budowli, j a k ą człowiek wznosi ponad przyrodą, są związki międzyludzkie, różne sposoby ich utrwala­ nia. Podobnie Tylor stworzył projekt antropologii, który wiązał ze sobą socjalne i symboliczne aspekty kultury. Podtytuł jego głównego dzieła: Badania rozwoju mitologii, fdozofń, wiary, mowy, sztuki i zwyczajów jest często przypominany jako pierwsze określenie zakresowe antropologii. Jeśli wyjąć z niego słówko „ r o z w ó j " , i dziś każdy mógłby się pod nim podpisać. Czy twierdzę przeto, że różnice teoretyczne i metodyczne pomiędzy ewolucjonizmem i socjologizmem, dyfuzjonizmem i funkcjonalizmem, psychokulturalizmem i strukturalizmem są pozorne, a ważniejszy od nich jest zewnętrzny zakres dziedzi­ ny? Nie, tego nie twierdzę - zewnętrzny zakres dziedziny trudno byłoby inaczej niż negatywnie określić. Określenie pozytywne natrafia na nieprzezwyciężalne trudności, skoro antropologowie zajmują się prawie wszystkim - systemami wymiany i sposoba­ mi żywienia, typami rodziny i formami wierzeń, wzorami obyczajów i strukturami mentalnymi, a także czasem, prze­ strzenią, ciałem i osobą - by przytoczyć niektóre tylko tematyzacje tego podręcznika. Negatywnie natomiast dałoby się powiedzieć, że tworząc naukę nie zajmują się antropologią nauki, ale i to ograniczenie przestaje j u ż dzisiaj być aktualne." Struktury poszczególnych doktryn zatem, zachodzące pomię­ dzy nimi filiacje i rozbieżności nie są pozorne, ale pierwszo­ rzędne znaczenie mają wtedy, kiedy konstruuje się doktrynę albo też przedstawia historię jakiejś dziedziny nauki jako autonomiczną historię jej własnych problemów. Ani jedno, ani drugie nie jest zadaniem tego wprowadzenia. Nie przedstawia się więc tutaj żadnej doktryny z osobna ani też wyodrębnionej dziedziny nauki w całości. Od metodologii ważniejsze są wskazane poszczególnymi tematami zjawiska, a od teoretycznej „czystości" - wydajność, by tak rzec, sposobu ujęcia. Dlatego obok Malinowskiego jest tu Lévi-Strauss, ale obok Znaniec­ kiego jest też Eliade, a obok Ruth Benedict - Ossowska. To, że jedni jako antropologowie się określali, a drudzy samookreślenia takiego unikali, nie jest tu istotne. Nie nauka, lecz wyobraźnia jest korelatem tego wyboru i nie indoktrynacja, lecz inspiracja jego zadaniem. Wyobraźnia stwarza wyobrażenia, inspirować wyobrażenia to otwierać oczy, kierować wzrok, skupiać spojrzenie. Jeśli kultura jest swoistym porządkiem ludzkim wzniesionym ponad żywiołem przyrody, trzeba jako porządek j ą pojmować. Zakłada się przeto, że nie jest ona zbiorem przypadkowym, lecz systemowym, nie jest rozproszoną konstelacją, lecz skupioną konfiguracją. Wzory kultury Ruth Benedict jako realizacja tego założenia przetrwały próbę wielu krytyk, pozostając dziełem j u ż dzisiaj klasycznym. Ich odległym w czasie, ale nie w duchu poprzednikiem była wspomniana j u ż Nauka nowa. Nie tylko cykliczna sekwencja typów kultury była ważna w tej nauce, ale i to, że każdemu z tych typów odpowiadały własne rodzaje 36 logiki i metafizyki, polityki i ekonomiki. Przedsięwzięcie Vico, podobnie jak przedsięwzięcie Ruth Benedict, było wyobraź­ niową idealizacją, różnice j ę z y k ó w , w jakich je wyrażono, mają dziś znaczenie okolicznościowe. Wyobrażamy sobie kultury jako zasadniczo izolowane, bez­ władnie stałe i harmonijnie spójne (Kaweskarowie tak trwali prawdopodobnie około pięciu tysięcy lat), ale j u ż samo pojawie­ nie się badacza, cóż dopiero handlarza lub zdobywcy, równo­ wagę tę narusza. Wizja kultury osobnej, spójnej i niezmiennej jest więc idealizacją, ale bez niej nie można rozeznać się w świecie kultur wszechstronnie skrzyżowanych, dynamicznie zmiennych i wewnętrznie sprzecznych. Nie można też uchwy­ cić stopnia tych zmieszań, zmienności i sprzeczności. Już Rousseau tworzył hipotezę człowieka natury, aby rozpoznać człowieka kultury. W z ó r kultury jest zatem typem idealnym, podobnie jak inne przedstawione tu, zwłaszcza historyczne tematyzacje (tradycyjna, szlachecka, mieszczańska, masowa, alternatywna), które jako takie winny być pojmowane. Typ idealny, jak tego uczył Max Weber, nie jest realnością em­ piryczną, lecz logiczną konstrukcją jej cech istotnych. Bez niego jednak realności tej nie da się pojąć. Indianie Zuni mieli być spokojni, wstrzemięźliwi, przyjaźni i łagodni, odczuwać odrazę do używek i ekstaz, a ich ziemskiej życzliwości patronowała życzliwa również kosmologia. W przeciwieństwie do nich Kwakiutlowie byli śmiali i gwałto­ wni, dążyli do ekstatycznych szaleństw i osiągania mocy tajemnych, wydawali huczne uczty, na których rywalizację doprowadzali do samozatraty. Charakterystyki takie, oczywiś­ cie, mogą dotyczyć tylko typów idealnych, przez Ruth Benedict nazwanych apollińskim i dionizyjskim wzorem kultury. Ale jeszcze jeden ważny problem w typologizacji tej został po­ stawiony - konfiguracja osobowości, twierdzi autorka, jest tożsama z konfiguracją kultury. Jest to teza uznawana zwykle za wyzywającą. Czy to znaczy, że wszyscy Zuni byli identyczni i wszyscy też Kwakiutlowie - oto pytania, które natychmiast się zjawiają. Nie, odpowiada autorka, a za nią inni antropologowie podobnej orientacji. Nie idzie tu o identyczność osobników, rzecz jasna, lecz o tożsamość osobowości, nawet tylko „osobo­ wości podstawowej" . Konfiguracja osobowości oznacza bo­ wiem podstawowe tej osobowości kulturowe wyposażenie. Inne na przykład podstawowe wyposażenie otrzymuje się w kulturze, w której do nagości cielesnej panuje stosunek „naiwny" (jak w Europie średniowiecznej), a inne, gdy stosunek ten staje się „sentymentalny" (jak w Europie nowoczesnej). 9 10 Kategoria osobowości zastąpiła współcześnie kategorię tem­ peramentu, dominującą jeszcze kilkadziesiąt lat temu w świado­ mości naukowej i mentalności potocznej. Temperament był wrodzony, zdeterminowany i statyczny, ajego siedliskiem mógł być kolor skóry, kształt czaszki albo wydzieliny gruczołów. Osobowość jest stwarzana, kształtowana i dynamiczna, a reali­ zuje się w interakcjach - z rodzicami, rodzeństwem, grupą rówieśniczą i społeczną. Nie trzeba być wyznawcą psycho­ analizy, aby uznać jej przełomowe tu znaczenie. Kategoria osobowości, dynamiczna zarówno w tym, co świadome, jak i w tym, co nieświadome, oraz we wzajemnych między tymi sferami relacjach; kształtowana przez elementarne interakcje, których wzory są potem przenoszone na wszystkie inne stosunki międzyludzkie, pozostanie dziełem Zygmunta Freuda, nawet gdyby całe jej konkretne rozumienie (libido, id, ego, superego) miało zostać zmienione. Nie ma wyobraźni antropologicznej bez kulturowego rozumienia osobowości, nie ma tego rozumie­ nia bez krytycznego przyswojenia psychoanalizy. Kompleks Edypa nie jest uniwersalny ponieważ właściwy jest europejskiej rodzinie patriarchalnej. W melanezyjskiej rodzinie matrylinearnej nienawiść jest odwrócona od ojca i skierowana ku wujowi (gdyż brat matki występuje w roli ojca), a pokusy kazirodcze �zwrócone są raczej ku siostrze niż ku matce. Nawet mit o kazirodztwie syna i matki zostaje zastąpiony przez mit 0 kazirodztwie brata i siostry. W ten sposób, polemizując z Freudem, Malinowski naprawdę go potwierdza: w interakc­ jach oto kształtuje się nie tylko struktura osobowości, ale nawet jej wyobraźnia." W tej perspektywie kategoria osobowości jest czymś więcej niż tylko jednym z tematów antropologii kultury - jest jej osią myślową albo, gdy idzie o kształt wyobraźni - ogniskową widzenia. Egipskie piramidy pozostają monumentalnym absur­ dem bez wierzących w to, że zmarły nadal żyje w grobie; azteckie rytuały ofiarne są zbrodniczym zwyrodnieniem bez pragnących podtrzymać nimi sklepienie niebieskie, a współ­ czesne reżimy totalitarne znajdują swoje odzwierciedlenie w rysopisie osobowości autorytarnej. Czas cykliczny i czas linearny; przestrzeń lokalna i globalna; wspólnota tradycyjna partycypująca w mistycznej jedności bytu oraz osoba osiągająca autonomię jako kategoria prawna, etyczna i filozoficzna; hierarchiczna struktura stanowa oparta na więziach osobowych 1 demokratyczna struktura społeczna wsparta na związkach rzeczowych - wszystko to są typologiczne idcalizacje zro­ zumiałe naprawdę wtedy, gdy spojrzymy na nie przez pryzmat osobowości. Nie jest ona skryta w żadnych organicznych wydzielinach i nic podlega żadnej takiej determinacji. Jest przez kulturę tworzona i w niej może być stwarzana. Na tym właśnie polega jej humanistyczny sens. „Człowiek d z i k i " , a więc pewna legenda osobowości, wkro­ czył do świadomości europejskiej wraz z odkryciem Ameryki. Już pierwsi demaskatorzy zagłady spowodowanej przez konkwistę (jak Bartolomé de las Casas, autor pamiętnej Krótkiej relacji o wyniszczeniu Indian, ok. 1540) w wizerunku Indianina łączą dzikość z dobrocią, a Michał Montaigne, który nic tylko czyta zamorskie relacje, ale dostrzega też swoich chłopskich sąsiadów, zaczyna d o m n i e m y w a ć , że człowiek z natury jest dobry. Pierwsze zalążki antropologicznej refleksji są więc nicrozdzielnie związane z fascynacją „pierwotnością". M i t dobrego dzikusa, cudowność świata „tysiąca i jednej nocy", Pers pouczający Europejczyków, hipoteza stanu natury oraz idea geniuszu ludowego - wszystko to są różnorodne ekspresje tej fascynacji. Wraz z ukonstytuowaniem etnologii jako nauki fascynacja ta zostanie usankcjonowana - „pierwotność", jak wiemy, zjawia się w tytułach dwóch jej dzieł założycielskich. Jakkolwiek radykalnym poddawano by krytykom te dzieła, nazwy, a z nimi określenia zakresu, nie uległy zmianie, najwyżej były cieniowane. Malinowski pisze o „społeczeństwie pierwotnym" i o „społeczności dzikich", a Lévi-Strauss „men­ talność pierwotną" zamienia na „myśl nieoswojoną", czyli „dziką". „Człowiek pierwotny", „kultura pierwotna", „społe­ czeństwo pierwotne" byłyby to więc przyjęte określenia za­ kresowe antropologii, a zjawiska wskazane tymi nazwami można by uznać za odpowiedniki wyobraźni antropologicznej. Mówimy dzisiaj zresztą w języku polskim „pierwotny", a nie „prymitywny", aby negatywnemu nacechowaniu wartościują­ cemu przeciwstawić pozytywne. „Pierwotny" to nie znaczy tylko uprzedni, to znaczy także utracony. Jeśli tak, trzeba zapytać, czy antropologia jest wiedzą o tym, co utracone, czy też o tym, co niezbywalne? „Pierwotny" był dawniej zbliżony znaczeniowo do „ ź r ó d ł o w e g o " , „początkowe­ go", „elementarnego" i kojarzony z zalążkowymi formami społeczeństwa i kultury. Potem oznaczał to, co „przed" - a więc uprzednie, przedcywilizacyjne, przedurbanizacyjne, przedindustrialne, wreszcie (współcześnie j u ż najczęściej) przedpiśmienne. W każdym z. tych określeń, nawet we współczesnym, które wydaje się niemal opisowe, przeważa element negatywny - kultury pierwotne definiuje się przez to, czego są pozbawione - j u ż to cywilizacji, j u ż to urbanizacji, j u ż to industrii, wreszcie pisma. Wyczuwalny jest także, choć niejawny, wpisany w takie określenia ewolucyjny schemat wartościujący. Równolegle jednak, wraz z rozrostem szczegółowych studiów terenowych, przybywało pozytywnych składników rozumienia pierwotności: były to społeczności małe i przejrzyste, o bezpośrednich więziach osobowych, intensywnej komunikacji ustnej oraz spójnych i spajających wyobrażeniach symbolicznych. Wraz z krzewieniem się tych studiów rosła też fascynacja różnorod­ nością kultur ludzkich, a „ p i e r w o t n o ś ć " ulegała postępującej sentymentalizacji. Nic tylko antropologia jako nauka, lecz ożywiająca j ą wyobraźnia wydawały się rozdarte między rozumieniem pierwotności jako stanu uprzedniego, a pojmowa­ niem jej jako ideału utraconego. To, co dla Morgana czy Tylora mogło być tylko uwagą uboczną, dla Ruth Benedict i LeviStraussa stawało się wyznaniem wiary. Etnologia przestawała być filozofią, która udała się w podróż, stawała się filozofią ucieczki. Ucieczki od społeczeństwa cywilizowanego, zur­ banizowanego, industrialnego - i od jego kultury: standaryzo­ wanej, homogenizowanej, korumpowanej. Słowem - ucieczki od społeczeństwa masowego i kultury masowej. To dlatego Jan Jakub Rousseau mógł być jej profetą. Ale naprawdę nie ma dokąd uciekać, z czego autor Rozprawy 0 pochodzeniu nierówności zdawał sobie sprawę. Stan natury, tak jak go w rozprawie tej e w o k o w a ł , był stanem całkowicie przedspołecznym i przedkomunikacyjnym, nie istniały w nim żadne trwałe formy więzi międzyludzkiej i żadne ustalone sposoby porozumienia. Mógł więc być intelektualnie obranym punktem obserwacyjnym, z którego lepiej widać dylematy procesu cywilizacji, ale nie mógł być ideałem ludzkim - tym była osobowość pełna, kultura twórcza i umowa społeczna. „Kultura pierwotna" jest, jak zaznaczyłem, typem idealnym, ponieważ nie znamy kultur naprawdę izolowanych, niezmien­ nie stałych i harmonijnie spójnych. W każdym razie kiedy pojawia się tam podmiot poznający, przestają j u ż być one izolowane, stałe i spójne. Znamy natomiast dostatecznie wiele przykładów zagłady spowodowanej przez pojawienie się tego podmiotu, i to nie tylko w czasach las Casasa, ale i w naszych: nie ma j u ż Ajnów i Kaweskarów, nic wiemy też nawet, jak nazywali się pierwotni mieszkańcy Tasmanii, znikają Bororo 12 1 inne plemiona Amazonii, a „Ikowie, ludzie g ó r " afrykańskich zostali sprowadzeni do stanu w obozach koncentracyjnych zwanego zmuzułmanieniem. Ishi, ostatni wolny Indianin pół­ nocnoamerykański, ostatni też członek swego plemienia, zmarł jako dozorca Muzeum Antropologii Uniwersytetu Kalifornijs­ kiego.' Ishi znaczyło człowiek. Człowiek nie jest w stanie żyć po ludzku poza środowiskiem żywotnym, solidarnym i zadomowionym. „Pierwotność" nie jest przeto wyłączną właściwością społeczeństw uprzednich, a zwłaszcza utraconych, jest właściwością wszelkich zasługują­ cych na swą nazwę społeczeństw. I m bardziej rozczłonkowana i skomplikowana jest cywilizacja - tym większa potrzeba lokalności i przejrzystości. I m bardziej rozproszone i urzeczowione więzy międzyludzkie - tym większe pragnienie związ­ ków skupionych i osobowych. I m bardziej upośredniona i okaz­ jonalna komunikacja - t y m większe łaknienie porozumienia intensywnego i bezpośredniego. I m bardziej rozbite i sprzeczne wyobrażenia symboliczne - tym większy głód wyobrażeń spójnych i spajających. Kojarząc niegdyś w wizerunku dzikiego pierwotność z dobrocią dano wyraz obawie, że utrata pierwotno­ ści jest też utratą dobroci. Restytucja tak pojętej pierwotności bywa współcześnie zwodniczym hasłem różnych fundamen­ talistów religijnych, nacjonalnych i etnicznych. M o ż e się ona jednak objawiać również we wspólnotach rodzinnych, sąsiedz­ kich, wyznaniowych, zawodowych, ideowych i artystycznych. Nie ma wątpliwości, który z tych dwóch sposobów jej odzys­ kiwania jest właściwy, zwłaszcza, że dobrze znamy złowrogie 3 37 �skutki wszelkich fundamentalizmów. „ M a ł a Itaka" jest ziemią i obiecaną, a nie „Tysiącletnie K r ó l e s t w o " . kultury nie jest tylko wiedzą o t y m , co uprzednie i utracone, jest Kultura jest nieustanną oscylacją pomiędzy tym, co pierwo­ stowarzyszenie. również wiedzą o tym, W tej perspektywie antropologia co niezbywalne. Nie trzeba więc tne, a t y m , co w t ó r n e . Pierwotne są bez wątpienia rodzina, koniecznie uprawiać jej w lasach Majomby królestwa Loango. pokrewieństwo i wspólnota, a wtórne - własność, władza M o ż n a pytać samego siebie, czy chodzi się prosto, pytać zatem świętości, 0 właściwe relacje p o m i ę d z y t y m , co święte i powszednie, materializacja plemienne i obywatelskie, społeczne i państwowe, duchowe i państwo. Pierwotne jest r ó w n i e ż doświadczenie duchowości i całości, a wtórna i racjonalizacja fabrykacja, rzeczwistości. R ó ż n e , klasyczne j u ż trafnie wskazywały bieguny tej oscylacji: s a c r u m fanum, sociétés i civitas, i teorie pro- wspólnota 1 intelektualne. M o ż n a zatem spojrzeć na siebie jak na Pongo i uprawiać antropologię we w ł a s n y m domu. Do czego wprowa­ dzenie to zachęca. PRZYPISY ' Wszystkie cytaty z Rousseau według wydania: Trzy rozprawy z. filozofii społecznej, przekład Henryka Elzenberga, Warszawa 1956 Zob. Claude Lévi-Strauss, Jan Jakub Rousseau - twórca nauk humanistycznych, przekład Leszka Kolankiewicza, „Twórczość" nr 6/1984 Wskazuję jedyne, jak dotąd, dwa polskie wydania obu tych dzieł. Pierwsze: Edward Burnett Tylor, Cywilizacja pierwotna. Badania rozwoju mitologii, filozofii, wiary, mowy, sztuki i zwyczajów. Przekład Zofii A. Kowerskiej ze wstępem i dodatkami dotyczącymi rzeczy słowiańskich, a zwłaszcza polskich oraz życiorysem autora przez Jana Karłowicza, t. I, Warszawa 1886; t. I I , Warszawa 1898. Ten przekład, nad którym pieczę sprawował wybitny etnograf, ma błędny niestety tytuł: poskim odpowiednikiem Primitive Culture jest Kultura pierwo­ tna, a nie Cywilizacja pierwotna. I drugie: Lewis Henry Morgan Społeczeństwo pierwotne czyli badanie kolei ludzkiego postępu od dzikości przez, barbarzyństwo do cywilizacji, przekład A . B . (Aleksandry Bąkowskiej, przyjaciółki Aleksandra Świętochowskiego). Objaśnienie i uzupełnienia Marksa-Engelsa, Warszawa 1887. Należałoby oczeki­ wać, że w stulecie tych edycji nastąpią zrewidowane i poprawione wznowienia. Zwłaszcza, że oba te pomnikowe przedsięwzięcia zostały wówczas zrealizowane środkami właściwie społecznymi - Morgana wydano nakładem „Prawdy", a Tylora nakładem „Głosu". Karol Darwin, Podróż na okręcie Beagle, przekład Kazimierza W. Szarskiego, Warszawa 1951. Wszystkie ujęte w cudzysłów, a dotyczące Kaweskarów określenia pochodzą z tego ( X . Ziemia Ognista, s. 196-221) rozdziału książki Darwina. Jean Raspail, autor poświęconego Kaweskarom prozatorskiego studium Qui se souvient des Hommes..., Paris 1986 (wyd. polskie Któż pamięta Ludzi z Ziemi Ognistej, przekład Marka Puszczewicza, Warszawa 1990. Przekład dobry, ale w tytule nie oddający owej wyłączności samonazwania (Kaweskarowie dla siebie bowiem nie byli „Ludźmi z Ziemi Ognistej", lecz „Ludźmi" po prostu), cytuje najpewniej oryginalne sprawozdania Darwina dla Royal Society, więc można tam znaleźć określenia jeszcze bardziej dosadne (por. s. 147-192 wyd. francuskiego oraz 107-141, wyd. polskiego). Wstrząsają­ cy rozdział X (Le cannibales de la Junon, wyd. pol. Kanibale z Junony, opowiada o tym, jak na paryskiej wystawie światowej roku 1878 pokazywano rodzinę Kaweskarów jako przykładowych ludożerców. Oto zoologia, by tak rzec, stosowana, i to zaledwie sto lat temu. Wprowadził je, jak wiadomo, Thomas S. Kuhn w głośnej pracy The Structure of Scientific Revolution (wyd. polskie Struktura rewolucji naukowych, przekład Heleny Ostromęckiej, tłumaczenie przejrzał, redagował i posłowiem zaopatrzył Stefan Amsterdamski, Warszawa 1968). Sam on nie zdefiniował pojęcia paradygmatu należycie, a na zarzuty krytyków odpowiedział, ż e cała jego praca jest taką definicją (zob. tegoż autora Dwa bieguny. Tradycja i nowatorstwo w badaniach naukowych, przełożył i posłowiem opatrzył Stefan Amsterdamski, Warszawa 1985. Przede wszystkim rozdz. X I I , Raz jeszcze o paradyg­ matach. Stefan Amsterdamski przedstawia dyskusje wokół koncepcji Kuhna oraz prezentuje własne stanowisko w swojej książce Między doświadczeniem a metafizyką, Warszawa 1973, zwłaszcza w rozdz. 6, Reformacja i kontrreformacja: paradygmaty i programy badawcze. Nie zapisał ich także wścibski Antoni Edward Odyniec, choć usłyszał, jak James Fenimore Cooper wypytywał Adama Mickiewicza „o ducha i charakter Słowian i o plemiona koczujące na stepach". Zob. Antoni Edward Odyniec, Listy z podróży, tom drugi, część I I I , opracował Marian Toporowski; C z . I V opracowała Maria Dernałowicz, Warszawa 1961 Aforyzm ten pochodzi z Legendy Młodej Polski (zob. Stanisław Brzozowski, Legenda Młodej Polski. Studya o strukturze duszy kultural­ nej, wyd. drugie, L w ó w 1910, reprint Kraków-Wrocław 1983, ale 2 1 4 5 6 7 38 refutacja ewolucjonizmu naturalistycznego stanowi właściwość macie­ rzystą myśli krytycznej Stanisława Brzozowskiego. Jej wyrazem najbar­ dziej przenikliwym i najbardziej też dobitnym jest wczesna rozprawa Monistyczne pojmowanie dziejów i filozofia krytyczna (pierwodruk Monistyczne pojmowanie dziejów i idealizm społeczny, „Głos", maj-grudzień 1904) przedrukowana w książce tegoż autora Kultura i życie. Zagadnienia sztuki i twórczości. W walce o światopogląd, Lwów 1907 (wyd. ostatnie: Warszawa 1973). Krytyka ta właśnie pozwala umieszczać Brzozowskiego pośród klasyków myśli współczesnej (zob. na przykład Krzysztof Michalski, Heidegger i filozofia współczesna, Warszawa 1978), jej też poświęcam wiele uwagi w swojej pracy 0 autorze Legendy Młodej Polski (zob. Andrzej Mencwel Stanisław Brzozowski. Kształtowanie myśli krytycznej, Warszawa 1976, zwłaszcza rozdz. V I , Modernistyczny antymodernizm). * W pewnym sensie antropologią nauki zajmują się ci etnologowie, którzy analizują opozycję między myśleniem magicznym i naukowym, a więc autorzy dzieł tak ważnych jak James George Frazer (zob. tegoż Złota Gałąź, przekład Henryka Krzeczkowskiego, Warszawa 1962, zwłaszcza rozdz. III, Magia sympatyczna oraz I V , Magia i religia: Lucien Lévy-Bruhl (zob. tegoż Czynności umysłowe w społeczeństwach pierwotnych, przekład Belli Szwarcman-Czarnoty, Warszawa 1992, zwłaszcza rozdz. I X , Przejście do wyższych typów umysłowości, Claude Lévi-Strauss (zob. tegoż Myśl nieoswojona, przekład Andrzeja Zającz­ kowskiego, Warszawa 1969, zwłaszcza rozdz. I, Wiedza konkretu). Ale filozofia nauki dzisiaj, przynajmniej tak uprawiana, jak wskazują to prace cytowane w przypisie 5 (oraz inne z tego kręgu) może być zasadnie utożsamiana z antropologią nauki (zob. też Stefan Amsterdam­ ski, Między historią a metodą. Spory o racjonalność nauki. Warszawa 1983). * Bardzo dobrym wprowadzeniem do tej problematyki jest wczesne studium Antoniny Kłoskowskiej, Koncepcje typu osobowości we współczesnej antropologu amerykańskiej (w:) tejże autorki, Z historii 1 socjologu kultury, Warszawa 1969. Zob. też Barbara OlszewskaDyoniziak Człowiek - Kultura - Osobowość. Wstęp do klasycznej antropologii kultury, Kraków 1991, zwłaszcza r. I X , Amerykańska szkoła „kultury i osobowości". Zob. Norbert Elias, O zachowaniu w sypialni (przekład Tadeusza Zabłudowskiego), Warszawa 1980. " Zob. studium Bronisława Malinowskiego, Seks i stłumienie w spo­ łeczności dzikich, w 6 tomie Dzieł (Seks i stłumienie w społeczności dzikich oraz inne studia o płci, rodzinie i stosunkach pokrewieństwa, przełożyli Barbara Golda, Grażyna Kubica, Zdzisław Mach, Warszawa 1987, zwłaszcza cz. III, Psychoanaliza i antropologia, stanowi ośrodek tej polemiki. Bronisław Baczko pisał: „Przede wszystkim więc Jean-Jacques operuje koncepcją stanu natury jako pewnym modelem teoretycznym. Nosi on charakter wyjaśniający i jeśli nawet jest hipotetyczny, to wiedza o nim jest potrzebna, by zrozumieć istotę człowieka i przemian, którym on uległ." (Rousseau: samotność i wspólnota, Warszawa 1964. Podroz­ dział ten nosi tytuł: Charakter hipotezy o stanie natury, a w dalszym ciągu cytowanego wywodu pojawia się, co znamienne, odesłanie do Lévi-Straussa i pierwodruku jego rozprawy o Rousseau jako twórcy nauk humanistycznych). " O losie Ików zob. przejmującą księżkę Colina M. Turnballa, Ikowie ludzie gór, przekład Blanki Kuczborskiej, Warszawa 1980; o Ishim, którym opiekowali się dwaj wielcy antropologowie amerykańs­ cy, Alfred Louis Kroeber i Edward Sapir, zob. Theodora Kroeber, Ishi, człowiek dwóch światów, przekład Janiny Mroczkowskiej, Kraków 1978. To jedna z najpiękniejszych etnologicznych relacji, jakie udało mi się przeczytać. 10 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a7a6a5a708f5eacb55571c30f7eebda8.pdf d1aee5bead3d49ca8ad5b4547b117a23 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3648 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3425 Title A name given to the resource Dwie strony tej samej monety / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2, s.30-32 Creator An entity primarily responsible for making the resource Klekot, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Dwie strony tej samej monety Ewa Klekot Pamięci Anki Kunczyńskiej-lrackiej Jack Kroll napisał: „Stoppard z niepospolitym talentem nadaje ludzkie kształty ideom i pokazuje, że w istocie są one krwią z naszej krwi i kością z kości, współtworzą naszą namiętność i patos." Artysta stosuje zabieg odwrotny do postępowania filozofów abstrahujących idee do czystej esencji i konkretyzuje je w sytuacjach, bohaterach i dialogach padających z ekranu czy sceny. Oczywiście nie jest wynalazkiem Toma Stopparda tłuma­ czenie filozofii na sztukę, tyle, że w jego wypadku mamy do czynienia z wyjątkowo udanym przekładem. Filozoficzny pro­ gram dzieł jest wyraźny, choć forma artystycznego dyskursu wyklucza użycie całego krytycznego aparatu tradycyjnej filozofii. Sztuka czy film otwierają się dzięki temu na interpretacyjny dialog, zapraszają do „myślenia eseistycznego" , które wymaga od widza skupienia, lecz w zamian proponuje przyjemności natury zarówno intelektualnej, jak i estetycznej. Film Rosencrantz i Guidenstern nie żyją przyobleka w ciała i głosy bohaterów dyskusję o naturze ludzkiego myślenia - fun­ damentalny problem nowożytnej filozofii europejskiej, na którym pokolenia studentów i profesorów zjadły zęby i z którym tak czy inaczej zmagały się pokolenia artystów. Jedną z niedawnych prób angielskiej kinematografii było zupełnie nie trafione dzieło Dereka Jarmana Wittgenstein, klęska artysty w zetknięciu z filo­ zofią; artysty, który przecież wcześniej doskonale poradził sobie z niełatwym zadaniem zrobienia filmu o malarstwie (Caravaggio), czy o uwikłaniu człowieka w politykę {Edward IT). Myślę, że świetnemu reżyserowi zabrakło w wypadku Wittgensteina tego „niepospolitego talentu" Stopparda, o którym pisze Kroll - idee nie zostały obleczone w namiętne ciało człowieka. Ludzkie myślenie, jak tytuł filmu, ma naturę dwoistą. Nie chodzi tu bynajmniej o opozycję między rozumem i sercem, czy też duszą i ciałem. Jak Rosencrantz nie jest przeciwnikiem Guidensterna lecz jego nieodłącznym towarzyszem, tak zdrowe­ go rozsądku (czy też „myślenia potocznego" jak wolą tłumaczyć common sense filozofowie i antropolodzy) nie da się łatwo przeciwstawić bezcielesnej abstrakcji wątpiącego cogito w klaro­ wnej, ulubionej przez owo cogito formie „binarnej opozycji". Stoppard w ogóle wzdraga się przed wypreparowywaniem z rze­ czywistości bytów czystych i jasno określonych: „Czy jesteście wyłącznie (exclusively) aktorami?" - pyta Rosencrantz Pierw­ szego Aktora. I słyszy odpowiedź: „Jesteśmy aktorami włącznie (inclusively)."' Ten dialog za pomocą trudno przetłumaczalnej gry słów uświadamia widzowi jeden z podstawowych problemów powstających na styku pomiędzy opartymi na zasadach formalnej logiki klasyfikacjami a rzeczywistością: otwartość kategorii, ich łączność i rozłączność, ich mono- i politetyczność. 1 2 Rosencrantz i Guildenstern prowadzą rozmowy, które często przypominają wewnętrzny dialog człowieka rozważającego spo­ tykające go wydarzenia. Nierzadko są to po prostu dyskusje zdrowego rozsądku ze spekulującym rozumem, jak na przykład scena w komnacie Hamleta, gdy Guildenstern zaplątuje się w spekulacjach przyjąwszy zbyt wiele założeń. Chodzi o okreś­ lenie kierunku, z którego wieje wiatr, przez dedukcyjne ustalenie położenia komnaty według stron świata. Propozycję Rosencrantza, by po prostu wyszedł na dwór Guildenstern kwituje z oburze­ niem: „Pragmatyzm? Tylko to masz do zaproponowania?". Kiedy indziej zaś wyrzuca przyjacielowi: „Dlaczego nie powiesz czegoś oryginalnego? Nigdy nie rozwijasz tego co mówię, tylko po­ wtarzasz to samo innymi słowami". Istotnie, Rosencrantz czasami cytuje wcześniejsze wypowiedzi Guildensterna, często jednak w zupełnie „nieodpowiednim" kontekście, zmieniając ich 30 znaczenie i sprawiając, że zawarta w nich myśl nierzadko obraca się przeciwko samej sobie. Przypomina to zarówno dialog wewnętrzny pojedynczego człowieka, jak i mechanizm prze­ pływu idei i myśli w obrębie kultury. Guildenstern jest bystrzejszy, ma szybszy refleks, co wyraźnie widać j u ż na początku „gry w pytania". Rosencrantz natomiast chce najpierw ustalić jasno reguły gry zanim j ą podejmie. Zagrożony porażką daje się jednak wciągnąć w rozgrywkę i - wygrywa. Także retoryka Guildensterna czasami jest bezradna wobec dosłownego traktowania, jakie jej funduje Rosencrantz. „Wiesz, chyba cię zabiję", mówi Guildenstern zmęczony poto­ kiem naiwnych wynurzeń przyjaciela na temat samopoczucia nieboszczyka w trumnie. „ N a twoim miejscu nie brałbym tego pod uwagę. Tylko by cię to zasmuciło." - odpowiada Rosencrantz przyjacielowi, z którym nie tylko dzieli los od wczesnego dzieciństwa, ale i tożsamość: przez cały czas trwania akcji filmu nie udaje im się osiągnąć ostatecznej pewności co do tego, który z nich jest kim. Rosencrantz i Guildenstern, Guildenstern i Rosen­ crantz - tak różni, a skazani na nierozłączność przez podwójną tożsamość, dopełniają się nawzajem jak orzeł i reszka, jak zdrowy rozsądek i spekulujące cogito. „Czymże jest zdrowy rozsądek? Zbiorem elementarnych prawd (bez względu na to, co za prawdę uznamy) czy zbiorem idola tribu? [...] Zaczynem filozofii, kamieniem probierczym powstających doktryn czy stanowiskiem antyfilozoficznym?" W swej książce Myślenie potoczne Teresa Hołówka mówi, że myślenie potoczne jest tym, dzięki czemu człowiek radzi sobie w świecie szarej codzienności. To myślenie potoczne jest sys­ temem, w który wpisują się nasze pierwsze doświadczenia, a nierzadko pozostaje językiem szkolnej edukacji, czasami jedynym. Myślenie potoczne jest jednym ze źródeł naszych przed-sądów, których, jak uczy doświadczenie hermeneutyki, nie potrafimy uniknąć. Niewątpliwie jest także składnicą stereotypów i przesądów, w których naprawiacze świata widzą swego najwięk­ szego wroga, a specjaliści od propagandy swą siłę. Zarówno myślenie potoczne jak i spekulatywne cogito stanowią systemy w obrębie naszej kultury, która jest zarazem świadkiem i przy­ czyną ich metamorfoz. Szara codzienność jest także udziałem filozofów (o czym nie zawsze chcą pamiętać), a filozoficznym lekturom oddają się także (a może głównie) ludzie bez dyplomu opatrzonego tytułem magistra filozofii. Zarówno myślenie poto­ czne jak i dyskursywne współtworzą nasze idiolekty i są chciałnie chciał, skazane na siebie, jak dwie strony tej samej monety. 4 Film zaczyna się właśnie od monety - złotego pieniążka zagrzebanego w pyle drogi. Guildenstern pogrążony w ponurej zadumie nad sensem podróży, którą obaj podjęli, w ogóle go nie zauważa. Błysk złota nie uszedł jednak uwagi Rosencrantza, który oczywiście podnosi monetę i w sposób zupełnie naturalny (do tego służą monety) zaczyna zabawę w orła i reszkę. Po pewnym czasie dla widza staje się jasne, że para bohaterów stanęła wobec małego cudu: moneta spada bez przerwy reszką do góry. Guildenstern najpierw sprawdza, czy nie padł ofiarą oszustwa i ogląda obie strony pieniążka - orzeł jest jednak na swoim miejscu. A mimo to moneta podrzucona znowu, ponownie spada reszką do góry. Rozum rozpaczliwie poszukuje wyjaśnień próbu­ jąc przywoływać coraz to nowe prawa, które do tej pory wydawały się tłumaczyć rzeczywistość. Zdrowy rozsądek nato­ miast przypomina o jedzeniu i Rosencrantz przy 78 rzucie jest już znudzony monotonią powtarzającego się cudu. W zabawę, czyli poniekąd w uczestnictwo w cudzie wciąga go ciekawość nieco przytłumiona głodem oraz chęć ustalenia nowego rekordu (który ostatecznie wyniesie 157). „Myślenie potoczne opiera się na �stwierdzeniu, że jego teorią jest jedynie samo życie. Autorytetem jest dla niego świat." Dzięki temu nie ma w nim miejsca na budzącą strach przepaść między teorią a cudem nie dającym się wytłumaczyć w jej kategoriach. Strach, o który dopytuje się Guildenstern, to strach przed rządzącą światem dowolnością, która rozumowi wydaje się niebezpiecznym chaosem - bezradny Guildenstern broni się do ostatka wymyślając zasadę, zgodnie z którą „każda pojedynczo podrzucona moneta za każdym razem może spaść na dowolną stronę, a przeto nie powinno dziwić kiedy za każdym razem właśnie tak spada." To „nie powinno dziwić" zestawione z wcześniejszymi pytaniami o wątpliwości i strach mówi wiele o stosunku cogito do świata - przedmiotu poznania. Guildenstern wątpi, by nie musieć się dziwić. Zdziwienie wynika bowiem z niezrozumienia, zdziwienie jest uczuciem, czyli nie podlega władzom rozumu, własne zdziwienie budzi strach. Narzędziem poznania jest wątpienie prowadzące do pewności, a zdziwienie pozostawia zawsze niedopuszczalnie wielki mar­ gines dowolności, której nie można ogarnąć rozumem. Dla Guildensterna poza pewnością rozumu istnieje tylko strach. Rosencrantz natomiast bez większego sprzeciwu akceptuje cudowne zdarzenie, nie zastanawiając się zbytnio nad jego naturą. Podrzucanie monety bawi go, kiedy indziej uciechy dostarcza mu papierowy samolot. Przyjemność sprawiają mu też praktyczne wynalazki, na przykład łyżka poruszana parą z czajnika; wynala­ zki które Guildenstern uznaje za absurdalne i za każdym razem niszczy w przypływie gniewu. Prawidłowości zaobserwowane w przyrodzie cieszą Rosencrantza, ale nie widzi on powodu, by na podstawie powtarzalności zjawisk od razu budować generalne teorie o strukturze świata. Jest nie tyle wcieleniem potocznego myślenia za pomocą agresywnych stereotypów i przesądów ile reprezentantem zdroworozsądkowej postawy Misia o Bardzo Małym Rozumku, „nieociosanego kloca" z taoistycznej ter­ minologii.' Guildenstern zaczyna od pytania o przyczynę rzeczy­ wistości. Rosencrantz od jej zaakceptowania. Bierze udział w otaczającej rzeczywistości bez wysiłku, „naturalnie": to on zauważa monetę, on ją podrzuca, on opłaca aktorów, praw­ dopodobnie ostatecznie wikłając ich obu w całą historię. Kłopoty z tożsamością budzą w Rosencrantzu nie sprzeciw a tęsknotę za utraconym rajem niezachwianej pewności, w którym nie stawiano pytań i gdzie na wszystko istniała odpowiedź. „Dawniej pamięta­ łem swoje imię! I twoje także! - mówi do przyjaciela. - 1 wszę­ dzie, gdziekolwiek spojrzałeś, znajdowałeś odpowiedź. Nie było żadnych wątpliwości. Ludzie wiedzieli kim jesteśmy, a jeśli nie wiedzieli, pytali, a myśmy podawali nasze imiona." Guildenstern natomiast czuje się z rzeczywistości wyobcowany, gdyż zwątpił w skuteczność narzędzi umożliwiających komunikację: „Nie zdarzyło ci się kiedyś - pyta swego towarzysza - byś nagle i zupełnie bez powodu nie pamiętał jak się pisze słowo „łódź" lub „morze", bo zapisawszy je, wydaje ci się żeś nigdy nie widział liter ułożonych w takiej właśnie kolejności?" Każdy z nich więc inaczej przeżywa to „pomieszanie tożsamości", którego nie wyjaśnia nawet ostateczna instancja śmierci: bohaterowie giną razem, a wieść o ich końcu raz na zawsze łączy imiona i miesza tożsamości w tytule filmu. Rosencrantz po odruchowym, bezrad­ nym proteście, w którym tli się resztka zawiedzionej ufności w sprawiedliwość losu („przecież nie zrobiliśmy nic złego, nie skrzywdziliśmy nikogo, nie?")godzi się ze stryczkiem twierdząc, że „ma już wszystkiego dosyć i prawdę mówiąc, czuje ulgę". Guildenstern natomiast nie potrafi pogodzić się z klęską i na wpół szelmowsko, na wpół patetycznie obiecuje „spisać się lepiej następnym razem", zadawszy przedtem w pustkę pytanie o mo­ ment, „gdy mogliśmy powiedzieć nie", o możliwość kierowania własnym losem. Czy moment ten, który Guildenstern, jak sądzi, przegapił zdarzył się wówczas, gdy moneta rzucona komedian­ tom upadła po raz pierwszy orłem do góry i zmieniła ich obu z widzów sztuki w jej aktorów? Czy to wtedy ich los został określony zgodnie z zapisanym tekstem sztuki, który nie daje wyboru? Guildenstern wielokrotnie daje dowody tego, jak nisko ceni kondycję aktora i podkreśla swoją pozycję widza. Chce pozostać obserwatorem stojącym na zewnątrz granego przez 5 1 aktorów świata „miłości, krwi i retoryki". Od sztuki domaga się „tajemnicy, godności, czegoś klasycznego i poetyckiego", jednak jakby na przekór los stawia mu na drodze „pornograficznego błazna i targowisko prostytutek", a potem wciąga do udziału w sztuce, której postaciami od początku byli zarówno on sam, jak i jego przyjaciel. Wszyscy bohaterowie filmu Stopparda to osoby z Hamleta. Jednak Rosencrantz, Guildenstern i Pierwszy Aktor przemawiają nie tylko słowami Szekspira. Jeśli parę przyjaciół o pomieszanej osobowości uznać za metaforę człowieka uwikłanego w dwois­ tość myślenia, film staje się dialogiem między RosencrantzGuildensternem i Pierwszym Aktorem. Ich rozmowy to jakiś rodzaj „chóru na opak", który wygłasza komentarze z pozoru zupełnie „równoległe" do dziejów Hamleta, a równocześnie włączony jest w intrygę. Aktor już w pierwszej rozmowie z parą bohaterów daje do zrozumienia, że jego trupa gra „teatr na opak": „Przedstawiamy mniej więcej nasz zwykły repertuar, tylko, że na odwrót. Na scenie pokazujemy to, co powinno się dziać poza nią." To odwrócenie podziału na scenę i widownię jest w istocie czymś więcej niż tylko zwykłą zmianą ról - to zawirowanie rzeczywisto­ ści, pętla, którą sztuka oplata widzów tak ciasno, że niemal zupełnie krępuje ich los. Znający tekst sztuki Pierwszy Aktor wydaje się panować nad przeznaczeniem Rosencrantza i Guilden­ sterna. W istocie bowiem dwuosobowy bohater staje przed samym Mefistofelesem - mądrym goryczą rozczarowań diabłem doktora Fausta, „częścią tej siły, która wiecznie zła pragnąc, wiecznie czyni dobro" . O tym, że Pierwszy Aktor zna przyszłość Rosencrantza i Guildensterna świadczy choćby dialog po przyby­ ciu trupy do Elsynoru: „Więc dogoniłeś nas?" mówi Guildens­ tern. „Jeszcze nie, panie" - pada tajemnicza odpowiedź aktora stojącego tuż obok. Znaczenie tych słów staje się jasne dopiero przy końcu filmu, gdy okazuje się, że to właśnie Pierwszy Aktor gra króla Anglii, który skazuje Rosencrantza i Guildensterna na śmierć. Sataniczność teatralnej trupy sugeruje także scena w łaźni, gdy postać Pierwszego Aktora wyłania się z oparów, a jego kompani łudzą obu przyjaciół pozorną tożsamością osób i przed­ miotów, które okazują się kimś, albo czymś zupełnie innym niż wyglądały na pierwszy, czy nawet drugi rzut oka. Niepokojące metamorfozy, kuglarstwo czy zwykłe przywidzenia? Aktorskie sztuczki pozostają w najlepszej zgodzie z gustem szatana, którego nazywano Księciem Pozorów. Dla diabła cogito zawsze było bardziej kuszącym partnerem rozmowy niż zdrowy rozsądek. Rozmówcą Pierwszego Aktora jest przeważnie Guildenstern, choć to Rosencrantz był potrzebny, by w decydującej chwili rzucić monetę i związać los przyjaciół z aktorami. Wszechwiedza Pierwszego Aktora pozornie wynika z faktu, że „bywał tutaj wcześniej" i jak sam mówi, opiera się na precedensach (ter­ minologia prawnicza w ustach szatana brzmi całkiem naturalnie) oraz, z tego, że zna tekst sztuki. Ba, ale jakie sztuki? Hamleta, Zabójstwa Gonzagi, które Szekspir wplótł w akcję swej tragedii, czy też sztuki Toma Stopparda? A może jeszcze innej, tej w której udział bierze także widz siedzący w kinie? Ale o ile dla widza teatr, taki czy inny, może być jedynie metaforą rzeczywistości, dla aktora stanowi samą rzeczywistość. Gdy płynący do Anglii statek atakują korsarze, Pierwszy Aktor woła na alarm: „Piraci! Wszys­ cy na scenę!". I choć teatr jest „dla jednych spektaklem, a dla drugich patronatem, są to dwie strony tej samej monety". Aktorom publiczność jest niezbędna, by mogli pokazywać swe sztuki. Jednak w kontekście wydarzeń rozgrywających się na ekranie słowa Pierwszego Aktora znajdują także inne wytłuma­ czenie: aktorzy potrzebują publiczności, by mieć do swych sztuk tworzywo. Przewaga aktorów nad zwykłymi ludźmi staje się widoczna już podczas spotkania na leśnej drodze. „ - Krew jest obowiązkowa, bo krew jest we wszystkim, wie pan - mówi Pierwszy Aktor. - I tego właśnie ludzie pragną? - pyta Guildenstern-idealista. - To właśnie gramy - pada odpowiedź." Dwu­ znaczny status aktorów sygnalizuje także stwierdzenie: „Jesteśmy aktorami. Jesteśmy przeciwieństwem ludzi". W całej historii aktorzy są wyraźnie uprzywilejowani - nie dotyczy ich nawet śmierć, którą oswoili (czy też oszukali?) wielokrotnym od7 31 �grywaniem. „Nasze doświadczenie mówi nam, że prawie wszyst­ ko kończy się śmiercią" - mówi Pierwszy Aktor Guildensternowi skazanemu na śmierć. I takiego porządku rzeczy nie jest w stanie zmienić żaden patetyczny wysiłek gardzącego mistyfikacją rozu­ mu. Zabijanie aktora to syzyfowa praca, bo na końcu zawsze rozlegną się oklaski, a rzekomy nieboszczyk wstanie, złoży wyjęty z piersi sztylet i ukłoni klaszczącym. W teatrze naprawdę umiera tylko ten, kto zawczasu nie zna tekstu sztuki. Na końcu filmu wóz aktorów znowu rusza w drogę. O wzajemnych zależnościach między rzeczywistymi zdarze­ niami a teatralnym przedstawieniem mówi sam tekst Hamleta i Stoppard tylko rozwija ten wątek mnożąc poziomy teatru w teatrze jakby pisał szkatułkową powieść; tyle, że we wszystkich „szkatułkach" grana jest ta sama tragedia. Uwikłani w nią Rosencrantz i Guildenstern próbują określić nie tyle jej treść - obaj do końca nie wiedzą, że ich los został przez Szekspira nieodwołalnie określony - ile zasady, według których pisze się scenariusze. Rozmowy o prawdzie, śmierci i rzeczywistości, które prowadzą ze sobą Rosencrantz, Guildenstern i Pierwszy Aktor uczynił Stoppard mini traktatami filozoficznymi. Dialogi zdrowe­ go rozsądku z cogito nie dają jednak żadnej pozytywnej od­ powiedzi na pytania, wokół których są osnute. Ostateczne słowo na temat ludzkiej kondycji Stoppard zawarł w monologu Rosencrantza, który stanowi być może aluzję do wielkiego monologu Hamleta. „Kiedyż to było, gdy człowiek po raz pierwszy dowiedział się o śmierci? [...] Widać, że już się rodzimy Z poczuciem śmiertelności zanim jeszcze poznamy to słowo, zanim uświadomimy sobie w ogóle istnienie słów. Przychodzimy na świat we krwi i z wrzaskiem, wiedząc, że igły wszystkich kompasów wskazują tylko jeden kierunek, i że czas jest jego miarą." Podobne kwestie bywały już wygłaszane z romantycz­ nych koturnów i prawda nie jest nowa, ale Rosencrantz o patosie ludzkiej egzystencji opowiada umościwszy się wygodnie z wień­ cem pod głową na podobieństwo posągu na kamiennych marach w kościele, gdzie Hamlet właśnie rozmawia z Ofelią. Jakby nic dość było tej groteski, tuż przed wygłoszeniem monologu w zupełnie innym nastroju i stylu rozważa z zapałem godnym lepszej sprawy kwestię samopoczucia nieboszczyka w trumnie. „Przez całe życie żyjesz tak blisko prawdy, że zamienia się ona w trwałą mgiełkę w kąciku twego oka i gdy nagle coś j ą wepchnie w pole widzenia, masz wrażenie, że wpadłeś w sidła groteski" - mówi Stoppard ustami Guildensterna. To właśnie nieco grotes­ kowy Rosencrantz, który w lesie wydawał się nie rozumieć znaczenia słowa „szczęśliwy", ujmuje lapidarnie podstawową zasadę konstrukcyjną świata: „każde twoje działanie uruchamia inne działanie gdzie indziej i samo jest przez nie uruchamiane". Zdrowy rozsądek interesują sposoby bycia, a nie dowody ist­ nienia. Guildenstern nie przełamie poczucia obcości, bo ponad bycie w świcie stawia jego rozumowe poznanie. Czy klęska cogito nie wynika głównie z tego, że nadaje ono bytowi ciężar, który ten nieodwołalnie utracił wraz z rajem jednoznaczności, za którym tęskni Rosencrantz? Czy nie lepiej zostać aktorem i zacząć grę? Zmiana kondycji w grę jednak nie wchodzi i Pierwszy Aktor nawet o niej nie wspomina. Jedynie, co proponuje - i osiąga - to włączenie, a raczej dosłownie „schwytanie" bohaterów w akcję sztuki. Rosencrantz i Guildenstern nie mają szansy, by stać się „przeciwieństwem ludzi". Zresztą żadnemu z nich to rozwiązanie nie przychodzi do głowy. Wplątani w grę, z której nie zdają sobie sprawy, uprawiają własne, małe gry w dociekanie. Ich inicjatorem jest zawsze Guildenstern, który wciąga do rozgrywki przyjaciela. To jedyny rodzaj gry na jaki przystaje cogito pogardzające aktorstwem, dyktując punkty karne za: powtórzenia, wahanie, synonimy i retorykę. Tutaj jednak Guildenstern ponosi klęskę i to podwójną. Przegrywa zarówno ze swoim alter ego, czyli zdrowym rozsądkiem, jak i ze sztuką, czyli odnosi porażkę w Szeks­ pirowskim tekście Hamleta. Stoppard posługuje się dialogami Szekspira bez skrupułów: przeplata je własnymi i cytuje niepostrzeżenie. Cytat i aluzja stanowią podstawę konstrukcji filmu, zarówno w sferze słowajak i obrazu. Reżyser wciąga widza w grę rozpoznań często przy tym zaskakując zmianą znaczenia dobrze znanych cytatów, które umieszcza w kontekście innym od pierwotnego. Uświadamia nam źródła naszej wyobraźni przywołując cytaty leżące u początku obrazów, które zdążyliśmy już uznać za swe własne dzieło. Oczywiście najwięcej jest cytatów i aluzji do Hamleta - tekstu sztuki i jego najbardziej znanej interpretacji: filmu z Laurencem 01ivierem. Blond Hamlet Stopparda fizycznie przypomina wiel­ kiego aktora w tej roli, a niektóre sceny nakręcono sugerując wyraźnie poetykę klasycznego dziś dzieła kinematografii. Jedna z teatralnych „szkatułek", w którą wkraczają bohaterowie to film o Hamlecie. Wizualnych odwołań i cytatów jest u Stopparda więcej, choćby widok wozu aktorów jadącego wzdłuż krawędzi urwistego zbo­ cza, który odsyła do Siódmej Pieczęci Bergmana. Czy scena w zamkowej kuchni, żywcem wzięta z Breughla, albo jesienny ogród w Elsynorze przypominający późnogotyckie obrazy Flamandów. Trudno jest uchwycić granicę między cytatem a styliza­ c j ą - S t o p p a r d celowo j ą zatarł, podobnie jak zwykł to czynić inny chętnie cytujący obrazy reżyser angielski, Peter Greenaway. Aluzje często zabarwione są humorystycznie, jak spadające jabłko Rosencrantza-Newtona, doświadczenia w wannie nie­ odwołalnie kojarzące się z Archimedesem czy hamburger, który mógłby namalować Arcimboldi. Ostatnie godziny życia Guildenstern i Rosencrantz spędzają na statku, który obok teatru Stoppard uczynił kolejną metaforą ludzkiego losu. Na statku „człowiek nie musi zachodzić w głowę w którą stronę by tu iść, czy w ogóle iść. Ta kwestia nie istnieje, bo jest się na statku. [...] Na statku człowiek jest wolny." Odkąd padły z ekranu słowa Hamleta o Danii, która jest więzieniem, bohaterowie filmu milczeli na temat wolności, stanowiącej, było nie było, jeden z fundamentalnych i odwiecznych problemów człowieka. Rosencrantza zachwyca wolność wewnątrz nałożo­ nych z zewnątrz ograniczeń; więcej, ograniczenia wydają się być tu paradoksalnym warunkiem wolności. Ten króciutki passus o wolności można oczywiście rozumieć jako wołanie prostaczka zagubionego w świecie poza dobrem i złem, szarego człowieka, który chce znać zasady dokonywania poprawnych wyborów. Jednak ani Guildenstern-cogifo, ani Rosencrantz-commo/i sense nie zasługują na posądzenie o taką powierzchowność. Przenik­ liwy dialog pomiędzy Wielkim Rozumem Cogito a Małym Rozumkiem zdrowego rozsądku, którego świadkami byliśmy przez cały czas trwania filmu, skłania do innego odczytania metafory statku, do poszukiwania jej wykładni na miarę Stoppadowskiej refleksji nad współczesną kondycją człowieka: wolny to znaczy świadom własnych ograniczeń. PRZYPISY 1 2 J. Kroll, Mind mer Mutter. „Newsweek", April 3, 1995, s. 52 Termin Th. W. Adorna, por. np. Esej jako forma, [w:] Sztuka i sztuki. Warszawa 1990, s. 79-99 ' Cytaty ze ścieżki dźwiękowej filmu częściowo w przekładzie autorki, częściowo na podstawie roboczego tłumaczenia R. Drzewieckiego. T. Hołówka, Myślenie potoczne. Warszawa 1986, s. 173 ' C. Geertz, Commem sense as a cultitral system, [w:] Locul Knowledge, New York 1983, Basic Books Inc., s. 75 4 32 * Por. B. Hoff, Tao Kubusia Puchatka. Poznań 1993, DW „Rebis" oraz Zhuangzi, Przypowieści zwane Prawdziwą Księgą Południowego Kwiatu. adaptacja tekstu i rysunki Cai Zhizhong, Warszawa 1992, Wydawnictwo Wodnika. Spragnionych „poważnego" podejścia do tematu odsyłam do przekładu Dao de jing Tadeusza Żbikowskiego w „Literaturze na Świecie", nr 186 (1/1987), ew. do Liu l-ming, Awakening to the Tao. trans. T. Cleary, Boston & London 1988, Shambhala Publ. J.W. Goelhe Faust, cz. I , w. 1227-8; cytat jest także mottem Mistrza i Małgorzaty Bułhakowa. 7 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6264fa136e91591914984a0ed182d764.pdf aee6479942fa303585a5af5f6eb2ebd6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3647 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3424 Title A name given to the resource Rosencrantz i Guildenstern nie żyją, czyli jak być / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2, s.24-29 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sikora, Sławomir Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Rosencrantz i Guildenstern nie żyją, czyli jak być Shakespeare, antropologia i Toma Stopparda gra w teatr Sławomir Sikora W Danii nie może być królów - oświadczył Montezuma, któremu zaczynało dobrze szumieć w głowie. - Nie może być królów w Danii, bo tam sami zwyrodnialcy, królowie umierają od trucizn, które im wlewają do ucha, a książęta dostają obłędu od tych wszystkich widm i upiorów straszących w zamkach i bawią się trupimi czaszkami jak chłopcy meksykańscy w dzień zaduszny. Alejo Carpentier, Koncert barokowy Człowiek mówiący do rzeczy do siebie nie jest bardziej szalony niźli człowiek mówiący od rzeczy nie do siebie. Guildenstern (lista dialogowa) Kiedy w 1966 roku pojawiła się na Broadway'u sztuka Toma Stopparda Rosencrantz and Guildenstern are dead odczytano j ą przede wszystkim jako kolejny inteligentny przykład teatru absurdu, szukano podobieństw i nowatorstwa wobec j u ż ist­ niejących sztuk Ardena, Pintera, Simpsona, ale też Ionesco czy Becketta. „Dialogi Rosencrantza i Guildensterna - pisała Wanda Krajewska - są ciągła zabawą językową. Stoppard żongluje różnymi pomysłami: zestawianiem tych samych cza­ sowników z innymi przyimkami, jak 'caught on' - 'caught up', kontrastowaniem dosłownego i przenośnego sensu wyrazu, jak w relacji Rosencrantza: ' C i a ł o o j c a było jeszcze ciepłe' i uzupeł­ nieniu Guildensterna: 'Jej ciało [ t j . matki Hamleta] t e ż ' . . . " Podobnie pisała Małgorzata Semil: „Tak jak Simpson, Stoppard posługuje się chętnie wyrażeniami idiomatycznymi, powie­ dzonkami i utartymi frazesami, które wykorzystuje w najroz­ maitszy sposób, wprowadza grę słów polegającą zarówno na dosłownym odczytaniu idiomu jak i na podobieństwie brzmie­ niowym. Oto przykład pierwszego sposobu: ' G U I L D E N S T E R N He didn't love her back (co może znaczyć: Nie odwzajemniał jej miłości, jak również: nie kochał jej pleców). ROSENCRANTZ (podchwytuje drugie, dosłowne znaczenie) Ale za to kochał j ą z przodu. G U I L D E N S T E R N Najpierw z przodu, potem z tyłu.' " Rzeczywiście sztuka Stopparda skrzy się od nieprzetłuma­ czalnych czy trudno przetłumaczalnych gier i dowcipów języ­ kowych, zręcznie wplata cytaty z Hamleta, trawestacje, od­ wołuje się do współczesnych i dawniejszych mistrzów dramatu (czy szerzej literatury, a w przypadku filmu również filmów i przedstawień Hamleta) tak angielskiego, jak i obcego. O tych językowych zagadnieniach sztuki Stopparda szczegółowo piszą cytowane j u ż autorki. Rosencrantz i Guildenstern mieliby też bardziej nawet niż Hamlet być figurami kondycji człowieka współczesnego (Wanda Krajewska, przywołując T.S. Eliota). Wskazuje się też na wątki filozofii egzystencjalnej (bardziej via Czekając na Godota Becketta niż poprzez odwołanie do filozofów egzystencji - Krajewska). Dziś, uwzględniając chociażby fakt, że sztuka Stopparda bazuje na innej sztuce, Hamlecie, oraz wskazując na jej nieciągłość mielibyśmy skłonność nadać jej miano sztuki postmodernistycznej. Wszystko to prawda. Ale jak mi się wydaje, sztuka Stopparda, jest próbą ukazania nie tylko j ę z y k o ­ wego wymiaru i nie tylko współczesnego (przypominam jeden z tytułów: Nowy język w dramacie angielskim) teatru, co raczej próbą ukazania, czym jest teatr w ogóle, na czym polega istota 1 3 3 24 teatru. A to, że nowe medium, nakręcony przez samego Stopparda w 1990 roku film, Rosencrantz i Guildenstern nie żyją, klarowniej i mocniej niż sama sztuka ukazuje to założenie. ...No cóż, może również na tym polega nasza ponowoczesność, że zrywając z charakterystycznym dla modernizmu poszukiwa­ niem środków właściwych jedynie danej sztuce, dosadniej przedstawia istotę jednej ze sztuk, teatru, przy wykorzystaniu medium innej, filmu. Hamlet kończy się podobnie jak dzieło Prousta. Historia, której świadkami właśnie byliśmy, ma się dopiero rozpocząć. Shakespeare obdarza rolą narratora Horacja, wiernego kompana Hamleta. Kiedy powracający z Anglii poseł obwieszcza, „Że Rosencrantz i Guildenstern nie żyja." Horacjo odpowiada: 4 Król nie rozkazał uśmiercić tych dwóch. (...) Świat (...) jeszcze nic o niczym nie wie, A ja mu powiem, jak do tego doszło." y 5 Tom Stoppard skwapliwie korzysta z pozostawionej przez Shakespeare'a propozycji opowiedzenia jeszcze raz tej samej historii. Tyle tylko, że za głównych bohaterów obiera - prze­ wrotnie - właśnie uśmierconych Rosencrantza i Guildensterna. Tych dwóch gentelmenów poznajemy, kiedy jadą przez anekumenę. Skała, na której tle się poruszają, wygląda z daleka jak lodowiec. Jeden z nich - nazwijmy go za Stoppardem Rosencrantzem - znajduje na drodze złotą monetę. Podrzucana do góry moneta stale ukazuje tylko j e d n ą swoją stronę - reszkę. Podobnie zresztą zachowują się i inne monety, o które zaczynają grać przyjaciele. W rezultacie sakiewka Rosencrantza pęcz­ nieje, Guildensterna chudnie. U Guildensterna wzbudza to wątpliwości natury filozoficznej, każe mu się zastanowić, czy przypadkiem z naturą i jej prawami nie dzieje się coś niedo­ brego, czy czas nie zatrzymał się aby; Rosencrantz, sprawdza jedynie, czy moneta na pewno ma dwie różne strony. Tę monotonność i jednostronność (tak monety, jak i otaczającej rzeczywistości) zakłóca pojawienie się wędrownej trupy teatral­ nej. To na progu teatru, na scenie moneta po raz pierwszy objawia swoją d r u g ą s t r o n ę - orła. Na progu teatru moneta zaczyna m i e w a ć dwie strony. Ten cud na scenie (druga strona monety) przenosi ich na inną scenę: zamek w Elsynorze. W y g l ą d a też na to, że bohaterowie cierpią na amnezję, przynajmniej jeśli idzie o tzw. historię osobistą. Ich pamięć sięga jedynie chwili - był to najprawdopodobniej ostatni ranek - kiedy jakiś posłaniec załomotał w okiennicę, wzywając ich po imieniu: „Rosencrantz, G u i l d e n s t e r n " . M u s i a ł o chodzić o nich, 6 7 �posłusznie wyruszyli więc w drogę. Dlaczego po nich posłano? Czego ma dotyczyć ich misja? - Tego jednak nie wiedzą. Dopóki nie natkną się właśnie na wędrowny teatr, błąkają się po trosze jak cienie po Polach Elizejskich. To spotkanie uprzytam­ nia też bohaterom, że nie za bardzo wiedzą, który z nich jest Rosencrantzem, a który Guildensternem. Nie trudno domyśleć się, że ci dwaj panowie wracają (?) z krainy śmierci, krainy, którą najczęściej w różnych mitologiach kojarzono właśnie z niepamięcią." Ale na tę oczywistość nakłada się jeszcze inna prawda. Shakespeare spłatał tym dwum panom niezłego figla. Choć właściwie to jednak nie Shakespeare, lecz T o m Stoppard zadał po prostu „niewłaściwe" pytanie. Shakespeare zrobił tylko to, co robi wielu pisarzy: w jednej ze swoich sztuk stworzył dwie marginalne postaci. Kłopot w tym, że w Hamlecie występują oni zawsze razem, jak bracia syjamscy. Nigdy oddzielnie. Król: „Rosencrantz! Guildenstern! Jakże się c i e s z ę " , i parę kwestii dalej: „Poczciwi Rosencrantz i Guildenstern!", a Królowa: „ Z całego serca dzięki wam, panowie". Zdarza się co prawda (choć nie tak znowu często), że tylko do jednego z nich kierowana jest jakaś kwestia, ale pozostaje sprawą przypadku, którego z tych gentelmenów akurat ona dotyczy. Podobnie jest z odpowiedzia­ mi, choć zazwyczaj tylko jeden z nich odpowiada, to jednak mogliby oni swobodnie wymieniać się rolami, a nam, jak i innym bohaterom nie sprawiłoby to żadnej różnicy. Jedno jest pewne, na podstawie Hamleta trudno ich rozróżnić. Nie mają oni wyodrębnionych tożsamości. Nie udałoby się stworzyć jakichkolwiek poważniejszych portretów ich osobowości. Nic więc dziwnego, że przez cały film borykają się z problemem własnych tożsamości. Do końca nie udaje im się rozwikłać tej zagadki. A wszyscy, włącznie z Hamletem, zwracając się do nich permanentnie mylą ich ze sobą. Umierają nieświadomi, podobnie jak nieświadomi „się zrodzili" (posłaniec! - czy posłaniec nie jest tu alter ego, przywołującego ich z powrotem do życia stwórcy-kreatora, autora i reżysera - Toma Stopparda). Kiedy pod koniec filmu król Anglii-Pierwszy Aktor pyta: „Który jest k t ó r y ? " , nie wiedzą w zasadzie o sobie więcej niż na początku. Nie wiedzą więcej, choć przecież usilnie próbują sięgnąć po zapoznaną wiedzę, która musi drzemać ukryta w nich samych, próbują odwołać się do wiedzy instynktownej, wiedzy nieświadomej, wiedzy, która wykraczałaby poza barierę świa­ domości i wszechobecnie ograniczającej ich niepamięci. M o ż n a by to porównać do prób wykorzystania czynności omyłkowych czy swobodnych skojarzeń opisanych przez Freuda , czy też sięgnięcia po narzędzia nieco przypominające surrealistyczną metodę poszukiwania zapoznanej prawdy z odwołaniem się do automatyzmu psychicznego. 9 Krystyna Janicka, omawiając problemy związane z wykorzy­ stywanym przez surrealistów automatyzmem, pisze: „ O ile na specyficzną wartość poetycką (względnie estetyczną) tekstów automatycznych musiały zwrócić uwagę cechy immanentne tych tekstów, o tyle za ich doniosłością poznawczą zdawała się przemawiać psychoanaliza Freuda, która, jak wiemy, była pierwszą i zapewne najsilniejszą z inspiracji intelektualnych, jakiej uległ nadrealizm. Faktem bezspornym było dla Bretona to, że spontaniczne, automatyczne funkcjonowanie umysłu pozostaje w bezpośredniej zależności od procesów zachodzą­ cych w podświadomości, od owych mrocznych pokładów id."'" Sam Breton pisał zaś: „ W surrealizmie, zawsze chodziło o to, aby położyć rękę na 'materii pierwszej' (w sensie alchemicz­ nym) języka [...] zamiast wznosić się - co okazało się zresztą niemożliwe - od rzeczy oznaczonej do znaku, który j ą przeżył, trzeba p r z e n i e ś ć s i ę d o n a r o d z i n t e g o co z n a c z ą c e." Polegało to na próbie sięgnięcia do ukrytych pokładów „ j a " , czy nawet wielu poprzednich „ja" (Breton odwoływał się bowiem nie tylko do Freuda, ale także Junga). 11 12 W tym właśnie duchu m o ż n a chyba interpretować ciągłe odwoływanie się do zaskoczenia, wiedzy instynktownej, wro­ dzonej i zapoznanej (kiedyś były tylko odpowiedzi (!) - powie Rosencrantz). Bohaterowie stale ćwiczą się w grze pytań (tenisowy pojedynek pytań), w spontaniczne dialogi, w których chcą „ w y b a d a ć " tak siebie, jak i otaczającą rzeczywistość: „Guildenstern: Rosencrantz! Rosencrantz: Co? Guildenstern: A widzisz! I co ty na to? Rosencrantz: Bardzo chytrze. Guildenstern: Naturalnie? Rosencrantz: Nieodrodnie! [oryg. Instinctive] Teraz ja wypróbuję ciebie! Guildenstern: Nie od razu! Niespodzianie!"" Ale nieco później: „Guildenstern: Rosencrantz... Rosencrantz: Co? Guildenstern: Guildenstern. Rosencrantz: Co? Guildenstern: Czy dla ciebie to żadna różnica?" Rosencrantz i Guildenstern powracają do świata, który jest j u ż urządzony. Jak powiadają stąpają po własnych śladach, ale jednocześnie cała rzeczywistość jest dla nich nowością. Wraca­ j ą więc dokładnie tak jak zmarli w czasie zaduszek. Również w przypadku powracających zmarłych (Dziady), powiada się, że mogą oni powrócić tylko w znane miejsce („chodzą po swoich ś l a d a c h " ) , stąd rytualne porządkowanie chaty przed ich powrotem, bądź też celowe zaburzenie porządku (symboliczna zmiana miejsca), czy nawet budowa chaty na nowym miejscu (przestawianie), by utrudnić przychodzenie uporczywie po­ wracającym zmarłym. To samo dzieje się przecież w spektaklu Wielopole, Wielopole Tadeusza Kantora: powracający zmarli próbują ustalić j a k wyglądał ich p o k ó j . Ale jak mi się wydaje, ich stały pojedynek pytań, pytań i odpowiedzi można chyba również interpretować jako próbę wykorzystania w y o b r a ź n i , próbę ucieczki ze świata, który j e s t j u ż urządzony w świat m o ż l i w y . Jako próbę wy­ rwania się ze świata zaplanowanego. Lecz pytania te są j u ż pytaniami tylko, pytaniami, które często nie zmierzają do jakiegokolwiek konkretnego celu, gdzie odpowiedź przestaje się liczyć i odgrywać jakąkolwiek rolę. Są j u ż one tylko pustą g r ą . Gdzie wiadomo, że trzeba zapytać, ale zapomniano, czego to pytanie ma dotyczyć. Ta j a ł o w a rzeczywistość przypomina historię Graala, o którego znaczenie zapomina zapytać w od­ powiednim czasie Parsifal. Fakt, że wszystkie te próby są w zasadzie nieudane, wskazuje, iż żyją oni w świecie gdzie nie ma możliwości jakiejkolwiek zmiany. 14 15 Warto zwrócić uwagę na fakt, że postaci Rosencrantza i Guildensterna, stając się w zasadzie centralnymi, w rzeczy samej nadal są drugorzędne (tak jak u Shakespeare'a). Wszystko wydarza się poza nimi. Oni nie mają żadnego wpływu na akcję, nic nie dzieje się za ich przyczyną (przecież to bohater przez swoje czyny „stwarza" świat). Nasi „ b o h a t e r o w i e " (czy raczej „ a n t y - b o h a t e r o w i e " ) d o końca pozostają marionetkami, stale są ofiarami (przenośnie, a w końcu dosłownie) działań innych. Kiedy pod koniec filmu Guildenstern zadaje pytanie, że prze­ cież mogli gdzieś powiedzieć „ n i e " - to należy chyba stwier­ dzić, że nie dana i m była taka m o ż l i w o ś ć . 16 Ale przecież ich problemy tożsamościowe nie wiążą się jedynie z problemem imienia. Rosencrantz często powtarza za Guildensternem kwestie. Pierwszy Aktor powie do Guildenster­ na: „bystrzejszyś",i tak jest z reguły, ale przecież po nieudanej próbie wypytania Hamleta na temat przyczyny jego dziwnych zachowań - w czasie której ofiara (Hamlet) przemienia się w myśliwego - to Rosencrantz wykaże się większą samokrytycznością. On zwycięża tenisowy pojedynek na pytania. On też jest na drodze do odkrycia kilku znaczących praw (a przynajmniej postrzega pewne zależności): prawa Archimede- 25 �sa, powszechnej grawitacji (kiedy schylając się po jabłko zostaje trafiony spadającym z drzewa jabłkiem, patrzy najpierw w górę potem w dół, otwiera usta, ale w końcu nie wypowiada nic) czy wykorzystania pary (zauważyć warto, że wszystkie te wynalazki pozostają w „fazie praktycznej" - nie ulegają werbalizacji). M o ż n a chyba zatem mniemać, że inteligencja każdej z postaci dotyczy „odmiennego obszaru", że doświad­ czają oni świata w odmienny sposób: o ile Guildenstern porusza się bardziej na płaszczyźnie teoretycznej, o tyle Rosencrantzowi należałoby przypisać wiedzę praktyczną. Takie „rozdwojenie", jakie Stoppard wprowadza pomiędzy dwie „identyczne" postaci Shakcspeare'a, może przywodzić na myśl „nieśmiertelne" pary z literatury europejskiej, by wspomnieć tylko o Don Kichocie i Sanczo Pansie Cervantesa czy Rycerzu Antoniusie Blochu i giermku Jónsie Bergmana. Ale można też do pewnego stopnia uznać, że jest to jeden bohater dwojga imion. Tak też należałoby chyba interpretować niektóre ich dialogi, np. kiedy na statku Rosencrantz proponuje, że może rozprostować kości (tzn. przejść się) za Guildensterna. 17 W swojej sztuce Stoppard postanowił poruszać się w obrębie uniwersum, jakie stworzył Shakespeare, pisząc Hamleta. Nawet jeśli jesteśmy gotowi twierdzić, że Hamlet jest dziełem wspa­ niałym, bogatym, otwartym na różne interpretacje, to jednak w pewnych swoich aspektach pozostaje on uniwersum za­ mkniętym i ograniczonym. Stoppard swobodnie korzysta z wy­ obraźni tam, gdzie nie koliduje to ze strukturą Hamleta. Czasami jednak zabawia nas właśnie mocowaniem się z ograni­ czeniami nałożonymi przez dramat Shakespeare'a. Tak jest np. w przypadku tytułowych bohaterów - postaci Rosencrantza i Guildensterna, choć znaczące dla struktury dramatu, są jednowymiarowe, sprowadzają się prawie wyłącznie do imion. W Hamlecie to wystarczy, gorzej jeśli ktoś, próbując stworzyć z nich pełnokrwistych, „ t r ó j w y m i a r o w y c h " bohaterów, zada „nieodpowiednie" pytanie, jak np. to: „Który jest k t ó r y ? " Na takie pytanie odpowiedzi w Hamlecie próżno by szukać. Dlatego właśnie Stoppard przez cały czas bawi się ich „amorficznością", nie próbując jednak w ich formy wlać żadnych pewnych treści. Cała zabawę Stopparda można by nazwać zabawą w teatr. Oczywiście, jest to teatr, ale równocześnie zabawa w to, czym teatr w rzeczy samej ma b y ć . A jest on przecież olbrzymim mechanizmem pamięci kulturowej.' Przywołani przez ten mechanizm z zaświatów, Rosencrantz i Guildenstern (przypo­ minam, że to właśnie na progu teatru podrzucona moneta ukazuje swoją d r u g ą s t r o n ę - o r ł a ) , badają rzeczywistość teatralną. Okazuje się ona podobna do naszej rzeczywistości, ale przecież nie jest z nią tożsama. Kiedy w czasie pierwszego spotkania Pierwszy Aktor opowiada, co potrafią zagrać, mówi: „Ale nie m o ż e m y dać miłości i retoryki bez k r w i . Krew jest obowiązkowa. Bo krew jest we wszystkim, wie pan [We are all blood]." Krew jest symbolem życia, to ona służyła do przywoły­ wania dusz z z a ś w i a t ó w , to do niej musi o d w o ł y w a ć się teatr, nawet jeśli czyni to metaforycznie. 8 19 Rzeczywistość, w której poruszają się bohaterowie, przypo­ mina naszą rzeczywistość, ale jednocześnie czasami, w sytua­ cjach trudnych do przewidzenia odbiega od ustalonych praw. Zaskakuje ich (jak również i nas) na wiele różnych sposobów: echo powtarza czasami wybrane słowa z ich dialogów, Guilden­ stern nalewa do miski wody z parującego czajnika i spokojnie zanurza w niej ręce, Rosencrantz zaś zdziwiony, że kręgiel i pióra spadają z j e d n a k o w ą szybkością do skrzyni, próbuje powtórzyć to doświadczenie przed Guildensternem, wtedy jednak, respektując opór powietrza, pióro spada wolniej. Takich przykładów można by znaleźć więcej. Rzeczywistość teatralna nie rządzi się jedynie prawami prawdopodobieństwa - dlatego właśnie powiedziałem, że moneta zaczyna miewać dwie strony. 26 * * * Sztuka Stopparda, odwołując się do Hamleta, robi to w spo­ sób „nieciągły", tzn. taki, że opowiedziana historia wydaje się spójna jedynie w kontekście „ p r a w d z i w e j " historii Hamleta, tej opowiedzianej przez Shakespeare'a. Czy przypadkiem aluzją do tej nieciągłości nie są pojawiające się co jakiś czas „fruwające" kartki? Zauważyć należy, że cała przestrzeń zamku w Elsynorze ma postać labityntu. Bohaterowie stale powracają do tych samych miejsc, niekoniecznie poruszając się w tym samym kierunku. Podobnie papierowy samolocik wypuszczony przez Rosencrantza wydaje się zataczać koło, a jednak - jak bumerang - wraca z tej samej strony do rąk właściciela. Labirynt może być symbolem poszukiwania, ale tu jest chyba przede wszystkim figurą zamknięcia. Zawsze, kiedy zastanawiam się nad Rosencrantzem i Guil­ densternem nachodzi mnie naiwne pewnie pytanie: Jak odebrał­ by ten film człowiek, który nic o Hamlecie nie wie? Nie mam tu na myśli kogoś na kształt przytoczonego w motcie Carpentierowskiego Montezumy, lecz raczej kogoś, kto należałby do kultury europejskiej, któremu dziedzictwo tej kultury nie byłoby obce, ale który dziwnym zrządzeniem losu (?) nie słyszałby nic o Hamlecie, tak dziele Shakespeare'a,jak i postaci. Czy film ten mógłby tworzyć dla niego zamkniętą całość, jaką jest dla nas. Film pokazuje przecież również, jak wielką rolę w percepcji określonej rzeczywistości odgrywa uprzednia wie­ dza widza. Ukazuje jak trudno oddzielić percepcję od wiedzy j u ż posiadanej, ukazuje jak trudno zastosować Husserlowską epoché, wyobrazić sobie zawieszenie nie całej, lecz pewnej tylko części wiedzy. Jak zatem taki wyobrażony widz odebrałby film (sztukę) Stopparda? Stosunkowo łatwo można wyobrazić sobie jeszcze połącze­ nie sceny śmierci Ofelii w wodzie, odgrywanej przez aktorów w teatrze-karczmie (przezroczysty niebieski welon, który po­ woli spowija Ofelię), z „naturalistycznymi" zdjęciami zanurzo­ nej w wodzie Ofelii, przypominającymi nieco obraz Millais'a(z Tate Gallery); podobnie ze sceną pojedynku między Hamletem i Laertesem. Ale czy taki widz jest w stanie przeniknąć motywy śmierci Ofelii? M o t y w y pojedynku? Czy choćby opisane niżej „pomieszanie" różnych planów w trakcie odgrywania Morders­ twa Gonzagil Czy jest w stanie uporządkować porwaną akcję w opowieść, która ma swój początek i koniec? A może ogląda on j u ż całkiem inną historię, o której tym, którzy znają Hamleta nawet się nie śni? Przecież sam Hamlet Shakespeare'a jest nieczytelny dla ludzi innej kultury, by przypomnieć tu cyto­ wanego Montezumę, czy też doświadczenie przeżyte i opisane przez Laurę Bohannan. Warto chyba w tym kontekście - wobec wszystkich pojawia­ jących się pytań i wątpliwości i nim jeszcze przywołam doświadczenie Laury Bohannan - przypomnieć słowa Jamesa Clifforda: „ N o w a teoria literacka sugeruje, że zdolność tektu do bycia zrozumiałym w spójny sposób zależy w mniejszym stopniu od zamierzonych intencji autora, niż od twórczej postawy czytelnika. Aby przytoczyć tu słowa Rolanda Barthes'a, jeżeli tekst jest 'utkany z cytatów pochodzących z nie­ zliczonych centrów kultury', to 'jedność tekstu leży nie w jego pochodzeniu, a w jego przeznaczeniu'." 20 21 W tekście Szekspir w buszu Bohannan opowiada pouczającą historię dotykającą możliwości uniwersalnego odczytywania fabuł związanych z pewną określoną kulturą. Wyjeżdżając do Afryki, by prowadzić badania wśród ludu T i v , otrzymała od swego angielskiego kolegi egzemplarz Hamleta. Przyjaciel ów wyraził wątpienie, czy Amerykanie są w stanie naprawdę zrozumieć tę, tak angielską w końcu, sztukę. Pora deszczowa okazała się nie sprzyjać badaniom terenowym, Bohannan �wypełniała czas studiami nad Hamletem. Kiedy więc starszyzna plemienna zażądała od antropologa, by opowiedziała i m ona jakąś historię z jej kraju, Bohannan postanowiła zreferować właśnie Hamleta. Opowiadana przez Bohannan przygoda jest bardzo zabawna, choć można sądzić, że niekoniecznie była taką dla niej samej, kiedy borykała się z nieustającymi pytaniami i wtrąceniami starszyzny plemiennej. Tubylcy okazali się być bowiem słuchaczami krytycznymi. Bez pardonu przerywali antropologowi, komentując, a co więcej ingerując w opowiada­ ną historię. Pojawił się więc m.in. problem, kim jest ojciec Hamleta: duchem, omenem wysłanym przez czarownice (ale omen nie mówi!) czy zombi. Kwestie sporne związane z nie­ możnością przełożenia pojęć i kategorii zdominowały i „za­ głuszyły" fabułę dramatu, uniemożliwiając w końcu opowie­ dzenie antropologowi „jej historii". Przedstawiona fabuła oka­ zała się wspólną, „wynegocjowaną (?) historią". Ale ta wspólna opowieść była narracją, pod która antropolog nie była j u ż w stanie się podpisać. Całą przygodę można by nazwać parodią antropologii w dawnym stylu. Powiada się czasem o niej, że „tubylec" występował w roli przesłuchiwanego, a tym samym antropolog - śledczego. T y m razem to starszyzna przybiera rolę „wiedzących lepiej", „przesłuchuje" i koryguje „młodszego (mniejszego) brata" (w tym przypadku siostrę - co pewnie też nie jest bez znaczenia), „ n a p r a w i a " opowieść, „poprawiając" tym samym źle wyuczoną lekcję. Artykuł Szekspir w buszu opublikowany został po raz pierwszy w 1966 roku (to także rok powstania sztuki Stopparda). Wówczas przyjęty był zapewne przede wszystkim jako ciekawa i zabawna historia „z terenu". Dziś mógłby pewnie być odczytany jako zwiastun zapowiadający przełom w antropolo­ gii, zwiastun antropologii postmodernistycznej, antropologii, która ukazując swoje trudne położenie, proponuje zerwanie z traktowaniem kultur jako wyodrębnionych całości i sugeruje właśnie negocjację sensów, wspólne ustalanie znaczeń, miast „twardego",obiektywnego przekładu - rozumienie. Jak trud­ ne to zadanie przewrotnie i namacalnie ukazuje tekst Bohannan. Ponieważ wszyscy znamy historię Hamleta łatwo wychwytuje­ my wszystkie niuanse, nieścisłości, przeinaczenia. Opowiedzia­ na przez Bohannan fabuła nie jest j u ż naszą historią. Oczywiś­ cie, o ile antropologa w tej opowieści można uznać za „opowiadającego przygodę tubylca", o tyle trudno uznać starszyznę plemienną za „ w r a ż l i w e g o " antropologa w nowym stylu, który skłonny jest podważyć swoją własną tradycję kulturową. Trudno tym samym nazwać tę wspólną historię, opowieścią wynegocjowaną. Ale w ten sposób na własnym przykładzie dowiadujemy się co może przydarzyć się opowieś­ ciom z innych kultur. 22 * * * Powróćmy jednak do filmu. Jest u Stopparda scena, która wydaje m i się kwintesencją teatru, scena, którą trudno oglądać bez „ściśniętego gardła". Aktorzy w maskach pantomimicznie odgrywają skrytobójstwo (Morderstwo Gonzagi), jakiego na królu dopuszcza się jego brat, i uwiedzenie królowej przez skrytobójcę. Jedynym widzem jest Pierwszy Aktor. W trakcie gry do komnaty hałaśliwie wkraczają Rosencrantz i Guildenstern. Pierwszy Aktor ucisza ich gestem ręki. Aktor Klaudiusz, siedząc okrakiem na „Królo­ wej", odchyla się do tyłu, zdejmuje koronę z głowy otrutego króla i wkłada na swoją. W tej chwili przez drzwi na scenie wpadają „ p r a w d z i w i " Ofelia i Hamlet. Ten ostatni krzyczy: „Mam t e g o dosyć, dosyć! Przez to właśnie wpadłem w obłęd! Powiadam k o n i e c z m a ł ż e ń s t w e m (...) Do klasztoru, j u ż ! " Rosencrantz do Pierwszego Aktora: „mnie to nie wygląda na m i ł o ś ć . " Jak gdyby w odpowiedzi słyszymy słowa, wchodzącego na scenę (tymi samymi drzwiami) „prawdziwe­ go" Klaudiusza do Poloniusza: „ M i ł o ś ć ! Nie tędy rwie się jego serce." (Spacja w cytatach moja - SS.) Kiedy ten tłumek „ p r a w d z i w y c h " postaci przetoczył się j u ż przez scenę, Pierwszy Aktor zatrzymuje grę i powiada: „Panowie! Panowie! Nie jest dobrze. Zupełnie nam to nie wychodzi." W krótkiej rozmowie Pierwszy Aktor wprowadza naszych bohaterów w arkana gry, które polegają: „Nieodmiennie na tym samym - zmierzamy do punktu, w którym każdy kto ma umrzeć - umiera. (...) To jest zapisane. Zrozumcie, my jesteśmy tragikami. Wypełniamy tylko wskazówki - tu nie ma żadnego wyboru. Źli kończą nieszczęśliwie, dobrzy - niepomyślnie. Na tym polega trage­ dia." Wznawia przedstawienie. Klaudiusz-aktor w masce zasia­ da na tronie. Ściska się z królową. Pierwszy Aktor komentuje przedstawienie i zapowiada nadejście Lucjanusa (wcielając się jednocześnie w jego rolę), wydziedziczonego przez stryja bratanka, który „zdruzgotany kazirodczym ślubem matki... traci rozum..." Pierwszy Aktor trzyma podniesiony puchar, do którego wrzuca kulę, powiadając: „ M a on (Lucjanus) plan uderzyć w sumienie króla." Z kielicha wydobywają się opary dymu, spoza którego wyłania się scena teatru kukiełkowego - drewniane lalki jeszcze raz (dokładnie tak jak poprzednio aktorzy w maskach) odgrywają scenę otrucia, uwiedzenia królowej, wstąpienia na tron (jedynie z drobnymi [?] od­ wróceniami: to królowa koronuje skrytobójcę, to ona „dosiada" nowego władcy - tym samym „kukiełkowy teatr" właśnie jej przypisuje aktywniejszą rolę w kreowaniu nowej rzeczywisto­ ści). Na widowni poza Rosencrantzem i Guildensternem zasia­ dają m.in. odgrywający przed chwilą tę samą scenę panto­ mimicznie aktorzy w maskach - Klaudiusz z koroną na głowie i królowa. Kamera stale przenosi się ze sceny teatru kukieł­ kowego na a k t o r ó w - w i d o w n i ę . Maska kryje uczucia aktora-króla Klaudiusza, ale jego zachowanie, rozbiegane pod maską oczy, zdradzają zaniepokojenie i rosnące napięcie. W końcu król-aktor podrywa się i jest to j u ż „ p r a w d z i w y " król, Klaudiusz bez maski. Król zrywa przedstawienie i wybiega wraz z orszakiem. Film Stopparda łączy i splata różne poziomy rzeczywistości. Rosencrantz i Guildenstern zrazu są widzami, którzy wkraczają na scenę i są jak gdyby „schwytani w a k c j ę " . A l e ich status pozostaje ciągle niejasny. Kiedy aktorzy odgrywają najpierw w karczmie (?) Morderstwo Gonzagi przed rozbawioną i przeję­ tą prostą publicznością, Rosencrantz i Guildenstern są tam przypadkowymi widzami, ale pojawiają się po drugiej stronie sceny, a zatem z punktu widzenia widowni mogą być uznani za aktorów właśnie. Podobnie, kiedy Morderstwo Gonzagi od­ grywane jest „na dworze" są najpierw widzami (kiedy obser­ wują grających w maskach aktorów), ale potem, obserwując teatr lalek „ w m i e s z a n i " są pomiędzy aktorów w maskach, którzy przemienili się w widzów. W opisanej powyżej scenie odegrania Morderstwa Gonzagi (która w takiej postaci istnieje tylko w filmie!) Stoppard za „jednym pociągnięciem" uzyskuje podwójny efekt. Po pierwsze mam tu na myśli trójstopniowość relacji: widzowie - aktorzy (w maskach) - kukiełki. Stopień umowności sięga tu drugiej potęgi: widzowie tak się mają do aktorów jak aktorzy do drewnianych lalek. - Jednym słowem, jeśli aktorzy n i e - s ą - w i dzami, to kukiełkom - m o ż n a by rzec - przysługuje relacja podwójnej negacji (kukiełki to nie-nie-widzowie). Ale, by odwołać się do analogii matematycznej, podwójna negacja (podobnie jak w opisanym poniżej doświadczeniu Kirsten Hastrup) ma tendencję do znoszenia się. Relacja utożsamienia (kukiełki = nie-nie widzowie —» kukiełki = widzowie) jest dodatkowo wzmocniona (to właśnie ten drugi efekt) tym, że aktorzy na widowni „odgrywają" (aktor-król), to co ma się dziać z prawdziwym królem (widownia staje się sceną!). Przemiana króla-aktora w masce w króla-Klaudiusza nosi 2 1 27 �znamiona przemiany maski w twarz, epifami wnętrza (wykorzy­ stanie medium gry). T o , co dzieje się we wnętrzu króla, ujawnia się na zewnątrz, na twarzy prawdziwego króla (król-aktor —> Klaudiusz = maska [zewnętrzność] ~ » t w a r z [wnętrze]; scena staje się metaforycznym lustrem, w którym odbija się wnętrze widza) - król Klaudiusz zrywa przedstawienie. Opisany zabieg (działając na dwóch płaszczyznach) r o z s z e r z a scenę na w i d o w n i ę - t o t a m d z i e j ą s i ę n a j c i e ­ kawsze rzeczy. Taki chwyt miał j u ż swoje precedensy w teatrze. Myślę tu 0 dwóch uzupełniających się przykładach: pierwszy to pomysł Jerzego Grotowskiego zainstalowania drugiej sali z widzami, stworzenia zewnętrznej widowni, która mogłaby obserwować relację pomiędzy aktorami a pierwszą w i d o w n i ą . Ale pomysł ten zawiera się j u ż przecież w sztuce Shakespeare'a. Gdy Hamlet planuje przedstawienie, które ma się odbyć w obecności Króla i Królowej, powiada do Horacja: 24 .,(...) wytęż Całą swą bystrość i pilnie o b s e r w u j Stryja. Jeżeli ten fragment nie zdoła Wykurzyć winy z nory jego duszy, [wnętrze —» zewnętrzność] Będzie to znaczyć, że ó w duch na murach Był z piekła rodem i że wyobraźnię Mam tak plugawą jak kuźnia Wulkana. Patrz więc uważnie: j a też w b i j ę o c z y W jego t w a r z . Później porównamy nasze Osady, aby wydać wspólny wyrok." (Spacja moja - SS.) Jak widać to widz (albo raczej relacja widz-przedstawienie), twarz widza staje się tu prawdziwym spektaklem. Drugi przykład to pomysł Eugenio Barby stworzenia spektak­ lu opartego na życiu (tak naukowym, jak i prywatnym) duńskiej antropolog, Kirsten Hastrup. Myślę tu nawet nie o samym (znakomitym!) spektaklu, lecz o procesie jego powstawania 1 odbioru przez samą główną bohaterkę, t j . Kirsten Hastrup. W tekście Out of Anthropology '' opisuje ona swoją współpracę z Barbą i Odin Teatret, w wyniku której powstał fascynujący spektakl Talabot. Hastrup szczegółowo omawia kolejne etapy wspólnej pracy z Barbą, kiedy to ona, antropolog, stała się przedmiotem „badań terenowych" reżysera i jego zespołu, a następnie proces odbioru „ s i e b i e - j a k o - n i e s i e b i e " w czasie prób. Siedzimy w ten sposób frapującą opowieść o poszukiwa­ niu tożsamości (tego dotyczy spektakl, a krytyczny artykuł Hastrup podnosi te dociekania niejako „ d o drugiej p o t ę g i " ) , o zawiłej relacji jaka wiąże historię, mit i prawdę, i w końcu o tym, jak jej „ j a " stopniowo staje się „ n i e - j a " (to, że była reprezentowana przez inną kobietę, uniemożliwiało jej obec­ ność w jej własnej historii; „opowiedzieli oni prawdę o Kirsten 25 2 [bohaterce spektaklu], jednak ona ciągle nie była mną [nie-ja]"), by ostatecznie, j u ż w czasie publicznej premiery, mogła odnaleźć siebie ponownie ( „ n i e - n i e - j a " = „ j a " ) . Proces rozumienia i odczucia uzyskałby tu strukturę koła (koła hermeneutycznego) uzewnętrzniona wewnętrzna obcość („ja to ktoś inny" Rimbauda) powtórnie uległaby uwewnętrznieniu. Pierwotne rozpoznanie „przez różnicę" (semiotycznie) - Hast­ rup rozpoznawała przecież poszczególne wydarzenia z życia Kirsten - przemieniło się w widzenie istotnościowe, w praw­ dziwe r o z p o z n a n i e , czy też, można by rzec za Barthes'em - o d n a l e z i e n i e . 27 2 8 29 Co być może znaczące, o ile Hastrup dokładnie opisuje wcześniejsze fazy pracy (i współpracy) z teatrem Barby, to samo „odkrycie siebie" (w czasie publicznej premiery) sprowadza się niemal do deklaracji. Słowa milkną wobec tajemnicy utożsa­ mienia. Autorka przechodzi do opisu bólu separacji z jej wykreowanym (urzeczywistnionym) „ja" - teatr odjechał bez niej (równocześnie przecież zabierając „ją" ze sobą), by grać gdzie indziej. Warto podkreślić fakt, że utożsamienie Kirsten Hastrup i Kirsten (bohaterki spektaklu) dokonuje się w ł a ś n i e w czasie publicznej premiery, kiedy to w całym przedsięwzięciu zaczynają brać udział i n n i o b c y . Czy można sobie wyobrazić, że widzowie obserwując sztukę, zerkali też czasem na samą Kirsten Hastrup, by czytać na jej twarzy i szukać prawdy p o m i ę d z y tymi dwiema postaciami. Jeśli tak było, to analogia między doświdczeniem Hastrup i opisanym do­ świadczeniem teatru w filmie Stopparda byłaby całkowita." 30 32 Rytuał - o czym pisze wielu a u t o r ó w - zakłada brak podziału na publiczność i aktorów. Grotowski twierdzi, że: „(...) odbudowa rytuału nie jest dziś możliwa, ponieważ rytuał obracał się zawsze wokół osi, j a k ą stanowi akt wiary, akt religijny, wyznawczy, nie tylko w znaczeniu obrazu mitycz­ nego." To prawda, ale jednocześnie rytuał jest grą w obrębie określonego uniwersum (kosmosu), grą, która ma moc spraw­ czą, rytuał dokonuje transformacji rzeczywistości - zazwyczaj ma to na celu przywrócenie (odtworzenie) określonego ładu. W tym znaczeniu teatr w filmie Stopparda (ale, jak widzieliśmy, także u Shakespeare'a!)jest teatrem rytualnym. Nie idzie mi tu tylko o pomieszanie aktorów i widowni, ale bardziej nawet o teleologiczność przedstawienia (Morderstwo Gonzagi), o jego moc sprawczą transformacji pewnego niewielkiego uniwersum, jakim jest dwór z monarchą Klaudiuszem. Teatr ten nie ma na celu prostego przywrócenia ładu, ale można sądzić, że w swoim dalekosiężnym celu - ubiegając się o sprawiedliwość - takiego ładu się właśnie domaga. 33 PRZYPISY 1 Por. Małgorzata Semil, Nowy język w dramacie angielskim, i Wanda Krajewska, Propozycja Stopparda; oba teksty „Dialog" nr 1, 1969; tam też można znaleźć polski przekład sztuki w tłumaczeniu Gustawa Gottesmana. W. Krajewska, op. cit. ' M. Semil, op. cit. Muszę przyznać, że nie widziałem żadnego teatralnego przed­ stawienia Rosencrantza i Guildensterna. Znam tylko treść sztuki. Ale też niektóre pomysły wykorzystane w filmie nie są zawarte w treści dramatu i, co więcej, wydają mi się niezwykle trudne do osiągnięcia, a może nawet niewykonalne, w teatrze. Będę o tym pisa! dalej. W. Shakespeare, Hamlet, książę Danii, tłum. S. Barańczak, „W drodze" Poznań 1994. (Dalej cytaty z Hamleta w tym samym tłumacze­ niu.) Dodajmy jeszcze, że c z o ł ó w c e z napisami towarzyszy zawodzenie wilków, czy też psów. W sztuce moneta na scenie wędrownego teatru podrzucana jest kilkakrotnie. 2 4 5 6 7 28 * Por. np. M. Eliade, Mythologies of Memory and Forgetting, „History of Religion", Vol. 2, 1965; J . S. Wasilewski, Po śmierci wędrować, „Teksty" nr 3 i 4, 1979, S. Sikora, Cmentarz Antropologia pamięci, „Polska Sztuka Ludowa" nr 1-2, 1986 Po drodze rozprawiają oni m.in. na temat tego, czy broda i paznokcie rosną po śmierci. Pada tak też kwestia, która tylko w języku polskim zachowuje pełną dwuznaczność: „Z d r u g i e j s t r o n y u nóg [paznokcie] w ogóle nie rosną." (Po angielsku mamy tylko „on the other hand".) Warto dodać, że w zaświatach czas nie płynie. Nieświadomość i sen - wg Freuda - również nie mają struktury czasowej. ' Por. Z . Freud, Wstęp do psychoanalizy, przeł. S. Kempnerówna i W. Zaniewicki, P W N Warszawa 1982 K . Janicka, Światopogląd surrealizmu, W A i F Warszawa 1985, s. 176 " Cyt. za K . Janicka, op. cit., s. 179 (spacja: K.J.). Por. K. Janicka, op. cit., s. 178 " Cytaty z filmu podaję w tłumaczeniu Ryszarda Drzewieckiego. 10 12 �Niestety nie miałem dostępu do ostatecznej wersji ttumaczenia pod­ pisów, stąd moga istnieć pewne różnice między podanymi cytatami a ich wersją ekranową. Por. S. Sikora, op. cit. Szersze omówienie pamięciowych aspektów w spektaklu Kantora i w filmie polskim por. Z. Benedyktowicz, Przestrzenie pamięci, (w:) Film i kontekst (red.) D. Palczewska i Z . Benedyktowicz, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław (itd.) 1988 " Otwiera się tu trop na „postmodernistyczny wątek". Por. figurę gry wśród ponowoczesnych strategii zachowań wyróżnionych przez Zyg­ munta Baumana, Ponawoczesne wzory zachowań, (w:) tegoż, Dwa szkice o moralności ponowoczesnej. Instytut Kultury, Warszawa 1994, s. 33-36; „W ponowoczesnym świecie, wszyscy jesteśmy po trosze graczami. Nic dzieje się to z naszego wyboru. Bunt nie zda się na wiele: można złorzeczyć jednej grze, ale tylko w imię innej gry. Każdy z nas może z gry, tej lub innej, wyoptować, ale nie jest jasne, jak można by, nie odmawiając życia, odmówić zachowania zakładającego, że życie jest grą i że proces życiowy składa się z serii gier." (Tamże, s. 36) 14 16 Oczywiście trudno tu uciec od egzystencjalnej, czy nawet „poegzystencjalnej" interpretacji sztuki: „Rosencrantz: Pamiętam... Ze był czas kiedy nie stawiano pytań. Gildenstern: Zawsze stawiano pytania. Rosencrantz: Odpowiedzi owszem. Odpowiedzi były na wszystko." A dialog ten poprzedzony jest wyznaniem Rosencrantza: „Ja chcę do domu." Można więc sądzić, że bohaterowie tęsknią za rajskim (pełnym) wymiarem ludzkiej egzystencji. „Wraz z Fotografią wkraczamy w Śmierć płaską" - powiada Roland Barthes. Podobnie i tu wszystko wydaje się skończenie płaskie (włącznie z ostateczną śmiercią bohaterów), a jakiekolwiek próby dramatyzacji nieuchronnie przeradzają się w teatr (jak choćby scena „zabicia" Pierwszego Aktora na statku). To teatr jest bardziej żywy niż życie. „Bowiem w każdym społeczeństwie - pisze nieco wcześniej Barthes - śmierć musi gdzieś znaleźć swoje miejsce: jeśli nie jest nim (lub jest nim w mniejszym stopniu) religia, musi ono być gdzie indziej: może w tym właśnie obrazie, który stwarza śmierć, pragnąc zachować życie. Współczesna zanikaniu obrzędów. Fotografia odpowiada być może wtargnięciu w nasze współczesne społeczeństwo śmierci ^sym­ bolicznej, poza religią, poza obrzędem, nagłym zanurzeniu się w Śmierć dosłowną. Życie/Smierć: paradygmat sprowadza się do zwykłego pstryknięcia, które dzieli wyjściową pozę od papierowego końca." R. Barthes, Camera lucida, tłum. E . Modzelewska-Sikora, „Kino" nr 3, 1992 17 Oczywiście dialog (nic ma go w filmie), jak zwykle, nie jest jednoznaczny. Przytoczę go w całości, bo - po pierwsze - jest to wspaniały przykład gry słów i znaczeń, po drugie - ukazuje jak poważne problemy stoją przed tłumaczem. „Rosencrantz: Well, shall we stretch our legs? Guildenstern: I don't feel like stretching my legs. Rosencrantz: I will stretch them for you, if you like. Guildenstern: No. Rosencrantz: We could stretch each other's. That we wouldn't have to go anywhere. Guildenstern: (pauza) No, somebody might come in." [Cyt. za: T . Stoppard, Rosencrantz & Guildenstern Are Dead. A Play by..., Grove Press, Inc. New York 1968 (1967), s. 100] „Stretch legs", to oczywiście wyciągnąć, czy też rozchylić (rozłożyć) nogi. ale też w tym idiomatycznym zwrocie „rozciągnąć kości", w znaczeniu - przejść się. Zastosowanie któregokolwiek z możliwych po polsku tłumaczeń zamyka pełną grę słów. Choć najbliższy wydaje się zwrot „rozprostować kości", który po polsku zachowuje znaczenia przechadzki, to jednak gubi się tu „nieprzyzwoitość", którą wychwytuje Guildenstern, kiedy na propozycję wzajemnego „rozchylenia (wyciąg­ nięcia) sobie nóg" odpowiada, że nie, bo mógłby ktoś wejść. „Rosencrantz: Może rozprostowalibyśmy kości! Gildenstern: Nie chce mi się nigdzie iść. Rosencrantz: Mogę je rozprostować (przejść się) za ciebie. Gildenstern: Nie. Rosencrantz: Moglibyśmy sobie nawzajem wyciągnąć (rozciągnąć, rozchylić) nogi. Nie musielibyśmy w ó w c z a s nigdzie chodzić. Gildenstern: Nie, ktoś mógłby wejść." (kursywa wskazuje miejsca, które powinny być oddane jednym zwrotem - S.S.) '* Jurij Łotman, Borys Uspienski, O semiotycznym mechanizmie kultury, przeł. J . Faryno, (w:) Semiotyka kultury, PIW Warszawa 1977 " Porównaj np. praktyki Odysa w X I księdze Odysei. J . Clifford, O autorytecie etnograficznym, tłum. J . Iracka i S. Sikora, (w:) Amerykańska antropologia postmodernistyczna, red. M. Buchowski (w druku). L . Bohannan, Szekspir w buszu, „Konteksty: Pol. Szt. Lud.", nr 3-4, 1991 Por. James Clifford, The Predicament of Culture. Twen­ tieth-Century Ethnography, Literature, and Art, Harvard University Press 1988, np. rozdz. On Orientalism. Por. J . Lotman, Lalki w systemie kultury, przel. P. Ustrzykowski, „Teksty" nr 6, 1978 Jerzy Grotowski, Teatr a rytuał, [w:] Wiedza o kulturze. Cz. III. Teatr w kulturze. Zagadnienia i wybór tekstów, opr. W. Dudzik i L . Kolankiewicz, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego. Warszawa 1991, s. 226 (pierwodruk: „Dialog" nr 8, 1969). Tekst wypowiedzi na konferencji w paryskim ośrodku P A N 15.10.1968 Dodajmy, że i w sztuce Shakespeare'a również istnieje „podwój­ ne" przedstawienie: najpierw pantomima, a dopiero potem aktorzy z tekstem. Można by rzec, że Stoppard uważnie przeczytał tekst Hamleta: w dialogu między Hamletem a Ofelią w czasie Morderstwa Gonzagi wspomina się też o teatrze marionetek. K . Hastrup. Out of Anthropology. The Anthropologist as an Object of Dramatic Representation, masz. 1988 K. Hastrup, op. cit. O „fenomenie Kirsten/Kirstcn Hastrup" w związku z problemami interpretacji antropologicznej już pisałem, por. Fotografia końca wieku. Fotografia i mit, „Konteksty: Polska Sztuka Ludowa" nr 1-2. 1994; por. też szczegółowy opis i interpretację doświadczenia jakie przeżyła Kirsten Hastrup w książce Anny Wyki, Badacz społeczny wobec doświadczenia. Wydawnictwo IFiS P A N , Warszawa 1993; a także opis spotkania Hastrup z „nierzeczywistym" - Joanna Tokarska-Bakir, Dalsze losy syna marnotrawnego (projekt etnografii nieprzezroczystej), „Konteksty: Polska Sztuka Ludowa" nr 1, 1995 * W sensie Gadamerowskim; por. H . - G . Gadamer, Prawda i meto­ da. Zarys hermeneutyki filoz.oficz.nej, tłum. B . Baran, Inter esse, Kraków 1993, s. 132-3 W przypadku Barthes'a idzie o odnalezienie prawdy o matce w fotografii. Por R. Barthes, La chambre claire. Note sur la photograp­ hic, Gallimard, L e Seuil, 1980, i moje omówienie tego problemu: Fotografia - pamięć - wyobraźnia, „Konteksty: Polska Sztuka Ludo­ wa" nr 3-4, 1992 Na ten moment interpretacyjny wskazuje w swojej książce Anna Wyka, op cit., s. 155 Na marginesie (dlatego w przypisie) warto chyba przypomnieć - w kontekście tak pojętego wyobcowania, które prowadzi do utożsa­ mienia (obserwowaliśmy je w filmie Stopparda, jak i w tekście Hastrup) - propozycję „wyobcowania" Wiktora Szkłowskiego. W artykule Sztuka jako technika opisuje on wyobcowanie jako technikę, które ze znanego czyni nieznane, zwykłe postrzeżenie czyni niezwykłym; w sztuce (traktowanej jako podstawowe medium strategii „odzwyczaje­ nia" w kulturze Zachodu) „można odkryć wrażenie życia". Komen­ tujący ten zabieg Frederic Jameson, uważa, że umożliwia to stałe odradzanie się świata „w jego egzystencjalnej świeżości i zgrozie", „tożsamość i różnica doświadczane są w tym samym momencie." Por. David Tomas, Transcultural Space, „Visual Anthropology Review" Vol. 9, No. 2, 1993 2 0 21 2 2 a 2 4 2 5 2 6 2 7 2 2 9 1 0 1 2 Por. Grotowski, op. cit.; Victor Turner, Teatr w codzienności, codzienność w teatrze, przeł. P. Skurowski, [w:] Wiedza o kulturze. Cz. III, Teatr w kulturze, op. cit. Grotowski, op. cit. s. 230 29 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/62e5108fadbfafeb5a92fc9a1954934d.pdf 6cfc94c16f149dd6e21e808960feabbb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3646 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3423 Title A name given to the resource Ukryta forma świata / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2, s.21-23 Creator An entity primarily responsible for making the resource Baranowska, Małgorzata Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ukryta forma świata M a ł g o r z a t a Baranowska Odwieczne marzenie - odmalować świat. Objąć go umysłem, wyobraźnią, zmysłami. Cały świat pojąć i cały opowiedzieć, oczywiście cały na raz, to podstawowe marzenie każdego artysty - jakikolwiek program ujawnia on przed publicznością. Henryk Waniek wcale tego nie ukrywa. Świadomie unika zanurzenia się w dyskusjach warsztatowych. Naprawdę inte­ resuje go, jak sam twierdzi, nie sztuka, z dużej czy małej litery, lecz obraz, świat namalowany, orbis pictus. Taki miała tytuł wielka wystawa obrazów Wańka, prezentowana w Katowicach w lutym i marcu tego roku, i taki - Orbis pictus - ma bardzo piękna książka - album z tej wystawy, subsydiowana przez Fundację Kultury i wydrukowana przez Fibak-Marquard Press S.A. PZG Katowice. Zostały tu oddane wszystkie wspaniałe, natchnione kolory obrazów Wańka, jego nieba pogrążone w wiecznym zmierzchu lub rozjaśnione kosmicznym porankiem, jego głębokie, północ­ ne zielenie, skały rozświetlone przez tajemnicze komety i roz­ grzewane podziemnymi źródłami, których tu przecież nie widać. Na znakomitych reprodukcjach rozpoznajemy pagórki, góry, jeziora, mosty łączące ziemię z wysokim niebem i świat widzialny z niewidzialnym - tęcze gotyckie, tęcze mistyczne, tęcze opasujące kształt tajemnego Universum. W moim opisie znalazły się, być może, niebezpieczne cechy landszaftu. Odkąd krajobraz romantyków i ich naśladowców został uznany za krajobraz skompromitowany - zwany dziś czasem landszaftem, właściwie nie wypada malować takich zmierzchów ani poranków. Tylko że sztuka nie zna pojęcia „nie wypada" i Waniek nie boi się tych skojarzeń. Wręcz przeciwnie. Sam się przyznaje do swego niegdysiejszego (w latach sześć­ dziesiątych) powrotu do Gaspara Davida Friedricha, tego romantycznego mistrza księżyców wydobywających z mroku gotyckie ruiny, malarza zastygłych we mgle żaglowych okrę­ tów, które nie wiadomo, czy odpłyną, skoro od razu zostały stworzone przez artystę jako statki-widma. Friedrich (1774-1880) jest zadziwiającym portrecistą ludzi odwróconych do nas tyłem. Wydaje się, że malarz stawał za swymi modelami, by wraz z nimi patrzeć w dal, skąd mógłby się pojawić, a może j u ż się pojawił - dla nas jednak ukryty - znak. Patrząc na obrazy Friedricha czujemy, że tamci ludzie nie­ zmiennie tego znaku oczekują. Żeby przedstawić tajemnicę w sztuce, artysta zmuszony jest dać sygnał, że j ą w dziele sztuki ukrył. Friedrich czynił to używając krajobrazów nocnych, zamglonych, rozległych, nie­ pokojących, wielkich, w których ludzie wydają się obser­ watorami kosmosu rządzącego się własnymi - niedostępnymi dla człowieka - prawami wieczności i nieskończoności. Śred­ niowieczne ruiny, opuszczone krzyże na wzgórzach czy w śnie­ gu, wiszące nad krajobrazem ciężkie chmury, tęcze, drzewa, które wydają się czuwać, wszystko wskazuje na ukrytą obec­ ność tajemnicy. I ona jest właściwą bohaterką twórczości Friedricha. Malarstwo W a ń k a wywodzi się właśnie z tej tradycji sztuki symbolicznej, która, upraszczając, idzie od romantyzmu po­ przez symbolizm do surrealizmu. W pewnym sensie jest to malarstwo surrealistyczne. Ale oczywiście pod warunkiem, że zobaczy się w nim ów „surrealizm przez w i e k i " , do jakiego chętnie przyznawali się surrealiści anektując na swego przodka każdego w historii, kto miał wystarczająco dużo wyobraźni, wystarczająco silne senne wizje lub wystarczającą wiedzę tajemną. W tym sensie przodkiem ich był zarówno malarz Hieronim Bosch (około 1450-1516), jak i Nicolas Flamel, mający sławę alchemika (około 1330-1418), na którego się powoływali. M o ż e należałoby malarstwo W a ń k a wywieść z „symbolizmu przez w i e k i " . W y d a w a ł o b y się, wydarto j u ż i porozrzucano na wietrze karty z symbolicznej tajemnej księgi ludzkości, w której od wieków pod szyfrem symboli doszukiwano się zapisanej wyraźnymi znakami transcendencji. A jednak co jakiś czas pojawiają się artyści z wielkim pietyzmem odnajdujący i usiłu­ jący scalić strzępy tamtej całości. Malarstwo W a ń k a jest tak wyraźnie wyobraźniowe i fantas­ tyczne, że odczuwa to każdy, nawet ktoś nie stykający się na co dzień ze sztuką. Niektórzy boją się tych obrazów, ponieważ zauważają na nich wiele spotykanych od stuleci symboli, ale nie umieją ich odczytać. Powtarza się tu Świątynia Salomona, labirynt, spirala, alchemiczne retorty, szlachetne kamienie, zastanawiające kryształy, napisy, cytaty w różnych starożyt­ nych językach i dziwnych afabetach. Trzeba powiedzieć, że to, co w sztuce odczuwa się często jako ducha wielkiej, wolnej wyobraźni, w istocie opiera się na gromadzonym przez wieki repertuarze powieleń, stałych alego­ rii, powtarzających się symboli. Czy odbieramy to jako piękno sztuki, czy tylko jako powtarzającą się literę alfabetu mistycz­ nego albo magicznego, zależy wyłącznie od talentu malarza. Sztuka wyobraźniowa, fantastyczna - do jakiej należy też twórczość W a ń k a - właściwa była i jest wszystkim znanym nam okresom historii człowieka i zawsze walczyły w niej o lepsze pomysły artystów z konwencjami. Sztuka przechodzi stale od okresów bardziej skłaniających się ku myśleniu symbolicznemu do okresów bardziej symboli pozbawionych. T y m , którzy się boją malarstwa nasyconego symbolami, musi się odpowiedzieć - tak, tego rodzaju sztuka wynikała zawsze z wiedzy artystów o symbolach, ze znajomości języka wiedzy tajemnej. To nie powinno jednak stanowić najmniejszego powodu do zakłopotania. Oglądamy obrazy, na przykład Bos­ cha i Bruegla, bez tego poczucia zagubienia, mimo że oni właśnie na każdym obrazie umieścili całą księgę do odczytania. Dopiero gdy nasz współczesny odezwie się językiem sym­ bolicznym, wpadamy w popłoch, nie znając wszystkich od­ niesień. Czy można zrozumieć, otworzyć całość świata zgubiwszy klucze? Poprzez sztukę wiele rzeczy niemożliwych może stać się możliwymi. Owe symbole na obrazach W a ń k a nie mają przecież na celu przekazania precyzyjnego przepisu na uzys­ kanie kamienia filozoficznego, ale danie nam znaku, że tajem­ nica istnieje. Sztuka bowiem, żeby zostać tajemniczą, zmuszona jest nas o tym powiadomić. A czy odczytymy jej wszystkie znaczenia, to j u ż inna sprawa. Jeśli nawet nie - jakoś nie martwimy się nie rozumiejąc do końca większości otaczających nas zjawisk, co nie uniemożliwia nam ani życia, ani podziwiania urody świata. Waniek poszukuje pełni wyrazu symbolicznego. Dąży do 21 �przedstawienia „ w s z y s t k i e g o " . Jak to zrobić? To przecież wchodzenie w boskie kompetencje. A jednak w twórczości W a ń k a jest pewien obraz na kuli, który nosi tytuł „ W s z y s t k o " . T a ś m a krajobrazu namalowana w kształcie pełzającej spirali, zapełniająca całą kulę, tak właśnie została nazwana. Widzimy od razu, że mamy do czynienia z obrazem Ziemi. Nie widzimy części świata znanych z globusa, tylko jakiś łagodny górzysty krajobraz opasujący kulę. M i m o że niebo i ziemia ciągną się przez całość tej spiralnej panoramy, górna połowa kuli jest bardziej niebieska - od nieba i od koloru nieba - dolna bardziej ziemska. A więc malarz dokonał tu swej, można by powiedzieć, filozoficznej syntezy ( „ W s z y s t k o " pokazane też zostało w maju na wystawie malarstwa W a ń k a „Krajobrazy do śpiewania" i rzeźby Wiktora Gajdy w czerwcu 1994 roku w Ars Polona Gallery). Henryk Waniek jest filozofem-malarzem lub malarzem filo­ zofującym. Maluje w zasadzie czyste idee. A l e w jakiej materialności się one na jego obrazach objawiają! Maluje Kosmos, nieskończoność, czas, wieczność. Oczywiście stale i po wielokroć maluje Ziemię jako formę wieczności. „Pokole­ nie przychodzi i pokolenie odchodzi, a Ziemia trwa po wszyst­ kie czasy" (Eklezjastes 1,4). Zwraca uwagę, że na jego obrazach nie ma ludzi. Gdyby, na przykład, miał w swej spiralnej panoramie umieścić ludzi - czym by oni się mogli okazać - mniej niż kropką? Nawet pochód całej ludzkości zawarłby się w bardzo nikłym pochodziku wobec krajobrazu nieskończonego, wobec sił kos­ micznych w ciągłym ruchu. A to właśnie symbolizuje spirala, obok nieskończoności także nieśmiertelność, zmartwychwsta­ nie. Wybierając za temat „ w s z y s t k o " i „cały czas" ma Waniek trudności z malowaniem pojedynczych ludzi, tak szybko, na skutek działania czasu linearnego, znikających. Poszczególne realne istnienie, opatrzone imieniem, nazwiskiem, datą urodze­ nia i numerem butów, nie stanowi zazwyczaj zainteresowania sztuki symbolicznej. Mówiliśmy j u ż tu o obrazach Friedricha, gdzie występują drobiazgowo odmalowani ludzie, a jednak nie odnosimy wraże­ nia, że w jakikolwiek sposób moglibyśmy wejść z nimi w kontakt. Odwróceni od nas czekają na coś, zapatrzeni w mistyczne okna świata w żadnym wypadku nie żyją po prostu. Cała sztuka symboliczna nastawiona jest na porozumienie „pośrednie", na uogólniony symbol, bez względu na to, czy chodzi o sterylne, przezroczyste, kryształowe przestrzenie Świątyni Salomona w malarstwie Wańka, czy mięsiste centaury i syreny w malarstwie Bócklina, czy mgły, księżyce, gotyckie ruiny Friedricha. Waniek uporczywie powtarza tematy, mnoży wersje, jakby sam żył w czasie spiralnym, jakby nic nie miało się nigdy gwałtownie zakończyć. Jednym z takich jego ważnych, po­ wtarzających się tematów jest, opisana w Biblii, Świątynia Salomona. Ta realna i zarazem symboliczna budowla nasycona wielowiekową tradycją ciągle odciska swój ślad na wyobraźni artystów. Także wolnomularstwo powołuje się na tradycję świetnych budowniczych tej świątyni. Waniek, wcale nie precyzując swych intencji, często posługuje się tradycją malarstwa wolnomularskiego, jego symboli, tak jak elementami innych tradycji. Kolumny nie istniejących budowli umieszczone w otwartej przestrzeni, ale na dokładnie przedstawionych płaszczyznach posadzki, próby odnalezienia doskonałości przestrzeni Świątyni Salomona, w czym wyraża się dążenie do pradawnego ideału i do samodoskonalenia, łączą go z tradycjami wolnomularskimi. Waniek przecież od początku swego malarstwa szuka idealnej formy symbolu i najczęściej okazuje się, że dochodzi do kamieni szlachetnych, kryształów, fantastycznych budowli. M o ż e jego wyobraźnia musiała się spotkać z wyobrażeniami mitycznych murarzy, jakimi są masoni. Dla W a ń k a nie jest ważne jakieś „ s z t y w n e " znaczenie obrazu. Nie narzuca interpretacji, bo w końcu nie dąży do malarstwa użytkowego w sensie ideologicznym, religijnym, rytualnym, tylko do piękna wyrażającego pewną ukrytą prawdę. W a ń k a przede wszystkim pociąga tajemnica, ukryta, księżyco­ wa strona Kosmosu i Świata. Sposób patrzenia tego malarza to rodzaj kontemplacji zarówno formy przestrzeni, jak i świętych Henryk Waniek, Siedmiopiętrowa Góra, olej, potno, deska, 49x56 cm, 1989 22 �tajemnic. Przecież i spirala, do której doszedł w swym obrazie kulistym, może symbolicznie oznaczać kontemplację. Inte­ resuje go wszystko, co ezoteryczne i co bywa traktowane jako miara Kosmosu. Wydaje się, że podstawowym wzorem W a ń k a od dawna było Nowe Jeruzalem z Apokalipsy świętego Jana, miasto boskie, święte, niebieskie, idealne. Czciciel boskiej symetrii, jakim jest ten malarz, musi żywić swą wyobraźnię opisem cudownego miasta z wizji świętego Jana, miasta symbolicznego czasów przyszłych, gdy nastąpi zjednoczenie człowieka z Bogiem. „Zbudowane na planie kwadratu, jego mur jest z jaspisu, opatrzony trzema bramami z każdej strony świata. Te bramy to perły, a na bramach - dwunastu aniołów i wypisane imiona, które są imionami dwunastu pokoleń synów Izraela. [...] A mur Miasta ma dwanaście warstw fundamentu, a na nich dwanaście imion dwunastu Apostołów Baranka. A warstwy fundamentu pod murem Miasta zdobne są wszelkie drogim kamieniem. Warstwa pierwsza - jaspis, druga - szafir, trzecia - chalcedon, czwarta - szmaragd, piąta - sardoniks, szósta - krwawnik, siódma - chryzolit, ósma - beryl, dziewiąta - topaz, dziesiąta - chryzopraz, jedenasta - hiacynt, dwunasta - ametyst (...) [...] I rynek Miasta to czyste złoto jak szkło przeroczyste". Przez lata różne fragmenty ukrytego miasta - Nowego Jeruzalem - pojawiają się w krajobrazach malarstwa Wańka. To krajobrazy jeszcze ciągle przed nadejściem tego mistycznego miasta, bo wtedy zniknąć mają słońce i księżyc, a wszystko ma ogarnąć boska jasność. Zapewne wtedy samo malarstwo znik­ nie, ponieważ ono zasadza się na świetle słońca i na cieniu. W każdym razie można przypuszczać, że, na przykład, te niezliczone szlachetne kamienie na obrazach W a ń k a przynaj­ mniej w części pochodzą z tamtego miasta-wizji. Kiedy się patrzy na obrazy W a ń k a , przypominają się, albo sam malarz przypomina nam swymi tytułami, zapomniane nazwy, jak harmonia świata czy muzyka sfer. Wracają skojarze­ nia, które nawet ci, co je poznali, porzucili dawno, gdzieś u progu młodości, żeby zająć się pospolitą codziennością. Waniek wcale nie omijał historii mieszającej się w nasze życie i należy do tych dziwnych artystów mistycznych, którzy czytają gazety, słuchają radia (to jeszcze pokolenie nietelewizyjne). Ale należy też do tych, którzy piszą całe życie tę samą książkę czy malują ten sam obraz. W dodatku przy tym odmalowywaniu Kosmosu stał się Waniek niepostrzeżenie malarzem „ r e g i o n a l n y m " . Zachwyca­ jące, że Śląsk doczekał się swego mistycznego wyrazu i swego duchowego piewcy. Dotąd podobne prądy wyobraźniowe, mistyczne, romantyczne, modernistyczne w sztuce polskiej skupiały się na Tatrach. Teraz wreszcie jeden malarz ukształ­ towany w duchowej atmosferze lat sześćdziesiątych naszego wieku zwrócił się ku Sudetom, robiąc dla nich tyle, ile mógłby wykonać cały ruch. We wstępie do albumu Orbis pictus Waniek pisze: „Śląsk, jego bezcenne peryferia, Sudety będące wyjątkowym rezer­ watem przestrzeni mistycznej, nasycenie tajemnicą, której rozpoznanie wymagało czułych studiów i wreszcie nie dająca się z niczym porównać unikalna historia tych terenów lek­ ceważonych przez stulecia przez rację stanu polskich monar­ chów - wszystko to było dla mnie żywą księgą inspirujących postrzeżeń. (...) Zapuszczony, zostawiony samemu sobie Śląsk był dla mnie idealną scenerią dla wielkiej, heraklitejskiej syntezy filozoficznej. «Miasta upadają, lecz źródła trwają wiecznie», jak to ujmuje chińska Księga Z m i a n " . Miejsca same nie mówią, nie są w stanie wyrazić samych siebie. Tereny nie wyrażone w kulturze nie istnieją w niej, żeby nawet spływały po nich Niagary, wznosiły się na nich Himalaje lub stały na nich Troja czy Dublin. Waniek stając się malarzem pewnej prowincji wprowadził jej formę w formę świata. H. Waniek, Ziemia, olej, płótno, deska 49x55 cm, 1989 23 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5ceecfb268db9a496b8793fb1cecd8b7.pdf f2319ab1e197670c53308c54758fa36e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3645 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3422 Title A name given to the resource "Trzeba odjechać..." / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2, s.20 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Trzeba odjechać..." Ludwik Stomma Pisanie o myślach przyjaciół jest często pisaniem po trochu 0 sobie samym. Nie zdziwiłem się toteż, gdy na kartkach książki Wojciecha Burszty odnalazłem jakby echo mojego onegdysiejszego spotkania z pewnym wierszem. Pięknym wierszem. Nie będą owym nieznośnym chłopcem z warszawskiego dowcipu, który złośliwie, przy wejściu do kina, zdradzał widzom pointę filmu. Poza tym zachowam się jak rasowy postmodernista: będzie o wierszu nie o dziele Burszty. C h o ć jednak będzie o tym samym. A oto wiersz Biaise Cendrarsa „Jesteś piękniejsza niż niebo 1 morze": Kiedy się kocha trzeba odjechać Rzuć swoją żonę rzuć swoje dziecko Rzuć przyjaciela rzuć przyjaciółkę Porzuć kochankę porzuć kochanka Kiedy się kocha trzeba odjechać Świat pełen jest Murzynów i Murzynek Kobiet mężczyzn mężczyzn kobiet Spójrz na te piękne sklepy Na tego dorożkarza tego mężczyznę Na tę kobietę tego dorożkarza I wszystkie piękne towary do sprzedania Jest powietrze jest wiatr Góry woda niebo ziemia Dzieci zwierzęta Rośliny i węgiel ziemny ' Naucz się sprzedawać kupować odsprzedawać Naucz się dawać brać i dawać Kiedy się kocha musi się umieć Śpiewać biegać jeść gwizdać I trzeba nauczyć się pracować Kiedy się kocha trzeba odjechać Nie popłakuj gdy się uśmiechasz Nie kryj się wśród dwojga piersi Odetchnij ruszaj wyjedź odejdź . •••••> t- •••• ... Kąpię się i patrzę Widzę znajome usta Rękę nogę oko Kąpię się i patrzę ' ' - Jest jeszcze z nami cały świat Życie pełne zdumiewających rzeczy Wychodzę z apteki Zszedłem prosto z wagi Ważę moich 80 kilo Kocham cię. (tłum. Julia Hartwig) Łatwo zauważyć, że wiersz oparty jest na dwóch kontrapunk­ tach: Z jednej strony: „Kiedy się kocha trzeba odjechać". Rzecz ogarnąć m o ż n a dopiero z daleka („regard é l o i g n é " LéviStraussa") i pośród innych rzeczy - „wszystkich pięknych towarów do sprzedania". Z drugiej: „ W y c h o d z ę z apteki..." Apteka jest znakiem ścisłości, nawet nadmiernej ścisłości (francuscy kibice piłkarscy też krzyczą „aptekarz!" na przesad­ nie skupulatnych arbitrów), a jest jeszcze nieomylne narzędzie - waga i obiektywny pomiar: „ W a ż ę moich 80 k i l o " . Rzecz byłaby więc poznawalna empirycznie, bezpośrednio i jedno­ znacznie? Szkopuł w tym, że między pomiarem i rzeczą (miłością) nie ma logicznego ani nawet metaforycznego związku. Co więcej, * Fragment wstępu do książki Wojciecha Burszty, Czytanie Kultury. Pięć szkiców, która ukaże się w wydawnictwie Opus, Łódź. Tytuł zamieszczonego fragmentu wstępu L . Stommy pochodzi od redakcji. 20 wejście do apteki poprzedza" zapewnienie, iż: „Jest jeszcze z nami cały świat - Życie pełne zdumiewających rzeczy". To nie apteka uporządkowanych szuflad jest zdumiewająca. Wprost przeciwnie. Rzekłbyś więc, że od „zdumiewających rzeczy" trzeba przejść od razu do „Kocham c i ę " , że trzy wersy apteczne są tylko nawiasem? - Tak, ale nawiasem niezbędnym. Dopiero wtedy bowiem, gdy trzymasz w ręku bezużyteczny pomiar, pomiar, który nic ci nie wyjaśnia, wiesz już napewno że musisz ruszać. Bo: „Kocham c i ę " , a „Kiedy się kocha trzeba odjechać". Zamknięcie wiersza otwiera go na nowo. Cendrars wprowa­ dza nas w świat fenomenologicznego „eternel retour", w cykl niekończących się odjazdów i powrotów, za każdym razem kierujących nas również do bezużytecznej apteki racjonalis­ tycznych empirii. Byłyby więc te podróże beznadziejne, a rzecz definitywnie nieuchwytna? - I tak nie jest. Z dwóch przynaj­ mniej powodów: Po pierwsze: „Jest powietrze jest wiatr..." Kryjąc się „wśród dwojga piersi" nie zobaczylibyśmy rzeczy w wietrze, na niebie, wśród dzieci, zwierząt, roślin. Trzeba odwagi intelektualnej, by spojrzeć na rzecz od nowa, z niespodziewanego kąta, z nowego czasu i nowej przestrzeni. Ale przecież odwaga nie wystarczy. „Naucz s i ę " , „Kiedy się kocha musi się u m i e ć " . Nie dość poważyć się na inne spojrzenie - trzeba jeszcze umieć patrzeć. Jeden raz tylko jest Cendrars tak brutalnie dosłowny: „I trzeba nauczyć się p r a c o w a ć " . Bo ani spojrzenie poety, ani etnologa nie jest dane. Łączy ich, owszem, to samo harde zdumienie rzeczą, dzielą jednak rygory owegoż zdumienia. Bez harmonii i wewnętrznej dyscypliny poezja staje się bełkotem; etnologia bez metody - o nie, nie literaturą - płaskim reportażem podróżnika, którego tak nie znosi Claude Lévi-Strauss. Chodzi o to tylko, żeby metoda nie zatrzymywała nas w aptece, tylko wręcz odwrotnie - kazała odjeżdżać. Niestety, na taką metodę chętnych jest niezbyt wielu. Bo przecież nie tak łatwo jest porzucić żonę, dziecko, przyjaciela, przyjaciółkę, kochankę, kochanka. Doprawdy, nie tak łatwo jest zrezygnować z jakże wygodnego fotela, bagażu stu zaklęć i dwustu pewności, które ponoć wyssaliśmy z mlekiem matki. I jakaż nagroda wreszcie? „Kąpię się i patrzę - Widzę znajome usta - Rękę nogę oko"... Przypomina mi to wiersz Miroslava Holuba, który j u ż gdzieś kiedyś cytowałem: .• > Ziemia się kręci, mówi uczeń. Nie, ziemia się kręci, mówi nauczyciel. Góry się zielenią, mówi uczeń. Nie, góry się zielenią, mówi nauczyciel. .>.... Dwa razy dwa jest cztery, mówi uczeń. Dwa razy dwa jest cztery, poprawia go nauczyciel Ponieważ nauczyciel wie lepiej. Wcale nie ma u Holuba nazbyt łatwego paradoksu. To po prostu prawda, że nauczyciel wie lepiej. Bo czasem wie dlaczego, czasem po co, czasem więcej widział odcieni zieleni na górach... To prawda, że niekiedy m o g ą (nie jest to casus Burszty) doprowadzić nas nasze podróże do pozornego banału. Ale nie. B o kąpiąc się przedtem i potem będziemy wprawdzie widzieć te same „rękę nogę o k o " ; przecie POTEM widzieć je będziemy inaczej i bogaciej. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f7bc26983615a877feb0e20312746c6b.pdf 0413df35e737a67b28b1d6ddc9aba68e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3644 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3421 Title A name given to the resource O Antropologii i symbolu. Rozmowa / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2, s.5-19 Creator An entity primarily responsible for making the resource Juszczak, Wiesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text sztuce. Poza tym, w załączonych na końcu rozprawy analizach czterech filmów, nie ma w zasadzie mowy o symbolach. Mówi się tam o mitach i toposach (należę do grona nieufnie na­ stawionych do psychologii i nauk oraz metod do niej zbliżo­ nych, dlatego nie używam słowa „ a r c h e t y p " ) . A mity i tópoi, to zupełnie co innego niż symbole - co chyba jest stwierdzeniem banalnym. M i t zarazem odnosi nas do tradycji, pozwala na odnalezienie korzeni, i wydobywa nas z kleszczy historii i historyzmu. M i t , a nie symbole, trwa jako prawdziwy ślad „wielkiego czasu" i jako residuum „ontologii archaicznej". Oczywiście mit traktowny z odpowiednią powagą i bez spłyceń. W naszym stuleciu jednym z przykładów takiego odradzania mitów w sztuce najwyższej (podaję właśnie ten przykład dlatego, że jest mi szczególnie bliski) to teatr Eliota. Teatr ten nie jest symboliczny: mówi o rzeczywistości wprost, jako o sferze totalnej tajemnicy (tak jak poezja Eliota czy poezja Rilkego). I po to (z pewnością po to) by tak o niej mówić należy, bo tak się o niej mówiło u początków europejskiej sztuki (a sztuka jest czymś niezmiennym) - sięga Eliot po starą „tech­ nikę" dramatu greckiego, gdzie fabuła była czymś danym niejako odwiecznie, bo czymś zawartym w mitach. A czyniąc to, te same mity Eliot wykorzystuje, choć akcję swoich sztuk umieszcza we współczesnych realiach. Sweeney Agonistes nawiązuje do komedii Arystofanesa (i równocześnie tytułem do tragedii Miltona Samson Agonistes), Zjazd rodzinny (1939) jest - j a k to m ó w i m y - „trawestacją" Orestei, Coctail Party ma swój wzór w tragedii Eurypidesa Alkestis, The Confidential Clerk (1953) to znowu powtórzenie tragedii Eurypidesa łon, a naj­ większe arcydzieło dramatyczne poety, Elderly Statesman (1959), to po prostu nawe „ w c i e l e n i e " Edypa w Kolonos Sofoklesa. Mamy tu wszędzie to, o czym m ó w i ą deklaratywnie a bez pokrycia rzecznicy i zawodowi teoretycy symbolizmu: mamy pełnię totalnej, jednej a niezgłębionej rzeczywistości - i nie mamy cienia symbolizmu. Wszystko jest jawne, nic nie jest schowane, jak korzenie drzewa, którego samą koroną i równie widzialnym pniem zajmując się mówimy, że są tam - prócz tego, o czym, i tylko o czym m ó w i m y - jeszcze „symboliczne treści ukryte". Cała gadanina o symbolizmie, której tyle we współczesnej humanistyce, sprowadza się właśnie do tego: powiedzieć, że prócz tego, co prosto opisać i wyjaśnić mniej więcej do końca się daje, istnieją jeszcze inne, głębokie warstwy rzeczy czy dzieła opisywanego, i poprzestać na tym stwierdzeniu. Poprzestać dlatego, by nie wypaść z konwencji i akademickich, uznanych rygorów naukowości. Praca Dariusza Czai jest w j a k i m ś stopniu rozdarta przez poczucie tego naukowego zakłamania. Ale obecność tego poczucia tak wyraźnie dochodzi tu do głosu, że rozprawa ta jest niebywale inspirująca, niepokojąca, pełna - rzec by się chciało - twórczego rozdrażnienia. Warszawa, grudzień 1994 O antropologii i symbolu Rozmowa z prof. W i e s ł a w e m Juszczakiem z u d z i a ł e m Zbigniewa Benedyktowicza, Dariusza Czai, Wojciecha Michery, Teresy Rutkowskiej, S ł a w o m i r a Sikory i Joanny Tokarskiej-Bakir Z . Benedyktowicz. Zaprosiliśmy Państwa do redakcji „Kon­ tekstów", by porozmawiać o refleksjach i tezach przedstawio­ nych w tekście pana profesora Wiesława Juszczaka O ant­ ropologii i symbolu. I taki też tytuł damy tej rozmowie. Myślę, że zwłaszcza dla nas - w większości tu - antropologów znajdują się tu bardzo ciekawe tezy, które budzić mogą kontrowersje i ożywioną dyskusję. Jeśli można, na wstępie, coś zasugerować, to trzy takie punkty chciałbym tutaj zaproponować, wokół których mogłaby potoczyć się ta rozmowa. Pierwszy, to bardzo ogólny plan: IM problem interpretacji i wyobraźni antropologi­ cznej, czym ona jest? Dwa następne zaś, bardziej szczegółowe, wyznaczają tezy, które pojawiły się w tym tekście, to jest kwestia 121 rozróżnienia pomiędzy etnografią (etnologią) a ant­ ropologią i kwestia /3/ obecności (nieobecności?) symbolu w kulturze pierwotnej, archaicznej i współczesnej. (Oczywiście, to tylko taki zarys ogólny planu tej rozmowy i w niczym nie chciałbym narzucać porządku, czy ograniczać swobody wypo­ wiedzi, w których z pewnością wszystke te trzy wątki w taki, czy inny sposób się tu pojawią i dojdą do głosu). M o ż n a by dodać tu jeszcze jeden punkt i zacznę od niego: Dlaczego ten tekst wydał się nam tak ważny (bądź, co w nim upatrujemy za ważne), że wywołało to w nas chęć i potrzebę tego spotkania i rozmowy? Dla mnie na przykład ważne w nim jest echo wcześniejszego tekstu pana profesora, nota-bene zatytułowanego Treść pierw­ szych rzeczy. T o była w y p o w i e d ź zamieszczona w „Res Publice", w cyklu prowadzonym przez to pismo, zatytułowa­ nym Atelier', gdzie rozmaici autorzy i uczeni opowiadali o tym czym się zajmują, co mają na warsztacie. Myślę, że ten wcześniejszy tekst dobrze charakteryzuje, oddaje charakter tego, który ma być teraz przedmiotem do dyskusji i punktem wyjścia dla naszej rozmowy. Znajduję bowiem tu w nim odzwierciedlenie pewnej postawy, zarysowanej i sformułowa­ nej w tamtym wcześniejszym tekście, postawy, którą pan profesor, z właściwym sobie wdziękiem, ironią i przekorą, określił jako „dyletantyzm o ś w i e c o n y " . Na czym on polega? Niech m i będzie wolno przywołać fragment tamtego pańskiego opisu: „Choć zawsze podziwiam fachowość, zawsze też obawiam się i nie znoszę rutyny. Co pozostaje w takiej sytuacji? Pozostaje ryzyko dyletantyzmu, który — jeśli wybierany jest przy pewnej znajomości rygorów akademickich - powinien być kont­ rolowany i w miarę możliwości „oświecony". Dyletantyzm taki zdaje się zapewniać dostęp do tego, co rutyna zabija: do uczucia zaskoczenia, do stawiania pytań naiwnych, które 5 �mogą się okazać głębokie i na które odpowiedź nie musi być do końca i bezwzględnie udzielana. (...) Tu znowu wraca, innymi drzwiami, problem specjalizacji, problem „naukowo­ ści '' humanistyki. Bo mimo wszystkie „antypozytywistyczne'' hasła i przełomy, obiektywizm i ścisłość ścisłych nauk po dziś dzień straszy w dziedzinie nauk „o duchu". Dlatego ryzyko dyletantyzmu, jakkolwiek ograniczane i oswajane, pozo­ stawia nas w niesmaku i zmorze kompleksów wobec tych, którzy kroczą po utartych i jasno wytyczonych drogach. Takie drogi wyznacza w każdej dyscyplinie jej własna „literatura przedmiotu". Na skutek tego każdy z owych szlaków jawi się jako równocześnie ograniczony, osobny i nieskończony, nie do przebycia, nie do wyczerpania w osobniczej skali. To, co nazwałem dyletantyzmem, polega na szukaniu własnej ścieżki obok, a częściej jeszcze w poprzek tych z pozoru pewnych i jedynych arterii naukowego ruchu." Tekst, o którym mamy m ó w i ć - tak zresztą, jak i wiele innych pana autorstwa - idzie właśnie taką ścieżką obok. I dlatego jest tak frapujący dla nas antropologów, że możemy się czegoś 0 sobie dowiedzieć, o naszej dyscyplinie widzianej oczami historyka sztuki, filozofa sztuki, który wkracza na „ n a s z " teren 1 swobodnie porusza się w obszarze zagadnień, którymi się zajmujemy. Ten tekst rozwija się nie tylko „ o b o k " , ale idzie czasem także naprzeciw, na przekór naszej rutynie, w poprzek naszej drogi. Tak samo pod tym względem może być frapujący zwłaszcza dla tych, którzy zajmują się symbolem. Dla mnie należy on - tak jak i inne pańskie prace - do tego nurtu tekstów i prac autorów, którzy uprawiają i rozwijają - jak to sobie nazywam - antropologię poza antropologią. W pana przypadku, jak i w przypadku innych, nielicznych autorów ten nurt jest o tyle ciekawszy, że w odróżnieniu od wielu, pan uprawiając ją, nie używa ani nie nadużywa nazwy antropologia. Podczas gdy wielu tak czyni, pan nie udaje, ani nie musi udawać, że jest antropologiem. Ta postawa „dyletantyzmu o ś w i e c o n e g o " zaowocowała, czego świadkami możemy być tu w Instytucie, m.in. tym, że podejmuje pan najróżnorodniejsze tematy i wątki, że obok zajmowania sic ornamentem, „ontologią ornamentu", paleolitycznym eposem u Australijczyków, po­ święca pan uwagę filmowi (mam tu na myśli pańskie semina­ rium filmowe o twórczości Bergmana, w którym mogliśmy uczestniczyć), a teraz dowiaduję się, że jest pan w przededniu przygotowań wyprawy do Nepalu. Poprzestanę na tym, bo nie sposób wymieniać tu innych tematów i zajęć, którymi pan się jeszcze na tej własnej ścieżce: „ o b o k " , o b o k tego wszystkiego, 0 czym wspomniałem, zajmuje. Z wszystkiego tego powstają prace i eseje, z których kilka udało się nam w naszym piśmie opublikować', i jak w przypadku tamtych tekstów, tak i teraz cieszymy się z tego, że udało nam się go pozyskać, i niech mi będzie wolno j u ż w tym miejscu podziękować panu za to spotkanie i za podjęcie z nami tej rozmowy. Na początku chciałbym się skupić na tym bardzo inte­ resującym rozróżnieniu pomiędzy etnografią a antropologią, jakiego Pan dokonał. U w a ż a m to za rzecz bardzo istotną. Chciałbym się do tego odnieść. A ponieważ będzie to zawierało pewną polemiczną nutę, to zacytuję jeszcze raz ten fragment, żebyśmy mogli sobie go dobrze przypomnieć. Pisze pan: „Antropologia tak jak 'humanistyka' jest nauką o człowieku 1 jego wytworach. Greckie étimos oznacza najpierw pewną zbiorowość, ' l u d ' , u Homera pewną ' g r o m a d ę ' lub ' z a s t ę p ' , zatem coś, co przeciwstawić m o ż n a czemuś innemu, a przynaj­ mniej wyodrębnić z generalnej kategorii ánthropoi. I stąd, później, éthnos zabarwić się m o ż e znamieniem odrębności lub zdecydowanej obcości."(...) - i potem następuje przytoczenie tej etymologii, jak słowo to pojawia się u Arystotelesa w 1 6 liczbie mnogiej (ta éthna) jest postawione j u ż w jawnej opozycji wobec Hellènes, czyli my, i daje się tłumaczyć przez barbarzyń­ cy." Dalej mówi pan, że ta etymologia jest nie do wykorzenienia w dzisiejszym sensie słowa „etnologia", „choćby przez samo zawężenie oznaczanego nim pola obserwacji" i przez to z antropologią utożsamiać się nie daje. W konkluzji, zatem, radzi pan z wymiennego stosowania tych terminów w ogóle zrezygnować. Jednakże broniłbym możliwości wymiennego, bądź jedno­ czesnego, równoczesnego stosowania tych terminów. - Dlacze­ go? Pomijając j u ż powszechną praktykę, że tak się po prostu dzieje mimo różnic j ę z y k o w y c h , kulturowych, w obrębie rozmaitych tradycji naukowych: francuskiej, niemieckiej, an­ gielskiej, amerykańskiej, polskiej, terminy te: etnografiaetnologia-antropologia, one się na siebie n a k ł a d a j ą . Ale i niezależnie od tego faktu, broniłbym możliwości wymiennego, stosowania tych terminów, bo kryje się za tym, coś ważniejsze­ go. Pewna specyficzna dwoistość, dwubiegunowość etnografii, etnologii i antropologii, na którą zwracał uwagę Lévi-Strauss. Pokazując i pisząc, że etnologia (konstatując przy tym jedynie, bez zająknięcia, bez żadnego słowa komentarza, że dziś „coraz częściej nazywana antropologią"), - bada i śledzi wszelkie partykularyzmy kulturowe, (i to jest jeden biegun), a w ten sposób dążąc do uchwycenia człowieka w jego najróżnorodniejszych przejawach - z drugiej strony ma zawsze w swoim planie, na swoim horyzoncie (i to jest drugi biegun) kondycję ludzką. To jest, dla mnie szczególenie ważne. A także i to: że z chwilą pojawienia się etnografii- etnologii, wyłaniania się jej jako nauki, ta „pierwsza" antropologia, j a k ą była antropologia filozoficzna, antropologia in abstracto, zaczęła widzieć - dzięki doświadczeniu etnografii i etnologii - człowieka in conereto. Co więcej, te dwa plany, o których pan profesor wspomina „zewnętrzność" (w etnologii), „ b l i s k o ś ć " (w antropologii) nie muszą kłócić się ze sobą, i stanowić o rozłączeniu. Dlatego, że etnologia i etnografia zapewnia nas, że przez poznanie innych poznajemy siebie. W ten sposób jakby ta głęboka europejska tradycja filozoficzna zostaje poszerzona. Bo tu już nie tylko idzie o to: „poznaj samego siebie", ale o to, że dzięki doświadczeniu zetknięcia się z innymi kulturami, kształtowa­ niem się opisów, ta wiedza o innych, o barbarzyńcach, o tych poza nami, jakby wzbogacała, wchodziła w krąg antropologii (tracąc po drodze jej „ e g o c e n t r y z m " ) . Nie jest to więc wcale kwestia naszej nieuwagi. Myślę, że za tym wymiennym stoso­ waniem terminów etnografia - etnologia - antroplogia może przemawiać także troska o zachowanie tej podwójnej perspek­ tywy, która nie traci nigdy z pola widzenia: pewnych uniwersaliów, gdy bada lokalność, a badając partykularność kulturową, partykularność etniczną, ma zawsze w planie tę jedność jaką daje kondycja ludzka. Tu chodzi o to, że to „spojrzenie z oddali" - że j u ż użyję tytułów ostatnich esejów Lévi-Straussa - jest w gruncie rzeczy jednocześnie spojrzeniem „z bliska i z oddali". Zapraszam państwa do dyskusji. D . Czaja. Słusznie zwraca u w a g ę pan profesor, że w swojej pracy dość niefrasobliwie, nie dość konsekwentnie, przywołuję różne terminy: raz m ó w i ę o antropologii, innym razem o etno­ grafii. Ja bym tutaj nie mieszał tego trzeciego terminu etnologia. Z jednej strony rzeczywiście jest takie rozróżnienie, o którym p. Benedyktowicz mówił, i o którym pan profesor wspominał, które gdzieś odwołuje się do źródłosłowu, do tego pierwszego członu obydwu nazw, czyli éthnos i dnthropos, ale jest i ta różnica, o której wspominam w pracy, która odnosi się też do drugiej części obydwu nazw: logos i graphos. Proszę mianowi­ cie zauważyć, że w tych książkach, które od jakiegoś czasu hołubimy, na które się powołujemy, do których się zwracamy �- myślę tutaj o pracach Clifforda czy Geertza - nie przypadkiem pojawia się termin etnografia, termin który j u ż troszkę za­ rzuciliśmy, bo jak słusznie a złośliwie powiada się, że etnologia a zwłaszcza antropologia to brzmi ładniej i dumniej. A ci panowie, jak na złość mówią właśnie o etnografii, zwracając uwagę na to, że robota badacza zawsze zastyga w słowie, że produkt finalny jest tekstem. Etnografia jest zawsze pisana, stąd też oni nie przypadkiem mówią o etno - grafii, Ja powiedział­ bym tak, że oczywiście wolę termin antropologia, bo ánthropos jest rzeczywiście szerszą kategorią niż étimos, ale gdybym rzeczywiście chciał być konsekwentny i uwzględniać obydwie te tradycje, o których mówiłem to powinienem raczej, pół żartem, powiedzieć o antropografii, zachowując tym samym jeden i drugi człon obydwu nazw, bo to by oddawało istotę tej nauki, którą j a bym chciał uprawiać: z jednej strony zwraca się tu uwagę na pewną wspólnotę doświadczeń, szukanie obok oczywistych odrębności, inności, również tego, co stałe i wspól­ ne, zarówno w przekroju historycznym jak i geograficznym. Z drugiej, kładzie się nacisk nato, że obojętnie czy to jest robota w terenie, czy też pisanie o innych „tekstach": sztuce, fotografii czy filmie, zawsze ten końcowy efekt naszej pracy jest „pisany", jest pracą pisarską, a jeśli tak, to wynikają z tego określone konsekwencje. Nie przeceniałbym, jak się to czasem dzieje, roli języka w „robieniu" etnografii czy antropologii, ale udawanie, że problem nie istnieje też najmądrzejszym pomys­ łem nie jest. Język, to nie jest niewinne medium. Niestety. J . Tokarska. Ja jestem zdania, że racje stojące za wymien­ nym traktowaniem nazw etnologia i antropologia to są racje natury historycznej. W Polsce jest tradycja wymiennego stoso­ wania tych nazw. Natomiast jak jest z pytaniem o istotę rzeczy przez te nazwy nazywanych? Pan profesor tę istotę podejmuje, starając się do tej istoty dotrzeć przez język. Nie wiem, jak się opowiedzieć wobec tego ostatecznie, bo ciekawy jest ten pana wywód etymologiczny, wiążący z etnologią zainteresowania barbarzyńcami i obcością. Wszystko jednak zależy od tego, czy 0 tej obcości pomyśli się ontycznie czy ontologicznie, czy pojmie się ją jako atrybut, czy jako relację, bo jeśli jako relację, to wtedy z powodzeniem można tropić taką obcość u swoich. Jest pytanie, oczywiście, co wtedy zrobić z pojęciem barbarzyń­ ca. To jest stary pomysł w etnologii zajmować się obcością u swoich, nie tylko jeździć daleko, podglądać barbarzyńców, ale też stawiać te pytania samemu sobie, w poszukiwaniu tej ontologicznej tożsamości, a zatem również w poszukiwaniu tej obcości w nas samych. Chodzi tu o trop Heideggerowskiej myśli, że nasza wiedza jest większa od samowiedzy. T y m , co wydaje mi się bardzo interesujące w etnologii jest owa obcość w nieredukowalnej różnicy między wiedzą a samowiedzą. Obcość nas samych wobec samych siebie, domagająca się rozpoznania. W. Michera. To etymologiczne rozróżnienie etnografii 1 antropologii wydaje mi się niezwykle ciekawe. Oto dwie na co dzień funkcjonujące nazwy ukazują konsekwentnie dwa zasad­ nicze aspekty dyscypliny - szukanie obcości u swoich i swojskośei u obcych - choć z tej zależności nie zdawaliśmy sobie sprawy. Jest to dodatkowy argument, by posługiwać się obiema nazwami, choć też wskazówka, by określeń nie mnożyć ponad potrzebę. Z jeszcze jednej strony owa równorzędność etnografii i antropologii sprawia, że przydałoby się jednak jakieś okreś­ lenie nadrzędne, scalające. Coś w rodzju proponowanej przez Dariusza Czaję antropografii albo nowej etnografii, ale oczywi­ ście podobne nowinkarstwo jest bardzo ryzykowne. Z. Benedyktowicz. Co do tego wątku graphein, to warto pamiętać i o tym, że to pisanie wynika z naszego widzenia świata, postrzegania świata, porządkowania go itd. Dla mnie etnografia to pole napięć pomiędzy tym, co lokalne a uniwersal­ ne; co partykularne, a co wspólne; co swojskie, co obce. Ta robota pisarska odbywa się zawsze między tymi dwoma biegunami. Dystans i uczestnictwo, „obserwacja uczestniczą­ ca". I dlatego bym, powtórzę, nie rezygnował z wielości i przemienności tych terminów (bo nie czynię tego z lenistwa czy przeciw puryzmowi terminologicznemu), tylko, że wszyst­ kie trzy etnografia - etnologia - antropologia, one oddają tę dwubiegunowość, pełniej na różnych poziomach. J . Tokarska. Ta „etnografia" w nowym rozumieniu może być pomyślana (i chyba u Clifforda w różnych miejscach też tak m o ż n a przeczytać) nie tylko jako pisarstwo, ale jako opis, graphein, rzecz ujęta j ę z y k o w o . Akcentując ów opis, w etnogra­ fii opowiadamy się za hermeneutycznym zwrotem ku językowi, za tezą, że poza język wyjść nie można. Chodzi o ów język w najszerszym rozumieniu, ale jednak zawsze język, nie zaś myśl czystą, przez fenomenologię uważaną za miejsce zjawia­ nia się bytu. Etnografia tak pojęta, uznająca i wyznająca fakt swego zapośredniczenia przez język, nie jest więc żadną „dyscypliną p o m o c n i c z ą " etnologii, ale tę „etnologię" inkorporuje, a przynajmniej pozbawia uprzywilejowania. Ta propo­ zycja terminologiczna jest absolutnie niekonkluzywna, bo przecież w końcu my teraz zastanawiamy się, co znaczą słowa, których używamy, nie traktując ich jak gotowych, ale właśnie jako inteligentne tworzywo, które kształtujemy, zarazem w nim będąc, bo także ono nas wypowiada. W. Juszczak. Chciałbym zwrócić uwagę na taką rzecz, że dwa czasowniki - legein i graphein oraz dwa rzeczowniki od nich urobione - graphos i logos, w gruncie rzeczy mają w europejskiej nauce tradycję taką, że tam gdzie się mówi 0 pisaniu, mówi się o badaniach szczegółowych, tam zaś gdzie się przechodzi do „ l o g o s u " , m ó w i się o generalizacji, i dla mnie różnica między etnologią a etnografią jest różnicą nie słowa tylko doświadczenia i interpretacji. Tak bym to najogólniej ujął. To znaczy zetknięcia się z fenomenem i ewentualnym opisa­ niem, to graphein w etnografii, niekoniecznie musi być opisem po prostu. M o ż e być doświadczeniem czegoś i zobaczeniem, oglądem. Natomiast etnologia wyznacza piętro interpretacji bezwzględnie, i tu j u ż nie m o ż e m y poprzestać na opisie. Tak widzę tę różnicę. W związku z tym gdybyśmy chcieli, wracając do przykładu pana Czai, pójść za tym pomysłem antropografii, to w gruncie rzeczy nie wiem czy antropografia nie byłaby w stosunku do antropologii tym, czym wedle starego rozróż­ nienia, którego dokonał Croce, było rozróżnienie między kroniką a historią. Między zapisem faktu a rekonstrukcją. Dla mnie, intuicyjnie etnografia zawsze była nauką, która za­ trzymuje się na poziomie inwentaryzacji, mówiąc językiem historyka sztuki, natomiast etnologia jest nauką, która nie może zejść poniżej pewnych generaliów. Jedna dostarcza drugiej materiałów do interpretacji. To tak, jak z ikonografią i ikonologią. Wyznaczany jest ciąg, w którym jedno nie musi być oddzielone od drugiego. Wyznaczone jest nierozdzielenie etapu budowania czegoś. Ikonologia, wedle definicji Panofskiego, zawiera w sobie opis ikonograficzny, opis preikonologiczny 1 opis ikonologiczny. M o g ą istnieć jeszcze inne pośrednie. Ale w gruncie rzeczy nie ma tu rozróżnienia między zapisem a m o w ą , między doświadczeniem a myśleniem. Ja przynajmniej tak to odczuwam czy rozumiem. Dotyczy to pewnej sprawy, która wynikła w czasie dyskusji. Wracając do uwag p. Benedyktowicza: chodziło m i tylko o etnologię, zresztą w pracy mówi pan, że będzie tych słów używał wymiennie, i to wywołało moją reakcję etymologiczną, reakcję tak żywiołową, bo j a czuję inaczej te słowa. Dla mnie antropologia jest bliższa humanis­ tyce, natomiast etnologia jest, m o ż n a tutaj dodać jeszcze jedną �rzecz moim zdaniem niebagatelną, etnologia jest wytworem kultury europejskiej, która się ustawia nad innymi. Ślad tego właśnie mamy u Arystotelesa: Hellenes to oświeceni, a inni ciemni. Tamci inni są nam obcy, nie są nami, a my stoimy wyżej. Sprzeciw mój stąd pochodzi, że jestem obsesyjnym wyznawcą idei Eliadego o kompleksie europoccntryzmu panującym w nau­ ce europejskiej. W całej nauce, ponieważ cała nauka jest zbudowana w tym kręgu, teraz j u ż nazwanym zresztą euroamerykańskim. Z . Benedyktowicz. A l e tu jest taka, istotna ambiwalencja, bo wielu badaczy zwraca przecież uwagę na europejskość etnologii czy etnografii, że ta nauka wyrosła na gruncie europejskim, jako zainteresowanie kimś i n n y m , obcym. I to coraz bardziej się pogłębiało, przemieniając się w pewnego rodzaju wręcz pokorę poznawczą, tracąc ó w pierwotny negatywny sens zawarty w (ta ćthna.) W. Juszczak. Pokora nie jest tutaj taka zdrowa. Z . Benedyktowicz. Nie, nie. Jest coś tu właśnie na rzeczy. Kołakowski poświęcił temu wspaniały esej Szukanie barbarzyń­ cy*, w którym powiada, że to judeochrześcijaństwo, a jeszcze bardziej doświadczenie chrześcijaństwa, leżące u źródeł Euro­ py, a więc to właśnie, co stanowi jądro duchowego obszaru, który ujmujemy we wcale niejasnym trudnym, złożonym i zawikłanym pojęciu: „ E u r o p a " , stworzyło tę specyficzną wartość w kulturze europejskiej. Jest nią, jak powiada Kołakow­ ski, zdolność samozaprzeczenia. Zaprzeczenie, jakie dało w kul­ turze europejskiej, jakie wniosło w nią chrześcijaństwo, ta wiążąca się z nim gotowość do ofiary, ta gotowość do zobaczenia innego, otwarcia się na świat pogan, sam fakt zainteresowania poganami, zwrócenia się do pogan, zmienia właśnie sytuację. Chrześcijaństwo daje możliwość wyjścia poza ciasny krąg plemienny. Z tej zdolności samozaprzeczenia, zaparcia się samego siebie, jakie tkwią głęboko w chrześcijańst­ wie, rodzą się i wynikają inne wartości. T ą naczelną wartością kultury europejskiej jest właśnie otwarcie się na innych. Z tych źródeł wywodzi się też europejska etnologia i antropologia. Jest tu miejsce i na autokrytycyzm i na facynację innym. Myślę nawet, że ta fascynacja kimś innym, obcym prowadzi (czego i dziś możemy być świadkami) czasami wręcz do pewnej idealizacji świata kultury prymitywnej, „ d z i k i e g o " , barbarzyń­ cy. T u też jest miejsce na fascynację żywioną dla innych wartości spoczywających w innych tradycjach kulturowych. To także zobaczyć można dziś doprawdy gołym okiem. To jest ten dylemat, jeszcze jedna dwoistość, ta ambiwalencja: europejs­ kiego stosunku do obcych. W. Juszczak. Tylko jeszcze j a dodałbym j e d n ą rzecz w związku z tym, co wspomniałeś o Kołakowskim. Nie czytałem tego tekstu, ale jeżeli on tak twierdzi, to niestety widzi chyba chrześcijaństwo właśnie przez listy św. Pawła. A to znaczy: zbyt doktrynalnie, niestety. Ja bym się zatrzymał na logia Chrystusa, i tu bylibyśmy jeszcze - jeśli tak można się wyrazić - w domu. Potem zaczyna się dziać gorzej. Zaczyna się ekspansja nawracania, ekspansja misyjna. Nie mam nic prze­ ciwko misjonarzom, żywię dla nich wielki podziw, ale uważam, że poprzez to, co nazwałem tendencją i tradycją nawracania, kultura europejska (nie religia judeochrześcijańska, tylko kul­ tura europejska wyrosła z tej religii) dokonała rzeczy strasznej przez wspomniane poczucie wyższości, która to wyższość mogła mieć jeszcze taki dodatkowy odcień, jaki niesie judais­ tyczna idea narodu wybranego. Ten odcień, który wbrew Chrystusowi, wbrew literze Ewangelii, został nałożony na chrześcijaństwo. Idea jedynej drogi, drogi wybranych, którzy mają nie tylko wskazywać, ale narzucać (czasem siłą) drogę innym. M ó w i ą c brutalnie, jak wiemy przecież z historii ta 8 „akcja" doprowadzała do przekonania, że cel uświęca wszelkie środki. Z . Benedyktowicz. To tylko tak pobieżnie, bo nie sposób tu oddać subtelności tego wywodu. Kołakowski wychodzi od krytyki takiego łatwego, powierzchownego walczenia z europocentryzmem, i gwałtownych napaści na kulturę europejską, obwiniania jej o wszystko, co najgorsze. Świat barbarzyńców ma mocne poczucie własnej wartości, ani siebie nie samobiczuje, ani sobie innymi kulturami nie zawraca głowy. Kołakowski poszukuje takiej mocnej wartości w kulturze europejskiej i odnajduje j ą właśnie w tej zdolności do samozakwestionowania się, o czego źródłach j u ż była mowa. Zwraca przy tym uwagę, że przykładem tej wartości, czy samą taką wartością jest właśnie nauka par exellance europejska, j a k ą jest antropologia kultury. Żaden inny krąg religijny czy kulturowy nie wytworzył ani takiej nauki, ani takiego typu zainteresowania, jakie wy­ tworzyły europejska etnologia i antropologia kultury. Oczywiś­ cie, zaraz ktoś powie: ona się interesowała dla kolonializmu, dla podboju, dla ekspansji. Ja nie neguję tego nurtu ekspansji, arogancji, wyższości. Ale trzeba przecież pamiętać, że u samych początków obok podboju był ten nurt antropologiczny obecny: Las Casas i inni, len antropologiczny wątek istniał, ten typ zainteresowania, zafascynowania, szukania porozumienia i ro­ zumienia innego człowieka w jego innej sytuacji kulturowej, językowej, etnicznej, egzystencjalnej. Że oprócz ekspansji, była ta silna wola spojrzenia na siebie oczami innych. Była gotowość do zakwestionowania własnej kultury W . Michera. W idei misyjnej obecne jest założenie, że jednak warto do tego obcego się udać. Bez tej idei obcy nie wart jest zainteresowania; lub wart, ale podboju. A misja nie jest zwykłym podbojem, jeśli nie w praktyce, to przynajmniej w założeniach, a o nich raczej m ó w i m y . Jest formą zaintereso­ wania, dbałości o drugiego człowieka, choć niewątpliwie przymusem, by go zmieniać. Nawet po to, by dostrzec istnienie europocentryzmu trzeba najpierw uznać, że poza nami jest ktoś, k i m warto się zająć. S. Sikora. Sama idea nawrócenia kogoś zakłada, że ten ktoś jest j u ż człowiekiem. W wielu kulturach - to choćby w nazwach się o b j a w i a - z a ludzi uważa się tylko własną grupę czy plemię. Natomiast zainteresowanie inną kulturą jest de facto stwier­ dzeniem, że ci ludzie też są ludźmi, i to jest pewnie pozytywne. A że przy okazji chce się i m zmienić system wartości, czyli uznaje się, że nasz jest lepszy, to oczywiście j u ż inna i gorsza sprawa. J . Tokarska. Z badań A n i Engelking znam białoruskie opowieści o tym, jak chrzczono Żyda: „...i wtedy - mówią - z Żyda zrobił się c z ł o w i e k " . Co do kwestii człowieka, którą tak optymistycznie oceniłeś, Sławku, j a myślę że człowieka rozpoznaje się w drugim pod warunkiem, że jest taki sam, jak ja. Jeśli nie jest do mnie podobny, to on nie całkiem jest człowiekiem. T u jest ta cienkość, która jednak w nawracaniu się kryje. Natomiast jeśli chodzi o Kołakowskiego, ten tekst był krytykowany ze względu na różne rzeczy, na przykład chodzi o pytanie, czy rzeczywiście tylko Europejczyk interesował się drugimi. To w końcu Arabowie - (Ibrahim Ibn Jakub) - nas pierwsi odkryli, a nie my Arabów. Z . Benedyktowicz. Ależ oczywiście nie mam tu wątpliwości, bo wątek arabski ma swoje kapitalne znaczenie w kulturze europejskiej (filozofia, matematyka), wszedł na trwałe do dziedzictwa kultury europejskiej, i trudno by to negować. Dla mnie to kultura europejska. A Ibrahim Ibn Jakub to Europejczyk par exellence... J . Tokarska. Tak to pod tym warunkiem, ale co wobec tego z innymi. �Z. Benedyktowicz. Otóż tu są różne kwestie. W r ó c ę na chwilę do Kołakowskiego. On właśnie dobrze zdaje sobie (i nam) sprawę z niejasności pojęcia „ E u r o p a " (zresztą ta część książki, w której umieścił ten esej ma tytuł Kłopoty z kulturą). Europa to tygiel w którym mieszają się różne wątki: z Azji Mniejszej, z Azji Środkowej, ze Wschodu, i wątek arabski, to nie jest „czysta" kultura. Zresztą nie wiem czy w ogóle takie pojęcie „czystej kultury", „czystości kultury" byłoby nam do szczęścia potrzebne. I właśnie dlatego Kołakowski, nie przez historię (pytania: gdzie i kiedy się zaczyna Europa), nie przez geografię (gdzie przebiegają jej granice), bo o tym można byłoby długo dyskutować, ale przez pytanie o konstytutywną wartość tej kultury, wartość, którą moglibyśmy afirmować, stara się tę Europę uchwycić. I tą wartością jest właśnie wysiłek łamania własnego „etnocentrycznego" zamknięcia. Ta zdol­ ność określiła naszą kulturę, zdefiniowała jej niepowtarzalną wartość. On powiada nawet więcej, że europejska identyczność kulturalna polega na tym, że utwierdza się w odmowie przyjęcia jakiejkolwiek identyfikacji zakończonej. Pozostawia nas w nie­ pewności i niepokoju. (Tu znów m o ż n a by szukać echa z tych głębszych źródeł: „Nie masz Greka, ani Ż y d a " ) . Natomiast druga sprawa dotyczy europejskości antropologii, kiedy powtarzam za Kołakowskim, że antropologia to nauka par excellence europejska, to oczywiście, jak i u niego chodzi tu o naukową formę etnologii, antropologii kulturowej. Nie wiem, jak z innymi. Oczywiście, że w tych pierwocinach, przednaukowej formie, jak i w innych kręgach kulturowych istnieli różni, historycy, geografowie, opisywacze świata. Ale j a mam na myśli tę antropologię - naukę, jaka przyszła do innych krajów, jako nauka, jako sposób, patrzenia na człowieka i na świat, no właśnie, z tych europejskich źródeł. [Zostawmy j u ż zupełnie na boku i tę kwestię, czy antropologia jest nauką, czy też sztuką - jak uważam - sztuką interpretacji i widzenia (przy nie zacieraniu różnic) jedności człowieka, człowieczeństwa w całej jego różnorodności.] Może już byśmy zwrócili się i w stronę innych zagadnień, ku problemom symbolu. Chciałem zapytać w związku z tym pana profesora. Pojawił się już tu wątek o ikonografii, ikonologii. Czy istnieje taka tradycja sporządzania obiektywnego, rudymentarnego, na naj­ niższym poziomie opisu, nie skażonego pewną ikonologią, właśnie pewną interpretacją. Czyli opis taki, z którego różny ikonolog może skorzystać. Bo w etnografii był podnoszony ten problem, że każdy nasz opis świata, nawet ten najbardziej rudymentarny jest czy może być j u ż jakąś interpretacją. Że lepiej jest znać te związki pomiędzy opisem a projektem interpretacyjnym. Kiedyś przed laty zwracałem na to uwagę w ankiecie przeprowadzonej na tych łamach: Etnografia - etno­ logia - antropologia kultury... - Czym są? dokąd zmierzają? Czy istnieją takie czyste opisy ikonograficzne? W. Juszczak. M o ż n a powiedzieć, że zawsze oczywiście istnieją, ponieważ dotykamy tutaj związku pomiędzy obrazem a słowem, a każdy przekład obrazu na słowo to j u ż jakaś interpretacja. Ale też idzie o poziom. Opis czysto ikonograficz­ ny jest opisem, który w gruncie rzeczy zatrzymuje się na poziomie tematu wyłącznie i nie sięga dalej. Taki chociażby przykład, jak Pokłon Trzech Króli, odsyła nas do pewnego tekstu czyli do Ewangelii św. Mateusza. Ogólnie wiemy, o co chodzi. Siedzimy tylko różnicę w „rozegraniu" tego tematu w poszczególnych obrazach. Natomiast ikonologią próbuje pójść dalej. Ponieważ nie jestem w y z n a w c ą czy zwolennikiem tego podejścia, moim zdaniem tutaj się zaczynają schody. Mianowicie idziemy w ikonologii za tym, co bym określił ostro jako przeczytane i ukryte. To znaczy istnieje pewna świado­ 5 mość pozatematyczna, która zostaje przetransponowana za pomocą różnych środków. Tutaj uprawiamy czasami taki rodzaj overinterpretation, że wpisujemy znaczenia coraz to szersze, coraz to głębsze, i poprzez obraz wchodzimy do biblioteki, a obraz znika z pola widzenia tak, że nie wiemy w końcu, czy on jest dobry, czy zły. Ikonologią nie ma środków na to, żeby powiedzieć, czy mamy do czynienia z dziełem wielkim, czy mamy do czynienia z dziełem przeciętnym. Powołałbym się tu na ładne rozróżnienie, którego dokonał kiedyś prof. Tatar­ kiewicz. Gdy jedna z moich koleżanek powiedziała mu o pew­ nym panu, że to taki wielki erudyta, profesor odparł: „Wie pani, j a bym powiedział może: o c z y t a n y " . Otóż na tym polega błąd ikonologii. Zmusza ona do przejścia od obrazu do tekstu (-ów), i każe w istocie zapomnieć o obrazie. Rzecz w tym, że idzie o funkcjonowanie pewnych treści (nazwijmy je niemod­ nym słowem: światopoglądowych), którymi dana epoka była obciążona. Jak one właśnie wnikają do danego obrazu. Ja sam tłumaczyłem jeden z tekstów Panofskiego o neoplatonizmie Michała Anioła, gdzie, jak wiadomo, cała interpretacja mająca, w gruncie rzeczy, mieć za przedmiot obrazy Bandinellego i Tycjana, zaczyna się i kończy na interpretacji myśli Ficina i jego szkoły. Obrazy właściwie stają się zbędne, nie mówiąc 0 tym, że czasami obraz kiepski niesie więcej treści, w związku z tym daje więcej możliwości interpretacyjnych temu, który interpretuje, niż obraz wielki. Nie przeczę, że jest to kierunek naukowy, który bardzo wiele nam dał, pozwolił nam zobaczyć coś nowego, zwłaszcza jeśli brać pod uwagę prace Panofskiego dotyczące niderlandzkiego malarstwa, ale po Panofskim u jego uczniów czy epigonów zaczęły się kłopoty. No a oczywiście podejście to, w wersji „ p o p u l a r n e j " dało rezultaty karykatural­ ne. D. Czaja. Wydaje mi się, że to spostrzeżenie ma pewne odniesienia do antropologii. M a m na myśli złudzenie ikonologii - przy wszystkich jej zasługach - takiego obiektywistycznego opisu, iluzji obiektywizmu, skądinąd w intencjach szlachet­ nego, ale myślę, że gdzieś zakłamującego dzieło. Z drugiej strony, wyraźne jest tu inne niebezpieczeństwo, które stało się faktem w przypadku ikonologii: reifikacji dzieła. Dzieło zostało uprzedmiotowione, badacz z odległości trzech, czterech stuleci, z dystansu, na zimno opisuje i interpretuje dzieło, a ściślej horyzont mentalny epoki, dzieło jest środkiem jedynie, który służy do opisania szerszej struktury. Natomiast nie ma tutaj mowy o tym, co w hermeneutyce nazywa się egzystencjalnym przyswojeniem dzieła, a jeśli tego nie ma to znika taki drobiazg jak cała tajemnica dzieła, bo to przecież taka nieobiektywna kategoria. Rembrandt jest tylko „ p r z y k ł a d e m " w malarstwie swojego czasu, jest tylko elementem kultury swojego czasu 1 niczym więcej. Nie wiemy i nie dowiemy się, dlaczego Rembrandt wielkim malarzem był, ale nauczymy się sporo o Holandii X V I I wieku. T o , rzecz jasna, złośliwe uproszczenie, ale chyba jakoś uprawnione. Podobne do ikonologicznych pokusy, podobne pragnienia, by „ d o t k n ą ć " rzeczywistości obiektywnie, by opisać poprawnie, prawdziwie czyli Naukowo j a k ą ona „ n a p r a w d ę " jest, przystawiając doń scjentyficzne szkiełko i oko, istniały i , nie bójmy się słowa, istnieją wciąż w antropologii. Jeśli j u ż padło słowo „tajemnica", to może jest to sygnał, abyśmy kierowali uwagę w stronę problemów związanych z symbolem. Chciałbym nawiązać do tezy, bodaj czy nie głównej, tekstu pana profesora. Nie owijajmy w bawełnę: pan profesor postawił sprawę na głowie! Chodzi o to, że ta cała wiedza, którą wkładamy studentom do głów, mianowicie, że jeśli gdzieś symbol istniał „ n a p r a w d ę " to właśnie w kulturach archaicz­ nych, „ d z i k i c h " , plemiennych, czyli w tym całym świecie 9 �opisanym przez Eliadego jako ontologia archaiczna, otóż cała ta wiedza została poddana poważnej próbie, jeśli nie wręcz zakwestionowana. W pana tekście, o którym m ó w i m y , jest dokładnie odwrotnie: powiada pan profesor, że o symbolu możemy dopiero m ó w i ć od pewnego momentu, od tego czasu, kiedy rozszczepia się ten spójny świat ontologii archaicznej, kiedy, krótko mówiąc, jest co łączyć. Symbol, to jest to, co spina te dwie rzeczywistości. Natomiast, powtarzając tezę tego tekstu, w rzeczywistości myślanej religijnie nie ma czego spajać. Tutaj jest moja wątpliwość, pytanie. W tego rodzaju rozumowaniu dostrzegam nawrót do jakiejś postaci myślenia dychotomicznego. Oczywiście, byłoby niedorzeczne podejrzewać pana profesora o jakieś pokusy Rousseau'idalne, że oto powracamy tutaj do jakichś dobrych dzikusów. Moje pytanie jest takie: gdyby pan profesor zechciał to rozjaśnić, czy rzeczywiście empirycznie, nie wiem jak to sprawdzić w ogóle, istniał w historii czas jakiejś pełni, bo niewątpliwie w tej koncepcji, to jest wyraźne: kiedyś (kiedy?), istniała jakaś pełnia, jakiś, nazwijmy to, stan zero, później w historii zaczęły się pewne działania odśrodkowe. Wydzieliła się z jednego Universum praca, sztuka, religia, muzyka, taniec, jak u van der Leuwa w pięknym eseju Czy w niebie tańczą wyraźnie się o tym mówi. Dla mnie pytanie jest takie: czy tak rozumując nie konstruujemy jakiejś kolejnej kukły, którą podstawiamy w miejsce rzeczywis­ tości. Czy ta Wielka Całość nie jest funkcją naszych pragnień? Czy naprawdę istniał kiedyś taki świat, o którym tutaj mowa. Mnie się wydaje że jeśli m ó w i ć o wymiarze mitologicznym rzeczywistości, w mocnym sensie słowa „ m i t " , to powołując na świadka opisy wielkich mitologii jak i opisy z Genesis, świat którego doświadczamy empirycznie jest zawsze miejscem wygnania, i zawsze jest czas marny tak w roku 1250, 1995 jak i w rzeczywistości neolitycznej, czy gdzieś tam później u ludów, które opisuje Eliade. M a m więc wątpliwości, co do tego, rozumiem, że modelowego, przeciwstawienia tych dwóch rzeczywistości. Kwestia druga, to pytanie o moment, kiedy to rozszczepienie nastąpiło. M o ż n a by w tym miejscu legion uczonych powołać, którzy te daty wyznaczają: mówi się o oświeceniu, o renesansie, o X I I wieku jako przejściu do racjonalizmu, pojawieniu się myśli scholastycznej itd. Z kolei Heidegger mówi o zapomnieniu o byciu j u ż w Grecji i rzeczywi­ stości niepodzielonej u presokratyków. Dla mnie jest to pytanie, jak ta rzeczywistość istnieje? M o ż e powinienem to powiedzieć na początku: główny cel mojej pracy dotyczył z jednej strony symbolu, a z drugiej pytania o kulturę współczesną. Ten symbol miał być instrumentem służącym do rozpoznania rysów kultury współczesnej. Myślę, że pytanie 0 symbol jest trochę pytaniem jak w ogóle rzeczywistość istnieje. Zresztą jest, tu dokładnie wyłożone za Heideggerem, pytanie o to, jak jest to, co jest. J . Tokarska. Właśnie, bo w tekście pana profesora to pytanie odczytuję wcześniej, zanim pan zaczyna mówić o ontologii archaicznej. W c i ą ż pytamy jak coś poznawać, a nie jak istnieje to, co istnieje. Pytanie to rzadko się pojawia, bo nie ma języka, trudno zapytać, co znaczy „jest". Rozmowa o symbolu jest czymś, co wyświetla w jakiś sposób nas samych i nasz sposób rozumienia świata, nasz sposób rozumienia owego „jest". 1 teraz, idąc za tym, o czym mówił Darek, też jestem zdania, że czas marny był zawsze. Zastanawiam się czy szukanie miejsca, w którym przechowuje się istota świata, ta wygnana z innych miejsc, i nadzieja na to, że jest ona gdzieś obecna w pełni, w pełni czasu, w pełni miejsca, czy więc to szukanie i ta nadzieja nie są nam koniecznie do życia potrzebne. M y ś l ę , że są niezbędne. W podobny sposób, jak konieczna jest wiara w prawdę, choćby ta prawda była tylko wartością graniczną, 10 nigdy nie osiągalną, ale zrelaty wizowana do końca daje w efek­ cie straszny świat, czas nieodwracalnie zmarniały. Więc chodzi mi o kreatywność takiego fundamentu. O „światotwórczą" wartość wiary w to, że istota świata jest gdzieś, naprawdę obecna. Niezależnie od tego, j a jako antropolog czuję protest, kiedy słyszę, że to tylko my rozszczepiamy ten symbol, wymyślamy go i nazywamy, a tam w tej ontologii archaicznej tego symbolu jak gdyby nie ma. Myślę, że nie jest dobrze tylko nas uznawać za specjalistów od wyobcowania. Myślę, że warto i tzw. dzikim pozwolić, by czasem w wyobcowanie popadli. Słowem - chodzi o to, by rozróżnienie ontologia archaiczna - niearchaiczna rozumieć typologicznie i abstrakcyjnie, nie zaś realistycznie, przypisując je określonym grupom ludzkim. Inaczej zagrozi nam „Russeau'wskie odchylenie". To wyobcowanie, o którym wspomniałam, rozumiem (za Heglem) nie jako stygnącą wrażliwość religijną, ale jako powszechny ludzki kłopot, polegający na tym, że nie możemy być ciągle „u siebie". Hegel mówi: „duch jest ciągle w po­ wrocie" . W powrocie z wygnania, z upadku, z zapomnienia - do siebie, do przytomności, do pamięci. Na tym polega historyczność i wszelka zmiana, że duch niepostrzeżenie odchodzi i żmudnie powraca, a po powrocie okazuje się, że dom mu się zmienił nie do poznania. A więc nie mityzujmy dzikich, oni są też „ w powrocie", tylko m o ż e „cokolwiek dalej"... Z kolei naszą, europejską specyfiką, o której mówił Zbyszek, jest owa umiejętność abstrahowania od siebie, wychodzenia poza swoje. W całym pięknie i grozie Europa tę zdolność rozwinęła najbardziej. W pięknie - bo z niej powstała etnologia. W grozie - bo ta umiejętność uskrajniona oznacza wyob­ cowanie w potocznym, nieheglowskim sensie tego słowa, poczucie życia w obcym świecie, w czasie marnym. C i , których ta autorefleksja tak mocno nie naznaczyła, którzy nie muszą tak kompulsy wnie wychodzić poza siebie, poza swoje, żyją w świe­ cie może bardziej sklejonym. Ale oni trafiają się też w Europie, może nawet wśród nas. S. Sikora. Pan profesor sformułował pogląd, że w społeczeń­ stwach, nazwijmy to pierwotnych czy archaicznych, nie ma rozróżnienia, czy też jest ono trudno dostrzegalne, na sacrum i profanum. Po raz pierwszy teza ta pojawiła się w Paleolitycz­ nym eposie, tekście bardzo pięknym, przy okazji opisu „dream time" u Aborygenów australijskich. Ale wydaje m i się, że jest to tylko jedna strona rzeczywistości i że oni nigdy nie żyli stale w tym okresie śnienia. Czas wędrówki można by traktować jako taki rozciągnięty okres święta. Wędrując powtarzają oni pieśni 0 stworzeniu, tym samym reaktywując rzeczywistość, tworzą j ą na nowo. Ale te wędrówki podejmowane były tylko co pewien czas, pomiędzy nimi rozciągał się czas zwykły, czas profanum. Świat dzikich też był światem niejednorodnym. A symbol jest przecież również czymś, co pozwala na przejście z rzeczywisto­ ści profanum do rzeczywistości sakralnej. A propos tego pęknięcia warto tu przytoczyć przykład, który podaje Lévi-Strauss w jednym z esejów w Antropologii struk­ turalnej. Opowiada on o pewnym Indianinie z Ameryki Północ­ nej, który był bardzo sceptycznie nastawiony do władzy czarowników i ich leczniczych umiejętności. Został wtajem­ niczony, nauczył się wszystkich tych umiejętności, ale tylko po to, by zdemaskować fałsz i zdyskredytować czarowników. 1 rzeczywiście udało mu się, stał się mistrzem, lepszym od innych. Ale jednocześnie zmienił zdanie: przestał się inte­ resować tym, żeby z d e m a s k o w a ć innych i zaczął po prostu „zbijać k a s ę " . Stał się hipokrytą, który z zimną krwią stosuje wyuczony proceder, by „ w y k o ń c z y ć " konkurencję, co mu się zresztą udało. �Jest chyba w myśleniu o społeczeństwach archaicznych tendencja do unifikacji, ujednorodniania myślenia, które tam panuje czy panowało. To znaczy, że wszyscy ci ludzie myślą czy myśleli bardzo do siebie podobnie, że każda jednostka jest jakoś bardzo blisko innej jednostki, jeśli idzie o sposób myślenia, a przecież oni, jeśli byli ludźmi, również musieli być różni i mieć dystans wobec siebie. Poza tym Eliade pisze, że dzicy też mieli swoje raje. W . Michera. Zastanawiam się, czy my myśląc o symbolu próbujemy zrekonstruować p e w n ą praktykę symboliczną, jakiś konkretny, historyczny, symbol człowieka Średniowiecza lub Murzynów Bantu, czy też staramy sie zrozumieć pewną, ogólną, zasadniczą sytuację egzystencjalną, która określa i nas, i wszyst­ kich innych ludzi. Te dwa ujęcia łączą się oczywiście, ale niezbędne jest też ich odróżnienie, bo zdarza się, że na pytania z jednego poziomu dajemy odpowiedzi z drugiego. Rekonstru­ ujemy jakąś konkretną sytuację symboliczną (w Średniowieczu albo w Neolicie) i twierdzimy, że to jest właśnie laboratoryjnie czysty symbol, który m o ż e posłużyć jako doskonały wzorzec dla innych, j u ż tylko przybliżonych sytuacji. Ja wolę myśleć, że istnieje pewien symboliczny aspekt naszego istnienia, naszego stosunku do świata, który w rozmaitych wcieleniach odnaleźć można na całym świecie. W . Juszczak. Nie będzie to odpowiedź wprost. Są same pytania. Wszystko się zaczęło u mnie (przepraszam, że mówię tutaj o osobistych doświadczeniach czego zwłaszcza w dyskus­ jach naukowych nie uważam za taktowne) od najpierw fas­ cynacji, a potem gwałtownej repulsji względem Cassirera. W 1987 roku napisałem referat na pewną sesję w Szwajcarii (materiały z niej nie były publikowane) i ten referat zamieściłem w „Festschrifcie" Jacka Woźniakowskiego Fermentum tnassae mundi pod tytułem Uwagi o kulturze symbolicznej. Był to gwałtowny atak na „teorię form symbolicznych", na co nie­ którzy, może i słusznie, ostro reagowali, bo chyba nie dość zdecydowanie się tam wyrażałem. Ale intencjami rządził tu bardzo zdecydownany sprzeciw. Sprzeciw wobec sprowadzania wszystkiego, całej - tutaj mogę odpowiedzialnie użyć słowa: antropologii - całej nauki o człowieku, do problematyki symbolicznej, do problematyki symbolu. Nie potrafiłbym, teraz już (bo jak wiadomo własnych tekstów się nie czytuje, co jest poniekąd słuszne), nie potrafiłbym dokładniej zrekonstruować tego wywodu, ale szło m i głównie o to, że za teorią tą kryje się, jakaś wzbogacona, rozbudowana czy zmodyfikowana postać filozofii Kanta. Czyli: mimo że dzieło Cassirera ukazuje się po tzw. przełomie pozytywistycznym, przełom ten nie jest zauwa­ żalny w tym dziele ponieważ nie ma sposobu dojścia do ontologii. Jesteśmy wciąż na poziomie epistemologii i symbol jest wyłącznie instrumentem epistemologicznym. Samo słowo „symbol" jest wypisane na naszym sztandarze epistemologicz­ nym. W związku z tym to słowo, które p. Czaja wymienił na początku, mianowicie, słowo „tajemnica" znika. Wystarczy powiedzieć „ s y m b o l " , żeby uchylić się od kwestii sięgania, dotykania, zbliżania się do jakiejkolwiek tajemnicy. W symbolu tajemnica ma być jakby j u ż zawarta. Jak pisał o tym np. Miriam we wstępie do Wyboru dzieł Maeterlincka w roku 1888, symbol jest „alegorią ż y w ą " , wewnętrzną itd. To słowo załatwia nam jakby sprawę ontologii, czyli pytania o sposób istnienia rzeczy. Zajmujemy się „formami symbolicznymi", ale właśnie for­ mami tzn. zewnętrzną powłoką pewnych zjawisk, wyłącznie badając to w jaki sposób m o ż e m y je poznawać, rozumieć, doświadczać ich, a uchylamy wciąż pytanie o to w jaki sposób one są. I to jest jeden z przyczynków do historii omawianej tu recenzji. Natomiast drugi, „ g e n e t y c z n y " jej moment łączy się z olśnieniem, jakie mi dało przeczytanie zdania z dzienników Claudela gdzie pisze on (raczej nie zacytuję tego, ile to zinterpretuję), że po to żeby tworzyć sztukę musimy stanąć twarzą w twarz z rzeczywistością, ale nie z rzeczywistością doznawaną zmysłowo, tylko z rzeczywistością - i tu następuje cytat z Credo - rzeczy widzialnych i niewidzialnych. Otóż to mi ukazało newralgiczny punkt współczesnej kultury i dlatego, znacznie później napisałem tekst, drukowany w „ Z n a k u " O rozdźwięku między sztuką a kulturą europejską . Bo kultura w moim przekonaniu, jest właśnie symboliczna, a sztuka nie. Taka sztuka jaka urzeczywistniałaby hasło Claudela, to hasło, jak je on nazywa, rozwijając tę myśl, sztuki „katolickiej"(nie w sensie religijnym, tylko w sensie jej „ p o w s z e c h n o ś c i " ) . To domaganie się sztuki, która się konfrontuje z rzeczywistością totalną, albo próbuje dotrzeć do rzeczywistości myślanej total­ nie - tworzy z dziedziny sztuki enklawę w obrębie kultury, tej, którą za Casstrerem zgodziłbym się nazwać symboliczną, wyłączając z niej sztukę. Tak samo, jak religię, lub doświad­ czenie religijne raczej, (bo jeśli m ó w i ę „religia", to ktoś mógłby pomyśleć „teologia", na przykład, a teologia, jak powiedział nasz przyjaciel Heidegger, jest nauką, która obraża Boga, ponieważ z tajemnicy robi rachunek). T . Rutkowska. Jakiego rodzaju sztukę uznałby pan za godną tego typu podejścia? Co jest według pana sztuką w świecie zupełnie współczesnym? W . Juszczak. Co u w a ż a m za sztukę? Trudno m i wymienić bardzo nieliczne zjawiska ponieważ, i to powtarzam obsesyjnie, zawsze sztuki jest i będzie bardzo mało, mimo że produkcja artystyczna jest bardzo duża. I stąd bardzo trudno wymienić przykłady. D. Czaja. Przepraszam, że wpadam w słowo, ale chyba nie 0 nazwiska chodzi czy konkretne dzieła. Problem jest szerszy. Oczywiście, do sztuki jeszcze wrócimy, do sztuki współczesnej, 1 do sztuki w ogóle, do tego podstawowego pytania, o którym mówiliśmy. Jedną rzecz niewątpliwie trzeba tutaj powiedzeć: teoria Cassirera jest takim negatywnym punktem wyjścia, ale myślę - bo przewijało się to w całej wypowiedzi pana profesora - że symbolizm jako zjawisko w sztuce, jako prąd myślowy w poezji i w sztukach pięknych też jest tutaj na cenzurowanym. Dlaczego? Z jakiego powodu tak w wypadku Cassirera jak i w wypadku symbolistów? M y ś l ę , że z takiego oto powodu, że w obu przypadkach symbol rozumiany jest jako coś, co jest stworzone, wymyślone, mówiąc j u ż prymitywnie: wyproduko­ wane. W przypadku symbolistów był to program. Program intelektualnie opracowany i przemyślany. Powiada się tam: będziemy tworzyć symbole, będziemy nie tylko pisać manifesty symbolistyczne, będziemy pisać poezję gęstą od symboli, będziemy robić sztukę symbolistyczną. Jako komentarz do tego zjawiska wystarczy tylko przypomnieć polemikę Mandelsztama z symbolizmem rosyjskim. Rozniósł on na strzępy cały ten pomysł, mówiąc, że słowa zostały przez symbolistów zapieczę­ towane, że zostały oddane do użytku liturgicznego, że j u ż nie ma stołu zwykłego, przy którym siedzimy, tylko jest stół, przy którym trzeba uklęknąć na sam dźwięk słowa, nie ma ognia, przy którym się ogrzewamy, ale jest ten ogień przy którym trzeba ręce rozkładać i wpadać w pseudomistyczny stupor. A przecież sama rzeczywistość jest j u ż tajemnicą i nie trzeba odświętnych, sztucznych protez dorabiać. W tym sensie j a się całkowicie zgadzam, że tutaj symbol, symbolizm byłby taką rzeczywistością negatywną. I stąd, myślę, ta repulsja pana profesora na słowo „ s y m b o l " , gdzie symbol wiele obiecuje, a tak niewiele daje. W . Juszczak. Jedna kwestia. To, co pan powiedział o sym­ bolizmie jako kierunku historycznym, w tej chwili (i nareszcie, po latach) skojarzyło m i się z tym, dlaczego próbuje się 6 11 �zazwyczaj (pozornie m o ż e ) „ p o ż e n i ć " symbolizm z secesją? W pana uwadze jest ładunek, który pozwala na takie złączenia. Bo o tyle, o ile secesja jest stylem produkowanym sztucznie, z rozmysłu, inne style „produkowały s i ę " naturalnie (tzn. powstawały „naturalnie"). T u mamy prostą reakcję na style historyczne: w y p r o d u k o w a ć styl nowy, czyli sztuczny, i w tym odkrywamy związek z symbolizmem. To tylko taka reakcja na stwierdzenie, że secesja i symbolizm to są dwie strony tego samego medalu. Świadomość pewnego tworu kulturowego, który powstaje naturalnie w rozwoju historycznym, zostaje teraz wykorzystana po to, aby instrumentalnie działać jako środek do sztucznego p r o d u k o w a n i a czegoś, co przed­ tem powstawało niejako samo przez się. Przepraszam za tę uwagę na marginesie. D. Czaja. Tak, rzeczywiście, chciałbym jeszcze raz podkreś­ lić, że symbol „symbolistyczno-cassirerowski" jak i symbol w takim potocznym rozumieniu, więcej obiecuje niż w istocie daje. Jest raczej pozoracją tajemnicy, taką protezą poznawczą, niż rzeczywiście środkiem dotarcia do czegoś istotnego, i jak powiadamy, niepoznawalnego. Z a u w a ż m y , na marginesie, że książki z „ s y m b o l e m " w tytule, rozmaite słowniki symboliczne wciąż sprzedają się świetnie. Sugerują one, że za parę złotych, bez wysiłku można otrzeć się o „niewidzialne", o misterium. Chętnych nie brakuje. Ja nawiązałbym jeszcze do tego wcześniejszego pytania, do tej wspomnianej dychotomii: czy to rzeczywiście jest tak, jak my dzisiaj m ó w i m y , czy to pęknięcie, stawiając sprawę na ostrzu noża, istniało zawsze, tylko trochę inaczej, czy rzeczywi­ ście podtrzymywałby pan profesor tezę, że istniała niegdyś jakaś pełnia sensu, pełnia tej rzeczywistości, gdzie widzialne i niewidzialne stopione byłoby w jedno? Ja w ten sposób czytałbym ten tekst. Kiedy powiada pan o rzeczywistości myślanej religijnie, to czy jest to typ idealny, czy jest to postulat, czy jest to rzeczywistość empirycznie uchwytna, a jeśli tak, to jak, i czy taka rzeczywistość kiedykolwiek istniała? Czy w związku z tym cała ta konstrukcja jest zasadna? W. Juszczak. To jest pytanie podstawowe, i moja odpowiedź byłaby, jakby ktoś mógł powiedzieć „idealistyczna". W moim przekonaniu istniał i istnieje taki sposób doświadczania świata, który jest sposobem doświadczania świata jako rzeczy jednej. Istnieje to, w moim przekonaniu, w kulturach, które nazwijmy pierwotnymi. Nienaruszonych jeszcze przez zgiełk cywilizacyj­ ny, tkwiących w jakichś enklawach, w których one się kryją i tworzą, i w kulturach archaicznych. Oczywiście za cały ten pomysł w moim przypadku odpowiedzialny jest Heidegger z tym swoim pomysłem na temat presokratycznej filozofii, w której j u ż widać ślady załamania w momencie, kiedy się jawi filozofowanie jako myślenie w j a k i m ś sensie naukowe. W tym momencie zaczyna się to, co Heidegger nazywa myśleniem metafizycznym, oczywiście tutaj trzeba całkowicie po heideggerowsku traktować to słowo, bo inaczej jest mylące. Natomiast w moim przekonaniu istnieje coś takiego, jak świat doświad­ czany mistycznie. Doświadczenie mistyczne jest takim do­ świadczeniem, które przekonuje nas (mimo że żaden opis nie oddaje pełni tego doświadczenia) o odkrywaniu jedności, o jedności absolutnej świata, której nic nie zdoła nigdy rozedrzeć. Chciałbym zwrócić u w a g ę na, może mało znaną jeszcze w naszym kręgu, sesję na K U L u poświęconą tak zwanej nowej interpretacji Platona. Ta „ n o w a interpretacja" wcale nie jest nowa, ale jest nawrotem do pewnej intuicji j u ż bardzo dawnej. Jest to interpretacja oparta na tezie, że dialogi Platona miały charakter „popularyzatorski", były przeznaczone dla niewtajemniczonych, natomiast jądro swej nauki przeznaczył on wyłącznie dla wąskiego grona uczniów „ w t a j e m n i c z o n y c h " 12 albo mu najbliższych. Ślady tego m o ż e m y r e k o n s t r u o ­ w a ć tylko z pism filozofa, bo są tam tylko ślady. To co jest istotą tej nie zapisanej „ o s i " myślenia Platona, to nauka 0 „ J e d n y m " przez duże „ J " . W ten sposób można jak gdyby wyminąć tę interpretację Platona, którą nam daje Heidegger, na przykład. To znaczy: Platon myślał „archaiczniej" niż Arys­ toteles. Dla Heideggera bowiem to Arystoteles jest tym, który nawiązuje, jako historyk myśli greckiej do myśli archaicznej, do myśli „przedmetafizycznej" a Platon stwarza j u ż zdecydowany fundament pod „metafizykę" europejskiej filozofii. Otóż we­ dług tej nowej interpretacji Arystoteles jest zależny od Platona, 1 tylko jakby „ z d r a d z a " tajemnicę jego ezoterycznej doktryny (doktryny „ s p o z a " dialogów). Spojrzenie, które by potwier­ dzało właśnie tę tezę, wokół której krążymy, że takie poczucie, takie doświadczenie rzeczywistości, i taki sposób myślenia 0 rzeczywistości istniał w europejskiej kulturze tylko w okresie przedpiśmiennym, bo gdy pojawiają się pierwsze pisane teksty śledzimy j u ż cechy rozpadu tej pierwotnej wizji świata (może z wyjątkiem Anaksymandra, u którego wedle interpretacji Heideggerowskiej ślad takiej wizji jeszcze istnieje), wizji świata jako Jedni, jako niepodzielnej całości, o czym j u ż była mowa. S. Sikora. To, co pan profesor powiedział o Platonie może odnosić się także do tekstu Paleolityczny epos, gdzie przytacza pan przykład zamkniętych zakonów kontemplacyjnych jako enklaw, w których istnieje tylko sacrum, ale to są tylko obszary wydzielone i sądzę, że taka rzeczywistość nie podzielona jest do pomyślenia tylko w obrębie zamkniętych enklaw, które istnieją w ramach jakiegoś większego społeczeństwa czy społeczności. Jednym słowem, że sacrum nie może się obyć bez profanum. W . M i c h e r a . Fascynujące jest to, że ten „ n o w y " Platon na nowo zinterpretowany, określany jest wobec Platona „starego", który przecież nadal istnieje. Sam fakt obecności tego rozdziału na stronę egzoteryczną i ezoteryczną (tę wewnętrzną) jest niezwykły: owo głębokie wtajemniczenie jest możliwe tylko wobec tego, co jest na zewnątrz. M a m duże wątpliwości, czy da się tak prosto ekstrahować to ukryte jądro, bo gdzie byłoby ono mianowicie zawieszone? Od dawna mam zresztą duży kłopot ze zdefiniowaniem mistyki, będącej zjawiskiem fascynującym, niezwykłym 1 - przeczuwam to - wiele m o g ą c y m powiedzieć o doświad­ czeniu symbolu. Problem tkwi w tym, że mistyka bywa najczęściej przeciwstawiana takim sytuacjom symbolicznym jak liturgia, obrzęd. Z jednej strony więc życie religijne funkcjonuje w formie liturgicznej (czyli symbolicznej), z dru­ giej zaś - sugeruje się - niektórzy ludzie dochodzą do takiego punktu, w którym pojawia się uczucie niedostatku takiego dotykania świętości. Mistycy pragną odrzucić te rusztowania, te kule, i pójść dalej, by oddać się uczuciu jedności z Bogiem. W czym symbole mają być j u ż zbyteczne. Z a u w a ż m y jednak, że z podejścia takiego wynika pewna określona definicja symbolu, jako narzędzia poznania, w pew­ nych sytuacjach niezbędnego, ale jednak fałszującego rzeczy­ wistość, zamykającego j ą w złudnych konceptach, w istocie więc zamykającego do niej dostęp. Podobny idealizm pojawia się czasem w wyznaniach artystów, np. Andrieja Tarkowskiego lub Jerzego Nowosielskiego, który deklaruje, że nie maluje nigdy obrazów symbolicznych, lecz realność bytów ducho­ wych. Zastanawiam się jednak czym jest owa duchowa real­ ność? Czym różni się od zwykłej realności? Czy nie jest złudzeniem przekonanie, że w owych niezwykłych sferach istotnie pozbywamy się balastu pośrednictwa naszej pamięci i wyobrażeń? Możliwa jest bowiem wizja symbolu, w której nie tyle zamykałby on ó w doskonały stan Jedności w j a k i m ś ułomnym �znaczącym, ile włączał w tę sytuację człowieka, angażował go, stając się nie tylko poznaniem, ale i d o ś w i a d c z e n i e m . Lepiej wtedy mówić o sytuacji symbolicznej niż o symbolu, bo unikamy pokusy redukowania go do symbolicznej formy. Jeżeli zaś włączymy w obręb symbolu, jako jego integralny składnik, ów moment doświadczenia, to nic nie stoi na przeszkodzie, by za symboliczne uznać także doświadczenie mistyczne lub artystyczne. Może będzie truizmem to, co powiem, ale owa poszukiwana i rezygnująca z wszelkiego, nawet symbolicznego pośrednictwa jedność, totalność, to cel, którego nie da się trwale zrealizować, bo zrealizowany przestaje być źródłem mocy. Mocy, którą utożsamiałbym z symbolem. D. Czaja. Krótko już, chciałbym pójść za tą myślą Wojciecha Michery, bo nie powiedzieliśmy o tym, co jasno wynikało z tekstu pana profesora. Otóż wyraźne jest w nim napięcie między symbolicznym a rzeczywistym. Tymczasem w tym znaczeniu o jakim p. Michera mówił, mamy uratowanie jednego i drugiego, czyli, przy pewnym przeformułowaniu, pewnym rozumieniu słowa „ s y m b o l " można m ó w i ć o nim tak samo jak 0 „rzeczywistości". M o ż n a by nawet mówić o „rzeczywistości symbolicznej", gdyby nie to, że przy tym przeformułowaniu wyrażenie to stało się pleonazmem właściwie: i „ s y m b o l " 1 „rzeczywistość" pojmowane są dokładnie tak samo. Ja bym jeszcze inaczej ujmował to, co Wojciech Michera powiedział: nie tylko chodziłoby o doświadczenie symboliczne, nie tylko 0 egzystencjalne przyswojenie rzeczy, ale też inna byłaby relacja w samym symbolu. Joanna Tokarska wspomniała ważny z wielu względów, konflikt u progu nowożytności między Lutrem i Zwinglim, który dotyczył Eucharystii, symbolicznego 1 realnego jej rozumienia. M o ż e trzeba by zwekslować tę rozmowę o symbolu z relacji semiotycznej, odnoszenia „ d o " , wskazywania „ n a " , rozdziału na znaczące - znaczone, sym­ bolizujące - symbolizowane na relację ontologiczną. Zro­ zumiałe jest, że Nowosielski irytuje się, kiedy mu mówią, że maluje symboliczne ikony, i ma rację. Bo zwraca się on przeciw symbolicznemu prostactwu, które polega na tym, że tam w ikonie kwiatki symbolizują coś tam, górka coś tam, i jak sobie to zdeszyfrujemy, to będziemy wiedzieli co to jest ikona. Nie, j a maluję realność, mówi Nowosielski, ale tę realność pojmowaną właśnie symbolicznie, ale na sposób ontologiczny: poprzez deskę, poprzez malowidło prześwieca rzeczywistość przez wielkie „R". I ta namalowana rzeczywistość istnieje mocno. Ona j e s t . Może być miejscem epifanii i wtajemniczenia. O podobnym rozumieniu symboliczności obrazu mówi francu­ ski filozof i teolog Chauvet, kiedy w swej książce Symbol et sacrament pisze o butach van Gogha, idąc w tym miejscu tropem Heideggerowskim. Powiada on, że te wiejskie buty zobaczone i namalowane przez van Gogha istnieją symbolicz­ nie, a to oznacza, że istnieją mocniej, bardziej realnie niż - paradoksalnie mówiąc - realne, „ p r a w d z i w e " buty. Sym­ boliczne równa się tu: rzeczywiste. J . Tokarska. W Źródle dzieła sztuki Heidegger pisze, że dzieło sztuki istnieje wtedy, kiedy jest zachowywane. Czytając, spodziewamy się, że on dzieło sztuki do końca zrelatywizuje, a on robi woltę. Pomyślmy o ikonie, która wisi gdzieś w bocznej sali galerii, muzeum, jest j u ż zupełnie zapomniana, zupełnie zaprzeczona, nie zachowywana. I wtedy Heidegger zaskakuje, bo powiada, że ona nawet wtedy nie przestaje być dziełem, ponieważ źródłem prawdziwego dzieła jest samo dzieło. I to jest piękne zdanie, bliskie temu jak rozumiem pana profesora tezę o ontologii archaicznej. Pana koncepcja jest niezwykle atrakcyj­ na, ponieważ pozwala wyjść poza ten dualizm, symbol, niesymbol, dualizm tworzony mocą naszych subiektywnych roz­ strzygnięć. M a m tu jednak pytanie. Czy pan by się zgodził na to, żeby tę ontologie archaiczną uczynić bardziej „rozproszoną", żeby nie rezerwować jej tylko do tej dalekiej wyspy skarbów na ciepłych morzach, tylko poszukać jej między nami. Byłaby to zatem taka „rozproszona ontologia archaiczna", w obrębie której możliwy jest ten niesamowity paradoks, że wszystko jest symboliczne. Zdarza się to w tych rzadkich momentach nietematycznego - przeszłabym na terminologię Heideggera - kon­ taktu ze światem. Ta rozproszona ontologia archaiczna zjawia się nie w rezultacie planowania, czy też metodycznego wysiłku, ale po prostu chyba jest łaską, tak to należałoby nazwać. Są to te bardzo rzadkie momenty, ale dostępne każdemu, nie tylko „gdzieś, gdzie nigdy ludzie nie b y w a l i " . W . Juszczak. W tym dla mnie tkwi kwestia wyobcowania czy też wyrwania sztuki ze współczesnego europejskiego kulturowego kontekstu. Dlatego właśnie, że to nie może przestać istnieć, to nie jest zarezerwowane dla pewnych epok, pewnych kręgów, pewnych ludów. To istnieje równorzędnie, z nawet na nowo b u d o w a n ą kulturą, tylko że w kulturach archaicznych, takich jak te, które analizuje Eliade (stosując też to słowo „ s y m b o l " , które m i u niego przeszkadza), w tych kulturach jest to powszechne, a u nas zaczyna być to spychane na margines i staje wobec tendencji rozproszenia. Sztuka jest j e d n ą z takich enklaw w obrębie kultury, podobnie jak religia, (lub m o ż e raczej należałoby powiedzieć: doświadczenie wiary). Powtarzam to za Heideggerem: są trzy takie dziedziny: sztuka, ontologia fundamentalna i religia. Trzy dziedziny, w których przechowuje się doświadczenie wiodące nas ku antropologicz­ nemu ujmowaniu rzeczywistości. Lub to, co jest u Jaspersa nazwane „ W s z e c h o g a r n i a j ą c y m " . T o nie może przestać istnieć, ulega jedynie redukcji, że tak powiem „ilościowej". Dla porządku jeszcze jedna kwestia. Ponieważ można by powie­ dzieć, że w pewnych religiach, właściwie we wszystkich religiach, mamy do czynienia z c z y m ś podobnym do tego, co próbują odkryć lub też w m ó w i ć nam nowe badania nad mistycyzmem, mianowicie dotyczy to np. św. Franciszka, tzn. istnieje pewien zespół pism które są - i to jest bardzo istotne - skutkiem doznania mistycznego i pozwalają je nam tylko przybliżyć, ale to, że zawsze ta sama przyczyna wywołuje ten sam skutek świadczy w takim sumowaniu się różnych źródeł, z których czerpiemy, o tym, że ten proces jest zawsze taki sam. Bo to samo dotyczy pism św. Jana od Krzyża które, są w gruncie rzeczy nieczytelne, na dobrą sprawę (są, dla mnie przynajmniej, przegadane). A l e za tym się kryje pewna siła doświadczenia, która w j a k i m ś sensie jest rozrzedzona później w słowach. Prowadzę jednak do czegoś innego, do pewnej analogii, która mi się ostatnio zarysowała na skutek moich okropnych pomys­ łów tzw. „ n a u k o w y c h " (w trzech, co najmniej, cudzysłowach), mianowicie w związku z moim nieszczęsnym wykładem o or­ namencie, który prowadzę przez trzy lata, a który sprowadził mnie w tym roku na zupełne manowce, czyli do badań nad mandalą. Otóż to, co Europejczycy, z Jungiem włącznie lub na czele, wypisują na temat mandali, jest po prostu trudne do uwierzenia przeważnie. Natomiast, ponieważ do mandali trzeba przejść przez buddyzm, przynajmniej go jakoś dotykając, więc sięgnąłem do źródeł, w paru miejscach ich dotykając. I po­ czułem przy jednym takim dotknięciu, że coś mnie bardzo parzy. Mianowicie istnieje pewna sutra (ponieważ za każdą mandalą stoi zawsze jakaś sutra, tak zresztą jak wedle mojego pewnego nauczyciela, Tadeusza Dobrzenieckiego, za każdym obrazem średniowiecznym stoi jakiś tekst; nie ma obrazu bez tekstu) - otóż istnieje sutra, którą jakiś japoński, o ile pamiętam, uczony nazwał tekstem pełniącym taką funkcję, jaką pełni Biblia j u ż nawet nie w katolicyzmie, a i protestantyzmie. 13 �Mianowicie tzw. Sutra Lotosowa, która pochodzi mniej więcej z przełomu I na I I wiek, w której jest zdumiewający, przerażają­ cy drugi rozdział, który nosi w sanskrycie dziwny tytuł Upayakuśalia, czyli (w jednym z paru możliwych przekładów): Skuteczne środki. Cała ta sutra, stanowi kolosalne apokryficzne kazanie Buddy, rzekomo jedno z ostatnich jego kazań, które buduje fundament mahajany, czyli fundament takiego po­ jmowania przesłania Gautamy, wedle którego to przesłania, (w przeciwieństwie do hinajany) każdy może dostąpić zbawienia. Otóż we wspomnianym rozdziale drugim mówi się, że oświece­ nie można i trzeba przekazywać środkami stosownymi do stopnia możliwości i pojmowania, i doświadczenia tych, do których się mistrz zwraca. Istnieje jak gdyby właśnie ezote­ ryczne przeżycie, które przybierać ma różne postaci egzoteryzmu, w zależności od tego komu jest komunikowane. I to jest podstawowa teza tego rozdziału, w którym znajduje się nadto porażający fragment, dotyczący kultu obrazu. Fragment, wobec którego dla jakiegoś ikonoklasty nawet teologia ikony byłaby czymś umiarkowanym. Jest tam mowa o tym, że jeżeli zbrod­ niarz przyjdzie nawet bezmyślnie z kwiatem w ręku przed obraz Buddy, to będzie zbawiony. Ż e , jeżeli ktoś nawet bezmyślnie wejdzie do wnętrza 'stupy' i powie: „Niech będzie pochwa­ lony Budda" - będzie zbawiony, itd. Każdy obraz jest przekazem, który jest naznaczony taką siłą świętości, że złożenie hołdu widzialnemu, poprzez to widzialne, temu, co niewidzialne, uświęca i zbawia każdego. To, co mówię, dotyczy wypowiedzi p. Michery. Mianowicie, że przeżycie mistyczne jest niekomunikowalne, ale siła jego skutku i porównywalność sposobu „transmisji" wskazuje jak gdyby na identyczność tego nieprzekazy walnego przeżycia, które jest zawsze przeży­ ciem jedności. To pokazuje, jak z różnych stron m o ż n a zbierać podobne materiały, zawsze dochodząc do tego, że wszystko stanowi Jedno. Stąd to nagłe zdumienie, które mnie ogarnęło, jak po przeczytaniu tego rozdziału, powiedziałem sobie, że to niemal dokładnie to samo, co teraz próbuje się wydobyć z Platona. Budda musiał mieć przeżycia, lub chociażby jedno przeżycie mistyczne, bo cała jego religia jest oparta na przeży­ ciu jawnie mistycznego rodzaju. Inaczej się tego pojąć, a więc i zaklasyfikować nie da. I potem istnieje szukanie tych „stosow­ nych ś r o d k ó w " do tego, żeby to „ c o ś " przekazać. Tak można by traktować dialogi Platona względem owej jakiejś nauki prze­ znaczonej tylko dla wybranych, czyli dla takich, którzy są j u ż na granicy przeżycia mistycznego, lub też takich, którzy doznali innego jakiegoś rodzaju objawienia. M ó w i ę o tym dlatego m.in., że nieustanna relatywizacja i rozdrabnianie obrazu rzeczywisto­ ści (czy naszego doświadczania rzeczywistości, albo komuniko­ wania o naszym doświadczaniu rzeczywistości), ta nieustanna relatywizacja prowadzi do tego, że pewna sfera przeżyć i pewna sfera doświadczeń, do których m.in. należy doświadczenie mistyczne, czy autentyczne doświadczenie twórcze, jest w na­ szej kulturze „ o t o r b i o n e " , l u b gdzieś ukryte na marginesie. Stąd ta moja odwrócona interpretacja roli symbolu w kulturze. Jestem głęboko przekonany o prawdzie tego, co np. pisze Eliade o szamanizmie, czy o tym, czego się sam dowiedziałem przeczytawszy dziewięć t o m ó w „reportaży" Gillenai Spencera z jeszcze nie tkniętych przez cywilizację kontaktów z australijs­ kimi plemionami na przełomie stuleci. Tam widać, że nie ma codziennej czynności ludzkiej, która by nie była naznaczona świętością, która by nie była nakierunkowana na tę „ d r u g ą " stronę rzeczywistości, nie inną rzeczywistość, tylko drugą stronę rzeczywistości, na sięganie poza z m y s ł o w e . Bo cały czas, gdy m ó w i m y o symbolu, chcąc m ó w i ć zarazem o pier­ wiastku duchowym, to go przeciwstawiamy z m y s ł o w e m u . Tam w archaicznych kulturach jest ciągłość: droga, która 14 prowadzi przez to samo, tylko prowadzi coraz głębiej lub wyżej. W . Michera. Czy nie jest to cecha świata człowieka - cecha właściwa i naszemu światu choć może w nim nieco mniej zgęszczona - którą m o ż n a by nazwać właśnie symbolicznością? Postawa łącząca człowieka z tym światem? Postawa jednocząca dwie strony, nie likwidująca jednak pewnej odrębności, pew­ nego dystansu - warunku twórczości. J . Tokarska. Chodzi o to, że nie może być tu elementu wybierania, czegoś, co robisz świadomie, żeby coś skleić. To musi być ontologiczne, nie epistemologiczne. Wobec tego to musi być wcześniejsze niż czyn, to musi być zastane, sklejone w głębi, albo po prostu rozdarte. Nie postawa, którą dowolnie przybierasz, jak maskę albo minę, ale ontologia, sposób bycia. W koncepcji pana profesora to, co nazwać można „symbolem" jest rzeczywistością samą, a nie epistemologią, nie sposobem na poznanie czy też naprawę rzeczywistości. To jest prawda rzeczy, a nie prawda o rzeczy. W . Michera. Ja to doskonale rozumiem, tyle, że ta rzeczywi­ stość jest rzeczywistością dotykaną przez człowieka. Trudno doprawdy powiedzieć, co w tym układzie jest wcześniejsze: świat czy dotykający go człowiek. J . Tokarska. Trudno jest m i sobie wyobrazić sytuację, kiedy wybieralibyśmy sposób istnienia. Boleję nad tym, ale nie umiem tego zmienić. W. Juszczak. Tak j u ż ostatecznie - „dosuwając szafę do ściany" - powiedziałbym tak, na to, co pan powiedział. - W sytuacji, którą nazwałbym asymboliczną człowiek nie rozróżnia między sobą a rzeczywistością, i tu jest pies po­ grzebany. Nie ma mnie i czegoś, jest jedność, j a nie doświad­ czam czegoś, tylko j a jestem tym samym, co wedle naszej terminologii jest „przedmiotem doświadczenia". Chodzi tu o to, o co chodziło Marcelowi, kiedy pisał o niemożności mówienia o „ p r o b l e m i e " zła, że: siedzę w fotelu i oglądam wszechświat, w którym się wydarzył jakiś nieszczęśliwy wypadek, który mnie nie dotyczy, ja jestem poza, to jest sytuacja bycia „na zewnątrz". Oglądam coś, co się dzieje i jednocześnie jestem na zewnątrz tego. Otóż tam nie ma tego „ n a z e w n ą t r z " . Bo w tamtych kulturach człowiek jest drzewem, jest kangurem, jest kamie­ niem, jest wodą, jest tym samym. J . Tokarska. A l e czy każdy człowiek i czy zawsze? S. Sikora. Powstaje takie pytanie, czy jeśli taki człowiek, powtarza jakieś boskie gesty, to czy rzeczywiście odczuwa taką totalną jedność z rzeczywistością, którą tworzy naśladując. Czy nie jest to poważna gra, by użyć terminu van der Leeuwa czy też Gadamera. Czy to nie jest tak, że oni mają też akty refleksji, świadomości i dystansu wobec rzeczywistości, wobec innego, wobec zwierzęcia czy kamienia. W . Michera. Czym jest doświadczenie mistyczne albo doświadczenie pierwotnych Australijczyków? Odpowiedź za­ kłada przyjęcie j u ż pewnej filozofii, i pewnej definicji symbolu. Heidegger (jeśli tylko go dobrze rozumiem) przestrzega przed zbyt łatwym rozumieniem tego, co prawdziwe i rzeczywiste (nawet jeśli m ó w i ą o tym sami zainteresowani). Myślę, że ogromnie ważne jest tu słowo „ d y s t a n s " . Wątpię, czy m o ż n a w bardzo prosty sposób utożsamiać pojęcia i katego­ rie znane z Heideggera ze sformułowaniami mistyków. Nie będę mówił o samym doświadczeniu mistycznym, bo jest nieprzekazywalne. Tymczasem teksty napisane przez misty­ ków, jedyne, co mamy do dyspozycji, pozostają j u ż w pewnej relacji do tego doświadczenia. Są j u ż swoistą interpretacją, która tym jest precyzyjniejsza, i m bardziej symboliczna (bez względu na to, jak bardzo jej autor będzie się od symbolicznego obrazowania odżegnywał); a jako taka wymaga jeszcze od nas �wysiłku zrozumienia. Podążając zaś w drugą stronę, niejako do źródła - czy dojdziemy do sytuacji, gdy symbol zniknie, a na jego miejsce pojawi się owo wszystko-w-sobie-zawierające „Nic"? A może to upragnione „ w s z y s t k o " istnieje i jest dotykalne wyłącznie w sytuacji zakładającej pewien, choćby najbardziej intymny dystans? (Czyż w samym „dotknięciu", „zbliżeniu" nie zawiera się j u ż uprzednie „oddalenie"?). Dla mnie to jest właśnie sytuacja symboliczna. Boję się nieco, gdy owo doświadczenie Jedności traktowane jest zbyt prosto, idealistycznie, niemal technicznie, gdy usuwa się z niego ó w symboliczny moment opisu (opisu!). Gdy Jedność istnieć może wyłącznie „po prostu",i gdy w najmniejszym stopniu nie widzi się w jej doświadczaniu relacji „jak-gdyby" (według określenia PaulaRicouera). Myślę, że błąd ten może być źródłem ideałizacji kultur dalekich i egzotycznych. Symboliczność doświad­ czenia świata (panująca marność czasu) jest zaś, w moim przekonaniu, wspólną cechą ludzkości, choć może cechą przeja­ wiającą się w różnym natężeniu. Z. Benedyktowicz. W tej recenzji uderzył mnie pewien styl myślenia związany (jak m o g ę przypuszczać) z pańskim poj­ mowaniem sztuki. Postawa historyka sztuki, związana bardzo mocno z pojęciem kryterium, ważnym na tym gruncie: „coś jest sztuką, coś nie jest sztuką". Zrazu z radością przyjąłem tę wypowiedź, że symbol istnieje w rzeczywistości kulturowej czy kulturze, a w sztuce nie, to znaczy było tam powiedziane, że jeśli w sztuce, to j u ż tylko w postaci różnych historycznych symbolizmów, czy produkowanych, sztucznych, wtórnych itd,. Cały czas dominuje nad tym wywodem myślenie właśnie mocno shierarchizowane i z kryteriami, którego celem i horyzontem jest absolutna wartość sztuki. I tu już bardzo zmartwił mnie ten fragment, ta teza, że „symbol, symboliczność nie są zjawiskami archaicznymi, które by należało odradzać, do których m o ż n a by nawracać: są wytworem nowożytności i laicyzacji kultury, zaniku owej rzeczywistości, którą nazywamy do dziś w Credo 'rzeczywis­ tością rzeczy widzialnych i niewidzialnych' (...)." A najbardziej uderzyły mnie i zaskoczyły słowa tego fragmentu, gdzie powiada pan profesor, że: „Nie należy zatem, gdy się tęskni za powrotem do korzeni mówić o powrocie do symboli, lecz 0 powrocie do takiej ontologii j a k ą usiłował wskrzesić Heideg­ ger, 'ontologii fundamentalnej', która myślenie symboliczne wyklucza." - Jest tu kilka spraw. Ten fragment przypomniał mi 1 bardzo się skojarzył z tekstem Stanisława Cichowicza, Cóż po hermeneucie w czasie biedy... , w którym pisał on o sytuacji hermeneutycznej współcześnie, i gdzie zwracał uwagę że hermeneutyka - tłumaczenie znaków, znaków symbolicznych, świętych tekstów - pojawia się wtedy kiedy ten „język" jest j u ż bardzo zapomniany, albo niezrozumiały, kiedy j u ż go trzeba odrodzić, kiedy trzeba go wytłumaczyć, kiedy on nie jest j u ż jasny. Czyli to jakby pracowało na tę tezę pana profesora i z nią się zgadzało: „że coś utraciliśmy". I j a tę intencję rozumiem. Ale to nie znaczy przecież, że ten „język" przestał istnieć, czy nie istnieje. Że nie istnieją symbole. Zanim przyszliśmy na świat one już były. Co więcej jak mówi Jean Chevalier: „Nie tylko my żyjemy w świecie symboli, ale i świat symboli żyje w nas". One nie narodziły się, ani nie pojawiły na świecie w związku z pojawieniem się takiego, czy innego kierunku „ s y m b o l i z m u " w sztuce. W symbolach przechowywane jest pewne archaiczne doświadczenie. - To wszystko, takie postawienie sprawy, jak w pańskich tezach przypomina m i , podobną, niemal tę samą sytuację w etnografii, o jakiej pisałem w tekście Symbol w etnografii, w numerze naszego pisma, który był poświęcony specjalnie symbolowi. Z jednej strony są badacze, którzy umieszczają ten 1 8 symbol tylko w przeszłości, w społeczeństwach pierwotnych, archaicznych, z drugiej zaś badacze, jak omawiany tam M o ­ szyński, (a za nim i inni), który twierdził, że symbol to jest coś wyrafinowanego, intelektualnego, przyniesionego „z g ó r y " , w y m y ś l n e g o i w y m y ś l o n e g o przez rozwiniętą kulturę (właśnie przez „ s y m b o l i s t ó w " ) . On bronił tego świata kultury pierwo­ tnej, prymitywnej, ludowej przed stosowaniem, jak powiadał, do tych specyficznych dla niej „tworów psychicznych" tego rodzaju „ p o j ę ć " jak symbol. W ten sposób symbol z obu stron zostaje poddany wygnaniu. Jedni przyznają mu tylko miejsce w przeszłości, archaice, dla drugich to tylko wytwór nowożyt­ ności, i to dość nieodległej. Usuwany jest on j u ż to z jednej, j u ż to z drugiej strony. W ten sposób budowana jest przepaść pomiędzy człowiekiem kultur archaicznych, pierwotnych a człowiekiem współczesnym. I dlatego jestem zwolennikiem najbardziej radykalnej postawy Eliadego, który tę sztucznie przez naukę pogłębianą przepaść i podział na człowieka archaicznego, pierwotnego i współczesnego, nie zacierając pomiędzy nimi różnic, usiłuje pokonać, wskazując, że myślenie symboliczne jest zarówno udziałem „człowieka pierwotnego", psychopaty, dziecka, poety, członka społeczności wioskowej i przedstawiciela cywilizacji miasta, człowieka najbardziej współczesnego, bo jest ono, jak powiada: „konsubstancjonalne z ludzkim bytem". Staraliśmy się zebrać w tamtym numerze symbolicznym różne rozumienia symbolu, idące zgodnie z tym duchem (mnie symbol wcale nie przeszkadza u Eliadego), teksty Awieriencewa, Ł o t m a n a i innych. Nie będę tego tu przypominał. Ale z jednym niezgoda: symbol (symbolon) to nie tylko przykład myślenia podzielonego rozdartego, przełamane­ go. Symbol to coś, co dzieli ale i łączy zarazem! - Taka była funkcja znaku rozpoznawczego (gr. symbolon), przedmiotu przełamanego na dwie części po którym rozpoznawali się sobie nieznajomi bliscy. (Na zajęciach ze studentami, w których brał też udział p. Dariusz Czaja, lubiłem dawać taki przykład funkcjonowania symbolu z Księgi Tobiasza, bo tak się on właśnie tam pojawia.) Symbol łączy w sobie to, co konkretne i zmys­ łowe, z duchowym. U m o ż l i w i a rozpoznanie się we wspólnocie i tożsamości. Dlatego przywołam tu tylko j e d n ą z tych „defini­ c j i " , czy też raczej świadectw rozumienia symbolu w całej jego pełni, spośród tych, które staraliśmy się zebrać w tamtym numerze. M o ż e to rozumienie byłoby j a k o ś najbliższe temu uderzającemu zdaniu Claudela, i podobnie zdaje sprawę z łącze­ nia w symbolu tajemnicy „rzeczywistości widzialnej i niewi­ dzialnej." W rzeczywistości symbolu tkwi bowiem możliwość doświadczania „nieśmiertelnej wspólnoty śmiertelnych". Ży­ wych i zmarłych. U jego podstaw leży myśl, - jak pisał Borys Pasternak - „że obcowanie śmiertelnych jest nieśmiertelne, i że życie jest symboliczne ponieważ jest z n a c z ą c e . " Przecież dzięki takiemu rozumieniu symbolu, jeśli w ogóle nie powiedzieć: możliwy, to przynajmniej: warty jest podejmowania wysiłek interpretowania i odczytywania, kontaktowania się ze świadec­ twami tego rodzaju doświadczenia z innych epok, kultur. Bez takiego, jak to rozumienia niemożliwa byłaby myśl o porozu­ mieniu się z innymi kulturami, epokami, czasami; niemożliwe byłoby studiowanie choćby ornamentu, mandali. Z drugiej zaś strony uważam, że tego rodzaju świadectw obecności symbolu nie pozbawiona jest współczesność. Ta obecność dokonywać się m o ż e zupełnie spontanicznie. Ile przecież jest takich jak ten kwiat - przywołany, przez pana przed obrazem Buddy - tego typu gestów symbolicznych, nieświadomych, dziejących się w codzienności, we współczesnej kulturze, nie mówię j u ż o pierścieniu, obrączce, wymianie podarków, ale nawet na tym „najniższym" poziomie, w literaturze brukowej, sensacyjnej, w kryminałach odnajdziemy ten sam symbol niemal jak z Księgi 15 �Tobiasza: w przerywaniu banknotów przez szpiegów, żeby się rozpoznali itd., itd. Przecież tym naładowana jest rzeczywistość kulturowa i wydaje m i się, że takie przyznawanie, że ona teraz występuje tylko w enklawach, że jest dostępna tylko gdzie niegdzie, albo tylko dla wtajemniczonych wprowadza znów ten drastyczny podział, i ruguje obecość symbolu z zupełnie jego spontanicznego, pierwotnego sposobu funkcjonowania. Być może jest to tylko moja wielka nadzieja, o której tu była mowa: możliwości porozumienia się z innymi światami, z i n ­ nymi epokami. A l e szedłbym tu ślepo za Eliadem i za takim jak jego rozumieniem symbolu. Bo jeśli nawet coś przeinterp­ retujemy (a to i jemu się często zarzuca), to przecież jeszcze, jak mamy takie znakomite narzędzia poszczególnych dyscyplin naukowych, które dadzą nam zaraz po głowie, abyśmy za szybko nie byli tymi „Australijczykami", wpadając łatwo w daną epokę i nie utożsamiali się jak oni z kangurami, drzewami, żebyśmy się nie czuli tam bardzo dobrze. To taką nadinterpretację zawsze m o ż n a skorygować. A więc wydaje mi się trochę, że ten styl myślenia historyka sztuki zostaje jakby przeniesiony i nakłada się jednak na mówienie o kulturze pierwotnej, a w następstwie tego i o kul­ turze w ogóle. Tak, jak w dziedzinie sztuki, w oparciu o takie zhierarchizowane myślenie i mocne kryteria poszukuje się tego „dzieła prawdziwego", „Wielkiego D z i e ł a " , tak i tutaj niejako jego miejsce zajmuje, i okazuje sie nim być ta „kultura pierwotna". To jest trochę taka „świętość świętości", bliska ontologii fundamentalnej. A mnie się wydaje, że to, co mówił Eliade że, na poziomie obrazów, na poziomie symbolu, na poziomie tych zdegradowanych, i tych wielkich nie zdegrado­ wanych „ o b r a z ó w " jest możliwe poczucie jedności człowieka. Rozumiem, że takie hierarchizowanie, taka dbałość o kryteria, może ona jest potrzebna w sztuce, (może: na pewno jest potrzebna w sztuce), to jednak widziałbym w tym ślad myślenia europejskiego. - Pan zarzucał to etnologii, że musi być coś „ w y ż s z e g o " i coś „ n i ż s z e g o " , że ustawia coś „ w y ż e j " a coś innego „ p o n i ż e j " . A w spojrzeniu na sztukę wydaje się to być naturalne i uprawnione: sztuka wysoka, wielka, prawdziwa; sztuka „ w y s o k a " i „ n i s k a " . Kłopot zaczyna się jednak wtedy, gdy znajdzie się ktoś taki, który nie ma takiej wrażliwości na sztukę, takiego mocnego poczucia by wypowiadać się i głosić co jest, a co nie tym „ W i e l k i m " , „ P r a w d z i w y m Dziełem Sztuki", i m o ż e mieć w tym względzie więcej wątpliwości. W takim przypadku jednak ta „Biblioteka" i ta ikonologia może być dla niego pociągającą (i m o ż e ostrożniejszą) drogą. Do tego dochodzą i inne pytania i wątpliwości: czyż ta podstawowa „sytuacja hermenutyczna", tak jak rozwój pewnych idei religij­ nych nie jest ciągiem przybliżeń i oddaleń, czy to tracenie kontaktu nie jest j a k ą ś immanentną cechą rozwojową sublimowania się, czy też i gubienia, tracenia dostępu do pewnej rzeczywistości, które charakteryzuje w ogóle to, co nazywamy doświadczeniem i przeżyciem religijnym. Taki proces od­ twarzał i rekonstruował w Historiach Jakubowych Tomasz Mann, gdzie jednak ta rzeczywistość symboliczna istnieje i nie potrzebne jest to „specjalne" wtajemniczenie, ta hierarchia, bo rzecz się toczy przy studni, pomiędzy prostymi pasterzami, którzy odczytują i interpretują swoją tradycję. I dlatego - wraca­ jąc do tych tez wydaje m i się, że - dość niesprawiedliwie została tu potraktowana „ontologia symbolu", by użyć bliskiej tym tezom terminologii. Istnieje przecież cała biblioteka na temat tej ontologii i nie jest to czcza „ g a d a n i n a " teoretyków symbolu (z której próbowaliśmy jakieś fragmenty pozbierać i złożyć w tamtym numerze), mam tu na myśli rozważania Awieriencewa, że to nie jest znak, obraz, że rzeczywistość symbolu rozciąga się pomiędzy nimi, że symbol organicznie związany 16 jest z mitem, te wszystkie analizy eidetyczne Ricoeura, czym jest znak, czym symbol, mit. Cały czas ucieka się w nich od jakiejś sztancy, i schematu, i stara się dowieść, że symbol to nie jest prosty liczman, i pomimo tego, że my mniej więcej ten „słownik" znamy, to nadal symbol traktuje się jako coś „ w t ó r n e g o " , sygnał rozdwojenia, rozbicia i efekt rozpadu. Ale ta myśl o sile symbolu jest w jakiś sposób przekazywana, i moim zdaniem, ona jest obecna w sposób „pierwotny" (to znaczy niejako stadium rozwoju, ale jako struktura) w doświad­ czeniu również i współczesnego człowieka. I dlatego uważam, że ta mocna hierarchizacja, wprowadzanie symbolu (tak jak chcą ci badacze, którzy umieszczają go w niedostępnej, utraco­ nej dla nas przeszłości, czy adekwatnie: prawdziwego przeżycia religijnego, pełnego tajemnicy) tylko dla wybranych i „wtajem­ niczonych" jest j a k i m ś , dla mnie, niebezpieczeństwem. Myślę, że tu też powinniśmy być ostrożni. Łącznie z oceną faktu, że książki z symbolem w tytule się dobrze sprzedają. To też 0 czymś świadczy, o jakiejś żywej potrzebie współczesnego człowieka, uczestniczenia w tej wspólnocie, choćby te książki miałyby być nie czytane i tylko zdobić półkę, to i tak w takim magicznym geście kryje się wiele prawdy o tęsknotach i po­ trzebach współczesnego człowieka. O żywej potrzebie łączno­ ści z tamtym „ u t r a c o n y m " doświadczeniem. Myślę, że w ogóle powinniśmy w sprawie symbolu być bardzo ostrożni i nieufni wobec naszych przyzwyczajeń, klisz i uprzedzeń. Nigdy nie przepadałem za semiotyką, właśnie chyba ze względu na jej większe wyczulenie na znak, znakowość, aniżeli na symbol. 1 taką lekcją (zupełnym zaskoczeniem) dla mnie stała się ta wspaniała „definicja", czy też próba opisania rzeczywistości i ontologii symbolu j a k ą dał Łotman. Kiedy powiada on, ż e : „ W symbolu zawsze jest coś archaicznego. Każda kultura po­ trzebuje warstwy tekstów, realizujących funkcje archaiki, że symbole zachowały zdolność do przechowywania w zwiniętej postaci wyjątkowo obszernych i ważnych tekstów, że symbol niegdy nie należy do jakiegoś jednego synchronicznego prze­ kroju kultury - zawsze przeszywa on ten przekrój pionowo, przybywając z przeszłości i odchodząc w przyszłość, symbole przenoszą teksty, schematy fabularne i twory semiotyczne z jednej warstwy kultury do innej, symbol jest posłańcem z innych epok, jako przypomnienie o prastarych podstawach kultury, z drugiej zaś strony aktywnie koreluje z kontekstem kulturowym, transformuje się pod jego wpływem i sam go transformuje." A największą zasługą jest myśl o naszym przeżywaniu i dostępie do symbolu, oddanie jego tajemniczego, niejasnego, aluzyjnego charakteru, gdy powiada on, że w sym­ bolu: „Treść jedynie migoce poprzez wyrażenia, a wyrażenie jedynie aluzyjnie wskazuje na treść." Dobrym przykładem doświadczenia takiej aluzyjności, nieja­ sności, tajemnicy symbolu jest zdarzenie w Emaus, kiedy to „dopiero po łamaniu chleba poznali G o " . Myślę, że tego rodzaju sytuacji niejasnych, aluzyjnych, podobnego doświadczenia symbolu, w którym treść „migoce przez w y r a ż e n i e " , a wyraże­ nie czyni aluzję do treści moglibyśmy odnaleźć wiele we współczesnej literaturze, sztuce, kulturze, w doświadczeniu potocznym człowieka. Istnieje cały taki nurt, jak śledzi go i interpretuje, na przykład, Anna Sobolewska w Mistyce dnia powszedniego, gdzie tropi u Białoszewskiego w poezji, w litera­ turze, w dziełach innych współczesnych pisarzy, jakby przebi­ janie się takich sytuacji symbolicznych, bliskich w swym znaczeniu doświadczania pełni rzeczywistości: „rzeczy widzia­ lnych i niewidzialnych". M o i m zdaniem jest niezwykle niebezpieczne to hierarchizo­ wanie, poszukiwanie takiego kryterium mocnego i ostrego w dziedzinie ostatecznego i „ p r a w d z i w e g o " przeżycia religij- �nego. Czyż nie jest tak, powtórzę, że język religijny stale traci jakiś dostęp do tej rzeczywistości „rzeczy widzialnych i niewi­ dzialnych". A my wciąż potrzebujemy hermeneutyki i nadziei, którą nieustannie zaprząta ta myśl o możliwości powrotu? Bez tego nie moglibyśmy się zajmować kulturą, gdyby nie było możliwości przerzucenia jakiegoś pomostu rozumienia. B y ć może, jest to tak, jak fenomenologowie mówią, że przy tych wnikaniach, analizach, i rekonstrukcjach, być może nigdy nie możemy być pewni czy nasze rozumienie jest właściwe, nigdy nie wiemy, czy nasze rozumienie jest odpowiednie, przy świadomości, że sens należy częściowo do samej rzeczywisto­ ści, a częściowo do „kogoś", kto stara s i e j ą zrozumieć, i że sens jest zawsze zrozumiałością, jak rozumieniem, i to w niepodziel­ nym przeżywanym związku. Nigdy zatem nie da się powiedzieć z całą pewnością, co jest moim rozumieniem, a co zrozumiałoś­ cią tego, co rozumiane), to przecież pomimo to możemy i powinniśmy wysiłek ten czynić. I tutaj ograniczanie tego pola, że gdzieś, kiedyś to przeżycie Jedności (bądź symbolu) istniało, a potem się rozpadło - myślę: ta sytuacja jest stale, tak jak stałe jest poczucie pewnego rodzenia się tak, jak tutaj zostało powiedziane, symbolu wtedy, kiedy myśmy stracili j u ż ten kontakt. Ta „sytuacja hermeneutyczna",utracenia czegoś, była, podejrzewam i w Średniowieczu i w X I I wieku, i wcześniej i przed Platonem, i była także obecna w doświadczeniu religijnym człowieka pierwotnego czy ar­ chaicznego. To jest taki sam mój domysł, jak domysłem jest to, że tylko tam była ta jedność świata i jedność przeżycia. Uważam, że i my tej jedności możemy doświadczać i tylko nie wiadomo kiedy ona może nas zaskoczyć. Bardzo często spotykamy się z tym, że z taką niechęcią mówi się, że ten czas jest marny, i że nie mamy dostępu do tego typu doświadczenia. Wydaje mi się, że gdzieś za taką interpretacją i za takim podziałem może kryć się i spoczywać bardzo europejskie myślenie według kryteriów postępu i hierarchizacji a rebours. A mianowicie, że odsuwa się to, co „ w i e l k i e " , „ p r a w d z i w e " , „rzeczywiste",albo w niedostępną przeszłość, lokując to wśród społeczeństw pierwotnych, albo pośród egzotycznych, odleg­ łych innych tradycji religijnych. J . Tokarska. O wartości nadziei ktoś napisał: „ O wszystkim rozstrzyga, co myślimy o możliwości powrotu, jakie szanse widzimy przed sobą." Wcześniej mówiłam o podobieństwach pomiędzy nami i dzikimi, teraz chcę powiedzieć o różnicach. Kiedy jakiś człowiek w Nowej Gwinei wydaje jakiś dźwięk warkotką i jednocześnie mówi „to duchy ten dźwięk wydają", że to jest „głos ducha", a wtedy przychodzi do niego etnograf i mówi „no przecież sam powodujesz ten dźwięk, sam go wydajesz; tu natrafiamy na różnicę pomiędzy nami a nimi. Chodzi o tę podwójność: jestem sobą i jestem tym, czymś jednocześnie. Inny przykład: sposób traktowania obrazu. Cho­ dzi o sytuację, w której obraz nie jest symbolem czegoś, czy znakiem, tylko jest tym, co przedstawia. - Jest to sytuacja „pełnej ontologii", o której Gadamer mówi w pierwszej części Prawdy i metody. Ta sakralna ontologia w Europie jest też na wygnaniu, o czym się mało pamięta. Słyszałam, kiedyś, że w Maroku ludzie spalili kino po tym, jak wyświetlono tam Drogę do Saliny, film o kazirodztwie. Ludzie po prostu spalili to kino, bo takich rzeczy nie powinno być na świecie. To jest gest barbarzyński, a jednocześnie wielki, bo to była rzeczywistość, im pokazano rzeczywistość, nie obraz. Nie było żadnej szczeli­ ny pomiędzy tym, co przedstawiane, a tym, co przedstawiające. Myślę, że my dziwimy się takim rzeczom i do nich za bardzo dostępu nie mamy. Są jednak wśród nas tacy, co mają. Czytałam w „Gazecie Wyborczej" o Madonnie Będkowskiej, o konser­ wacji obrazu, który ludziom zabrano do muzeum. Jeden człowiek mówił: „jakże oni nie bali się wbijać w obraz gwoździ, przecież mogła trysnąć krew". I znowu ta pełna ontologia obrazu w zupełnie zaskakującym miejscu, świadectwo tego, że ona tutaj też się trafia. Kiedy pan powiedział o sutrze, bardzo byłam poruszona. Ja się zajmowałam nią w doktoracie, który pisałam o wyzwole­ niach przez zmysły, o tybetańskiej nadziei uzyskania wy­ zwolenia przez słuchanie, przez widzenie, przez dotyk, przez noszenie, przez powtarzanie modlitwy, przez potarzanie mant­ ry, albo przez kontakt ze świętym obrazem. Ja szukałam tego doświadczenia, które stoi za tymi prak­ tykami na podmiot i przedmiot. W poszukiwaniach tych ważne było dla mnie zdanie Carla von Weizsäckera, który pisał gdzieś 0 tych niepisanych tekstach platońskich, o agrafach. Powiada tam, że problemy związane z naszym rozumieniem platonizmu nie mają związku z tym, że jakichś tekstów nie znamy, tylko z przyjęciem przez nas fałszywych założeń filozoficznych co do sensu tekstów w ogóle. I cieszę się ogromnie słysząc o tych nowych badaniach i tych nowych koncepcjach, bo one dla mnie stały się wielką inspiracją. Moja praca zaczynała się od rzeczy zupełnie skandalicznej (w którą p. Wojciech Michera nie wierzy), mianowicie od posłużenia się tekstami, które pochodzą z „wysokiego rejonu" kultury europejskiej, to jest od posłużenia się hermeneutyką G a d a m e r o w s k ą i Heideggerowską, i za­ stosowania ich do rzeczywistości obcej, tybetańskiej kultury, 1 to jeszcze do rzeczywistości dolnych pięter tamtej kultury. W pracy zajmowałam się bowiem tym, co u nas się nazywa „klepaniem pacierzy", czyli taką sytuacją, kiedy przychodzi chłop i gada do obrazu, a obraz do niego. To przecież zupełny „dół kultury". Inteligent pogardza klepiącym pacierze. Nie pyta, co on robi, kiedy mechanicznie klepie pacierz, na co ma nadzieję, co się tam dzieje, o czym są te wszystkie opowieści o oświeceniu, którego doznaje się podczas klepania pacierzy, podczas gadania z obrazem. Ja starałam się o to zapytać, analizując metaforę „ożywającego obrazu" pytając o doświad­ czenie, które jest pod tym. W Tybecie takie metafory są, co nie znaczy, by nie było ich tutaj w Europie. Tu jest i tzw. „modlitwa Chrystusowa", i powszechne klepanie pacierzy, obchodzenie świętych miejsc, pielgrzymki i te wszystkie czynności mimowiednego powtarzania - różaniec i t d . One w Europie są, choć „niszczeją w pogardzie", ale są. Trzeba je tylko rozpoznać. To jest moja wersja „rozproszonej ontologii archaicznej". D . Czaja. Jedna uwaga jeszcze o tej dziwnej pozycji symbolu we współczesności. Często spotykam się z takim zarzutem: dlaczego mówię o symbolu w filmie, w sztuce itd., podczas, gdy twórca o symbolu nie mówi, to znaczy, nie wspomniał, że to, co robi - całe dzieło czy jego fragment - tak właśnie zostało pomyślane, tak zostało zaprojektowane. W związku z tym jeśli nie pada, jeśli nie pojawia się w wypowiedzi odautorskiej słowo „ s y m b o l " , to znaczy, że dzieło nie jest symboliczne i nie ma sensu poszukiwanie symbolu na siłę. A właśnie fascynujące jest to, co nazwałbym n i e ś w i a d o m y m dzianiem się symbolu we współczesności, tym mimowiednym, jak Joanna Tokarska wspomniała, istnieniem rzeczywistości głębszej. Wydaje mi się, że rola nasza polega na odpoznawaniu tej rzeczywistości. W tym sensie ratowalibyśmy i ten symbol, i tę rzeczywistość, ponieważ takie postawienie sprawy kieruje mówienie o sym­ bolu i myślenie o nim na zupełnie inne tory: to znaczy mówimy o tym, że symbol j e s t , nie my go tworzymy, nie tworzy go ktoś, on j e s t. Natomiast my próbujemy go odpoznać, ujawnić, pokazać, że taka rzeczywistość istnieje. T . Rutkowska. A l e w tej sytuacji istnieje jeszcze jedna prawda, i to jest jakby inne piętro, gdy mowa o kulturze współczesnej. Jeżeli zajmujemy się kulturą współczesną, to 17 �musimy się ustosunkować i do takiego twierdzenia, że współ­ cześnie działalność artystyczna jest rodzajem gry prowadzonej pomiędzy nadawcami a odbiorcami, konsumentami tej kultury artystycznej, która m.in. polega na świadomym manipulowaniu symbolami. Współczesne wytwory artystyczne, jeżeli j u ż bę­ dziemy unikać słowa sztuka, opierają się właśnie na takiej manipulacji świadomej, bardzo wysoko uświadamianej, mani­ pulacji symbolami, motywami, archetypami. Do tego dochodzi kategoria ironii czy parodii, zjawisko niezmiernie istotne dla kultury współczesnej, które oczywiście warunkuje dystans do symboli czy m o t y w ó w . I co w tym wypadku począć? Trzeba zdać sobie sprawę z takiej podwójności, z tych rozmaitych pięter, i jeżeli jest to wyłożone, to wszystko w porządku, ale trzeba to zawsze wyłożyć. A niekiedy jest to po prostu niemożliwe. Na tym polega, uważam, cała trudność z opisem tego, co się aktualnie dzieje. D. Czaja. To, jest taki trochę symbolizm redivivus. Ten symbol jest zazwyczaj, powraca w drodze świadomej decyzji. Korzysta się z niego, gra się nim i manipuluje. Tymczasem wydaje mi się, że najmocniejsze przykłady symbolizacji, najmocniejsze dzianie się symbolu, jego promieniowanie jest wtedy, kiedy to jest na wpół świadoma kreacja, kiedy myśli się 0 rzeczywistości, kiedy mówi się o rzeczy. Nie ma tego, że po długim namyśle, z piątku na niedzielę facet wymyśla symbol dla jakichś doraźnych celów. T . Rutkowska. Nie, on nie wymyśla, mnie chodzi o taką sytuację że... W . Michera. ...że korzysta z pewnego zestawu funkcjonują­ cych symboli... T. Rutkowska. Tak, bo jest to wręcz istotna forma komunika­ cji współczesnej, jest to sposób przekraczania ograniczeń kulturowych. To, co się mówi o globalnej wiosce, wiąże się oczywiście z zamulaniem m ó z g ó w , ale to jest rzeczywistość i to istnieje. M o ż n a w tym dostrzec i pewne pozytywne aspekty. Współcześni badacze kultury różnie sobie z tym radzą, np. u Baudri Harda m o ż n a dostrzec taki klerkowski dystans do kultury masowej, i bardzo pięknie mówi on o wszystkich niebezpieczeństwach wynikających z tej sytuacji, pewnym dramacie kultury współczesnej. Z drugiej strony mamy Umberlo Eco, który ma świadomość, że on również temu zamulaniu jest poddawany. Jakby nie ma możliwości dla współczesnego człowieka zdystansowania się do tego, jesteśmy wszyscy indoktrynowani w ten sposób, i on potrafi bawić się tą sytuacją 1 wyciągać z tego diagnozy, bardzo interesujące dla nas wszystkich. To nie jest tylko tak, że żyjemy w pewnym mule, z którego nie ma wyjścia i tęsknimy do przeszłości, do tych wyraźnych kryteriów. Wydaje mi się, że sytuacja ta ma też swoje pozytywne aspekty, tylko to wymaga pewnego dystansu. I ironia, nawet taka ironia badawcza, jak u Eco, wydaje mi się postawą godną uwagi w diagnozach dotyczących kultury współczesnej i funkcjonowania w niej symbolu dzisiaj. S. Sikora. Pewnie trzy lata temu była w tej sali dyskusja o filmie Batman. Padło w ó w c z a s sformułowanie - chyba z twoich ust Wojtku - że Batman, to taka historia, która coś daje antropologowi, może on do niej podchodzić, badać warstwy symboliczne, odnosić to do dawniejszych schematów kultury czy struktur symbolicznych. A propos Lyncha powiedziałeś wówczas, że jest to historia wymyślona przez antropologów i że właściwie czymś takim my się j u ż nie możemy zajmować. Jest chyba prawdą, że antropologia ma zawsze do pewnego stopnia nastawienie konserwatywne, nie daje się unieść wszystkim nowościom do końca, że zawsze poszukuje głębszego wymiaru, czegoś archaicznego, próbuje sięgać pod powierzchnię. Ale wracając do Lyncha, wydaje mi się, że on mimo wszystko jest 18 ciekawszy niż Batman, przynajmniej w niektórych swoich filmach. Te propozycje można odrzucać, można się śmiać z wysokich obcasów, ale być może jest to większe wyzwanie, jakie obecna kultura zgotowała dla myśli niż Batman. W . Michera. Niewątpliwie, tylko, że to, co jest u Lyncha ciekawe, istnieje na innym poziomie niż analiza konkretnych symboli. W przypadku Batmana (jak bajkach, lub literaturze brukowej) jest pole do działania, jeśli chodzi nam o po­ szukiwanie pewnych struktur symbolicznych, schematy inic­ jacyjne itp., znane rzeczy. U Lyncha natomiast zaczyna się zabawa tymi elementami. Żeby j ą zrozumieć nie ma sensu stosować do niego, ani takich poważnych narzędzi interpreta­ cyjnych, ani tych prostych wziętych z etnograficznego elemen­ tarza, tylko trzeba dostrzec rzeczywistość piętro wyżej. Tam jakby nie ma sensu analizować tych elementów tylko zobaczyć co z nich się składa, jaka nowa rzeczywistość się z nich składa. Elementy są bowiem doskonale znane, ale niejako wycięte z kontekstu i na nowo powklejane. W . Juszczak. Mówił p. Benedyktowicz, że w tym, co j a tam próbowałem powiedzieć widać skłonność do hierarchizacji, szukania kryteriów. Oczywiście widać to, bo to j e s t moim celem. Wcale tego nie ukrywam, że stawiam taką tezę po to, żeby sobie, i może innym, dać jakieś narzędzie do rozróżnienia, co czym jest, a co czym nie jest, co coś tylko udaje. Przede wszystkim jest to skierowane na pewne ekscesy tzw. życia artystycznego współczesności, gdzie istnieją zjawiska paraartystyczne, które posługują się pewnymi technikami tradycyjnej sztuki, posługują się pewnymi przywołaniami tradycyjnych treści przez sztukę przywoływanych, a wszystko to zarazem stanowi „ t o w a r " . Dlatego chęć szukania kryteriów jest w tym, co mówię zawarta, a kryteria oczywiście łączą się z hierarchiza­ cją zjawisk. Wszystko to nie jest sprzeczne, przynajmniej w moim przekonaniu, z założeniem, na którym się te kryteria buduje, a które to założenie czy punkt wyjścia jest właśnie taki, że została rozbita jedność i nie m o ż e m y dostrzec tej jedności np. w dziele sztuki, to znaczy tam gdzie ona naprawdę jest. W związku z tym mylimy dzieło sztuki z czymś, co je udaje. Do obrony przed takimi pomyłkami nam te kryteria są potrzebne. I to jest casus współczesnej kultury, wywołany przez mas­ smedia, przez nieustające, to, co ja sobie nazywam, patenty na nowość. Romańszczyzna trwała parę stuleci, była jednolitym stylem, kierunkiem, a teraz mamy co pięć minut nowy, inny kierunek, który chce być tym samym co styl romański. Chce być w dodatku „ p r z e w r o t e m " artystycznym. Chodzi tu jakby tylko o ciągłe zrywanie ciągłości, z równocześnie ukrytym i stale skrywanym trzymaniem się tej ciągłości, ponieważ ten który robi instalacje i twierdzi, że obraz j u ż umarł, jako zjawisko, próbuje coś zrobić z tym, coś takiego, by to było, jak obraz utrwalone. Dlatego zgadzam się całkowicie, że kryteria są konieczne. Kiedyś, kiedy Wyka wołał o kryteria ja byłem dzieckiem. Wołanie trwa nadal i jest coraz pilniejsze, bo inaczej się gubimy, no może nie my, jak tu jesteśmy, ale ci, którzy są w większości, dają się na to nabierać, a o tym czasem trzeba głośno mówić. M ó w i ć , że coś nie jest tym, za co jest podawane. To jest kwestia oczywiście zupełnie inna, dotycząca kultury współczesnej, odkrytycznego obrazu jej symboliczności czy niesymboliczności. To jest jedna kwestia. Druga jest taka, która nie jest może mniej ważna. Kiedyś zajmowałem się Blake'iem, znalazłem u niego taki pomysł, zaczerpnięty z Biblii, a stresz­ czony w mottcie do poematu Milton, które brzmi: „Boże spraw, żeby wszystek lud pański p r o r o k o w a ł " . Blake interpretuje to w taki sposób, że każdy człowiek ma w sobie talent artysty, i że do istoty ludzkiej osoby, do fenomenu człowieczeństwa, należy artystyczne tworzenie. I tutaj „wracam do swoich baranów": �w społeczeństwach pierwotnych nie ma podziału na artystów i nie-artystów. Każdy może być artystą, każdy jest nim w tym sensie, że każdy może tworzyć obraz, który będzie czczony. I tu jeszcze raz można wrócić do Sutry Lotosu. Tam się mówi także, że jeśli dzieci podczas zabawy patykiem na piasku narysują obraz Buddy, będą oświecone. Tam każdy gest, który jest gestem typu „artystycznego" daje dzieło święte. Jest to zdumie­ wające, ale tak właśnie jest w społeczeństwach pierwotnych. Bo np. pewna współczesna badaczka plemion australijskich, która oczywiście badała to, co było kiedyś w pełni żywe, a w stanie teraz j u ż szczątkowym, odkryła plemię, zwane Walbiry, żyjące w płn-zach. Australii, gdzie opowiadaniu tego, co my nazywa­ my mitami, a co dla tubylców jest historią świętą, towarzyszy rysowanie na piasku. I to rysowanie ma całą skalę hierarchiczną. Są opowieści, które są przeznaczona dla kobiet. Są opowieści przeznaczone dla dzieci, które kobiety i m opowiadają, są opowieści przeznaczone dla chłopców, które opowiadają męż­ czyźni. Są opowieści dla mężczyzn po inicjacji, które opowiada­ ją im starsi. Istnieje zastrzeżony repertuar tych rysunków i tych znaków graficznych, i to zastrzeżony z niezwykłą dokładnością. A wszystko to ma życie i wagę taką, j a k ą u nas ma twórczość człowieka wychodzącego z Akademii (tylko z takim zastrzeże­ niem, że ów absolwent Akademii ma talent). Ale ta powszech­ ność, jakby powiedział Kant, geniuszu twórczego, jest jednym z tych zjawisk, które odróżniają kulturę archaiczną od naszej kultury. T. Rutkowska. Czy chodzi tu o kryterium technologiczne? Bo z pewnością technologiczne kryterium wydaje się być czymś ważnym i w kulturze współczesnej, jest pewien przymus sprawności technologicznej, po to by dzieło mogło być uznane za dzieło prawdziwe. W. Juszczak. To w gruncie rzeczy kwestia intencji i celu. Tam jest wszystko ukierunkowane religijnie i wszystko jest akceptowane jako dzieło oczywiście. Są tam, mówiąc w naszym języku, specjaliści, których się dopuszcza do konserwacji malowideł, świętych malowideł z niewyobrażalnej przeszłości. Tam nie ma podziału na człowieka, który jest twórczy, i który jest nietwórczy. Dlatego dla mnie nie istnieje w obiegu autentycznej sztuki problem odbioru, istnieje wyłącznie prob­ lem interpretacji. I to w sensie muzycznym. Jeżeli staję przed obrazem, to mam być malarzem. T u nie ma mowy o żadnych kompetencjach, to może zrobić każdy, idzie tylko o siłę doświadczenia. Bo stojąc wobec dzieła sztuki mam się za­ chowywać tak jak pianista, który ma zagrać sonatę. M o g ę to zrobić lepiej lub gorzej, ale intencja jest taka: mam w y k o ­ n a ć ten utwór idąc za wskazaniem tego, co przede m n ą wykonywał twórca. S. Sikora. Barthes powiedział kiedyś, że trzeba czytać tak jak się pisze, ale przecież istnieje pewien podział kompetencji, istnieje różnica pomiędzy pianistą a kompozytorem. Prof. Juszczak. Jedyna dziedzina, o której mogę mówić do pewnego stopnia jako fachowiec, bo przez to przeszedłem, czy 0 to się otarłem raczej, jest praktyka muzyczna. Miałem pewnego nauczyciela w szkole muzycznej, z którym siedziałem kiedyś na koncercie wielkiej śpiewaczki. Ó w nauczyciel powie­ dział m i w pewnym momencie: „Niech pan zwróci uwagę na j e d n ą rzecz: jej wielkość polega na tym, że ona śpiewa utwór tak jakby go k o m p o n o w a ł a " . Ta uwaga odkryła nagle przede m n ą istotę kontaktu ze sztuką. Dzieło musi być o ż y w i a n e . Albo po prostu m a ż y ć . M a się rodzić i na moich oczach i we mnie wciąż od nowa. J . Tokarska. M ó w i się w Tybecie: „prawdziwy jest ten obraz, który o ż y w a . " N i e w a ż n y jest ten, który narysował, on się w ogóle ukrywa, bo malarze są anonimowi. W Tybecie nie ma pojęcia „ t w ó r c y " , w sensie naszego „artysty". A mówiąc przekornie prawdziwym twórcą obrazu jest ten, przy kim ó w obraz ożył, przy k i m ó w obraz stał się sobą, obrazem „praw­ d z i w y m " o pełnej ontologii, czyli samą rzeczywistością sacrum. W . Michera. Tutaj te dwa elementy tworzą całość: jest dzieło, i jest śpiewaczka, która śpiewa i śpiewem swym niejako przemalowuje ten utwór, tak jak Australijczycy, lub ruscy ikonografowie przemalowywali święte obrazy. I to jest inter­ pretacja w najszlachetniejszym znaczeniu słowa. Ale do tego jest jeszcze pan profesor, który słuchając tego śpiewu również „ k o m p o n u j e " , przyczyniając się w ten sposób do „ożywienia" dzieła. W żyjącym dziele nie sposób pominąć tej, która śpiewa, 1 tego, który słucha. Ich interpretacja, uczestnictwo, nadaje sytuacji artystycznej walor symboliczności. W . Juszczak. D o d a ł b y m do tego j e d n ą poprawkę: jeżeli ktoś czyta nuty i bierze partyturę, to nie potrzebuje interpretatora, tylko „słyszy nuty",ten łącznik może być więc wyeliminowany. W . Michera. Ale to nie zmienia istoty, że jest ktoś kto bierze te nuty i je czyta lepiej lub gorzej. Dzieło żyje dlatego, że jest ożywiane. Z . Benedyktowicz. Czyż nie jest tak właśnie i z symbolami? - chciałoby się dopowiedzieć. - (Pora kończyć, bo „czas ucieka") - C z y ż nie jest podobnie, gdy przystępujemy do naszych antropologicznych interpretacji? Dziękuję Panu Profesorowi i Państwu za tę rozmowę. opracowała Danuta Benedyktowicz PRZYPISY ' Tekst ten powstał z zapisu wywiadu przeprowadzonego z W. Juszczakiem przez Piotra Gruszczyńskiego i Jacka Królaka, por. „Res Publica" nr 6,1991, ss. 104-109; tekst ten ukaże się także w książce: W. Juszczak, Fragmenty. Studia z teorii ifdozofii sztuki. Warszawa 1995, ss. 144-149 Tamże. M.in. Paleolityczny epos, „Konteksty" nr 2, 1991, Dzieło a „grani­ ca sensu", „Konteksty nr 3/4, 1992., Eseje te ukażą się w: W. Juszczak, Fragmenty..., Warszawa 1995 2 3 4 L. Kołakowski, Szukanie barbarzyńcy w: Czy diabeł może być zbawiony, „Aneks", Londyn 1983 Etnografia - etnologia - antropologia kultury - ludoznawstwo. Czym są dokąd zmierzają w „Polska Sztuka Ludowa", nr 2, 1981 Tekst ten ukaże się także w: W. Juszczak, Fragmenty, op. cit. S. Cichowicz, Cóż po hermeneucie w czasie biedy..., „Polska Sztuka Ludowa" nr 3, 1988 ss. 171-175 * Por. „Polska Sztuka Ludowa" nr 3, 1988 5 6 7 19 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d3cfe850d9b950e5166c61bef1c30452.pdf ba58a7e2225e6cf55aa16682d04ffbb9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3643 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3420 Title A name given to the resource O Antropologii i symbolu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2, s.3-5 Creator An entity primarily responsible for making the resource Juszczak, Wiesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text O antropologii i symbolu W i e s ł a w Juszczak Nie c z ę s t o zdarza się by p u b l i k o w a ć recenzje prac doktorskich. C h o ć w przypadku autora p o n i ż s z e g o tekstu - profesora W i e s ł a w a Juszczaka nie jest to pierwszy ani jedyny raz, gdy poproszono go o opublikowanie recenzji - ze w z g l ę d u na ł a d u n e k zawartych w nich tez, refleksji i p r z e m y ś l e ń . Uczyniliśmy tak samo i my. Drukowany poniżej tekst jest r e c e n z j ą z rozprawy doktorskiej Dariusza Czai p.t. Symbol a antropologiczna interpretacja wybranych tekstów kultury współczesnej. Stanowi on punkt wyjścia do rozmowy o antropologii i symbolu (red.). Powiada się zazwyczaj, że praca dobra stawia opiniodawcę przed trudnym zadaniem. Rozprawa pana Dariusza Czai Symbol a antropologiczna interpretacja wybranych tekstów kultury współczesnej stanowi taki właśnie przypadek. Moje myślenie 0 niektórych kwestach, jakie w niej znajduję, może się oczywiś­ cie różnić od koncepcji tu prezentowanych, ale zastrzegam z góry, że cały mój wywód prowadzić chcę na płaszczyźnie 1 trybem partnerskiej - jak się rzekło - dyskusji, a nie „krytyki" w sensie najogólniej pojmowanej, czyli stawiania zarzutów, wytykania błędów. Jeśli zatem chcę tu z czymś dyskutować, to z „literą", a nie z „ d u c h e m " tej dysertacji. Dotyka ona jednego z najbardziej - moim zdaniem - draż­ liwych punktów współczesnej humanistyki, jakim jest bez wątpienia używanie, nadużywanie i brak koherencji w rozumie­ niu i stosowaniu słowa „ s y m b o l " . Wszystko to Autor pokazuje w sposób przejrzysty, znakomicie się po tym labiryncie porusza­ jąc. Powiedziałem umyślnie „humanistyki", by odejść choćby na chwilę od terminu „antropologia". W moim przekonaniu są to synonimy, z tym, że wyraz drugi jest modniejszy, pierwszy bardziej może zużyty, ale - etymologicznie rzecz biorąc - są identyczne: z tym tylko, że źródłosłów pierwszego jest łaciński, drugiego - grecki. Poza tym różnic semantycznych nie do­ strzegam, a raczej uważam, że są przeceniane. T u , na mar­ ginesie, muszę zaznaczyć wszakże jedno: o ile etnologia czy etnografia należy bez wątpienia do „nauk humanistycznych", a (mimo wspomnianą równoznaczność terminów) nie zwykło się mówić o „antropologicznych naukach", powstaje dość istotna różnica, ze. sposobu, a nie ze znaczenia słów wynikająca, między etnologią a antropologią. Autor w pewnym miejscu wspomina, że będzie traktował te dwa terminy wymiennie. Lecz ostatecznie nie czyni tego, albo nie stosuje tego założenia konsekwentnie dlatego - jak mi się zdaje - że nawyk językowy nie sprzyja temu, lub wręcz uniemożliwia to. C o ś więcej nawet niż językowy czysty nawyk: etymologia dwu tych słów. Wspominana przez Autora „ o b c o ś ć " czy przynajmniej „zewnętrzność" etnologa wobec badanej przez niego kultury jest etymologicznie usprawiedliwiona. „Antropologia" - przeciw­ nie - zawiera element tożsamości czy bliskości raczej. „Ant­ ropologia", tak jak „ h u m a n i s t y k a " jest nauką o człowieku i jego wytworach. Greckie ethnos oznacza najpierw pewną zbioro­ wość, „ l u d " , u Homera „ g r o m a d ę " lub „ z a s t ę p " , zatem coś, co przeciwstawić można czemuś innemu, a przynajmniej wyodręb­ nić z generalnej kategorii anthropoi. I stąd, później, ethnos zabarwić się może znamieniem odrębności lub zdecydowanej obcości. U Arystotelesa słowo to, w liczbie mnogiej (ta ethna) jest postawione j u ż w jawnej opozycji wobec Hellenes, czyli „ m y " , i daje się tłumaczyć przez „ b a r b a r z y ń c y " . P o w t a r z a m : ta etymologia jest nie do wykorzenienia w dzisiejszym sensie słowa „etnologia" - które więc, choćby przez samo zawężenie oznaczanego nim pola obserwacji, z „antropologią" utożsamić się nie daje. Powtarzam: z wymiennego stosowania wspo­ mnianych terminów radziłbym w ogóle zrezygnować. Przejdźmy do kwestii podstawowej, z której chciałbym uczynić temat rozmowy z Autorem. Idzie o termin „ s y m b o l " , a przede wszystkim o zakres i zasadność jego używania. Dariusz Czaja z wielką precyzją i wszechstronnością ukazuje jego funkcjonowanie we współczesnej nauce, jego wieloznacz­ ność, kłopoty z nim związane etc. Parokrotnie także wspomina o tym, że sens słowa i samo wprowadzanie go łączy się z jakimś - w tekście nie precyzowanym ostrzej - stanowiskiem ontologicznym. I tu dotyka problemu, moim zdaniem najważniej­ szego, który, gdyby wysunięty został na plan pierwszy, po­ zbawiłby nas wielu komplikacji, wyprowadził może na pros­ tszą, choć i ryzykowniejszą - przez swoją radykalność - drogę. Zastrzegam się raz jeszcze, że nie ma, w tym, co mówię, cienia zarzutu pod adresem Autora. Stara się on uporządkować pewną sytuację, j a k ą w swej dyscyplinie zastaje. Ja, reprezentując dyscyplinę nieco inną (określmy j ą mianem filozofii sztuki), widzę ten sam, albo m o ż e tylko podobny problem, w innej perspektywie, i to jedynie chciałbym poddać dyskusji. Z punktu widzenia nauk o sztuce pojęcie symbolu prowadzi nas wprost do zagadnienia „ s y m b o l i z m u " , rozumianego teraz i tu jako kieru­ nek artystyczny o określonych chronologicznych parametrach. Tak, historycznie brany, symbolizm j a w i się na tle i w pewnym sensie w opozycji do pozytywizmu, jako najbardziej rozpo­ wszechnionego ówcześnie stanowiska filozoficznego. I , jak to najczęściej się zdarza, przedstawiciele symbolizmu nie do końca lub wcale nie zdają sobie sprawy, w jakiej mierze są zależni od tego, z czym się borykają, co usiłują przezwyciężyć. A są zależni, bo milcząco lub bezwiednie przyjmują istnienie pewnej „strony" rzeczywistości: rzeczywistość daną zmysłowo, poznawalną przy pomocy „aparatury scjentystycznej", pozba­ wioną tajemnic w tym choćby stopniu, że to, co jeszcze nie wytłumaczone, zostanie wytłumaczone w przyszłości, dzięki postępowi nauki. Przyjmując to, zakładają istnienie „drugiej strony" rzeczywistości, lub istnienie rzeczywistości innej, innego wymiaru. T o , wzięte razem, daje obraz dwoisty lub rozdwojony. Lub, inaczej m ó w i ą c , rozdarty, pęknięty. I z próby „retuszu" tego pęknięcia wyłania się współczesna koncepcja symbolu. M ó w i m y , że symboliczne dążenia współczesnej sztuki i kul3 �tury są próbami nawrotu do - na przykład - archaicznych czy egzotycznych kultur. Artyści reprezentujący symbolizm, a także inne jeszcze kierunki na przełomie i w początkach naszego stulecia, („ncotradycjonalizm" Denisa, prekubistyczny okres Picassa) faktycznie sięgają do owych pozaeuropejskich źródeł, czego najjawniejszym i najbardziej znanym signum są ucieczki Gauguina na Martynikę, do Bretanii i na Tahiti. Ale to nie zmienia niczego. W każdym przypadku Europejczyk, choćby uciekał na antypody, zabiera ze sobą obraz świata, obraz rzeczywistości rozdwojony, i tworzy symbole: obrazy złożone z dwu części, zespolonych mniej lub bardziej, gorzej lub lepiej, ale zawsze semantycznie i - co najważniejsze - ontologicznie dwoiste. Współczesna europejska sztuka, nauka, kultura są - wbrew temu co pisał Czerwiński we fragmentach z Przyczyn­ ków do antropologii współczesności - do głębi uwikłane w myślenie symboliczne, które nie ma nic wspólnego z ar­ chaiczną czy „pierwotną" tradycją i „wizją świata". A są uwikłane, ponieważ (w generalnym wymiarze) żaden „antypozytywistyczny p r z e ł o m " nie dokonał się jeszcze: filozofia wciąż jest przede wszystkim epistemologią, jest zdominowana przez sejentyzm, przez model ścisłych nauk, i mimo cały przewrót filozofii egzystencjalnej (Heidegger, Jaspers, Marcel) wciąż nic jest się w stanie wydobyć z pokantowskiego impasu, albo - jeśli odchodzi od epistemologii, ucieka w etykę (jak „filozofia dialogu"), lub w inne jeszcze swe „pod-dziedziny", byle by nie podjąć żadnej radykalniejszej „decyzji ontologicznej". Wciąż mówi się w tej dziedzinie o tym, jak coś poznawać, a nigdy o tym jak istnieje to, co istnieje. Dlatego, powtarzam, pozytywistyczne myślenie trwa - a przez to musi nas obsesyjnie męczyć problem symbolu. To jedna strona stanu rzeczy. Druga, od tej bezpośrednio zależna, to przekonanie - będące projekcją współczesnego myślenia na myśl pierwotną - przekonanie, że kultury archaicz­ ne cechował symbolizm. Nawet Eliade, którego uważam za jednego ze swoich największych duchowych mistrzów, a który stworzył pojęcie „archaicznej ontologii", nadużywa - moim zdaniem - pojęcia symbolu, o owych archaicznych regułach myślenia o rzeczywistości pisząc. A pojęcie to nie jest możliwe na gruncie „ontologii archaicznej" właśnie. Dlaczego? Dlatego, że rzeczywistość, myślana tam religijnie, nic zawiera żadnej dwoistości, żadnych pęknięć, które by symboliczne myślenie musiało zacierać albo „ z l e p i a ć " . Myślenie symboliczne jest myśleniem „ p r z e ł a m a n y m " - jeśli tak rzec można, odwołując się do greckiego pierwszego znaczenia terminu „ s y m b o l o n " . Z pojęciem „ s y m b o l " jest podobnie, jak z pojęciem „ s a c r u m " . Zjawia się ono tam i wtedy, gdy myślenie o rzeczywistości traci swoje korzenie religijne. Proszę wybaczyć, że powołam się na pewne własne doświad­ czenie badawcze. Od kilku lat prowadzę wykład z teorii ornamentu, przez „ o r n a m e n t " rozumiejąc takie wizualne przed­ stawianie kosmosu, którego nie jest w stanie uwidocznić figuracja (co nie znaczy, że elementy figuratywne w ornamencie pojawiać się nie mogą - mogą, ale są poddane porządkowi wyższemu czy głębszemu niż odwzorowywanie kształtów danych w potocznym doświadczeniu zmysłowym tylko). Or­ nament jest - jak powiedzielibyśmy, mocno upraszczając sprawę, i używając niewłaściwego wyrażenia, które coś przy­ bliża, ale i zakłamuje zarazem - ornament jest „abstrakcyjnym" albo „abstrakcyjnofiguralnym" przekładem niewidzialnego w widzialne, i jest też ukazywaniem w widzialnym tego, co niezmysłowe. I tak pojęty ornament wiąże się nierozerwalnie z wizją świata, rzeczywistości, bezwarunkowo związaną z reli­ gijnym tej rzeczywistości myśleniem i przeżywaniem. Tam, 4 gdzie ornament „ ż y j e " , nie ma miejsca na żadne „profanum" - wszystko jest pojmowane sakralnie, a zatem nie istnieje też sfera „ s a c r u m " , bo „ s a c r u m " zjawia się dopiero w opozycji do „ p r o f a n u m " . Kiedy myślenie religijne, jako dominujące czy totalne, w jakiejś kulturze słabnie lub zamiera, ornament przekształca się w czystą dekoracyjność. Późnoromańska sztuka europejska ukazuje początki tego procesu. Rozwój myślenia naukowego (może wręcz od teologii jako n a u k i poczynając) spycha na margines, a w ostatecznym rezultacie likwiduje „ontologię archaiczną". Europa oczywiście przoduje w tym procesie. Co najmniej od czasów renesansu ornament, jako postać „wysokiej sztuki", nie jest tu j u ż w ogóle możliwy. Poza tym, dalej, rozwarstwienie sztuki na „ w y s o k ą " i „niską" zjawia się jako następny etap procesu tego samego, a zjawia się poprzez podział na sztukę sakralną i świecką. I wówczas rodzi się ta postać symbolu, z którym mamy takie kłopoty, i który - jako pojęcie - nierozdzielnie zespala się ze sztuką w ogóle. „Symboliczność", „ s y m b o l " nie są zjawiskami archaicznymi, które by należało odradzać, do których można by nawracać: są wytworem nowożytności, laicyzacji kultury, zaniku owej rze­ czywistości, którą w Credo nazywamy do dziś rzeczywistością „rzeczy widzialnych i niewidzialnych" - choć i tu j u ż słychać niebezpieczny pogłos jakiegoś rozróżnienia, podziału. Nie należy zatem, gdy się tęskni za powrotem do korzeni, mówić 0 powrocie do symboli, lecz o powrocie do takiej ontologii, jaką próbował wskrzesić Heidegger, „ontologii fundamentalnej", która myślenie symboliczne wyklucza. M ó w i m y o symbolach, gdy chcemy wyminąć pułapkę tajem­ nicy wszystkiego, co rzeczywiste - nie tylko tego, co w niej niewidzialne, ale może przede wszystkim tego, co w niej widzialne, pozornie poznawalne do końca, oswojone, znane 1 zrozumiałe. I tylko największa sztuka (o religijnie autentycz­ nym przeżywaniu świata nie mówiąc), tylko ona stanowi w naszej kulturze asymboliczną enklawę, w której zderzamy się wprost z niepoznawalnością i uświadamiamy sobie naszą ograniczoność w świecie stworzonym, naszą skończoność wobec nieskończoności, dotykamy linii horyzontu, za którym wciąż się rozciąga to, co niepoznawalne. A symbol pozoruje poznawalność - i o tej, w nim ukrytej pułapce racjonalizmu, każe nam zapominać. Dariusz Czaja, cytując w ostatnim rozdziale swej pracy wypowiedzi wielkich twórców kina (Felliniego, Bunuela, Berg­ mana), nieufnie odnoszących się do pojęcia „ s y m b o l " , potwier­ dza to, o czym mówiłem. C o ś podobnego pobrzmiewa w inte­ resującym, i bardzo przez Autora eksponowanym tekście Fredericksena, który pisze o „niemożności wytłumaczenia się z odczuwanej mocy pewnych obrazów, filmów, twórców filmowych". Czaja komentuje to tak: „Potrzeba wyrażenia jak najbardziej realnych, a nie dających się wyartykułować w ist­ niejących językach teoretycznych sensów dzieła filmowego, wymusza poszerzenie istniejących teorii z n a c z e n i a " . B y ł b y m tu może innego zdania: ta sytuacja domaga się raczej zmiany języka, która poparta by była zmianą stanowiska generalnie decydującego o współczesnym dyskursie o sztuce - a to znaczyłoby: odejścia od pytań, jak mówimy o tym, o czym mówimy, ku pytaniom o to, w jaki sposób i s t n i e j e i to, o czym mówimy (czyli sztuka), i to o czym mówi to, o czym mówić chcemy (czyli rzeczywistość przez sztukę poznawana). Autor omawianej tu dysertacji sam jest wobec symbolu nieufnie nastawiony. Jeśli nie mówi tego wprost, można to wyczytać między wierszami. Parokrotnie powraca w pracy coś, co bym nazwał tęsknotą za wyraźnym ontologicznym gruntem, na którym oprzeć by się było można, mówiąc o kulturze czy �sztuce. Poza tym, w załączonych na końcu rozprawy analizach czterech filmów, nie ma w zasadzie mowy o symbolach. Mówi się tam o mitach i toposach (należę do grona nieufnie na­ stawionych do psychologii i nauk oraz metod do niej zbliżo­ nych, dlatego nie używam słowa „ a r c h e t y p " ) . A mity i tópoi, to zupełnie co innego niż symbole - co chyba jest stwierdzeniem banalnym. M i t zarazem odnosi nas do tradycji, pozwala na odnalezienie korzeni, i wydobywa nas z kleszczy historii i historyzmu. M i t , a nie symbole, trwa jako prawdziwy ślad „wielkiego czasu" i jako residuum „ontologii archaicznej". Oczywiście mit traktowny z odpowiednią powagą i bez spłyceń. W naszym stuleciu jednym z przykładów takiego odradzania mitów w sztuce najwyższej (podaję właśnie ten przykład dlatego, że jest mi szczególnie bliski) to teatr Eliota. Teatr ten nie jest symboliczny: mówi o rzeczywistości wprost, jako o sferze totalnej tajemnicy (tak jak poezja Eliota czy poezja Rilkego). I po to (z pewnością po to) by tak o niej mówić należy, bo tak się o niej mówiło u początków europejskiej sztuki (a sztuka jest czymś niezmiennym) - sięga Eliot po starą „tech­ nikę" dramatu greckiego, gdzie fabuła była czymś danym niejako odwiecznie, bo czymś zawartym w mitach. A czyniąc to, te same mity Eliot wykorzystuje, choć akcję swoich sztuk umieszcza we współczesnych realiach. Sweeney Agonistes nawiązuje do komedii Arystofanesa (i równocześnie tytułem do tragedii Miltona Samson Agonistes), Zjazd rodzinny (1939) jest - j a k to m ó w i m y - „trawestacją" Orestei, Coctail Party ma swój wzór w tragedii Eurypidesa Alkestis, The Confidential Clerk (1953) to znowu powtórzenie tragedii Eurypidesa łon, a naj­ większe arcydzieło dramatyczne poety, Elderly Statesman (1959), to po prostu nawe „ w c i e l e n i e " Edypa w Kolonos Sofoklesa. Mamy tu wszędzie to, o czym m ó w i ą deklaratywnie a bez pokrycia rzecznicy i zawodowi teoretycy symbolizmu: mamy pełnię totalnej, jednej a niezgłębionej rzeczywistości - i nie mamy cienia symbolizmu. Wszystko jest jawne, nic nie jest schowane, jak korzenie drzewa, którego samą koroną i równie widzialnym pniem zajmując się mówimy, że są tam - prócz tego, o czym, i tylko o czym m ó w i m y - jeszcze „symboliczne treści ukryte". Cała gadanina o symbolizmie, której tyle we współczesnej humanistyce, sprowadza się właśnie do tego: powiedzieć, że prócz tego, co prosto opisać i wyjaśnić mniej więcej do końca się daje, istnieją jeszcze inne, głębokie warstwy rzeczy czy dzieła opisywanego, i poprzestać na tym stwierdzeniu. Poprzestać dlatego, by nie wypaść z konwencji i akademickich, uznanych rygorów naukowości. Praca Dariusza Czai jest w j a k i m ś stopniu rozdarta przez poczucie tego naukowego zakłamania. Ale obecność tego poczucia tak wyraźnie dochodzi tu do głosu, że rozprawa ta jest niebywale inspirująca, niepokojąca, pełna - rzec by się chciało - twórczego rozdrażnienia. Warszawa, grudzień 1994 O antropologii i symbolu Rozmowa z prof. W i e s ł a w e m Juszczakiem z u d z i a ł e m Zbigniewa Benedyktowicza, Dariusza Czai, Wojciecha Michery, Teresy Rutkowskiej, S ł a w o m i r a Sikory i Joanny Tokarskiej-Bakir Z . Benedyktowicz. Zaprosiliśmy Państwa do redakcji „Kon­ tekstów", by porozmawiać o refleksjach i tezach przedstawio­ nych w tekście pana profesora Wiesława Juszczaka O ant­ ropologii i symbolu. I taki też tytuł damy tej rozmowie. Myślę, że zwłaszcza dla nas - w większości tu - antropologów znajdują się tu bardzo ciekawe tezy, które budzić mogą kontrowersje i ożywioną dyskusję. Jeśli można, na wstępie, coś zasugerować, to trzy takie punkty chciałbym tutaj zaproponować, wokół których mogłaby potoczyć się ta rozmowa. Pierwszy, to bardzo ogólny plan: IM problem interpretacji i wyobraźni antropologi­ cznej, czym ona jest? Dwa następne zaś, bardziej szczegółowe, wyznaczają tezy, które pojawiły się w tym tekście, to jest kwestia 121 rozróżnienia pomiędzy etnografią (etnologią) a ant­ ropologią i kwestia /3/ obecności (nieobecności?) symbolu w kulturze pierwotnej, archaicznej i współczesnej. (Oczywiście, to tylko taki zarys ogólny planu tej rozmowy i w niczym nie chciałbym narzucać porządku, czy ograniczać swobody wypo­ wiedzi, w których z pewnością wszystke te trzy wątki w taki, czy inny sposób się tu pojawią i dojdą do głosu). M o ż n a by dodać tu jeszcze jeden punkt i zacznę od niego: Dlaczego ten tekst wydał się nam tak ważny (bądź, co w nim upatrujemy za ważne), że wywołało to w nas chęć i potrzebę tego spotkania i rozmowy? Dla mnie na przykład ważne w nim jest echo wcześniejszego tekstu pana profesora, nota-bene zatytułowanego Treść pierw­ szych rzeczy. T o była w y p o w i e d ź zamieszczona w „Res Publice", w cyklu prowadzonym przez to pismo, zatytułowa­ nym Atelier', gdzie rozmaici autorzy i uczeni opowiadali o tym czym się zajmują, co mają na warsztacie. Myślę, że ten wcześniejszy tekst dobrze charakteryzuje, oddaje charakter tego, który ma być teraz przedmiotem do dyskusji i punktem wyjścia dla naszej rozmowy. Znajduję bowiem tu w nim odzwierciedlenie pewnej postawy, zarysowanej i sformułowa­ nej w tamtym wcześniejszym tekście, postawy, którą pan profesor, z właściwym sobie wdziękiem, ironią i przekorą, określił jako „dyletantyzm o ś w i e c o n y " . Na czym on polega? Niech m i będzie wolno przywołać fragment tamtego pańskiego opisu: „Choć zawsze podziwiam fachowość, zawsze też obawiam się i nie znoszę rutyny. Co pozostaje w takiej sytuacji? Pozostaje ryzyko dyletantyzmu, który — jeśli wybierany jest przy pewnej znajomości rygorów akademickich - powinien być kont­ rolowany i w miarę możliwości „oświecony". Dyletantyzm taki zdaje się zapewniać dostęp do tego, co rutyna zabija: do uczucia zaskoczenia, do stawiania pytań naiwnych, które 5 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fc31a3fc51a59d181379367053514254.pdf 02d8a82dc428f553abd5e6fd510b21b7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3591 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3368 Title A name given to the resource Pamięć tradycji w relacjach Litwinów narodowości żydowskiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4, s.85-88 Creator An entity primarily responsible for making the resource Hryciuk, Renata; Moroz, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Pamięć tradycji w relacjach mieszkańców Litwy narodowości żydowskiej* Renata Hryciuk, Ewa Moroz Obecność Ż y d ó w na obszarze dzisiejszej L i t w y datuje się od X I V w. Dwiema w i e l k i m i falami docierają wtedy d o Wielkiego K s i ę s t w a Litewskiego Żydzi aszkenazyjscy. Pod koniec X V w. istniało j u ż pięć d u ż y c h w s p ó l n o t ż y d o w s k i c h . Dobre w a r u n k i osiedlenia się, rozwoju handlu u t r z y m y w a ł y się do końca X V I I I w „ t o w a r z y s z y ł temu dynamiczny rozwój kultury ż y d o w s k i e j , autonomia narodowa i wyznaniowa. Istniejąca ówcześnie w s p ó l n o t a ż y d o w s k a była u w a ż a n a za najprężniejszą i najsilniejszą w świecie. W wieku X I X carat nałożył na d i a s p o r ę litewską wiele o g r a n i c z e ń , j a k likwidację żydowskich d r u k a r n i , przymusowe wcielania d o wojska, zakaz noszenia tradycyjnych u b i o r ó w . Poprawa n a s t ą p i ł a dopiero po powstaniu niepodległego p a ń s t w a litewskiego w 1918 r , i t r w a ł o d o 1926 r. P o w s t a ł o w ó w c z a s Zgromadze­ nie Narodowe Ż y d ó w Litewskich, Żydzi otrzymali pełnię praw wyborczych, pomoc w rozwoju oświaty, utworzeniu siec, szkół, organizacji kulturalnych, gazet i t e a t r ó w . Po przewrocie Smetony siły polityczne, k t ó r e doszły do władzy w Republice Litewskiej postawiły na c a ł k o w i t ą integrację n a r o d o w ą . D ą ż n o ś ć d o umocnienia litewskości poprzez osłabienie wszystkiego co nielitewskie zwróciła się przeciwko d w ó m najliczniejszym mniejszościom narodo­ wym: Polakom i Ż y d o m . Nie z l i k w i d o w a n o istniejących żydowskich organizacji s p o ł e c z n y c h i kulturalnych, zakaza­ no jednak posiadania ziemi, w s t ę p u d o szkół oficerskich, zatrudnienia w administracji p a ń s t w o w e j . W Litwie Ś r o d k o w e j (Wileńszczyźnie) d o drugiej p o ł o w y lat trzydziestych Żydzi posiadali pełną a u t o n o m i ę ekonomi­ czną i k u l t u r a l n ą . Później u a k t y w n i ł się polski ruch nac­ jonalistyczny. D z i a ł a l n o ś ć takich partii j a k O N R A B C , ONR-Falanga k i e r o w a ł a się przeciwko Ż y d o m , k t ó r y c h chciano zmusić d o emigracji. K o n s e k w e n c j ą tego była silna fala emigracji Ż y d ó w z L i t w y i Wileriszczyzny d o Palestyny. USA i innych p a ń s t w . II wojna ś w i a t o w a była dla społeczności żydowskiej okresem zagłady - zamykania w gettach, masowych eg­ zekucji. N i e c h l u b n ą rolę w tej eksterminacji o d e g r a ł a r ó w ­ nież policja litewska, k o l a b o r u j ą c a z w ł a d z a m i hitlerow­ skimi. Ogółem do 1945 r. zginęło ponad 200 tys. Ż y d ó w na Litwie, co s t a n o w i ł o 9 0 % ich populacji. Tuz po wojnie, w latach 1945 1949, Ż y d o m o c a l a ł y m £ Holokaustu (było ich 5-6 tys.) pozwolono w Litewskiej na otwarcie M u z e u m p o ś w i ę c o n e g o H o l o k a u s t o w i , ttkoły w Wilnie, zbudowania p o m n i k ó w k u czci ofiar wojny. W n a s t ę p n y c h latach antysemicka polityka prowadzona władze komunistyczne oraz represje stalinowskie do¬ P owadziły do dalszego zmniejszenia się liczby Ż y d ó w na r * ! - C z ę ś ć z nich była represjonowana i zginęła, część e m i g r o w a ł a . Zakaz u ż y w a n i a j ę z y k a , likwidacja szkół. s r w T ? ' n t a r z a i innvch p a m i ą t e k : p o m n i k ó w , synagog, j o d o w a ł y c a ł k o w i t e rozbicie ś r o d o w i s k a . Przez 40 lat nie e U ), c m e , J ' * e c z n o ś c żydowska na Litwie jest tak niewielka, że przytaczane 'POWiedzi m o ż n a uznać za reprezentatywne dla całej grupy. działały ż a d n e instytucje kulturalne, religijne ani o ś w i a t o w e , k t ó r e m o g ł y b y p o d t r z y m a ć ś w i a d o m o ś ć n a r o d o w ą i tradycję ż y d o w s k ą , co d o p r o w a d z i ł o d o stopniowej asymilacji b ą d ź dalszej emigracji. Po okresie emigracji, spowodowanych represjami stalino­ wskimi, antysemicka polityka r z ą d ó w Breżniewa w latach siedemdziesiątych zmusiła z n a c z n ą część p o z o s t a ł y c h Ż y d ó w litewskich do opuszczenia Republiki. Proces ten z r ó ż n y m nasileniem trwa d o dziś. Stopniowa konsolidacja ś r o d o w i s k a ż y d o w s k i e g o na L i t w i e m o ż l i w a b y ł a dopiero p o objęciu władzy przez Gorbaczowa a szczególnie po odzyskaniu przez Litwę niepodległości. Obecnie w L i t w i e żyje o k . 12 tys. obywateli pochodzenia ż y d o w s k i e g o . M i e s z k a j ą głównie w d u ż y c h miastach: Wilnie, K o w n i e , Kłajpedzie, Szawlach. Ich d o k ł a d n ą liczbę t r u d n o jest ustalić ze w z g l ę d u na stale r o s n ą c ą emigrację. Żydzi w diasporze zachowali swoją t o ż s a m o ś ć n a r o d o w ą i k u l t u r o w ą dzięki podtrzymywaniu tradycji. Przestrzeganie tradycyjnego modelu życia w i ą z a ł a się z zachowaniem j ę z y k ó w : hebrajskiego j a k o j ę z y k a liturgicznego i jidysz - j a k o j ę z y k a u ż y w a n e g o na co dzień. Tradycja była dla społeczności żydowskiej podstawowym czynnikiem pozwa­ lającym o d n a l e ź ć się w nowym ś r o d o w i s k u . Była spoiwem społeczności. Nieliczne w y p a d k i p o s t ę p o w a n i a wbrew jej nakazom nie były tolerowane (np. Żydzi decydujący się na zawarcie m a ł ż e ń s t w a z o s o b ą innej n a r o d o w o ś c i byli w y ­ kluczani ze społeczności). Życie k a ż d e g o ortodoksyjnego Ż y d a jest zdeterminowane przez o b r z ę d o w o ś ć r o d z i n n ą , której o b r z ę d y i rytuały t o w a r z y s z ą wieTzącemu Ż y d o w i od narodzin aż do śmierci we wszystkich w a ż n y c h momentach życia Z b i ó r przepisów i p o u c z e ń m a j ą c y c h r e g u l o w a ć co­ dzienne życie p o b o ż n e g o Ż y d a w najdrobniejszych nawet szczegółach czyli Miizna zawiera m . i n . nakazy i prze­ pisy dotyczące obchodzenia świat opisuje o b r z ę d o w o ś ć rodzinną Zdeterminowanym przez r y t u a ł momentem w życiu k a ż ­ dego Ż y d a są narodziny dziecka. Jeżeli jest to dziewczynka, ojciec w pierwszą s o b o t ę po jej urodzeniu podaje w synago­ dze d o publicznej w i a d o m o ś c i jej imię. Natomiast po urodze­ niu c h ł o p c a , w pierwszy p i ą t k o w y wieczór u r z ą d z a się uroczysty posiłek, ó s m e g o dnia następuje ceremonia o b ­ rzezania. Dokonuje je specjalny człowiek zwany moholemem. D r u g i m w a ż n y m uczestnikiem ceremonii jest sandał, k t ó r y w czasie zabiegu trzyma dziecko na kolanach. U s u n i ę c i u napletka towarzyszy odmawianie b ł o g o s ł a w i e ń s t w . Z ceremonii związanej z nadaniem imienia dziecku, w pa­ mięci naszych r o z m ó w c ó w , należących d o żydowskiej społe­ czności, z a c h o w a ł y się tylko najważniejsze elementy r y t u a ł u : „Dziś jak rodzi się młody chłopiec to już się nie robi obrzezania (...]. Kiedyś był specjalny człowiek, który to robił [...] nie wiem jak się nazywał i gdzie się tego uczył. Kobiety mogą być obecne przy obrzezaniu. Ten. który trzymał dziecko na rękach, wniósł go do pokoju gdzie mieli to robić to był później jego chrzestny ojciec, opiekun. Robili to z jednej strony bo tradycja, a z drugiej 85 �strony dla higieny. Mówili, że to polega na zdjęciu skórki pod która zbierają się nieczystości." (Kobieta, lat 66, Nowe Świeciany) „ T o jak rodzi się dziewczynka to nic się nie robi specjalnego, a jak chłopiec to jest obrzezanie. T o wygląda tak: zaprasza się kogo chce na kuma i ten człowiek specjalny, który ma prawo to robić - robi się to na pamiątkę lego. ze jak Żydzi wyszli z niewoli, to było bardzo brudno i gnojenie lam robiło się, i tylko ten co miał prawo to robić - on sam - był czysty i musiał to czysto zrobić." ( M ę ż c z y z n a , lat 70. Podbrodzie) „Obrzezanie c h ł o p c z y k ó w robili jak dziecko m i a ł o 8 dni. Wiecie, tam taka plewka jest [...] to tam trochę brudu się nabiera, żeby to było czyste dla człowieka [...] to tę plewkę się wykrawa. T o musi robić człowiek uczony, specjalnie do tego przygotowany. Kiedyś w każdym miasteczku i wiosce był taki człowiek. T o jest Święto w domu Ludzi się sprasza [...]." (Kobieta lat 80. Świeciany) N a s t ę p n y m s z c z e g ó l n y m w y d a r z e n i e m w ż y c i u jest z a w a r ­ cie m a ł ż e ń s t w a , gdzie r y t u a ł r ó w n i e ż o d g r y w a ł d e c y d u j ą c ą r o l ę O b r z ą d e k ten s k ł a d a s i ę z d w ó c h c z ę ś c i . Pierwszym są z a r ę c z y n y i przygotowanie p r z e d ś l u b n e g o z o b o w i ą z a n i a , d r u g i m c e r e m o n i a p o d b a l d a c h i m e m chupą, gdzie po o d m ó w i e n i u przez r a b i n a m o d l i t w n a d k i e l i c h e m p e ł n y m wina, w obliczu d w ó c h ś w i a d k ó w pan m ł o d y rozbija nogą podstawioną szklankę wśród okrzyków „Mazel Tow". B e z p o ś r e d n i o po o b r z ę d z i e chupy m a ł ż e ń s t w o musi b y ć skonsumowane. N a s t ę p n i e odbywa się uczta weselna. Ż y d z i n a L i t w i e j u ż od d a w n a nie z a w i e r a j ą m a ł ż e ń s t w w s p o s ó b t r a d y c y j n y , ale p a m i ę t a j ą ś l u b y i wesela z c z a s ó w swego d z i e c i ń s t w a : , J a nie miałem ż y d o w s k i e g o ślubu, tylko po sowiecku. ale widziałem tą tradycję w dzieciństwie [...]. Ślub daje starszy, mądry człowiek religijny i robi to pod chupa. K a ż d e g o dnia z wyjątkiem soboty m o ż n a było wziąść ślub. Ślub nie był w synagodze, przyjęto go robić na dziedzińcu, brało się 4 palki proste, długie na dwa metry i robiło się taką szopę co się chupa nazywa [...] i młodzi stoją pod chupą, na ziemi [...] mówi się specjalną modlitwę, daje się wino wypić a młodzi i ojciec ze świecami o b c h o d z ą c h u p ę . " ( M ę ż c z y z n a , lat 70, Podbrodzie) „Ślub się bierze na ulicy, w pobliżu synagogi. Są 4 pałki nakryte materiałem to się chupa nazywa. Młodej nakłada Ż y d obrączkę - oring albo ryngałę na palec. Przeważnie młodzi na czarno są ubram. Ona ma twarz zasłoniętą. Rozbijają kieliszek, z którego najpierw upijają, a potem za sobą rozbijają na szczęście. ( M ę ż c z y z n a , lat 65 Jonawa) „ W e s e e żydowskie odbywa się na p o d w ó r k u , na ulicy albo w specjalnych salach, pod specjalnym nakryciem chupą. ona w białej sukience, młodzi pili na szczęście a pozmej musieli rozbić te szklanki, specjalny rabin daje slub. potem są tance. Nabozn. ż y d z i razem nie tańczą tylko kobiety osobno a mężczyzn, osobno. (Mężczyzna, lat /u. rodorooziej W j u d a i z m i e me i s t n i e j ą ż a d n e o b r z ę d y s a k r a l n e po­ ś w i ę c o n e u m a r ł y m . Z c h w i l ą stwierdzenia zgonu n i e z w ł o c z ­ nie r o z p o c z y n a j ą s i ę p r z y g o t o w a n i a d o p o g r z e b u . D l a z m a r ­ ł e g o szykuje się biały. Imany c a ł u n , d o k ł a d n i e myje się z w ł o k i . Ż y d mus. b y ć pochowany w ziemi p o ś w i ę c o n e j , czyli na cmentarzu ż y d o w s k i m . K r e w n i z m a r ł e g o m a j ą o b o w i ą z e k o b c h o d z e n i a po n i m ż a ł o b y t r w a j ą c e j siedem d n i , k t ó r e j t o w a r z y s z y o d m a w i a n i e m o d l i t w y z w a n e j kaddisz. Nasi r o z m ó w c y z a p y t a n i o o b r z ę d y z w i ą z a n e ze ś m i e r c i ą w s p o m i ­ nają: „Pogrzeb żydowski bardzo odróżnia się od katolickiego, pod wieczór to było przez parę godzin leżał na łóżku, potem na ziemię, nie wiem co to znaczy, że go z łóżka na ziemię położyli. S ł o m ę tam położyli i świece tam zapalili a potem go zawinęli w materiał, wzięli furę i odwieźli. Modli się bardzo w domu, tylko mężczyźni, kobiety w o g ó l e mało się m o d l ą . U Ż y d ó w nie ma trumny, kładną się jego na ziemię, chowają bez trumny. Bierze się czysty, biały materiał, z jego szyje się spodnie, koszulę i na wierzch chałat i w tym się chowa. Do d o ł u kładnie się deszczulkę i na to p o d u s z k ę i kładnie się go, me sadza - me wiem dlaczego. Potem z boku stawia się deski i z góry się stawia i piasek się sypie na wierzch. 86 Rabin nic chodzi się modlić na cmentarz, tylko rodzina." ( M ę ż c z y z n a , lat 70, Podbrodzie) „ N i e ma trumny u Ż y d ó w - nieboszczyk leży na ziemi, na rozścielonej słomie, ubrany w specjalnie uszyte, białe spodnie - tahryhył - i n a o k o ł o świece palą się. M ó w i się modlitwę, od razu m o ż n a tego samego dnia c h o w a ć . G r ó b w y ł o ż o n y jest deskami jak u kogo jest przyjęte - kładzie się w tej jamie albo sadza się, na oczy kładzie się kamuszki. ręce leżą prosto, na górę kładzie się deskę i zasypuje się ziemią, mówi się m o d l i t w ę - nawet j a mogę j powiedzieć, niekoniecznie rabin. Nie m o ż n a ciała u Żydów b a l s a m o w a ć ani z a m u r o w y w a ć . Ż y d ó w chowa się na specjalnym cmentarzu. Modlitwa pogrzebowa to kaddisz." (Mężczyzna, | , 78, Podbrodzie) ..Po prostu na cmentarz się woziło a tam taki jest domek, gdzie myli przed chowaniem, ubierali w takie c o ś , jak teraz u Starowierów - sawan. G r ó b byl jak worek: o b k ł a d a ł o się kamieniami T o nie wszystko jedno jak się układało do grobu. Ja dokładnie « wiem jak. G ł o w ą do nagrobku. Nagrobki to teraz jeden obok drugiego stawiają, kiedyś to j a k o ś specjalnie, ale j a k to mi trudno powiedzieć. Nie chowano w trumnie. Kiedyś to było tak, że jak i doba przejdzie to i chowali, ale kiedyś to też nie było tyle kłopotu ': co teraz. T a doba znaczy, że on j u ż nie wstanie." (Kobieta, lat 65, i Nowe Świeciany) „ C h o w a ć trzeba zaraz następnego dnia. ale grobu wcześniej nie wolno w y k o p a ć , bo to ludzie m ó w i ą , że zaraz ktoś w tej rodzinie < umrze." (Kobieta, lat 66, Nowe Świeciany) „[...] ale teraz zabronione jest już c h o w a ć po żydowskim obrządku - my musimy c h o w a ć nieboszczyka w trumnie. KiedyJ nie chowano w trumnach tylko z płótna taki worek - sawan - to z ruskiego. Ten sawan się z a s z y w a ł o . Siedem dni po śmierd siedzieli wszyscy na takich niskich stołeczkach. Siedem dni dlatego, że to dla Ż y d ó w święta liczba, tak jak dla Litwinó. | dziewięć jest taka liczba. Przez siedem dni była żałoba i wszyscy płakali i siedzieli na niskich krzesełkach. Zegar trzeba byfe j zatrzymać, lustro zasłonić - to wszystko po zakonie. N i e b o * czyka na cmentarz wywozili od razu pierwszego dnia, chował głową do Jerozolimy, na grobie stawiali pomnik [...]." (Mężczy* na. lat 35, Kowno) J e d n y m z b a r d z o w a ż n y c h e l e m e n t ó w ż y c i a Ż y d ó w jest wielka ilość p r z e p i s ó w d o t y c z ą c y c h s p o s o b ó w odżywiania, k t ó r e k s z t a ł t u j ą i c h z w y c z a j e k u l i n a r n e i n a d a j ą domom ż y d o w s k i m c h a r a k t e r y s t y c z n ą r y t u a l n ą a t m o s f e r ę . Żywność d o z w o l o n a do s p o ż y c i a nosi n a z w ę koszer. B i b l i a zezwala na s p o ż y c i e m i ę s a t y l k o p e w n y c h , o k r e ś l o n y c h g a t u n k ó w zwie­ r z ą t , i n n y c h z a b r a n i a . P o z w o l e n i e o b e j m u j e z w i e r z ę t a parzys t o k o p y t n e , k t ó r e s ą j e d n o c z e ś n i e p r z e ż u w a c z a m i , j a k : byd­ ł o , k o z y , o w c e , s a r n y . P o d o b n i e jest z r y b a m i , m o ż n a jeść tyiko te k t ó r e p o s i a d a j ą j e d n o c z e ś n i e p ł e t w y i ł u s k i . Koszer­ ne o d m i a n y z w i e r z ą t i D i a k ó w n a l e ż v z a b i i a ć w SDOSÓł r v t u a l n v m h i In snecialnv rr-nk R ó w n o c z e s n e snożvwaDK mięsa i mleka jest^abronione. ą a n 1 W s z y s c y n a s i r o z m ó w c y z n a j ą z a k a z y p o k a r m o w e , nato­ miast ż a d e n z n i c h i c h nie przestrzega. N a j o b s z e r n i e j s i r e l a c j ę u s ł y s z a ł y ś m y od jednej z i n f o r m a t o r e k z Nowycli Święcian: „Świniny nie wolno było jeść to też religijny przepis a zdrugW stronj lo bardzo szkodliwe na zdrowie. Uważali, że to t U H mięso. Nie wiem skąd ten przepis. Pamiętam tez, że kurt « 1 samemu nie wolno było rżnąć, trzeba było dać do ż a r e n * * ] specjalnemu człowiekowi, on jej wyrywał trochę piór z szyi i U* nacinał, żeby cała krew spłynęła, a jeszcze ją wieszali. ż e b y C * krew odeszła. Mięso godzinę moczyli, opłukali, posolili i dopi««! wtedy można było używać len co mięso przygotowywał t o j B specjalnie wydzielony od synagogi rzeżnik: szejheu on się nazy*» mis* Mnie się zdaje, że ten z a w ó d z ojca na syna przechodził, bo offl* tego w szkołach nie uczyli, ale pewna nie jestem. T o chodziło żeby jakieś specjalne żyły p o w y b i e r a ć . " (Kobieta, lat 65) „ T y c h kur samemu zabić nie m o ż n a było, potrzebnys Ity specjalnie szkolony człowiek, który wedle z a k o n ó w zabijał. T* rzeźnik specjalnie b r z w w ą szyję przckrajal trzyma! k u r ę * skrzydła. Zaraz potem ją powiesił, żeby krew odpłynęła. G e f l « kury czy kaczki, indyki - tylko takie zwierzę... można byłoJ<* �Królików na przykład nie m o ż n a było jeść. Prosiaków też nie można było jeść, to stąd idzie, że nasza religia pochodzi z Izraela, a tam bardzo g o r ą c o jest." (Kobieta, lat 66, Nowe Świeciany) „Muzułmanie i inne południowe narody nie m o g ą jeść wiep­ rzowiny. Koszerne to jest to, co m o ż n a jeść, co jest czyste, niekoszerne - to np. świnia. Koszerne wszystko co parzystokopytne, drugi warunek to, żeby przeżuwała np. krowa, koza, owca - koń już nie [...]. Kiedy myjemy mięso nam trzeba czekać, kiedy jemy mleczne potrawy to też trzeba czekać tylko trochę mniej - taka jest nasza tradycja. D o wojny nam nie m o ż n a było jeść świniny, u nas był taki specjalny człowiek co wszystkie zabijał kury, gęsi i dopiero można było jeść, bo samemu nie można było zabijać — ten człowiek to był rzeźnik [...]." (Mężczyzna, lat 35, Kowno) „Oddzielnie są naczynie do mlecznych a oddzielnie do mięs­ nych. Nie wolno jeść wieprzowiny - bo to najcięższe mięso na żołądek - m u z u ł m a n i e też nie jedzą świniny, bo to niezdrowe. Węgorza też Żyd nie zje, bo to jest ryba bez łusek i w ę g o r z - on krew ludzką i m i ę s o je człowiecze. W Biblii jest napisane o tym, co o ż e a czego nie m o ż e jeść Żyd (...]." ( M ę ż c z y z n a , lat 78, Podbrodzie) m D z i e ń o d p o c z y n k u m a w rytuale j a k i w w y o b r a ź n i żydowskiej s z c z e g ó l n ą w a g ę - zwany szabatem rozpoczyna się w p i ą t e k p r z e d z m i e r z c h e m i t r w a d o tej samej w i e c z o r n e j pory n a s t ę p n e g o d n i a . Z a c z y n a s i ę z a p a l e n i e m przez p a n i ą H n m n d w ó c h ś w i e c i o d m ó w i e n i a n r z e z o i c a r o d z i n v modlit¬ wy zwanej kiddusz n a d c z a s z ą w i n a R o d z i n a bierze u d z i a ł w d w ó c h obfitych n o s i ł k a c h - w niatek w i e c z o r e m i w s o b o t ę W v w a sie w t e d y snecialne o o t r a w y s z a b a s o w e W c i a e u trwania s z a o i s u ^ ™ ' w y k o n y w a ć zaanycn u o n e codziennych p r a c . I n f o r m a t o r k a z N o w y c h S w i ę c i a n p a m i ę ¬ tała tylko, ze: „Moja mama to i świece paliła w piątek, modliła się." „Wiem. ot że w piątek wieczorem stawiali świece i modlili się [...] w piątek moja babcia zawsze g o t o w a ł a faszerowaną rybę i piekła takie placki, plecione chałwy i paliła wieczorem świece, modliła się. Potem wychodziła do synagogi. Jak wracała z dziad­ kiem z synagogi to dopiero wtedy robiła kolację. Robiła baraninę, barszcz, cebulę i ziemniaki w glinianym garnku, na tą noc stawiało siędopieca. Robili to przed zachodem słońca. Jak w s o b o t ę ojciec przychodził z synagogi to jedli uroczysty obiad. U nas święty dzień jest sobota, ale u nas święto zaczyna się j u ż w piątek wieczorem. Stawi się świece i zaczyna się modlić - w s o b o t ę nic nie można robie." (Kobiela, lat 65, Nowe Świeciany) Przytoczone w y p o w i e d z i ś w i a d c z ą o f r a g m e n t a r y c z n e j znajomości o b c h o d ó w szabasu w ś r ó d naszych ż y d o w s k i c h rozmówców. Ż y d o w s k i e ś w i ę t o N o w e g o R o k u - R o s z H a s z a n a - przy­ pada na jesieni, m a p r z y p o m i n a ć o s t w o r z e n i u ś w i a t a . W tradycji l u d o w e j n a z y w a n e jest Ś w i ę t e m T r ą b e k . Jedynie d w ó c h i n d a g o w a n y c h m o g ł o n a m p o d a ć obszer­ niejsze relacje o t y m ś w i ę c i e . „Najważniejsze ż y d o w s k i e święta to Pascha i Nowy Rok - R o s z ą Szona. Nowy Rok wypada jesienią, kiedy kończy się cykl roślinności, kiedy przyroda umiera, życie się kończy to i rok się kończy. Na to święto powinno być d u ż o warzyw i o w o c ó w i obowiązkowo taki owoc. którego w tym roku jeszcze nie jadłeś np. moja mama k u p o w a ł a winogrona. Jeżeli tyjesz ten owoc po raz pierwszy w roku ty nad nim modlisz się: Błogosławię ten owoc, który nam dala ziemia (albo który nam d a ł o drzewo), na Nowy Rok j a d ł o się już lepiej, syciej. Mama piekła takie ciasteczka z miodem, bardzo dobre - j a staram się z a c h o w a ć kuchnię ż y d o w s k ą . R o s z ą to g ł o w a , Szona to rok, czyli głowa -początek roku to jest Nowy R o k - on trwa dwa dni, wtedy daje e Bogu czas. żeby z d e c y d o w a ł o losie k a ż d e g o c z ł o w i e k a . " \ onteu, lat 80, Świeciany) największe święto to u nas Nowy Rok. Obchodzimy go n a l c i a d i b a ł e l y l d a w do v n f ' ^ * ! ™"? . '. B z o w y c h tylko butach ySltlC C caływdzień. kleszenla Potem h idą nad w o d ę i tam ynagog., W mSoZd ąO się S H bez Z? f ° C 1 0 l n a " znaczyć, zejuz Wl kszosc?i Dla „ • u ' (Mężczyzna- « 1 65, Jonawa) Has^ naszych ż y d o w s k i c h i n f o r m a t o r ó w Rosz « n a kojarzy się jedynie z p o c z ą t k i e m roku: g r z e c h u „Jest R o s z ą Szona to Nowy R o k . " ( M ę ż c z y z n a , lat 78, Podbrodzie) „ N o w y R o k obchodzi się, Jąk wypada we wrześniu, ale też w październiku [...L>1Kobieta, lat 70, Nowe Świeciany) W ż y d o w s k i e j ś w i a d o m o ś c i religijnej w [ J o m K i p p u r - Drzez inne n a r o d o w o ś c i n a z v w a n v D n i e m P o i e d n a n i a l u b S ą d n y m F W m l n h r h n ^ n n J m rlL^troc, Hnia ™ m r a i iszvi, o o o w i ą z y w d t scisry post, c a t o a z i e n n e m o a r y w s y n a ­ godze o r a z p u b l i c z n e w y z n a n i e g r z e c h ó w . „Później jest Straszna Noc - tak nazywali to Święto Polacy a po ż y d o w s k u to Jom Kippur. W ten dzień byl absolutny post, dopiero na wieczór s z y k o w a ł o się specjalne dania. Wieczorem mama brała mnie za rękę i chodziła po sąsiadach i jeżeli się z kimś - nie daj B ó g - pokłóciła to chodziła prosić przebaczenia. 1 nie tylko, bo jeżeli się z nikim nie pokłóciła, to też tak robiła. Wtedy oczyszczasz swoją duszę. Później idzjemj do tynagoji, później cały dzień pości się i modli w synagodze - jak się już pokażą pierwsze trzy gwiazdy wtedy m o ż n a iść do domu i jeść - w synago­ dze jest taka trąba z rogu i ona daje znak, że m o ż n a iść do domu. W tym dniu B ó g decyduje o twoim życiu i o twoim losie." (Kobieta, lat 80, Świeciany) „ J o m Kippur to następne święto, wtedy nie wolno nikomu jeść, ani troszeczkę przez całe 24 godziny chyba, że kto jest bardzo słaby, to mu się dają napić wody. Wypada w październiku [...]. Straszna Noc wtedy jak jeden taki diabeł, siła nieczysta. Anty­ chryst wyciąga z domu jednego Ż y d a do lasu na śmierć. T a k wierzą, ale to nieprawda jest. Jaki los wypadnie tego w e ź m i e ten Antychryst, broni się przed nim, znaki jakieś na domu robili. T o jak los wyznaczy, tego po jednym ze wsi czy miasteczka mial wyciągnąć. Znak ten robi ten kto był najstarszy w domu - taki krzyż, ale inny niż chrześcijański." ( M ę ż c z y z n a , lat 65, Jonawa) „ J o m Kippur to święto z postem, to u nas jedyny post trwały, jeżeli jutro Jom Kippur to dziś wieczorem ni jeść, ni pić do jutra wieczorem nie wolno. W y p a d a ł o to Święto tydzień po R o s z ą Szonie. M o d l ą się tylko bardzo - nic więcej się nie robi, w synagodze m o d l ą się jak zawsze tylko modlitwy są specjalne." (Mężczyzn, lat 70, Podbrodzie) „ T o się tak nazywa Straszna Noc, ale to jest post przez całą dobę, nic zupełnie nie m o ż n a jeść. T o d o k ł a d n i e Sądny Dzień się n a z y w a ł o , wtedy modlili się za wszystkie grzechy, prosili o przeba­ czenie, Jom Kippur to się n a z y w a ł o po ż y d o w s k u . " (Kobieta, lat 65, Nowe Świeciany) „ P o Nowym R o k u . za dziesięć dni jest u nas Straszna Noc - post. T o tak: z wieczora, zaraz po zachodzie słońca to trzeba pojeść i iść do synagogi p o m o d l i ć się. Jak się wieczorem pomod­ lisz, wracasz, jutro wstajesz i nie wolno nawet umyć się. T o się nazywa Wielki Post, trwa jedną d o b ę i od razu idziesz do synagogi p o m o d l i ć się. Wieczorem jak przyjdziesz do domu, to j u ż wtedy m o ż n a jeść." (Kobieta, lat 66, Nowe Świeciany) Piętnastego dnia miesiąca Tiszvi o b c h o d z ą wyznawcy judaizmu Sukkot - nazywane Świętem N a m i o t ó w bądź K u c z k a m i . T r w a ł o ono 8 dni i m i a ł o u p a m i ę t n i a ć przekaz biblijny o w ę d r ó w c e Ż y d ó w p r z e z p u s t y n i ę , k i e d y to miejs­ c e m ich z a m i e s z k a n i a b y ł y n a m i o t y i s z a ł a s y . „ N a Sukkot - ś w i ę t o Kuczek - na pamiątkę tego, że Żydzi wyszli z Egiptu i mieszkali w szałasach na pustyni i piekli m a c ę z mąki i wody." ( M ę ż c z y z n a , lat 78, Podbrodzie) „Kuczki po to robią, żeby byl deszcz. Dlatego ten szałas co budują, to robią bez dachu. I siedem dni tam jeść trzeba. Wszyscy razem kobiety, mężczyźni i dzieci. W domu nie wolno, to tradycja taka." ( M ę ż c z y z n a , lat 65, Jonawa) „Kuczki to noworoczne Święto - bo są trzy Święta w tym noworocznym cyklu: Roszą Szona. Jom Kippur i Sukkot - Święto Kuczek - to jest ostatnie jesienne ś w i ę t o , ono oznacza bliskość z przyrodą, robią takie domki letnie i dach pokrywają gałązkami choinki i tam jedzą, wspominają jak żyli w Izraelu, gdzie jest ciepło i takie właśnie domki się buduje. T o jest wesołe święto - najweselszy jest ostatni dzień, kiedy B ó g dał dziesięć przykazań Mojżeszowi - Simchat Tora - wtedy wyjmują Torę w synagodze i z nią tańczą - to bardzo wesołe święto jest." (Kobieta, lat 80, Świeciany) Inna informatorka wspomina Wyniesienie Tory: 87 �1 „ N o w y Rok tak radosny nie był jak Simchat T o r a - to tam wtedy śpiewali i tańczyli [...] to znaczy Wyniesienie Tory." (Kobieta, lat 65, Nowe Świeciany) Z i m o w y m ś w i ę t e m ś w i a t ł a jest C h a n u k a . P r z e z o s i e m d n i kolejno zapalano świece w o ś m i o r a m i e n n y m ś w i e c z n i k u . Jest to j e d n o z n i e l i c z n y c h ś w i ą t w t r a d y c j i ż y d o w s k i e j , k t ó r e z w i ą z a n e iest ze ś c i ś l e i s z v m n i ż z a z w v c z a i Dostem W t v m czasie nie w o l n o s p o ż y w a ć m i ę s a . „ Ś w i ę t o Chanuka to palenie świec, k a ż d e g o dnia zapala się jedną i tak do ośmiu, zaczyna się na jednej a kończy na ósmej. T o ś w i ę t o wypada mniej więcej kilka dni po Nowym R o k u . T e świece zapala się na stole, niekoniecznie na oknie." (Kobieta, lat 66, Nowe Świeciany) „ C h a n u k a - kiedy rozbili w Jerozolimie chram i z o s t a ł o się tylko w jednej czaszy m a s ł o do palenia, które zapalili to ono paliło się 9 dni. T o teraz u nas na Chanuka każdy dzień zapalają świece maleńkie, dziś pierwszą a dziewiątego dnia ostatnią pali się dziewiątą. Świeczniki są, ale one chyba specjalnie nie nazywają się, ustawia się je na świecznikach - judałkach, gdzie komu wypadnie [...]. M o d ł y są specjalne, jedzenie to bliny kartoflane, w y p a d a ł o w październiku." ( M ę ż c z y z n a , lat 70, Podbrodzie) „ C h a n u k a to święto zimowe, też na pamiątkę historycznego zdarzenia. Kiedy Grecy pobili Ż y d ó w i zburzyli świątynię. Żydzi bili się z Grekami ale było ciemno więc zapalili taką małą lampeczkę i ona paliła się przez 8 dni i dlatego też to święto trwa 8 dni. T o jest specjalne święto dla dzieci, im daje się podarki. N a to święto o b o w i ą z k o w o robi się bliny, pączki jak w polskie zapusty. Dzieci nie c h o d z ą wtedy do szkoły, to święto to były zimowe ferie." (Kobieta, lat 80, Świeciany) Ś w i ę t o Purim obchodzono na p a m i ą t k ę ocalenia Ż y d ó w od z a g ł a d y H a m a n a . D z i e c i o t r z y m u j ą w ó w c z a s p o d a r k i , święto ma charakter k a r n a w a ł o w y : „ Ś w i ę t o Purim to Polacy m ó w i ą , że to pędzenie Hamana. T o jest święto zwycięstwa, kiedy filistyński król - Haman napadł na Judeę i wtedy Dawid walczył z Goliatem i mały rudy Dawid zabił Goliata kamyczkiem z procy. Haman d u ż o zła wyrządził Ż y d o m , bił ich i nękał, ale lubił jedną kobietę - Ż y d ó w k ę i ona była takim szpiegiem ż y d o w s k i m . Na to święto dzieci robią sobie takie rózgi i tak symbolicznie c h o d z ą i biją Hamana - nikogo konkretnego tylko tak c h o d z ą i machają. N a to święto są takie maskarady, bo to też jest dziecięce święto - teraz bardzo hucznie obchodzone w Izraelu, gdzie dzieci ubierają się w historyczne kostiumy. W to święto tak samo jak w C h a n u k ę dzieci dostają prezenty. T o święto jest 6 tygodni przed Paschą, na przedwiośniu. N a Purim jest specjalne ciastko, ono nazywa się Haman Tyszyn - ono jest tak złożone jak Hamana czapka, w środku ciastka jest mak z mio­ dem." (Kobieta, lat 80, Świeciany) „Purim to na pamiątkę, j a dobrze nie p a m i ę t a m , jakiś faraon A m o n - jego bili czy on tam Ż y d ó w bił - nie wiem, ono wypada zawsze miesiąc przed Pesach. Strzelają od pamięci tego Amona [...] to sam. bogatsze tak r o b i ą " ( M ę ż c z y z n a , lat 70 Podbrodzie) „Purim to święto jest na paimątkę tego, ze był taki Amon i on chc.ai Zydow zniszczyć ale Pan Bog tego Amona - bo on był żonaty z piękną Ż y d ó w k ą Esterą - Pan Bog sprawił, ze go zdjęl. . mc Ż y d o m me zrobił. ( M ę ż c z y z n a , lat 78, Podbrodzie) P e s a c h ( P a s c h a ) to n a j w i ę k s z e ś w i ę t o ż y d o w s k i e . Ś w i ę t o w y p a d a na w i o s n ę w 15 d n i u m i e s i ą c a N i s a n , n a j c z ę ś c i e j w czasie p e ł n i k s i ę ż y c a . U p a m i ę t n i a o n o u w o l n i e n i e Ż y d ó w z niewoli w E g i p c i e . W z a s a d z i e o d p o w i a d a t e r m i n o m c h r z e ś c i j a ń s k i e j W i e l k a n o c y , dlatego c z ę s t o n a z y w a n e jest przez c h r z e ś c i j a n „ ż y d o w s k ą W i e l k a n o c ą " . C e c h ą c h a r a k ­ t e r y s t y c z n ą P e s a c h jest z a k a z j e d z e n i a p i e c z o n e g o n a z a ­ k w a s i e c h l e b a . P o d s t a w o w y m p o ż y w i e n i e m w czasie ś w i ą t iest c h l e b o r z a ś n v - m a c a s D o r z a d z a n a ze SDecialnie D r z v a o towanej m ą k i i w o d y . N a j w i e r n i e j t r a d y c j a tego ś w i ę t a z a c h o w a ł a s i ę w p a m i ę c i osiemdziesiątletniej mieszkanki Święcian: „Pascha to po ż y d o w s k u Pejsach, to święto bardzo ciekawe, to święto wyzwolenia od niewoli. Jeszcze w historycznych czasach Żydzi byli niewolnikami u Egipcjan, bo Egipcjanie zawojowali Kanaan i zabrali Ż y d ó w do Egiptu. I te piramidy, które my dziś 88 podziwiamy zbudowali Ż y d z i - n i e w o l n i c y . N a Paschę pieką mac* dlatego, że kiedy oni szli przez pustynię i byli głodni, więc B ó g im zesłał macę i oni robili takie cienkie placki z tej manny i piekli n słońcu, wiec ta maca jest na pamiątkę tego wydarzenia. Obwiniali Ż y d ó w , że do macy dodają krew chrześcijańską - to jest straszne oszczerstwo. W Rosji kiedyś były o to procesy, byli tacy ludzie którzy świadczyli fałszywie, że krew chrześcijańską dodają Żydzj do macy. Święto to jest 7 dni i jest to najradośniejsze święto. Dom musi hu- wyczyszczony, żeb> nie bvło ani kurzu, sa specjalne potrawy paschalne wino się robi i w ó d k a ziemniaczana - pd. s a c h ó w k a - ją trzeba robić w wielkiej czystości. N a Paschę o b o w i ą z k o w o , w każdym domu m i o d ó w k a jest - to jest miód woda i jeszcze przyprawa i to się pije. Pięknie nakrywają stół i sit' m o d l ą , potem każdemu nalewają miodu, żeby było słodko w kontraście z tym gorzkim co było w przeszłości. Kiedy Bóg nasłał 7 plag na Faraona, kiedy nie chciał odpuścić Ż y d ó w i mówi się, że w tę noc B ó g wybawił Izraela [...]." a O s t a t n i m ś w i ę t e m r o k u r y t u a l n e g o jest S z a w u o t zwane Zielonymi Świątkami. Nie wszyscy z naszych rozmówców p r z y p o m i n a j ą sobie istnienie t a k i e g o ś w i ę t a w tradycji a n a w e t c i , k t ó r z y o n i m w s p o m i n a j ą nie p o t r a f i ą od­ powiedzieć o obrzędowości. O w a fragmentaryczna p a m i ę ć o czasach d z i e c i ń s t w a i soc c y f i c z n y s t o s u n e k d o t r a d y c j i m o ż e w y n i k a ć z f a k t u , iż nikt z n a s z y c h r o z m ó w c ó w nie p o c h o d z i ł z o r t o d o k s y j n e j rodzi, ny, c h o c i a ż w s z y s c y w y c h o w a l i s i ę n a k r a w ę d z i kultury ż y d o w s k i e j . Ż y c i e s p o ł e c z n o ś c i ż y d o w s k i e j nie jest zdeter¬ m i n o w a n e p r z e z t r a d y c j ę nie przestrzega s i ę religijnych z a k a z ó w i n a k a z ó w d o t y c z ą c y c h d n i a c o d z i e n n e g o , ob r z e d o w o ś c i o b c h o d z e n i a ś w i a t T r a d y c j a einie na Litwie wraz z odejściem n a j s t a r s z y c h ' Ż y d ó w którzy pamiętał jeszcze p r z e d w o j e n n ą a t m o s f e r ę . k o l o r y ! ż y c i a s p o ł e c z n o ś d żydowskiej. Z e smutkiem o p o w i a d a j ą o tym: „ N i e przestrzegało się u nas w domu tak bardzo tych wszyst­ kich świąt i tradycji. Świninę się jadło i wszystko. Ja my ślę, że 40% Ż y d ó w w Wilnie przed wojną - tak jak j a nie przyznawała religii i świąt." ( M ę ż c z y z n a , lat 80, Wilno) „ N i c nie pamiętam z tradycji, o b y c z a j ó w , po wojnie nikt nie utrzymywał tradycji. Sam kitka razy zachodziłem do synagogi, Nie, obco się tam nie czułem, ale nic z tego nie rozumiałem, jestem przyzwyczajony do tego." ( M ę ż c z y z n a , lat 55, Świeciany] „Ja j u ż m a ł o pamiętam z tych wszystkich świąt, Na święte mama robiła ładne specjalne bulki i obiad był już lepszy - ja lo widziałam jak byłam mała dziewczynka - j a nie zdążyłam się tego nauczyć - dlatego ani j a , ani siostra nie podtrzymywałyśmy ż y d o w s k i c h tradycji, nie wiedziałyśmy jak to się robi." (Kobiel lat 75, Świeciany) „ W i e l k a n o c kiedyś mogliśmy zupełnie prosto obchodzić. T< macę się w Wilnie d o s t a w a ł o , teraz też jest, ale tak obchodzić nie wychodzi, bo pracujemy." (Kobieta, lat 65, Nowe Świeciany). „Ja wam teraz prawdę powiem, m o ż e ja i grzeszyłam, w czasie wojny nie m o g ł a m tego przestrzegać, to i po wojnie też przestrzegałam. D z i ś to już jak święto jest na o g r ó d nie wych ' ale co się tyczy gotowania w s o b o t ę , to tak b y ł o , że mój mąż I nienabożny, był Ż y d e m i mówił, żeby g ł o w y sobie nie zawracać.' (Kobieta, lat 66. Nowe Świeciany) „ K i e d y ś przed wojną to Żydzi bardzo swojej wiary trzymali [...]. Teraz to raczej religii się nie trzyma, rzadko kto rffl w Wilnie jak synagoga blisko jest [...]. Ja teraz nie chodzę synagogi, od m a ł e g o nie c h o d z ę , parę lat temu byłem ostatni bo tu w Podbrodziu nie ma synagogi. Ja jestem trochę atei: K i e d y ś było inaczej, zawsze trzeba się b y ł o ojca słuchać - tera* już m a ł o kto z a k a z ó w tych przestrzega, teraz się obchodzi, bo ma takiego przymusu każdy teraz sam po sobie." ( M ę » lat 70, Podbrodzie) „ K i e d y ś u nas była bardzo wielka religia, a teraz my tej rt nie podtrzymujemy - bo kiedyś nie było przy komuifmożliwości ich robić - a teraz odkryliśmy i ciężko nam niel zakazy wypełniać." ( M ę ż c z y z n a , lal 35, K o w n o ) „Kultura ż y d o w s k a teraz tu przepadła, tylko ludzie w wieku, wielu, umieją jeszcze czytać po ż y d o w s k u młodzi jui �jeżeli teraz uczą, to już nie po ż y d o w s k u , tylko po he\rajsku - bo taki język jest w Izraelu." ( M ę ż c z y z n a , lat 78, Podbrodzie) ,Ja nie c h o d z i ł a m do synagogi, ale z a c h o w a ł a m tradycję i przestrzegam świąt [...]. Zupełnie nie możecie z r ó w n a ć jak było do wojny i jak jest teraz - a to d u ż o , bardzo d u ż o zrobiła wojna r j . I tak będzie d o p ó k i my żyjemy, ale my już ostatni Mohikanie iak my umrzemy, to już nikt nie będzie się interesował nie będzie szukał - tu w Święcianach nie ma ani jednego m ł o d e g o Ż y d a . " (Kobieta, lat 80. Świeciany) Przytoczone relacje świadczą nie o k u l t u r o w y m samouni­ cestwieniu Ż y d ó w , ale o sytuacji, k t ó r a była k o n s e k w e n c j ą n i e o b e c n o ś c i Ż y d ó w - o r t o d o k s ó w w powojennej Litwie. Kjedy znikają ortodoksyjne ś r o d o w i s k a ż y d o w s k i e nie ginie wprawdzie zupełnie ż y d o w s k a k u l t u r a , ale zostaje przy­ spieszony proces zaniku tradycji. Pod w p ł y w e m oficjalnej polityki model życia zmienia się znika religijność, znika więc i o b r z ę d o w o ś ć . Z a n i k tradycji w ś r ó d współczesnej społeczności ż y d o w s k i e j w Litwie jest wynikiem d z i a ł a n i a czynników z e w n ę t r z n y c h : wyniszczenia ludności w czasie wojny, p o l i t y k i w ł a d z komunistycznych i z w i ą z a n y c h z n i ą represji, k t ó r y c h to k o n s e k w e n c j ą była emigracja Ż y d ó w Litwy brak szkół ż y d o w s k i c h , zlikwidowanie podstaw ekonomicznych, dzięki k t ó r y m społeczność ż y d o w s k a funk­ cjonowała przez wiek. z a m k n i ę c i e "instytucji m o g ą c y c h nrzyczynić się do zachowania języka i tradycji R ó w n i e ż czynniki w e w n ę t r z n e b ę d ą c e w dużej mierze wyn.k.em oficjalnej p o l i t y k i p a ń s t w a to znaczy asymilacja i z w i ą z a n e z n a częste mieszane m a ł ż e ń s t w a z d e c y d o w a ł y o stopmowym t r w a j ą c y m czterdzieści lat wymieraniu tradycji fizyczna z a g ł a d a nie tylko elit ale większości narodu w czasach drugiej wojny ś w i a t o w e j , powojenne czystki komunistyczne D o e ł e b i ł y w ludności żvdowskiei lek ooczucie stałego z a g r o ż e n i a zaszczepiony jeszcze pierwszym, wystąpieniami n a c j o n a l i s t ó w w latach trzydziestych. 7 Obecnie władze L i t w y starają się z r e k o m p e n s o w a ć Ż y d o m poniesione straty moralne, m o ż n a nawet m ó w i ć o pewnym faworyzowaniu tej grupy l u d n o ś c i , ale coraz więcej Ż y d ó w emigruje, korzystając z zaistniałej możliwości. W y n i k a to z zakorzenionego w ś w . a d o m o ś c t lęku, iż czas z a g r o ż e n t a me minął, strach przed n i e p e w n ą sytuacft e k o n o m i c z n ą i m o ż ­ l i w y m i zmianami w polityce władz. T a k ż e takie p o s u n i ę c i a , j a k rehabilitacja litewskich zbrodniarzy wojennych, w i n n y c h Holokaustu, b u d z ą z r o z u m i a ł y lęk. Jak j u ż w s p o m n i a ł y ś m y we wstępie, sytuacja Ż y d ó w uległa poprawie w ostatnich k i l k u latach i jest to przede wszystkim rezultatem nowej p o l i t y k i w ł a d z litewskich. P o w s t a ł o Ż y d o ­ wskie Towarzystwo K u l t u r a l n e , r ó ż n e organizacje o ś w i a t o ­ we, szkoła w Wilnie, u d o s t ę p n i o n o wiernym dwie synagogi (w Wilnie i K o w n i e ) , gdzie n a b o ż e ń s t w a celebruje rabin z L o n d y n u . Działają dwa muzea - jedno przy Ż y d o w s k i m Towarzystwie K u l t u r a l n y m a drugie to reaktywowane m u ­ zeum H o l o k a u s t u . Wychodzi ż y d o w s k a gazeta. We wszystkich p r ó b a c h odrodzenia ś w i a d o m o ś c i narodo­ wej i kulturowej widoczne jest, że szczególną w a g ę przywią­ zuje się do k u l t y w o w a n i a p a m i ę c i o ofiarach wojny: o d ­ słoniętych z o s t a ł o wiele p o m n i k ó w w miejscach zbrodni p o p e ł n i o n y c h na Ż y d a c h , u k a z u j ą się publikacje na ten temat. P a m i ę ć o ofiarach H o l o k a u s t u zaczęła k o n s o l i d o w a ć tą tak rozbitą po wojnie g r u p ę - co więcej daty u p a m i ę t ­ niające tragiczne wydarzenia z c z a s ó w wojny takie j a k : likwidacja gett w Wilnie i K o w n i e egzekucje w Ponarach czy Święcianach są obecnie j e d y n ą ' o k a z j ą do s p o t k a ń D n i w k t ó r y c h czczona jest p a m i ę ć ofiar H o l o k a u s t u stają sie swoistymi świętami p o s i a d a j ą c y m i w ł a s n y r y t u a ł Te mar tyrologiczne obchody z a s t ą p ły tradycyjne święta ż y d o w s k i e ustalone przez wielowiekowa tradycje a teraz już nie ob­ chodzone zaliczane raczej do przeszłości. Żydzi, tak j a k wiele n a r o d ó w w byłym Z w i ą z k u Radziec­ k i m , odarci zostali z pamięci o własnej o d r ę b n o ś c i , kulturze, historii. Jest to proces chyba nieodwracalny. Tradycja zanika c h o c i a ż jest jeszcze sztucznie podtrzymywana, od p o c z ą t k u naucza się historii i j ę z y k a . P a m i ę ć o w s p ó l n y m pochodzeniu i o w s p ó l n y c h losach właściwie ogranicza się tylko do p a m i ą t e k H o l o k a u s t u i do zachowania tego, co przypomina czas najokrutniejszego cierpienia. Wizerunek Żyda Renata Hryciuk, E w a Moroz Wizerunek Ż y d ó w , ich o b r z ę d ó w , zwyczajów, zanotowa­ ny w czasie prowadzonych przez nas b a d a ń , nie różni się od tego, który f u n k c j o n o w a ł przed w o j n ą , i znany jest nam z literatury (Cała 1992). M i m o iż społeczność ż y d o w s k a została w czasie wojny niemal zupełnie wyniszczona, wizeru­ nek Ż y d a wciąż żywy jest w pamięci m i e s z k a ń c ó w wsi, bacznie bardziej wyrazisty niż B i a ł o r u s i n a czy L i t w i n a . Stereotyp Ż y d a , k t ó r y funkcjonuje obecnie, w y t w o r z y ł się wśród społeczności zamieszkujących m a ł e miasteczka i wsie. Ądzi ji |i d n ą z grup, tworzyli t k n i ę t e społeczności posługujące się innym j ę z y k i e m , mające w ł a s n ą religię i k u l t u r ę . Żyli w sąsiedztwie tradycyj­ nych społeczności c h ł o p s k i c h , k t ó r e r ó w n i e ż były do pew"^o stopnia z a m k n i ę t y m i grupami. Obie społeczności były sobie obce, izolowały się - zwłaszcza w sferze o b r z ę d ó w ' g i i , jednocześnie jednak k o n t a k t o w a ł y się ze s o b ą , i to • b r y ł k o w sferze gospodarczej. W p ł y w y kulturowe obu grup °a siebie m o ż n a z a o b s e r w o w a ć n p w j ę z y k u , stroju muzyce Jpnitekturze. Jednak bliższe związki np. m a ł ż e ń s t w a miały Jedynie sporadycznie. w r e u e j s c e L i t w j e n i e z a s y T n o w a s j e 7 z a W i z e r u n e k Ż y d a b y ł w i ę c b u d o w a n y na p o d s t a w i e w i e l o ­ rakich (acz niezbyt bliskich) k o n t a k t ó w obu grup oraz indywidualnych d o ś w i a d c z e ń i obserwacji. Pierwszym skojarzeniem jakie n a s u w a ł o się n a s z y m roz­ m ó w c o m p r z y p y t a n i u o Ż y d ó w b y ł o o d w o ł y w a n i e s i ę do wyglądu i opisu stroju. Ż y d m i a ł ciemną cerę i włosy, h a c z y k o w a t y nos, u b r a n y b y ł w c h a ł a t lub d ł u g i p ł a s z c z , m i a ł pejsy i j a r m u ł k ę . „ Ż y d ó w bardzo ł a t w o było p o z n a ć na ulicy: czarncriki byl i nos miał taki, ż e to nawet gadają ludzie do tej pory czasem masz nos jak u Żyda - taki garbaty, długi, chudy i zakrzywiony." ( M ę ż c z y z ­ na i kobieta. Litwini, lat o k o ł o 80, Podbrodzie) „Starzy Żydzi to zawsze płachtę na siebie narzucali i nosili pejsy i takie malutkie czapeczki, ale tylko starzy, bo młodzi ubierali się. jak my wszyscy." (Polka lat 72, Podbrodzie) Inna relacja:.,[...] Żyd jest czarny, ma inną b u d o w ę nosa; u nich duze czarne oczy [ „ . ] " (Kobieta z grupy starowierców, lat 40. Suderwa) „oni mają czarne albo ryże włosy - nie ma białych, mają więcej pociągłe nosy [...]" (Polka, lat 82, Koleśniki) 89 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ae66fd2872f8bac0df55eec66eedb57b.pdf 17b506cf28d5321093445c739f4bc159 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3592 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3369 Title A name given to the resource Wizerunek Żyda w oczach Polaków na Litwie ; Informatorzy, wywiady / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4, s.89-93 Creator An entity primarily responsible for making the resource Hryciuk, Renata; Moroz, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text jeżeli teraz uczą, to już nie po ż y d o w s k u , tylko po he\rajsku - bo taki język jest w Izraelu." ( M ę ż c z y z n a , lat 78, Podbrodzie) ,Ja nie c h o d z i ł a m do synagogi, ale z a c h o w a ł a m tradycję i przestrzegam świąt [...]. Zupełnie nie możecie z r ó w n a ć jak było do wojny i jak jest teraz - a to d u ż o , bardzo d u ż o zrobiła wojna r j . I tak będzie d o p ó k i my żyjemy, ale my już ostatni Mohikanie iak my umrzemy, to już nikt nie będzie się interesował nie będzie szukał - tu w Święcianach nie ma ani jednego m ł o d e g o Ż y d a . " (Kobieta, lat 80. Świeciany) Przytoczone relacje świadczą nie o k u l t u r o w y m samouni­ cestwieniu Ż y d ó w , ale o sytuacji, k t ó r a była k o n s e k w e n c j ą n i e o b e c n o ś c i Ż y d ó w - o r t o d o k s ó w w powojennej Litwie. Kjedy znikają ortodoksyjne ś r o d o w i s k a ż y d o w s k i e nie ginie wprawdzie zupełnie ż y d o w s k a k u l t u r a , ale zostaje przy­ spieszony proces zaniku tradycji. Pod w p ł y w e m oficjalnej polityki model życia zmienia się znika religijność, znika więc i o b r z ę d o w o ś ć . Z a n i k tradycji w ś r ó d współczesnej społeczności ż y d o w s k i e j w Litwie jest wynikiem d z i a ł a n i a czynników z e w n ę t r z n y c h : wyniszczenia ludności w czasie wojny, p o l i t y k i w ł a d z komunistycznych i z w i ą z a n y c h z n i ą represji, k t ó r y c h to k o n s e k w e n c j ą była emigracja Ż y d ó w Litwy brak szkół ż y d o w s k i c h , zlikwidowanie podstaw ekonomicznych, dzięki k t ó r y m społeczność ż y d o w s k a funk­ cjonowała przez wiek. z a m k n i ę c i e "instytucji m o g ą c y c h nrzyczynić się do zachowania języka i tradycji R ó w n i e ż czynniki w e w n ę t r z n e b ę d ą c e w dużej mierze wyn.k.em oficjalnej p o l i t y k i p a ń s t w a to znaczy asymilacja i z w i ą z a n e z n a częste mieszane m a ł ż e ń s t w a z d e c y d o w a ł y o stopmowym t r w a j ą c y m czterdzieści lat wymieraniu tradycji fizyczna z a g ł a d a nie tylko elit ale większości narodu w czasach drugiej wojny ś w i a t o w e j , powojenne czystki komunistyczne D o e ł e b i ł y w ludności żvdowskiei lek ooczucie stałego z a g r o ż e n i a zaszczepiony jeszcze pierwszym, wystąpieniami n a c j o n a l i s t ó w w latach trzydziestych. 7 Obecnie władze L i t w y starają się z r e k o m p e n s o w a ć Ż y d o m poniesione straty moralne, m o ż n a nawet m ó w i ć o pewnym faworyzowaniu tej grupy l u d n o ś c i , ale coraz więcej Ż y d ó w emigruje, korzystając z zaistniałej możliwości. W y n i k a to z zakorzenionego w ś w . a d o m o ś c t lęku, iż czas z a g r o ż e n t a me minął, strach przed n i e p e w n ą sytuacft e k o n o m i c z n ą i m o ż ­ l i w y m i zmianami w polityce władz. T a k ż e takie p o s u n i ę c i a , j a k rehabilitacja litewskich zbrodniarzy wojennych, w i n n y c h Holokaustu, b u d z ą z r o z u m i a ł y lęk. Jak j u ż w s p o m n i a ł y ś m y we wstępie, sytuacja Ż y d ó w uległa poprawie w ostatnich k i l k u latach i jest to przede wszystkim rezultatem nowej p o l i t y k i w ł a d z litewskich. P o w s t a ł o Ż y d o ­ wskie Towarzystwo K u l t u r a l n e , r ó ż n e organizacje o ś w i a t o ­ we, szkoła w Wilnie, u d o s t ę p n i o n o wiernym dwie synagogi (w Wilnie i K o w n i e ) , gdzie n a b o ż e ń s t w a celebruje rabin z L o n d y n u . Działają dwa muzea - jedno przy Ż y d o w s k i m Towarzystwie K u l t u r a l n y m a drugie to reaktywowane m u ­ zeum H o l o k a u s t u . Wychodzi ż y d o w s k a gazeta. We wszystkich p r ó b a c h odrodzenia ś w i a d o m o ś c i narodo­ wej i kulturowej widoczne jest, że szczególną w a g ę przywią­ zuje się do k u l t y w o w a n i a p a m i ę c i o ofiarach wojny: o d ­ słoniętych z o s t a ł o wiele p o m n i k ó w w miejscach zbrodni p o p e ł n i o n y c h na Ż y d a c h , u k a z u j ą się publikacje na ten temat. P a m i ę ć o ofiarach H o l o k a u s t u zaczęła k o n s o l i d o w a ć tą tak rozbitą po wojnie g r u p ę - co więcej daty u p a m i ę t ­ niające tragiczne wydarzenia z c z a s ó w wojny takie j a k : likwidacja gett w Wilnie i K o w n i e egzekucje w Ponarach czy Święcianach są obecnie j e d y n ą ' o k a z j ą do s p o t k a ń D n i w k t ó r y c h czczona jest p a m i ę ć ofiar H o l o k a u s t u stają sie swoistymi świętami p o s i a d a j ą c y m i w ł a s n y r y t u a ł Te mar tyrologiczne obchody z a s t ą p ły tradycyjne święta ż y d o w s k i e ustalone przez wielowiekowa tradycje a teraz już nie ob­ chodzone zaliczane raczej do przeszłości. Żydzi, tak j a k wiele n a r o d ó w w byłym Z w i ą z k u Radziec­ k i m , odarci zostali z pamięci o własnej o d r ę b n o ś c i , kulturze, historii. Jest to proces chyba nieodwracalny. Tradycja zanika c h o c i a ż jest jeszcze sztucznie podtrzymywana, od p o c z ą t k u naucza się historii i j ę z y k a . P a m i ę ć o w s p ó l n y m pochodzeniu i o w s p ó l n y c h losach właściwie ogranicza się tylko do p a m i ą t e k H o l o k a u s t u i do zachowania tego, co przypomina czas najokrutniejszego cierpienia. Wizerunek Żyda Renata Hryciuk, E w a Moroz Wizerunek Ż y d ó w , ich o b r z ę d ó w , zwyczajów, zanotowa­ ny w czasie prowadzonych przez nas b a d a ń , nie różni się od tego, który f u n k c j o n o w a ł przed w o j n ą , i znany jest nam z literatury (Cała 1992). M i m o iż społeczność ż y d o w s k a została w czasie wojny niemal zupełnie wyniszczona, wizeru­ nek Ż y d a wciąż żywy jest w pamięci m i e s z k a ń c ó w wsi, bacznie bardziej wyrazisty niż B i a ł o r u s i n a czy L i t w i n a . Stereotyp Ż y d a , k t ó r y funkcjonuje obecnie, w y t w o r z y ł się wśród społeczności zamieszkujących m a ł e miasteczka i wsie. Ądzi ji |i d n ą z grup, tworzyli t k n i ę t e społeczności posługujące się innym j ę z y k i e m , mające w ł a s n ą religię i k u l t u r ę . Żyli w sąsiedztwie tradycyj­ nych społeczności c h ł o p s k i c h , k t ó r e r ó w n i e ż były do pew"^o stopnia z a m k n i ę t y m i grupami. Obie społeczności były sobie obce, izolowały się - zwłaszcza w sferze o b r z ę d ó w ' g i i , jednocześnie jednak k o n t a k t o w a ł y się ze s o b ą , i to • b r y ł k o w sferze gospodarczej. W p ł y w y kulturowe obu grup °a siebie m o ż n a z a o b s e r w o w a ć n p w j ę z y k u , stroju muzyce Jpnitekturze. Jednak bliższe związki np. m a ł ż e ń s t w a miały Jedynie sporadycznie. w r e u e j s c e L i t w j e n i e z a s y T n o w a s j e 7 z a W i z e r u n e k Ż y d a b y ł w i ę c b u d o w a n y na p o d s t a w i e w i e l o ­ rakich (acz niezbyt bliskich) k o n t a k t ó w obu grup oraz indywidualnych d o ś w i a d c z e ń i obserwacji. Pierwszym skojarzeniem jakie n a s u w a ł o się n a s z y m roz­ m ó w c o m p r z y p y t a n i u o Ż y d ó w b y ł o o d w o ł y w a n i e s i ę do wyglądu i opisu stroju. Ż y d m i a ł ciemną cerę i włosy, h a c z y k o w a t y nos, u b r a n y b y ł w c h a ł a t lub d ł u g i p ł a s z c z , m i a ł pejsy i j a r m u ł k ę . „ Ż y d ó w bardzo ł a t w o było p o z n a ć na ulicy: czarncriki byl i nos miał taki, ż e to nawet gadają ludzie do tej pory czasem masz nos jak u Żyda - taki garbaty, długi, chudy i zakrzywiony." ( M ę ż c z y z ­ na i kobieta. Litwini, lat o k o ł o 80, Podbrodzie) „Starzy Żydzi to zawsze płachtę na siebie narzucali i nosili pejsy i takie malutkie czapeczki, ale tylko starzy, bo młodzi ubierali się. jak my wszyscy." (Polka lat 72, Podbrodzie) Inna relacja:.,[...] Żyd jest czarny, ma inną b u d o w ę nosa; u nich duze czarne oczy [ „ . ] " (Kobieta z grupy starowierców, lat 40. Suderwa) „oni mają czarne albo ryże włosy - nie ma białych, mają więcej pociągłe nosy [...]" (Polka, lat 82, Koleśniki) 89 �" 1 W k l a s y c z n y m s c h e m a c i e p r z e d s t a w i o n y m przez B y s t r o n i a (1935) i s t o t n y m elementem w y r ó ż n i a j ą c y m Ż y d a jest zapach. T a k ż e zdaniem naszych r o z m ó w c ó w , o p r ó c z od­ miennego w y g l ą d u c h a r a k t e r y z o w a ł Ż y d ó w specyficzny z a ­ p a c h : b y l p r z y k r y i o d n o s i ł s i ę nie t y l k o do s a m e j o s o b y , ale i do jego d o m u . „Żydzi śmierdzieli kozłem, to dało się wyczuć, nawet ta moja koleżanka co była bardzo czysta, to też śmierdziała Ż y d e m [...] to ten ich zapach taki wrodzony." (Polka, lat 77, Makucie) „śmierdzieli okrutnie: oni i ich domy." (Kobieta i M ę ż c z y z n a , Litwini, lat 80, Podbrodzie) „Żydzi j u ż są trochę inne. Żyd ma swój zapach." (Polka, lat 82, Koleśniki) „ D o m y ich ciemne, smętne, niewybielone, sprzęty proste i zwykłe. Nie ma u nich w domu porządku. Zapach ichni, taki inny, trudno powiedzieć [...] po tym ich od razu m o ż n a p o z n a ć - przykry taki. Jakaś zdechła kura czy co." (Polka, lat 70, Suderwa) K o l e j n y m istotnym wyznacznikiem „ i n n o ś c i " - „ o b c o ś c i " Ż y d a jest f a k t , i ż dzieci ż y d o w s k i e r o d z i ł y s i ę i n a c z e j . M i a ł y one p r z y c h o d z i ć n a ś w i a t ś l e p e a w e d ł u g powszechnie p a n u j ą c e g o przekonania do p r z y w r ó c e n i a dzieciom w z r o k u potrzebna była chrześcijańska krew, k t ó r ą przemywano n i e m o w l ę t o m oczy. „taka wersja była. że to krew ich dzieciom co się rodzą jest potrzebna, przecierają im oczy, bo niby ślepi się rodzą [...]" (Białorusin, lat 70, P o w i e w i ó r k a ) „krwią katolicką smarowali dzieciom oczy od razu po urodze­ niu, oni ślepe się rodzili." (Polka, lat 70, Dziewieniszki) „ M a m a mi też mówiła, że oni się ślepe rodzą, że im to krew polskiego chrześcijaństwa potrzebna jest do tego, żeby dzieciom małym oczy umyć, a starym to na zdrowie dać [...] Prawda to była." (Polak, lat 72, Koleśniki) F u n k c j o n u j ą c y w kulturze tradycyjnej motyw m o r d u rytualnego, przez naszych litewskich r o z m ó w c ó w ł ą c z o n y b y ł z w y k l e ze ś w i ę t e m P e s a c h i p i e c z e n i e m r y t u a l n e j m a c y . Prawie we wszystkich naszych wywiadach z a r e j e s t r o w a ł y ś ­ my pełen schemat „ m o r d u rytualnego" d o k o n y w a n e g o na wiele s p o s o b ó w , p r z y z a c h o w a n i u t r z e c h z a s a d n i c z y c h ele­ m e n t ó w : p o r w a n i a katolickiego dziecka, wytoczenia k r w i i u ż y c i a k r w i u z y s k i w a n e j w ten s p o s ó b d o w y p i e k u m a c y . K r e w c h r z e ś c i j a ń s k a b y ł a n i e z b ę d n y m elementem ż y d o w s ­ kiego r y t u a ł u - elementem u ś w i ę c a j ą c y m ten r y t u a ł . „Im krwi trzeba naszej do macy; bo Pana Jezusa jak zamor­ dowali to wzięli sobie tą krew na Wielkanoc i od tego tak ludzi mordują [...] Oni tak robią, że w e z m ą beczkę, nakłuwają g w o ź ­ dziami i wrzucają tego człowieka; najlepiej dziecko najmniejsze i kaczają z góry i z n ó w na górę." (Polka, lat 72, Pacunele) „ T a k a wiara jest, że zamęczyli Pana Jezusa niewinnego to znaczy oni potem te niewinne krew, musieli dać kropelkę tej krwi zjeść [.„] I m ó w i nawet w te czasy giną takie dzieciaczki malutkie - bo przed świętami, bardzo często takie przepadają. T o prawda [...] przeważnie, żeby tylko dziewczynka była [...] że słabiejsza [...] oni je tam męczą, nie żeby je tak raptem zabili, zakroili, ale oni m ę c z e ń s t w o kłuli [...] kolą ją ż y w ą , krew płynie [...] i wszystko co mają do tej krwie maczają, a potem krew jedzą znaczy pieką te macy i maczają do tej krwi, c h o ć trochę, c h o ć kropelkę tej chrześcijańskiej krwi zjeść." (Polka, lat 59, Niemenczyn) T y m c o z w r a c a s z c z e g ó l n ą u w a g ę we w s z y s t k i c h r e l a c j a c h m ó w i ą c y c h o „ m o r d z i e r y t u a l n y m " jest fakt, ż e w s z y s c y i n f o r m a t o r z y byli p r z e k o n a n i o p r a w d z i w o ś c i z d a r z e ń , 0 k t ó r y c h m ó w i l i , p o d a j ą c relacje z a s ł y s z a n e od z n a j o m y c h 1 rodziny. F u n k c j o n u j ą c e w ś w i a d o m o ś c i m i e s z k a ń c ó w L i t ­ w y p r z e ś w i a d c z e n i e o d o k o n y w a n i u przez Ż y d ó w „ m o r d u r y t u a l n e g o " nie p r o w a d z i j e d n a k do d z i a ł a ń a n t y s e m i c k i c h - j e s t e ś m y o tym g ł ę b o k o p r z e k o n a n e . T u t a j w y r a ź n i e u w i d a ­ c z n i a j ą s i ę pewne o s o b l i w o ś c i m y ś l e n i a stereotypowego: nieistnienia „ o b i e k t u " , z k t ó r y m b e z p o ś r e d n i o ł ą c z y s i ę stereotyp, nie m u s i w p ł y w a ć n a istnienie i c h a r a k t e r s a m e g o 90 stereotypu, a t a k ż e - negatywne cechy zawarte w stereotypie nie m o g ą w ż a d n y m stopniu b y ć b o d ź c e m d o z a c h o w a ń a g r e s y w n y c h w o b e c „ o b i e k t u " stereotypowego w y o b r a ż e n i a I n n y m e l e m e n t e m w i z e r u n k u Ż y d a , n a d a l a k t u a l n y m we w s p ó ł c z e s n e j L i t w i e jest a p o k r y f ł ą c z ą c y o s o b ę Ż y d a ze ś w i n i ą , z w i e r z ę c i e m , k t ó r e w k u l t u r z e e u r o p e j s k i e j jest o c e n i a n e p e j o r a t y w n i e . Jest o n o s y m b o l e m n i e c z y s t o ś c i b r u d u , c h c i w o ś c i . S y m b o l i c z n e ł ą c z e n i e Ż y d a ze ś w i n i ą w m a l o w i d ł a c h , o b r a z a c h z a r ó w n o o tematyce religijnej i ś w i e c k i e j m i a ł o n a c e l u o ś m i e s z e n i e i n a p i ę t n o w a n i e tych w s z y s t k i c h c e c h Ż y d ó w , k t ó r e u w a ż a n o z a obce, inne zagrażające społeczeństwu jako całości. We współczesnej L i t w i e n a d a l ż y w o f u n k c j o n u j e a p o k r y f o p o w i a d a j ą c y o tyni j a k Chrystus zamienił Ż y d ó w k ę w świnię - m a on wyjaśniać istnienie ż y d o w s k i c h z a k a z ó w p o k a r m o w y c h , g ł ó w n i e zaka­ zu jedzenie wieprzowiny. „ Ż y d o m nie wolno jeść wieprzowiny, kiedyś słyszała gdziej taką historię, że jak szedł Jezus Chrystus drogą to spotkał Żyda i Ż y d ó w k ę . Oni nie wierzyli nigdy, że Chrystus to Bóg. Schowali Ż y d ó w k ę pod nieckę i Żyd zatrzymuje Chrystusa i pyta, kto tam siedzi pod niecką, nie mówi kto, chciał sprawdzić, czy Chrystus to Chrystus. B ó g odpowiedział, że to świnia z prosiakami, podnoszą wieko... a tu wybiega świnia z prosiakami. Z tej Ż y d ó w k i to sic porobiło i dlatego podobno oni w o g ó l e nie biorą słoniny, ani innego mięsa ze świni." (Polka, lat 58, Koleśniki) „ G d y Pan Jezus chodził po tej ziemi i wszystko wiedział i wszystko widział, w jednym miejscu Żydzi Ż y d ó w k ę pod koryto puścili. Pan Jezus odpowiedział, że tam to m o ż e leżeć świnia z prosiakami, oni przewracają to koryto, patrzą, a tam wot i leży świnia - ot taka legenda." (Białorusin, lat 72, Powiewiórka) W r e l a c j a c h r o z m ó w c ó w e k s p o n o w a n y b y l g ł ó w n i e zakaz iedzenia w i e n r z o w i n v n o z a tvm c z ę s t o n o d k r e ś l a n o nodzi»! na tn r n I r n ^ P r n P i n M r n ™ ™ > wvmi«,í nn na to co Koszerne i nieKoszerne o r a z w y m i e n i a n o osooc t r e z a k a ) o d p o w i e u a a i n ą z a p r z y g o t o w a n i e m i ę s a o o spożycia. „ M i e h swoje potrawy, nazywali koszerne i niekoszeme, to znaczy, ze kury sam nie mógł zarżnąć. Musiał isc do tęgo rabin, i on mu tą kurę zarzynał. Nie wiem, dlaczego [...] (Białorusin, lat 72, Powiewiórka) „Żyd, on j u ż j a k o ś trzyma się koszerne. Jemu musi być zdrowy | żywioł, zdrowe mięso. A świnia, to ona, j u ż świnia to jest nieczyste | stworzenie [...] ona cała niekoszerna. Ja widziałam jak Żyd rżną | żywiole, to on poznaje, czy ona „koszer" czy „ t r e f . Jeżeli titfl liczy się niezdrowa żywioła. Jak już tref, to oni już nie jedzfj] zupełnie." (Polka, lat 70, Suderwa) B a r d z i e j z r ó ż n i c o w a n a jest w i e d z a r o z m ó w c ó w na temal | religii ż y d o w s k i e j i z w i ą z a n y c h z n i ą ś w i ą t i o b r z ę d o w o ś c i r o d z i n n e j . W i ę k s z o ś ć o d w o ł y w a ł a s i ę do s ą d ó w , opinii: p o w i e l a n y c h p r z e z ś r o d o w i s k o , d o tzw. wiedzy potocznej, m y l ą c p r z y t y m p o d s t a w o w e fakty. T y l k o nieliczna grupa Wie c o ś o ś w i ę t a c h czy o b r z ę d a c h . C i ludzie swoje sądy o p i e r a j ą n a w ł a s n y c h d o c i e k a n i a c h , n a p r ó b i e porównania I swych o b r z ę d ó w z o b r z ę d a m i sąsiada. „Żydzi mają swoją jewrejską wiarę, między sobą mówią p> jewrejsku, bo tylko rabin zna 'hebrajski'. Modlą się w synagodze, ale tylko Żydzi. Żydówki nie m o g ą pójść do synagogi. W synag»- i dze trzeba mieć czapkę na głowie. Z d w ó c h stron ustawione <H ławki, na podwyższeniu stoi stół, a na nim siedzi rabin, w czarny* I ubraniu, a na czole ma zakręconą synagogę - to tc ich modlitwy,* ręku też c o ś ma zawiązane, na stole stoi figura Mojżesza. Ra'f i czyta c o ś głośno, a reszta Ż y d ó w siedzi na ławkach i rozmawiaj* o interesach, ale co jakiś czas wszyscy głośno odkrzykuią rabinowi, D o svnazoei każdy Żyd przychodzi w czarnym ubraniu w kapę'"' I szu lub w czapce." (Polak, lal 85, Czarny Bor) „ K i e d y ś byłam w synagodze'. T a m jest cos jak ołtarz * stopniami i więcej nic - pusto tak, oni ani obrazów ani n > T ¡ 3 smulno i ciemno. M o d l ą się tak, że dwa palce złożą i tak coś k<* [ ust robią i całują." (Polka, lat 77, Makucie) „ Ż y d o w s k i duchowny to rabin. On chyba specjalnego wy­ kształcenia nie ma. Ot! Żydzi wybierali najmądrzejszego spos^ siebie. Ż y d o w s k a wiara jest nieciekawa, to są wstrętni ludzie H 1 Świątynia żydowska to synagoga - tam mężczyźni i kobiW j oddzielnie się modlą, kobiety na górze na takim zagrodzoW* I a c �balkonie. Rabin tam odprawia, czytają te 10 przykazań i ten Talmud - to jest zbiór żydowskich praw. Święty dzień dla Ż y d ó w to sobota." (Polka, lat 72, Podbrodzie) S z a b a s jest d l a Ż y d ó w d n i e m o d p o c z y n k u - z a c z y n a s i ę p i ą t e k w i e c z o r e m , a k o ń c z y s i ę o tej samej p o r z e w s o b o t ę . Dla c h r z e ś c i j a n ś w i ę t u j ą c y c h w n i e d z i e l ę , nie o g r a n i c z a n y c h tak l i c z n y m i z a k a z a m i r e l i g i j n y m i , o b c h o d y s z a b a s o w e w y ­ dawały s i ę inne, ś m i e s z n e . w .Pracują w niedzielę, a w sobotę nie. D u c h o w i e ń s t w o im zabraniało pracy w soboty, bo to jest ich święto szabat. Wynajmowali człowieka, któremu zawierzali, on handlował i żydo­ wski handel szedł nawet w sobotę." (Polak, lat 85, Czarny Bór) „U nich całkiem inna wiara jak u nas - kiedyś przyjeżdżali kupcy, przeważnie Żydzi i w szabas - święto im jechać nie można [...] i ognia też gasić w szabas nie m o ż n a było, a zazwyczaj palą świece - obrus zaczął s.ę palie, to on poleciał po sąsiada, zeby mu zgasił ten ogień, bo jemu me można. (Polak, lat 80, Makucie) O b c h o d y ś w i ą t ż y d o w s k i c h , tak r ó ż n e od c h r z e ś c i j a ń s ­ kich, b y ł y p r z e d m i o t e m ż y w e g o z a i n t e r e s o w a n i a n a s z y c h r o z m ó w c ó w . Z w r a c a n o u w a g ę przede w s z y s t k i m na te święta, k t ó r e b y ł y w i d o w i s k o w e , s w o j ą i n n o ś c i ą s k ł a n i a ł y k u obserwacji n p . : S t r a s z n a N o c , K u c z k i , j a k r ó w n i e ż ś w i ę t a związane z j a k i m ś wierzeniem, p r z e s ą d e m , j a k Pesach - m a ­ ca, P u r i m - p ę d z e n i e H a m a n a . Pierwsza relacja d o t y c z y ś w i ę t a J o m K i p p u r : „W listopadzie była Straszna Noc, nad rzeką Żydzi trzęsą swoje grzechy, wszystkie kieszenie wywracają i m o d l ą się i mają takie pacierze na rękach, w synagodze też się wtedy modlą. Kiedyś Żydówka przed tą Straszną N o c ą przyszła do mojej mamy, żeby pożyczyć taką d u ż ą chustkę na plecy - laką co mama do kościoła ubierała - ta chustka p o ś w i ę c o n a była. Jak Ż y d ó w k a tą chustkę założyła, to już jej diabeł nie nosił. Bo zły duch chwyta jak oni modlą się. Jak modli się Ż y d i obsmarcza się to nie obetrze nosa, tylko najmuje Polaka, żeby im nosa obetrzeć, żeby tylko to katolicy robili a Ż y d tylko o modlitwie myślał [...], dziadek mój kiedyś widział jak przed Straszną N o c ą w polu diabeł Żyda w powietrzu nosił - dziadek zaczął żegnać się i ten Ż y d spadł. Dziadek wziął do domu tego Icka i wykurowal to ta lekowa tak dziękowała dziadkowi i prosiła, żeby nic nie m ó w i ć , bo diabeł porwał Icka z synagogi." (Polka, lat 77, Makucie) O ś w i ę c i e S u k k o t s ą s i e d z i Ż y d ó w w i e d z ą t y l k o tyle, ż e budowano w ó w c z a s k u c z k i " J e d n a z r o z m ó w c z y ń w s p o ­ mniała' „W listopadzie Żydzi robią 'kuczki" - takie szałasiki k o ł o domu, tam w c h o d z ą tylko mężczyźni i m o d l ą się - jak przyjdzie kolo takiej kuczki i powie: 'Boże d o p o m ó ż * - to Ż y d musi rozwalać taką kuczkę i stawiać od nowa." (Polka, lat 77, Makucie) „Kuczki - wtedy j o d ł a m i obstawiali ganki i jedli tam. Jesienią zawsze 'kuczki' były." (Polka, lat 70, Dziewieniszki) J e s i e n i ą stawiają z desek taką szopę, c h o d z ą tam jeść, nazywa się to kuczki. Zawsze nawet jak deszcz padał to nie budowali dachu w tych szopach." (Polka, lat 85, Jonawa) W tradycji ż y d o w s k i e j z w i ą z a n e j ze ś w i ę t e m P u r i m , infor­ matorzy p a m i ę t a j ą j e d y n i e p o s t a ć H a m a n a . Z w y c z a j „ p ę d z e ­ nie H a m a n a " p o j a w i a s i ę w n i e k t ó r y c h r e l a c j a c h . J e s t jeszcze jak Żydzi 'pędzą Hamana' - tak jak pędzali Pana Jezusa-tu w Podbrzeziu oni zapłacili jednemu c z ł o w i e k o w i (bo to Powiek musi zaprzedać się za pieniądze) i robili z nim tak jak •nekę pańską - pędzili go, opluwali, szturchali, żeby się prze­ wracał." (Polka, lat 77, Makucie) »A na Hamana to oni najmowali z katolików, z chrześcijan. y" im płacili dobrze. Ale jego tam i szturchali, i plowali, •naśmiewali się tylko jak umieli." (Polak, Podbrzezie) w wypowiedziach i n f o r m a t o r ó w d o t y c z ą c y c h ż y d o w s ­ k o ś w i ę t a P e s a c h - d o o b c h o d ó w tego ś w i ę t a n i e z b ę d n e r o b i e n i e m a c y z k r o p l ą niewinnej c h r z e ś c i j a ń s k i e j k r w i . ^ ' s y d o t y c z ą c e uzyskiwania krwi d o m i n u j ą w relacjach Powiadających o Pesach. T y l k o jeden z naszych r o z m ó w ¬ * w i e d z i a ł nieco w i ę c e j o t y m ś w i ę c i e . 1 „Świętują podobnie jak my W i e l k a n o c - paschą, tylko że u nich to na pamiątkę uratowania z Egiptu, no i też tego, że Jezusa zamęczyli. Słyszeliśmy o macy, oni robią z wody, mąki i krwi małego dziecka chrześcijańskiego. Nie wiem po co im to [...], przed Wielkanocą oni się wszystkiego z domu pozbywają, chleb z domu wypędzają i garnki ha strych w y n o s z ą , przygotowują specjalną zastawę na tą Wielkanoc, chleba wcale nie jedzą przez całe święta." (Litwin, lat 80, Podbrodzie) O b r z ę d o w o ś ć r o d z i n n a u ś w i ę c a j ą c a n a j w a ż n i e j s z e etapy w życiu człowieka była poddawana szczególnie wnikliwej o b s e r w a c j i przez o b i e s p o ł e c z n o ś c i - c h r z e ś c i j a ń s k ą i ż y d o w ­ s k ą . C e r e m o n i ę ż y d o w s k i c h z a ś l u b i n , wesela o r a z p o g r z e b u p o r ó w n y w a n o z analogicznymi o b r z ę d a m i chrześcijańskimi. Natomiast ceremonia obrzezania - przyjęcia c h ł o p c a do s p o ł e c z n o ś c i - przez n i e k t ó r y c h p o r ó w n y w a n a z chrześcijań­ skim chrztem, była u w a ż a n a za inną, niezrozumiałą i o b c ą . Nasi r o z m ó w c y niewiele wiedzieli o o b r z e z a n i u , a niewiedzę tłumaczyli t y m , ż e s a m i nie o b s e r w o w a l i swoją tego o b r z ę d u t y l k o z n a l i go z p r z e k a z ó w . „Obrzezanie robią osiem dni po urodzeniu. W Podbrodziu leż tak robili, raz zawezwali rabina, jak dzieciak miał już 12 dni, rabin bardzo się gniewał, że za p ó ź n o . Po obrzezaniu przyjęcie wy­ prawiali, tak jak po chrzcie." (Polak, Olany) 0 o b r z ę d z i e z a ś l u b i n o p o w i a d a ł barwnie jeden z r o z m ó w ­ ców: „Ślub żydowski: w specjalnym lokalu się spotykają, przychodzi rabin. M ł o d a para ręka w rękę stoją i c o ś tam pojewrejsku m ó w i ą . N a p o d w ó r k u kopiec ze śmieci usypują i rabin prowadzi m ł o d y c h w o k ó ł tego kopca, później wracają i c o ś tam jeszcze po swojemu m ó w i ą . Potem jest wesele, na środku sali, na stołkach, stoi poczęstunek i w ó d k a . K a ż d y kto kielicha wypija, musi na talerzyku coś p o ł o ż y ć dla m ł o d y c h pieniądze albo złoto. Muzyka gra i jak ktoś chciał zatańczyć to musiał muzykantom zapłacić." (Polak, lat 85, Czarny Bór) „ U nas w Podbrzeziu byłam na ż y d o w s k i m ślubie i weselu. Wesele ż y d o w s k i e musi być po zachodzie słońca. Panna m ł o d a siedzi na trawie w białej sukni, na oczy ma zapuszczony welon, kolo niej z jednej i z drugiej strony siedzą goście i rodzice, do tronu prowadzą schodki. M ł o d y idzie do niej, ale przed nim stoi ławka 1 on siada tam z rodzicami, później wstaje; a m ł o d y c h : pannę - jej rodzice, a kawalera - jego rodzice biorą pod ręce i wprowadzają na p o d w ó r k o , a wtedy Żydzi muszą jego z jednej strony wyrwać - on nie idzie sam. Jak go wyrwali, to on bierze ją pod rękę i idą oni podejdą troszeczkę i w c h o d z ą pod taki baldachim, i pod takim, kilkanaście razy o b c h o d z ą synagogę; pod g o ł y m niebem, pod baldachimem rabin daje ślub, bierze m ł o d y c h za ręce i tymi paciorkami, co Żydzi noszą na rękach - z a w i j a , modli się i tak daje ślub. Później młodzi całują się i wszyscy idą ze świecami, żeby się pogościć, tańczą, i każdy skubie m ł o d ą mężatkę za sukienkę [...] Skąd pan młody przyszedł tam idą, później z a c h o d z ą tam, gdzie jest wesele, stofy zastawione - najwięcej ciasta, cielęciny, ryby, pieczone potrawy, d r ó b , no i pejsachówka - siedzą i tańczą przy lampionach, wesele d ł u g o nie trwa, ł ó ż k o dla panny młodej na noc poślubną ściele jej matka, później bardzo liczy się, czy panna młoda była dziewicą czy nie, jeżeli nie to Żydzi jej nie uważają." (Polka, lat 77, Makucie) Z a n o t o w a n e przez nas o p o w i e ś c i o ż y d o w s k i m pogrzebie z a w i e r a j ą wiele s z c z e g ó ł ó w , s ą d o k ł a d n e i b a r w n e : „Pogrzeb: podobny jak u nas. W deskach Żyda kładą, i w takiej skrzyni do ziemi spuszczają. Na głowę wkładali im gliniane garnki, ubrani byli w kostiumy. Normalnie, na leżąco ich chowali." (Polka, lat 70, Dziewieniszki) „Oni tych zmarłych inaczej c h o w a j ą , biorą ich tylko do prześcieradła, zawijają i deskami okładają, a trumny nie robią tak. jak my [...], oni mu śmierć przyspieszają, żeby się nie męczył, to poduszkę na głowę zakładają | . . . ] " (Polak, lat 65. Podbrodzie) „ P o g r z e b ż y d o w s k i wygląda tak: nieboszczyk leży na p o d ł o d z e , na kocu bez trumny, w czarnym chałacie. Najęte są płaczki - Polki, bo Żydzi nie płaczą, siedzą tylko i mruczą c o ś po swojemu. Na żydowski cmentarz w i o z ą tylko w skrzyni, kładą 91 �1 cztery deski i od góry deski, i zasypują ziemią - nieboszczyk u ł o ż o n y jest nie całkiem na leżąco, a współleżąco. Nad grobem modli się rabin, każdemu Ż y d o w i , który będzie na pogrzebie wytną nożyczkami kawałek materiału z ubrania - ale co z tym później robią nie wiem." (Polka, lat 77, Makucie) „Pogrzeb żydowski: k o p i ą j a m ę i w niej sadzają nieboszczyka - mówią, że dlatego, żeby prędzej wyszedł z grobu przy sądzie jak katolik, co na leżąco w grobie." (Polak, lat 85, Czarny Bór) „ D l a nich największym przestępstwem jest jak ktoś jest niewy. kształcony. Oni wszystkie siły wkładają w to, żeby dziecko wszechstronnie wykształcone było [...] T y m się różnią od naszych że zawsze byli wykształceni, oni więcej ze s o b ą trzymają, tacy więcej egoistyczni s ą . " (Kobieta z grupy starowierców, lat 40 Suderwa) W czasie I I w o j n y ś w i a t o w e j z n i s z c z o n e z o s t a ł y m a ł e m i a s teczka w w i ę k s z o ś c i ż y d o w s k i e , z k t ó r y c h k a ż d e zwane b y ł „ m a ł ą J e r o z o l i m ą " a l u d n o ś ć u l e g ł a e k s t e r m i n a c j i . Wraz z n i m i z n i k n ą ł ś w i a t t r a d y c y j n e j s p o ł e c z n o ś c i ż y d o w s k i e j na L i t w i e . Jego o b r a z ż y j e teraz t y l k o w p a m i ę c i i o p o w i e ś c i a c h s ę d z i w y c h m i e s z k a ń c ó w L i t w y . I d o p ó k i o w i n a o c z n i świad­ kowie, m a j ą c y n i e g d y ś m o ż l i w o ś ć obserwowania ż y c i a Ży. d ó w i i c h o b y c z a j ó w ż y j ą - Ż y d p o s t r z e g a n y b ę d z i e jako osobnik obdarzony s z c z e g ó l n y m i cechami charakteru, i ¬ czej w y g l ą d a j ą c y , inaczej ś w i ę t u j ą c y . 0 Z analizy m a t e r i a ł ó w d o t y c z ą c y c h postrzegania ż y d o w s ­ kiej o b r z ę d o w o ś c i d o r o c z n e j i r o d z i n n e j p r z e z n a s z y c h nież y d o w s k i c h r o z m ó w c ó w w y n i k a , iż z a c h o w a ł y s i ę g ł ó w n e c e c h y , rysy o b r z ę d ó w , c z a s e m nawet k o m p l e t n e , b a r w n e relacje, w y m i e n i a j ą c e wiele s z c z e g ó ł ó w r y t u a ł u . N a s z y m i r o z m ó w c a m i byli z a r ó w n o ludzie s ę d z i w i - c i k t ó r z y z n a l i ż y d o w s k i e zwyczaje i święta z bezpośredniej obserwacji j a k i m ł o d s z e pokolenie, k t ó r e z n a ł o jedynie kilka nazw d o t y c z ą ­ c y c h ś w i ą t takich jak; K u c z k i , Straszna N o c Pędzenie H a m a n a w i e d z ą o n i c h j e d y n i e tyle, ile d o w i e d z i e l i s i ę z opowieści rodTiców, dziadków. P r z e z w i e k i k o n t a k t ó w Ż y d ó w ze s p o ł e c z n o ś c i a m i n i e ż y d o w s k i m i , c h r z e ś c i j a ń s k i m i w y t w o r z y ł s i ę pewien z e s p ó l p r z e k o n a ń , s ą d ó w , mocno osadzonych w m e n t a l n o ś c i obu grup. N a s i r o z m ó w c y przypisywali Ż y d o m pewne cechy c h a r a k t e r y s t y c z n e , k t ó r e i c h z d a n i e m b y ł y istotne p r z y o k r e ś l a n i u , k i m jest Ż y d , k t o n i m jest. Z ł e c e c h y p r z y p i s y w a ­ no Ż y d o m w i ą z a ł y się z zawodami przez nich w y k o n y w a n y ­ m i np.: h a n d l a r z , s k l e p i k a r z , k a r c z m a r z . W t r a d y c y j n e j s p o ł e c z n o ś c i agrarnej te z a j ę c i a b y ł y d e p r e c j o n o w a n e nie oceniano ich na r ó w n i z p r a c ą rolnika. D o najczęściej k r y t y k o w a n y c h cech ż y d o w s k i e g o charakteru" należały m . i n n i e u c z c i w o ś ć , c h y t r o ś ć , d b a ł o ś ć o w ł a s n e interesy. „Oni są zupełnie inni ludzie, oni nie m o g ą żyć jak k o g o ś nie oszukają. Nienawidzili pracować, mogli się tylko handlem zaj­ m o w a ć , taki byl u nich zwyczaj. Nieuczciwi byli, oszukiwali, chociaż na głupstwie a musieli [...] Oni są chytrzy i dobrze pracują w handlu, bardzo są uprzejmi, bo wiedzą jak z ludźmi żyć, żeby u nich kupowali." (Polka, lat 77, Makucie) „Charakter ich wyraźnie odróżnia się od charakteru innych ludzi negatywnie. Żyd najczęściej nie był uczciwy - to chyba tylko ci najbiedniejsi, co żebrali u L i t w i n ó w . " (Polak, lat 80, Podbrodzie) „Żydzi to są kombinatorzy - to nawet w Talmudzie jest napisane, że Ż y d musi k o g o ś o s z u k a ć - j a k nie oszuka 'goja' to nie jest Żyd. Żydzi w o g ó l e to jest brudny naród." (Polka, lat 72, Podbrodzie) „Żydzi nie pracowali, handlowali, ale byli też dobre stolarze, krawcy. M ó w i się, że Ż y d ciebie sprzeda i kupi a ty nie będziesz wiedział kiedy." (Polak, lat 85, Jonawa) D o b r e c e c h y p o d k r e ś l a n e w c h a r a k t e r z e ż y d o w s k i m to przede w s z y s t k i m te d o t y c z ą c e k o n t a k t ó w m i ę d z y l u d z k i c h , t a k w i ę c Ż y d z i byli p r a c o w i c i , u p r z e j m i z d o l n i inteligentni ż y c z l i w i u c z y n n i d a w a l i na k r e d y t z w r a c a l i u w a g ę na „Żydzi to dobrzy ludzie. Ż y d da na kredyt i przyniesie do domu i wszystko, ale od serca to nie bardzo [...]" (Polka, lat 77, Makucie) „ U nich charakter taki, że trzymają się za sobą. Jak Ż y d biedny, to wszyscy Żydzi złożą na niego pieniądze, żeby m ó g ł hand­ l o w a ć . " (Polak, lat 85, Jonawa) „biedni byli, tacy pokorni, nic złego nikomu nie robili, z handlu tylko żyli [...] oni byli bardzo grzeczni dla ludzi." (Polka, lat 70, Suderwa) n a P r z e d s t a w i o n e przez nas p o w y ż e j p o g l ą d y n a temat Ży¬ d ó w i i c h ż y c i a p r z e k a z y w a n e z p o k o l e n i a na pokolenie f u n k c j o n u j ą d o t ą d n a L i t w i e . P e w n e c e c h y z a c z y n a j ą być b a r d z i e j e k s p o n o w a n e , cechy fizyczne w y r ó ż n i a j ą c e Żyda p e w n e elementy c h a r a k t e r u n a r o d o w e g o takie j a k : spryt' n i e u c z c i w o ś ć , n i e s z c z e r o ś c , a z drugiej strony s w o i s t a praco! w i t o ś ć , w r o d z o n a inteligencja i c h ę ć z d o b y w a n i a wiedzy R ó w n o c z e ś n i e ż y w e s ą w ś w i a d o m o ś c i m i e s z k a ń c ó w Litwy o p o w i e ś c i o „ m o r d z i e r y t u a l n y m " i a p o k r y f o Ż y d z i e i świni T a k i s t a n rzeczy s p o w o d o w a n y jest n i e m o ż l i w o ś c i ą konfron­ tacji w i e d z y nabytej od starego p o k o l e n i a z w ł a s n y m do­ ś w i a d c z e n i e m . J e d n o c z e ś n i e l i c z b a l u d z i p a m i ę t a j ą c y c h Wil¬ no j a k o „ d r u g ą J e r o z o l i m ę " k u r c z y s i ę . Ś w i a d k o w i e życia Ż y d ó w w d i a s p o r z e litewskiej w y k r u s z a j ą s i ę . Jest to sytua­ c j a , k t ó r a s p r z y j a u t r w a l a n i u s i ę s t e r e o t y p ó w j a k o pewnego s c h e m a t u , k t ó r e g o nie d a s i ę z w e r y f i k o w a ć . Paradoksalne jest, i ż w s y t u a c j i , kiedy p o d m i o t stereotypu z n i k n ą ł , on sam f u n k c j o n u j e dalej i z a p e w n e d ł u g o jeszcze b ę d z i e - choć z r e d u k o w a n y d o k i l k u c h a r a k t e r y s t y c z n y c h c e c h - żywy i czytelny d l a m i e s z k a ń c ó w L i t w y . S t o s u n e k d o s p o ł e c z n o ś c i ż y d o w s k i e j nigdy nie b y ł jedno­ lity, w n a s z y c h b a d a n i a c h s p o t y k a l i ś m y s i ę z r ó ż n y m o p i n i a m i i p o g l ą d a m i n a t e m a t Ż y d ó w . P o m i m o tego, iż w i ę k s z o ś ć r o z m ó w c ó w p r z y t a c z a ł a d r a s t y c z n e opowieści 0 m o r d z i e r y t u a l n y m , czy o p i s u j ą c Ż y d a o p e r o w a ł a w więk­ s z o ś c i p e j o r a t y w n y m i o k r e ś l e n i a m i - nie s p o t k a ł y ś m y jawnie a n t y s e m i c k i c h w y s t ą p i e ń c z y z d e c y d o w a n e j n i e c h ę c i k» Ż y d o m . W y j ą t k i e m jest tu n e g a t y w n y s t o s u n e k r o z m ó w c ó w l i t e w s k i c h , j a k i u j a w n i a ł s i ę w w y p o w i e d z i a c h naszych l i t e w s k i c h i n f o r m a t o r ó w . N i e m o ż n a n a podstawie kilku - b y ć m o ż e p r z y p a d k o w o z b i e ż n y c h - w y p o w i e d z i uogól­ n i a ć . D l a t e g o nie t w i e r d z i m y , ż e c e c h ą charakterystyczna stereotypu Ż y d a u L i t w i n ó w jest agresja czy antysemityzm, z w r a c a m y w i ę c u w a g ę n a r ó ż n i c e j a k i e u j a w n i a j ą się w wypo­ wiedziach r o z m ó w c ó w . S t e r e o t y p o w y w i z e r u n e k Ż y d a i s t n i e j ą c y w c i ą ż n a JL-itwie z a w i e r a w i ę k s z o ś ć e l e m e n t ó w m o d e l u „ o b c e g o " opisanego j u ż p r z e z J a n a S t a n i s ł a w a B y s t r o n i a (1935) i Florians Z n a n i e c k i e g o (1973). N a t a k ą s y t u a c j ę nie m i a ł a wpłyW e k s t e r m i n a c j a Ż y d ó w , p r z e c i w n i e - stereotyp wykształcony k i e d y ś p r z e z t r a d y c y j n ą s p o ł e c z n o ś ć w i e j s k ą , utrwali) aj 1 f u n k c j o n u j e d a l e j , b y n a j m n i e j nie j a k o relikt epoki sprzw H o l o k a u s t u , ale j a k o m o d e l c a ł y c z a s u l e g a j ą c y przeo­ b r a ż e n i o m a z a r a z e m c z y t e l n y d l a w i ę k s z o ś c i mieszkance-* współczesnej Litwy. L I T E R A T U R A Atamauskas S. Jewrei w Litwie, Vilnius 1990; Błaszczyk G . Litwa współczesna. Warszawa, P W N 1992; Bystroń J . S. Megalomania narodowa, Warszawa 1935; Cała A. Wizerunek Żyda w polskiej kulturze ludowej. Warszawa 1992; Gutowski M . Komizm w polskiej 92 sztuce gotyckiej, Warszawa 1973; Lithuania nr 2 (3) 1991, [^ff. nik]; Tyloch W . Judaizm, Warszawa 1987; Unterman A. ŻJ*\ Wiara i Życie, Wydawnictwo Łódzkie 1989; Znaniecki F . Studta^ antagonizmem do obcych, Poznań 1931 �/ Informatorzy, wywiady , K. 1931». Kowale, rej. solecznicki. ZM A. Pokropek |C 1914, Dziewieniszki. rej. solecznicki. ZM A Pokropek j K I W . Nasielany. rej świeciański. ZM A. Pokropek 4 K 1902, Powiewiórka, rej świeciański. ZM A. Pokropek < K 1930. Korkożyszki, rej. świeciański. ZM A. Pokropek j K 1922, C u m y Bór. rej. wileński. ZM - A. Pokropek 7 K. 1908. Klaczuny, rej. świeciański. ZM - A. Pokropek g' vi 1905. Czaukszlc. rej solecznicki. Z M -A. Pokropek o' M 1912, Podwarańce, rej. wileński. ZM A. Pokropek K 1938. Kowale, rej. solecznicki. ZM A.Pokropek • l' M 1909, Kiejucie. rej solecznicki. ZM - A. Kowalczyk ¿ 1912, , K 1904. Jaglimoncy. rej. solecznicki ZM A Pokropek K. 1931. Sapieżyszki. rej. świeciański. ZM A. Pokropek ,4 M 1934, Podwarańce. rej. wileński. Z M A Pokropek 15 K 1931. Podwarańce, rej. wileński. ZM P. Kowalsk. .¿ Białorusin. 1919. Powiewiórka, rej. świeciański. Z M - A. Pokropek 17 K. 1925. Orzełowka, rej. wilcńsk,. ZM A Pokropek 18 K. 1902. Czerany, rej. świeciański. ZM A. Pokropek |9 K. 1916, Skierlany, rej świeciański. Z M A. Pokropek J¿ li. 1904, Maciucie, rej. solecznicki. ZM - A. Pokropek 21 K. 1905, Korkożyszki, rej. świeciański. ZM - A. Pokropek 22 K. 1912, Koleśniki, rej. solecznicki. ZM - A. Pokropek 23 K 1900, Kiejpuny, rej. wileński. ZM P Kowalski H K 1915, Butrymańce, rej. solecznicki. ZM P. Kowalski 25 M. 1926. Ejszyszki, rej. solecznicki. ZM - P. Kowalski 26 K. 1921. Świętniki, rej. trocki. ZM - B. Lipka 27. M. 1923, Kule, rej wileński. ZM P Kowalski 21. M. 1908, Wodokly. Lauda. ZM M. Olszewski 2). K. 1912. Babiniszki, Lauda. ZM M. Olszewski 30. K. 1928, Kule. rej. wileński. ZM P. Kowalski 31. K. 1902, Koleśniki, rej.solecznicki. ZM K Gieryszewska, A. Kowalczyk 32. K. 1915, Hoduciszki, rej świeciański. ZM M. Olszewski 13 K. 1907, Stare Troki, rej, trocki. ZM B. Lipka 34. M. 1919. Urzejowice. woj. przemyskie ZM K. Gieryszewska 35. M. 1914. K 1923. Załamanka, rej. solecznicki. ZM D. Stępniak. J. Domańska 36. M. 1913. Wojdagi. rej solecznicki. ZM - P Kowalski 37. M. 1903. Turgiele. rej. solecznicki. ZM - P Kowalski 38. K. 1924, M 1923, Pruchnik, woj przemyskie ZM A. Wieczorek 39. M 1914. Krempna, woj. krośnieńskie. ZM A. Kowalczyk. M. Olszewski 40. Lemko, 1902. Tylawa, woj. krośnieńskie. ZM I. Winiarska. A. Pokropek 41. M. 1913, K. 1914, Lemki, Chyrowa. woj. krośnieńskie. ZM I. Winiarska, A Pokropek 42. K. 1922, Maguny. rej świeciański ZM A Pokropek 4Í.M 1907, Czerany, rej świeciański. ZM A. Pokropek 44. K. 1925, Jurgiszki, rej. solecznicki. ZM M. Olszewski 45. M. 1907, Miedziuki. rej sirwincki. ZM D. Stępniak. J . Domańska 46. K. 1920, Podbrzezie, rej. wileński. Z M - P. Kowalski 47. K. 1915, Świeciany. ZM - P. Kowalski 48 M. 1900, Koleśniki. rej. solecznicki. ZM K. Gieryszewska, A. Kowalczyk 49 M. 1922, Międzyrzecz Stary, rej. Irocki. ZM - A Wieczorek » M. 1934. Podbr/ezie, rej wileński. ZM A Kowalczyk *l K. 1915, Pozgrynda. rej. solecznicki ZM A. Kowalczyk 52. K. 1913, Chłopice, woj. przemyskie. ZM - K. Gieryszewska 53. K. 1908. Kotkiszki, rej. solecznicki. ZM M. Olszewski * K . 1915. Sawiczuny. rej wileński ZM A Pokropek 8 . Ł 1910, Świeciany. ZM P. Kowalski *• K. 1909. Pruchnik, woj, przemyskie. ZM - K. Gieryszewska K. 1927. Stare Troki. rej. trocki. ZM - K. Gieryszewska M- 1911. K. 1920, Chłopice, woj. przemyskie. ZM - A. Wieczorek * K. 1919. Sory. rej. świeciański ZM P. Kowalski » Litwinka, 1920, Maciucie, rej. solecznicki. ZM A. Pokropek °| M. 1906, Korsaki, rej. solecznicki. ZM P. Kowalski * Ł 1914. Kule. rej wileński. ZM P Kowalski M K 1920, Turgiele. rej solecznicki ZM M Olszewski * K 1932, Podbrzezie, rej. wileński. ZM P.Kowalski *J. 1929, Pogiry, rej. wileński. N K. Gieryszewska *• 1928, Świeciany, Z M - P. Kowalski „• ^ l'IO, Babiniszki. Uuda. ZM M. Olszewski 1906,' Jadanie, rej solecznicki. solecznicki. ZM M. Olszewski « '•u ' IÜ ' e - rej • 191B, Milkulice, woj przemyskie ZM 1 . Marcinkowska , • * '915. Ujezna, woj. przemyskie. ZM - M. Marcinkowska ^ ' 9 3 8 , Węgierka, woj. przemyskie. ZM A. Kutrowska. M Marcinkowska. J. Ł ) 0 K n M 06 J a c k a n L K 4 7j , . ' " - G a j e . rej solecznicki ZM A.Kowalczyk * M lo' * ' " J Przemyskie ZM M. Marcinkowska ' i K I» . J- wileński. N A. Wieczorek \ |í' „ t « l e . Lauda. ZM - M. Olszewski 77 u' ¡P- t u n e l e . Lauda. ZM - M, Olszewski ' K loí?' í y ' « z Siary, rej. wileński. N K Gierszewska " Kr "ll wileński ZM M Olszewski *• K i « í í ? " - Z " * ™ * - M. Olszewski k i, , " ' J solecznicki. ZM M Olszewski »'«. Warsoka. rej solecznicki ZM A. Pokropek T U a w o J c M m i e n i s z ! : i re 82. K. ok. 70 lat, kolonia Miednikl, rej. wileński. ZM - J. Domańska 83. K. 1923, K . ok. 55 lat, Rukojnie. rej. wileński. ZM - J . Domańska 84. K. 1923. K . 1916, Załamanka. rej. solecznicki. Z M - D. Stępniak, J . Domańska 85. K. ok. 70 lat. Zemagule, rej. wileński. N D. Stępniak, i . Domańska 86. M. ok. 60-70 lat, Glinciszki. rej. wileński. ZM - D. Stępniak, J. Domańska 87. M. 1897, Dobra, rej solecznicki ZM A Pokropek 88. K. ok. 60 lat, Michalówka. rej wileński. ZM - J . Domańska 89. K. ok. 60 lat, Bujki, rej. solecznicki. Z M - D. Stępniak, J . Domańska 90. M. 19)9, Jeczmieniszki, rej. wileński. ZM - K. Gieryszewska 91. K. 1933. Zalosa. rej. wileński. N - K. Gieryszewska 92. K. ok. 70 lat, Dowgiedance, rej. solecznicki. ZM • J. Domańska 93. K. 1912, Stare Troki, rej. trocki. N - A. Wieczorek 94. K. 1907, Punżany, rej. wileński. ZM M. Borkowska 95. K. 1929. Podbrzezie, rej wileński. ZM - J. Domańska 96. K. 1922. Miedniki. rej wileński. ZM J. Domańska 97. K. Kawiszki. rej. solecznicki. ZM A. Kowalczyk 98. K. 1925. Ryliszki. rej. solecznicki ZM D Stępniak 99. K. ok. 60 lat. kolonie Miedniki, rej wileński. ZM - J. Domańska 100. K . 1926. Wozbiniszki. rej. solecznicki ZM - J. Domańska 101. K . 1925. Jurgielany. rej. solecznicki. ZM - J. Domańska 102. M. ok. 70 lat. Purwiany, rej solecznicki. ZM - J. Domańska 103. K. 1930. Krawczuny. rej. wileński. N - K . Gieryszewska 104. K . 1922, Paszki, rej. solecznicki. ZM D. Stępniak, J Domańska 105. K. 1912. Rostyniany, rej. wileński. ZM D. Stępniak. 1. Domańska 106. K 1945. Kiejucie. rej. solecznicki. ZM - A. Kowalczyk 107. K. 1972, Daniliszki Stare. rej. wileński. ZM - A. Kowalczyk 108. K 1924. Rozumna, rej. solecznicki. ZM - A. Kowalczyk 109. K 1901. Czarnobyl, rej. wileński. ZM - A. Kowalczyk 110. K 1020. Gaje. rej. solecznicki. ZM A. Kowalczyk 111. K. 1923, Pogowiany. rej. solecznicki. ZM A. Kowalczyk 112. K 1929, Pogowiany. rej. solecznicki. ZM - A. Kowalczyk 113. K 1928. Gaje. rej. solecznicki. ZM - A. Kowalczyk 114. K 1923, Skubiaty. rej. solecznicki ZM A. Kowalczyk MS. K. 1926. Dziewteniszki, rej. solecznicki. ZM A. Kowalczyk 116. K 1927. Krakuny. rej. solecznicki. ZM A. Kowalczyk 117. K. 1927. Krakuny. rej. solecznicki. ZM - A. Kowalczyk 118. K. 1912. Miedniki, rej. wileński. ZM A. Kowalczyk 119. K. 1913, Miedniki. rej. wileński. ZM A. Kowalczyk 120. K 1927, Miedniki. rej. wileński. ZM A. Kowalczyk 121. K. 1923, Postarace, Łotwa. Z M A. Kowalczyk 122. M. 1922, Zemgala, Łotwa. ZM - A. Kowalczyk 123. K. 1913, Skorbuciany. rej wileński. N - K. Kocjan 124. M. ok. 75 lat. Pilalówka. rej. wileński. ZM - K. Gieryszewska 125. K 1908. Stare Troki. rej. trocki. ZM - K. Gieryszewska 126. M. ok. 70 lat. Suderwa. rej. wileński. N D. Stępniak. J. Domańska 127. K. 1929, Czelyrki, rej. solecznicki. ZM A. Kowalczyk 128. M. 1914, K. 1920. Rogożany, rej solecznicki. ZM D Stępniak. J . Domańska 129. K. 1940. Koleśniki, rej. solecznicki. ZM J Domańska, D. Stępniak 130. K. 1920. kolonia Rukojnie. rej. wileński. Z M D. Stępniak 131. K. 1908, Jurgielany. rej solecznicki ZM D. Stępniak 132. K. 1912. Rogożany, rej. solecznicki. ZM - D. Stępniak. J. Domańska 133. K ok. 60 lat. Rostyniany. rej. wileński. ZM - D. Stępniak. J. Domańska 134 K. ok. 60 lat. Jaszuny. rej. solecznicki. ZM - J Domańska 135. K. 1923. Rukojnie. rej wileński. ZM D Stępniak 136 K 1926, Zadworce, rej. wileński N D. Stępniak 137. K. 1927, M. 1925. kolonia Rukojnie, rej. wileński. 138. K. 1931. Jurgielany. rej. solecznicki. N D. Stępniak 139. K. 1921. Pilalówka. rej. wileński. N A. Wieczorek 140. M. 1912, Jurgielany, rej. solecznicki. N D Stępniak 141. K. 1908. Parczew, rej. wileński. N K. Gieryszewska 142. M. 1926, Mejszagoła. rej. wileński. N B. Lipka, A. Wieczorek 143. K. ok. 55 lat, K. ok. 60 lat, Rymaszki. rej solecznicki. ZM - D. Stępniak, J. Domańska 144. Litwinka, ok. 70 lat, Paszki, rej solecznicki. ZM D. Stępniak, J. Domańska 145 K. 1894. Rubnc rej wileński N K. Kocjan 146 K 1925, Nowokiemie. rej. solecznicki. ZM - D. Stępniak 147 K. 1927, Jurgielany. rej solecznicki ZM - J Domańska 148 K. 1922. Swiętniki, rej. trocki. N - K. Kocjan 149 M. 1916, Suderwa. rej. wileński. N - D. Stępniak, J . Domańska 150. K. 1932. Kurhany, rej. wileński. ZM A. Kowalczyk 151. K. 1912, Kiejucie, rej solecznicki. ZM A.Kowalczyk 152. K. 1913. Szkojdziszki, rej. wileński. N A. Wieczorek 153. 7 1915. Szkojdziszki. rej wileński N M Borkowska 154. K. 1932. Stare Troki, rej. trocki, N A Wieczorek 155. K. 1924, Purwiszki, rej. wileński. ZM D. Stępniak. 1 Domańska 156. M. ok 40 lat. M ok 40 lat, Krawczuny, rej wileński. N A. Wieczorek P a a j M , Klui d z e l o h l n r P a r e k l r e Z M r e M Wszystkie zapisy powstały w latach 1989-1992 i znajdują się w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej UW M - mężczyzna. K - kobieta, następnie rok urodzenia. ZM - zapis magnetofonowy, N m notował 93 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/40ec3e6e2f42b32383cb1609bbebb9cc.pdf f947fbc7473f458eed9378f2410aacc0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3325 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3117 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.1-2, s.125-126 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S * Р Е З Ю М Е SUMMARY OF ARTICLES THE J e r z y ACTIVE WORLD OF MYTHS, P r o k o p i u k IMAGINATION — DREAMS, AND C.G. JUNG'S FANTASY METHOD E w a K o r u l s k a — NIKIFOR, OCIEPKA, AND — ON STANISŁAW ZAGAJEWSKI OF One of the psychotherapeutic methods formulated b y J u n g i n 1916 consists i n t h e c o n t r o l use of imagination enabling t h e s y n t h e s i s o f c o n s c i o u s n e s s a n d u n c o n s c i o u s n e s s . I t is b u t a peeulier f o r m o f m e d i t a t i o n , p r o v o k i n g a conscious development of fantasy. As d i s t i n c t f r o m t h e passive i m a g i n a t i o n the active o n e h e l p s e x p e r i e n c e t h e i m a g i n e d e v e n t as i f i t w e r e a d r e a m , a p p e a l i n g t o t h e s l e e p i n g p e r s o n as a r e a l f a c t . T h a n k s t o t h e m e t h o d the p a t i e n t can develop a certain image f r o m his dream or fantasy concentrating o n i t u n t i l i t alters, evolves, a n d takes d e f i n i t e lines. A c t i v e i m a g i n a t i o n is a f o r m o f a u t o t h e r a p y t h a t c a n , h o w e v e r , be a p p l i e d o n l y u n d e r t h e s u p e r v i s i o n o f a psychot h e r a p e u t i s t . I t eases t h e e m o t i o n s a n d s o o t h e s t e n s i o n s ( с о т р . — Gateway to dream — o n Bronisława Piprek's p a i n t i n g ) . I t a l s o h e l p s o n e f i n d h i s o w n self, u n d e r s t a n d h i s h i d d e n e g o . J a n M i t a r sк i — F A N T A S T I C WOJCIECH GIZA'S IMPROVISATIONS OF The article presents a fragment of the book „ I n n y świat" („A Different World") written b y the illustrous psychiatrist and n o w t a k i n g its f i n a l f o r m . Giza, according t o the A u t h o r , possesses a p e c u l i a r k i n d o f i m a g i n a t i o n w h i c h h e c a l l s f a n t a s t i c . T h i s t y p e o f i m a g i n a t i o n results f r o m fears a n d desire t o get t o k n o w t h e t h i n g s t h a t are m y s t e r i o u s , m y s t i c a l . Since i t is d i f f i c u l t t o gire those images a n adequate shape a n d n a m e i n the l a n ­ g u a g e o f r e a l i t y , s u c h a r t i s t s as G i z a , a p p l y m a g i c a n d e z o t e r i c signs a n d s y m b o l s d e r i v e d f r o m t h e a n c i e n t t r a d i t i o n o f t h e O r i e n t . „ N e i t h e r are t h e y c o n t e m p t o u s o f t h e m y t h s o f p s y c h o ­ t r o n i c e . T h e i r l a n g u a g e is a m b i g u o u s a n d c o n f u s e d , l i k e t h e languago of n i g h t m a r e s . " W o j c i e c h G i z a WITHIN SYMBOL — AUTOBIGRAPHY AND SYMBOL D i z a was b o r n i n a worker's family. H e started d r a w i n g w h e n a l r e a d y a t s c h o o l , a l t h o u g h l a t e r o n he. g a v e i t u p . T h e n , w h e n i n t h e H i g h T e c h n i c a l School he c a m e across t h e A P O C A L Y P S E o f St. J o h n . , , W h a t a t r e m e n d o u s e x p e r i e n c e — he says. — I saw i n i t as c l e a r so c a n b e t h e f i g u r e s f r o m m y d r a w i n g s . " H a v i n g q u i t t e d s c h o o l he f e r v e n t l y p a i n t s a p o c a l y p t i c v i s i o n s . D e s p i t e great objective obstacles he p a i n t s a l o t , earning at t h e same t i m e w i t h cleaning, p h y s i c a l labour, b a b y - s i t t i n g . H e achieves his f i r s t e x h i b i t i o n s , f i r s t successes, a n d f a i l u r e s . H e paints m y t h s of remote civilizations a n d they lead h i m to discovery of the extraterrestrials — gods a n d their i n t e r v e n t i o n o n the E a r t h . H e w a n t s t o „reeonstruct the conception o f t h e c r e a t i o n p r o g r a m o f t h e u n i v e r s e , n a t u r e , p a s t a n d f u t u r e c u l t u r e s , as w e l l as t h e i r m y t h s a n d r e l i g i o n s . " H e c r e a t e s h i s o w n s y m b o l i s m , e n a b l i n g t h e p u b l i c a free i n t e r p r e t a t i o n a n d ,,a p e r s o n a l v i s i o r of a painting". 5 A l e k s a n d e r J a c k o w s k i LUDWIK HOLESZ — THE VISIONS OF H e was a m i n e r w h o followed his fascination for ferns a n d insects impressed i n t h e coal blocks. H e w a n t e d to k n o w w h a t the w o r l d was like w h e n eoal was being f o r m a t e d . . W h a t were the flora and reptiles like? H i s ,,carbon e r a " paintings t r y to a n s w e r t h e s e q u e s t i o n s as f a r a s h i s k n o w l e d g e p e r m i t s h i m d o d e d u c e i t . H e also p a i n t s l i f e o n o t h e r p l a n e t s . H i s existence was v e r y h a r d ; ho always d r e a m t o f p a i n t i n g b u t f i r s t he h a d t o b u i l d a house for t h e f a m i l y . T h e c o n s t r u c t i o n o f the house t o o k h i m 10 y e a r s o f h a r d w o r k a f t e r t h e u s u a l s h i f t i n t h e m i n e . I t was o n l y after i t was f i n i s h e d t h a t he b e g a n p a i n t i n g . MYSELF H e was a f o u n d l i n g b r o u g h t u p i n different orphenages a n d f o l l o w i n g different professions. A f t e r t h e w a r ho was employed as a s t u c c o e r d u r i n g t h e r e c o n s t r u c t i o n o f W a r s a w . I t w a s t h e n t h a t he b e g a n s c u l p t i n g b i r d s , reptiles. H e always w o r k s i n clay m a k i n g biscuit or glazed figures, f r e q u e n t l y decorated w i t h „ p a l m s " m a d e o f b u t t o n s , s e q u i n s , w i r e . S c u l p t i n g is a l l h i s lift;. I n t h e l a s t y e a r s he has c r e a t e d m u l t i - p a r t e n o r m o u s reliefs — , , a l t a r s " , f t is a m a z i n g , b u t h e n e v e r h a s d r e a m s w h e n h e s c u l p t u r ­ es a n d v i c e v e r s a . U r s z u l a S u ł ó w s k a — WŁADYSŁAW SUŁOWSKI FATHER'S PORTRAIT. ON B o r n i n t h e c o u n t r y s i d e i n 1926, W . Sułowski w o r k e d i n N o w a H u t a n e a r C r a c o w as a v a r n i s h e r . H i s a r t i s t i c t a l e n t s r e v e a l e d a l r e a d y i n his y o u t h . H e used t o p a i n t , besides he w a s friendly, good-hearted, ready to help a n d extremely sensitive. M a y b e i t w a s t h e loss o f h i s p a r e n t s he w a s i n c o n s o l a b l e f o r t h a t c a u s e d S u l o w s k i ' s desease, t h a t o f s c h i s o f r e n i a . H e changed h i m s e l f ; i n fact he became u n c o m m u n i c a t i v e a n d suspicious. T h e s u b j e c t s o f h i s p a i n t i n g s c h a n g e d as w e l l . H e u s e d t o g e t u p a t n i g h t a n d s k e t c h his visions w h i c h r e m i n d one o f O r i e n t a l fables. T h e y w e r e strange reminiscences o f t h o k n o w n t o h i m p e r s o n s a s w e l l as t h e s i t u a t i o n s d i f f i c u l t t o d e c i p h e r . A n y w a y t h e painter d i d n o t like to t a l k a b o u t his works. T h e paintings b y Sulowski have been exposed several times a n d m e t w i t h a n interest of b o t h the audience and critics. H e died of the heart a t t a c k i n 1972 A l e k s a n d e r J a c k o w s k i — TEOFIL OCIEPKA The a u t h o r , basing himself o n the notes f r o m conversations, recordings, letters, a n d press articles, presents t h e p a i n t e r — e n g i n e d r i v e r f r o m t h e m i n e „ W i e c z o r e k " . H e e x p l a i n s false legends, presents factors t h a t h a d a n influence o n Ociepka's p a i n t i n g a n d means w i t h the help o f w h i c h he t r i e d t o preserve his o w n i d e n t i t y . H e also discusses h i s p a i n t i n g p o l e m i c s w i t h m a t e r i a l i s m . H e s h o w s O c i o p k a as a p a i n t e r . O c i e p k a — o c c u l t i s t a n d t h e o s o p h is p r e s e n t e d i n a n o t h e r a r t i c l e s . S e w o r y n A. W i s l o c k i — THE JANÓW OCCULTISTS T h e a u t h o r deals w i t h h i s t o r y , Ociepka's interest for occul­ t i s m a n d h i s p o s i t i o n i n J a n ó w , as w e l l a s h i s d i s c i p l e s a n d t h e o r i e s . T h e p r o b l e m s are dealt w i t h i n several essays: ,,T. O c i e p k a a n d h i s d i s c i p l e s " , , , B . S k u l i k as d i s s i d e n t o r p h i l o s o p h i c a l s t a t u r e of the Janów p a i n t i n g m i l i e u " , „Ociepka — m y t h i c a l personage". T h o p r e s e n t a t i o n o f t h e subject is c o m p l e t e d w i t h t h e selection of ,,Letters of Rosecrusaders" sent to B . S k u l i k . S. A . W i s ł о с к i HEIR OF TEOFIL — ERWIN OCIEPKA'S SÓWKA, A LEARNING SPIRITUAL T h e article presents E . Sówka, a n e m i n e n t p a i n t e r a n d miner at the same t i m e , faeinated w i t h the learning of the East and metaphisics. The paintings b y Sówka result f r o m h i s v e r y personal meditations. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i — G A T E W A Y TO DREAMS. ON T H E P A I N T I N G OF DOROTA L A M P ART'S, BRONISŁA­ W A PIPREK'S, AND M A R I A MUSZAL'S. Some people's i m a g i n a t i o n activates i n the d r e a m . The d r e a m becomes for t h e m the r e a l i t y w h i c h enables t h e m c o m m u n i ­ c a t i o n w i t h G o d a n d i n w h i c h fears, p r e s e n t a m e n t s , a n d s u b ­ conscious e m o t i o n s t a k e f o r m o f s y m b o l i c images. T h e synthesis of feelings a n d experience t h a t occurs i n t h e d r e a m resembles artistic activity. Some painters f i n d inspiration i n tho dream. Different relations between areams a n d artistic creativity can be o b s e r v e d i n t h e w o r k s o f t h r e e f o l l o w i n g w o m e n p a i n t e r s : 225 �. D o r o t a L a m p a r t ( b o r n i n 1906) w a s a n o u t s i d e r i n b e r v i l l a g e , p o o r a n d l o n e l y . She p a i n t e d her d r e a m s w h i c h were f o r her a n escape f r o m t h o r e a l i t y o f e v i l , p o v e r t y , a n d misery. She p a i n t s H e a v e n , scones f r o m t h o l i f e o f t h e H o l y F a m i l v , M i c h e l a r c h n g e l . S h e a l s o p a i n t s scenes o f w a r n i n g . S h e s o m e t i m e s h a s v i s i o n s o f a c t i v e i m a g i n a t i o n , s u c h as t h e d e v i l f i g h t i n g w i t h a n angel at deathbed. B r o n i s ł a w a P i p r e k's i m a g i n a t i o n was different ( 1 8 9 1 — 1966). B o r n i n W a r s a w t o a r i c h f a m i l y she r e c e i v e d t h o r o u g h e d u c a t i o n i n c l u d i n g t h a t i n m u s i c . She w a s v e r y sensitive, n e r v o u s ; her reaching p u b e r t y was full o f dreams i n w h i c h there a p p e a r e d d i f f e r e n t faces. H e r t r i p t o S w i t z e r l a n d d i d n o t do her m u c h g o o d , a l t h o u g h i t w a s t h e r e t h a t she m a d e a c q u a i n t a n c e w i t h C.G. J u n g , w h o t o o k over her t h e r a p y a n d suggested t h a t s h e s h o u l d p a i n t t h e h a r a s s i n g f a c e s j u s t as h e r a c t i v e i m a g i n a t i o n i n s p i r e d her. She s t a r t e d p a i n t i n g o n l y a few years l a t e r i n M u n i c h a n d was a l m o s t i m m e d i a t e l y a d m i t t e d to M i m c h e n e r Expressionistische Werkstatte. H o r p a i n t i n g was b u t a c o m b a t w i t h hor dreams. H e r w o r k s reflected m a g n i f i c e n t s e n s i t i v i t y a n d i m a g i n a t i o n . I n t h e course of t i m e the painted w o r l d veiled her the reality. After W o r l d W a r I I , a l r e a d y i n P o l a n d , she w a s a d m i t t e d t o t h e A s s o c i a t i o n or"Painters. For M a r i a M u s z a l (1915—1966) the dream was an incite­ m e n t t o l i f e . She was l o n e l y , sensitive a n d p a i n t e d t h e p o r t r a i t s o f people w h o appeared i n her dreams. T h i s was t h e o u t p u t for her d r e a m s , desires, a n d s e n t i m e n t s . She p a i n t e d a f e w g o o d p o r t r a i t s , whereas t h e others were j u s t sketches. She also w r o t e interesting, expressive dramas t h a t reflected t h e experience of the Nazi occupation a n d the problem of evil. *** DREAMS T h e a u t h o r , w h o has decorated his r o o m w i t h i n order to present i t t o Jesus C h r i s t , describes his d r e a m s . I t is r i g h t t h r o u g h t h e d r e a m s h e r e c e i v e s t h e dreams themselves f o r m his second a n d a t the most important reality. A l e k s a n d r a INSTRUMENTS J a c k o w s k a — A glass tiles interesting orders a n d same t i m e MASTER OF ODD I n 1975 d i e d a t M r z y g l ó d n e a r S a n o k J a k ó b D o b r z a ń s k i . H e w a s b o r n i n 1 8 9 4 . H e w o r k e d as a w a t c h m a n i n a m i n e a n d was perfectly reliable. H e was scrupulous, good-natured and naive. H e was l i k e d a n d generally respected A f t e r h a v i n g retired he s t a r t e d t o m a k e o d d i n s t r u m e n t s , a k i n d o f t h e t r u m p e t , executed o f t h o h o l l o w e d o u t t r a n k s o f o l d tress, t o w h i c h h e f i x e d the embouchure and phonograph tube. H e used t o play a t t h e t o w n m a r k e t , m o s t o f t e n i n feast days. H i s passion was r e g a r d e d as a n o t s e r i o u s e c c e n t r i c i t y . I t was after D o b r z a n s k i ' s d e a t h t h a t A n t o n i P i l c h , a C r a c o w m u s i c i a n , c a m e across his t r u m p e t s . A n d t h a n k s t o P i l e h a f e w o f D o b r z a n s k i ' s i n s t r u m e n t s h a v e s u r v i v e d . T h e a r t i c l e also contains the statements b y Pilch o n the instruments a n d the significance of the contact w i t h the peculiar personality o f Dobrzański. A l e k s a n d e r TO R Y S Z A R D J a c k o w s k i WÓJCICKI — VOICES F R O M HEAVEN B e i n g shocked b y the v i e w o f his wife's treachery, Wójcicki, a worker, j u m p e d o u t o f the 5 t h floor w i n d o w a n d before he r e a c h e d t h e g r o u n d h e h e a r d t h e A n g e l t h o G o u r d s a y : —• „ Y o u w i l l s u r v i v e " . Since t h e n ho has been accompanied b y H e a v e n l v v o i c e s s t a t i n g t h a t h e is c h o s e n a n d w a r n i n g h i m n o t t o l e t t h o s t a f f o f p s y c h i a t r i c h o s p i t a l k n o w t h a t he hears these voices. H o is i n s t r u c t e d a n d t o l d w h a t a n d h o w t o p a i n t b y t h e v o i c o of A n g e l t h e G u a r d , Jesus C h r i s t a n d t h e V i r g i n . H e receives c o m p l e t e v i s i o n s o f p a i n t i n g s , b o t h a s f a r as t h e d e t a i l s a n d colours are concerned. T h o second p a r t o f t h e articlo deals w i t h the dreams of tho painter's father f r o m the years 1959—1970 as w e l l t h e c o m m o n t s w r i t t e n n o w b y t h e s o n . T h e comments are b u t a n interesting t e x t revealing the painter's a t t i t u d e to­ wards the latest evants i n the country. H a n n a S z e w c z y k — T E X T S OF F O L K SONGS. A CLASSIFICATION OF SEMIOTIC PROBLEM THE T h e p u r p o s e o f t h e a r t i c l e is t o p r o p o s e a c l a s s i f i c a t i o n o f f o l k songs o n the semantic g r o u n d s . T h o e x a m p l e s are c o n s t i ­ t u t e d b y t h e K u r p i e songs gathered a t t h e I n s t i t u t e o f A r t o f t h e P o l i s h A c a d e m y o f S c i e n c e s . T h e c o m p a r a t i v e m a t e r i a l is f o r m e d b y t h e notes o f O. K o l b e r g (the L u d ) a n d m a n u s c r i p t s of Father Władysław Skierkowski. T h e f i r s t p a r t o f t h e article deals w i t h t h e semiotics o f f o l k l o r e t e x t s . F o l l o w i n g t h e c o n c e p t i o n s o f P. Bogatyriew, R. J a k o b s o n a n d R. B a r t h e s t h e authoress analyses tho below e l e m e n t s o f t h e t e x t : 1) c o l l e c t i v e , n o n - i n d i v i d u a l c h a r a c t e r o f t h e c r e a t i v e p r o c e s s , 2) h i g h l e v e l o f t h o c o n v e n t i o n a l i t y o f u t t e r a n c e , 3) a r t i s t i c l a n g u a g e o f f o l k l o r e a n d f u n c t i o n s o f d i a l e c t s , 4) i n f l u e n c e o f t h e c o m m u n i c a t i o n s i t u a t i o n o n t h e f o r m o f t h e t e x t , 5) a b i l i t y t o s h a p e t h e w e l t a n s h u u n g b y t e x t s . S z e w c z y k is o f t h e o p i n i o n t h a t a t t h e p r e s e n t m o m e n t t h e f o l k l o r e t e x t d o e s n o t possess s u c h a n a b i l i t y . T h e r e f o r e , t h e f o l k l o r e o f a t r a d i t i o n a l r u r a l s o c i e t y t h a t so f a r h a s b e e n r e f e r r e d t o as a t r a ­ d i t i o n a l one, is o n l y b u t a m i l i e u f o l k l o r e . T h e second p a r t o f t h e article, Semiosis, presents a m o d e l o f c l a s s i f i c a t i o n . I t is b a s e d o n 10 s e l e c t e d s y m b o l s . T h e g r o u n d s f o r t h e a b o v e s e l e c t i o n a r e a s f o l l o w s : 1) p r i m a r y f u n c t i o n i n t h e tc?xt, 2) a b i l i t y t o s h a p e t h e w h o l e o f t h e t e x t s e n s e , 3) v a s t semantic field w i t h a number of formal modifications. The a b o v e set (1 — w a t e r , 2 — horse, 3 — c r a n b e r r y tree, 4 — m e a d o w , 5 — f i e l d , 6 — o r c h a r d — a f e m i n i u m tree, 7 — sycamore — a m a s c u l i n u m tree, 8 — h a w k , a great b i r d , 9 — handkerchief, 10 — w i n d o w — t h e b o r d e r ) e n a b l e s t h e c l a s s i f i c a t i o n o f t h e whole o f t h o materials. T h e basic meanings of the above symbols w e r e e x p l a i n e d b y earlier sources. F o l l o w i n g L o t t m a n , S z e w c z y k is o f t h e o p i n i o n t h a t t h e disappearance o f t e x t culture resulting f r o m the change o f tra­ d i t i o n a l folklore to the m i l i e u one, brings b a c k linguistic meanings o f t h e t e x t a n d its signs. Therefore, w h e n analysing t h e semantic m o d i f i c a t i o n s o f p a r t i c u l a r s y m b o l s t h e a u t h o r e s s bases herself on the following operations: A. D e f i n i t i o n of linkeage a b i l i t y o f s i g n s a n d c o n t e x t s i n w h i c h t h e y a p p e a r 1) t h e a b i l i t y o f s i n g s t o l i n k w i t h e a c h o t h e r , 2) t h e a b i l i t y t o l i n k w i t h t h e s i n g s t h a t c a n n o t s h a p o t h e t e x t , 3) t h e a b i l i t y t o l i n k w i t h n o n - s i n g s , B . D e f i n i t i o n o f t h e a t t r i b u t e s o f s i n g s (the, a t t r i b u t e s a r e r e f e r r e d t o g r a m a t i c a l c a t e g o r i e s t h a t d e f i n o t h e m ) 1) a c t i v e attributes — the sign defined b y the verb i n the active voice b e c o m e s t h e s u b j e c t o f a c t i v i t y , 2) p a s s i v e a t t r i b u t e s — t h e s i g n d e f i n e d b y t h e a d j e c t i v e , n u m e r a l o r g e r u n d , C. D e f i n i t i o n o f s u b s t i t u t i o n r u l e s : 1) s i g n i s r e p l a c e d b y a s i g n f r o m t h e s a m e g r o u p , 2) s i g n is r e p l a c e d b y a s i g n f r o m a n o t h e r g r o u p ( m e t o n i m i c c o n s t r u c t i o n s ) , 3) s i g n i s r e p l a c e d b y a n o n - s i g n . T h e a b o v e operations enable the d e f i n i t i o n of tho mechanisms of deseomitizat i o n o f s y m b o l s as w e l l a s t h e i r m u t u a l r e l a t i o n s . T h e l a t t e r s e e m t o the authoross most interesting. Р Е З Ю М Е В Ю р и П р о к о п ю к О Б Р А Ж Е Н И Я К . Г. КРУГУ ВЕРОВАНИИ, — МЕТОД ЮНГА АКТИВНОГО МИФОВ, ВО­ О д и н из п с и х о т е р а п е в т и ч е с к и х методов, с ф о р м у ­ лированных Юнгом в 1 9 1 6 г., з а к л ю ч а е т с я в исполь­ зовании контролируемого воображения. Это создает возможность синтеза сознания и несознательности, что в свою очередь является особой ф о р м о й размыш­ 126 СНОВИДЕНИЙ И Ф А Н Т А З И И лений, способствующей сознательному развитию фан­ т а з и и . В о т л и ч и е от п а с с и в н о г о в о о б р а ж е н и я — а к т и в ­ ное предоставляет возможность переживать вообра­ жаемое событие, как сон, воспринимаемый спящим, как реальный факт. П р и м е н я я этот метод, пациент может развивать отдельный фрагмент своего снови­ д е н и я и л и с в о е й ф а н т а з и и , с о с р е д о т о ч и в на н е м вни­ мание, рассматривая его в воображении до тех пор, �пока он начнет видоизменяться, развиваться, стано­ вится конкретным. Активное воображение — это фор­ ма автотерапии, которую следует, однако, применять под надзором психотерапевта. Форма эта освобож­ дает от избытка эмоций, ослабляет напряжение (ср. статью Ворота сна — о живописи Брониславы Пипрек). Это ведет также к определению субъектив­ ности, к пониманию скрытого подсознания. Я н М и т а р с к и — ФАНТАСТИЧЕСКИЕ ВИЗАЦИИ ВОЙЦЕХА ГИЗЫ ИМПРО­ Фрагмент книги „Иной мир", которую готовит к печати выдающийся психиатр. Автор причисляет Гизу к числу людей, отличающихся особым типом воображения, называя его фантастическим. „Их во­ ображаемый мир рожден страхом, мечтой познания того, что является таинственным, мистическим. Од­ нако, поскольку на языке действительности трудно найти для них надлежащую форму и название, они пользуются магическими и эзотерическими передача­ ми, а также символами, заимствованными из старых традиций Востока. Они не пренебрегают также ми­ фами психотроники. Их язык многозначен, неясен, как язык сонных видений". Войцех Гиза — СОБСТВЕННАЯ И СИМВОЛ В СИМВОЛЕ БИОГРАФИЯ Гиза родился в рабочей семье. Еще в школе он стал рисовать, но потом забросил это занятие. По­ сещая уже высшее техническое училище, он как-то столкнулся с Апокалипсисом св. Иоанна. Потрясаю­ щее впечатление! — пишет он. „Я, как на ладони, увидел лица, изображенные на моих рисунках". Он бросает училище и начинает лихорадочно рисовать апокалипсические видения. Несмотря на большие бы­ товые трудности Гиза продолжает усиленно зани­ маться живописью, а на жизнь зарабатывает убор­ кой, физическим трудом, уходом за детьми. Первые выставки, успехи, неудачи. Он рисует мифы древних цивилизаций, которые ведут к познаванию небожи­ телей, богов и их вмешательство в земные дела. Он стремится воссоздать „концепцию программы сотво­ рения мира, природы, прошлых и грядущих культур, их мифы и религию". Создает собственную символи­ ку, не мешая зрителю свободно интерпретировать ее и „по-своему воспринимать картину". Александр К А ХОЛЕГПА Яцковски — ВИДЕНИЯ ЛЮДВИ- Горняк, которого пленили следы древних папо­ ротников и насекомых, запечатленные на глыбах угля. Его интересовала проблема возникновения за­ лежей угля. Какие были в те далекие времена расте­ ния, пресмыкающиеся? Картины Холеша, посвящен­ ные „карбопарской эпохе", являются попыткой от­ ветить на эти вопросы с помощью своих скудных сведений. Он изображает также жизнь на других планетах. Нелегко жилось художнику. Он мечтал рисовать, но прежде всего ему пришлось собственноручно по­ строить дом для семьи. Он строил его 10 лет, сов­ мещая стройку с работой на шахте. Лишь когда дом был наконец построен, он взялся за рисование картин. Э в а К о р у л ь с к а — Н И К И Ф О Р , ОЦЕНКА И Я. О СТАНИСЛАВЕ ЗАГАЕВСКОМ Он был подкидышем. Воспитывался в костельных приютах, выполнял различного рода занятия. После войны работал штукатуром при восстановлении раз­ рушенной столицы. В то время Загаевски стал лепить птиц, пресмыкающихся. Он лепил всегда из глины методом бисквита или глазури, любовно украшая свои изделия „пальмами" из пуговиц, цехинов и проволо­ ки. Смысл своей жизни видит художник в ваянии. В последние годы он создал громадные, многочислен­ ные барельефы — „алтари". Он рассказывает о них. Когда не занимается лепкой — видит сны, когда же приступает к излюбленной работе — сны исчезают. У р ш у л я С у л к о в с к а — ПОРТРЕТ ОТЦА. О В Л А ­ ДИСЛАВЕ С У Л К О В С К О М Он родился в ровщиком в Новой 1926 г. в деревне. Работал лаки­ Гуте под Краковом, делая вывес­ ки. С молодых лет он проявлял талант к рисованию. Был добрым, отзывчивым, исключительно впечатли­ тельным человеком. Художник глубоко пережил смерть родителей. Возможно, что этот факт, п част­ ности, способствовал развитию его болезни — шизо­ френии. Он изменился, стал более замкнутым, подо­ зрительным. Изменилась также тематика его картин. Он вставал по ночам и чертил свои видения. Это были странные, как будто бы восточные сказки, вос­ поминания о знакомых людях, ситуации, которые теперь трудно расшифровать. Впоочем, художник и сам не хотел говорить о своих работах. Несоклько выставок картин вызвали большой интерес зрителей и критиков. Сулковски болел сердцем. Скончался в 1972 г. Александр Яцковски — ТЕОФИЛЬ ОЦЕНКА Автор статьи, опираясь на записи бесед, на зву­ козаписи, письма и печать, отображает личность ху­ дожника — машиниста шахты „Вечорек". Опровер­ гает фальшивые легенды, отмечает факторы, повли­ явшие на живопись Оцепки, и способы, которыми он старался сохранить собственный стиль, приводит полемику художника с материализмом. В статье представлен Оцепка — художник. Оцепка же как оккультист-теозоф представлен в следую­ щей статье. Северин Вислоцки ТОВ ЯНОВА — В КРУГУ ОККУЛЬТИС­ Автор исследует историю, заинтересованность Оцепки оккультизмом, его ролью в яновской среде, его теориями, его учениками. Этим вопросам автор посвящает несколько очерков, а именно: „Оцепка и его ученики", „Диссидент. Б. Скулик, то есть фи­ лософские основы круга яновских художников", „Оцепка-мифическая личность". Тематику статьи до­ полняет собрание Писем Розенкрейцеров, поступив­ ших к Б. Скулику. С е в е р и н В и с л о ц к и — ЭРВИН СУВКА, ДУХОВ­ НЫЙ НАСЛЕДНИК УЧЕНИЯ ТЕОФИЛЯ ОЦЕПКИ #.! Свою статью автор посвящает личности горняка, выдающегося художника, поглощенного учениями Востока, метафизикой. Картины Сувки часто являют­ ся результатом его сугубо личных размышлений. А л е к с а н д р Я ц к о в с к и — ВОРОТА СНА. О Ж И ­ ВОПИСИ ДОРОТЫ ЛЯМПАРТ, БРОНИСЛАВЫ ПИПРЕК, М А Р И И МУГПАЛ Существуют люди, воображение которых активи­ зируется во сне. Сон является той действительностью, которая создает возможность общения с Богом, в ко­ торой страх, предчувствия, подсознательные пережи­ вания принимают форму символических образов. Син­ тез чувств, впечатлений, испытываемых во сне, бы­ вает близок художественному творчеству. Есть ху­ дожники, которых сон вдохновляет. Различные соот­ ношения между сном и творчеством можно заметить на примере трех художниц, которым посвящены оче­ редные очерки: Д о р о т а Л я м п а р т (р. в 1906 г.), вышедшая из крестьянской среды, одинокая бедная женщина ри­ сует свои сны. Они являются для нее убежищем от нужды, тяжелой жизни, от злых, недобрых людей. Она рисует небо, сцены из жизни Святого Семей­ ства, Архангела Михаила, а также сны, содержащие предостережения. Иной раз ее видения принимают характер активного воображения — она видит, на­ пример, борьбу дьявола с ангелами у кровати уми­ рающего. Иными побуждениями руководствовалась, отобра­ жая свои сны Б р о н и с л а в а П и п р е к (1891—1966). Она родилась в Варшаве, в зажиточной семье; по­ лучила старательное образование, в том числе музы­ кальное. Это была очень впечатлительная, нервная натура. В переходном возрасте ее тревожили сны, в которых выступали различные лица. Поездка в Швейцарию не помогла ей, но именно там она встре­ тила К. Г. Юнга, который стал ее лечить. Юнг, сог­ ласно своему методу активного воображения, посове­ товал ей заняться рисованием беспокоивших ее лиц. 127 �с п у с т я н е с к о л ь к о лет, б у д у ч и в М ю н х е н е , она стала рисовать. Т а м ее чуть л и не с р а з у п р и н я л и в М ю н ­ хенскую экспрессионистскую мастерскую. Г а ин а Ш С Б Ч И К — К Л А С С И Ф И К А Ц И Я ТЕКСТОВ НАРОДНЫХ ИЕСЕН-СЕМИОТИЧЕСКАЯ ПРОБЛЕМА Творчество Брониславы Пипрек возникло в ре­ зультате б о р ь б ы со с н о в и д е н и я м и . Е е к а р т и н ы сви­ детельствовали об огромной впечатлительности и бо­ гатом воображении. Со временем отображаемый ею мир з а с л о н и л п о д л и н н у ю действительность ее ж и з н и . После второй мировой войны Бронислава Пипрек у ж е в П о л ь ш е была принята в Союз художников изобра­ зительного искусства. В статье предлагается провести классификацию народных п е с е н на с е м а н т и ч е с к о й о с н о в е . Материа­ л о м д л я исследований с л у ж а т курпёвские песни, на­ ходящиеся в собраниях Института искусства Поль­ ской А к а д е м и и наук. Компаративным материалом я в ­ ляются записи Оскара Кольберга (Люд) и рукописи ксендза Владислава Скерковского. М а р и ю М у ш а л (1915—1966) сон побуждал к ж и з ­ ни. О д и н о к а я и в п е ч а т л и т е л ь н а я она рисовала пор­ т р е т ы у в и д е н н ы х во сне л и ц , в ы р а ж а я т а к и м путем свою тоску, свои мечты, свою сентиментальность. Она нарисовала несколько хороших портретов другие были, вернее, л и ш ь проектами. Она писала интерес­ ные, экспрессивные драмы, связанные с пережива­ ниями во время оккупации, затрагивала п р о б л е м ы зла. ł ł ł СНЫ Автор, который „ о к л е и л " свою комнату стеклян­ ными плитками, чтобы предоставить ее д л я ж и л ь я Иисусу Христу, описывает свои (очень интересные) с и н ы . И м е н н о во сне он с л ы ш и т ь р а з л и ч н ы е поруче­ ния; сны я в л я ю т с я его второй-важнейшей действи­ тельностью. А л е к с а н д р Я ц к о в с к и — ГОЛОСА НЕБА, Ш И М Ы Е Р Ы Ш А Р Д О М В У Й Ц И Ц К И М СЛЫ­ В о второй части статьи автор приводит сны отца художника с 1959—1970 гг. в м е с т е с к о м м е н т а р и я м и сына. К о м м е н т а р и и эти я в л я ю т с я интересным тестом, вскрывающим позицию художника в отношении со­ бытий, происходящих в последние годы в стране. — МАСТЕР СТРАН­ В 9 7 5 г. у м е р в М ж у г л о д е б л и з С а н о к а Я к о в Д о б жанский. Он родился в 1 8 9 4 г. Р а б о т а л сторожем в руднике, отличаясь большой ответственностью. Б ы л добросовестным, добродушным и наивным. Все его л ю б и л и и уважали. Перейдя на пенсию Добжавский н а ч а л строить страиные и н с т р у м е н т ы что-то вроде из старых стволов, в которые монтировал т р у б ы граммо­ фонов. Добжаиский и г р а л на с в о и х т р у б а х охотнее всего в п р а з д н и ч н ы е дни. Он тогда становился в цен­ тре городка. Его страсть оценивали как неопасное чудачество. Уже после смерти Добжанского на его трубу наткнулся краковский м у з ы к а н т , к о т о р ы й и г р а л на лютне, ш имени А н т о и и П и л ь х . Благодаря « е м у со­ хранилось несколько труб. В статье имеются выска­ з ы в а н и я П и л ь х а н а тему и н с т р у м е н т о в , а т а к ж е в п е ­ чатление, которое производит на артиста контакт с необыкновенной личностью Добжанского. 12Н А в т о р утверждает, что в настоящее время текст фольклора уже лишен этой способности. В связи с этим ф о л ь к л о р традиционной сельской ощественности, который до сих пор о п р е д е л я л с я как тради­ ционный, является теперь л и ш ь фольклором данной среды. Вторая часть статьи Семиосос, содержит модель классификации, которая о п и р а е т с я на 10 в ы д е л е н ­ ных знаков-символов. Основами их выделения яв­ ляются: 1) 2) После первого потрясения, вызванного веролом­ ством ж е н ы , рабочий Вуйцицки выскочил из окна четвертого этажа. Падая он у с л ы ш а л голос ангела- х р а н и т е л я . — б у д е ш ь ж и т ь . С тех пор голоса небес постоянно ему сопутствуют. Они утверждают, что он является избранником, остерегают, чтобы, например, будучи в психиатрической б о л ь н и ц е он не прогово­ р и л с я , что с л ы ш и т эти голоса. Голоса ,,Ангеля-хранителя", Иисуса Христа, Богоматери, поучают его, указывая что и как ему следует рисовать. Перед ним встают готовые видения картин со всеми подроб­ ностями, в к л ю ч а я колористику. А л е к с а н д р а Я ц к о в с к а Н Ы Х ИНСТРУМЕНТОВ В первой части статьи автор занимается семио­ т и к о й ф о л ь к л о р н о г о текста. С с ы л а я с ь на т о ч к у зре­ н и я И . Б о г а т ы р е в а , Р . Я к о б с о н а , и Р. Б а р т е с а , а в т о р рассматривает элементы, устанавливающие текст фольклора: I . коллективный, сверхиндивидуальный, характер творческого процесса. 2) стереотипный в большой степени характер высказываний, 3, х у д о ­ жественный язык фольклора и функция диалекта. 4) в о з д е й с т в и е к о м м у н и к а б е л ь н о с т и н а ф о р м у текста, 5) с п о с о б н о с т ь ф о р м и р о в а н и я м и р о в о з з р е н и я п р и п о ­ мощи текста. первичная ф у н к ц и я в тексте, способность моделирования значения текста в целом, 3) ш и р о к о е семантическое поле, с чем связано большое количество формальных видоизме­ нений. Э т о сочетание (1 — вода, 2 — л о ш а д ь , 3 — к а л и ­ на, 4 — л у г , 5 — п о л е , 6 — о г о р о д д е р е в о f e m i n i n u m , 7 — явор, дерево m a s c i e l i n u m , 8 — сокол — большая п т и ц а , 9 — п л а т о к , 10 — о к н о , — г р а н и ц а ( п р е д о с т а в ­ ляет возможность провести к л а с с и ф и к а ц и ю всего п е ­ сенного материала. Основное значение этих символов выяснилось с помощью более ранних источников. Гапна Ш е в ч и к все ж е в с л е д за Лотманом, считает, что отмирание текстовой к у л ь т у р ы (связанное с пре­ ображением традиционного ф о л ь к л о р а в фольклор определенной среды) ведет к возврату текста и его знаков к явзыковому значению. Поэтому автор иссле­ дует семантические изменения отдельных символов- з п а к о в , о п и р а я с ь на с л е д у ю щ и е приемы: А. опре­ деление сочетаемости знаков и контекстов, в которых они появляются: 1 — сочетаемость знаков, 2 — соче­ таемость со з н а к а м и л и ш е н н ы м и в о з м о ж н о с т и моде­ лирования текста, 3 — сочетаемость с не-знаками; Б. — определение атрибутов знаков (атрибуты при­ писаны к определяющим их грамматическим категорям): 1 — активные атрибуты: знак — определяе­ мый г л а г о л о м действительного залога, является тогда активным подлежащим, 2 — пассивные атрибуты: знак, о п р е д е л я е м ы й глагодом страдательного залога, предмет воздействия, 3 — предмет воздействия иных частей речи, например, имени прилагательного, имени ч и с л и т е л ь н о г о и и.т.п. л и б о п р и ч а с т и я ; С. о п р е д е л е ­ ние принципов субституции: 1 — знак заменяемый знаком той ж е г р у п п ы , 2 — знак, з а м е н я е м ы й зна­ ком иной группы, в конструкциях метонимических, 3 — знак, заменяемый незнаком. Эти операции дают возможность определить ме­ ханизмы десемионизации символов, а также их взаи­ мосвязи, которые по мнению автора, я в л я ю т с я с а м ы ­ ми и н т е р е с н ы м и . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7040e207b056801534a952cb8e064d96.pdf 81d41bb11bf050ed4c683ac64f0637e4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3588 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3365 Title A name given to the resource Chrzest Litwy w świadomości polskiej społeczności wiejskiej na Litwie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4, s.66-68 Creator An entity primarily responsible for making the resource Smyrski, Łukasz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Chrzest Litwy w świadomości polskiej społeczności wiejskiej na Wileńszczyźnie Łukasz Smyrski U ź r ó d e ł wspólnej historii Polski i L i t w y leży akt pod­ pisany w K r e w i ę w 1385 r. W i e l k i książę litewski Jagiełło z o b o w i ą z a ł s i ę do przyłączenia ziem L i t w y i Rusi do K o r o n y K r ó l e s t w a Polskiego. N i e j e d n o z n a c z n o ś ć s ł o w a „ p r z y ł ą c z e ­ nie" w y w o ł a ł a polemiki w ś r ó d h i s t o r y k ó w . W historiografii polskiej s k ł a n i a n o się raczej do interpretacji przyłączenia j a k o inkorporacji L i t w y przez K o r o n ę . Przeciwnicy tego p o g l ą d u u w a ż a j ą , że akt w K r e w i ę był t y l k o utworzeniem związku dwóch państw, w którym z a r ó w n o Litwa, jak i Polska z a c h o w y w a ł y polityczna o d r ę b n o ś ć ( p o r Bardach 1986 s 108) Wydarzenia historyczne k t ó r e n a s t ą p i ł y po r o k u 1385 n a s u w a j ą pytanie w j a k i m stopniu m o ż n a tu m ó w i ć o inkorporacji Zgodnie z p a n u j ą c y m na L i t w i e prawem patriarchalnym s p r a w u j ą c a w ł a d z e dynastia roz­ p o r z ą d z a ł a r z ą d z o n y m przez siebie p a ń s t w e m jak prywatna w ł a s n o ś c i ą Jagiełło jako w ł a d c a L i t w y spełniając pod stawowe w a r u n k i unii krewskiej przyjął chrzest, a żeniąc się 7 larlwirra 7 n s t a ł a r i n n t o w a r w nr7P7 iei m a t k ę F l ż h i p t p TA adopcia i m a ł ż e ń s t w o z k r ó l o w a Polski w u i e S u systemu p a t i ^ r c h a l n e g o były t o ż s a m e z a k t e m i n k o r p o r a c j i L i t w y Strona litewska przeciwstawiając się tej tezie, z w r a c a u w a g ę na w y s t ę p u j ą c e j u ż pod koniec XIV w i e k u w W i e l k i m Księstwie L i t e w s k i m silne tendencje o d ś r o d k o w e . Z a w a r t a w 1392 r. u g o d a m i ę d z y Jagiełłą a W i t o l d e m była wzmoc­ nieniem politycznej pozycji p a ń s t w a litewskiego (por. Bar­ dach, s. 110). W w y n i k u ugody książę W i t o l d uzyskał praktycznie z g o d ę na sprawowanie własnej w ł a d z y w L i t w i e , k t ó r a to w ł a d z a z n a j d o w a ł a s i ę dotychczas w gestii namiest­ n i k ó w k r ó l e w s k i c h . Odebranie w ł a d z y osobie monarszej było a k t e m wymierzonym przeciwko tendencjom inkorporacyjnym i jednocześnie s t a ł o s i ę p r z y c z y n ą swobodniej­ szego z w i ą z k u o b u p a ń s t w K o l e j n y m wydarzeniem p r o w a ­ d z ą c y m do r o z l u ź n i e n i a s i ę w i ę z ó w unijnych był zjazd na wyspie Salin w 1398 r podczas k t ó r e g o bojarzy newscy wybrali W i t o l d a na k r ó l a L i t w y . K o ń c o w y m a k t e m zmierza­ j ą c y m rin u z y s k a n i a s u w e r e n n o ś c i s i a ł o sie norlnisanie unii w i l e ń s k o - r a d o m s k i e i uznaiacei o d r ę b n o ś ć L i t w y i ^Witolda X dożywotTego sonowicz s w S 9-M Dyskusia na temat wzaiemnvch Velacii S a d z v U t w a a P o k k a zawszeMbvta w w ó h i e s S e t ó l n f e ^ c ^ ^ i ^ ^ t a S ^ ^ ktera pohtycznego m e W S K 1 zywi ale os a t n i o W r a z z uzyskanTem n C n n a b r a , a c h a r a - P o w y ż s z y , b a r d z o s k r ó t o w y rys historyczny jest tłem do r o z w a ż a ń d o t y c z ą c y c h w s p ó l n y c h p o c z ą t k ó w polsko-litew­ s k i c h , widzianych jednak nie przez pryzmat b a d a ń historycz­ nych, lecz o g l ą d a n y c h oczami ludzi nie m a j ą c y c h nic w s p ó l ­ nego z n a u k ą i h i s t o r i ą . B a d a j ą c , w czasie k i l k u p o b y t ó w na Wileńszczyźnie, ś w i a d o m o ś ć h i s t o r y c z n ą z a m i e s z k u j ą c y c h tam P o l a k ó w do­ 66 c h o d z ę do wniosku, że opowieści o historii najdawniejszej 0 chrzcie L i t w y m a j ą swoją u k r y t ą , głębszą treść. M o ż n a je bowiem i n t e r p r e t o w a ć j a k o wyraz d ą ż e ń do tego, by poprzez h i s t o r i ę u s a n k c j o n o w a ć prawo do ziemi wileńskiej. Pisząc o wileńskich Polakach m a m na myśli ludzi, któi m a j ą ś w i a d o m o ś ć „ b y c i a P o l a k i e m " , m ó w i ą po polsl 1 p o d k r e ś l a j ą w a g ę podtrzymywania p o l s k o ś c i . M o i m i roz¬ m ó w c a m i byli p r z e w a ż n i e ludzie starsi, p a m i ę t a j ą c y dobrze czasy przedwojenne. O d nich usłyszałem najwięcej opowieści 0 zamierzchłej przeszłości. Ich wiedza p o c h o d z i ł a głównie z polskich książek oraz z domowej tradycji ustnej. Miałem pewne obawy, czy moje obserwacje p o t w i e r d z ą się w roz¬ mowach z l u d ź m i ś r e d n i e g o pokolenia, k t ó r z y uczyli się już z powojennych p o d r ę c z n i k ó w do historii, k t ó r y c h treść była w y p a d k o w ą panującej ideologii. K u zaskoczeniu, ich wiado­ mości nie o d b i e g a ł y od powszechnego kanonu, według k t ó r e g o Jagiełło ożenił się z J a d w i g ą i dopiero wtedy zaczęła się prawdziwa historia, natomiast wcześniej w L i t w i e były t y l k o święte gaje, a ludzie m o d l i l i się do drzew i do krowy. Ten stan pierwotnej dzikości z a k o ń c z y ł się w momencie przyjęcia chrztu z rak polskich M o ż n a wiec sadzić że z a s a d n i c z ą rolę w k s z t a ł t o w a n i u się takiego schematu ode­ g r a ł o domowe wychowanie Wyniesiona z d o m u wiedza nie została z a g ł u s z o n a przez c z t e r d z i e s t o l e t n i ą p r o p a g a n d ę 1 t k w i g ł ę b o k o w ś w i a d o m o ś c i ludzi. Nawet więcej: od­ w o ł y w a n i e się do dawnej Polski i polskiej k r ó l o w e j , prze­ świadczenie o wyższości polskiej kultury nad tradycją litew­ ską stały się w obecnym czasie p r ó b ą obrony przed powszech­ n ą lituanizacją, p r ó b ą wzmocnienia swojej tożsamości. Na pytanie o h i s t o r i ę L i t w y , o czasy najdawniejsze, niemal wszyscy informatorzy opowiadali o chrzcie L i t w y . Chrzest stał się więc wydarzeniem najdawniejszym, najważniejszym. W ś w i a d o m o ś c i rozmówców wszystkie inne zdarzenia, fakty historyczne gdzieś zaginęły. Raz t y l k o i n f o r m a t o r k a wspo m n i a ł a , że n a s t ę p n y m wydarzeniem historycznym po chrzcił L i t w y była wyprawa Batorego p o d P s k ó w . Jednak ni< potrafiła już umiejscowić tego faktu w przestrzeni historycz­ ne. Jedynym bliższym o k r e ś l e n i e m czasowym owej wyprawy b y ł o stwierdzenie że nie z d a r z y ł o się t o " za jej pamięci. Natomiast n a s t ę p n y moment historyczny r o z m ó w c z y n i pa­ m i ę t a ł a już bardzo dobrze C h o d z i ł o o czasy marszałka Piłsudsk ego W n i e k t ó r y c h rozmowach informatorzy wspo­ m i n a l i także' o Katarzynie II czy o Napoleonie były « jednak przypadki jednostkowe i mieściły sie w szerokt poietei teraźniejszości (w b e z D o ś r e d n i o MDrzedząi* cym czas p a m i ę t a n y " ) W p r z e w a ż a acei liczbie inni wypowiedzi d o m i n o ^ Sasief r z a d T l i t w i Smetona Z^ o n L f e ś c f r o S w c ó w wyniki historycznyrJ^ był chrzest Z nim n a S S T S e lSa ti* tTycznej^z^^ �choćby połączenie Polski z Litwą w 1569 r. czy wojnę domową z p o c z ą t k u X V I I I w. Narzuca się zatem pytanie: dlaczego to jedno wydarzenie n a b r a ł o aż takiego znaczenia, je stało się właściwie jedynym faktem historycznym, a inne, linearnie bliższe nam wydarzenia zostały zapomniane? M i r cea Eliade pytał: „ D l a c z e g o taki właśnie mit czy taki symbol uległ rozprzestrzenieniu? Co one objawiły światu? Dlaczego pewne szczegóły nawet bardzo w a ż n e - znikają w trakcie Rozprzestrzeniania się, a inne o k a z u j ą niezwykłą t r w a ł o ś ć ? " (Eliade 1970, s. 51). Wydaje się, że to pewne p o d ś w i a d o m e , ..trvte intencie k a ż a Polakom zaDamietać akurat ten fakt Eoryczny M a ł ż e ń s t w o Jadwigi z Jagiełłą przyjęcie chrztu TriPolski sa owymi Eliadowskinusymbolarru m a j ą c y m i n a w i a ć p r a w d ę Prawda ta jest nobilitacja Polski Pola­ t a Polski do której Wileńszczyzna nie należy i P o l a k ó w t ^ y dzięki tei prawdzie moea m ó w i ć o Wileńszczyźnie jakTo swojej ziemi. Te do tej pory o g ó l n e r o z w a ż a n i a zilustrujmy teraz przykładami wypowiedzi P o l a k ó w c h a r a k t e r y z u j ą c y c h L i t ­ winów z c z a s ó w p o p r z e d z a j ą c y c h przyjęcie chrztu: „Tutaj byl rojst w Wilnie. D o m ó w nie było. G ó r a tylko postawili, żeby zacząć Wilno stawiać. T o dziaduk Jagiełły, ja zapomniała jak on tam. A Jagiełło przyjeżdżał na polowanie, tam gdzie Wilno, a gdzie on mieszkał, to j a nie wiem. On n o c o w a ł na polowaniu, na tej górze i on przyśnił wilka. To to prawda, proszę pani, w historii m ą ż czytał. On przyśnił wilka i postawił Wilno. On tylko Wilno postawił, a potem kościoły stawiał. A wcześniej taki byl rojst, że koniem nie m o ż n a było przejechać." ( K . , 1. 86, Sużany). „Jagiełło mial królowa polska Jadwiga. On Litwin był. Jego rodzina była mieszkała gdzieś k o ł o K o w n a . On i jego brat przyjeżdżali do Starych Trok. Dawniej to ciężko było, koniami jechali przez puszcze, przez lasy [...] T a m jakieś ognie palili, stosy. A on mówił, głosił kazania [...] I Witałtas tam byl. Siedział na kamieniu przed kościołem i opisywał jak przyjdą Sowieci, co to będzie, co się wydarzy. Takie proroctwa głosił. On jasnowidzem był [...] T o prawda. Jego r ó w n o tysiąc lat wspominają. A Lit­ winów wcześniej Jadwiga chrzciła." ( K „ Świątniki). „Byli u nich przywódcy, którzy uroczystości doglądali i te kościoły ichnie w lasach, oni nie mieli k o ś c i o ł ó w , tylko takie uroczyska, gdzie rośli dęby. T a m schodzili się ludzie, takie swoje nabożeństwa mieli, c o ś takiego swojego rodzaju s z a m a ń s t w a . " (M., 1. 80, W o ł k o w s z c z y z n a ) . W powyższych wypowiedziach zostali wymienieni: Jagieł­ ło, Jadwiga, W i t o l d . Są to g ł ó w n e postacie najczęściej wspominane przez r o z m ó w c ó w . O p r ó c z nich wymienia się jeszcze Giedymina i Mendoga. W przypadku pierwszej opowieści dotyczącej legendy o w i l k u , w większości warian­ tów zamiast Jagiełły występuje W i t o l d . W cytowanej wypo­ wiedzi Jagiełło jest L i t w i n e m jeszcze sprzed przyjęcia chrztu. Należałoby go więc umieścić w jednej grupie z Witoldem Postacie znajdujące się na t y m przedchrześcijańskim pozio­ mie pełnią raczej role b o h a t e r ó w legend bajek n i ż o s ó b historycznych wymienianych w dokumentach Giedymin Witold Wytautas J a g i e l ł o - p o g a n i n żyli w czasie nieokreś­ lonym i nieokreślonej przestrzeni Zakres czasowy opowia­ danych w y d a r z e ń jest m a ł o precyzyjny W i a d o m o że działo sie to przed chrztem Ten czas przedchrześcijański nazywam ^ s e m mitycznym Nie jest t o ^ n S T t Ł u Eliadego. Nie sięga on sfery religijnej, me jest też czasem °owracalnym, k t ó r y m o ż n a o d t w a r z a ć dzięki stałym ob^ d o m (choć L i t w i n i starają się to czynić poprzez doroczne Potkania w lesie, w s p ó l n e palenie ogni. śpiewanie dawnych Pieśni itd). Jest to czas, w k t ó r y m prawda historyczna zlała | z mitami historycznymi. Czas mityczny - p r z e d c h r z e ś ­ cijański, p o g a ń s k i - zatracił charakter rzeczywistości, a przy¬ a ł walory b a ś n i . Wydarzenia rozgrywające się w czasie s 8 b r e mitycznym - jak w i d a ć w o p o w i e ś c i a c h - p r z e w a ż n i e mają miejsce w lesie. Polacy kojarzą L i t w i n ó w ze świętymi gajami, kamieniami, p o g a ń s k i m i zwyczajami. Ich kult związany z lasem, z ogniem, ze s ł o ń c e m , a więc ze zjawiskami nieuchwytnymi, ma miejsce w sferze n i e o k r e ś l o n e j . P o g a ń s ­ kie n a b o ż e ń s t w o nie było odprawiane w k o n k r e t n y m miejs­ cu, w kościele, ale w puszczy, w k t ó r e j trudno nawet o d r ó ż n i ć kierunki świata. A więc to, co l u d n o ś ć litewska u w a ż a za swoje narodowe korzenie Polacy lekceważą W oczach P o l a k ó w okres p o g a ń s k i dyskryminuje L i t w i n ó w i p o d w a ż a ich polityczne pretensje Polacy czas L i t w y pierwotnej spro­ wadzają do mitologii ' w której - owszem - wilk mógł przyśnić sie Janielle czy W i t o l d o w i ale W i t o l d w rzeczywis­ tości nie m ó e ł iuż b u d o w a ć W i l n a edyż kłóciłoby sie to z Drakonani^ zlSwac^PoS „Litwa m ó w i , że Wilno założył ten ich Giedyminas. Nieprawda. Wilno pochodzi od rzeki Wilni. Giedyminasa nie b y ł o jeszcze, to lam już chatki stali. T o nazywałoby się Neris czy jak? A to mała chatka stalą. Ostra Brama. Ostrą Bramę budowali Polacy. T a m stała brama taka, ostra, tam później dobudowali kapliczkę. Później koronowali Matkę B o s k ą i księża litewscy byli później." ( K „ ok. 75 1., K r a k u n y ) . Historia natomiast, tak n a p r a w d ę , zaczyna się dopiero w momencie chrztu: „ M o ż e kiedyś tu i byli Litwini. Ten ich Witałtas. A potem już jak ona to...Jadwiga. Ona wyszła za Jagiełło i chrzciła Litwinów." ( M . , ok. 50 1., Anciuszki). „ Z dawnych lat m ó w i ą , że lo Litwa zajmowała. Kaźmirz jak był. Jak Jadwiga wychodziła za mąż za Każmirza, Jagiełłę. W takim razie jak ochrzci naród. Ona królowa Polski, on król Litwy. T o niedawno było sześćset lat Litwy. T o dawniej to był król litewski." ( M . , ok. 70 1., K r a k u n y ) . „ R a d z i w i ł ł ó w n a była, wyszła za Jagiełłę. To był Litwin (...] a to później Litwa przyjęła chrzesl w tysiąc trzysta którymś. A oni tak samo nie wierzyli. Oni poganie byli. straszne poganie. Z Tatarami w jedno szli. Ludzie pamiętają jaka ona była p o g a ń s k a . Z Tatara­ mi. T o gdzieś i książka jest. K i o ich wie w co oni wierzyli?" ( K . . ok. 75 l„ Krakuny). „ D a w n o temu Jadwiga powiedziała Jagielle, że wyjdzie za niego, jeśli naród, któremu przewodzi przyjmie chrzest. W ó w c z a s Jagiełło był królem w Wilnie. Litwini ochrzcili się. ale Polacy gnali ich kolami do Jordanu, żeby się nawrócili." ( K „ 80 1., Widiniańce). „Polacy byli tu od dawien dawna. Najstarsza historia to Jagiełło. On ożenił się z Jadwigą i wtedy Litwa przyjęła chrzest. Litwiny były poganami, nie przyznawały się do Boga. Całymi tabunami wchodziły do rzeki. O Witoldzie nic nie słyszałem. Litwinów nie ma nigdzie w historii, oni z nikim nie walczyli. Nie wiem co było przed Jagiełło, a po nim nastał Smetona." (M., 59 1., Wojdagi). Pierwszą k o n k r e t n ą o s o b ą h i s t o r y c z n ą w y m i e n i a n ą przez P o l a k ó w jest Jagiełło, ale j u ż nie ten. k t ó r e m u przyśnił się wilk. Wizerunek litewskiego w ł a d c y uległ zmianie. Jagiełło zaniechał dawnych praktyk. Przyjmując chrzest z rąk pol­ skich zakończył okres pierwotnego b a r b a r z y ń s t w a (przeja­ wiającego się w religii pogańskiej) i przeszedł do świata cywilizacji ( u t o ż s a m i a n e g o z k u l t u r ą p o l s k ą ) . Chrzest stał się c e z u r ą r o z p o c z y n a j ą c ą nowy rodzaj historii. Ta metamor­ foza nie była m o ż l i w a bez udziału P o l a k ó w . Jagielle od p o c z ą t k u tej przemiany towarzyszy Polka. Nie wystarczy powiedzieć „ t o w a r z y s z y " . K r ó l u j e . Ona rozkazuje L i t w i n o ­ w i i ona otwiera jemu oczy na świat. Nie dzieje się to gdzieś w puszczy, ale w przestrzeni historycznej, w przestrzeni, w której zdarzyły się fakty historyczne zapisane przez kronikarzy. Miejsca z d a r z e ń n a b i e r a j ą o k r e ś l o n o ś c i . Dzieją się na Litwie, potrafimy je n a z w a ć - W i l n o , Ostra Brama. 67 �Informatorka z K r a k u n z n a ł a nawet p r z y b l i ż o n ą d a t ę tego wydarzenia: „ t y s i ą c trzysta k t ó r y ś r o k " . Przy czym z w r ó ć m y u w a g ę na rzecz najistotniejszą, na uwypuklenie w wypowie­ dziach kontekstu narodowego. Semantycznie nie jest w a ż n e , czy to Jadwiga wyszła za m ą ż za Jagiełłę (stąd pomylenie Jadwigi z R a d z i w i ł ł ó w n ą ) , nie jest w a ż n e , że L i t w i n i przyjęli chrzest. Istotne jest, że Polka n a w r ó c i ł a L i t w i n a na wiarę k a t o l i c k ą (o której m ó w i się „ p o l s k a w i a r a " ) i że L i t w a przyjęła chrzest z r ą k Polski. T o nie Jagiełłó-Litwin, ale Jadwiga-Polka w p r o w a d z i ł a L i t w i n ó w do rzeczywistości historycznej. O d tego momentu zaczęła się historia. Czas Witolda, m i m o że linearnie r ó w n o l e g ł y czasowi Jagiełły, jest czasem ahistorycznym. Wraz z pojawieniem się w ą t k u polskiego m o ż e m y natomiast m ó w i ć o polskim czasie w his­ t o r i i . Ten czas uprawomocnia P o l a k ó w do m ó w i e n i a o W i ­ leńszczyźnie j a k o o swojej własności. W rozmowach często p o w t a r z a ł y się przeciwstawne w ą t k i . P r z y k ł a d e m jest o p o w i e ś ć o proroctwach W i t o l d a . Dotyczy ona niewątpliwie czasu ahistorycznego. T o wydarzenie dzia­ ło się tysiąc lat temu, a w puencie wypowiedzi o k a z a ł o się, że wcześniej Jadwiga chrzciła L i t w i n ó w . Takich p r z y p a d k ó w inwersji czasowej spotykamy wiele. Nie dyskwalifikuje to wcale wypowiedzi. W r ę c z przeciwnie, potwierdza tezę w s p ó ł w y s t ę p o w a n i a d w ó c h uzupełniających się c z a s ó w : historycz­ nego i ahistorycznego. „ Z d a r z e n i a , k t ó r e rozegrały się w przeszłości historycznej p o z o s t a j ą w naszej ś w i a d o m o ś c i w postaci m i t u , a cechą i m m a n e n t n ą mitu [...] jest to, iż nieistotne jest w n i m chronologiczne n a s t ę p s t w o f a k t ó w " (Leach 1976, s. 16). Zgodnie z t y m stwierdzeniem przestają b u d z i ć wątpliwości sprzeczne informacje w jednej wypowie­ dzi. N a p r z y k ł a d opinia, że W i l n o z b u d o w a ł W i t o l d czy Giedymin, nie kłóci się z przekonaniem, że W i l n o zostało zbudowane przez P o l a k ó w . W najbardziej potocznym rozu¬ mieniu ludzie d o p u s z c z a j ą mit o przedpolskiej genezie tego miasta, ale j e d n o c z e ś n i e czują się spadkobiercami polskiej tradycji W i l n a . R o z m a w i a j ą c o dziejach L i t w y s t a r a ł e m się t a k ż e dowie¬ dzieć czegoś o innych n a r o d o w o ś c i a c h mieszkających na tych terenach kilkaset lat temu. Informatorzy nie potrafili mi przybliżyć ich dziejów, a grupy te nie p r o w o k o w a ł y do bardziej zdecydowanych, negatywnych wypowiedzi. W kon­ tekście historycznym, inne n a r o d o w o ś c i nie p r e t e n d u j ą do roli pierwszych m i e s z k a ń c ó w . C i , k t ó r z y byli sprowadzeni Dół tvsiaca lat temu - Tatarzv i K a r a i m i - sa zbyt m a ł a tmina aby stanowili zagrożenie dla kogokolwiek Cyganie i Żydzi odbierani sa często iako narody bez ojczyzny tułające s i e Z całym świecie Przecież C y e a n ó w i Ż y d ó w m o ż n a spotkać wszędzie Owszem w ś r ó d ludzi starszych istnieje poczuci! n^neno^eroŻeniazestronY ż y d o s t w a " ale nie iest to ^ ^ ^ t e m i ^ Z l Wileńszczyzny T o zagrożę! n ^ c z y n ^ Me^kS^^MOd^^^^S! r,nołerznnśH w u j ę ć m S w s ^ m i ^ ^ Na podstawie r o z m ó w z informatorami otrzymaliśmy zatem stereotypowe modele d w ó c h n a r o d o w o ś c i : Polaków i L i t w i n ó w . Polacy są wyznawcami religii chrześcijańskiej i pozytywnymi bohaterami historii. L i t w i n i są poganami wierzącymi w s z a m a ń s t w o . Ta opozycja wartościuje oba narody. L i t w i n i wraz z odrzuceniem p r a k t y k pogańskich wkroczyli do historii, ale stało się lak przy bezpośrednim I udziale kultury polskiej. L I T E R A T U R A Bardach J . 1986 Związek Polski z Litwą, [w:] Polska w epoce red. A . Wyczański, Warszawa Eliade M . 1970 Sacrum. Mil. Historia. Warszawa Leach E . Odrodzenia 1976 Leii-Strauss. Wilno, pomnik z okazji rocznicy założenia Wilna. fot. L . M r ó z 68 Warszawa Samsonowicz H . 1985 Historia Polski do ¡795 roku. Warszawa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/24bb67ad76dacc95f49ed82ad3272dfa.pdf 6f450cd348cae40db2ab821c26199672 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3589 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3366 Title A name given to the resource Katolicyzm Litwinów w oczach Polaków na Wileńszczyźnie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4, s.69-75 Creator An entity primarily responsible for making the resource Halemba, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Katolicyzm Litwinów w oczach Polaków na Wileńszczyźnie Agnieszka Halemba Wileńszczyznę zamieszkuje k i l k a n a r o d o w o ś c i . N i e k t ó r e od dawna w s p ó ł t w o r z ą jej etniczny obraz, inne pojawiły się po wojnie w w y n i k u przemieszczeń, powszechnych w czasach istnienia Z S R R . R ó w n i e ż pod w z g l ę d e m religii nie jest to obszar jednorodny w i e l o n a r o d o w o ś ć i wieloreligijność są od dawna cechami w y r ó ż n i a j ą c y m i Wileńszczyznę. Pośród kościołów jakie tutaj działają, najliczniej reprezen­ towana jest religia rzymsko-katolicka. K a t o l i k a m i zaś są przede wszystkim Polacy i L i t w i n i . Ś w i a d o m i e pomijam w tym miejscu p r z y n a l e ż n o ś ć religijną B i a ł o r u s i n ó w . Jest to bowiem problem bardzo skomplikowany, a nieistotny dla treści niniejszego szkicu. O k r e ś l e n i e k o g o ś B i a ł o r u s i n e m jest trudne i problematyczne. Kryteria s a m o o k r e ś l e n i a wydają się dla samych zainteresowanych niezbyt jasne często nie potrafią się o n i jednoznacznie o p o w i e d z i e ć za w ł a s n ą przy­ należnością do n a r o d o w o ś c i białoruskiej b ą d ź polskiej. Zwykle ma to miejsce w ó w c z a s , gdy są katolikami a w d o m u używają gwary b i a ł o r u s k i e j . Religia staje się wtedy istotnym czynnikiem określenia p r z y n a l e ż n o ś c i narodowej. Bycie ka­ tolikiem implikuje w ich rozumieniu p r z y n a l e ż n o ś ć do narodowości polskiej. W ten więc s p o s ó b stwierdzamy, że - w powszechnym odczuciu r o z m ó w c ó w - na Wileńszczyźnie żyją tylko dwie n a r o d o w o ś c i katolickie: L i t w i n i i Polacy. Od lipca 1991 do listopada 1992 roku p r o w a d z i ł a m badania w ś r ó d P o l a k ó w mieszkających na Wileńszczyźnie. Moimi informatorami byli m i e s z k a ń c y wsi i m a ł y c h mias­ teczek o r ó ż n y m wieku i w y k s z t a ł c e n i u . R o z m a w i a ł a m zarówno z osobami, k t ó r e skończyły zaledwie kilka klas szkoły powszechnej, jak i z dyrektorami szkół. Wiek roz­ mówców zawierał się między 28 a 90 rokiem życia. W y b ó r rozmówców był ś w i a d o m y . I n t e r e s o w a ł mnie szczególnie specyficzny dla relacji polsko-litewskich, problem stosunku Polaków do litewskiego katolicyzmu. Polacy przyznają, że L i t w i n i są katolikami. W trakcie badań p r z e k o n a ł a m się jednak, że jest to opinia powierz­ chowna, zawierająca zupełnie inny ukryty sens. Zebrane przeze mnie i k o l e g ó w m a t e r i a ł y d o w o d z ą , m o i m zdaniem, istnienia w ś w i a d o m o ś c i P o l a k ó w obrazu L i t w i n a - p o g a n i r*- To zaś przekonanie ma w p ł y w na p o g l ą d y d o t y c z ą c e litewskiego katolicyzmu. Narastający antagonizm polsko-litewski, coraz większa Jczoa n i e p o r o z u m i e ń i z a t a r g ó w między n a r o d o w o ś c i ą , która ostatnio zyskała w ł a d z ę na Wileńszczyźnie, a narodo­ wością, która tę w ł a d z ę kiedyś m i a ł a , jest p r z y c z y n ą tworzesię ś w i a d o m o ś c i P o l a k ó w coraz bardziej rozbudowa­ n o wizerunku L i t w i n a j a k o obcego. Tkwiący w ś w i a d o m o ś c i P o l a k ó w obraz Litwina-poganid z o dobrze koresponduje z wizerunkiem L i t w i n a •,°bcego. Polacy przypisując L i t w i n o m p o g a ń s k o ś ć . zdecy­ dowanie o d r ó ż n i a j ą w ł a s n ą wiarę od ich wiary. Religia jest ">yt ważną s p r a w ą w życiu społeczności wiejskiej, żebv £> cy mogli p r z y z n a ć w ostatnich latach antagonistycznej s^Pie pełny status w s p ó ł w y z n a w c ó w . 1113 w n a b a r la Polacy raczej nie zaprzeczają wprost istnieniu litewskiego katolicyzmu, c h o ć i o takich opiniach w dalszej części a r t y k u ł u będę pisać. Polacy wiedzą, że L i t w i n i są k a t o l i k a m i , ale czy rzeczywiście przyjmują to do w i a d o m o ś c i i a k c e p t u j ą ? Na podstawie przeprowadzonych r o z m ó w d o s z ł a m do wnio­ sku, że katolicyzm L i t w i n ó w nie jest t y m samym dla P o l a k ó w co ich w ł a s n a wiara. Przede wszystkim Polacy p r z y z n a j ą c , że L i t w i n i są katoli­ kami, nie z a p o m i n a j ą o ich p o g a ń s k i e j przeszłości. C z ę s t o i chętnie m ó w i ą o t y m , że L i t w i n i byli kiedyś poganami. Widoczne są dwa sposoby przedstawiania dawnych wierzeń litewskich. Pierwsza postawa, to kompletne deprecjonowanie litews­ kiej przeszłości. P o g a ń s k i okres w historii L i t w i n ó w jest k r ó t k o i dobitnie o k r e ś l a n y j a k o czas dzikości i n i e u p o r z ą d kowania. „ T o ż to dziki naród był, co pani myśli, że oni kultura mieli jaka'.' Żyli jak bydło takie!" ( M . , 1.80, S u ż a n y - K a j d a n e l e ) . „Ja dzisiaj jestem stara i bym za lego Jagaiłę me szła. Brodaly. kosmaty." ( K „ I. 55, Ż y ż m y ) . „Przed chrztem to oni byli jak dzikusy, w nikogo nie wierzyli." ( M . , 1.60, Podumble). D r u g i s p o s ó b przedstawiania p o g a ń s t w a L i t w i n ó w obej­ muje z a r ó w n o zupełnie fantastyczne, pojedynczo występują­ ce opowieści, j a k i opisy funkcjonujące w całej społeczności. W s p ó l n ą cechą tych wypowiedzi jest podawanie wielu szcze­ g ó ł ó w , k t ó r e mają s u g e r o w a ć z n a j o m o ś ć tematu przez rozmówców. W ś r ó d opowieści fantastycznych zwraca u w a g ę wypo­ wiedź 75-letniej kobiety ze S u ż a n , k t ó r a d o k o n a ł a p o r ó w ­ nania dawnej wiary litewskiej z w i a r ą z a b ó j c ó w Chrystusa. Jest to niewątpliwie p r z y k ł a d deprecjonowania litewskiego katolicyzmu. „ M n i e kiedyś jedna dziewczyna powiedziała, ja nie wierzyła, jakie oni byli podłe te Litwini. Oni mieli laka wiara jak le, co Pana Jezusa chcieli zabić. T a k a mieli wiara. T a k a j a k a ś niedobra ichnia, ja nie wiem jak ona nazywała się." ( K „ 1.75, Sużany). Jednak większość r o z m ó w c ó w opisuje wiarę Litwinów w s p o s ó b p r z y w o d z ą c y na myśl literackie prace d o t y c z ą c e dziejów L i t w y z X I X wieku. J e d n ą z prac, w której wymienio­ ne są prawie wszystkie z przytaczanych w rozmowach p r z y k ł a d ó w wierzeń litewskich, jest dzieło Teodora N a r b u t t a Dzieje starożytne narodu litewskiego, wydawane w latach 1835 1841. W s p o m i n a m tu o tej pracy, g d y ż m i m o wielo­ krotnej k r y t y k i , k t ó r a s p o t k a ł a Teodora N a r b u t t a j a k o historyka, i m i m o tak odległej daty wydania dzieła, jest ono obecnie propagowane przez w ł a d z e litewskie j a k o ź r ó d ł o potocznej wiedzy o dawnej historii i wierzeniach Litwinów. A u t o r był wielokrotnie krytykowany, m.in. przez Aleksand­ ra Brucknera, za wypaczanie, czy wręcz fałszowanie źródeł. C h o c i a ż jego książka jest uznawana obecnie przez nauko­ w c ó w za dzieło literackie a nie historyczne, na Litwie jest odbierana właśnie j a k o praca historyczna. Echa tej lektury. 69 �II. 1-5, Szawle. Góra Krzyży d o s t ę p n e j w wielu k s i ę g a r n i a c h , m o ż n a u s ł y s z e ć c h o c i a ż b y w g a j a c h i na u r o c z y s k a c h , k t ó r e s ł u ż y ł y z a miejsca o b r z ę d ó w w wypowiedziach i s p o t k a ń p o g a ń s k i c h , m o ż e m y u s ł y s z e ć o u r z ę d z i e najwyż­ wskazujących przewodników w jej p o d z i e m i a c h po katedrze wileńskiej, miejsce d a w n e g o k u l t u p o g a ń s k i e g o . P o p r z e z takie w y p o w i e d z i , r a d i o , p r a s ę , telewi­ zję, p o d r ę c z n i k i szkolne, wiadomości z dzieła Narbutta d o c i e r a j ą i do P o l a k ó w . N i e p o d e j r z e w a m w i ę k s z o ś c i m o i c h szego k a p ł a n a litewska traktuje j ą n a t o m i a s t jako 1 „Oni mieli takiego Perkuna w Wilnie. Perkun nazywał się, z czterema mordami bałwan taki. I temu Perkunowi wierzyli i jemu się kłaniali i ofiary dla niego składali. I to wszystko na tym placu, gdzie teraz katedra stanęła." ( M . , 1.80, Sużany). „ A oni w tych lasach palili ognie święte. Ot, w Wilnie koło katedry, tam m o ż e jeszcze jest taki kamień, gdzie oni palili te ognie. Były wybrane takie panienki, co pilnowały tego ognia. Tam się wieczny ogień palił. Pogański jeszcze nazywał się. a potem jak chrzest przyjęli to go zniszczyli." (K... 1.67, Janowo). „Litwini to byli poganie. Oni w swoje bożki wierzyli. Nawet je teraz w telewizji pokazują. Pod Solnecznikami im też takie drewniane bożki poustawiali. Nie chcą o pogaństwie zapomnieć." ( M . , 1.63, Podworyszki). „Litwini przed przyjęciem chrześcijan;,iwa byli poganami, w tym miejscu, gdzie jest teraz katedra w Wilnie, był wcześniej pogański ołtarz, który został zniszczony. Ołtarzem pogańskim, gdzie jest teraz katedra w Wilnie, zajmował się kapłan Krywt Krywejtis z córką Piernata." ( M . , 1.60, Suderwa). P r z y k ł a d y o p i s ó w w i e r z e ń litewskich m o ż n a m n o ż y ć . źródło u p a t r u j ą c w p o p u l a r y z o w a n i u tej wiedzy j e d e n ze s p o s o b ó w integracji n a r o d o w e j . P o l a c y z a ś w y k o ­ rzystują d o c i e r a j ą c e do nich w i a d o m o ś c i na s w ó j s p o s ó b . Zainteresowanie o p o w i e ś c i a m i o d a w n y c h dziejach L i t w y jest w ś r ó d P o l a k ó w d u ż e . C z ę s t o u s ł y s z e ć m o ż n a s z c z e g ó ł o ­ we o p i s y w i e r z e ń l i t e w s k i c h . O p r ó c z i n n y c h p r z y c z y n , k t ó r e m o g ł y w p ł y n ą ć na tę p o p u l a r n o ś ć , w a ż n y m w y d a j e s i ę b y ć p r z e k o n a n i e , ż e L i t w i n i to przedstawiciele innej w i a r y . W i ę k s z o ś ć w i e r z e ń litewskich, o k t ó r y c h m ó w i ą Polacy, o p i s a n a jest t a k ż e u N a r b u t t a - w y j ą t e k s t a n o w i ą w i e r z e n i a o d n o s z ą c e s i ę do k r ó w . T r u d n o w tej c h w i l i s t w i e r d z i ć gdzie tkwi geneza p r z e k o n a n i a o istnieniu t a k i c h w i e r z e ń . M o ż n a t y l k o w y s u n ą ć h i p o t e z ę , ż e ich pojawienie s i ę m a z w i ą z e k z p r z y p i s y w a n i e m c z a s e m L i t w i n o m indyjskiego pochodze­ nia i n a s u w a j ą c y m s i ę s k o j a r z e n i e m : I n d i e - ś w i ę t e k r o w y . „ W i e , Litwini w krowę wierzyli. Oni do drzewa modlili się. świętego w i l e ń s k a k a t e d r a . L a s , u r o c z y s k o , b a g n o , „ r o j s t " , to miejs­ potocznej w i e d z y o d a w n e j , p o g a ń s k i e j historii L i t w i n ó w , prawdopodobnie Krywejte, który pilnował c a o d p r a w i a n i a o b r z ę d ó w przez d a w n y c h L i t w i n ó w : r o z m ó w c ó w o b e z p o ś r e d n i ą z n a j o m o ś ć wymienionej pracy. Propaganda Krywe o g n i a g d z i e ś g ł ę b o k o na L i t w i e l u b w m i e j s c u , gdzie d z i ś stoi 0 t y m , ż e L i t w i n i byli p o g a n a m i , wie k a ż d y . P o l a c y nato­ miast r z a d k o p o d e j r z e w a n i s ą o p o g a ń s k ą p r z e s z ł o ś ć . Ten- Dzikie byli [...] Nic nie rozumieli, tylko do słońca modlili się. do krowy." (K... 1.70, Dziewianiszki). temat Najliczniejsze jednak 1 P o l a k ó w , a nawet jeśli tak s i ę z d a r z y , to p o l s k a p r z e s z ł o ś ć i bardzo różnorodne są w roz­ nie w z b u d z a z a i n t e r e s o w a n i a rzadko przyznają, że p o g a ń s t w o rozmówców. mogło kiedyś Bardzo dotyczyć m o w a c h opisy w i e r z e ń , o k t ó r y c h m o ż n a p r z e c z y t a ć i u N a r ­ p o g a ń s k a jest b a r d z o mglista; n i e o k r e ś l o n y jest c z a s orirf* butta. P r a w i e k a ż d y z o p i s u j ą c y c h w s p o m i n a o l i t e w s k i m tematyka w i e r z e ń . bogu P e r k u n i e ; p o w s z e c h n i e p r z y t a c z a n e s ą opinie n a temat „ - C z y Polacy kiedyś poganami byli? czci o d d a w a n e j przez L i t w i n ó w w ę ż o m , d ę b o w i , k a m i e n i o m , - Polacy? Tego nie słyszałam. Nie, musi Polacy nie byli pogana­ świętym mi. Nie." ( K „ 1.63. Bieczany). ogniom. Polaków bardzo interesują te aspekty d a w n y c h w i e r z e ń L i t w i n ó w , przy opisywaniu k t ó r y c h ł a t w o M ó w i e n i e j e d y n i e o p o g a ń s k i e j p r z e s z ł o ś c i L i t w i n ó w nie m o ż n a w obrazowy s p o s ó b p o k a z a ć ich p o g a r i s k o ś ć i dzi­ jest w y s t a r c z a j ą c y m a r g u m e n t e m p r z e m a w i a j ą c y m z a przed-. k o ś ć . S p o t y k a m y się z o p o w i e ś c i a m i o p o s ą g a c h , s t o j ą c y c h s t a w i o n ą n a p o c z ą t k u t e z ą , ż e k a t o l i c y z m L i t w i n ó w nie j e * 70 �dla P o l a k ó w t y m samym co ich w ł a s n a wiara. Na szczęście dla tezy ten argument nie jest j e d y n y m . Relacje o p o g a ń s t w i e Litwinów nie są bowiem wyłącznie o p o w i e ś c i a m i z dawnych czasów dotyczą t a k ż e dnia dzisiejszego. Warto przyjrzeć się, w j a k i s p o s ó b Polacy przedstawiają litewskie zwyczaje. O k r e ś l a n e one są j a k o inne niż polskie, i jest to składnik o g ó l n e g o wizerunku Litwinów j a k o obcych. Dla nas ważne jest jednak t o , że Polacy szukając genezy tych różnic odwołują się do p o g a ń s t w a L i t w i n ó w . Bardzo często różne o d m i e n n o ś c i argumentowane są p o z o s t a ł o ś c i a m i w l i ­ tewskich zwyczajach e l e m e n t ó w dawnych o b r z ę d ó w . Polacy bardzo wyraźnie p o d k r e ś l a j ą p r z y w i ą z a n i e L i t w i n ó w do dawnych obyczajów, wydaje się. że d a w n o ś ć w t y m w y p a d k u znaczy tyle, co czas sprzed chrztu L i t w y . Określenie „ d a w ­ ny" i „ p o g a ń s k i " w k o n t e k ś c i e litewskim występują wymien­ nie, często pojawia się też wyrażenie „ z dawnych p o g a ń s k i c h czasów". D a w n o ś ć litewska to dla P o l a k ó w czasy p o g a ń s k i e . Najczęściej przytaczanymi i najmocniej, zdaniem roz­ mówców, z w i ą z a n y m i z p o g a ń s t w e m wydarzeniami w życiu Litwinów są o b r z ę d y weselne, wigilia świętego Jana, oraz zwyczaj kładzenia kamieni przed litewskimi d o m a m i . Oczy­ wiście, nie są to wszystkie przypadki przytaczane przez rozmówców, a jedynie najczęściej się p o w t a r z a j ą c e . Pozos•ałość dawnych k u l t ó w widzą bowiem r o z m ó w c y t a k ż e Pieśniach czy rzeźbieniu litewskich krzyży. C z ę s t o k a ż d a odmienność wobec polskiego w z o r u traktowana jest j a k o Pozostałość p o g a ń s k a . M o ż n a jednak z a u w a ż y ć tendencję wykorzystywania przez P o l a k ó w wiedzy o dawnych wierzeniach L i t w i n ó w przy wskazywaniu tych e l e m e n t ó w " ^ o z a j ó w , k t ó r e miałyby być pozostałościami czasów p o g a ń ­ w d o skich. Ogień, kamienie, d ę b y , n i e z r o z u m i a ł e śpiewy mające swoje miejsce w dzisiejszych zwyczajach litewskich, b u d z ą wątpliwości P o l a k ó w . T a k jest np. z obchodzeniem wigilii św. Jana. gdzie właśnie ogień j a k o z n a c z ą c y składnik daw­ nych wierzeń litewskich, wskazywany jest j a k o d o w ó d dzisiejszej p o g a ń s k o ś c i o b r z ę d u . Wesele litewskie jest postrzegane j a k o o b r z ę d stary, bar­ dzo rozbudowany, obfitujący w wiele zwyczajów nie zna­ nych Polakom. W i ę k s z o ś ć r o z m ó w c ó w opisujących, b ą d ź tylko w s p o m i n a j ą c y c h takie wesele, p o d k r e ś l a : to u nich jeszcze z dawniejszych czasów p o z o s t a ł o . O g ó l n e stwier­ dzenia o o d m i e n n o ś c i , d a w n o ś c i oraz p o g a ń s k o ś c i litews­ kiego wesela są częstsze niż d o k ł a d n e opisy. Pojawiają się też dłuższe opowieści z o k r e ś l e n i e m wesela j a k o o b r z ę d u prze­ c h o w u j ą c e g o zwyczaje p o g a ń s k i e : „Wesele u Litwinów jest inne. U nich e l e m e n t ó w p o g a ń s k i c h jest d u ż o . bardzo ciekawe, wieszają swata, wyjdą na p o d w ó r k o , przyszykują sznur i będą wieszać swata. Jeden z gości ubiera się za Cygana jako poganin, bo Cygan to najgorsze co m o ż e być. O n będzie wieszał swata. [...] Potem nad basen idą. polewają wianek p«i mi v młodej spirytusem i płonący na w o d ę puszczają. D o tej wody kwiatów narzucają, wianki ze świeczkami pływają. D o o k o ł a basenu wszyscy goście stoją, śpiewają. U nich bogata symbolika, różne pieśni, bo to z p o g a ń s t w a u nich się ciągnie. U nich wszystko dawniejsze." ( M . , 1.65, Suderwa). Polacy twierdzą też! że L i t w i n i lubią k o ł o swoich d o m ó w umieszczać kamienie. C h c i a ł a b y m t u podkreślić, że nie jest m o i m zamiarem śledzenie e l e m e n t ó w p o g a ń s k i c h w obycza­ jach i zachowaniach L i t w i n ó w . Nie twierdzę, że w j a k i m k o l ­ wiek opisanym przeze mnie litewskim zwyczaju są p o z o s t a ł o ­ ści dawnej wiary L i t w i n ó w . M o i m celem jest pokazanie 77 �w jaki sposób obraz L i t w i n a - k a t o l i k a jest u Polaków z d o m i n o w a n y przez w i z e r u n e k L i t w i n a p o g a n i n a . D l a t e g o w t y m w y p a d k u w a ż n e jest nie to, czy L i t w i n i k ł a d ą k a m i e n i e p r z e d s w o i m i d o m a m i , ale to, w j a k i s p o s ó b ten a u t e n t y c z n y za bardzo w a ż n y s k ł a d n i k d a w n y c h w i e r z e ń litewskich, w y ­ stępuje w opowieściach dotyczących k a p ł a n ó w pilnujących ś w i ę t e g o ognia, litewskich modlitw, ś p i e w ó w i t a ń c ó w w o k ó ł r o z p a l o n y c h ognisk. G d y z d a m y sobie s p r a w ę z tej wiedzy P o l a k ó w na temat litewskiej o b r z ę d o w o ś c i p o g a ń s k i e j , nie b ę d z i e n a m s i ę w y d a w a ć d z i w n y m k o j a r z e n i e przez n i c h o b c h o d z e n i a wigilii ś w . J a n a z p o g a ń s t w e m . P o l a c y n a d a j ą w s w o i c h w y p o w i e d z i a c h temu ś w i ę t u c h a r a k t e r w y ł ą c z n i e Doeański jednocześnie stanowczo odcinaiac sie od ieeo o b c h o d z e ń a i uznając obrzęd świętojański za zwyczaj wyłą­ c z n i e litewski U w a ż a j ą ż e n a j w a ż n i e j s z y m elementem ś w i ę ­ ta jest d l a L i t w i n ó w m i e n i e ognisk i ś o i e w y w i c h ś w i e t l e n a t y c h m i a s t k o j a r z o n e iest z k u l t a m . p o g a ń s k i m i nazwa nie c h r o n i tego ś w i ę t a przed takimi co Katolicka wyraźnymi ocenami T a k ż e w ś r ó d innych z w y c z a j ó w litewskich Polacy w i d z ą pozostałości pogańskiej przeszłości. R o z m ó w c y i komentują np. specyficzne zauważają rzeźbienia litewskich L i t w i n o m jest t e ż p r z y p i s y w a n a s z c z e g ó l n a c z e ś ć d l a dębu D ą b jest w y m i e n i a n y j a k o element d a w n y c h w i e r z e ń litews! c z y w y i m a g i n o w a n y fakt jest o d b i e r a n y przez P o l a k ó w . J a k j u ż p i s a ł a m , o g i e ń jest u w a ż a n y przez P o l a k ó w z p o g a ń s t w a . " ( M . , 1.65, Sużany). „Litwini inaczej rzeźbią swoje krzyże. Mnie się nie podobają u. krzyże, wielkie." ( K „ 1.86, Sużany). krzyży o r a z m a t e r i a ł , z k t ó r e g o s ą one n a j c z ę ś c i e j w y k o n y w a n e . N i e o b u r z a j ą s i ę , czego m o ż n a by s i ę s p o d z i e w a ć , n a o b a r c z a n i e symbolu c h r z e ś c i j a ń s k i e g o elementami, w e d ł u g nich, p o g a ń ­ kich z a r ó w n o przez N a r b u t t a , j a k i przez rozmówców W e d ł u g P o l a k ó w s z c z e g ó l n y s z a c u n e k m a j ą d l a niego L i t w i n i , t a k ż e d z i ś . T o w ł a ś n i e u s t ó p d ę b ó w P o l a c y umiej), c a w i a j ą s p o t k a n i a i festiwale litewskie, p r z y nich z b i e r a j ą sk L i t w i n i c h c ą c u c z c i ć j a k i e ś ś w i ę t o , p r z y n i c h ś p i e w a j ą dawnj p i e ś n i . T a k ż e oficjalne o k a z j e s ą p o d k r e ś l a n e przez sadzenie drzewek d ę b o w y c h . „Ja to już dawno słyszałam, że oni byli poganami i że u nich bót to był d ą b . Rzeczywiście oni teraz wszędzie dęby sadzą, bo to jui nazywają święte drzewa. Nawet w Niemenczynie jak ta Litwa s w o b o d ę dostała, to posadzili też d ą b k o ł o kinoteatru i tańczyli tam Litwini za ręce się wziąwszy i śpiewali te litewskie pieśni. Tańczyli, to bardzo dziko w y g l ą d a ł o [...] Ale d ą b został u nich i teraz świętym drzewem. Gdzie Litwini nie sadzą, to sadzą tylko d ę b y . " ( K , 1.40, Janowo). „ - No tak, d ą b to u nich święte drzewo. D ą b to najmocniejsze drzewo na Litwie. - Skąd się wzięło to święte drzewo? - Jak kiedyś oni byli pogany, to to też było ich święte drzewo. A teraz tak samo lubią dęby, jakieś wianki plotą, jak kto się zasłuży, to z d ę b o w y c h liści najwięcej. T o chyba, że z pogaństwa z o s t a ł o . " ( K „ 1.67, Janowo). Litwini są także posądzam o okazywanie szczególnej s \ m p a t n w ę ż o m z a r ó w n o d a w n i e j , j a k i teraz. C i e k a w e jesłj s k i m i . K r z y ż litewski pozostaje k r z y ż e m . Jego zdobienie c z y zestawienie s ą d ó w n a temat litewskiego m a t e r i a ł , z k t ó r e g o jest w y k o n a n y , nie s ą t r a k t o w a n e ze z t y m c o m ó w i s i ę o B i a ł o r u s i n a c h . W r o z m o w a c h dotyczą* c h o ć r o z m ó w c o m raczej sie nie p o d o ­ c y c h jednej i drugiej n a r o d o w ś c i w ę ż e p o j a w i a j ą się j a t o szczególna niechęcią s t o s u n k u do węży b a j ą . S ą to d l a n i c h kolejne p r z y k ł a d y p o z o s t a ł o ś c i p o g a ń s t - zwierzęta hodowane w domach. W e d ł u g P o l a k ó w , wu w ś r ó d dzisiejszych L i t w i n ó w . „Poczucie dawnej wiary pogańskiej u Litwinów jest, w e ź m y rusini t r z y m a j ą w ę ż e ze w z g l ę d ó w u t y l i t a r n y c h krzyże, z jakiego drzewa oni je robią? Z dębu. Ja liczę, że to ostatek 72 Biało­ „gdzie wąi jest t a m j u ż m y s z y nie m a " , n a t o m i a s t L i t w i n i l u b i ą węże, ponieważ kiedyś, za c z a s ó w pogańskich „czcili ich jak �r I 5 świętych u nas, taki obrzad mieli. K a r m i l i ich czym mieli najlepszym". Wśród r ó ż n o r o d n y c h zwyczajów litewskich Polacy ko­ mentują tylko te, k t ó r y c h o d m i e n n o ś ć m o ż e być uzasad­ niona przez p o z o s t a ł o ś c i p o g a ń s t w a . W wielu o b r z ę d a c h Polacy widzą więc elementy p o g a ń s k i e , i to i m w konsekwen­ cji pozwala na ukazanie katolicyzmu Litwinów j a k o nie w pełni w a r t o ś c i o w e g o . W pokazanych p r z y k ł a d a c h Pola­ kom chodzi nie tylko o p o d k r e ś l e n i e różnicy w zwyczajach, ale też o zaakcentowanie tej różnicy w wierze. W czym jeszcze Polacy dostrzegają p o g a ń s t w o Litwinów? Jest w rozmowach kilka p r z y k ł a d ó w świadczących o t y m , że pewne ich negatywne cechy charakteru, j a k . . b e z k u l t u r n o ś ć " . „zajadłość", „ z a w z i ę t o ś ć " , są związane z nimi j a k o poganami. Z rozmów tych wynika, że Litwa dla P o l a k ó w zawsze była dzika, że Polacy przynieśli t u chrzest, a wraz nim kulturę, lecz mimo ich s t a r a ń i dzisiejsi L i t w i n i dzikimi w j a k i m ś stopniu pozostali. R o z m ó w c y o d p o w i a d a j ą c na pytanie o charakter Litwinów czy stosunki z nimi uzasadniają czasem swoje negatywne opinie stwierdzeniami: jakże oni m o g ą być kul­ turalni, dobrze wychowani dobrzy skoro dopiero niedawno [600 lat temu'] zostali wprowadzeni przez P o l a k ó w l ' ] w krąg ludów cywilizowanych T o że przed chrztem L i t w i n , byli bez kultury" i żyli jak dziczka" jest odnoszone do "czasów obecnych, bo przecież oni niedawno zostali ochrzczeni" " d o o P o l a c y k u ł t u r e i m p r z y n i e ś l i " Z a j a d ł o ś ć " litewska związana jest z p o g a ń s k i m i czasami " L i t w i n i wtedy tylko bili się, Walczyli, żyh niemal j a k zwierzęta: pier „Litwini są zawzięci. To z pogaństwa u nich we krwi taka *awzictość. teraz oni katolicy, ale kiedyś byli poganie. Bić się mogli ciągle." (K., 1.72, Piłałówka). . ' n n y m problemem poruszanym w rozmowach, k t ó r y c h mterpretacja dostarczy nam dobitnych a r g u m e n t ó w przema­ k a j ą c y c h za tezą p r z e d s t a w i o n ą na p o c z ą t k u pracy, jest z a u w a ż a n y przez P o l a k ó w ś w i a d o m y n a w r ó t L i t w i n ó w do dawnej wiary. Szczególnie ta sprawa wymaga b a d a ń t a k ż e w ś r ó d samych L i t w i n ó w , bez nich bowiem nie wiemy ile prawdy, a ile fikcji jest w o p o w i e ś c i a c h P o l a k ó w na ten temat. Potoczne obserwacje skłaniają do wniosku, że działa­ cze litewscy ze szczególnym pietyzmem o d n o s z ą się do przedchrześcijańskiej przeszłości swojego kraju. Szeroko rozpowszechniana jest omawiana j u ż przeze mnie książka Teodora Narbutta, w s p o m n i a ł a m też o p o d r ę c z n i k a c h szkol­ nych, pełnych opowieści o K r y w e Krywejte, Perkunie, Giedyminie. S p o t k a ł a m się z zestawem p o c z t ó w e k , usiłują­ cych w r ó ż n y s p o s ó b w p ł y n ą ć na ugruntowanie litewskich uczuć narodowych, między innymi przez ukazanie scen silnie k o j a r z ą c y c h się z p o g a ń s k i m i o b r z ę d a m i . Ustawienie po­ piersi postaci historycznych w muzeum w K o w n i e Jagiełło stoiacy gdzieś z b o k u i wielki oosag W i t o l d a - te i wiele innych f a k t ó w świadczy o nastawieniu działaczy litewskich. Jednak w z w i ą z k u z brakiem na ten temat b a d a ń , dla nas pozostaje na razie faktem tylko to że często litewskie pielęgnowanie tradycji jest odbierane przez P o l a k ó w jako cheć p o w r o t u do p o g a ń s t w a Ruch w k i e r u n k u p o d k r e ś l a n i a własne, h i s t o r i i . tradycji w ś r ó d L i t w i n ó w jest przez P o l a k ó w z a u w a ż a n y i komentowany Spotkania festiwale litewskie sa postrzegane r t k o orzeiawy n a w r o t u do p o g a ń s t w a Polacy uważnie o b s e r w u j ą takie fakty i k o j a r z ą ich elementy z daw¬ ną litewską w i a r ą „1 teraz te pogańskie zwyczaje wśród Litwinów odżywają. Zbierają się przy dawnych grodziskach, stare, pogańskie pieśni śpiewają. One się jeszcze przechowały. Zakładają kluby świętej rossy, w Kiernowie jest bardzo silny ten klub. Na całą noc zbierają się, ognie palą, śpiewają." ( M . , 1.65. Suderwa). Wielu P o l a k ó w zwraca u w a g ę na istnienie t a k ż e obecnie L i t w i n ó w - p o g a n . D u ż a część s p o ś r ó d tych, k t ó r z y na wstę- 73 �1 pie r o z m o w y o k r e ś l a j ą L i t w i n ó w j a k o k a t o l i k ó w , w d a l s z y m jej t o k u w y r a ż a d a l e k o i d ą c e w ą t p l i w o ś c i c o d o a u t e n t y c z n o ­ ści litewskiego k a t o l i c y z m u . P o l a c y p o d e j m u j ą c y ten temat p o d c h o d z ą do niego w d w o j a k i s p o s ó b . C z ę ś ć r o z m ó w c ó w u w a ż a , ż e tak n a p r a w d ę w s z y s c y lub p r a w i e w s z y s c y L i t w i n i to poganie, k t ó r z y u d a j ą t y l k o k a t o l i k ó w . Jest to w y r a ź n e stwierdzenie o d m i e n n o ś c i litewskiej w i a r y . „Oni nie przyznają ni Boga ni wiary, oni tylko dla oka." ( M . , 1. 77, Widiniance). W i ę k s z o ś ć r o z m ó w c ó w twierdzi j e d n a k , ż e L i t w i n i o t w a r ­ cie p r z y z n a j ą się d o w y z n a w a n i a p o g a ń s k i e j w i a r y . T a k i e w y p o w i e d z i d o t y c z ą raczej k o n k r e t n y c h grup czy o s ó b n i ż o g ó h i L i t w i n ó w . Informatorzy m ó w i ą z a r ó w n o o tym, że w p o s z c z e g ó l n y c h w y p a d k a c h L i t w i n i nigdy nie przestali b y ć poganami, j a k i o tym, ż e w ostatnich latach m a s o w o z w r a c a j ą się k u s t a r y m ' k u l t o m . O p i n i e z b l i ż o n e d o tej ostatniej s ą c z ę s t s z e . L i t w i n i nie d o c e n i a j ą w i a r y k a t o l i c k i e j i c h c ą w r ó c i ć d o d a w n e i religii O d b i e r a i a ia i a k o religie w ł a s n a nrzez n i k o e o nie n a r z u c o n a n i e z a l e ż n a od P o l a k ó w P o i a w i a i a sie relacie m ó w i ą c e o m e t e n s i a c h L i t w i n ó w d o P o l a k ó w k t ó r z y s i ł ą p r z y n i e ś l i i m n o w ć | wiarę* „Jest parę takich, nawet moich przyjaciół z Maciuć, że bardzo tęsknią za dawnymi czasy i tej religii naszej nie chcą uważać. Katolickiej religii nie uważają. My nie widzieli boga, Polaki naszego boga nie widzieli, a niechby było tak jak było. Chcieliby wrócić do swojej wiary dawniejszej, do pogańskiej, do dawnych zwyczajów." ( M . , 1.80, W o ł k o w s z c z y z n a ) . „Litwini wracają do tych swoich zwyczajów. U nich jest pogańskie zwyczaje. Młodzież jest u nich religii pogańskiej. Oni m ó w i ą : my jesteśmy religii pogańskiej. Niedawno w Wilnie było takie ich zebranie. M ł o d z i e ż z długimi włosami szła do pałacu sportu i tam obchodzili te swoje o b r z ę d y " ( K . , 1.50, Dziewianiszki). „Ja byłem kierowcą i jeździłem na L i t w ę ' to z niejednym Litwinem rozmawiałem co chciał na starą wiarę wracać. Ż e też mnie matka ochrzciła, jeden mówił. Trzeba wracać na stara wiara. Jakby kto odkrył pogański kościół teraz to więcej by w nim było ludzi co w katolickim." <M., 1.72, Dziewiamszki). W e d ł u g P o l a k ó w s ą w ś r ó d L i t w i n ó w i tacy, k t ó r z y nigdy nie p r z e s t a w a l i b y ć p o g a n a m i i o t w a r c i e m ó w i ą o swej wierze. P r z y t a c z a n e s ą w r o z m o w a c h k o n k r e t n e d e k l a r a c j e p o s z c z e g ó l n y c h o s ó b , t w i e r d z ą c y c h , ż e są p o g a n a m i . P o l a c y s t a w i a j ą siebie w t y m w y p a d k u n a p o z y c j i o s o b y relac­ jonującej, starają się s t w o r z y ć pozory n i e w a r t o ś c i o w a n i a litewskich p o s t a w , b a r d z o c z ę s t o u m i e s z c z a j ą o p i s y w a n e w y d a r z e n i e w k o n k r e t n y m czasie i m i e j s c u , c h c ą c u c z y n i ć s w o j ą w y p o w i e d ź bardziej w i a r y g o d n ą . T w i e r d z ą s t a n o w ­ czo, ż e p r z e k a z u j ą m i w r o z m o w i e nie swoje w ł a s n e s ą d y ale to co m ó w i ł L i t w i n . W t y m p r z y p a d k u nie o c e n i a j ą oni z w v c z a i ó w l i t e w s k i c h nie o o d e i r z e w a i a t e ż L i t w i n ó w o u k r y ­ wanie n r a w d z i w y c h zaDatrvwari na religie S t a r a i a sie o o k a z a ć w roli o b i e k t y w n y c h o b s e r w a t o r ó w k t ó r z y t y l k o m ó w i ą mi o litewskich deklaracjach. n a t y c h m i a s t p o p o s t a w i e n i u p y t a n i a o n a j d a w n i e j s z e dzieje kraju. O p o w i a d a j ą c o chrzcie Litwy Polacy z w r a c a j ą u w a g ę n a to, ż e jest o n w y d a r z e n i e m n i e d a w n y m , ż e w m o m e n c i e c h r z t u L i t w y P o l a c y j u ż od d a w n a byli k a t o l i k a m i i ż e w ł a ś n i e o n i p r z y n i e ś l i na L i t w ę n o w ą w i a r ę . S i l n i e p o d k r e ś ­ l a n a jest p o l s k o ś ć J a d w i g i , k t ó r a „ t e g o n i e d ź w i a d k a , tego durnia Jagiełłę przecież przechrzciła". Katolicyzm Litwinów iest m ł o d s z y i Drzez to mniei e o d n v s z a c u n k u P o l a c y w y s t e n u i a w roli n a u c z y c i e l i k t ó r z y m u s i e l i s i ł a z m u s i ć n i e n n k n r n y c h I i t w i n ó w d o n o d n o r z a d k o w a n i a sie n o w r i ™ S ™ T a k i e n ^ t r ^ a n i e ,rhrzti, m o ż e h v r ź r ó d ł e m wiehi interpretacji, jest to m a t e r i a ł n a o s o o n ą p r a c ę . vv t y m miejscu e n c ę z w r o c i e u w a g ę n a to iz sime p o a K r e s i a m e wtasnej roli p r z y c n r z c i e L i t w y daje f o l a K o m p r a w o a o s t a w i a n i a wtasnej w i a r y w y ż e j niz w i a r a L i t w i n o w : „ L i t w i n o m się trzeba pokłaniać dla Polski! Bo polska Jadwiga ochrzciła ich z dziczki." ( M . , 1.67, Bieczany). „Jagiełło to był król litewski i on ożenił się z Jadwigą, z Polką i dal jej Wilno. O n a ochrzciła Litwinów, bo wcześniej byli poganami, w kamienie wierzyli." ( K . , 1.60, Świątniki). „Ja sobie przypomnę, u nas był w pracy taki jeden mężczyzna [...] No i on zawsze śmiał się - wy [Litwini] taki pogański naród byl, niczego nie mieliście, w khimpiach chodziliście, dla tego dęba modliliście się, na tym dębie siedzieliście. Przyszli Polacy, was zdjęl. z tego drzewa, ochrzcili, teraz juz wy zrobiliście sie chrześcijanie i nas nie przyznajecie. (1.40, Janowo). N i e t y l k o fakt c h r z t u L i t w y w niedalekiej p r z e s z ł o ś c i jest k o m e n t o w a n y w r o z m o w a c h . Z d a r z a j ą s i ę t e ż c z ę s t o wypo­ wiedzi, k t ó r e p o d d a j ą w w ą t p l i w o ś ć p r a w o m o c n o ś ć litews­ kiego c h r z t u . C z ę ś ć r o z m ó w c ó w p o d e j r z e w a , ż e nie w s z y s c y Litwini zostali o b j ę c i c h r z t e m . W c z a s a c h p o g a ń s k i c h L i t w i n i miesz­ k a l i po l a s a c h , k t ó r e s t a ł y się k r y j ó w k ą przed P o l a k a m i u s i ł u j ą c y m i z m u s i ć i c h d o p r z y j ę c i a w i a r y k a t o l i c k i e j . Do wszystkich L i t w i n ó w trudno w i ę c b y ł o P o l a k o m dotrzeć i s t ą d w ą t p l i w o ś ć , c z y n i e k t ó r z y z n i c h nie zostali pozos­ t a w i e n i bez c h r z t u j e s z c z e przez d ł u g i e l a t a , m o ż e i d o dziś: Litwini to chrześcijanie katoliki tutaj [...]. T u u nas nie ma p o g a n ó w , m o ż e gdzieś na Litwie g ł ę b o k o . " ( K . 1.63, Wojdagi). „ - A wszystkich wtedy Jadwiga ochrzciła? - Gdzie tam wszystkich m o g ł a ochrzcić. Potem już ich łapali tych Litwinów, chrzcili pojedynczo, oni uciekali, chowali się." (M., 1.82, Sużany). I n n i r o z m ó w c y z w r a c a j ą u w a g ę na s p o s ó b przeprowadze­ nia o b r z ę d u c h r z t u . M a m y d o czynienie z a r ó w n o z opisami, k t ó r e p o d k r e ś l a j ą n i e d o p e ł n i e n i e p e w n y c h , z d a n i e m Pola­ „Przychodzili różni ludzie pożegnać się ze zmarłym. Przyszedł też jeden Litwin. Ludzie wiedzieli, że nie chodzi do kościoła. N o więc przyszedł do domu i zdjął czapkę. Przywitał się i powiedział, że on jest poganin, ale przyszedł pożegnać człowieka. O n mówił: jestem poganin, nie niewierzący." ( K . , 1.80. Dziewianiszki). G d y p r z y p a t r z y m y s i ę teraz w y p o w i e d z i o m P o l a k ó w to otrzymamy subiektywny obraz w s p ó ł c z e s n e g o życia L i t ­ w i n ó w j a k o p r z e s i ą k n i ę t e g o elementami p o g a ń s k i m i . M u s i ­ m y j e d n a k c a ł y czas p a m i ę t a ć o p i e r w s z y c h d e k l a r a c j a c h P o l a k ó w w k t ó r y c h o k r e ś l a j ą oni L i t w i n ó w i a k o k a t o l i k ó w A h v m ó c w nelni z a k w a l i f i k o w a ć w i a r ę l i t e w s k a iako i n n a n i ż w ł a s n a P o l a c y m u s z a o d n o w i e d n i o u s t o s u n k o w a ć sie d o l i h w d t i f w , k a t o l i c y z m u P n e a ń s t w o n o e a ń s t w e m ale nr^e cież Litwini oc^ C h r a e s t L i t w y jest w y d a r z e n i e m w a ż n y m d l a P o l a k ó w . Postacie J a d w i g i i J a g i e ł ł y p o j a w i a j ą s i ę p r a w i e z a w s z e 74 l i . 6. Frgm. pomnika dla wsi Ablinga, spalonej przez N i e m c ó w . I # | (stoi tam zespół przeszło 20 figur, wyk. przez różnych autorów) Fot.: Gasparas Rabkonis - il. 4, 5; L . M r ó z - il. 2 i 3 1 �ÓW koniecznych w a r u n k ó w , aby chrzest byl w pełni prawo­ mocny j a k i z takimi, k t ó r e mówią o chrzcie j a k o o wydarzeS z ł a d n y m i n i e u p o r z ą d k o w a n y m - na pewno nie jest to X a z pozytywny Chrzest L i t w i n ó w nie jest wydarzeniem k | . Obraz chrztu L i t w > ' t o t ł u m ^ t o k i c h U t w n ^ siłę, zmuszanych przez P o l a k ó w d o poddania się o b r z ę d o w i , polacy deprecjonują znaczenie litewskiego chrztu, nie c h c ą c uznać L i t w i n o w za przedstawicieli tej samej wiary: „Te Litwiny kiepskie, których Jadwiga kiepsko chrzciła. Jad­ wiga ich chrzciła w jeziorze. Ona niegramotna była i żle sobie obliczyła i nie dla wszystkich Litwinów starczyło długich, białych koszul do chrztu. Tym dla których nie starczyło ona pomalowała nogi wapnem na biało, a założyła im tylko krótkie koszulki. To ci » kiepsko ochrzczeni." ( M „ 1.50, Podumble). „Mówili, że Jagiełło kupował jakiś materiał i dawał na koszulę po dwa metry czy ile tam i ludzie szedli gdzieś do jakiejś rzeki, oblewali się wodą i to taki chrzest był." (K., 1.67. Janowo). „Litwini byli poganami, nie przyznawali Boga, całymi tabuna­ mi wchodzili do rzeki." ( M . , 1.70, Wojdagi). „Litwini ochrzcili się. Nie zrobili tego jednak z własnej woli. tylko Polacy gnali ich kołami do rzeki Jordan." ( K „ 1.80, Widiniance). Wszystkie sprawy, o k t ó r y c h d o tej pory m ó w i ł a m , m a j ą związek z p o g a ń s t w e m L i t w i n ó w . Rzeczywiście, p o g a ń s t w o jest podawane zdecydowanie najczęściej j a k o wyznacznik bądź przyczyna o d m i e n n o ś c i wiary i zwyczajów. Lecz m i m o występowania p o g a ń s k i c h e l e m e n t ó w w litewskiej kulturze, rnimo deklaracji n i e k t ó r y c h L i t w i n ó w , że wyznają w i a r ę pogańską, m i m o negatywnego obrazu chrztu L i t w y w świa­ domości P o l a k ó w , przyznają o n i , że w większości L i t w i n i są katolikami, a przynajmniej stwarzają takie pozory. Jak wobec tego Polacy oceniają L i t w i n ó w j u ż j a k o k a t o l i k ó w , jak widzą ich p o b o ż n o ś ć ? N a to pytanie nie m o ż n a udzielić ednoznacznej odpowiedzi. Z d a r z a j ą się wypowiedzi bardzo ostre, zarzucające L i t w i n o m nawet profanację k o ś c i o ł ó w oraz fckie, k t ó r e nie w i d z ą w t y m przypadku ż a d n y c h różnic między Polakami a L i t w m a m i Czasem ci sami ludzie k t ó r z y opowiadają o b e z ł a d n y m litewskim chrzcie nie oceniają negatywne uczestnictwa L i t w i n ó w w życiu kościoła D o w o ­ dzi to u nich istnienia bardziej n i e ś w i a d o m e j niż ś w i a d o m e j chęci o d r ó ż n i e n i a wiary litewskiej o d własnej. e g 0 Rzadko mamy d o czynienia z t a k śmiałymi atakami na Litwinów-katolików j a k to widzimy w wypowiedzi 72-letniej kobiety z P o w i e w i ó r k i , o p o w i a d a j ą c e j o zachowaniu się Litwinów stojących p o jednej ze stron w konflikcie d w u księży: Jak się Litwini dowiedzieli to przyszli do kościoła i w ten wieczór to nie był kościół. Bili starego księdza, do zakrystii zapędzili. Jeden Litwin na ołtarz wskoczył i nie dał mu mszy odprawić ani polskiej, ani litewskiej." O wiele częściej słyszy się opinie na temat małej frekwencji na litewskich mszach. R o z m ó w c y nie b i o r ą p o d u w a g ę np. małej liczby L i t w i n ó w m i e s z k a j ą c y c h w danej miejscowości. Zauważają natomiast prawie pusty kościół w czasie litews­ kiej mszy i dobrze z a p a m i ę t u j ą ten fakt: „Litwini to katoliki tak jak my [...] Ale większość z nich to nie chodzi. Jak była dla nich specjalna msza w kościele to bardzo mało ludzi do kościoła przyszło, parę osób tylko." (K., 1.60, Stare Troki). Czasami m a m y też d o czynienia z zarzutem o d m i e n n o ś c i wobec litewskich o b r z ę d ó w kościelnych. N i e z n a j o m o ś ć języ­ ka litewskiego i n i e m o ż n o ś ć zrozumienia t e k s t ó w litewskich n a b o ż e ń s t w , stała się dla k i l k u z moich r o z m ó w c ó w preteks­ tem d o przypuszczenia, że treści wypowiadane podczas litewskiej mszy nie o d p o w i a d a j ą d o k ł a d n i e temu, co dzieje się w czasie n a b o ż e ń s t w a polskiego. T a k ż e słowa wypowia­ dane przez L i t w i n ó w w momencie czynienia znaku k r z y ż a o b u d z i ł y wątpliwości u jednego z moich r o z m ó w c ó w . Twier­ dził o n że L i t w i n i ż e e n a i a sie nie w i m i e O i c a S v n a i D u c h a Ś w i ę t e g o " ale w imię Boga Ojca Syna i Ducha Ś w i ę t e g o " i u w a ż a ł io za bardzo z n a c z ą c e różnicę. Sądził, że jest w posiadaniu taiemnicy którei L i t w i n i strzeea krviac o d ­ m i e n n o ś ć swojej wiary przed Polakami: „My żegnamy się w imię Ojca, Syna i Ducha Świętego, amen. A Lit winu jak w dupę wsypał Polak jeden, to oni przyznali Boga. że Vardau Piewo Tewo - imię Boga Ojca. Czy to prawda jest?! Oh. oh, to tylko ty wiesz [...] Żegnają się do końca, tylko jedno słowo jes , że oni wierzyli w Boga Ojca Tak to jest różnica " (M I 68 Bieczany). S p r a w ę postrzegania p o b o ż n o ś c i litewskiej o p i s a ł a m nie­ zbyt szeroko, g d y ż t o nie t u pada g ł ó w n y akcent polskich z a r z u t ó w wobec litewskiej wiary. Podstawowym argumen­ tem P o l a k ó w jest domniemane p o g a ń s t w o L i t w i n ó w , przeja­ wiające się na r ó ż n e sposoby w ich życiu. O n o właśnie jest g ł ó w n y m s k ł a d n i k i e m i uzasadnieniem o d m i e n n o ś c i litews­ kiej wiary. S t a r a ł a m się p o k a z a ć , że katolicyzm na Wileńszczyźnie jest cechą tylko pozornie w s p ó l n ą Polakom i L i t w i n o m . T o ż s a m o ś ć polskiego i litewskiego katolicyzmu widoczna jest t y l k o w najbardziej powierzchownych wypowiedziach. Przy głębszej refleksji okazuje się, ż e Polacy nie c h c ą d o p u ś c i ć L i t w i n ó w d o pełnego w s p ó ł u c z e s t n i c t w a w wierze. L i t w i n i są dla P o l a k ó w obcymi. Polacy m ó w i ą c o litewskim p o g a ń s t w i e p o r z ą d k u j ą świat, o d b i e r a j ą c obcej i wrogiej n a r o d o w o ś c i prawo d o wyznawania tej samej wiary. Religia jest bardzo w a ż n a w s a m o o k r e ś l e n i u P o l a k ó w na Wileńsz­ czyźnie, w y r a ż e n i e Polak katolik występuje powszechnie. Polacy c h c ą z m o n o p o l i z o w a ć katolicyzm iako t o co i c h o d r ó ż n i a od innych grup W y ł ą c z n a p r z y n a l e ż n o ś ć d o jedy­ nej ich zdaniem prawdziwej wiary m o ż e k o n s o l i d o w a ć g r u p ę Polacy m ó w i ą co prawda o B i a ł o r u s i n a c h - k a t o l i k a c h i Litwinach katolikach z r o z m ó w wynika ,ednak że Biało­ rusini katolicy to właściwie Polacy o s k o m p l i k o w a n y c h losach prawdziwi B i a ł o r u s i n i " sa zaś p r a w o s ł a w n i Nato¬ miast r o z m a h e w a t p h w o ś Z . s t a r a ł a m sie n czynylno ^ ^ ^ S S ^ ^ ^ ^ 3 ^ v Ó S Z ^ ^ dopdSeS^ch^Sru^jakoo^h^ p S ^ ^ T ^ L l t w i n o w L s a P R Z Y P I S Y 1 Rojst [z Ht] - mokradło, torfowisko, bagno. (Wł. Kopaliński, tomik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych. Warszawa 1985). 2 Polacy z Wileńszczyzny często mówią „Litwa", mając na myśli Litwę w granicach przedwojennych. Tak jest i w tym przypadku 75 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4771ca11bfc6518d172435b7bf357970.pdf bd1ab379032a526e3076e8600a952d09 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3322 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3114 Title A name given to the resource Głosy i wizje Ryszardowi Wójcickiemu z nieba zesłane / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.1-2, s.111-114 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski GŁOSY I WIZJE RYSZARDOWI WÓJCICKIEMU Z NIEBA ZESŁANE O s o b a m a l a r z a i j o g o o b r a z y z n a n e są c z y t e l n i k o w i „ P o l s k i e j Sztuki Ludowej" z tekstów zamieszczonych w r o c z n i k u 1982. W t y m m i e j s c u i kontekście chciałbym zaprezentować z briulionów, w których Wójcicki s y s t e m a t y c z n i e 1 fragmenty notuje otrzy­ m a n e z n i e b a p o l e c e n i a , a także w y j ą t k i z m a s z y n o p i s ó w (47 s t r . ) , (...) I b ę d z i e s z s z e d ł , p r z e z t e n o k r ó t n y i g r o ź n y ś w i a t , i głosił Me Najświętsze (...) I p o w i a d a m C i , że żadnej m a t u r y n i e m u s i s z k o ń c z y ć , a bę­ Boskie Słowa dziesz n a M e w y ł ą c z n e usługi Ale być (...)" w y b r a n y m , t o wielkie zobowiązanie. Anioł m u zleca: w których zanotował s n y o j c a w r a z z własną interpretacją t y c h „ M a s z się m o d l i ć r a n o i w i e c z o r e m " . M o d l i s i ę . K a ż e m u z ł o ż y ć snów. ślub U r o d z i ł się w 1 9 3 3 r . P r a c o w a ł j a k o ślusarz, m e c h a n i k , f o r - czystości. Składa. Przykazuje u m a r t w i a n i e się: „Unikać rozmów z ludźmi. Odpowiadać t y l k o n a p y t a n i a . . . Bądź dobry, kochaj wszystkich, nawet wrogów w pracy... Bądź wstrzemięźli­ W s t r z ą s , k t ó r y p r z e ż y ł , g d y z o r i e n t o w a ł się, ż e z d r a d z a g o ż o n a , w y , p i j k a w ę i herbatę bez c u k r u , w y r z e k n i j smakołyków, s t a ł się k a t a l i z a t o r e m w ó d k i , o d w i e d z i n , r o z r y w e k . (...) mierz, malarz rozpaczy konstrukcji metalowych, zmian w malarz jego psychice. W otworzył okno i wyskoczył z czwartego usłyszał glos „ b ę d z i e s z ż y ł " . D o b r z e północ, S y l w e s t e r 1958 r o k u . pokojowy. przypływie piętra. pamięta tamtą Lecąc chwilę, D r u g i r a z usłyszał głos z — nieba W s z u k a ć c i e n i a d r z e w , a l e iść p o d s ł o ń c e m . J e ż e l i t o b ę d z i e w s k w a r z e , p o słonecznej s t r o n i e u l i c y , w z i m i e n i e t u p i e . N a j g o ­ rzej j e d n a k , że P a n Jezus k a t e g o r y c z n i e życiu: palenie. z powikłaniami, gruźlica, zapalenie płuc, skręt k i s z e k . G d y w y z d r o w i a ł mógł już t y l k o w y k o n y w a ć lżejsze p r a c e , zima i m r ó z — n i e t u p a ć n o g a m i , stać w j e d n y m m i e j s c u . " W i ę c c h o d z i w 0 l a t p ó ź n i e j . T r z e c i — w 1967 r o k u . B y l t o ciężki o k r e s w j e g o grypa się d r o d z e , w upałach masz n i e Próbował. Nie domaga może, t o p o n a d jego się, a b y r z u c i ł siły. P a n m a r t w i się, n a l e g a . „ R y s i u , j a s o b i e C i e b i e w y b r a ł e m , Jezus upodoba­ jego, ł e m , a l e t y z r ó b t e ż coś d l a m n i e , r z u ć p a p i e r o s y ! " W i e d l a c z e g o s ł o w a , m u s i a ł y w y d a ć się d z i w a c z n e k o l e g o m z b r y g a d y , w k t ó r e j t o t a k i e t r u d n e : „ W ciągu całego d n i a miałem k u s z e n i e n a p a p i e ­ pracował, szpitalu psychiatrycznym. r o s y , w y r a ź n i e c z u ł e m złą s i ł ę . " N i e w i e , o z y g ł o s y , k t ó r e s ł y s z y P r z e b y w a ł w n i m k i l k a miesięcy. P o r o k u , 22 m a j a , pamięta t o pochodzą o d Anioła, t o n a j b a r d z i e j męczy, „Szatan jest podstęp­ został więc malarzem skoro pokojowym. umieszczono go Jednak w zachowanie dokładnie, o c z t e r n a s t e j z e r o z e r o usłyszał z n o w u g ł o s y i słyszy je stale. N a z y w a te głosy, wizje i sny — prywatnym o b j a w i e n i e m . Zaczął zapisywać w b r u l i o n i e te glosy, polecenia a także własne reakcje — odtąd objawienia, rozterki, akty skruchy, n y " z a p i s u j e , „ P o d s z y ł się p o d A n i o ł a S t r ó ż a . " N o t u j e Potem szatan? N i e wiem — się Lekarze jestem są o b j a w e m parafrenii, a l e o n w i e , że są t o g l o s y p r a w d z i w e , a s n y p r o r o c z e . O t o : 2 9 m a j a niczego m n i e obudził d o m o d l i t w y i byłem cały 3 0 Następnego dnia n o t u j e : „Składałem powiedział — nie załatwią C i t o g o . " podanie mokry". o urlop a Anioł N o i n i e załatwili. T a k i c h bać, j e s t e m ciągle z t o b ą . " (...) R y s i u nie bój p r z y t o b i e , w t y m p o k o j u jest szatan, będzie c i szkadzał w m o d l i t w i e , nie zwracaj „ k a z a ł A n i o ł z d j ą ć k o s z u l ę d o s p a n i a , b o b ę d ę się p o c i ł , i r z e c z y ­ wiście о 3 „chyba ozy t o d y k t o w a ł Anioł Stróż c z y S z a t a n ?" A Stróż Anioł p r z e m a w i a d o niego f a m i l i a r n i e „ R y s i u ! nie musisz z o b o w i ą z a n i a . P o k i l k u m i e s i ą c a c h z n ó w z n a l a z ł się w s z p i t a l u . tłumaczyli m u , że jego w i z j e polecenie. 29.06 przekreśla j e c z e r w o n y m t u s z e m , dopisując na, n i c u w a g i . " S p r a w y w i e l k i e i d o c z e s n e m i e s z a j ą się ze s o b ą . J ę z y k mów oscyluje czajną. W między tonacją się, prze­ biblijną a współczesną roz­ i zwy­ a k t a c h s t r z e l i s t y c h w y r w i e się W ó j c i c k i e m u : „ O Chorąży P o k o j u ! " — określenie, które w pięćdziesiątych Ty, latach f a k t ó w było w i c i e , jakże więc m a n i e wierzyć. Cały czas zresztą c i ą g l e p o w t a r z a ł o się w p r a s i e ( n b . W ó j c i c k i b y ł w t y c h l a t a c h prowadzi w nieustanny dialog — z Aniołem, Panem a g d y prosił o s t y g m a t y , o k o n k r e t n y z n a k — dostał Jezusem, go, kała m u skóra n a dłoniach. Głosy ostrzegają, nakazują, popę­ proszą, w o j s k u , w m i l i c j i , wstąpił d o PZPR). 21.03.1982 nazwał P a n a B o g a kłamcą i o s z u s t e m . O co chodziło? „Pierwszy c u d miał być 10.12.81, drugi 28.02.82 a trzeci c u d d y k t u j ą m u co m a m a l o w a ć , w szczegółach. O t o w y p i s y z b r u l i o ­ m i a l być 28.03.82 a t u j a k c u d u i w y s t a w y nie było, t a k i w d a l ­ n u , który nosi tytuł: ..Polecenia szym ża — St. Anioła". (St. oznacza Stró­ A.J.): ciągu „ J e s t e ś m o i m w y b r a ń c e m , d l a t e g o m a s z u m n i e t y l e łask. C h o ć „A ze s z p i t a l a z L u b l i n a , A l e w s z y s t k o wyrzekniesz Maria Panna bo jesteś Ci przebaczyłem J a i N a j ­ przeznaczony na świętego." Błądził. W t e d y p o j a w i a ł się g l o s w o śnie l u b n a j a w i e . np. takie zdarzenie: odnawiał księdzu figurę P a n a Opisuje Jezusa. d o m u usłyszał głos: „ P i s z t e r a z słowa P. Tar­ Jezusa s y n u m ó j , n i e t a r g u j się n a m n i e j a k h a n d l a r z k o ń m i . B o m i p r z y k r o , że n a m n i e c h c e s z z a r a b i a ć . N i e z d z i e r a j bo chciałeś 3 . 0 0 0 z l . W e ź t y l e ile C i d a . . . " Jesteś p o w t a r z a m u P a n Jezus. W k a z u j ą c słowa, z księdza „ W i e l k i m P o e m a c i e " pisze — matki j u ż u k o c h a ł e m , że n a M e g o w y b r a ń c a i p o m a z a ń c a obrałem n a M e g o najlepszego synem prze­ objawione: B o ż e g o z d a w i e n d a w n a Cię n a z n a c z y ł e m i w y b r a ł e m (...) przed jest wybranym! „ P o w i e m C i m ó j t y s y n u , k o c h a n y , b o cię o d ł o n a t w e j tak mocno którym od Rybińskiego wszystkie otworzyłem i najwierniejszego tajemnice Mego ż e Cię M i przyjaciela, skrytego serca, jak d l a c z e g o j a k t a k z r o b i ł e m ? B o b y ł e m c i e k a w , c z y się m n i e i c z y t e n c u d się d o k a r z e . N a s t ę p n i e c h c ę C i o z n a j ­ mić, że t e n powiększalnik j e s t całkowicie d o b r y i t e r a z go (25.05.1908) g o w a ł się. W dowiedziałem d o p i e r o w d n i u 2 . 0 4 . 8 2 . , , P a n B ó g u s p r a w i e d l i w i a się. M ó w i m u : m n i e t a l i s k r z y w d z i ł e ś k l u c ą c się z A n i o ł e m S t r ó ż e m p o p o w r o c i e świętsza n i e m a , a j a k się ( i n s t r u k t o r p l a s t y c z n y W D K w L u b l i n i e — A.J.) w y s t a w a będzie zrobiłeś, b o p r z e d t e m biono (...) wywalało Przed wyjazdem o p i s u z książki bo było do L u b l i n a (na wystawę włączysz do k o n t a k t u i w s z y s t k o według ci korki, dobrze źle — zro­ A.J.) się b ę d z i e p a l i ć j a k p o w i n n o , „Pracownia Fotoamatora". (Obok za­ p i s u i bluźnierstwa późniejszy k o m e n t a r z : „ P e w n o b y l t o sza­ tan"). K o n t a k t z Panom Bogiem dotyczy s p r a w ważnych i co­ d z i e n n y c h . O n z o b o w i ą z u j e się g ł o s i ć słowa, p r a w d y i nakazano m u obrazy, a P a n Bóg przyrzeka malować S y n u nie m a r t w się, d a m c i m o w ę b a r d z o p ł y n n ą , b e z ż a d n e g o z a j ą k n i ę c i a się , będziesz m ó w i ł b a r d z o płynnie i z a k c e n t e m , t a k j a k m ó w i jakiś prawdziwy mąż stanu. A oprócz 2 t e g o c h c ę Cię p o c i e s z y ć , że tą b o a z e r i ę i t e s z t u k a t o r s t w o S a m J a e i z r o b i ę i z t y c h 2 p o k o i zrobię Ci 5 p o k o i i d a m c i h e l i k o p t e r , abyś miał c z y m wrócić (i będziesz g o już miał n a stałe)... ale d l a l u d z i będzie niewi­ d z i a l n y . . . będzie pracował bez żadnego p a l i w a . " 111 I �• V z tego, żo l u d z i e m o g ą m u n i e wierzyć, g d y w y j a w i i m treść r o z m ó w o z y o b j a w i e ń . D r u g a s t r o n a w i e o t y m . ,,(...) s k ą d m o g ę c i r o b i ć w y m ó w k i , t o j e s t t w o j a własność, а twoją własnością nic mogę osobista J n rządzić. A l e s k o r o O t o n p . 20.10.67 z a p i s u j e : „Polecenie Stróża A n i o ł a : Masz z p o ­ 0 t y m j e s t m o w a , t o c i p o w i e m , żo i d z i e t l o d o m u b a r d z o lecenia B o g a Ojca, P. Jezusa, M . Boskiej nic lekarzom n i e mówić n e g o (...) I j e s z c z e j e d n o , ż e w z i ą ł e ś z a n i o g o t y l k o 5 t y s i ę c y z ł o ­ 0 t y c h glosach, b o t o Cię z g u b i i leczenie może b y ć przedłużone t y c h . J a c i p o w i e m , że w t e j c h w i l i t e n obraz jest w a r t n i e 5 ale 1 zabiegi będą najgorsze j a k : insulina i młotki. Masz religij­ mówić 10 t y s . z ł o t y c h , a z a parę l a t p o n a d 3 0 t y s . z ł o t y c h , d l a t e g o , że w t e n s p o s ó b l e k a r z o w i : P a n i d o k t ó r , P a n i e d o k t o r z e , c z u j ę się t a k i e g o s t y l u m a l o w a n i a n i e m a n i k t n a c a ł y m świecie. A p o t w o j e j b a r d z o d o b r z e a co d o głosów t o b y ł a m o j a głupota, j u ż t e g l o s y śmierci o b r a z y mnie aby opuściły. pomoc Sam Jestem samotny, zdany całkowicie na Pana i opiekę." Anioł Obrazy Stróż dobrze podopiecznego, jest zorientowany odpowiada w sprawach swego więc k o n k r e t n i e n a p y t a n i a : „ P y t a s z m i się, c o m a s z z r o b i ć z k s i ą ż k a m i m a l a r s k i m i w k t ó r y c h są b r z y d k i e r z e c z y , a l b o s p a l i ć , a l b o o d d a ć k o l e d z e . Oddałbyś L ( . . . ) , a l e że j e s t n a Ciebie zły i n a M n i e ( c z e m u zgubił teczkę? t o n i e m o j a w i n a , ż e słabo p r z y w i ą z a ł , o n też m a s w o j e g o A n i o ł a ) A że n a s L(...) o b u j e d n a k o w o Dasz traktuje, n i e możesz m udać. będą bezcenne, n i e będzie n a n i c h żadnej sumy określić i c h w a r t o ś ć . " Wójcickiego do rozszyfrowania zawierają treści symboliczne, trudne b e z k o m e n t a r z a autorskiego. Żaglowiec t a n y burzą wśród s p i e n i o n y c h f a l n i e jest z w y k ł y m mio­ „widokiem". S t a t e k — t o m y , ludzkość. Rozszalałe morze — t o życie, niebez­ pieczeństwa n a n a s czyhające. 1 chmury. Wazon Kamień — twardy T o P a n Jezus z k w i a t a m i symbolizuje w naszym obrazie kamień jest w y r a z e m — uspakaja życie to symbol morze i umieranie. ludzkiego serca, niezłomnej miłości i w i a r y . k o m u C i się s p o d o b a . " W Sny ojca 1 9 7 5 r . z a c z ę ł y się w i z j o s e n n e o c h a r a k t e r z e r e l i g i j n y m i próby i c h o b j a w i e n i a i m a l a r s k i m . Pościł wówczas t r z y d n i w t y g o d n i u , spal n a podło­ d z e , c h o d z i ! w słońcu, u m a r t w i a ł s i ę . W n o c y m i a ł s e n — obja­ w i e n i e : p o j a w i ł a się M a t k a B o s k a , a l e b y ł a b e z g ł o w y . D l a c z e g o ? d z i w i ! się. „ B o S y n u m a s z c i ę ż k i e g r z e c h y . " P o w i e d z i a ł a , ż e u j r z y ( i ujrzał) także P a n a mu J e z u s a , św. Józefa i j e j teściową. Kazała namalować swój p o r t r e t . razy miał n a k a z a n o tłumaczył, że p a l i a przecież a b y rzucił p a p i e r o s y i n i e miał tyle kobiety, Ł a t w i e j j e s t j e d n a k b y ć w y b r a n y m , głosić p r a w d ę i p r o r o c t w a , 3 niż r z u c i ć p a l e n i e Wójcicki b y l krawcem odznaczał grał n a o r g a n a c h , w Janiszowic się w i e l o m a akordeonie, (kolo t a l e n t a m i , lubił Opola muzykę, u k ł a d a ! p i o s e n k i , , pisał wiersze. S n y s w o j e z a p i s y w a ł . Z e s z y t d o s t a ł się d o r ą k R y s z a r d a . Gotów w t y m widzieć interwencję s i l n i e b i e s k i c h . Piętnastego paździer­ P o j a w i ł m u się t e ż ( w 1 9 7 5 r . ) P a n J e z u s , a l e m a ł o z a p a m i ę ­ tał strzępy s n u , t o d l a t e g o , Stefan Lubelskiego), i p r z e s t a ć odczuw-ać u r o k i n i k a 1982 r . usłyszał, że o d t ą d będzie miał jasność sensu snów. i wyjaśniania t w e m u o j c u t e s n y , b o ojciec t a k b y n i c n i e wiedział o co w n i c h c h o d z i , p o p r o s t u t y l k o c z y t a ł (...) a l e treści ż a d n y c h b y n i e o d c z y t a ł . D l a t e g o J a , T w ó j Bóg kobiet. „ D l a t e g o zabrałem w sposób c u d o w n y zabrałem, c z y l i inaczej mówiąc prze­ niosłem t e s n y o j c a d o c i e b i e . " N a moją prośbę R y s z a r d s n y t o przepisał Objawienia na malarskie opatrzył komentarzami. u w a g ę , są b o w i e m Komentarze swoistym te testem zasługują mówiącym p r z e d e w s z y s t k i m o n i m s a m y m . M a s z y n o p i s z a w i e r a o p i s 12 s n ó w wraz Z a p i s 3 . 0 5 . 1 9 8 2 г.: „ B ó g d a j e m i g o t o w e całe o b r a z y , czyli m ó w i m i , w t y m obrazie będzie t o i t o , i o d r a z u widzę i c h w b a r ­ m a l a r s k i c h . (...) D a j ę c i w i z j ę k w i a t ó w takich z obszernymi k o m e n t a r z a m i . Cytując charakterystyczne, c z y m o i m z d a n i e m c i e k a w s z e s n y , p o d a j ę j e w całości, n a t o m i a s t wielostronicowy komentarz Son ostrzegawczy w a c h i kształtach, światłach, c i e n i a c h , półcieniach i w e w s z y s t ­ kich segmentach i szczególną s k r a c a m , t a k a b y zachować sens. w c z a s i e w o j n y : „ M i a ł e m w e śnie p o k a z a n e , k t ó r ę d y b ę d z i e m y iść j u t r o r a n o . A w i ę c ś n i m i s i ę , ż e i d z i e m y j a k i c h n i e m a w o g ó l e n a całej k u l i z i e m s k i e j , a l e i c h n a s z k i c u j , główną b o później z a p o m n i s z " . P a n Jezus w i e , że pamięć m a n i e najlepszą, l e w o , d r u g a n a p r a w o . I słyszę jakiś głos, k t ó r y m i m ó w i więc p o l e c a : n i e isc tą ścieżką n a l e w o , b o n a n i e j j e s t m i n a i n a s r o z e r w i e . „ M ó w i d o ciebie P. Jezus, weź s y n u b l o k i ołówek, ścieżką, b o będziesz r o b i ! szkic d o j e d n e g o c y k l u obrazów, a m a m i c h aż I 30 s z t u k . " miałem M a t k a Boska d y k t u j e uwagi n a temat malowanego Trójcy Świętej. obrazu „(...) a l e t a ścieżka się r o z d w a j a i jedna idzie n a żeby t a k tuż przed s a m y m w y m a r s z e m mówię d o kolegi, że t e j n o c y sen ostrzegawczy, że n i e p o w i n n i ś m y iść ś c i e ż k ą n a l e w o , lecz n a p r a w o , b o nas rozerwie, b o j e s t t a m m i n a . A kolega z t e g o t y l k o się r o z e ś m i a ł i w i ę c e j n i c . " N o i k o l e g a p o s z e d ł n a lewo B ó g Ojciec m a mieć n a k r y c i e suknię n i e czarną a l e czerwoną, i z g i n ą ł . „ T a k się s t a ł o , j a k m i się p r z y ś n i ł o w e ś n i e . " Sen o kobietach: „Widziałem 3 kobiety nago. Olbrzymią j a k b i r e t k a r d y n a l s k i , a p a s k i n i e białe a l e błękitne, j a k o s y m b o l salę, g d z i e s p a ł o w o j s k o w c z y s t y c h k a l e s o n a c h i c h c i a ł e m s i ę j a miłości B o g a O j c a i radości i szczęście p ł y n ą c e z r ą k B o g a tam Ojca d l a całej J e g o ludzkości. A A n i o ł o w i e p o J e g o s t r o n i e l e w e j i p r a w e j dostać." Znaczenie s n u : „(...) t e 3 k o b i e t y nago t o Trójca Święta. mają mieć s u k n i e n i e w k o l o r z e z i e l o n y m , a l ebiałym, j a k o s y m b o l Boga niewinności, a f a n f a r y mają b y ć n i e w k o l o r z e ż ó ł t y m , ale w k o ­ obrazy i rzeźby nagich k o b i e t w s a m y m W a t y k a n i e c z y l i inaczej lorze m ó w i ą c chciał B ó g p o w i e d z i e ć M o j e m u błękitno-srebrnym (...) Niebo p o d Aniołami m a być nie c i e m n y g r a n a t a l e b ł ę k i t n o - z i e l o n e (...)." U w a g i o t r z y m u j e k r e t n e , cały czas czuje, że j e s t t y l k o ręką, którą k i e r u j e kon­ Niebo. wcale t y m n i e o b r a ż a m , b o (...) to symbol. A n a w e t są O j c u , że Trójca t o j e d n a największa piękność, z a c h w y t i o c z a r o w a n i e i u w i e l b i e n i e " z e s t r o n y c z ł o w i e k a .(...) j e s t p r z e z r o c z y s t y m T o , c o p o t o c z n i e n a z y w a się n a t c h n i e n i e m , t r a k t u j e j a k o m o m e n t tałem włączenia o t , t a k pisane, w wizji — m o g ą się r ó w n a ć p i ę k n o ś c i ą c i a ł a i s z l a c h e t n o ś c i ą s w e g o się i n t e r w e n c j i B o s k i e j . są z ł e . W i e o t y m . O b r a z y „Np. Wierszo — n i e odtwarzające obraz wnętrze pałacowe n r 1 było t a k p o t w o r n i e niesharmonizowane w swym s t y l u , że prosiłem także. brzydkie w t e n sposób: M ó j T y P a n i e J e z u d a j m i jakąś wizję, a b y t e n m a l u t k i obrazek b y ł p i ę k n y , i słyszę głos zrób g o t a k j a k g o w t e j c h w i l i i odbiciem sobie wszystkich cała T r ó j c a Święta najpiękniejszych (...) cech Święta zarazem krysz­ jakie m a b o n a w e t i sami Aniołowie n i e umysłu (...) A s a l a t o s y m b o l ż y c i a w i e c z n e g o . Ż y c i a p i ę k n e g o i c i ą g l e n a m n i e dającego s p o k o j u j a k t a m jest, b o jeszcze n i k t z t a m ­ tego świata n i e przyszedł i n a m n i e powiedział j a k t a m f a k ­ widzisz t y c z n i e jest. D u ż a sala t o też s y m b o l l u d z k i e j radości. B o j a k w b a r w a c h i kształtach i t a k g o zrobiłem i jest b . ż y w y i i n t e ­ człowiek n i e m a s w o j e g o m i e s z k a n i a , t o z a n i m tęskni i ciągle resujący." za n i m w z d y c h a Objawienie dotyczy także losów i ogólnej o c e n y j e g o dzieł. P o n i e w a ż p y t a ł się, c z y M a t k a B o s k a n i e m a d o n i e g o ż a l u o t o , dostać że sprzedał o b r a z A 222 z ołtarza — u z y s k u j e odpowiedź: (...) A przecież nieraz ludzie oczekują na nie i p o 15 l a t a n a w e t dłużej. P r z e k u p u j ą n a w e t .urzędników, a b y mieszkanie co oznacza (...) A w t y c h powstają w i e l k i e dzieła t o śpiące w o j s k o i w d o d a t k u w c z y s t y c h (...) kaleso- �Ryszard Wójcicki, Biała noc morska, n a c h ? T o są r y c e r z e , d u c h y n i e b i e s k i e . B o j a k ż e m o ż n a w y o b r a z i ć A n i o ł ó w , j a k n i e ś p i ą c y c h ż o ł n i e r z y (...) m o ż e też w y o b r a ż a ć tęsknotę za w y b a w i e n i e m woli obcego w r o g a który mówi i o k u p a n t a (...) dobitnie o inaczej Następnie za chwilę m o j a żona bierze M a r k a n a ręce i niesie go śpiące w o j s k o d o źródła w o d y , która płynie w a r t k o . N a s t ę p n i e i d z i e d o sąsiada człowieka z nie­ jeszcze jest j e d e n tęsknocie k t ó r z y są n a m z a w s z e p o m o c n i (...) człowieka do olej/pł., w y m . 7 3 . 5 : 105 c m , 1900 r . symbol, Aniołów (...) A cóż oznaczają c z y s t e k a l e ­ i prosi o przetak bochenek przetak mąki pszennej, i parę m a l u t k i c h bo chce upiec chleb, ciastek. A l e prócz t e g o że joden dostała m ą k i , dostała też i k u b e k c z e r w o n e g o w i n a . I mówi t a k — p i j d r o g a sąsiadko n a z d r o w i e który ubrany w zbroję s o n y j a k n i e c z y s t o ś ć l u d z k i e g o ciała. B o k t ó r a część ciała n a j - jest bardzioj ze s z c z e r e g o z ł o t a i n o s i s r e b r n e b u t y , b o j e s t s y n e m r y c e r s k i m . w d ó ł (...) jest p o d d a n a grzechowi, j a k n i e t a w ł a ś n i e o d pępka, B ó g w t y m śnie c h c i a ł p o k a z a ć m e m u o j c u t ę s k n o t ę d o Odzianym życia c z y s t e g o , g d z i e n i e m a ż a d n e g o fałszu, o b ł u d y , z d r a d y i z d r a ­ dy małżeńskiej, okrócieństwa i wielu innych grzechów (...)." wielkim pijakiem sąsiad twego syna, w pancerz Znaczenie w wodzie (...) treści i w i e l k i m żołnierzem bardzo drogi i bogaty." s n u : „Widziałem To znaczy swego syna jak że widziałeś g o w pełnej c h w a l e leżał laski. S e n o p t a s z k a c h : „ Ś n i ł o m i się, ż o p t a s z k i się o d z y w a ł y i j a B o p o n i e s i e śmierć za kościół i wiarę, d l a t e g o leżał n a g r u n c i e n a też śpiewałem j a k t e p t a s z k i , a b y ł y jeszcze m ł o d e i m a ł e , bez d n i e , a cóż oznacza g r u n t . T o z n a c z y , że j e g o w i a r a b y ł a s t a n o w ­ m a t k i . K i e d y się o d e z w a ł e m j a k i c h r o d z i c e , t o w s z y s t k i e p t a s z k i c z a , i o d w a ż n a o r a z s n n a . B o się n i o b a ł z a nią z g i n ą ć , z l e c i a ł y się d o m n i e . I b y ł o i c h t a k d u ż o , ż e n i e m o g ł y się p o ­ leżał s p o k o j n i e . A l e w o d a mieścić n a m o i c h rękach. I b y ł a m o j a żona i też brała n a s w o j e człowieka ręce i z a n o s i ł a , ż e b y i c h z a b r a ć i A wychować." I n t e r p r e t a c j a : „ T e małe p t a s z k i , t o p o l s k a młodzież szkolna w życiu była czysta. W o d a doczesnym, w s y m b o l u chrześcijańskim Sam Bóg. I dlatego bo bez oznacza wody życia człowiek ginie. wodę żywą, którą była o n a czysta b o był nasiąknięty i m ł o d z i e ż z g i m n a z j u m i w y ż s z y c h u c z e l n i z całej P o l s k i , a że i ż y w y m s ł o w e m J e z u s a C h r y s t u s a (...) się o d z y w a ł y k i c h gęsi l e c ą c y c h n a p o ł u d n i e ? Gęsi t e s y m b o l i z u j ą t o oznacza, że d y s k u t o w a ł y o j c z y z i у l o s o m . B o n i e chcą m i e ć k r a j u p r a w d ę P o l s k ę (...) i nad (...) swej lecz chcą mieć n a ­ sprawiedliwą, czystą i wolną o d obłudy^przekupstwa znaczy, (...) o swym kłamstwa, I j a też śpiewałem j a k t e p t a s z k i : t o że m ó w i ł e ś i c h j ę z y k i e m (...) S e n o M a r k u z 17 m a j a poruszałeś t e s a m e sprawy 1 9 7 0 г.: „ W i d z i a ł e m M a r k a , m e g o n a r ó d (...) Bogu. Woda daje wiarą A cóż o z n a c z a s t a d o d z i ­ rozkrzyczany Z o n a bierze g o n a ręce i niesie d o źródła — ofiarowanie dlatego to symbol płynie w a r t k o — oznacza b o słowa C h r y s t u s a r o z c h o d z ą się s z y b k o . S ą s i a d e m d o k t ó r e g o i d z i e j e s t s a m k o ś c i ó ł . B o c h e n e k c h l e b a jest komunią, która m a ją umocnić w życiu. Prośba o p r z e t a k mąki oznacza dalszym prośbę o łaski d l a s y n a . s y n a , j a k leżał w w o d z i e , t a k j a k b y b y l utopiony,.leżał s p o k o j n i e Za niego m a wypić w i n o , a ciasteczka to j a k b y umocnienie syna n a g r u n c i e , ale w o d a n a j e g o t r u d n e j d r o d z o i śmierci. W dzikich gęsi, które była czysta. Następnie zobaczyłem leciały z wielkim krzykiem na stado południe. t y m d u c h u następuje dalsze wyjaśnienie s n u . 113 T �о о п z j y u 9 г. m ó w i ą c y o p r z y s z ł o ś c i r o d z i n y : „ B y ł e m proszony się w n a jakąś Luwrze w konferencję polityczną. A Paryżu, n a sali rycerskiej Sala b a r d z o duża i okrągła. A wszystko za­ działo o stu kolumnach. p o środku t e j s a l i stał d u ż y stół m o ż n a robić młotem czy kwadratową, l u b i n n y m narzędziem rzecz ale rozbić coś o k r ą g ł e g o będzie silna i niezwyciężona po a śniący zostanie p r e z y d e n t e m wonym czerwonym Fotele głębokie też były obite czerwonym usiąść o z n a c z a łokcie b y ł y o n e o b i t e p a s a m i czarnej skóry. A n a t y m stole była s a m o znaczą fotele, a pasy — złota księga i rzeczywiście b y ł a o n a cała w k o l o r z e z ł o t a o w y m i a ­ l u d z i . Skóra oznacza r a c h półtora n a j e d e n m e t r szerokości z b a r d z o s z e r o k i m i w y c i s ­ z napisem „Złota Księga". A w s t r o n i e c z y l i okładce w t y m czasie j a k n a t ą salę k o ń c z y ł a się j u ż t a k o n f e r e n c j a proszony. I głąb wchodziłem n a którą byłem p o odejściu o d t e g o stołu, m ó w i ą za­ do mnie, niech P a n sobie usiądzie, b o c h c e m y P a n u coś powiedzieć i o z n a j m i ć . " G d y W ó j c i c k i chce t ł u m a c z y ć sens s n u p r z e r y w a m u g ł o s : „ N i e s y n u ! j a sama M a t k a B o s k a będę tłumaczyć twemu ojcu się j e s z c z e wybranego. Narodu Polskiego {...)." Sen m ó w i o w o l i B o g a . Sala t o P o l s k a , okrągła „ b o n p . prędzej To też b o g a c t w o i długowieczność. z romantycznego widzenia Polski I n t e r p r e t a c j a jest p r z y t y m n a poziomie wywodzą­ — narodu wydarzeń w latach 1 9 5 9 — 1 9 7 0 . Wyjaśnienie snów ojca było d l a Wójcickiego ważne. T r a k t u j e o n sferę s n ó w b a r d z o p o w a ż n i e j a k o ś w i a d e c t w o prawd o b j a w i o n y c h . D l a n a s , obserwujących i opisujących Wójcickiego, że Księgach urzędu. silne r z ą d y k r a j e m z miłością d o l a t osiemdziesiątych, podczas g d y s n y miały miejsce interpretacja w miłość, k r e w , m ę k ę . Proszę d o pełnienia w y s o k i e g o d o współczesnych realiów, d o stereotypów p r o r o c t w , cych i R e d a k t o r o w i A l e k s a n d r o w i J a c k o w s k i e m u a t o dlatego, że t o będzie zaproszenie nastąpią C h a r a k t e r y s t y c z n e j e s t w i n t e r p r e t a c j a c h snów o d w o ł y w a n i e wszystko kiedyś k a t a k l i z m a c h które tego Polska i zasiądzie p r z y stole n a k r y t y m pluszem, który oznacza p l u s z e m , z t ą j e d y n ą r ó ż n i c ą , ż e t u g d z i e t r z y m a się r ę c e c z y l i k a n y m i literami n a jej przedniej do w i e l u sił i b a r d z o w i e l e c z a s u . " K o l u m n y o z n a c z a j ą , ż o okrągły, gdzieś o średnicy 1 5 - t u metrów, a cały b y ł o b i t y czer­ pluszem. prostokątną to trzeba stanowi snów j e s t interesująca projekcję jego przede osobowości, wszystkim wiary, dlatego, nadziei, prze­ świadczeń i marzeń. P R Z Y P I S Y R . W ó j c i c k i , Życiorys w głębię milczenia. O Ryszardzie 1982 n r 1 — 4 1 własny; D o m i n i k Opolski, Wejście Wójcickim, „Pol. Szt. L u d . " R. 36, W ó j c i c k i zaczął m ó w i ć w 3 r o k u życia. D y k c j ę m a niedobrą. W 1 9 7 0 r . p o j a w i ł y się z a b u r z e n i a m o w y , m ó w i , z w ł a s z c z a g d y jest czymś p o d e k s c y t o w a n y , s z y b k o , u r y w a n i e , niewyraźnie. 2 O t o n p . 1 5 . 0 7 . 1 9 6 8 r . słyszy głos M a t k i B o s k i e j : „ S y n u m ó j , p r z e m a w i a m p r z e z t w e u s t a , że w i a r a M e g o S y n a c h y l i się już p r a w i e k u u p a d k o w i . N a r o d y mało czynią wysiłku a b y za­ p o b i e c u p a d k o w i w i a r y i a b y z a p o b i e c zagładzie ludzkości. K i e d y m a b y ć zagłada ludzkości, t e g o c i n i e p o w i e m , ale pisz co następuje: 3 1. R o k 1 9 6 8 — 6 9 — 7 0 p r z e j d ą b e z ż a d n y c h s z c z e g ó l n y c h z m i a n 2. W l a t a c h 1 9 7 0 — 8 0 b ę d z i e g ł ó d , d u ż e p o w o d z i e (...)." Jeśli m ó w i m y d o B o g a , m o d l i m y się; jeśli B ó g p r z e m a w i a d o n a s , c i e r p i m y n a "schizo­ frenię. J e ż e l i z m a r l i m ó w i ą d o n a s , j e s t e ś m y s p i r y t y s t a m i ; jeśli B ó g m ó w i d o n a s jesteśmy schizofrenikami. Thomas Sen n i e z r o z u m i a n y jest j a k n i e o d c z y t a n y S. S z a s z list. Talmud Świadomość p o z w a l a się w y t r e s o w a ć j a k p a p u g a , a l e n i e nieświadomość. Carl Gustav J u n g 114 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/65089ed780a2d0bc456f230b98e75a3b.pdf 20410b3a60bccb3512e9a9d53ebdae78 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3319 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3111 Title A name given to the resource Erwin Sówka - duchowy spadkobierca nauk Teofila Ociepki / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.1-2, s.77-88 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wisłocki, Seweryn A. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text II. 1. Święta Nikiszowiec Barbara, Seweryn A. Wistocki ERWIN SÓWKA D U C H O W Y SPADKOBIERCA NAUK OCIEPKI Oglądając p r z y różnych okazjach dawniejsze o b r a z y E r w i n a Sówki miałem t a k i e odczucie, końca, w y h a m o w a n o ż e są o n e n i e d o p o w i e d z i a n e do w pół d r o g i a przez t o niepełne. które b y ć m o ż e z r o d z i ł o się z t e g o , ż e o b r a z y t e g o m a l a r z a i n t r y g o w a ł y i wywoływały wewnętrzną znaczeniowy, potrzebę poznania innych jeszcze język, którego n i e z n a m , ale k t ó r y m a swoją i m m a m o ż n a się b y ł o z g u b i ć w o d c z y c i e o b r a z u , a prze­ cież m o g ł a t o b y ć m y l n a h i p o t e z a . M o g ł o n i e b y ć żadnego k o d u , j o d y n i e d o w o l n a g r a różnego r o d z a j u f a n t a s t y c z n y c h elementów, wywołująca takie skojarzenia. Zacząłem właściwie przychylać się d o p r z e k o n a n i a , że t o j e s t s p e c y f i c z n y , s a m o r o d n y s u r r e a l i z m . Los ciągoty zdarzył, że p r z e z p e w i e n czas m i e s z k a ł e m stosunkowo do wiedzy. objawia głębokiego Ma dla górnik, filozofowania, jak i Sówka imponującą r wywodu Wręcz wątków ono nic przeciwnie, rozważaniach poetyckich. sprawność intelektualną — uczynić niezliczoną ilość o d d y g r e s j i , rozwinąć wiele, jego z d a n i e m całości wynikałoby wykształcenia ale n i e m a „chłopską filozofią". metafizycznych prow adzonego dygresji prosty i dowodów formalnego się o n o w s u b t e l n y c h i w y r a f i n o w a n y c h zarazem od Ten społecznej wspólnego z osławioną m i się, ż e j e s t w n i c h j a k i ś u k r y t y k o d nentną „ g r a m a t y k ę " . S y m b o l i k a , ale j a k a ? Idąc z n a n y m i t r o p a m i dość s z y b k o zaskakującej z jego pozycji ma B y ł o t o odczucie właściwie n i c z y m n i e u m o t y w o w a n e , jogo prac. W y d a w a ł o i TEOFILA pobocznych i nigdy potrafi dygresji, niezbędnych n i e zdarzyło m u się p o g u b i ć , z a p l ą t a ć l u b s p r o w a d z i ć całość d o b a n a l n e j , c z y z g o ł a czczej g a d a n i n y . J e s t człowiekiem s k r o m n y m , z n a t u r y nieśmia­ ł y m , z a m k n i ę t y m w sobie i n ą « o dzień m a ł o m ó w n y m , lecz w m o ­ mencie wielkiej potrzeby duje się w gronie wewnętrznej, n a t c h n i e n i a , jeżeli z n a j ­ zaufanych przyjaciół p o t r a f i się otworzyć b l i s k o E r w i n a S ó w k i i p o s t a n o w i ł e m p o z n a ć g o b l i ż e j . O k a z a ł się szczerze i d o końca, a c z y n i t o w sposób n a t u r a l n y , bez e k s h i b i ­ bardzo cjonizmu. interesującym człowiekiem o rozwiniętej wyobraźni 77 �dlo robotników. J o się i n o w pełni w y ż y w o ł w tych różnych boginiach sumeryjskich, egipskich czy i n d y j s k i c h , b o t u mogłem sobie p o z w o l i ć . T a s y m b o l i k a s t a r o d a w n a , c o m ją stosował b y ł a d l a n i c h n i c a n i c n i e zrozumiała, i n o myśleli, że j o gołe b a b y m a ­ lują, t a k j a k t o t e r a z j e s t m o d a . N i m a t a k i e j g a z e t y , ż e b y chociaż g o ł y c h c y c k ó w r a z n a jakiś czas n i e p o k a z y w a ł a . N i e powiem, zawsze m n i e ciągło d o m a l o w a n i a aktów k o b i e c y c h , t a k j a k r o b i l i d a w n i m i s t r z o w i e , ale jo nio m a m n a t o warunków. N i e m o m p r a ­ c o w n i , a j a k b y m sobie m o d e l k a u nas w J a n o w i e przyprowadził i k a z a ł się j e j r o z d z i a ć , ż e b y p o n a g u j o m m a l c n a ć , j a k b y się t o rozniosło p o o k o l i c y , t o n i e m i o l b y m życia a n i j o , a n i m o j a ani dzieci. T o som ciemni ludzie. Szkoda baba, godki na ten temat." N i e w i e m w j a k i sposób m o ż n a dozować fantastykę w o b r a ­ z a c h , n i o w i e m też j a k m o ż n a udzielać t a k i c h k u r i o z a l n y c h r a d , a l e n a p e w n o w y w o d z ą się o n e z p r z e s t r a c h u p a n u j ą c e g o w p e w ­ nych kręgach administratorów kultury, którzy obawiają się iż t w ó r c z o ś ć t e g o , c z y i n n e g o a m a t o r a w y ł a m u j e się z g r z e c z n e j p o ­ prawności, z założonych z góry d l a n i c h , , r a m " . Wszystko o r y g i n a l n e , nowe, rzeczywiście twórcze g r o z i konsekwencjami, Wystarczy bowiem jest nie d o przykład Erwina przewidzenia! Sówki. 1981 r o k u w M u z e u m R e g i o n a l n y m „Wizjonerzy co nieprzewidzianymi Zdarzyło się latem w Z a b r z u , w czasie t r w a n i a interesującej wystawy fesjonalnej", że s t a r s z y m ę ż c z y z n a z w i e d z a j ą c y w polskiej sztuce niepro­ wystawę stanął j a k z a h i p n o t y z o w a n y p r z e d w i z e r u n k i e m świętej B a r b a r y n a m a l o ­ wanej przez S ó w k ę ( i l . 1). P o c h w i l i u k l ą k ł i z a c z ą ł się ż a r l i w i e m o d l i ć . W y w o ł a ł o t o sensację. M ę ż c z y z n a n i o z w r a c a ł n a n i k o g o u w a g i , a k i e d y s k o ń c z y ł się m o d l i ć , w s t a ł , o t a r ł ł z y i b e z s ł o w a opuścił m u z e u m . O t y m n i e c o d z i e n n y m j a k n a m u z e a l n e zwyczaje z d a r z e n i u opowiedziała m i J a d w i g a K o s - P a w l a s kierująca działem p l a s t y k i nieprofesjonalnej II. 2. E r w i n S ó w k a Wokół Sówki niezwykłach krążą których w różne muzeum. przypadków opowieści, związanych dziwne, n i e sposób przytaczać, l u b zgoła b o można z obrazami niesamowite, zostać posądzonym o b r a k „ w s z y s t k i c h k l e p e k " . J a k b y n i e patrzeć n a sprawę, dość specyficzna Nauczony i w i e l o m a doświadczeniami zarówno własnymi, j a k O c i e p k i , ale i S k u l i k a także, swoje predylekeje teozoficzne ukrywa w zręcznych peryfrazacb, i rozważania czy wręcz nie­ domówieniach. D o p i e r o p o długim czasie, k i e d y nastąpiło m i ę d z y n a m i o s t a t e c z n e p r z e ł a m a n i e l o d ó w , s t a l się Sówka, n i e o c e n i o n y m przewodnikiem niecodzienne pozwalającym niewielkim po krainie swojej wyobraźni inspirowanej w naszej rzeczywistości źródła oraz dokładniej zrozumieć wszystko teatruni janowskiej gminy D ł u g i e , n i e r a z całonocne r o z m o w y przez komentatorom co się d z i a ł o n a okultystycznej. o sztuce, w t y m i o jego m a l a r s t w i e potwierdziły moje niegdysiejszo, mgliste d o m n i e m a n i a . T o w z g l ą d n a najbliższo środowisko, n a o p i n i e jurorów w różno­ r a k i c h l o k a l n y c h k o n k u r s a c h w j a k i c h wcześniej k a r n i e s t a r t o ­ w a ł , aż d o m o m e n t u wewnętrznego b u n t u i i n n e tego s a m e g o r o ­ dzaju powody s t a ł y się w ę d z i d ł e m d l a j e g o w y o b r a ź n i . . . W i e s z - - m ó w i Sówka — j o robił n a t e j k o p a l n i , t r z a b y ł o z czegoś żyć, t o m u s i o l e i n się l i c z y ć z o p i n i o m , j a k t o p o w i e d z i e ć — władzy. 1'rzez s w o j e m a l a r s t w o , j a k b y m t a k d o k o ń c a p o w i e d z i o l co b y ł o we m n i e . t y l k o mogłem sobie bardzo zaszkodzić. Nie, chodziło o t o , że m o g l i b y ze m n i e z r o b i ć w a r i a t a , b o j o i t a k już b y l w i c h oczach n i e c a ł k i e m n o r m a l n y . Nie, e h c i o l e m , ż e b y m i p r z y l e p i l i , żem jakiś j e i c h wróg, j a k t o było z Ociepką, b o b y mną wierali, dowali do najgorszych robót z których n i ma ponie­ pienię­ dzy. aura otacza dzieła i postać j e d n e g o z n a j w y b i t n i e j ­ polskich twórców samorodnych pochodzącego z Janowa, a zamieszkałego o s t a t n i o w K a t o w i c a c h . Bronisław K r a w c z u k , zna­ n y m a l a r z n i e p r o f e s j o n a l n y i o d l a t p r z y j a c i e l S ó w k i , t w i e r d z i , że m a w swojej k o l e k c j i d w a t a k i e obrazy, które p r z y na wystawy za k a ż d y m razom stwarzają wypożyczaniu specyficzne G u b i ą się i k i e d y j u ż n i o m a n a d z i e i , o d n a j d u j ą się w okolicznościach. J e d n y m z n i c h jest z n a n y Hypnos wystawie O z wielu reprodukcji ( i l . okładka), który „swoje s z t u c z k i " wyprawiał poza granicami kraju, wej kłopoty. dziwnych również między i n n y m i w Jugosławii n a świato­ „Naiwni—77". początkach swojej przygody malarskiej tak opowiada S ó w k a : „ D o koła w k o p a l n i „ W i e c z o r e k " wstąpiłem w 1955 r o k u . Malowałem już wcześniej się z s z e d ł z E w a l d e m przypadkowo żem G a w l i k i e m . O n robił r a z e m z m o i m temperą. Jakoś ojcem w k o p a l n i i t a k jakoś trafiłem d o tego j e i c h k l u b u . Całkiem wcześ­ niej chodziłem d o d o m u k u l t u r y n a u l i c y F r a n c u s k i e j , t a m k a j teroz j e s t B i b l i o t e k o Śląska w K a t o w i c a c h i t a m u g ó r y b y ł a f a j u o pracownia plastyczna. T o był okres socrealizmu. Przede w s z y s t k i m r y s u n k u się t a m u c z y ł o . H u m n a w e t s t a m t ą d ś w i a d e c t w o . Cho­ d z i e ! coś ze d w a l a t a , a p o t e m t o r o z w i ą z a l i . T o b y ł a d l o m n i e przygoda, wtedy o t y c h sprawach. nie mioiem Lubiłem jeszcze jakiegoś jasnego pojęcia po p r o s t u malować. Jakoś m n i e to interesowało, a p o t e m p o m y ś l a l o m : c h y b a zostaną t y m m a l a r z o m . Później był k l u b , ale j o t a m o d r a z u byłem i n n y . N i e w i e m , czemu, Tak s o b i e p o s t a n o w i ł e m , ż e j a k już p r z e j d ą n a e m e r y t u r a , b ę d ę m a l o w a ł d o koń e n . а p r z e d t y m ćwiczenio d u c h o w e , moje takie przygotowanie go w sobie p r z e c z u w o m . jeszcze n i e p o w i e d z i o l . obrazy to m a j o m a l e się n i e p r z e j m o w a ł e m k r y t y k a m i , a n i t y m co k a z a l i m a l o w a ć . być P r o s t o ż e m s z e d ł , b o m u w a ż a ł , że j a k j a s a m się n i e s k r y t y k u j ą , t o d o t e g o m a l a r s t w a , co m n i e t a k n a p r o w d o n i k t n i e skrytykują. J o musza być s o m przed Tyś t o w y c z u l — ciekawe! N i k t m i tego sobą o d p o w i e d z i a l n y za t o co robią." Z a w s z e g o d o ł i t u u n o s , n a Ś l ą s k u , że są o n e z b y t f a n t a s t y c z n e i r a d z i l i m i , że l e p i e j b y m h a m o w o l z t o i n fantastyką, b o n i e będę zrozumiały d l o l u d z i , a już 78 szych nojbardziej Czterdziestoośmiołetni górnik z k o p a l n i „ W i e c z o r e k " o d p o ­ n a d ćwierćwiecza p o s z u k u j e sfery „lepszego świata" w medytac- �I �II. jach o k u l t y s t y c z n y c h i wynikającym 5. Vrella, oloj/pł., w y m . 5 0 x 6 0 c m , 1 9 7 3 r . z tego malarstwie. M i m o n i e i d z i e z d u c h e m c z a s u . N i k t się n i e s p o d z i e w a ł , ż e z O c i e p k ą b l i s k i e g o sąsiedztwa, b o w i e m o b a j m i e s z k a l i n a u l i c y o wdzięcznej i jego m a l a r s t w e m t a k i obrót przyjmą n a z w i e „Leśnego P o t o k u " w J a n o w i e i przynależeli przez p e w i e n siedemnaście l a t , t o co j a m o g ł e m z t o g o czas do tego samego zespołu malarzy-prymitywistów, Erwin Sówka n i e b y ł bezpośrednio u c z n i e m T e o f i l a O c i e p k i , lecz znalazł się o d r a z u p o d w p ł y w e m a potem dysydenta w dysputy ze ficznych niego Skulikiem, wciągnięcie pobudzających literatury Bolesława S k u l i k a , niegdyś ucznia, s t o s u n k u d o m i s t r z a . T o właśnie w otchłań rozważań wyobraźnię, okultystycznej lektura zaważyły długie Obok zdecydowanie zainteresowań o k u l t y s t y c z n y c h , a może która odegrała b a r d z o istotną rolę w jego dzieć. T e n W s c h ó d na duchowa, Tradycja u s t n a k r ę g u j a n o w s k i e g o n i e s i e , że p o m i m o t e g o T e o f i l Ociepka dzięki n i m , twórczości. „ S k ą d te zainteresowania, t r u d n o jest n a t o teraz od u k s z t a ł t o w a n i u się o s o b o w o ś c i w r a ż l i w e g o m ł o d z i e ń c a . miałem zrozumieć?!" z r o d z i ł a się u S ó w k i f a s c y n a c j a k u l t u r a m i s t a r o ż y t n e g o W s c h o d u , teozo- pożyczanej sprawy. W t e d y klimat ciągle n a m n i e duchowy tamtej ciążył. T o sztuki, odpowie­ jest jakaś który więź wyczuwam, k t ó r y j e s t m i b l i s k i . S a m się n i e r a z n a d t y m z a s t a n a w i a m , o d czego t o się z a c z ę ł o , a l e c h y b a o d baśni, z r o s y j s k i c h f i l m ó w . uczynił go j a k b y s w y m „ n a s t ę p c ą " w a r t y s t y c z n y m tego słowa M i e l i o n i w t e d y w i e l o t a k i c h baśniowych f i l m ó w , a za tą baśnią znaczeniu. P e w n e g o r a z u miał t a k powiedzieć d o Sówki: „Myślisz k r y ł a się w n i c h g ł ę b o k a f i l o z o f i a W s c h o d u . T e f i l m y m n i e i n ­ i malujesz boisz się inaczej swojej przemawia. j a k j a , ale t y jeden wyobraźni, Będziesz godnym czyli być z nich wszystkich nie tego, po że przez ciebie duch spirowały. M a m k i l k a książek n a t e n t e m a t , ale n i e t y l e interesuje, t o co jest napisane, ile k l i m a t , który mnie." ale Sówka potwierdza to zdarzenie, a o swych kontaktach t a m niepodzielnie I n d i e , szczególnie panuje. Indie i w w n i o j z a w s z e coś t a j e m n i c z e g o , sztuka Sumerów, sztuka Wschodu. Było a m n i e i n t o r e s o w a ł a siła m a g i i , z O c i e p k ą t a k m ó w i : „TJ T e o f i l a b y ł e m w d o m u t y l k o r a z w ż y c i u . iluzji, elektrowni n i e d o końca, b o j a k będę dużo czytał n a t e n t e m a t , t o m o g ę maszyny, nieświadomie odrzynać w obrazach pewne s p r a w y . Stwierdziłem, przez d z i w n y m człowiekiem. półtora roku. J a z n i m robił w Czasem chodziłem do niego, do ale o n był t a k i niezrozumiały w t y c h m e t a f i z y c z n y c h niach. Byłem za młody, wyobraźnio miołem nie rozważa­ rozbudzono niezwykłego. tylko ogóle mnie sztuce, Był dość czegoś Nie ten duch w Przeczytałem kilka że n a s z a c y w i l i z a c j a j e s t p ł y t k a , t a k m o ż n a książek, choć powiedzieć, t y l k o t e c h n i c z n a i n i e m a w n i e j t e j w i e l k i e j głębi d u c h o w e j j a k a jest i p o p r o s t u z a g ł u p i , ż e b y z t e g o coś z r o z u m i e ć . T a m g o u w a ż a l i w z a „ k o p n i ę t e g o " człowieka., a o n się w t e d y j u ż n i e k o n t a k t o w a ł szedłem z n i k i m . B y ł b a r d z o zamknięty. M o ż e b y ł b y i n n y , ałe mało k o g o medytują o w s z y s t k i m . L u b i ą samotność i rozmyślanio. P o w i e ­ i n t e r e s o w a ł y w t y m c z a s i e t e s p r a w y . N a ś m i e w a l i się z n i e g o , ż e dział 80 sztuce W s c h o d u . Trzeba do takiego przecież t o g o s a m e m u szukać. O s t a t n i o d o ­ stadium, mędrzec że dużo Wschodu, przebywam żeby nie sam i kontaktować dużo się �z nikim, bo n a u c z y c i e l p r z y j d z i e medytują przychodzą spływają jakby z takie som w postaci ducha. fascynacje powietrza, jakby że po m i jakiś Kiedy prostu głos obrazy powiedział: są t o u r o j e n i a l u b c z y s t a f a n t a z j a , a l e s t w i e r d z o n o n i e j e d n o k r o t ­ n i e u niego zdolność t e l e p a t y c z n e g o W sztuce jest wymagający n a d a w a n i a sygnałów. wobec siebie, ale też i w o b e c zrób t o t a k , a t a k . T a k i e o b r a z y wychodzą m i n a j l e p i e j . T o jest innych. s p r a w a k o n c e n t r a c j i , a l e i o b s e r w a c j i ż y c i a . W o l ę stać n a u b o c z u intelektualnego. Wyczuwa i obowiązków dorosłym artystą m ó w i , t o t r z e b a budować w a r s z t a t , ale pracę się dzieje? r a k t e r u . T o jest s p r a w a najważniejsza, b o t o jest s p r a w a d u c h a , t a k i głos w e w n ę t r z n y j a k i jest w człowieku, który m u p o t e m m o ż n a się u c z y ć j a k s t a w i a ć k r e s k i i p l a m y n a p ł ó t n i e . obserwować. Zrzucić z siebie i balast codziennych szukać u k r y t e g o sensu ż y c i a . To Weźmy ciągłe pytanie: każdy posiada taki uznaje łatwizny f o r m a l n e j , j a k również j e n a odległość. „Jak oszustwa się c h c e być t ę m u s i się z a c z y n a ć o d s w o j e g o w n ę t r z a , o d p o p r a w i a n i a c h a ­ dlaczego? Dlaczego tak m ó w i j a k c o m a r o b i ć . J e s t t o p e w n a siła d u c h o w a . N i e czy Nie głos w e w n ę t r z n y , a wiem, z drugiej strony O b r a z m u s i p o w s t a w a ć z m i ł o ś c i , m u s i się g o c z u ć s e r c e m , wtedy n i e t r z e b a się z a s t a n a w i a ć . s k o r o j e s t , t o s k ą d się b i e r z e ? C z y t o j e s t j a k i e ś d r u g i e j a ? Czy Są t a c y , k t ó r z y u d a j ą a r t y s t ó w . T a m g d z i e m a b y ć s e r c e o n o p o p r o s t u i s t n i e j e , t o m o j e d r u g i e j a ? Z czego i c z e m u me j e s t głaz. O n i n i c z e g o n i e odbierają w sensie d u c h o w y m . D l a n i c h podpowiado n i e m a ż a d n y c h w r a ż e ń , a w t y m co r o b i ą są całą powierzchow­ j a k b y p o p r o s t u z d a l n i e s t e r o w a n i ? J e d n i m ó w i ą , że życie m a •— z r ó b t o t a k , a t a k ! — C z y n i e jesteśmy czasem n o ś c i ą . N i e j e s t w a ż n e c z y są a m a t o r a m i , c z y p o akademiach, sens, a i n n i że n i e . G d y b y w ogóle n i e było łudzi, c z y b y ł o b y ż y c i e , n i o j e s t w a ż n e w j a k i sposób z a m a l o w u j ą płótna, jaką posługują t a k i e j a k m y g o r o z u m i e m y ? M y ś l ę , że w t e d y m u s i a ł o b y z a i s t n i e ć się t e c h n i k ą , b o w t y c h o b r a z a c h n i c w o g ó l e n i e m a . W e ź m y w m a t e r i i , ale naszych poza j a k r z u c i się p i ę k n e p l a m y , ł a d n e d l a o k a , t o w s z y s t k o , a p r z e c i e ż czystej to tyż Ja postaci duchowej, bo m y istniejemy jest jakoś jeszcze sprawa siebie zaprojektowano d o końca w daleko n i e odnalazłem, nami. ale w i e m , pójdę w k i e r u n k u m a l a r s t w a religijnego, co n i e znaczy, ono być takie j a k w Czuję w t y m m o j e Erwin Sówka kościele. C h o d z i o jego d u c h o w o m jest to j e s t w s t a n i e siłą s w e g o d u c h a s p r o w a d z i ć uważają, że że malują z n a t u r y a t o b u j d a ! Jedoń z d r u g i m m a t r o c h a pamięci treść, mediumicz- s p o t k a n a k o b i e t a zwróci jego co i c h z n a m t o j u ż b y ł o i t o s t o r a z y l e p s z e . C h w a l ą się j e d e n p i z e z d r u g i e g o , n y m i , chociaż n i e c z y n i z n i c h większego użytku. T w i e r d z i , jożcli jakaś p r z y p a d k o w o wszyscy, że wzrokowej, wychodzą właściwościami prawie że m a przeznaczenie." obdarzony amatorów, że uwagę, ją, a raczej jej któro im w u t i w a l o pewno obrazach elementy, ale one, o marnie i nieudolnie kiedy dziwo malujom śląski pejzaż. R o b i ą t o i n o j a k j e s t k o n k u r s b o t a k d l o z a r o b k u odrzynają niemieckie, francuskie, czy holenderskie landszafty. K o p i u j ą z c z e g o się d o . N i e c z u j ą k l i m a t u . T o m a j ą b y ć a m a t o r z y m a l a r s t w a ? T o są i n o g ł u p i e m a ł p y k t ó r e s k a c z ą j a k k t o i m z a g r a , d u c h a n o c ą d o s w e g o d o m u i d o w i e d z i e ć się o d n i e j w s z y s t k i c h a t o j a k i ś W y d z i a ł K u l t u r y , a t o s ą s i o d , b o se u m y ś l i ł , ż e m u szczegółów, n a w e t n a j b a r d z i e j i n t y m n y c h z j e j życia. B y ć m a l a r z widokówka powiększy n a ściana." II. może 6. Kleopatra, ołej/pł., 1 9 7 7 r . 81 �l ' j асе E r w i n a S ó w k i o d b i e g a j ą b a r d z o d a l e k o s w ą o r y g i n a l ­ nością o d twórczości i n n y c h m a l a r z y s a m o r o d n y c h , co j a k d o t ą d właśnie D u c h a i Materię. M a t e r i a jest s k a z a n a n a zagładę, n a zniszczenie." n i e p r z y c z y n i ł o m u popularności, a n i szerszego u z n a n i a . -Między jego twórczością, a pracą w k o p a l n i zachodzi c i e k a w e sprzężenie K o b i e t y w życiu i m a l a r s t w i e E r w i n a Sówki t o interesujący temat. „Ja zawsze t a k i e k o b i e t y maluję — mówi jakieby się z w r o t n e . „ P r a c a w k o p a l n i dużo daje m o j e j sztuce, m ó w i , g d y b y m chciało spotkać. D u ż o b y m a k t ó w m a l o w a ł , ale n i e m a m w a r u n ­ nie r o b i ! n a dole, n i o byłbym w stanie namalować i jednej ków. trzeciej t e g o , co malują. P r a c a t a jest d l a m n i e c i o r p i e n i e m i z t e g o cier­ T e n o b r a z n a z w a ł e m Pieśń T a Ave z Dzie­ to jest całkiem r e l i g i j n y obraz, o Śląsku. Maryja choć p i e n i a powstają obrazy. T o jest t a k i mój „ k r w a w y p o t d u c h o w y " . ciątkiem J o t a m j e s t e m o p i e p i z a n y , g n o j o n y — m u s z a t w o r z y ć ! T a ciężka M a r i a m a gołe p i e r s i i t o serce z p i e r n i k a , j a k t o k i e d y ś b y w a ł o robota n a odpuście — zmusza mnie do r e f l e k s j i , o n a napędza życiowo. I n n y górnik n i e o d c z u w a moja filozofio tego, p r z y w y k ł już j a k koń i t e n Józef Święty „Kocham cię s t a r a " . K o t , co t a m się łasi j e s t t a k s e k s u a l n y , j a k c h o l e r a . O n j e s t s t a r y zbereźnik. U w a ż a m , że d o k i e r a t u i n a ś m i e w a się ze m n i e , c o t o j a t a k i e g o m a l u j ą . To t a k i e jest życie. N i g d y n i o malowałem k o b i e t t a k , żeby je p o r t r e ­ jest m o j a że tować. nielubiana praca. Nieroz budzą się ze w s t r ę t e m , m a m iść d o k o p a l n i . M y ś l ą , ż e j u ż się w e m n i e u t r w a l i ł p e w i e n s t a n d u c h a , że teroz, t o m ó g ł b y m n a g r u b i e n i e robić, a Nie daję i m uśmiechu, niczego." P i e r w s z ą swą miłość egzaltowaną i eteryczną p r z e ż y ł w w i e k u zająć l a t sześciu, k i e d y z o s t a ł r a z e m z r o d z i c a m i w y w i e z i o n y n a r o b o t y się i n o m a l o w a n i o m . M y ś l ą , żo t e r o z t o b y j u ż n i e z a s z k o d z i ł o d o N i o m i e c . S p o t k a ł t a m ró%vieśnicę z n a j d u j ą c ą się w i d e n t y c z n e j moim obrazom." Drogą s y t u a c j i . Była b r z y d k a , ale przyciągała go d o siebie z ogromną mozolnych warsztatową, przez ćwiczeń co o b r a z y osiągnął wspaniałą z o s t a t n i c h pięciu biegłość lat niewiele m a j ą w s p ó l n e g o ze s z t u k ą p r y m i t y w n ą . S ą w y s m a k o w a n e w k o m ­ pozycji, finezyjne zadziwiają w b a r w i e , chociaż precyzją rysunku, wołanych w wyobraźni Artysta posługuje proweniencji, szczególnie Erwin używa mocnych,- anatomicznego, wy­ modeli. się symboliką przeważnie ale n i e t y l k o . J e g o o b r a z y surrealistów. w sztuce. kolorów Sówka n i e uznaje tego chwile spędzali r a z e m , całowali się, z w i e r z a l i n a j - głębszo dziecięce t a j e m n i c o . K o n i e c wojny s t a l się i c h r o z ł ą k ą . N i g d y p o t e m n i e s p o t k a l i się, a l e o n a ż y j e c i ą g l e w j e g o p a m i ę c i , p o j a w i a się w s n a c h i w t e d y r o z m a w i a j ą spełnionej miłości i o e z o t e r y c z n y c h ze s o b ą o s w o j e j zagadkach bytu. nie­ Jest ona ideałem k o b i e c y m , jego o s o b i s t y m i d o l e m kobiocości. N a d a ł j e j magiczne imię U r e l l a . „Na t y m obrazie teozoficznej kojarzą się z p r a c a m i jednak silą. W o l n e ш pokazałem j a k we m n i e rodzą się siły, m ó w i Sówka, b o j e s t e m mężczyzną m a ł y m , ciężko pracuję. Czasem kierunku j e s t m i b r a k sił, w i ę c m o d ł ę się d o P e w n y c h S i ł , b y p o m o g ł y m i O b u r z a się k i e d y k t o ś p r ó b u j e p o r ó w n y w a ć j e g o m a ­ przetrwać d o następnego d n i a . T u jest t o p o k a z a n e , t o t a k o b i e t a , l a r s t w o z s u r r e a l i z m e m , t w i e r d z ą c , ż e są t o p ł y t k i e z a b a w y , p o ­ k t ó r a w e m n i e w n i k a . J e s t t o m a g i c z n a siła, j a k b y M a t k a D u c h a , z b a w i o n e głębszej m y ś l i , jakiegoś d u c h o w e g o k t ó r a w e m n i e w c h o d z i . P o c z ą t e k t e g o j e s t z a w s z e t a k i : j a k się sensu. Surrealizm, t o w e d ł u g n i e g o „ t a k i e w y g ł u p i a n i e się, r o b i e n i e r ó ż n y c h e f e k t ó w p a t r z ę n a j a w i e w n o c y , c z y w e śnie i nic poza t y m . " gwiazdy, właśnie j a k b y g w i a z d y — O n a m a cząstkę j a k b y i O n a w c h o d z i do m n i e i pro­ m i e n i u j e . Czuję t e p r ą d y , które biegną o d m ó z g u , aż d o nóg i p r z e ­ Silny wątek erotyczny, element k u l t u fallicznogo, tantryczna personifikacja ziemskich wpisane Nikiszowca mach Kutza), nadprzyrodzonych są c z ę s t o w r e a l i a s p e c y f i c z n e j (wykorzystanej „Sól ziemi mierza mocy d l a swojej czarnej" i „Perlą narzędzi i maszyn wyraźnie jak i zgoła architektury chorobliwej urody w w k o r o n i e " przez górniczych. Wszystkie te wymo­ w i e m o r a l i z a t o r s k i e j . „ T u j e s t B a r b a r a , m ó w i o j e d n y m ze s w y c h obrazów E r w i n Sówka, to jest nasza p a t r o n k a górników, ale ona powstała u m n i e z t a k i c h elementów murów N i k i s z o w c a , bo Nikiszowiec jak zbudowany chodniki na dole. jest To tak, jakby jest jakby zjechać kopalnię do kopalni, wyciągnąć na powierzchnia. z powrotem. Nazywam z elementów m a s z y n , cała j e s t zresztą z e l e m e n t ó w górniczych, które towa­ duchowym". Niej ź l e b y m się c z u ł . " Jedyną kobietą jego życia jest żona, którą k o c h a i z którą m a dwoje byłaby d z i e c i . J e d n a k Sówka uważa, że d l a a r t y s t y ideałem k o b i e t a bezpłodna — porządkowana potencji bardzo przekonaniu, bliskie towarzyszka twórczej z swego którego w y k s z t a ł c i ł a się i n s t y t u c j a h o t e r — dziewcząt przeznaczonych na życia zupełnie mężczyzny. w starożytnej pięknych i niekrępujące pod­ Jest to Grecji wykształconych towarzyszki życia polityków i artystów, wodzów i kapłanów, słowem l u d z i , k t ó r y m p o s i a d a n i e r o d z i n y utrudniałoby działalność Jest spocyficzny Koronę m a o n a z noży k o m b a j n o w y c h , szyja t o „Stosunkiem O n a o d r a d z a w e m n i e siły, których n i e r a z m i b r a k u j e . B e z fil­ Włodzi­ e l e m e n t y tworzą fascynujący k l i m a t w o b r a z a c h o m o c n e j chodzą który fenomen w m a l a r s t w i e E r w i n a Sówki, na p i e r w s i zwrócili uwagę Aleksander Zimmerer. Chodzi publiczną. o wspomniany Jackowski i wcześniej w Ludwig t y m szkicu, nie rzyszą n a m w p r a c y . I t a k właśnie powstała t a B a r b a r a . Święta s p o t y k a n y n i g d y ' i nigdzie p r z e d t e m w polskiej sztuce t a n t r y z m . B a r b a r a nie jest d l a m n i e t y l k o obrazem, który m a m y w cechowni, W y n i k a o n zarówno z fascynacji W s c h o d e m , jest j a k g d y b y t a c j i o k u l t y s t y c z n y c h , któro w istocie swojej d u c h o m . J o się m o d l ą d o n i e j , j o m y ś l ą o niej i nieroz mówię: — Częstego w rozumieć w odwiecznym ryjskie idole obrazach B a r b u r k o ! Pomóż m i ! " w i e l u twierdzeń f i l o z o f i c z n y c h Sówki wątku erotycznego zwulgaryzowany symbolem często sposób. Dla niego n i e należy kobieta miłości, ciągłości i radości życia. ż e ń s k i e są d l a n i e g o równoznaczne ze jest Sume- współczes­ n y m i k o b i e t a m i , c h o c i a ż p r z e k o n a n y j e s t , iż l u d z i e s p r z e d t y s i ę c y l a t m i e l i o w i e l e lepsze pojęcie o miłości i seksie, niż m y teraz. U w a ż a , ż e n a m się t y l k o d u ż o w y d a j e w t e j i i n n y c h d z i e d z i n a c h , j a k również był Erwin Sówka pod wpływom w Polsce istoty przed wojną alchemii. najmniej interesowali świadczalnymi, Głównym znaleźć Otóż można prawdziwi się sprawami choć i c h całkiem n i e celem interesującą alchemicy czysto chemicznymi, i c h działań i zainteresowań Została j a k mistycznego. to t a k wy­ cesów a l c h e m i c z n y c h r o z w i j a l i o n i t e o r i e f i l o z o f i c z n e , obraziłem, że o n a b y ł a ingerencję człowieka, Córka-Natura. straciła t o swoje Była piękno, ale przez piękno. T o myśmy ją było głosić otwarcie zgwałcili, gwałcąc p r a w a n a t u r y . I t u j e s t cało p r o w d a o b r u t a l n e j sztuką u m y s ł o w ą " — My d u c h o w y m o b j a w i e n i e m . Pokazując t o n a t y m obrazie, pokazują 82 człowiek pro­ psycholo­ giczne i kosmogoniczne, których w d a w n y c h w i e k a c h nie można i n g e r e n c j i człowieka w samą istotę życia n a k u l i z i e m s k i e j . takim do­ wtajemniczenia P o d maską n o m e n k l a t u r y i opisów różnych ryzykując d ą ż y m y j a k b y w k i e r u n k u u n i c e s t w i e n i a się, a o n a b y ł a wiodącej d o był p r o s t u K h a l i , bo> K h a l i b y ł a z córek b o g a . n a drodze wykładnię lekceważyli. i jego rozwój d u c h o w y zgwałcona. J o sobie loży różokrzyżowi z h i n d u s k i c h bogiń, opowiadał kiedyś Sówka, którą nazwałem p o jedną poprzez kalifornijskiej Różokrzyżowców. W publikacjach okultystycznych w y d a w a n y c h a p o p r o s t u d a l e k o odeszliśmy o d n a t u r y . „ M o ż e p o w i e m o j e d n e j mówi stara h i n d u s k a legenda, od r o d e m z I n d i i . C h c ą c t o , co p o - w i e d z i a ł o m p r z y b l i ż y ć , m u s z ę z w r ó c i ć u w a g ę n a f a k t , że Skulika medy­ n i o są o d l e g l e utraty Osiągnięcie w języku powszechnie głowy. „Prawdziwa głosi s t a r e p r z y s ł o w i e „nadświadomości zrozumiałym, nie transmutacja m e t a l i jest alchemiczne. ezoterycznej zwanej „ka­ m i e n i e m f i l o z o f i e z n y m " j e s t c e l e m w s z y s t k i c h szkół e z o t e r y c z n y c h �И. Wschodu i Zachodu. Podstawami energia i materia. W lecia nastąpiło w z a j e m n e а jedność w dociekaniami istocie Gdzieś p o d k o n i e c ubiegłego różokrzyżowców kulturowych - - Wzajemne izmem, między na naukami Zachodzie. tak przynajmniej zainteresowanie buddyzmem a okultyzmem grafią, związaną z k u l t e m m o c y Jego fascynacja stu­ Wschodu, Różnorodność wynika twierdzą jedynie okultyści. i w y m i a n a myśli między zachodnim, kalifornijską wpłynęły n a z a i n t e r e s o w a n i e została n i e m o w i e d n i e noszą s k o n s t a t o w a n i e f a k t u , że i s t n i e j e z a s a d ­ dociekań poprzez hindu­ lożę Sówki indyjską i k o n o ­ b o s k i c h w p o s t a c i a c h żeńskich. t y m właśnie nurtem w sztuce indyjskiej rozwinięta przez Z y g m u n t a L i s a , artystę- - p l a s t y k a , k t ó r y p r z e z długie l a t a p r o w a d z i ł zespół olej/pł., z Dzieciątkiem, tego światopoglądu są: umysł, f o r m w j a k i c h e f e k t y d o c i e k a ń są p r e z e n t o w a n o z różnic Maryja f i l o z o f i i i n d y j s k i e j te t r z y zasady nazwę Czitta. P r a n a i Akasa. nicza 7. Ave plastyczny p r z y k o p a l n i „ W i e c z o r e k " . O t ó ż n a prośbę S ó w k i — L i s t ł u m a c z y ł mu wiele barwne 1 9 7 3 r. p r o b l o m ó w z w i ą z a n y c h ze s z t u k ą i n d y j s k ą , reprodukcje, słowem zależności f i l o z o f i i i f o r m y Zwrócenie uwagi przoz pozwolił w tamtej Sówkę na lepsze przynosił zrozumienie kulturze. na indyjską ikonografię, z w i ą z a n ą z n u r t e m r e l i g i j n o - m a g i c z n y m w y w o d z ą c y m się z h i n ­ duizmu i b u d d y z m u , m a motywację zarówno toozoficzną, j a k i osobistą — w o g r o m n e j p o t r z o b i e m a l o w a n i a k o b i e c y c h a k t ó w . Typowym wanie z j a w i s k i e m w sztuco ludowej i samorodnej pretokstu do malowania kobiecego szym z nich jost t e m a t rajski, czyli A d a m wiadomości Dobrego i Złego. Pretekst aktu. i Ewa pod taki jest uży­ Najbanalniej­ drzewem jest konieczny dla o k p i o n i a p r u d o r i i środowiska w j a k i m twórca żyje. W p r z y p a d k u Erwina Sówki tantryczna stylizacja pełni podobną funkcję, choć t r u d n o n i e z a u w a ż y ć j e j oryginalności. Z d r u g i e j s t r o n y n i e można bez k r z y w d y d l a a r t y s t y t y l k o takiej wykładni stoso­ wać. 83 I �W jego obrazach funkcja znaczeniowa tantrycznych idoli posadziłem n a t r o n nagą Kleopatrę. T a k i e g o t r o n u n i e m a nigdzie, jest j e d n a k o d m i e n n a o d kanonów w s p o m n i a n y c h r e l i g i i wschod­ ale K l e o p a t r ę stworzyłem n a p o d s t a w i e n i c h . O i l e n a p o c z ą t k u b y ł y t o j e d y n i e własne f a n t a z j o n a t e m a t skich I d o l i . T o jest obraz wizerunków moce w bogiń wschodnich naturze, później personifikujących już tantryzm służebnie, j a k o f o r m a w y r a z u a r t y s t y c z n e g o , protestu niego przeciw zagrożeniu człowieka najważniejsze potraktowany został n p . d l a wyrażenia przez stworzoną przez N a początku powstała seria o r y g i n a l n y c h obrazów: Asztoret lub Isztar, Izys, Hathor, N a m m u w wielu odmianach. Ciekawym przykładem stylizacji, była Wenus, namalowana w indyjskiej z s u m e r y j s k i m i s y m b o l a m i płodności i w śląskim, l u d o w y m w i a n ­ k u n a głowie. W s z y s t k i e one zostały r o z c h w y t a n e d o p r y w a t n y c h kolekcji. J a k powstawały te obrazy? Różnie, z inspiracji czysto p r z y p a d k o w y c h . Miał w t e d y w duszy, j a k s a m o t y m mówił, taką skłonność b y t y l k o t e b o g i n i e m a l o w a ć i w s z y s t k o d o n i c h s p r o ­ wadzał. „Kiedy sobie z przydaniem zrobiłem, m ó w i Sówka, w rekonstrukcję Tel Arnarna, ja tej świątyni s a m , rzeczy. Tło zrobiłem nigdy nio byłem w Egipcie. w oparciu Potem o zdjęcie, bo zacząłem budować przecież kompo­ umysłowo i zupełnie uważa, że pozbawieni ducha technokraci. najokrutniejsi bogowie Erwin wymagający ofiar l u d z k i c h , b y l i łagodni j a k b a r a n k i i p o p r o s t u b a r d z o h u m a n i ­ t a r n i w s t o s u n k u d o naszej „ P a n i T e c h n i k i " . T a k rysuje protest się przeciwko najważniejsza sprawa dehumanizacji, jaką w niesie jego twórczości, nieuchronnie sobą t e c h n i k a , uważana p r z e z technokratów za cel s a m w ze sobie. B ę d ą c g ó r n i k i e m s p o t y k a się n a c o d z i e ń z „ d o b r o d z i e j s t w a ­ m i " mechanizacji pracy wydobywczej. t e m a t jest jednoznaczna: O p i n i a górników n a ten technika w naszych k o p a l n i a c h służy w p i e r w s z y m rzędzie d o zwiększenia w y d o b y c i a , a n i e d o z m n i e j ­ dziej pylotwórcze dopuszczalnie górnicze najbar­ są nie­ hałaśliwe. Przywiązany w w ę g l o w e są n a świecie, nasze m a s z y n y do maszyny człowiek swoim naturalnym, biologicznym przestaje r y t m i e musząc się d o t e m p a m e c h a n i z m u . „ P o k a z u j ę jest b r u t a l n a p r a w d a tej pracy — elementy dokoracyjne, które namalowałem. N a podstawie r y s u n ­ w N i k i s z o w c u , b o t o jest staro, górnicze osiedle, k ó w s t a r o e g i p s k i c h stworzyłem sobie taką wizję. W t y m w s z y s t k i m człowiek sprasowany, wtłoczony II. Barbara 8. Św. pracować dostosować j a k jest naprawdę, j a k a zycję. T a k i e b u d o w l e n i g d y n i e istniały, n a t o m i a s t istniały p e w n e 84 oczach m u atrybutów d a w n y c h b o g ó w . N a t e n piedestał w y n i e ś l i j ą ślepi i o g r a n i c z e n i z f a n t a z j i . T a m n i e b y ł o t a k i c h pylonów, w ogóle n i e b y ł o t a m takiej n a piedestale szenia uciążliwości p r a c y . Nasze k o m b a j n y Michałowski robił w y k o p a l i s k a sumeryj- T e c h n i k a , k t ó r e j u s i ł u j e się s p r z e c i w i ć , t o j e s t w j e g o moloch postawiony Sówka technikę. t y c h małych fantastyczny." m ó w i S ó w k a . T u t a j są w na bezduszną karmerze, domy a n a prźodzie technikę. I wersja Co �П . 9. Око o l e j / p l . , w y r a . 5 9 , 5 x 4 9 , 5 o m , 1 9 7 5 г. Gabriela, z tego człowieka zostało ? M a s z y n a go połknęła i jest t e r a z głowa, Ponieważ co są p r z y p a d k o w e , a l e i p r z o z wrosła w świder. T a ń c z y już t e n m e c h a n i c z n y taniec. Jest t y l k o częścią m a s z y n y . T o t a k i ś w i ę t y p r a c y z aureolą w p o s t a c i głowicy k o m b a j n u ścianowego. Resztki człowieczeństwa się t a m , w t y m d o m u . M y ś l ę c z a s a m i , ż e z t e g o o b r a z u powstać siebie z prawdziwy malowałem. t y m wszystkim będzie, k i e d y pomnik górnika. Czasem wydaje godzić. wszyscy To Może okropne. się z t y m p o g o d z i m y . mógłby nieświadomie m i się, że byłoby kryją zaczynam Jeszcze Wtedy wnętrznego ciepła l a t ewoluują patronki m o d l i ł się w s p o m n i a n y o d łagodnej starego górnictwa, n a wstępie człowiek w przed muzeum, więc J ó z e f B a ń k a , usiłujący s t w o r z y ć n o w y i j e g o p r a c e m a l a r s k i e , s t w i e r d z i ł , że j e g o z d a n i e m , j e s t t o w s p a ­ J e s t t o t e r m i n u k u t y przez Bańkę, oznaczający człowieka wrażli­ za­ wego n a wartości m o r a l n e dotychczasowej we­ swoje i sprzeciwiającego cywilizacji się s p o d kontroli technicznej, człowieka w się s a m e j której i zaczyna, p r a w a . J ó z e f B a ń k a u w a ż a , że o b r a z y mu są którą epoki i jej problemów przez w y w o ł u j ą one u odbiorców k o n t r o w e r s y j n e o c e n y i często szokują cywilizacyjnych. To jest przyczyną, n a u k o w e ilustrować o b r a z a m i S ó w k i ! Będzie t o g ó r n i c t w a , aż d o o k r u t n e j , n a m a l o w a n e j w j e d n e j t o n a c j i s t a l o w o - mariaż przyszłości naszego przemysłu dyktować t y m b a r d z i e j z d u m i e w a j ą c y m , iż s a m o r o d n y m d z i e ł e m n a m i a r ę l u d z i . Twórca e u t y f r o n i k i postanowił o s t a t n i o swoje Pani — istocie narzędzie E r w i n a Sówki r o n i e c i e r n i o w e j z n o ż y k o m b a j n o w y c h o p i e k u n k i współczesnego nagiej * k i e r u n e k w e współ­ pełną c i e r p i e n i a , ściśniętą łańcuchami i t r y b a m i m a s z y n , w k o ­ -zielonkawej zbieżności czesnej f i l o z o f i i , t z w . filozofię t e c h n i k i , p o z n a w s z y E r w i n a S ó w k ę wymyka i pełnej twórczości t o b a r d z i e j interesujące. się w i z e r u n k i świętej B a r b a r y , j a k i e powstały n a prze­ strzeni ostatnich k i l k u tamtej niały przykład powstającego współcześnie , , h o m o e u t y f r o n i k u s a " . braknąć n a z i e m i l u d z i , a zostaną d o d a t k i d o r o b o t ó w . " Cztery nie ^ n a sam gorzej może Sówka wy­ nauki z fantastyczną twórczością że publikacje bezprecedensowy malarza-samouka. A r t y s t a m a l a r z i długoletni r e d a k t o r n a c z e l n y „Przekroju" d o b y w c z e g o . S ó w k a n a z w a ł ją O n a , a r ę k ę j e j u m i e ś c i ł n a d ź w i g n i M a r i a n E i l e p o z a p o z n a n i u się z t w ó r c z o ś c i ą S ó w k i n a w y s t a w i e m e c h a n i z m u ułożonego z czaszek. jaką m u zorganizowałem w G a l e r i i P i w n i c y p o d B a r a n a m i w K r a ­ Zdumiewa o b r a z n a z w a n y Święty Transformator wystylizo­ k o w i e w m a j u 1980 r o k u — uznał, że j e s t t o m a l a r s t w o rewela­ w a n y j a k b y na sumeryjskiego boga wojny. Ogromny, przygniata cyjne i o b o k obrazów N i k i f o r a D r o w n i a k a , którego n i e wiedzieć m a ł e , l u d z k i e d r o b i n y p e ł z a j ą c e n i e ś m i a ł o u j e g o s t ó p . Są czemu j a k n p . Mechanizm na obrazy Legera obrazy w k t ó r y m znaleźć można uiemowiednią replikę i innyoh twórców awangardy początków X X - g o w i e k u , które b y ł y apoteozą t e c h n i k i i r o z u m u l u d z k i e g o . Banach przezwał K r y n i c k i m , nio widzi mu równych wśród żyjących j a k i zmarłych nieprofesjonalów w Polsce. W a r t o podkreślić, że d l a E i l e g o był t o pierwszy kontakt z obrazami t e g o twórcy, p o d o b n i e j a k d l a w s z y s t k i c l i gości wernisażowych. 85 �Nie malarz przoz tyle l a t był t r z y m a n y n a uboczu, podczas g d y — zdaniem bardzo Eilego — dobrej wystawa r o z u m i e l i , dlaczego tak oryginalny t a k a , j a k wówczas w P i w n i c y , pokazana g a l e r i f w P a r y ż u stała b y się n i e w ą t p l i w i e Jak bowiem to dotychczas n i e dość, malarstwo że jeszcze pośrednio rozbija Sówki kanon samo w sensacją. sobie „słodkiego malować Nie także „szkodziło" koncepcję jest t o wcale wśród momencie prymitywu", k o m p r o m i t u j e technokratyczną takie przyjemne dla oka i niefrasobliwe których można w y p o c z ą ć p o zgiełku i poważnej Przy odosobniona niektórych obrazy o p i n i a . S p o t k a ł e m się z n i ą etnografów, co p r z e s t a j e być w o k a z j i przytoczę inną anegdotę, t y m r a z o m sażu w y s t a w y z werni­ E r w i n a S ó w k i w P i w n i c y . E i l e d ł u g o się męczył reżyserując B y ł e m kiedyś świadkiem zabawnej m a l a r z a ś l ą s k i e g o , b o w i e m b a r d z o z a l e ż a ł o m u n a t y m , by rozmowy tegoż m a l a r z a n a U n i w o r s y t e c i e nobliwa i naukowo utytułowana w czasie wystawy Śląskim. Otóż powna p a n i stwierdziła z przekąsem: „ W r ó b e l e k ( P a w e ł W r ó b e l — p r z y p i s 8 . A . W . ) j e s t słodki w swo­ ich obrazkach. jest Skąd 86 Szczególnie ten bajkowy u niego u w i e l b i a m jego k l i m a c i k , ale t e n Sówka takie pomysły. Malarz duszki, u Nikifora jest niedzielny przerażający! to powinien on dobrze starannie „sceniczną" przyjęty czesną a w a n g a r d o w ą szona. Z tym t a k i e śmieszne. r o z w o j u k r a j u , co d o n i e d a w n a b y ł o szczególnie n i e m i l e w i d z i a n e . obrazów przy pracy." zarówno część p r e z e n t a c j i przez niegdysiojszą nieznanego jak i „ m a l a r i ę " krakowską, która została r e k w i z y t o r n i k a b a r e t u w y d o b y t o jakieś śmieszne został współ­ spro­ podium, t a k i e j a k d l a z w y c i ę s k i e h s p o r t o w c ó w . E r w i n a S ó w k ę ustawiono stawia się Cham­ piona, Eile przeprowadza żartobliwy wywiad z artystą, zbita na najwyższym postumencie, gdzie zwyczajowo �Malowidła w j e d n ą g r u p k ę s t o i a w a n g a r d a p r z e d w o j e n n a , , o b o k r o z p i e r a się długowłosa i udziwniona szpica polskich sztuk plastycznych. kleszczach przedstawiające „postępu", ostro człowieka w zarysowujące mechanicznych skazę psychiczną W p e w n y m m o m e n c i e z „drugiego p l a n u " widzów w y c h o d z i mło­ powstającą n a t y m t l e w n a s z y m społeczeństwie, n a w s z e l k i w y ­ d y , b r o d a t y i „ n a b i t y j a k ciężki b o m b o w i e c " człowiek i t u b a l n y m padek glosom r y m i n i e n a l e ż y się z b y t n i o p r z e j m o w a ć . S a m t w ó r c a kity przerywa wciskać! ceremoniał: „Dobra, To, panie, podobno dobra! malarz! Przestańcie Powiedz te człowieku p o t r a k t o w a n e zostały j a k o n i e s z k o d l i w e dziwactwa, któ­ wygłasza czasem o p i n i e , które w y m o w n i e świadczą p r z e c i w n i e m u ! J e s t t o skąd t y bierzesz te o k r o p n e baibarzyńskie k o l o r y n a t y c h o b r a ­ człowiek, w którym z a c h ? C o ! ! " E r w i n S ó w k a się n i e s p e s z y ł , l e c z o d p o w i e d z i a ł b a r d z o d r a ż n i ć się z o t o c z e n i e m . B y ł e m ś w i a d k i e m , j a k o g ł a s z a ł p u b l i c z ­ spokojnie: n i e , że j e s t w i e s z c z e m n a w i e d z o n y m przecież pan jako z palety. Z palety — Dostał a wtedy przyszpilowany z kieszeni W powienien Sówka brawa ripostą plastyk „przy t e n sposób „ w p r o w a d z i ł przez Boga, a dzieła jego otwartej kurtynie", p ę k — b a w i ł się r e a k c j ą o b e c n y c h . „ O n i i t a k n i c z e g o n a p r a w d ę do wyjął n i e r o z u m i e j ą , m ó w i ł p o t e m , t y l k o c o m a j ą zjeść, w y p i ć i k o m u jesteś!" zrobić n a złość. M o ż n a i m b y l e co p o w i e d z i e ć , n i c z e g o i t a k n i e niego, się! D o b r y s i ę " j a n o w s k i twórca malowidła na do Kra­ zrozumieją." E r w i n Sówka m a głęboki k u l t d l a hieroglifów e g i p s k i c h j a k o świeżym jednego z łuków p i w n i c z n y c h , v i s a v i s m a l a t u r y K a z i ­ dla pisma świętego, runicznego. U w a ż a , że p r z y jego pomooy technicznych można napisać dzieło o współczesnej t e c h n i c e , g d y ż jest w n i m W r a c a j ą c d o s p r a w y t r a k t o w a n i a o b r a z ó w Sówki n a Śląsku, k o ń c a ś w i a t a . K o s m i c i i U F O są w y m y s ł e m w s p ó ł c z e s n e j , c h o r e j realizacji trzeba nie z a w a r t a możliwość doszło. zrozumieć, że stanowiły o n e p o w a ż n y szkopuł d l a osób podchodzących do istoty twórczości artystycznej w sposób wyrażenia wszystkiego o d p o c z ą t k u , aż powinno już dojść d o jakiegoś k o n t a k t u i p o r o z u m i e n i a . „ N a s z świat— mówi o b y t a c h astralnych zgodnio Jeśli istnieją K o s m i c i , t o n a p e w n o mają zupełni można było zo s t a r y m i t r a k t a t a m i o k u l t y s t y c z ­ sprowadzić do kategorii nieszkodliwych, acz do ludzkości, b o g d y b y b y l i gdzieś w kosmosie, t o d a w n o u p r o s z c z o n y . O i l o o b r a z y T e o f i l a O c i e p k i w większości traktujące nymi lubi w pełni zostaną z r o z u m i a n e za d w a tysiące l a t , a później z c i c h a podszedł zaproponował m u zrobienie że górę i w t e d y akademii!" m i e r z a Wiśniaka, ale j a k dotąd z p r z y c z y n czysto do wiedzieć, bierze pana w tyle chyba nauczono s p o d n i butelkę i r z e k i : „ N a p i j kowa. Eile tynku malarz czasem przekora — kształty. jest niepowtarzalny, bo jost stworzony przez Boga. inne od naszych O n i , j e ś l i są, t o są c a ł k o w i c i e o d m i e n n i , b o przecież c i e k a w y c h bajeczek o k r a s n o l u d k a c h , a symbolikę wziętą żywcem jest rzeczą niemożliwą, b y B ó g p r z y swojej nieskończoności robił z owych jak od sztancy, t a k j a k ludzie." traktatów przedstawić j a k o „zacnego prostaczka" — zastosować w s t o s u n k u do osoby czystej i twórczości II. T twory wyobraźni tego r o d z a j u p r a k t y k nie można Erwina 1 1 . Narodziny uczuć, było Sówki. Dywagacje fakty. myślowe „Czwartym są d l a n i e g o wymiarem olej/pl., w y m . 95,5x1.18 c m , 1971 r. jest ważniejsze niż pospolite myśl, j a k o p i e r w i a s t e k bos- �kości, głębokiej -wiedzy d u c h o w e j — m ó w i — d o którego d ą ż y m y przez i c h twórcę j a k o specyficzny p o o m a c k u . T o j e s t t o co n a z y w a m y „ k a m i e n i e m filozoficznym" sztatowe czyli najwyższy człowiek osiągnąć. stopień d u c h o w e j Czasem człowiek jest wiedzy, tego jaki bliski, ale n a w e t może o tym i duchowe i doświadczenia f o r m a l n e z l a t p o p r z e d n i c h . b y ł c y k l Błękitny s z c z ę ś c i a . Z a w s z o j e s t coś p o n a d n a m i , b o p o p r o s t u t a k j e s t e ś m y nizm, zakodowani, w e r s j e św. Barbary t y l k o krótki taki wykres odcinków po j a k i c h się p o r u s z a m y z d n i a n a d z i e ń . T a k a j e s t n i e s t e t y p r a w d a . Przychodząc n a t e n świat wszystko poprzedników i t a k jest swoją linią, a m y m a m y o swoim przez cale mamy przygotowane pokolenia. Zycie n i e w i e l k i w p ł y w n a nią, a życiu t a k naprawdę to nic nie przez biegnie właściwie wiemy." tego rodzaju poglądy się w y g ł a s z a , w s z a k głupców, k i e d y spotykają podstawową jącą prze­ — interpretacją kulturowej. Czterej Mój Śląsk, Pomnik Mecha­ górnika, dwie obie opisane w t y m szkicu. O s t a t n i c y k l Do jeźdźcy końca niego naszej należy Apokalipsy, cywilizacji, stalowo-sina Chrystus i zbudowany naszej Ona i ukrzyżowany ze s z k i e l e t o - m a n e k i n ó w formacji niesamowici na pocisku Obieg naszej kultury. zasadą się z c z y m ś , c o n a k t ó r y s k ł a d a j ą się m i ę d z y i n n y m i Transformator, całość Pierwszy n a d k t ó r y m twórca zaczął pracować d w a l a t a t e m u j e s t wstrząsa­ sterowanym T r u d n o jest żyć człowiekowi w p r o s t a c k i m otoczeniu, k i e d y postępowania Święty war­ r o k u nastąpiło j a k b y ośmielenie S ó w k i , i zaczęły p o w s t a w a ć o b r a z y łącząco w elementy n i e w i e , zresztą n i g d y człowiek n i e j e s t w s t a n i e osiągnąć pełnego że m a m y t r e n i n g , j a k o ćwiczenia t o o d 1978 zarazem, Obrazy Erwina Sówki nawet w awangardowej są zjawiskiem sztuce profesjonalnej nie przeczuwanym uwikłanej między r a s t a i c h m o ż l i w o ś c i p e r c e p c j i , t o ogłosić, iż właśnie t o co d l a p o s t k o n c e p t u a l i z m e m , a jałowym naśladowaniem h i p e r r e a l i z m u . n i c h niezrozumiałe, jest p o p r o s t u głupie. S t a n o w i ą zupełne zaskoczenie Na Erwina marginesie rozważań o fenomenie wizyjnoj twórczości S ó w k i , c h c ę z w r ó c i ć u w a g ę , że w o s t a t n i c h l a t a c h n a ­ i zawsze wywołują m o c n e reakcje. L u d z i e n i e t y l k o się d o n i c h m o d l ą , a l e i z d a r z a s i ę , że k r a d n ą z wystaw. T a k było choćby w Piwnicy p o d B a r a n a m i , gdzie stąpiła w n i e j w a ż n a , jakościowa p r z e m i a n a . O i l e p r z e z długie u k r a d z i o n y został j e d e n z n a j l e p s z y c h w i z e r u n k ó w t a n t r y c z n y e h , lata Bogini powstawały różne serie tematyczne Fot.: obrazów, traktowane J . Świderski, Iszlar. i l . 3 — 5 , 7, 9 — 1 2 ; S . W i s l o c k i , 11. 1, 6 , 8 w j u n n o ś ć : 11. 4 — k o l . Z i m m c r e r ó w ; i l . 3 , 5, 7, 9 — 1 2 — B . K r a w ­ czuk, <tE» U. 12. 88 Adam, olej/płyta, w y m . 56x31 cm � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/608eed46936dad61f1fbccd1fb2b878e.pdf 5de57afbf52c5c826e5cb88fa6f52ee6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2753 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2563 Title A name given to the resource Krzesło. Szkic do portretu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2, s.103-111 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aldona Mickiewicz, Fotel, 1991 Krzesło. Szkic do portretu Dariusz Czaja Cóż my o krześle wiemy mili moi Josif Brodski, Dedykowane krzesłu Siedzenie na krześle to zupełnie co innego Witold Rybczyński, Dom. Krótka historia idei 1. Pamiętamy to wszyscy. Pierwsza lekcja mogła rozpoczynać się, powiedzmy, w ten sposób: This is a table and that is a chair. Albo tak: Je vais de la porte a la chaise. Albo tak: Eto stoi, no eto stuł. Albo jeszcze inaczej. Inaczej, ale przecież zawsze jakoś podobnie. Wchodząc w nowy język, przyswajając podstawowe struktu­ ry gramatyczne, ucząc się pierwszych obco brzmiących słów, nie przypadkiem, powoli, niezdarnie i bez wprawy usiłujemy na po­ czątku nazywać to, co pozostaje w zasięgu naszego wzroku. Świat rzeczy najbliższych. Lingwistyczne „alamakota" obejmuje więc kosmos obiektów dobrze znanych, oswojonych, opatrzo­ nych, zwykłych, zwyczajnych. Te klocki wypełniające po brzegi codzienność, w której mieszkamy, złożą się z czasem na pierwszy obrazek naszego nowego elementarza. Owszem, nietrudno sobie wyobrazić, że zestaw inicjalny może być inny. Zawsze znajdzie się pod ręką jakiś pencil czy crayon, zawsze też możemy zostać zmuszeni, by spojrzeć przez Fenster czy fenćtre. A jednak, wcze­ śniej czy później, krzesło pojawić się musi. I to raczej wcześniej. Nasze pierwsze w życiu obcojęzyczne krzesło. Krzesło egzemplaryczne. Krzesło niby konkretne a przecież uogólnione, pozba­ wione znaków szczególnych. To krzesło, na które teraz ty, adept obcego języka spoglądasz, ale w którym dostrzec masz w pierw­ szym rzędzie reprezentanta wszystkich obiektów określanych tym mianem. Krzesło bez właściwości. Krzesło jako przykład. Krzesło jako wymowny ślad po, rozcinającym brutalnie continu­ um doświadczenia, geście taksonomicznym. Nie jest niczym dziwnym to, że ucząc się nowego języka oswa­ jamy w obcym narzeczu świat już wcześniej w swoim języku (i w codziennym spojrzeniu) oswojony. Dziwić natomiast może to, że ci, którzy zdziwieniem się żywią i ze zdziwienia żyją, tak mało krzesłu się dziwią. Jak tonący brzytwy, tak filozof krzesła się chwyci. Krzesło, jeśli już w jakimś tekście filozoficznym się poja­ wia, to z reguły również w roli prostego exemplum. Oto Krzysztof Michalski tłumacząc nietzscheańską filozofię ciała, przywołuje dobrze zadomowiony w filozofii europejskiej paradygmat myślenia: „W dominującej w Europie do XIX wie103 �ku tradycji kartezjańskiej ciało było jednak pewnego rodzaju in­ telektualnym kłopotem; nawet dziecko zdaje sobie przecież spra­ wę (choć nie Kartezjusz), że jego ciało to coś zasadniczo innego niż krzesło czy ołówek - a jednocześnie dla każdego oczywiste jest (choćby u dentysty), że to nie tylko idea. Tymczasem trady­ cja kartezjańska miała do dyspozycji pojęcia tylko na te dwa ro­ dzaje rzeczy". Oto Claude Tresmontant w wywodzie o istniejącej w myśli hebrajskiej esencjalnej różnicy pomiędzy ideą stworzenia i wy­ twarzania konkluduje: „Przedmiot wytworzony ma własny status ontologiczny. Przedmiot wytworzony nie jest jako taki substan­ cją. Jest to element naturalny, który p e ł n i f u n k c j ę , który g r a r o l ę krzesła, broni, narzędzia itd. Ale funkcja nie może nadawać miana substancji. Dla obojętnego spojrzenia, które nie wiedziałoby, do czego dany przedmiot s ł u ż y , przedmiot ten redukowałby się do swojego tworzywa. Dla nieświadomego spojrzenia krzesło to zniekształcony kawałek drewna. Nie ma substancji krzesła; jest tylko drewno, które pełni funkcję krzesła. To, co i s t n i e j e w wytworzonym przedmiocie, to naturalny element, drewno, metal itd. Istnieje to, co jest s t w o r z o n e". Oto Witold Gombrowicz objaśniając w jednym z wykładów swojego mówionego Przewodnika po filozofii sartrowską ontologię konstatuje: „Ciekawostka: to grube porównywanie, do które­ go, doszedłem, może się wydać naiwne. No cóż, ale prowadzi jednak do pojęć o realnej treści, np. byt ludzki jest pusty z powo­ du słynnej intencjonalności świadomości. Jeśli krzesło jest krzesłem, to świadomość nigdy nie jest tożsama z samą sobą, gdyż zawsze jesteśmy świadomi c z e g o ś . Nie można wyobra­ zić sobie świadomości pustej. Słynna zasada identyczności 'A równa się A' (krzesło jest krzesłem) nie ma tu miejsca". Widzimy więc, że zarówno dla pani od języka obcego, jak i dla filozofa krzesło jest tym, co jako jedna z pierwszych rzeczy przychodzi na myśl, tym, co najpierw, mechanicznie, niemal bezwiednie, spada z języka. Nadaje się co najwyżej na przykład i to poręczny, bo wzięty z najbliższego, dobrze znanego otocze­ nia. Jest w zasięgu oka, zawsze pod ręką, albo pod... no, mniej­ sza o detale. W każdym razie nie jest krzesło żadnym proble­ mem. Jest oczywiste, samo-przez-się-zrozumiałe. Jego nieskom­ plikowana ontologia zdaje się wyczerpywać w tautologicznej tożsamości: krzesło jest krzesłem jest krzesłem jest krzesłem... Tym i niczym więcej. Krzesło, jak podpowiada praktyka a jednoznacznie potwier­ dza słownik, zasadniczo służy do siedzenia. I choć zapewne można korzystając zeń oddawać się szeregu innym, czasem bar­ dziej nawet wyrafinowanym czynnościom, nie mniej, wszystko na to wskazuje, że skonstruowane zostało ono w tym właśnie ce­ lu. I tu już pierwsze zdziwienie, które musi być udziałem antro­ pologa. Nic przecież, poza powielaną zbiorowo kulturową ruty­ ną, nie zmusza nas byśmy siadywali na krzesłach i egzystencję naszą codzienną z tą prozaiczną czynnością w sposób konieczny wiązali. Są liczne kultury, które bez tego sprzętu się obywają i ani nie ulegają one degeneracji ani też - by potrząsnąć socjolo­ gicznym brzękadłem - więź społeczna na tym nie cierpi. Nigdzie też nie odnotowano, by ci co siadają bezpośrednio na ziemi byli mentalnie i kulturowo upośledzeni, by w jakikolwiek sposób odbiegali na niekorzyść od tych, co krzeseł nagminnie używają. Prosty zabieg relatywizacji ujawnia, że w oczach tych pierw­ szych, siedzenie na krześle jest niepojętym dziwactwem i osobli­ wością. W Japonii, jeszcze w XIX wieku mówiono o europejczy­ kach, że siadają „ze zwieszonymi nogami". Krzesło jest wynalazkiem kulturowym. Kulturowym, a więc sztucznym. Sztucznym, a więc niepotrzebnym. To krzesło wy­ wołuje potrzebę i w ślad za tym przyzwyczajenie nad-ziemnego siedzenia. Nie bierze się ono z pewnością z przymusu motywo­ wanego determinantami biologicznymi czy też jakimś wprzód ustanowionym modelem komfortu. To dopiero kulturowy dyktat przemienia przypadkowe i nieoczywiste w konieczne i całkowi­ cie „naturalne". Jak widać, z antropologicznego punktu widze­ 1 2 3 4 104 nia, krzesło najmniej nadaje się na emblemat niekłopotliwej nor­ malności i zwyczajności. Krzesło, w swym zwyczajowym użyciu, „służy do". Spełnia więc dobrze heideggerowskie kryterium bycia narzędziem. „Od­ powiednio do swego narzędziowego charakteru narzędzie jest narzędziem zawsze na gruncie przynależności do innego narzę­ dzia: przyrząd do pisania, pióro, atrament, bibuła, stół, lampa, meble, okna, drzwi, pokój. Te 'rzeczy' nigdy nie pojawiają się najpierw same dla siebie, by potem jako suma realiów wypełnić pokój. Tym, co najpierw dane, choć nie ujęte tematycznie, jest pokój, ale niejako to, co 'w obrębie czterech ścian' w sensie ge­ ometryczno - przestrzennym , lecz jako narzędzie do mieszka­ nia". Heidegger, wydobywając na jaw poręczność narzędzia (przy okazji: ta skromna wyliczanka przedmiotów ze świata na­ szej codzienności, które w części przynajmniej - pióro, atrament, bibuła, lampa /przy założeniu, że chodzi o naftową/ - mają już dla nas urok archaicznego bibelotu, mimowolnie przywodzi na myśl nostalgiczną Elegią na odejście pióra atramentu lampy Zbi­ gniewa Herberta dedykowaną tym zanikającym przedmiotom) sytuuje go najpierw i przede wszystkim w obrębie naszego nietematycznego, przedteoretycznego odniesienia do świata. Narzę­ dzie „znamy" najpierw nie dzięki dyskursywnemu ujęciu, ale dlatego, że potrafimy się nim posługiwać, że ,już" umiemy go użyć. Tak też krzesło „znamy", „wiemy" o nim przede wszyst­ kim, rzec by można, przez zasiedzenie. Krzesło, wraz z innymi sprzętami mieści się w kategorii rzeczy, które Grecy określali ja­ ko ta pragmata, co w specyficznym heideggerowskim przekła­ dzie określane jest jako „to, z czym ma się do czynienia w zatro­ skanym obchodzie". Odejdźmy jednak od finezjifilozoficznegojęzyka, by skon­ statować prosto: w swej funkcji instrumentalnej jest krzesło przede wszystkim meblem. I w tej właśnie roli wchodzi najczę­ ściej w pole naszego widzenia, i myślenia o nim. Jest nieodzow­ ną częścią naszego wyposażenia domowego, szkolnego, biuro­ wego. Witold Rybczyński w swojej książce o idei domu, 0 względności w pojmowaniu tego czym dom jest, czym ma być, o kulturowej i historycznej zmienności takich kategorii jak wygoda, przyjemność, swoboda, praktyczność, śledzi również europejską historię krzesła. Krzesła jako idei, jako wyznacznika prestiżu, jako mebla wreszcie. Jeszcze za Ludwika XIV krzesło było nade wszystko elementem dekoracyjnym wnętrza, uwydat­ niało i podkreślało architekturę pomieszczenia. Krzesła projek­ towano do podziwiania, nie do siedzenia. Idee komfortu, wygo­ dy, funkcjonalności, które współcześnie wiążemy z krzesłem, pojawiły się z początkiem wieku XVIII, wraz z panowaniem Ludwika XV. Przepych formalny, dekoracyjność i zadęcie ustą­ piły miejsca przyjemności, intymności i wygodzie. W rokoko­ wym krześle trzeba by szukać antenatów krzesła współczesne­ go: „Siedzenie przestało być tylko funkcją czy rytuałem, a stało się też formą odpoczynku. Ludzie siadali razem, żeby posłuchać muzyki, porozmawiać czy zagrać w karty. Nowe pojęcie swobo­ dy widać było w ich sposobie siadania: dżentelmeni odchylali się do tyłu i zakładali nogę na nogę - nowa pozycja - a damy spoczywały, półleżąc. Także inne, przypadkowe pozy zaczęły wchodzić w modę. Formy krzeseł usiłowano dostosować do tych nowych pozycji i , po raz pierwszy od czasów greckich, do ludzkiego ciała. Ich oparcia już nie były pionowe, tylko pochy­ łe, a poręcze miały linie zaokrąglone zamiast prostych. Były szersze, niższe i umożliwiały większą swobodę w przybieraniu póz. Największą popularnością cieszył się teraz wyściełany fo­ tel, który miał kształt tylnego, obitego oparcia i był o wiele szer­ szy niż dawne krzesła". Od tego czasu, od chwili upowszechnienia się zgrabnego 1 funkcjonalnego fauteuila Ludwika XV, krzesło pojawia się w coraz to nowych wariantach, odmiennych kształtach i rozwią­ zaniach technicznych. Dostosowuje się do zapotrzebowań i gu­ stów swojego czasu, albo samo wytwarza nowe zachowania. Wy­ ściełane i wygodne krzesło rokokowe zapraszało do konwersacji 5 6 7 �i przyjemnego spędzania czasu, krzesło tzw. nowoczesne (w naj­ rozmaitszych odmianach), sterylne, praktyczne i ergonomiczne w każdym calu, przywodzi na myśl raczej racjonalny i pragma­ tyczny świat biurokracji. W swoim „ewolucyjnym" rozwoju krzesło zdążyło przybrać kilka kanonicznych, wzorcowych form: krzesło „Chippendale", georgiańskie typu „Windsor", fo­ tel wiktoriański, szezlong Art Deco, fotel „Wassily" Marcela Breuera, krzesło „Weissenhof' i „Barcelona" Mięsa van Rohe, krzesło „Butterfly" Hardoya („które charakteryzuje się tym, że im dłużej się na nim siedzi, tym bardziej tajemnicza wydaje się jego popularność" ), po liczne, „jednorazowe" projekty współ­ czesne, które wydają się wracać do ideałów przedosiemnastowiecznych. W zamierzeniach projektantów bowiem mają one ra­ czej poruszać i szokować użytym materiałem (metal, poliuretan, tektura, trzcina) i wymyślną estetyką niż służyć po prostu do sie­ dzenia. Swoją drogą zadziwia rozmaitość historycznych odmian wy­ wiedzionych z praformy (wiecznej idei?) „urządzenia do siedze­ nia": dostojny tron królewski, cesarski i papieski, przaśny zydel i stołek, dekoracyjny fotel i krzesło salonowe, proste krzesło biu­ rowe, fotel na biegunach, turystyczne krzesełko składane, fotel dentystyczny i ginekologiczny, wreszcie nowoczesna krzyżówka utylitaryzmu, biurokracji i technologii - krzesło elektryczne. I stosownie do tego, zastanawiać też może, że ten prosty obiekt - przywołując wiele metaforycznych, ale i całkiem dosłownych skojarzeń - tak mocno ingeruje w elementarne sfery naszego do­ świadczenia. Bo krzesło to i władza, pozycja, prestiż, potęga i słabość, komfort i wygoda, ale też ból i cierpienie, śmierć... lekceważoną dotąd i nieważną w każdym aspekcie. I omto jest krzesło. W niedostrzegalne jest wciśnięte jarzmo przestrzeni (forma tatarstwa) i przeszło czterdzieści cm. szerokie. Dochodzi do metra, albo więcej wysokości. Zrobione z burej jak drzewo w ogrodzie masy (sądzono tak w starożytności), co się zaliczy ozięble i sucho jako kamuflaż gdzieś w Królestwie Ducha."" 8 9 2. Czym więc jest krzesło? Czym jest ten przedmiot tak zwy­ czajny w swej banalności, tak udomowiony przestrzennie i my­ ślowo, tak znajomy, że już niemal niezauważany? Czym jest: uży­ teczną rzeczą? przestrzennym obiektem? kawałkiem uformowa­ nej materii? prostym meblem? Czy tym i oprócz tego czymś je­ szcze? Nie dowiemy się tego z praktycznego użycia, z natury swej bezrefleksyjnego. Niewiele też obiecać może nauka, która w zetknięciu z materialnym przedmiotem, ma tendencję do upro­ szczeń i redukcji, która, jak słusznie odnotowuje Heidegger w wykładzie o sposobie bycia rzeczy „zawsze dotyczy tylko tego, co jej sposób przedstawiania dopuścił z góry jako możliwy dla niej przedmiot". Cała „reszta" jest dla niej mało interesująca. Opuszczając zatem, na chwilę, sferę codziennych przyzwy­ czajeń, świat „naturalnego nastawienia", ale też i, samonarzucający się w tym przypadku, obszar wzornictwa przemysłowego, wszystkiego tego, co odwołuje do meblarstwa, technologii, pro­ jektowania, przeniesiemy tym samym akcent z pragmatyki rze­ czy na jej ejdetykę. Kilka krzeseł zawdzięczających swoje „nie realne" istnienie poezji i sztuce (tak jakby istota pierwszej nie za­ wierała się w drugiej i odwrotnie; to język arbitralnie rozgrani­ cza te dwa sposoby poznania), kilka obiektów, na których wprawdzie nie da się usiąść, ale ich obecność jest niewątpliwa, może nam pomóc w odpowiedzi na pytanie o krzesło. O to, czym jest, czym być może oraz jak istnieje. Nie jest to może „próba" reprezentatywna, ale z pewnością wystarczająca, by, w oczeki­ waniu na syntezę, pokusić się o wstępny szkic. Zróbmy pierwszy krok w stronę fenomenologii krzesła. Oto wzrok obserwatora przesuwa się beznamiętnie po najbliższym otoczeniu, tym samym brakiem uwagi obdziela wszystko, co wo­ kół niego, ślizga się po nie nazwanej powierzchni rzeczy, w pew­ nym momencie, z niejasnych powodów opada na krzesło. I zo­ staje tu przez chwilę. Spojrzenie wyłamuje się z codziennej ruty­ ny i z magmowatej, jednorodnej dotąd przestrzeni wykrawa po­ jedynczy obiekt: 10 „Oko odczuwać potrzebę zaczyna, aby się zająć niepozorną rzeczą, Czym jest ten samotny kształt, który widać w pokoju? Z po­ mocą przychodzi analogia: „Z czwórką, ósemką, albo innym znakiem skojarz z profilu - z kwadratem en face" 12 Albo i przestrzenna przyległość. Krzesło, jak wiadomo, czę­ sto razem ze stołem „chodzi": „ono podobnie jak stół zawsze stoi na wszystkich czterech nogach na podłodze. Stół jest płaszczyzną, tnie pierś na połówki, a krzesło z pionem żyje raczej zgodnie. Można postawić, wkręcając żarówkę, krzesło na stole. Lecz nigdy odwrotnie". 13 Pierwsze przybliżenia, skojarzenia, analogie, porównania. Ale dalej nie wiemy co to dokładnie jest, z czym mamy do czy­ nienia. „To tylko przestrzeń" i już za chwilę: „tylko powietrze". Wiązka dwóch żywiołów. Podobne do stołu, ale stołem nie jest. Wyraźnie pośledniejsze od niego. Można, wzorem dziecięcych poszukiwań, szukać esencji krzesła „wewnątrz", próbować od­ słaniać to, co dla oka niewidoczne, ale i tak w rezultacie wszy­ stko, co zostaje, to ledwie „dykta i gwoździe, nity i połączenia". Mamy już trochę wiedzy o jego konstrukcji, o tym „jak-to-jest-zrobione", ale istota rzeczy w dalszym ciągu wymyka się nazwaniu. Nawet dziecko, jak powiadał cytowany filozof, zdaje sobie sprawę, że jego ciało jest czymś zasadniczo innym od krzesła, że byt materialny jednego i drugiego nie da się opisać przy pomocy tego samego pojęcia. Tymczasem poeci, jakby niepomni filozo­ ficznych przestróg, mówią o krześle i do krzesła jak do ko­ goś/czegoś żywego. Brodski każe przyglądać się krzesłu z profi­ lu i en face, jak gdyby można było obejrzeć jego oblicze, stanąć z nim twarzą w twarz. Jego krzesło porusza się: „napina całą swoją postać", ale też widać u niego wyraźnie rozwinięte życie wewnętrzne: „ma nadzieję,/ że tak wygląda, jakby miało zostać/ niedostrzegalne". Bytowo niedookreślone, ze śladową tożsamo­ ścią - w każdym razie, czymkolwiek jest, zachowuje się tak, jak gdyby pulsowało w nim utajone życie. W świecie Herberta przedmioty żyją własnym życiem, cza­ sem bronią dostępu do swojego wnętrza (jak pamiętna drewnia­ na kostka, w której po przecięciu „następuje błyskawiczna prze­ miana tajemnicy w skórę"), niepodległe ludzkiemu poznaniu. Ale porażka poznawcza nie wyklucza uczucia. Chociażby, jak u wczesnego Herberta, do zwykłego stołka: „W końcu nie można ukryć tej miłości mały czworonóg na dębowych nogach 0 skórze szorstkiej i chłodnej nad podziw przedmiot codzienny bez oczu lecz z twarzą na której zmarszczki słojów sąd dojrzały znaczą szary osiołek najcierpliwszy z osłów sierść mu wypadła od zbyt długich postów 1 tylko kępkę szczeciny drewnianej czuję pod ręką gdy gładzę go rano" 14 105 �Zanimizowany stołek z tego ciepłego i dość dobrodusznego wyznania, ma twarz, „choć bez oczu", skórę i „zmarszczki sło­ jów". To zwierzę cierpliwe i ufne, może niezbyt mądre, ale na pewno wierne: „wiesz mój kochany byli szarlatani którzy mówili: kłamie ręka kłamie oko kiedy dotyka kształtów co są pustką to byli ludzie źli zawistni rzeczom świat chcieli złowić na wędkę zaprzeczeń jak ci wyrazić moją wdzięczność podziw przychodzisz do mnie na wołanie oczu nieruchomością wielką tłumaczą na migi biednemu rozumowi: jesteśmy prawdziwi na koniec wierność rzeczy otwiera nam oczy"" Ostatecznie, okazuje się, to biedny stołek, wbrew obiegowej hierarchii bytów, stoi wyżej od nas. To on ukazuje się biednemu rozumowi jako byt prawdziwy, coś , co naprawdę jest. Stołek, w całej swej drewnianej jedyności i niepowątpiewalnej oczywi­ stości staje wobec niepewnego siebie podmiotu jako gwarant ist­ nienia, widome i dotykalne świadectwo trwałości. Jak niedaleko od tego wyznania do równie mocnej tezy Białoszewskiego: „Stoi krzesło: artykuł prawdy rzeźba samego siebie" I choć za chwilę, na naszych oczach, połamie się, przyjmu­ jąc różne abstrakcyjne formy („tak - świecznik/ tak - mina by­ ka"), to przecież pozostaje faktem, że oto zwyczajne krzesło, wyizolowane artystycznym gestem z codziennego otoczenia, wciągnięte zostaje w obszar elementarnych sporów filozoficz­ nych. Krzesło Białoszewskiego niczego nie udaje, pod nic się nie podszywa, na nic nie wskazuje, do niczego nie odsyła, nie jest żadnym znakiem ani metaforą („rzeźba samego siebie"), po prostu jest. Zwyczajnie i mocno jest. Stoi na czterech nogach. Ma moc artykułu wiary. Jest prawdą obleczoną w materię. Kil­ kadziesiąt lat później Jarosław Marek Rymkiewicz, mimo że ogląda on krzesło z całkiem innej, bo grobowo-cmentarnej, śmiertelnej perspektywy, napisze podobnie: „To jest krzesło To stoi To jest rzecz wytrwała" Ma więc krzesło w sobie jakąś nieoczekiwaną siłę, zadziwia­ jącą moc istnienia i moc przetrwania. 16 17 Wiersz Rymkiewicza istotny jest dla nas z innego jeszcze po­ wodu. Jest on bowiem autorem wybitnego tekstu interpretacyjne­ go zatytułowanego Krzesło , który jest wnikliwą i odkrywczą egzegezą wiersza Herberta Studium przedmiotu („wyjmij /... z polarnej przestrzeni / z surowych marzeń wewnętrzego oka / krzesło"). Ale nie tylko dlatego. W jego wierszu To jest krzesło , z którego pochodzi powyższy wers, ale też w innym, pokrewnym mu, To jest pojęcie krzesła, bez wątpienia odżywa pamięć utwo­ ru Herberta. Obydwa wchodzą w interesujący dialog i z rozstrzy­ gnięciami Herberta i z cytowanymi uprzednio fragmentami. W To jest krzesło, zgodnie z kategorycznym stwierdzeniem tytu­ łu, opisuje i precyzuje Rymkiewicz bliżej „prawdziwą" ontologię tego dziwnego przedmiotu: 16 „To jest krzesło To nie ma nic do powiedzenia To istnienie przybite gwoździem do istnienia To jest krzesło To stoi To jest rzecz wytrwała To nie ma białych krwinek a więc nie ma ciała To się łamie rozpada rozkleja i gnije To przebito gwoździami ale to nie żyje To nie wie że to stoi To się w sobie chwieje Nie może mieć nadziei ale ma nadzieję To moje krzesło ale to mnie nie dotyczy To nicość która śpiewa To jej trel słowiczy To jest krzesło To nie ma nerwów ani kości Są czaszki które gniją które chcą miłości A to jest moje krzesło To jest rzecz umarła Jak czarny welon nicość się dla mnie rozdarła To moje zmarłe krzesło To rzecz niewesoła Bo to otwiera usta i o litość woła" 18 Krzesło jest rodzaju nijakiego. Ani męskie, ani żeńskie. I ta „nijakość" (powtarzające się „to") pojmowana też jako ontologiczna pośredniość, nieokreśloność (ani to, ani to) zostaje tu raz po raz akcentowana. Krzesło Rymkiewicza jest jak gdyby w sta­ nie nieustannej mediacji. Co chwilę przechyla się od przypisywa­ nej mu martwoty do niespodziewanego życia. Z „natury rzeczy" bowiem jest przedmiotem martwym (nie mówi, nie ma ciała, ner­ wów, kości), ale choć na zdrowy rozum nie powinno, to przecież jakoś żyje, może życiem pośmiertnym, ale jednak: ma w końcu, choć mieć nie powinno, nadzieję i „o litość woła". W To jest po­ jęcie krzesła (w którym konsekwentnie, jak i w całym tomie, do­ minuje stylistyka i obrazowanie z barokowej makabreski) poja­ wia się krzesło jako byt językowy, będący produktem wyobraźni, coś, co pełni jedynie rolę znaku, co uwikłane jest w semantyczny i językowy kontekst. Idea krzesła. Krzesło pomyślane i krzesło wypowiedziane w języku. Ale też krzesło to, dzięki dwuznaczno­ ści językowej (!), wypowiadane jest także przy pomocy języka, tego, już całkiem surowego, mięsnego, cielesnego narządu: „To jest idea krzesła Krew z krzeseł cieknąca Krtań krzesła jeszcze mokra i jeszcze gorąca To jest krzesło co samo się werbalizuje To moja krtań co pęka Język co się psuje To jest pojęcie krzesła To co uczestniczy To nicość w każdej krtani zgrzyta piszczy syczy Vincent van Gogh, Krzesło van Gogha, 1888-1889 106 To przepaść wszystkich krzeseł w każdym krześle ziewa To jest pojęcie krzesła które się rozwiewa (....) �W niczyich ustach język rusza się i gada To w moim pustym krześle mój kościotrup siada" 19 Bliskość podmiotu i przedmiotu, człowieka i rzeczy (tak na­ turalnie i bezrefleksyjnie w naszej tradycji filozoficznej i kultu­ rowej rozdzielanych) a w naszym przypadku bliskość człowieka i krzesła - bliskość tak intensywna, że zaciera i znosi granice między obydwojgiem, najmocniej chyba dochodzi do głosu w obrazach Andrzeja Wróblewskiego. Już w obrazie Kolejka trwa postacie zdają się przyrośnięte do krzeseł w beznadziejnym, dotrumiennym oczekiwaniu na swojego Godota. W cyklu Ukrzesłowień namalował Wróblewski inny byt ku śmierci. W najbar­ dziej może znanym, Ukrzesłowionej II (gwasz, akwarela), kobie­ ta - a ściślej: kształt ludzki, który mają przypominać - jest hybrydycznie połączona, całkowicie utożsamiona, jakby trwale zrośnięta z krzesłem. Jedno przechodzi w drugie. Poręcze stają się ramionami, oparcie plecami, nogi krzesła zaokrąglają się nie­ co, upodobniając do ludzkich. Pogięta i pokurczona postać wpi­ sana w krzesło. Można by w tym obrazie dostrzec, zapewne nie­ zamierzony, groteskowo-tragiczny dialog naszej współczesności ze znanym rysunkiem Leonarda demonstrującym człowieka wpi­ sanego w podstawowe figury geometryczne, przedstawieniem antyczno-renesansowego marzenia o ideale miary, harmonii i proporcji. Powiadano najczęściej, że obrazy ukrzesłowionych są eks­ presją i protestem wobec urzeczowienia człowieka, wobec za­ mienienia go w przedmiot, rzecz. Na pewno tak, ale jest tu chyba i coś jeszcze. Zauważmy, że w tych współczesnych wer­ sjach Ukrzyżowania (mniej dosłownych, ale równie poruszają­ cych jak te Francisa Bacona), mamy do czynienia nie tylko z uprzedmiotowieniem człowieka, ale, równolegle, ma tu miej­ sce uczłowieczenie krzesła. Jawnie demonstrowanej reifikacji odpowiada, słabiej może czytelna, personifikacja. Wzajemne przenikanie. Uchylona zostaje granica między ludzkim i nie­ ludzkim, między żywym i martwym. Zawiązuje się jakaś wspól­ nota losu, wspólnota w cierpieniu. Cierpiący, umęczony czło­ wiek spotyka się z „przybitym gwoździem do istnienia", „prze­ bitym gwoździami", krzesłem. Nie dziwi więc kiedy w Słowni­ ku języka polskiego Samuela Bogumiła Lindego znajdujemy, że przymiotnik „krzesłowaty" odniesiony jest do charakterystyki człowieka: krzywy, garbaty, sękowaty, knodowaty. Podobnie, odnotowana tam, kontekstowa bliskość „krzesła" i „krześciaństwa" zdaje się być nagle okolicznością wielce wymowną, czymś dalece bardziej znaczącym od przypadkowej zbieżności rdzenia językowego... Ta bliskość, pokrewieństwo człowieka i krzesła przejawia się w sztuce w inny jeszcze, nie tak już może dramatyczny sposób. Motyw pustego krzesła, mający długą, sięgającą co najmniej śre­ dniowiecza metrykę , u van Gogha znalazł miejsce jako element sztuki portretu. To właśnie krzesło jest tutaj reprezentantem po­ staci nieobecnej na obrazie. Nie zastępuje jej, ale uobecnia. Jak choćby, by przywołać wyrazisty przykład, kilka osobliwych obrazów - portretów: krzesło ojca, krzesło Gauguina czy własne krzesło. Te konkretne krzesła uczestniczyły w ich życiu, były związane z nimi, i dalej są w jakimś stopniu ich częścią, „mówią" o nich. Portrety i autoportrety z pustym krzesłem zbu­ dowane są na intrygującej grze widzialnego i niewidzialnego, obecnego i nieobecnego. Wykorzystują martwą (?) rzecz, ale dość szczególnie, nie koncentrują się na werystycznie oddanej zewnętrzności przedmiotu, ale zmierzają w stronę maksymalnej ekspresji, wydobycia tkwiących w nim możliwości. Dobrze uj­ muje to bohater powieści Ernesto Sabato: „Ale rzecz osobliwa: człowiek powiada 'krzesło', 'okno', 'zegarek', słowa te oznaczają zwyczajne przedmioty otaczające­ go nas obojętnego świata, a my nagle przekazujemy przy ich po­ mocy jakąś nieokreśloną patetyczną wiadomość z głębi naszej istoty. Powiadamy 'krzesto', ale nie o krzesło nam chodzi - i ro­ zumieją nas. A przynajmniej zrozumie nas ten, dla którego uta­ 20 jona, szyfrem pisana wiadomość jest przeznaczona; dosięgnie go ona poprzez obojętny i wrogi tłum. Para sabotów, żagiel, krzesło nie znaczą te saboty, ten oto biały żagiel, to krzesło ze słomy, ale znaczą ja, van Gogh, Vincent (przede wszystkim Vincent), moja tęsknota, moja udręka, moja samotność; są one właściwie moim autoportretem, opisem moich najgłębszych bolesnych przeżyć. Posługując się byle jakimi przedmiotami ze świata istniejącego poza nami, świata, który był, kiedy nas nie było, i który chyba będzie trwał obojętny i zimny, kiedy my pomrzemy, budujemy z nich chwiejny most (podobnie jak poeta ze słów) dla pokona­ nia przepaści, jaka zawsze otwiera się pomiędzy człowiekiem i światem; są one jak gdyby symbolem tego, co tkwi ukryte w głębi nas: obojętne, obiektywne, nijakie dla tych, co nie potra­ fią odczytać szyfru, ale gorące, napięte i przepojone ukrytą inten­ cją dla wszystkich, którzy go znają". Obrazy Wróblewskiego to nie jedyne dzieła wikłające krze­ sło w osobliwe związki z ludźmi. Nawiasem mówiąc: mocna obecność krzesła w powojennej sztuce polskiej jest co najmniej zagadkowa. Cedując na historyków sztuki interpretację genezy i morfologii zjawiska, sięgnijmy po trzy przykłady malarskie ze sztuki ostatnich lat, w których krzesło jest tym, za co zwyczajo­ wo uchodzi (gombrowiczowskie „krzesło jest krzesłem"), jest mianowicie wyraźnie zaznaczonym malarsko obiektem material­ nym, ale i bezsprzecznie jest czymś (kimś ?) więcej. W obrazach Grzegorza Bednarskiego z cyklu Poruszenie z postacią ekstatyczną (1989) pojawia się, jako element obowiąz­ kowy, acz w różnych ujęciach, proste drewniane krzesło z opar­ ciem. W jednym z nich scenerię dramatu „człowieka spod podło­ gi" tworzy puste niemal, wyraźnie nieoswojone pomieszczenie: wypełniające znaczną część płótna surowe deski podłogi i kiwa­ jąca się u sufitu, ,,baconowska"(?) goła żarówka. Brak tu natręt­ nej symboliki, jednoznacznego przyporządkowania znaczeń. Ra­ czej mgliste sugestie, niejasne aluzje. Może krzesło jest tu po prostu częścią wyposażenia pokoju albo - pamiętać trzeba, że je­ steśmy w obrazie, nie w literaturze - jest co najwyżej elementem formalnym malarskiej przestrzeni, choć nie da się ukryć, że ta je­ go powtarzalność w całym cyklu „daje do myślenia". Trudno jednak wyzbyć się wrażenia, że to ciche, milczące krzesło jest „świadkiem" (a może po prostu: świadkiem) cierpienia, jakiegoś widocznego cielesnego (ale przecież nie tylko) udręczenia leżą­ cej na ziemi postaci. Bliskość obydwojga w tej obcej przestrzeni sugeruje ta sama tonacja barwna. Jak u Sabato: krzesło przeka23 21 22 Andrzej Wróblewski, Ukrzesłowiona II, 1957 107 �Grzegorz Bednarski, Poruszenie z postacią ekstatyczną żuje tu „jakąś' nieokreśloną patetyczną wiadomość" z wnętrza osoby. Reszta jest domysłem. Fotel (1991) Aldony Mickiewicz jest opowieścią o życiu już przeżytym, o życiu u kresu. Tak - życiu. Bo w jej obrazie stary, zniszczony fotel, z popękanym obiciem, z wyłażącym spod skóry włosiem, z wystającymi sprężynami, z tymi wszystkimi śladami zu-życia, z całą swoją długą historią (która splata się równocześnie z historią jego właścicieli i użytkowników), jest bez wątpienia stworzeniem żyjącym. Wyosobnienie, oddzielenie przedmiotu od innych, jego portretowe potraktowanie, a przy tym niemal iluzjonistyczne oddanie faktury przedmiotu, parado­ ksalnie, odsyła już nie tylko do tego właśnie, konkretnego fote­ la, ale kieruje wzrok w stronę metaforycznego uogólnienia. Mo­ że najbliższa tu droga do wanitatywnych „martwych natur" i ich śmiertelnych konotacji. Przy okazji, malarstwo to unaocznia jak nieprecyzyjne i zwodnicze jest to, przejęte z francuskiego, gatun­ kowe określenie. Jak, przypisywana rzeczom martwota, jest ra­ czej wynikiem rutyny patrzenia i jak wzrok malarza wydobywa utajone w nich życie. I choć niektórzy, nieco na przekór, wybie­ rają inną tradycję nazewniczą, zwracając się w stronę angielskie­ go wyrażenia still life i tłumacząje jako „ciche życie", co, pedan­ tycznie rzecz biorąc, jest językowo niepoprawne, to niewątpliwie zawarta w nim intuicja znaczeniowa z pewnością bliska jest in­ tencjom autorki. Ostatni z przywołanych tu przykładów, to kontynuacja linii van Gogha. Pośród malowanych w ostatnich latach przez Teresę Pągowską przedmiotów (czajnik, butelka, klucz, żarówka, kost­ ka) są i dwa obrazy - portrety krzesła: Biały fotel (1995) i Krze­ sło (1995). Ale nie o nie mi chodzi. Jest jeszcze jeden obraz z krzesłem jako głównym bohaterem przedstawienia. I ten jest szczególny. Nie jest to tylko i nie przede wszystkim kolejna próba malarskiej penetracji rzeczy, znalezienia dla niej jak naj­ właściwszego wizualnego ekwiwalentu. Tu idzie o coś jeszcze. Obraz nosi tytuł Autoportret (1997). Na ciemnym, stalowozielonawym tle, samotne, białe krzesło. Namalowane ascetycznie, przy użyciu minimalnych środków. Jak gdyby wydobyte na 108 (człowiek spod podłogi), 1989 chwilę z mroku światłem lampy punktowej. Kruche - z cienką ramą oparcia i na wiotkich nogach. Trochę niepewne siebie. Ale rozwibrowane bielą. Jaśniejące w środku i od środka. Byłby to właśnie ów „chwiejny most dla pokonania przepaści, jaka za­ wsze otwiera się pomiędzy człowiekiem i światem"? Widok krzesła uruchomić może również, całkiem niespo­ dziewanie, ciąg metaforycznych skojarzeń kondensujących w so­ bie, w jednym rzucie, obraz pojedynczego życia, osobnego, nie­ powtarzalnego losu. Dokładniej: widok rzędu krzesełek. Bohumil Hrabal, dorzuca do wymienionych wcześniej typów i rodza­ jów krzeseł, obiekt, zdawać by się mogło, całkowicie wyprany z wszelkich znaczeń, trywialny w swej użyteczności - wyciąg krzesełkowy. Zjawiający się któregoś bezsennego poranka, nagle i bez wyraźnej przyczyny, obraz wyciągu krzesełkowego w ru­ chu, jest jakimś błyskiem całościowego widzenia, ma w sobie coś z epifanii otwierającej nie rozpoznane dotąd strony rzeczy­ wistości: „I zobaczyłem jeszcze raz ten opustoszały wyciąg na Gruń: maszyny pracowały, kółka się kręciły, puste krzesełka unosiły się w górę i zjeżdżały w dół, a numery na oparciach zmniejszały się jadąc w górę i zwiększały jadąc w dół, a ja w tym widzeniu sta­ łem na dole i potem na każdym krzesełku sadzałem samego sie­ bie, od dzieciństwa: najpierw byl to chłopczyk w czerwonym płaszczyku i czerwonym kapeluszu z kogucim piórkiem, po nim chłopiec w stroju marynarskim, potem uczeń w odświętnym ubranku... wszystkie te fazy mojego życia sadzałem na wznoszą­ cych się ku niebu krzesełkach z numerami, które jadąc w górę zmniejszały się, a kiedy chłopczyk w czerwonym płaszczyku ze złotymi guzikami i czerwonym kapeluszu zdobionym kogucim piórkiem dał mi znak... i wtedy ja usiadłem na krzesełku, łysie­ jący starzec z naiwnym uśmiechem i patrzyłem w górę, i widzia­ łem plecy sześćdziesięciu męskich postaci, jakby przed moimi oczami wspinały się do nieba po drabinie Jakubowej, widziałem plecy i głowy tych moich sześćdziesięciu odmian każdego roku... ale jednocześnie wspinając się w górę po drabinie Jakubowej zo­ baczyłem, że z góry schodzę ja jako chłopczyk w czerwonym �płaszczyku, zobaczyłem nagle, jak te dwa orszaki mego życia mijają się /.../ i tak oto mija się ze sobą moich sześćdziesiąt lat, a ja widzę tę smutną i radosną konfrontację, połamany błyska­ wiczny zamek, dwa pociągi krzyżujące się na nierzeczywistej stacji /.../. Wyciąg krzesełkowy na Gruń, bakelitowe siedzenia, koralo­ wo czerwone, błękitnoniebieskie, bananowożółte, na oparciach i siedzeniach czarne numerki, malowane według szablonów... Wszystko, co się oddala, znów powraca. Wieczny powrót tego samego... Wszystko powstaje ze swego przeciwieństwa. Wyciąg krzesełkowy na Gruń". 24 Widać zatem, że i Hrabal jak gdyby stosował się do uwag bo­ hatera Sabato. Odczytuje szyfr - ileż tu symbolicznych tropów: wieczny powrót, drabina Jakubowa, wstępowanie „w niebo" i schodzenie „w dół" - i przemienia ten „obojętny, obiektywny, nijaki" przedmiot w żywą, kipiącą od znaczeń rzeczywistość. Efekt jest zaskakujący: otrzymujemy, rozwijający się w czasie, zmontowany z wydobytych z pamięci fotografii i połączonych jak w filmie dokumentalnym, obraz całego życia. Biograficzne podsumowanie. Dynamiczny portret zobaczony w migających krzesełkach... 3. O ile w twórczości przywoływanych wczes'niej artystów krzesło pojawiało się incydentalnie, chociaż, trudno zaprzeczyć: znacząco, o tyle u Tadeusza Kantora krzesło było nie tylko efe­ merycznym elementem teatralnych przedstawień i akcji twór­ czych, ale stało się zwornikiem wszystkich bodaj najistotniej­ szych jego myśli o sztuce. Nieomal emblematem jego twórczo­ ści. W spisywanych w latach 80. notatkach wraca Kantor do po­ czątków swojej fascynacji krzesłem: „Jakiś przedmiot zapada w podświadomość wtedy, gdy pomimo swej pozornej błahości, powierzchowności i codzienności spełnia w sztuce głębsze funk­ cje inicjacyjne, choć niepostrzegalne. Zdarza się, że po wielu la­ tach, wydawałoby się, zapomnienia, powraca, zjawia się nagle, aby dać na nowo nadzieję rozwoju i życia. Tym 'odkryciem' by­ ło... к r z e s ł o, a raczej wiele krzeseł. Prostych, biednych, ku­ chennych, nie obarczonych pretensjonalną stylistyką, takich, na których siadamy, aby wypocząć po pracy, które udzielają nam swojej prostoty. Po prostu tylko u ż y t e c z n e . Dzisiaj! Dla nas!" To właśnie w latach czterdziestych, w czasie powstawa­ nia okupacyjnego spektaklu Powrót Odysa , pojawia się po raz pierwszy w myśleniu Kantora krzesło. Od początku też jasne jest o jaki przedmiot idzie. Nie o żaden wymyślny mebel, antyk ze stemplem stylowości, ale o najzwyklejsze, używane na co dzień krzesło. Obiekt bez żadnej pretensji do udawania czegokolwiek. To tu gdzieś trzeba by szukać początków rozwijanej później idei przedmiotu biednego czy Realności Najniższej Rangi. „KRZE­ SŁO nasunęło mi refleksję dalszą o elementarnej postawie czło­ wieka: s i e d z e n i u . Można by powiedzieć, że stan siedzenia jest następnym etapem rozwojowym po owym 'rewolucyjnym' momencie, gdy człowiek przyjął postawę stojącą. Aby się wy­ różnić. Prawdopodobnie naraził się na śmieszność: takie coś pio­ nowe. Napisałem wówczas (rok 1944) krótki esej o 'siedzeniu'. A w wiele lat później po kilku moich doświadczeniach z KRZE­ SŁEM rodzaj 'resume' pt. 'Krzesło'. Jeśli uważam to za odkry­ cie, to z przyczyn dość ważnych. Było to bowiem wmontowanie w sztuczną strukturę estetyczną p r z e d m i o t u wyrwanego z życia. Było to wtedy nie do pomyślenia. Grubo później pozna­ łem termin dadaistyczny ' 1'objet pret'. Jest to eksplikacja o zasięgu najszerszym tj. odnosząca się do sztuki w ogóle. Jeśli chodzi o znaczenie w węższym zakresie, w teatrze - to biedne KRZESŁO odegrało równie 'rewolucyjną' rolę. Zamiast efektownej, ale konwencjonalnej i l u z j i , falsy­ fikatów antyku, kolumn, kapiteli, fałszywych fal Morza Egej­ skiego, zamiast tego wszystkiego, co zastępowało wielki mit an­ tyku lombardowym blichtrem ku zadowoleniu widzów zasiada­ jących w pluszowych fotelach o złoconych lożach - zamiast te­ go: kuchenny stołek". Kantor wstawia do swojego teatru zwykłe krzesło - „artykuł prawdy". To obiekt, który ma siłę ujawniania i burzenia iluzji. Krzesło, poprzez swoją zwyczajność, asemiotyczność, brak pre­ tensji do sugerowania i oznaczania czegoś czym nie jest miało atakować, drażnić, prowokować. Podobnie i w „naturę" sztuki, wpisane jest nicowanie naszych przyzwyczajeń i nawyków. We­ dle znanego powiedzenia Matisse'a sztuka powinna być wygod­ nym fotelem, w którym można wypocząć, podczas gdy dla Kan­ tora miała być czymś dokładnie przeciwnym. Wiele lat później krzesła, zwykłe składane drewniane krzesła, pojawią się jeszcze w sztuce Witkiewicza Wariat i zakonnica (Teatr Cricot 2) two­ rząc groteskową, maszynę n e a n t y z a c y j n ą . W Kantorze dojrzewa idea „pomnika niemożliwego". Spośród licznych po­ mysłów (olbrzymich rozmiarów żarówka, wieszak, prasol) z czasem zaczął się liczyć tylko projekt ogromnego krzesła. Po wielu próbach, po wielu kłopotach (jeden z projektów nawet zre­ alizowano w Oslo, ale wkrótce został zniszczony przez wiatr ), w pięć lat po śmierci artysty, 10 - metrowe KRZESŁO stanęło wreszcie w Hucisku, obok domu projektu Kantora. I tak oto po­ wstał pomnik niemożliwy. Przedmiot stojący w hierarchii rzeczy bardzo nisko, sprzęt zwyczajny, trywialny, pospolity, wskazują­ cy w dodatku na pogardzany i obśmiewany „dół materialno-cielesny", zostaje nobilitowany. W jego miejsce pojawił obiekt do­ skonale nieużyteczny, intrygujący, monumentalny. Dzieło 26 27 „które opuściło ów uświęcony teren zarezerwowany jakoby wyłącznie dla niego bez potrzeby argumentów przydatności i obrony, które po prostu JEST które tylko przez swoje SAMOISTNIENIE USTANAWIA CAŁĄ SĄSIADUJĄCĄ RZECZYWISTOŚĆ W SYTUACJI NIEREALNEJ! 25 Teresa Pągowska, Autoportret, 1997 109 �шШПшШШШШШШШШШ Tadeusz Kantor, Krzesło, 1995 (można by rzec 'artystycznej') Co za niezwykła fascynacja tej niespodziewanej ODWROTNOŚCI !" 28 Krzesło Kantora uwolnione od swoich użytecznych funkcji jest esencją sztuki samej. To krzesło do oglądania, ale z pewno­ ścią nie do siadania. Przywołajmy więc jeszcze na koniec krze­ sło, którego związek z wielką sztuką jest niewątpliwy, ale które­ go znaczenie bez reszty, wydawać by się mogło, spełnia się w je­ go służebności. Krzesełko Glenna Goulda, genialnego pianisty kanadyjskiego jest niemal tak legendarne jak jego sztuka wyko­ nawcza. Specjalnie skonstruowane dla pianisty przez jego ojca składane krzesełko miało każdą nogę zakończoną śrubą służącą do regulacji wysokości. Krzesełko było bardzo niskie, chodziło o to, by długonogi Gould utrzymywał jak najbliższy kontakt z klawiaturą. Stąd jego dziwaczny, niepojęty dla wielu innych pianistów sposób gry. Artysta nie rozstawał się z nim, używał go nie tylko w czasie koncertów, ale również podczas nagrań studyj­ nych. Krzesełko starzało się wraz z Gouldem i z czasem zaczęło skrzypieć. Wyraźne skrzypienie, wraz ze szczególnym, ni to śpiewem ni to buczeniem pianisty, usłyszeć można na wielu jego nagraniach. Ale to, co doprowadzało do rozpaczy reżyserów dźwięku można odczytać też, jak sugeruje krytyk, jako szczegól­ nego rodzaju świadectwo: „Słuchając większości nagrań Goulda, stykamy się z trudno wytłumaczalnym paradoksem 'obecności nieobecności' w maksymalnym stężeniu. Kiedy gra ktoś inny, za 'polem magnetycznym' muzyki czujemy żywego człowieka; czasem nawet słyszymy bardziej tego człowieka niż muzykę. Ale przecież Gould jest fizycznie obecny jeszcze intensywniej. Daje znać o swojej obecności nie tylko skrzypiącym krzesełkiem, nie tylko nieodłącznym 'mruczandem' - lecz również natych­ miast rozpoznawalną artykulacją, niepodobnym do niczego brzmieniem, elektrycznym natężeniem frazy... A mimo to trudno oprzeć się wrażeniu, że go nie ma. Tylko krzesełko i śpiew przy­ pominają - nadaremnie - o jego istnieniu". 29 Dziwne to wszystko. Gould jest, a jakoby go nie było. Nawet chropawe, chciałoby się rzec: „ludzkie", dźwięki krzesła, rzeczy najbliższej mu, najbardziej własnej, intymnej wręcz, nic tu nie pomagają. Gould zdematerializował się. Krzesło jest nikłym świadectwem jego obecności. Została tylko muzyka, wobec której skrzypienie można by uznać za konieczny i dopełniający, bo ziemski, kontrapunkt. 110 �I mu pomóc w zrekonstruowaniu i spisaniu jego biografii. „Pierw­ szym moim zadaniem po śmierci Sebastiana było przejrzenie je­ go rzeczy. Wszystko pozostawił właśnie mnie /.../ W szafie wi­ Nie umiemy już w i d z i e ć rzeczy. Owszem, żyjemy po­ siało pół tuzina garniturów, przeważnie starych; na sekundę ule­ śród nich, omiatamy je codziennie wzrokiem, korzystamy z nich, głem dziwacznemu złudzeniu, że oglądam ciało Sebastiana roz­ posługujemy się nimi. Jednakże, mentalność naukowo - tech­ mnożone w szereg sztywnych form o kwadratowych barkach. niczna wyznaczająca niemal powszechnie standardy obchodze­ Widziałem go raz w tym brązowym płaszczu; dotknąłem rękawa, nia się z rzeczami, przekształca je - co najprzenikliwiej obnażył był jednak bezwładny i niczym nie odpowiedział na ten cichy Heidegger - w obojętny i abstrakcyjny świat przedmiotów. okrzyk z głębi mej pamięci. W szafie stały też buty: przeszły W rzeczywistość, w istocie nierzeczywistą, bo wydobywającą wiele kilometrów, a teraz dotarły do kresu wędrówki. Złożone z rzeczy ledwie ich powierzchniowy sens, wyczerpujący się naj­ koszule leżały na plecach. Cóż mogły mi powiedzieć o Sebastia­ częściej w pragmatycznej skuteczności albo w liczbowo mierzal­ nie wszystkie te milczące przedmioty? Jego łóżko. Na ścianie nej charakterystyce. Takie podejście rektyfikuje złożone i bogate barwy kości słoniowej wisiał nad łóżkiem nieduży obraz olejny pojęcie realności jedynie do jej zewnętrznych, widzialnych prze­ (błotnista droga, tęcza, piękne kałuże), stary i lekko spękany. jawów. „Gdy tak się patrzy na rzeczy, nie mają one nic niepoko­ Tam padało jego spojrzenie, kiedy się budził. Rozglądałem się po sypialni z wrażeniem, że wszystkie sprzęty jącego czy zagadkowego; przeciwnie: tworzą bezpieczny świat codziennych potrzeb, wydarzeń, kłopotów i pragnień, świat za­ ! uskoczyły w ostatniej chwili, jakbym zaszedł je znienacka, a teraz bezpieczony z samej swojej natury przed dwuznacznością i nie kolejno spoglądają mi w oczy, sprawdzając, czy zauważyłem ten podlegający niepokojom, gdyż z samej swej natury jest to świat j moment, gdy się wzdrygnęły, przyłapane na czymś zdrożnym. taki, jaki jest, i na tym można poprzestać: korzysta się na nim ze Zwłaszcza pewien niski fotel w białym pokrowcu stojący obok łóż­ ka miał taką minę; zastanawiałem się, co też mógł ukraść. Grzebiąc wszystkiego, ale się o nim nie myśli". Ma rację Nichola Chiaromonte. Naszym codziennym po­ w zakamarkach jego niechętnych fałd namacałem coś twardego: strzeganiem rządzą: umysłowe przyzwyczajenie, poznawcza okazało się, że to brazylijski orzech; fotel znów stanął z założony­ Glenn Gould i jego krzesło, reprodukcja za S. Rieger, Glenn Gould rutyna i zdroworozsądkowa trzeźwość. O tym najbliższym, mi rękami, oblókłszy się w tę samą co przedtem nieprzeniknioność czyli sztuka fugi, „Słowo/obraz Terytoria", 1997 (mogącą wyrażać pełne wzgardy dostojeństwo)." p o d r ę c z n y m i n a o c z n y m świecie nie myśli się. Zostaną po nas rzeczy. Od nich samych i od przenikliwości Dzieje się tak przede wszystkim dlatego, że owe schematy peri nie zadziwi go też ogień chyba. cepcyjne ustanawiają i wprowadzają nas w kosmos znaczeń tych, co pozostali, zależy czy zechcą o nas cokolwiek powie­ Z okrzykiem 'hurra!" wyskoczy z fal, skoro gotowych, w którym dopiero można spokojnie istnieć i dzia­ dzieć. Oddajmy raz jeszcze głos poecie, którego wiara w trwa­ robi to zręczniej i szybciej niż ryba. łać; osłaniając rzeczy kokonem zwyczajności organizują ob­ łość i niezniszczalność esencji rzeczy przypomina niezmąconą Użytecznością góruje nad hymnem szar życia bezpieczny i zrozumiały. Uciekamy nieustannie od pewność greckiego Filozofa w istnienie świata idealnego: językiem, sofą, szerokim widokiem. prawdy rzeczy. Boimy się spojrzeć „za zasłonę". Unikamy, jak „Niedzielny ranek. W pokoju zostało Gdy się rozchwieje, zmienią je na inne, tylko się da, poznawczej „nietrzeźwości". No, bo po prawdzie: to jedno krzesło. I ono przeżyje różnicy nawet nie wykryjesz okiem. po cóż tak od razu łamać krzesła? „Kto poprzestaje na normal­ ciebie i twoje doskonałe ciało Choć głos to wieszczy, nie złowieszczy, lecz nym sensie i użytkowych wartościach rzeczy, ten chce uniknąć spowite w szewiot od pięt aż po szyję. materia jest skończona, nie rzecz." realności, która zaczyna się ściśle od momentu, gdy rzeczy zo­ Krzesło nie padnie pod ciosem topora stały już użyte i wykorzystane i gdy zostało już stwierdzone ich piękno lub brzydota, osobliwość lub banalność, rozumność lub niedorzeczność, i gdy w końcu pojawia się najprostsze py­ PRZYPISY tanie: 'Czym to jednak jest naprawdę?' Wówczas realność od Herbert, Stołek, w: tegoż, Wiersze zebrane. Warszawa 1971, Po co Nietzsche? Dyskusja z udziałem LKołakowskiego i K.Mi­ razu znika z zasięgu wzroku". s. 60 chalskiego, „Gazeta Wyborcza" , 6-7 czerwca 1998, s. 24 (wytłuszcze­ Czym tak naprawdę jest krzesło? To pytanie najzupełniej ele­ Tamże nia w tym fragmencie i następnych - D C ) M. Białoszewski, Sprawdzone sobą, w: Rachunek zachciankowy mentarne. Elementarne i dlatego niebezpieczne. Pytanie o krze­ C . Tresmontant, Esej o myśli hebrajskiej, tl. M. Tarnowska, wstęp J. M. Rymkiewicz, To jest krzesło, w: tegoż, Moje życie pośmiert­ sło, jeśli uwolnić je od meblarsko-technologicznej retoryki, jeśli A. Żak, Kraków 1966, s. 60 wniknąć w głębsze sensy w nim obecne, jest bowiem pytaniem ne, Kraków 1993, s. 16 W. Gombrowicz, Przewodnik po filozofii w sześć godzin i kwa­ J . M. Rymkiewicz, Krzesło, „Twórczość" nr 1:1970, s. 50-88 0 parę kwestii całkowicie najprostszych i dlatego zwyczajowo Rymkiewicz, Moje życie...s. 16 drans, w: Gombrowiczfilozof, wybór i opracowanie F. Cataluccio, J. Ulg, pomijanych. Spojrzenie poety i malarza ujawnia jak mylące, nie­ Rymkiewicz, tamże. s. 18 Kraków 1991, s. 99 precyzyjne, nieprzemyślane i niedomyślane, jak problematyczne Por. Andrzej Wróblewski, орг. A. Wojciechowski, Warszawa 1979, .krzesło 1. mebel służący do siedzenia, z oparciem z tyłu, przezna­ są nasze nawykowe odpowiedzi na pytania o to: czym jest „ma­ b.s.; S. Wysłouch, Literatura a sztuki wizualne, Warszawa 1994, s. 71, 77 czony dla jednej osoby", Słownik języka polskiego, t. 3, s. 1211 teria" (nieożywiona jak lubimy mówić)? czym jest „duch"? S. B. Linde, Słownik języka polskiego. Warszawa 1951, s. 519 M. Heidegger, Bycie i czas, przel. B. Baran, Warszawa 1994, s. 97 Tamże, s. 96 czym jest „natura" (martwa oczywiście)?, co jest „ludzkie"? co J. Białostocki, Symbolika van Gogha, w: tegoż, Symbole i obrazy jest „nie-ludzkie"?, czym jest „życie"? co to jest „rzeczy-wiW. Rybczyński, Dom Krótka historia idei, przeł. K. Husarska, w świecie sztuki, Warszawa 1982, t.l, s. 458 E . Sabato, O bohaterach i grobach, tł. H.Czajka, Kraków 1977, stość"? co to znaczy „być"? Gdańsk - Warszawa 1996, s. 88 s. 419-420 Tamże, s. 210 Czasami, ale rzadko, nam również zdarza się być artystami Niezłe pojęcie o tego rodzaju „nowoczesnych" trendach w polskim B . Hrabal, Kim jestem, tł. A. S. Jagodziński, Warszawa 1994, 1 dotykać, najdosłowniej, tajemnicy. Wtedy, gdy po śmierci ko­ wzornictwie daje pokaźna część projektów przysłanych na ogólnopolski goś bliskiego zmuszeni jesteśmy s p o t k a ć się z tym, co po s. 57-59 konkurs KRZESŁO 94, który w zamierzeniu autorów wyłonić miał pra­ T. Kantor, Wielopole, Wielopole, Kraków 1984, s. 112 nim zostało. W dialogu śmiertelnych i rzeczy, te ostatnie wiodą ce, które nadawałyby się do seryjnego powielania, zob. Katalog wystawy Tamże żywot trwalszy. Ostatecznie, co po nas zostaje? Kiedyś: grzebie­ pokonkursowej „Krzesło 94", styczeń - luty 1995, Galeria BWA, Kra­ Historię projektu i losy jego realizacji referuje Lech Stangret, nie, biżuteria, broń, monety - skatalogowana zawartość podręcz­ ków 1995; nie mam, rzecz jasna, na myśli tych projektów, które intencjo­ 'Krzesło' Tadeusza Kantora, w: W cieniu krzesła. Malarstwo i sztuka ników archeologii. Teraz: łóżka, biurka, krzesła, przybory toale­ nalnie są kreacjami przede wszystkimi artystycznymi, a nie obiektami przedmiotu Tadeusza Kantora, red. T. Gryglewicz, Kraków 1997, towe, biblioteki z książkami, szafy pełne ubrań, szuflady z dro­ użytkowymi, i które czasami są ledwie wprawką formalną czy wariacją s. 13-22 biazgami, listy... No tak: jeszcze pamięć, ale tej nie da się zoba­ na temat krzesła, por. wystawa „Etiudy - meble z pracowni profesora T. Kantor, Manifest 70, cyt. za: L . Stangret, dz.cyt., s. 21 Kuczmy" (Centrum Sztuki Współczesnej, Warszawa listopad 1997 - sty­ czyć ani dotknąć. Wtedy to właśnie, w zetknięciu z tym, co, po S. Rieger, Glenn Gould czyli sztuka fugi, Gdańsk 1977, s. 51 czeń 1998) niegdyś żywych, pozostało, z oczu spadają łuski. Spojrzenie wy­ N. Chiaromonte, Granice duszy, przeł. S.Kasprzysiak, Warszawa M. Heidegger, Rzecz, tł. J. Mizera, „Principia" X V I - X V I I ostrza się. Świat rzeczy, tak dotąd oczywisty w swej zwyczajno­ 1996, s. 92 (1996-1997), s. 11 ści, staje się nagle, według aforystycznej formuły Rudolfa Otto, Tamże, s. 92-93 " J. Brodski, Dedykowane krzesłu, w: tegoż, Fin de siecle, wybrała „czymś zupełnie innym", ganz andere. V. Nabokov, Prawdziwe życie Sebastiana Knighta, przeł. M.Kłobui przełożyła K. Krzyżewska, Kraków 1996, s. 12 Oto bohater Prawdziwego życia Sebastiana Knighta Vladimikowski, Warszawa 1992, s. 31-32 Tamże, s. 13 ra Nabokova poszukuje wszelkich możliwych informacji o swo­ Brodski, Dedykowane krzesłu, s. 15 Tamże, s. 14 111 im zmarłym bracie, pisarzu. Usiłuje zebrać ślady, które mogłyby 30 3 2 33 31 1 15 15 2 1 6 3 1 1 18 1 9 2 0 4 21 5 6 2 2 7 2 3 8 9 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 1 0 3 1 3 2 1 2 3 3 1 3 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7f7e530c10d28d705a8d811209f19acf.pdf 3614a39965fa7a32343bffc44f33049a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2752 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2562 Title A name given to the resource Co można znaleźć w szafie? / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2, s.91-102 Creator An entity primarily responsible for making the resource Oziewicz, Marek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Co można znaleźć w szafie? Światy równolegle „Kronik narnijskich" C. S. Lewisa (cz. II) Marek Oziewicz Przejścia wolicjonalne to przejścia łagodne, podczas których bohaterowie dokładnie wiedzą, co się dzieje i w każ­ dej chwili mogą zawrócić do swojego świata. Określenie 'wolicjonalne' nie oznacza jednak, że dzieci mogą przenikać do Narni (lub innego świata równoległego), kiedy tylko chcą. Możliwość przejścia otwiera się przed nimi wyłącznie dzięki magii, która rządzi się swoimi prawami (prawami Aslana), a nie wolą bohaterów. Wszystkie przejścia opisane w Lwie, czarownicy i starej szafie, a także wejście oraz wyjście Julii i Eustachego do krainy Aslana (a pośrednio też do świata Na­ rni) w Srebrnym krześle są właśnie przejściami tego rodzaju. Po części tego rodzaju przejściem jest również opisane w Sre­ brnym krześle wyjście czwórki dzieci z Narni przez drzwi, które zbudował na łące Asian. Doskonałą ilustrację przejścia wolicjonalnego stanowi pierwsze wejście Łucji do Narni: jest ono łagodne, przyjemne i prawdziwe (choć zadziwiające dla bohaterki w równym stopniu jak dla czytelników). Dzieci wchodzą do pokoju, w którym nie ma nic oprócz pustej butelki z bladoniebieskiego szkła i dużej, starej szafy z lustrem w drzwiach. Gdy jednak pozostali opuszczają po­ kój, nie znajdując w nim nic ciekawego, Łucja pozostaje w tyle. Przez głowę przebiega jej bowiem myśl, że mogłaby sprawdzić, co znajduje się w szafie, choć jednocześnie jest prawie pewna, że drzwi szafy będą zamknięte. Pierwszą nie­ spodzianką jest fakt, że drzwi otwierają się z łatwością. Dru­ gą - że szafa pełna jest wielkich futrzanych płaszczy, a „dla Łucji nie było nic milszego niż zapach i dotyk futer". Owa szafa okazuje się tajemnym przejściem do fantastycznego świata Narni. Przejście to jest bardzo płynne i łagodne. To­ warzyszą mu same przyjemne wrażenia. Łucja nie zastanawia się nad sytuacją, nie boi się - a właściwie powinna, bowiem zostaje sama w pustym pokoju i , co więcej, ma przed sobą ciemną czeluść wielkiej, starej szafy (a taka sytuacja zwykle wyzwala w dziecku strach) - ani też nie reaguje emocjonal­ nie. Jej wrażenia są wrażeniami czysto zmysłowymi, przez co także i czytelnik może odnieść je do siebie. Stanowią bo­ wiem domenę jego bezpośredniego doświadczenia, a przez to nadają realności temu, co przydarza się Łucji. Gdy dziew­ czynka z rozkoszą wtula się w miękkie futra, odkrywa, że z tyłu znajduje się kolejny szereg płaszczy. Wchodzi więc głę­ biej, a ponieważ otaczają ciemność, wysuwa przed siebie rę­ ce, aby nie uderzyć głową w tył szafy. Trzecią niespodzianką, jaka wówczas spotyka Łucję, jest fakt, że szafa nie ma tylnej ścianki. Po przejściu kilku kolejnych kroków dziewczynka odkrywa, że znajduje się w ośnieżonym lesie w środku nocy. 47 48 Opisane przez Lewisa stopniowe i prawie niezauważalne przejście świata rzeczywistego w fantastyczny świat baśni jest zadziwiająco sugestywne. Nawet najbardziej racjonalny czytelnik nie może zarzucić przesadności autorowi, gdy pisze on: Następnie zauważyła, że coś skrzypi pod jej nogami. „To chyba kulki naftaliny" - pomyślała i schyliła się, chcąc namacać je ręką. Ale zamiast twardego i gładkiego drewna podłogi wyczu­ ła coś miękkiego, sypkiego i zimnego. „To bardzo dziwne" - po­ wiedziała do siebie i zrobiła jeszcze krok lub dwa. Teraz jej twarz i ręce przestały wyczuwać miękkość futer, a napotkały coś twardego i szorstkiego, a nawet kłującego. - Ależ to zupełnie przypomina gałęzie drzew! - wykrzyknę­ ła i nagle zauważyła jakieś światło. I to wcale nie kilkanaście centymetrów przed sobą, tam, gdzie powinna być tylna ściana szafy, lecz w oddali. W chwilę później zdała sobie sprawę, że stoi pośrodku lasu, jest noc, pod nogami ma najprawdziwszy śnieg, którego płatki wirują w powietrzu. 49 Wrażenia Łucji są takie same jak wrażenia każdego inne­ go człowieka postawionego w jej sytuacji. Dzięki temu świat Narni zyskuje realność - inną może niż realność znanego nam świata - ale równorzędną ontologicznie. Lewis osiąga ten efekt dzięki gradacji wrażeń zmysłowych polegającej na stopniowym zaniku bodźców wyznaczających rzeczywistość angielską, z równoczesnym stopniowym potęgowaniem się bodźców wyznaczających rzeczywistość narnijską. Jedna rzeczywistość zostaje zastąpiona przez drugą. Stojąc przed szafą, Łucja jest w Anglii; stojąc w lesie jest już w Narni. Przestrzeń pomiędzy drzwiami szafy a narnijskim lasem to swego rodzaju wrota czasu i styk dwóch światów. Na czym polega zastosowana przez Lewisa (może nawet nieświadomie) gradacja wrażeń zmysłowych? Filozofie Wschodu utrzymują, że istnieje pięć żywiołów wyznaczają­ cych dla nas byt otaczającego nas materialnego świata: eter, powietrze, ogień, woda i ziemia. Żywioły te przenikają się nawzajem, ponieważ każdy kolejny jest subtelniejszy od po­ przedniego. I tak „najgęstszym", tzn. najbardziej material­ nym, żywiołem jest ziemia, która charakteryzuje się pięcioma atrybutami: dotykiem, smakiem, kształtem, zapachem i dźwiękiem. Następna jest woda, charakteryzująca się już tylko czterema atrybutami: smakiem, kształtem, zapachem oraz dźwiękiem. Potem ogień, charakteryzujący się kształ­ tem, zapachem i dźwiękiem. Powietrze ma zaledwie dwa atrybuty: zapach i dźwięk, a eter tylko jeden: dźwięk. Żywio­ ły te odpowiadają poszczególnym zmysłom i ich funkcjom. Eter - zmysłowi słuchu, powietrze - zmysłowi zapachu, ogień - zmysłowi wzroku, woda - zmysłowi smaku, a ziemia - zmysłowi dotyku. Lewis w pewien sposób musiał być świadomy takiego po­ strzegania świata, bowiem jest ono zadziwiająco podobne do średniowiecznej koncepcji natury, z którą - jak wynika z jego prac - w dużej mierze się zgadzał. W opracowaniu za­ tytułowanym Odrzucony obraz - wprowadzenie do literatury średniowiecznej i renesansowej (Lewis był ekspertem w tej dziedzinie) bardzo logicznie bronił on średniowiecznej kon­ cepcji żywiołów. Według średniowiecznego obrazu wszech50 91 �świata materia posiada sympatie i antypatie, a krańcowo róż­ ne odczucia sympatii i antypatii materii odnajdujemy w czte­ rech wielkich przeciwieństwach: gorącym i zimnym oraz mo­ krym i suchym. Nie istnieją one jednak w naszym świecie ja­ ko odrębne byty, lecz wyłącznie w kombinacjach. Łączą się, tworząc cztery żywioły. Połączenie gorącego i suchego two­ rzy ogień; gorącego i wilgotnego - powietrze; zimnego i wil­ gotnego - wodę; a zimnego i suchego - ziemię. Lewis doda­ je, że filozofowie średniowiecza zgadzali się odnośnie do ist­ nienia piątego żywiołu (kwintesencji wszystkich pozosta­ łych), zwanego eterem, ale według ich koncepcji, znajduje się on dopiero ponad księżycem i śmiertelnicy nie dysponują żadnym jego doświadczeniem. W świecie podksiężycowym czyli w sensu stricto przyrodzie - cztery żywioły usytuowa­ ły się w swych naturalnych miejscach. Ziemia, najcięższa, za­ jęła pozycję na dole w środku. Na niej leży lżejsza woda; po­ nad nimi jeszcze lżejsze powietrze, a najlżejszy z żywiołów, ogień, uniósł się na górną granicę tego, co określamy mianem przyrody, i tworzy własną sferę tuż pod sferą księżyca. Podobnie jak mędrcy Wschodu, myśliciele średniowiecz­ ni identyfikowali żywioły z cechami natury ludzkiej oraz po­ szczególnymi zmysłami. Taka koncepcja zakłada oczywiście swoistą gradację subtelności zmysłów i wrażeń zmysłowych. Najsubtelniejszym wrażeniem zmysłowym, jakie możemy odbierać, będzie, w takim ujęciu, dźwięk. Następne są odpo­ wiednio: zapach, kształt, smak i w końcu dotyk. Jak zatem w świetle takiej koncepcji wygląda przejście Łucji do Narni? Otwierając szafę, dziewczynka widzi rząd futer. Tak więc im­ puls popychający ją do wejścia do środka pochodzi od zmy­ słu wzroku, a zaraz potem - gdy zaczyna tulić się do płaszczy i wchodzić głębiej - od zmysłu dotyku. Jednocześnie ogarnia ją zapach futra. Następnie, Łucja zostaje otoczona ciemno­ ścią, ale jej zmysły powonienia, słuchu i dotyku są napięte do granic możliwości. Zanik rzeczywistości angielskiej rozpo­ czyna impuls pochodzący od zmysłu wzroku, a kończy im­ puls zmysłu dotyku - będące odpowiednio trzecim i piątym stopniem w gradacji subtelności wrażeń zmysłowych. Wraże­ nia te są mocno związane z materialnością i takie też jest ży­ cie w Anglii (w przeciwieństwie do Narni, która choć jest konkretna i dotykalna, przepełniona jest magią). 51 Wejście do świata Narni rozpoczyna się od poczucia prze­ strzeni: „'To musi być wprost ogromna szafa' - pomyślała [Łucja]". Wrażenie to jest wyjątkowo subtelne. Przestrzeń kojarzy nam się z wolnością, a na poziomie dźwięku - z ci­ szą. Cisza z kolei jest tłem, na którym pojawiają się i w którym nikną wszelkie dźwięki. Jest początkiem i końcem. W przypadku Lwa, czarownicy i starej szafy jest początkiem fantastycznego świata Nami i końcem zwykłego świata An­ glii. Tak więc magia zaczyna przenikać Łucję i czytelnika od najsubtelniejszych poziomów percepcji zmysłowej, od dźwięku: po wrażeniu przestrzeni Łucja zaczyna słyszeć chrupanie pod stopami. Zastanawiając się, co może być tego powodem, schyla się i czuje rękoma coś sypkiego i zimnego. Nie wie jeszcze, że jest to śnieg. Robi jeszcze jeden krok da­ lej i wrażenia zmysłowe, związane ze zmysłem dotyku, za­ czynają się potęgować - jest nimi właściwie otoczona. Łucja nie wie, że są to drzewa. Przedzierając się dalej, czuje kłucie i drapanie na rękach, na twarzy, na nogach i na całym ciele. Chwilę później widzi w oddali słabe światło. 52 53 Jak zatem widać, wrażenia zmysłowe Łucji, wciąganej przez magię do świata Narni, rozpoczynają się od najsubtel­ niejszych poziomów - związanych z dźwiękiem - i prawie na­ tychmiast dopełniają się wrażeniami najmniej subtelnego 92 zmysłu - dotyku. Gdy zaś dziewczynka zaczyna dostrzegać otoczenie, odbiera już Narnię wszystkimi pięcioma zmysłami. W twórczości Lewisa nader ważną funkcję odgrywa zmysł wzroku i związane z nim wrażenia. Według skali, ja­ ką się posługujemy, wzrok jest zmysłem wyznaczającym gra­ nicę między subtelniejszymi wrażeniami (dźwiękiem i zapa­ chem) a mniej subtelnymi (smakiem i dotykiem). Przez to pełni rolę nośnika innych wrażeń zmysłowych. Śledząc wy­ darzenia w domu profesora, a następnie w Narni, czytelnik (a w dużej mierze także bohaterowie książki) polega najbar­ dziej właśnie na zmyśle wzroku. To dzięki niemu możemy odbierać w wyobraźni obrazy, jakie zarysowuje przed nami autor. Nasz odbiór Nami, jak i otaczającej nas codzienności, w znacznej mierze opiera się na wzroku. Nic zatem dziwne­ go, że to właśnie wrażenia związane ze wzrokiem wyznacza­ ją moment przeniknięcia do Nami. Tak jest w przypadku wszystkich przejść wolicjonalnych. Np. przejście Edmunda wygląda następująco: Wskoczył do środka i zamknął za sobą drzwi, [...] potem za­ czął machać rękami w ciemności, szukając siostry. [...] Poczuł też, że zrobiło się nieoczekiwanie zimno. I wtedy zobaczył świa­ tło. [...] Podążył ku światłu, pewien, że to otwarte drzwi szafy. Ale zamiast wyskoczyć z ciemności wprost do pełnej światła garderoby, stwierdził nagle, że wychodzi z cienia jakiegoś gęste­ go, jodłowego zagajnika na otwartą przestrzeń w środku lasu. 54 Podobnie jak pierwsze przejście całej czwórki do Narni: Wszyscy czworo dali nurka między futra i usiedli na podło­ dze, ciężko dysząc. [...] - Coś mnie uwiera w plecy - odezwał się Piotr. - A czy to nie jest przypadkiem zimne? - zapytała Zuzanna. - Rzeczywiście, jest zimne i - o psia kostka! - mokre! Oj, to jest coraz bardziej mokre! - I zerwał się na równe nogi. - Chodźcie, wyłazimy stąd - powiedział Edmund. - Już po­ szli. - Ooooch! - krzyknęła nagle Zuzanna. Wszyscy zapytali, co się stało. - Siedzę pod jakimś drzewem - odpowiedziała Zuzanna. - 1 , popatrzcie tylko, tam jest jakieś światło, o tam! - O holender, masz rację! - zawołał Piotr. - I popatrzcie tu - i tu! - Wszędzie są drzewa. A to mokre świństwo to śnieg. Ależ my przecież jesteśmy w lesie Łucji! I nie mylił się. Cała czwórka stała teraz, mrugając oczami, w pełnym świetle jasnego, zimowego dnia. Za nimi były płaszcze na wieszakach - przed nimi pokryte śniegiem drzewa. 55 Jeżeli poszczególne dzieci zaczynają dostrzegać otaczają­ cy je las dopiero po chwili, choć przecież w Narni jest środek dnia, oznacza to, że ich postrzeganie nie jest od początku wy­ raźne. Można powiedzieć, że „wyostrza" się ono stopniowo na rzeczywistość świata równoległego. „Przebudzenie" w Nami jest łagodne. Sekwencja: jasne postrzeganie, ciem­ ność i niepewność, jasne postrzeganie, kojarzy się z zamknię­ ciem i otworzeniem oczu - tak zwykle robimy sobie niespo­ dzianki. Zamykamy oczy i gdy je po chwili otwieramy, znaj­ dujemy przed sobą coś, czego przed chwilą nie było i co zwy­ kle sprawia nam wielką przyjemność. Sekwencja taka przy­ wołuje także inne przyjemne skojarzenia związane z magią (jak np. nagłe pojawienie się czegoś, pozornie znikąd). Łatwo zauważyć, że rzeczywistość angielska „znika" w chwili, gdy Łucja (lub inne dzieci) wchodzi do szafy i ogarnia ją ciem­ ność, a rzeczywistość narnijska „pojawia się", gdy Łucja (lub inne dzieci) dostrzega przed sobą światło i zaczyna roz­ różniać otaczające ją drzewa. Podobna sekwencja zachodzi w przypadku innych przejść wolicjonalnych. Określenia „zni­ kanie" i „pojawianie się" użyte są w cudzysłowie, bowiem �nie da się wyraźnie rozgraniczyć ani chwili, ani miejsca, w których jeden świat przechodzi w drugi. Jak zatem widać, przejścia wolicjonalne są naprawdę łagodne i przyjemne. Są łagodne przez to, że nie wywołują żadnych nieprzyjemnych doznań cielesnych, jak np. zawroty głowy czy jakikolwiek ból, które pojawiają się podczas przejść niewolicjonalnych i łagodne przez to, że trudno jest właściwie stwierdzić, kiedy bohater opuszcza swój świat i znajduje się w innym. Kolejną cechą przejścia wolicjonalnego jest prawdziwość. Postulat ten pojawił się już jako jedna z cech świata równole­ głego. W jaki sposób zostaje on zrealizowany podczas pierw­ szego przejścia Łucji? Otóż Narnia jest faktem, całkiem odręb­ ną rzeczywistością, i choć wszystkie zmysły Łucji nie zosta­ wiają jej cienia wątpliwości, że naprawdę jest w lesie (choć właściwie jest w domu), że naprawdę jest zima (choć właści­ wie jest późne lato 1940 roku) i że naprawdę jest środek nocy (choć właściwie jest środek dnia), jej umysł nie potrafi tego za­ akceptować ani zrozumieć. Na szczęście Łucja jest zaledwie kilkuletnią dziewczynką i choć czuje się niepewnie, nie jest zdana jedynie na swą racjonalność. Gdyby tak było, Narnia by­ łaby niemożliwa. W Kronikach narnijskich Lewis wielokrot­ nie i na różne sposoby podkreślał pogląd, że człowiek zaskle­ piony w ciasnych ramach racjonalności i opierający się wszy­ stkiemu, czego nie potrafi wyjaśnić za pomocą umysłu, nie może przeniknąć do świata magii, ani jej doświadczyć. Nie­ wielką gwarancją bezpieczeństwa dla Łucji jest to, że gdy się odwraca, widzi pomiędzy pniami drzew otwarte drzwi szafy i część pokoju. Wie, że w pokoju, w którym stoi szafa, wciąż jest dzień i nic nie zakłóciło znanej jej rzeczywistości angiel­ skiej, tzn. nie uległa ona żadnej magicznej przemianie. Ta „kładka" ku znajomej rzeczywistości spełnia tu dwie role. Po pierwsze napawa Łucję odwagą potrzebną do wejścia do no­ wego świata („Gdyby coś było nie w porządku, zawsze mogę wrócić - uspokajała się") i utwierdzają, że nie postradała zmy­ słów, lecz po prostu znalazła się w tajemniczej krainie, czego każdy z nas gdzieś w głębi pragnie. Po drugie, upewnia czytel­ nika - który dzieli przecież z Łucją zdumienie i wątpliwości odnośnie do tego, czy to, czego jest świadkiem, dzieje się na­ prawdę - że Narnia jest jak najbardziej realna. We wszystkich następnych książkach tego cyklu rzeczywi­ stość narnijska (i rzeczywistość wszystkich innych światów) nigdy nie pozostawia cienia wątpliwości. Nie jest zamglona, odległa ani wyśniona. Nie jest traktowana z przymrużeniem oka, nawet w przypadku tak dziwnych światów jak kraina Łachonogów. Gdy znajdujemy się w Nami, jest ona o wiele bar­ dziej realna niż Anglia. Paul Karkainen utrzymuje, że Lewis celowo unikał popularnej techniki wprowadzania fantastycz­ nego świata, a mianowicie snu, bowiem gdyby przeniknięcie do Nami odbywało się w marzeniach sennych, zostałaby ona zredukowana do indywidualnego, wewnętrznego fenomenu psychologicznego. Czytelnik mógłby wówczas odczytać Namię jako sugerowany przez autora sposób na ucieczkę od rze­ czywistości, a jak stanowczo twierdzi Karkainen: 56 57 Lewis nie chciał tworzyć takiego wrażenia. Dla niego fanta­ styczny świat [baśni], czy właściwie fantastyczna rzeczywistość, o której pisał, istniała poza umysłem. [Lewis] właściwie nie stworzył świata Narni, lecz raczej go odkrył. Świat ten istnieje bowiem gdzieś [koło nas] i może zostać odkryty przez każdego, kto wykazuje się wystarczającą wrażliwością. 58 W trakcie lektury Kronik narnijskich nasze poczucie rze­ czywistości jest stabilne, bowiem nawet w wypadku przenie­ sienia akcji utworu do świata równoległego jest on równie prawdziwy jak Anglia. Punktem odniesienia w tym wzglę­ dzie są dla nas bohaterowie i ich wrażenia. Chociaż określenie 'przejścia między światami' obejmuje zarówno wejścia do światów równoległych, jak i powroty do rzeczywistości angielskiej, wszystkie zamieszczone powyżej przykłady przejść wolicjonalnych są wejściami, a nie powro­ tami. Nie oznacza to, że przejścia wolicjonalne obejmują podróże tylko w jedną stronę - jest nim przecież także wyj­ ście czwórki dzieci z Nami w Księciu Kaspianie - wskazuje to raczej na fakt, że Lewis poświęca znacznie mniej uwagi przeniesieniom do rzeczywistości angielskiej niż przeniesie­ niom do Narni. Na przykład pierwszy powrót Łucji opisany jest bardzo krótko: Łucja wpatrzyła się w ciemność między drzewami i dostrze­ gła w oddali jasną plamkę, wyglądającą jak odblask dziennego światła. - Tak, już widzę drzwi szafy. [...] Łucja [...] popędziła w stronę plamki dziennego światła mię­ dzy drzewami tak szybko, jak potrafiła. I nagle, zamiast szorst­ kich gałęzi drzew, poczuła na twarzy miękkość futrzanych pła­ szczy, a zamiast skrzypiącego śniegu pod nogami - twardość drewnianej podłogi, aż raptem zdała sobie sprawę z tego, że wy­ skakuje przez otwarte drzwi szafy wprost do tego samego pokoju, w którym rozpoczęła się ta dziwna przygoda. Starannie zamknę­ ła szafę i rozejrzała się wokoło, łapiąc oddech po szybkim biegu. 59 Podobnie lakoniczny jest opis powrotu Łucji i Edmunda: Tym razem trafili z powrotem bez trudności. Nagle, zamiast ośnieżonych gałęzi, poczuli na twarzach dotyk miękkiego futra, a w następnym momencie oboje stali przed szafą w garderobie. 60 Ignorowanie szczegółów towarzyszących powrotom boha­ terów do rzeczywistości angielskiej wydaje się jednak celo­ wym zabiegiem Lewisa, przynajmniej z jednego względu. Jest nim czas. O ile bowiem przenikaniu bohaterów do Nami to­ warzyszyło spowolnienie czasu ziemskiego - przez co mogli oni przeżyć w Nami nawet długie lata - to nigdy w Kromkach (i w żadnym z opisanych tam światów równoległych) Lewis nie zatrzymywał upływu czasu całkowicie, nie mówiąc już o jego cofaniu. To cofnięcie było jednak koniecznością, jeżeli bohaterowie po długiej wizycie w Nami mieli powrócić do swojego świata i swojego czasu. Np. w poniższym fragmencie Lewis sugeruje, że swego rodzaju cofnięcie rzeczywiście za­ chodzi, ale związane z nim szczegóły pomija milczeniem: Zatem weszli śmiało w gęstwinę leśną i zanim jeszcze zdą­ żyli zrobić pierwsze dwadzieścia kroków, przypomnieli sobie, że owa dziwna rzecz nazywa się latarnią, a zanim zrobili drugie dwadzieścia kroków, zauważyli, że nie przeciskają się już mię­ dzy gałązkami jodeł, lecz między futrzanymi płaszczami. A w chwilę później wszyscy wysypali się - jedno po drugim przez otwarte drzwi szafy do pustej garderoby i nie byli już Królami i Królowymi we wspaniałych myśliwskich strojach, lecz Piotrem, Zuzanną, Edmundem i Łucją w starych dziecin­ nych ubrankach. I był to ten sam dzień i ta sama jego pora, kie­ dy wszyscy czworo wskoczyli do szafy, aby się w niej schować. ' 6 Choć akceptujemy fakt powrotu dzieci do garderoby w do­ mu profesora, nie wiemy, w jaki sposób zniknęły z nich królewskie szaty i w jaki sposób zastąpiły je stare, dziecinne ubranka. Nie wiemy też, ani nawet nie wyobrażamy sobie? w jaki sposób ich dorosłe ciała powróciły w mgnieniu oka do swej dziecinnej postaci. Są to szczegóły, które autor postano­ wił świadomie zignorować, bowiem wszelkie fantazje na ich temat mogłyby zabrzmieć o wiele mniej przekonująco niż mil­ czenie. Z dalszych części Kronik wynika, że dzieci zachowały 93 �kto Ко sar sy Ni. cz; ch cy Ci Щ si{ cz sz tu śc te ś\ i (/ (' st si z n 1( E i w pamięci wszystkie szczegóły swych przygód w Nami - wy­ pływa stąd wniosek, że o ile ich ciała podczas różnych przejść między światami (i w trakcie pobytu w nich) ulegały transfor­ macji - zmiany te w żaden sposób nie wpływały na ich psychi­ kę, która rozwijała się liniowo podczas wszystkich tych dos'wiadczeii. Czy zatem w ciele dziewięcioletniej Łucji po wyj­ ściu z Nami obecna była dojrzała świadomość osoby w wieku lat 24? Czy tak samo było w przypadku pozostałych dzieci? Czy takie doświadczenie nie mogłoby wpłynąć na zachwianie ich osobowości: straciliby przecież w znacznym stopniu iden­ tyfikację ze swymi co chwila zmieniającymi się ciałami. Podobne pytania można by mnożyć w nieskończoność. Lewis musiał być świadomy nierozwiązalnych dylema­ tów, jakie wypływały z faktu cofnięcia czasu bohaterów, który upłynął dla nich podczas ich pobytu w innym świecie, bowiem w kolejnych książkach cyklu próbował w jakiś spo­ sób załatać tę logiczną lukę. Na przykład już w drugiej książ­ ce cyklu dzieci wracające z Narni przebierają się uprzednio w swoje stare ubranka: 62 - Chodźcie - powiedział nagle Piotr do Edmunda i Łucji. - Nasz czas nadszedł. - Co masz na myśli? - zapytał Edmund. - Tędy! - krzyknęła Zuzanna, która sprawiała wrażenie, jak­ by była w coś wtajemniczona. - Tu, między drzewa. Musimy to zmienić. - Co zmienić? - zapytała Łucja. Zmienić ubrania, rzecz jasna - odpowiedziała Zuzanna. - Ale głupio byśmy w T Y M wyglądali na peronie małej, angielskiej stacji. [...] Nie był to dla nich mity powrót, teraz, kiedy już zdjęli królewskie szaty i mieli na sobie swoje szkolne ubranka (niezbyt świeże, należy dodać). v v с 63 \ Poza tym, autor konsekwentnie skracał czas pobytu dzie­ ci w Narni w każdej kolejnej książce - zwykle ograniczając go do okresu od kilku tygodni do kilku miesięcy - przez co zmiany fizyczne, jakie mogły zajść w ciałach bohaterów, nie były aż tak znaczące, aby ich powrót do czasoprzestrzeni An­ glii mógł budzić dylematy podobne do dylematów 15-letniego cofnięcia czasowego z Lwa, czarownicy i starej szafy. Ko­ lejnym środkiem, jaki Lewis zastosował w następnych czę­ ściach Kronik w celu uniknięcia niemożliwych do rozstrzy­ gnięcia sprzeczności wynikających z cofnięcia czasu bohate­ rów wchodzących i wychodzących z innych światów przez tę samą bramę czasu, było zerwanie z ujednoliconym syste­ mem przejść między światami, który wprowadził w pierwszej i po części utrzymał w drugiej książce cyklu. W Podróży „Wędrowca do świtu" powrót do Anglii następuje już w mniej konwencjonalny sposób - przez dziurę w niebie; w Srebrnym krześle jeszcze inaczej - Narnia zostaje zdmuch­ nięta przez Aslana, a bohaterowie znajdują się w krainie Aslana, skąd wracają do Anglii przez dziurę w murze, prawie tak jak weszli. W ten sposób uwaga czytelnika koncentruje się bardziej na przejściu samym w sobie, a nie na towarzyszą­ cych mu mechanizmach - których z reguły, jak automatycz­ nie się zakłada, nie da się opisać słowami. Cudowność tych przejść staje się jedynym gwarantem ich prawdziwości. Przejścia niewolicjonalne to przejścia nagłe, zaskakujące, podczas których bohaterowie nie wiedzą, co się dzieje i nie mają wpływu na bieg wydarzeń. Przejścia te nie są przyjem­ ne, z reguły wręcz są niebezpieczne. Jakaś niewytłumaczalna siła wyższa - w tym przypadku oczywiście magia - wyciąga ich ze znanego świata i nie mają możliwości powrotu do nie­ go, a przynajmniej nie wtedy, gdy są „wyciągani". Przejścia 94 tego typu obejmują przeniesienia nawet wbrew woli bohate­ rów: tak przecież dzieje się z Edmundem w Podróży „ Wę­ drowca do świtu". Najlepszymi przykładami przejść niewolicjonalnych są: „wtrąbienie" czwórki dzieci do Narni w Księ­ ciu Kaspianie oraz porwanie Łucji, Edmunda i Eustachego do Narni przez falę, która „wychodzi" z obrazu w Podróży „ Wę­ drowca do świtu". Po części tego rodzaju przejściem jest również pierwsze przeniesienie Poli za sprawą pierścienia do lasu między światami w Siostrzeńcu czarodzieja oraz prze­ niesienie Julii i Eustachego do Narni za pomocą „wyszarp­ nięcia" z pociągu w Ostatniej bitwie. To ostatnie przejście jest szczególne, bowiem okazuje się „przeniesieniem osta­ tecznym", z którego nie ma już powrotu (bowiem wszyscy bohaterowie - nawet ci, którzy nie zostali przeniesieni do Na­ rni - spotykają się za drzwiami stajni w wiecznym świecie Aslana), natomiast przeniesienie za pomocą pierścienia choć za pierwszym razem niewolicjonalne, bowiem Pola nie jest świadoma magicznej mocy pierścieni - jest szczególne, ponieważ od momentu, gdy dzieci poznają cudowne właści­ wości pierścieni, wszystkie następne przejścia z ich zastoso­ waniem stają się wolicjonalne. Trzy z czterech przejść niewolicjonalnych pojawiających się w Kronikach to przejścia przeniesienia, a tylko jedno (w Podróży „ Wędrowca do świtu ") to przejście bezpośrednie. Stanowi ono doskonałą ilustrację przejścia niewolicjonalnego: jest gwałtowne, niespodziewane, niebezpieczne i praw­ dziwe. Od ostatniej wizyty dzieci w Narni minął już rok i nasta­ ły wakacje. Piotr przygotowujący się do egzaminów pojechał do profesora Kirke, Zuzanna z rodzicami wyjechała do Ame­ ryki, a Łucja i Edmund, którzy nie mieli żadnego wyboru, zostali wysłani do wujostwa. 64 ...Zdołali wykraść kilka minut tylko dla siebie. Rozmawiali rzecz jasna - o Narni, o ich własnej, tajemnej krainie. Myślę, że większość z nas ma taką swoją tajemną krainę, ale dla większo­ ści z nas istnieje ona tylko w wyobraźni. Edmund i Łucja byli pod tym względem szczęśliwsi, ponieważ ich tajemna kraina ist­ niała naprawdę. Byli już w niej dwukrotnie i nie była to wcale za­ bawa lub sen, lecz najprawdziwsza rzeczywistość. Oczywiście dostali się tam dzięki Czarom, bo tylko dzięki Czarom można się dostać do Nami. 65 Siedząc w sypialni Łucji, rodzeństwo przygląda się wiszą­ cemu na przeciwległej ścianie obrazowi przedstawiającemu żaglowiec płynący niemal wprost na patrzącego. Obraz ten fascynuje ich i urzeka, bowiem jest według Łucji „bardzo narnijski". Zaledwie jednak Edmund i Łucja zdążyli wymienić po zdaniu na jego temat, do pokoju wchodzi ich kuzyn - Eu­ stachy Klarencjusz Scrubb - którego oboje nie znoszą. Eusta­ chy włącza się do rozmowy i zaczyna wyśmiewać się z Na­ rni. Gdy jednak Edmund i Łucja ignorują jego docinki, za­ czyna rozmowę na temat obrazu. - Podoba wam się ten obraz? [...] Tak, mnie się podoba. Bardzo mi się podoba [rzekła Łucja]. - Straszny kicz - powiedział Eustachy. - Jak stąd wyjdziesz, nie będziesz musiał na niego patrzyć rzekt Edmund. - A dlaczego ci się podoba? - zapytał Eustachy Łucję. - Przede wszystkim dlatego, że okręt wygląda tak, jakby rzeczywiście płynął. A woda wygląda, jakby rzeczywiście była mokra. A fale - jakby wznosiły się i opadały. Naturalnie Eustachy miał na to mnóstwo odpowiedzi, ale nie powiedział nic, gdyż właśnie w tym momencie spojrzał na fale i zauważył, że rzeczywiście wyglądają tak, jakby się naprawdę wznosiły i opadały. [...] Odwrócił się (nieco zielony na twarzy), �a potem spróbował spojrzeć raz jeszcze. A wtedy nie tylko on, ale również Edmund i Łucja zaczęli wpatrywać się w obraz szeroko otwartymi oczami. 66 W tym momencie zaczyna działać magia i rozpoczyna się właściwe przejście. Bez udziału własnej woli, a nawet w przypadku Eustachego - wbrew niej, dzieci zostają wcią­ gnięte do Nami. Lewis pisze: W to, co zobaczyli, trudno uwierzyć, kiedy się o tym czyta, ale prawie tak samo trudno było w to uwierzyć, kiedy się to wi­ działo. Obraz ożył. Nie przypominało to wcale kina: kolory były zbyt prawdziwe i czyste, czuło się też, że wszystko to dzieje się na zewnątrz. Dziób okrętu opadł ciężko w wodę, a potem wzniósł się, wzbijając w powietrze masę pienistych bryzgów. Fala prze­ biegła wzdłuż burt i dźwignęła rufę tak wysoko, że po raz pierw­ szy ukazał się na chwilę pokład, a potem znikt, gdy dziób napo­ tkał następną falę. W tej samej chwili leżący koło Edmunda ze­ szyt zafurkotał, uniósł się, poszybował w powietrzu i pacnął w ścianę. Łucja poczuła, że włosy zawirowały jej wokół twarzy, jakby nagle powiał silny wiatr. I to był wiatr - wiatr wiejący ku nim z obrazu. I nagle z wiatrem przypłynęły do nich dźwięki: chlust przewalających się fal, łomotanie wody w boki okrętu, trzeszczenie burt, a ponad tym wszystkim potężny, nieustający ryk wiatru i wody. Lecz dopiero zapach - mocny, słony zapach przekonał Łucję, że to nie sen. - Przestańcie! - rozległ się skrzekliwy, pełen strachu i złości głos Eustachego. - To jakieś wasze głupie sztuczki! Przestańcie! Bo powiem wszystko Albercie... Aauuuuu!.. Edmund i Łucja byli bardziej oswojeni z dziwnymi przygo­ dami, ale dokładnie w tej samej chwili, gdy Eustachy krzyknął „Aauuuuu!", i oni wrzasnęli „Aauuuuu!", bo oto wielki, zimny i słony bałwan chlusnął nagle z ram obrazu pozbawiając ich tchu Byli przemoczeni do suchej nitki. - Rozwalę to paskudztwo! - zawołał Eustachy. Ale teraz za­ częło się dziać wiele rzeczy naraz. Eustachy ruszył w kierunku obrazu, a Edmund, który wiedział coś niecoś o czarach, skoczył za nim krzycząc, aby nie był głupi i miał się na baczności. Łucja złapała go za rękę z drugiej strony i została pociągnięta do przo­ du. Jednocześnie albo obraz nagle urósł, albo też oni stali się mniejsi, dość że kiedy Eustachy podskoczył próbując zerwać go ze ściany, znalazł się na ramie: przed nim nie było szyby, lecz prawdziwe morze, a wiatr i fale uderzały wściekle o ramę, jakby to była przybrzeżna skała. Eustachy zupełnie stracił głowę i zła­ pał się kurczowo kuzynów, którzy wskoczyli na ramę obok nie­ go. Rozległy się krzyki i zaczęła się lekka szamotanina. I właśnie wtedy, gdy wszystkim się zdawało, że złapali już równowagę, wyrósł przed nimi wielki, granatowy bałwan, zwalił ich z nóg i pociągnął prosto w morze. Rozpaczliwy krzyk Eustachego za­ marł nagle, kiedy woda dostała mu się do ust. 67 Jak można zauważyć, trudno byłoby o bardziej sugestyw­ ny opis. Choć całe wydarzenie dzieje się w krótkiej chwili, relacjonujący je Lewis wtłacza w narrację olbrzymie bogac­ two szczegółów, które normalnie umknęłyby naszej uwagi. Pozwala to nam na dokładne wychwycenie sekwencji wyda­ rzeń i reakcji, tak jakby odbywały się one w zwolnionym tempie. Pierwszą rzeczą, jaka podczas analizy tego przejścia rzuca się w oczy, jest fakt, że przebiega ono całkowicie poza wolą bohaterów: dzieci nie mają żadnej możliwości wyboru, czy chcą czy też nie chcą zostać przeniesione do Nami. Wszystko dzieje się poza nimi. Przejście to - w przeciwień­ stwie do przejść wolicjonalnych, podczas których w punk­ tach styku światów równoległych odrębne rzeczywistości przenikają się łagodnie i jeden świat przechodzi w drugi pra­ wie niezauważalnie - jest niespodziewane i gwałtowne. Gwałtowność przejścia niewolicjonalnego polega na tym, że stabilna, zmysłowa rzeczywistość Anglii zostaje nagle za­ burzona. Zaburzenie to jest wynikiem agresji - nagłego wtar­ gnięcia rzeczywistości innego świata w rzeczywistość Anglii. Gwałtowność ta wytrąca bohaterów z równowagi - nawet Łucja i Edmund, którzy przecież mieli już do czynienia z ma­ gią, są całkowicie zaskoczeni i nie wiedzą, co robić. Pierwszą ich reakcją jest zdumienie i strach. Co więcej, rzeczywistość narnijska nie tylko zaburza rzeczywistość angielską, lecz wchłania ją i bohaterów. W przeciwieństwie do sytuacji z przejść wolicjonalnych, podczas których wchodzący do Na­ mi bohaterowie odwracając się widzieli przejście do swojego świata, tutaj to połączenie z rzeczywistością Anglii zostaje całkowicie przerwane. Anglia dosłownie przestaje istnieć, tak jakby nigdy nie istniała. Wśród szlochów słychać było od czasu do czasu urywane zdania [Eustachego]: - Ja chcę stąd iść - ja chcę wracać - wcale mi się to NIE PODOBA. - Chcesz stąd iść? - zapytał Kaspian. - Ale dokąd? Eustachy podbiegł do burty, jakby się spodziewał zobaczyć ramę obrazu wiszącą nad wzburzonym oceanem, a może i kawa­ łek sypialni Łucji. Ale zobaczy! tylko granatowe fale zwieńczo­ ne pienistymi grzywami i błękitne niebo stykające się z morzem na widnokręgu. Może i trudno winić go za to, że się załamał. 68 Choć przejście to jest gwałtowne, a nie łagodne jak przej­ ścia wolicjonalne, można prześledzić je z perspektywy gra­ dacji wrażeń zmysłowych i okazuje się, że zachowuje ono ta­ ką samą ich sekwencję. Przede wszystkim wielką rolę w opi­ sie tego przejścia odgrywa uprzywilejowany u Lewisa zmysł wzroku. Od chwili gdy dzieci zdają sobie sprawę, że zaczyna dziać się coś dziwnego, aż do momentu znalezienia się w Na­ mi, wszystkie wrażenia opisywane są obrazami. To właśnie zmysł wzroku stanowi nośnik poszczególnych innych wrażeń zmysłowych. Podobnie jak w przypadku przejść wolicjonal­ nych, tak i tu moment przeniknięcia do Nami rozpoczyna się od najsubtelniejszych wrażeń zmysłowych związanych z dźwiękiem i poczuciem przestrzeni. Nagle dzieci uświada­ miają sobie fakt, że obraz ożywa, a mówiąc dokładniej: staje się przestrzenny. Fale wyglądają tak, jakby naprawdę się wznosiły i opadały, a statek wygląda tak, jakby naprawdę płynął. Dwuwymiarowy obraz nabiera głębi. To wrażenie przestrzeni jest pierwszym wyznacznikiem pojawiania się rzeczywistości narnijskiej i początkiem zaniku angielskiej. Według skali, jaką się posługujemy, wrażenie przestrzeni po­ wiązane jest ze zmysłem słuchu, a zatem jest najsubtelniej­ szym wrażeniem zmysłowym. Natychmiast też wrażenie prawdziwości Nami dopełnia się innymi odczuciami zmysło­ wymi: z obrazu wieje ku dzieciom wiatr niosący dźwięki i zapach (wrażenia na odpowiednio 1. i 2. poziomie subtelno­ ści), a po chwili uderza w nich potężna fala, „wielki, zimny i słony" bałwan morski (wrażenia smaku i dotyku - będące odpowiednio 4. i 5. poziomem subtelności wrażeń zmysło­ wych). W tym momencie dzieci odbierają już Narnię pięcio­ ma zmysłami, choć jednocześnie tymi samymi pięcioma zmysłami odbierają nadal rzeczywistość angielską. Skoro jednak te dwie rzeczywistości światów równoległych są zupełnie nieprzystawalne i w pewien sposób się wyklucza­ ją, jedna z nich musi zniknąć, bowiem niemożliwe jest przeby­ wanie w tych dwóch światach jednocześnie. Znika zatem An­ glia. Opisując przejście niewolicjonalne Lewis nie redukował wyznaczników rzeczywistości angielskiej powoli - tak jak w przypadku przejść wolicjonalnych. Anglia nie zanika stop­ niowo, jak na przykład wówczas, gdy Łucja wchodzi do Nami przez szafę. W przypadku przejścia niewolicjonalnego rzeczy­ wistość angielska trwa nie zmieniona aż do momentu, gdy przenikająca w nią rzeczywistość Nami rozsadza ją od środka. 95 �Zniknięcie Anglii nie jest procesem; jest nagłą eksplozją, która wyznacza moment przejścia bohaterów do Nami. Przerażony Eustachy, który nie może znieść tego, co się dzieje, reaguje w jedyny sposób, jaki zna: przemocą. Rzuca się do przodu, aby zerwać obraz ze ściany i w ten sposób ustabilizować znaną sobie, choć w tym momencie zachwianą rzeczywistość świata Anglii. Edmund próbuje go powstrzy­ mać, więc zrywa się z łóżka i łapie go za rękę. W tej samej chwili przestraszona Łucja chwyta Edmunda za rękę z dru­ giej strony. W ten sposób wszyscy troje zbijają się w szamo­ czącą się gromadkę i nagle - Lewis nie opisuje w jaki spo­ sób, stwierdzając jedynie, że: „albo obraz nagle urósł, albo też oni stali się mniejsi" - wszyscy troje znajdują się na kra­ wędzi rzeczywistości angielskiej: na ramie obrazu. Nie wie­ my, czy jeszcze w tym momencie widzieli za sobą sypialnię Łucji, czy też już wówczas rozpłynęła się ona wraz z Anglią. Wiemy natomiast, że przed sobą ujrzeli prawdziwe morze i czuli się tak, jakby stali na przybrzeżnej skale. Chwilę później potężna fala zwaliła ich z nóg i pociągnęła za sobą w narnijskie morze. Anglia przestała istnieć, a wszystko to wy­ darzyło się w ułamku chwili. Jak można zauważyć, przejście niewolicjonalne jest cał­ kowicie niespodziewane. Żadne z dzieci nie mogło przygoto­ wać się na taką ewentualność wcześniej. Przeniesienie do Na­ mi - choć w przypadku Edmunda i Łucji na pewno utęsknio­ ne - jest nawet dla nich zaskoczeniem. Natomiast dla Eusta­ chego jest po prostu nie do uwierzenia. Eustachy zaczął domagać się wysadzenia na ląd, dodając, że w pierwszym napotkanym porcie „złoży przeciwko nim doniesie­ nie" na ręce Brytyjskiego Konsula [...] W końcu przekonali go z trudem, że właśnie płyną ile wiatru w żaglach do najbliższego znanego lądu, i że odesłanie go teraz do Cambridge (gdzie mie­ szka Wuj Harold) jest równie trudne, jak wysianie go na księżyc. 69 Przejście to jest także bezsprzecznie niebezpieczne. Nie przypomina łagodnego wejścia do Nami przez szafę. Bohate­ rowie nie tylko spadają z wysokości, ale wpadają do rozkoły­ sanego, lodowatego morza. Na szczęście statek jest niedaleko i marynarze natychmiast zauważają trzy postacie w wodzie. Kaspian skacze do wody, aby pomóc ich wyciągnąć. Nie­ mniej nawet te kilka chwil przebywania w lodowatej wodzie stanowi wystarczające niebezpieczeństwo. Łucja dziękowała Bogu, że w ostatnim letnim semestrze zro­ biła znaczne postępy w pływaniu. Co prawda lepiej by sobie ra­ dziła, gdyby poruszała rękami trochę wolniej, a także gdyby wo­ da nie okazała się tak przeraźliwie zimna, ale i tak utrzymywała się jakoś na powierzchni. Szybko zrzuciła buty, jak powinien zro­ bić każdy, kto wpadnie w ubraniu do głębokiej wody. Pamiętała nawet o tym, aby mieć zamknięte usta i otwarte oczy. [...] A po­ tem, jak można się było spodziewać, Eustachy w panice uchwy­ cił się jej kurczowo i woda przykryła im głowy. Kiedy się wynurzyli, Łucja zobaczyła białą postać skaczącą z pokładu do morza. Edmund był teraz blisko nich i - przebiera­ jąc szybko nogami w wodzie - zdołał pochwycić ręce wyjącego dziko Eustachego. A potem ktoś inny, czyja twarz była jej dziw­ nie znajoma, podtrzymał ją z drugiej strony. 70 Na szczęście żaden z bohaterów nie tonie, choć Eustachy był od tego o krok. Jednak wszyscy okupili przejście do Na­ rni siniakami i przeziębieniem. Z pewnością nie jest to rodzaj przejścia, które chcieliby w przyszłości powtórzyć, a przynaj­ mniej nie wówczas, gdyby mieli jakąś inną możliwość prze­ niknięcia do Nami. Jednocześnie przejście to - tak jak wszy­ stkie inne, zarówno wolicjonalne, jak i niewolicjonalne - jest prawdziwe. Nie jest to przygoda wyśniona, ani jakieś wewnę­ 96 trzne doświadczenie psychologiczne któregokolwiek z boha­ terów. Narnia jest na wskroś prawdziwa: woda jest mokra, zimna i głęboka, słońce gorące, wiatr silny i przenikliwy. Kwestię prawdziwości przejść między światami i prawdzi­ wości światów równoległych omówiliśmy jednak wcześniej i nie będziemy poświęcać jej tu więcej miejsca. Dość wspo­ mnieć, że postulat prawdziwości dotyczy wszystkich rodza­ jów przejść opisanych przez Lewisa. Podobnie jak w przypadku innych przejść, także i w przy­ padku tego przejścia można odnaleźć pewne logiczne dyle­ maty, z którymi Lewis sobie nie poradził. Na przykład nie wiemy, w jakim stanie Eustachy, Edmund i Łucja zastali sy­ pialnię Łucji w domu wujostwa po swoim powrocie. Pamię­ tając o tym, że chwilę przed przeniesieniem do Nami dzieci zostały zalane w pokoju przez potężną falę - co oznacza, że do pokoju musiała wlać się ogromna masa słonej wody - za­ stanawiamy się, w jaki sposób Lewis uniknął dostrzeżenia te­ go faktu przez Ciotkę Albertę i Wuja Harolda. Nawet jeżeli woda natychmiast by wyschła, musiałaby pozostawić ślady w postaci zacieków i wilgoci. Innym pytaniem, na które au­ tor nie udzielił odpowiedzi, jest mechanika powrotu bohate­ rów przez dziurę w niebie. Niedopowiedzenia te nie ujmują jednak przejściom niewolicjonalnym ich czaru. Ciekawą prawidłowością rzucającą się w oczy podczas analizy przejść niewolicjonalnych jest fakt, że przenoszeni do innego świata bohaterowie zawsze trzymają się za ręce (lub w jakiś inny sposób są ze sobą w bezpośrednim kontakcie fi­ zycznym). W ten sposób magia, która wciąga do Nami choć­ by jednego z nich, oddziaływuje automatycznie także na in­ nych. Prawidłowość ta zauważalna jest w opisanym powyżej przejściu z Podróży „ Wędrowca do świtu", a także w przy­ padku „wtrąbienia" Piotra, Łucji, Zuzanny i Edmunda do Na­ mi w Księciu Kaspianie. - Uwaga! - krzyknął Edmund. - Złapmy się wszyscy za rę­ ce i trzymajmy mocno razem. Czuję, że to jakieś czary. Prędko! - Tak! - powiedziała Zuzanna. - Trzymajmy się mocno za ręce. Och, naprawdę, żeby to już przestało... och! I nagle bagaże, tawka, peron i cała stacja zniknęły im sprzed oczu. Trzymając się za ręce i z trudem łapiąc oddech znaleźli się w jakimś lesie, tak gęstym, że gałęzie wbijały się im w ubra­ nia i trudno było się poruszyć 71 W tym przypadku jednak trzymanie się za ręce jest świa­ dome i ma służyć dodaniu bohaterom otuchy. Poza tym, przez fizyczny kontakt bohaterowie przenoszą ze sobą do Na­ mi wszystkie te przedmioty, które wówczas mają przy sobie: drugie śniadania znajdujące się w kieszeniach ich płaszczy, zapałki, scyzoryki oraz latarkę Edmunda. Przejście to - podobnie jak inne przejścia niewolicjonalne, np. wyszarpnięcie Julii i Eustachego z pociągu w Ostatniej bitwie - charakteryzuje się takimi samymi cechami jak przej­ ście z Podróży „Wędrowca do świtu": odbywa się bez żadne­ go udziału woli bohaterów, jest niespodziewane, gwałtowne, niebezpieczne (choć może nie tak bardzo jak w przypadku „lądowania" bohaterów w morzu) i prawdziwe. Jego opis jest jednak tak krótki, że nie ma w nim miejsca na gradację wra­ żeń zmysłowych. Da się jednak zauważyć, że moment prze­ niknięcia do Nami ponownie wyznaczany jest przez zmysł wzroku. W jednej chwili bohaterowie znajdują się jeszcze w Anglii, następnie Anglia znika, a chwilę potem są w Nami nie wiemy, w jaki sposób do tego dochodzi. Wydaje się zatem, że tempo tego przeniesienia uniemożliwia jakiekolwiek opisy samego procesu przejścia między światami. 72 �Wszystkie przejścia między światami równoległymi opi­ sane w Kronikach mieszczą się jednocześnie w dwóch kate­ goriach: są wolicjonalne lub niewolicjonalne, i są przejściami bezpośrednimi lub przejściami przeniesienia. Ten drugi podział dokonany jest w oparciu o sposób, w jaki bohatero­ wie przenikają do świata równoległego. Przejścia bezpośre­ dnie to przejścia, w których przeniknięcie do innego świata polega na fizycznym przejściu do niego przez punkt styku dwóch światów, określany mianem cięcia Riemanna, wrót czasu lub bramy światów. Natomiast przejścia przeniesienia to te, podczas których bohaterowie uniesieni siłą magii „szy­ bują" w przestrzeni, aby w końcu znaleźć się w innym świecie. Przykładami przejść bezpośrednich są wszystkie przejścia w Lwie, czarownicy i starej szafie, wciągnięcie Łucji, Ed­ munda i Eustachego do Narni przez obraz w Podróży „ Wę­ drowca do świtu" oraz wszystkie przejścia ze Srebrnego krzesła, kiedy to Julia i Eustachy wchodzą do krainy Aslana (a pośrednio także i do Nami) przez drzwi prowadzące na wrzosowisko za szkołą eksperymentalną. Taki sam też jest ich powrót. Niektóre cechy przejść bezpośrednich omówiliśmy już pośrednio, analizując przejścia wolicjonalne (np. pierwsze przejście Łucji do Narni) i niewolicjonalne (np. wciągnięcie do Narni Łucji, Edmunda i Eustachego przez falę z obrazu na ścianie). Dlatego też za przykładowe ilustracje przejść bezpośrednich posłużą nam epizody, których do tej pory nie omawialiśmy, a mianowicie przejścia Julii i Eustachego opi­ sane w Srebrnym krześle. Julia i Eustachy są oboje uczniami szkoły eksperymental­ nej i ofiarami bezkarnego szkolnego gangu, który znęca się nad słabszymi. Opowieść dzieje się w semestrze jesiennym, kilka miesięcy po pierwszych odwiedzinach w Narni Eusta­ chego, który bardzo się w jej wyniku zmienił. Zmianę tę za­ uważają wszyscy: szkolny gang, inni uczniowie, nauczyciele i rodzice. - Dlaczego tak się zmieniłeś w tym semestrze? - zapytała w końcu Julia. - Wiele dziwnych rzeczy spotkało mnie podczas wakacji odrzekł tajemniczo Eustachy. - Jakich rzeczy? Eustachy długo nie odpowiadał, aż wreszcie się zdecydował: [...] - Czy uwierzyłabyś, gdybym ci powiedział, że podczas tych wakacji byłem poza światem - poza T Y M światem? - Nie bardzo rozumiem, co masz na myśli. - No więc dobrze, nie mówmy o światach. Załóżmy, że po­ wiem ci, że byłem w takim miejscu, w którym zwierzęta mówią i gdzie są no... czary i smoki, i... no wiesz, różne rzeczy, o których się czyta w bajkach. - Gdy to powiedział, poczuł się bar­ dzo głupio i poczerwieniał na twarzy. - Ale jak się tam dostałeś? - zapytała Julia. I ona czuła się dziwnie zakłopotana. - W jedyny możliwy sposób: dzięki Magii - odpowiedział Eustachy prawie szeptem. - Byłem tam z moimi kuzynami. Zo­ staliśmy po prostu porwani. Oni już tam przedtem byli. 73 Choć poprzednio Julia i Eustachy prawie wcale się nie znali, zbliżyła ich podobna sytuacja: oboje są prześladowani przez szkolny gang i nienawidzą swojej szkoły. Gdy Eustachy podzielił się swą przygodą z Julią, zaczęli się zastanawiać, czy nie istnieje jakiś sposób, dzięki któremu mogliby znaleźć się w Narni. W końcu postanawiają poprosić o to Aslana. Jed­ nak w momencie, gdy zaczynają uroczyście przyzywać Asla­ na, słyszą głosy kilku osób ze szkolnego gangu i muszą rato­ wać się ucieczką. Wspinają się po rozmokłym zboczu, na którego szczycie znajduje się mur szkolny i niewielkie drzwi prowadzące na wrzosowisko. Te drzwi są ich jedyną szansą ucieczki. Drzwi były zawsze zamknięte. Zdarzało się jednak w prze­ szłości, że niektórzy zastawali je otwarte. A może zdarzyło się tak tylko raz - w każdym razie pamięć nawet tego jednego razu podtrzymywała nadzieję wielu uczniów i kazała im co jakiś czas próbować. Można sobie wyobrazić, jak wspaniała byłaby to dro­ ga nie zauważonej przez nikogo ucieczki poza teren gimnazjum. 74 Niestety, drzwi i tym razem są zamknięte. Kiedy jednak zawiedziony Eustachy szarpie się z nimi, nagle otwierają się, a dzieci - zamiast wyskoczyć przez nie na wrzosowisko - za­ mierają ze zdumienia, nie mogąc się ruszyć z miejsca. Widzą bowiem przed sobą coś, czego nigdy by się nie spodziewali. Spodziewali się zobaczyć szare, porośnięte wrzosem zbocze, zlewające się na horyzoncie z ponurym, jesiennym niebem. Za­ miast tego, oślepił ich blask słońca wlewający się przez otwarte drzwi, tak jak światło czerwcowego dnia wlewa się do garażu po otwarciu bramy. Na trawie lśniły jak diamentowe paciorki krople deszczu, a na pobrudzonej błotem twarzy Julii błyszczały stru­ myczki pozostawione przez łzy. Blask słońca płynął ze świata, który z całą pewnością nie wyglądał jak ten świat - nawet jeśli sądzić tylko po tym, co mogli dotąd zobaczyć. A zobaczyli gład­ ką murawę, gładszą i świeższą niż najwspanialszy trawnik, jaki Julia w życiu widziała, i błękitne niebo, i - polatujące tu i tam jakieś stworzenia tak jaśniejące i barwne, że mogły być klejnota­ mi lub wielkimi motylami. Julia od dawna tęskniła za czymś takim, a jednak teraz poczu­ ła lęk. Spojrzała na twarz Scrubba i zobaczyła, że on też się boi. - No, dalej, Pole, idziemy - powiedział zmienionym głosem. - A czy będziemy mogli wrócić? Czy to bezpieczne? W tym momencie usłyszeli za plecami cienki, mściwy glos: - Posłuchaj no, Pole. Każdy wie, że tu jesteś. Złaź z powro­ tem. Był to głos Edyty Jackie, nie należącej do gangu, ale będącej jedną z jego sług i donosicieli. - Szybko! - krzyknął Scrubb. - Tędy! Daj mi rękę. Nie mo­ żemy się rozdzielić. -1 zanim Julia zdała sobie sprawę z tego, co się dzieje, złapał ją za rękę i pociągnął za sobą przez drzwi w murze, poza teren szkoły, poza Anglię, poza cały nasz świat - do Tamtego Miejsca. Glos Edyty Jackie urwał się tak nagle, jak głos w radiu, kiedy się je wyłączy. W tej samej chwili usłyszeli zupełnie inne dźwię­ ki. Wydawały je owe dziwne stworzenia w powietrzu, które teraz okazały się ptakami. Było to bardziej podobne do muzyki - dość hałaśliwej i niezbyt melodyjnej - niż do ptasiego śpiewu w na­ szym świecie. A tłem dla tej muzyki była przejmująca cisza. 75 Podobnie jak w Lwie, czarownicy i starej szafie, tak i tu bramą do innego świata okazują się drzwi. Jednak w tym przypadku miejsce styku dwóch światów jest jeszcze bardziej „skondensowane": aby wejść do świata równoległego, wy­ starczy dosłownie jeden krok, a nie tak, jak podczas pierw­ szego wejścia Łucji do Narni - kilka kroków. Granica tych światów jest bardzo wyraźna. Stanowi ją mur szkoły. Za nim leży to, co Lewis określił mianem „Tamtego Miejsca". Świa­ ty te w żaden sposób nie zachodzą na siebie. Można powie­ dzieć, że raczej do siebie przylegają. Stojąc przed wejściem, Julia i Eustachy odbierają Anglię wszystkimi pięcioma zmy­ słami, natomiast ich percepcja świata równoległego ograni­ cza się tylko do wzroku, a i to nawet niewyraźnie. Dzieci nie potrafią dostrzec ptaków. Widzą jedynie unoszące się w po­ wietrzu kolorowe plamy podobne do motyli. Od strony inne­ go świata nie dobiegają ich żadne dźwięki. Sytuacja zmienia się diametralnie, gdy przechodzą przez drzwi w murze. Dźwięki dochodzące ze świata Anglii urywają się, a Eustachy i Julia zaczynają słyszeć muzykę dziwnych, kolorowych 97 �plam, które dopiero wówczas rozpoznają jako ptaki. Choć Lewis nie zaznacza, tego jasno w książce, można przypu­ szczać, że w momencie, w którym dzieci wchodzą do innego świata, rzeczywistość Anglii blednie i zanika. Nawet gdyby Julia i Eustachy odwrócili się, by spojrzeć na Anglię przez drzwi, ujrzeliby najprawdopodobniej mniej lub bardziej nie­ wyraźny obraz zbocza i szkoły, ale nie dochodziłyby do nich stamtąd, żadne inne wrażenia zmysłowe, dźwięki ani zapa­ chy. Taki też jest obraz Anglii, którą widzą przed sobą Julia, Eustachy i Kaspian, gdy kończy się ich czas pobytu w Narni. I niewiele musieli zrobić kroków, gdy pojawił się przed nimi mur Eksperymentalnej Szkoły. Asian zaryczał tak, że słońce za­ drżało na niebie, a jakieś dziesięć metrów mura rozpadło się przed nimi. Spojrzeli przez wyrwę ponad szkolną kolekcję krzewów, aż na dach gimnazjum. Widniał na tle tego samego ponurego, jesien­ nego nieba, jakie widzieli, gdy zaczęły się ich przygody. 76 Także i w przypadku tego przejścia daje się zauważyć uprzywilejowana pozycja zmysłu wzroku - to właśnie wzrok wyznacza pierwszy kontakt z innym światem. Poza tym pierwszym wrażeniem, jakie dzieci odbierają wchodząc do tajemniczego ogrodu jest ponownie wrażenie przestrzeni i ci­ szy, stanowiącej tło wszystkich pojawiających się wokół nich dźwięków. Oznacza to, że pierwsze wrażenia zmysłowe w świecie równoległym ponownie związane są z najsubtel­ niejszym zmysłem ludzkim: ze słuchem. Wrażenia te łago­ dnie i stopniowo zostają dopełnione wrażeniami płynącymi z innych zmysłów. W przypadku przejść bezpośrednich miejsce styku dwóch światów nie zawsze musi być tak dokładnie określone jak podczas wejścia Eustachego i Julii do krainy Aslana przez szkolny mur. Czasami oba światy mogą zachodzić na siebie i przenikać się łagodnie tak, że precyzyjne określenie, w którym miejscu jeden się kończy, a drugi zaczyna, nie zawsze jest możliwe. Niemniej jednak regułą dla przejść bezpośre­ dnich jest to, że światy równoległe znajdują się „fizycznie blisko", to znaczy przejście między nimi nie wymaga żadnej podróży ani pokonywania czasoprzestrzeni. Powrót Julii i Eustachego do Anglii w Srebrnym krześle odbywa się na tej samej zasadzie jak ich wejście. Wyjątkiem jest tu jednak fakt, że Asian pozwala Kaspianowi na pięć mi­ nut wejść do świata ludzi razem z dziećmi. W żadnej z po­ przednich książek cyklu narnijskiego nie było wzmianki o tym, aby jakakolwiek postać ze świata Narni odwiedziła świat ludzi. Po chwili zastanowienia wydaje się niemal dziw­ ne, że żadna z tych postaci nie chciała choćby na chwilę uj­ rzeć świata, z którego przychodziły dzieci. Na przykład w Lwie, czarownicy i starej szafie faun odprowadza Łucję do miejsca, skąd widać już otwarte drzwi szafy, ale nie przycho­ dzi mu do głowy, aby przejść przez nie nawet na parę chwil. Jednak pragnienie to przychodzi do głowy wskrzeszonemu Kaspianowi w Srebrnym krześle. - Panie - rzekł Kaspian. - Od dawna marzyłem o tym, żeby chociaż rzucić okiem na ICH świat. Czy jest w tym coś złego? - Nie możesz już chcieć niczego złego, skoro umarłeś, mój synu - odpowiedział Asian. - Zobaczysz ich świat. Spędzisz w nim pięć minut ICH czasu. Tyle ci wystarczy, aby uporządko­ wać tam pewne sprawy. 77 Co więcej, nawet Asian częściowo wchodzi do rzeczywi­ stości angielskiej. Kiedy Kaspian i Eustachy okładają płaza­ mi mieczy chłopców ze szkolnego gangu, a Julia młóci batem dziewczynki, Asian kładzie się na wyrwie w murze plecami do Anglii i twarzą w stronę swej krainy. Kilka minut później 98 Kaspian wraz z Aslanem wracają do swego świata, a Julia i Eustachy wślizgują się niepostrzeżenie do szkoły. Niemniej jednak jest to sytuacja wyjątkowa. Kaspian nie należy już do świata Narni, bowiem zmarł i został wskrzeszony w krainie Aslana, natomiast Asian - który, jak Lewis daje nam do zro­ zumienia, jest też stwórcą i panem naszego świata - może z tego tytułu robić, co zechce: nawet pokazać się na chwilę w naszym świecie w swojej lwiej postaci. Podstawowa różnica między przejściami bezpośrednimi i przejściami przeniesienia polega na tym, że w pierwszym przypadku światy równoległe przylegają do siebie fizycznie choć oczywiście połączenie między nimi otwiera się tylko na jakiś czas i jest warunkowane magią - a w drugim światy te nie są połączone żadnym fizycznym „pomostem". Przejścia przeniesienia - czyli takie, podczas których bo­ haterowie przenoszeni są w czasie i przestrzeni do świata równoległego - pojawiają się w Kronikach narnijskich pra­ wie tak samo często jak przejścia bezpośrednie. Takimi przej­ ściami są na przykład: „wtrąbienie" czwórki dzieci do Narni w Księciu Kaspianie oraz ich powrót do rzeczywistości an­ gielskiej przez Drzwi zbudowane przez Aslana na łące; po­ wrót Łucji, Edmunda i Eustachego przez bramę w niebie w Podróży „ Wędrowca do świtu "; wszystkie przeniesienia za pomocą pierścieni (oraz bez nich) opisane w Siostrzeńcu cza­ rodzieja oraz przeniesienie do Narni Julii i Eustachego w Ostatniej bitwie. Analizując ten rodzaj przejść, przyjrzymy się szczególnie opisom podróży w czasoprzestrzeni, zawartym w Siostrzeńcu czarodzieja, i to z kilku powodów. Po pierwsze, dopiero w tej książce Lewis wprowadził magiczne przedmioty umożliwia­ jące przemieszczanie się między światami; po drugie, zaryso­ wał w niej ciekawą wizję „między-świata", swego rodzaju stacji między różnymi światami równoległymi, która pozwa­ la nam objąć umysłem cały proces i mechanikę podróży; a po trzecie dlatego, że w tej książce cyklu narnijskiego Lewis za­ mieścił największą ilość przeniesień między światami. Podczas przejść przeniesienia dwa światy, pomiędzy którymi następuje połączenie, są czasoprzestrzennie (i pod każdym innym względem) odległe, a zatem trudno jest w przypadku tego typu przejść mówić o ciągłości wrażeń zmysłowych przemieszczających się bohaterów. Zwykle czu­ ją się oni „porwani", szybują w przestrzeni (wznoszą się lub opadają) i nie wiedzą, co się wokół nich dzieje. Następuje za­ burzenie otaczającego ich świata, chwila zamieszania, a po­ tem nagle znajdują się już w innej rzeczywistości. Nie potra­ fimy wówczas określić granicy przenikania się dwóch świa­ tów. Są one zawsze rozdzielone przestrzenią, obszarem „mię­ dzy-świata". Podczas niektórych przejść obszar ten bohatero­ wie pokonują w ułamku chwili - zbyt krótkim czasie, by opi­ sać ich wrażenia towarzyszące przeniesieniu - a podczas in­ nych, trwa to na tyle długo, że możliwy jest jakiś (mniej lub bardziej dokładny) opis. Poza tym niektóre przejścia dokonu­ ją się za pomocą magicznych przedmiotów (użytych przez bohaterów pierścieni lub rogu Zuzanny, którym przyzywa ich Kaspian), a niektóre dzięki czystej Magii, bez udziału żad­ nych magicznych przedmiotów. Jak zatem widać, przejścia przeniesienia są niejednorod­ ne: w kategorii tej mieści się wiele rozmaitych doświadczeń przenikania między światami. Przykładem przejścia przenie­ sienia, które odbywa się zbyt szybko, aby Lewis mógł opisać jakiekolwiek wrażenia zmysłowe bohaterów związane z przeniknięciem z jednego świata do drugiego, może być opisany w Siostrzeńcu czarodzieja powrót Digorego, Julii �i Wuja Andrzeja z Narni do Lasu Między Światami, a stam­ tąd do Londynu. - Nie musicie używać pierścieni, kiedy jestem z wami - roz­ legł się głos Aslana. Dzieci rozglądały się dookoła mrugając oczami. Bo oto zno­ wu były w Lesie Między Światami. Wuj Andrzej leżał na trawie, wciąż pogrążony w głębokim śnie. Asian stał między nimi. - Chodźcie - powiedział Asian. - Czas, byście powrócili do domu. [...] W następnej chwili wszyscy troje (Wuj Andrzej już przebudzo­ ny) wpadli na łeb na szyję w hałas, gorąco i zaduch Londynu. 78 Powyższy opis sugeruje, że przejście dokonało się w ułamku chwili. Było tak szybkie, że sami bohaterowie ze zdziwieniem nagle uświadomili sobie, że są w innym świe­ cie. Autor w żaden sposób nie mówi nam, w jaki sposób bo­ haterowie dostali się z Nami do Lasu Między Światami. Równie tajemniczy jest mechanizm ich powrotu do Anglii. Innym natychmiastowym przejściem przeniesienia, pod­ czas którego Lewis ignoruje szczegóły podróży między świa­ tami, jest przeniknięcie Julii i Eustachego do Nami w Ostat­ niej bitwie. Przejście to dokonało się w rezultacie pojawienia się przed grupką przyjaciół zjawy, czy mglistego obrazu zroz­ paczonego króla Narni, Tiriana. Zrozumieli oni wówczas, że dzieje się tam coś niedobrego i tajemnicza postać wzywa ich na pomoc. Postanowili jakoś dostać się do Nami, ale ponie­ waż nie można tego dokonać samym pragnieniem, odkopali schowane wiele lat wcześniej magiczne pierścienie, aby po­ służyć się nimi jeszcze raz. Gdy Tirian budzi się w lesie po swojej wizji (która także była swego rodzaju przejściem mię­ dzy światami), „[pjrawie natychmiast ziemia zatrzęsła się raz, potem drugi - i oto stało przed nim dwoje dzieci". Jed­ nak przejście to nie dokonało się, wbrew planom, za pomocą pierścieni. Według słów Eustachego: 79 W dzień później Julia i ja wracaliśmy ze szkoły - tylko my dwoje chodzimy jeszcze do szkoły, i to do tej samej. Piotr i Ed­ mund mieli się z nami spotkać w umówionym miejscu na drodze ze szkoły, na stacji, i przekazać nam Pierścienie, bo to my mieli­ śmy przejść do Narni; oni są starsi i nie mogą tu już wrócić. Więc wsiedliśmy do pociągu - to taka rzecz, którą się w naszym świe­ cie podróżuje: mnóstwo zamkniętych wozów sczepionych razem - a Profesor, Ciotka Pola i Łucja towarzyszyli nam, bo chcieli­ śmy być jak najdłużej razem. No więc byliśmy razem w pociągu. I właśnie dojeżdżaliśmy do stacji, na której mieliśmy się spotkać z Piotrem i Edmundem, ja wyglądałem przez okno, żeby ich zo­ baczyć, gdy nagle nami okropnie szarpnęło, coś zahuczało i w tej samej chwili znaleźliśmy się w Narni, a ty stałeś przed nami przywiązany do drzewa. - A więc w ogóle nie użyliście Pierścieni? - zapytał Tirian. - Nie, nawet ich nie zobaczyliśmy. Asian uczynił to w swój własny sposób, bez Pierścieni, jak już nieraz bywało. go bólu. Nawet się nie przestraszyłem, tylko poczułem... no... ja­ kieś takie podniecenie. I... pamiętam jeszcze coś dziwnego Mia­ łem boleśnie stłuczone kolano, wiecie, ktoś mnie kopnął podczas gry w rugby. I wtedy poczułem, że to nagle minęło. Poczułem się bardzo lekko. No i... byliśmy już tutaj. - Z nami, w pociągu, było bardzo podobnie - rzekł Lord Di­ gory [...]. - Wydaje mi się tylko, że my, to znaczy ja i Pola, po­ czuliśmy się przede wszystkim o wiele bardziej rześcy i rozlu­ źnieni. Wy, młodzi, nie potraficie tego zrozumieć. Po prostu przestaliśmy czuć się staro. 81 Przyglądając się dwóm powyższym opisom tej samej w istocie sytuacji przeniesienia (choć bohaterowie zostali prze­ niesieni w różne miejsca i w różnym czasie: Julia i Eustachy do Narni, a reszta do wiecznej Nami za drzwiami stajni, i to kilka dni potem), można zauważyć, że wrażenia wszystkich bohate­ rów, jakie zapamiętali z tego przejścia, ograniczają się do ostat­ nich ich odczuć w rzeczywistości angielskiej. Nie ma żadnej wzmianki o jakichkolwiek wrażeniach, podróży między świa­ tami. Natychmiast po tym, gdy znikają z Anglii, znajdują się w Nami. Przejście to jest jednak szczególne, bowiem, jak później autor daje nam do zrozumienia, wszyscy bohaterowie giną wówczas w katastrofie kolejowej w Anglii i nigdy już tam nie wracają. Jest to więc nie tyle opis przejścia między światami równoległymi, ile raczej opis doświadczenia śmierci i świadomości ciągłości istnienia nawet po śmierci fizycznej w naszym świecie. Świadomość ta jest tak mocna, że przez długi czas do bohaterów nie dociera fakt, że umarli. 0 wiele ciekawszą grupę przejść przeniesienia stanowią przejścia zawierające opisy podróży bohaterów między róż­ nymi światami. W Kronikach narnijskich pierwsze takie przejście pojawia się w Księciu Kaspianie i opisuje wyjście dzieci z Nami i ich powrót do rzeczywistości angielskiej: Aż wreszcie Piotr stanął pierwszy, za nim Zuzanna, która po­ łożyła ręce na jego ramionach, Edmund położył ręce na jej ramio­ nach, Łucja położyła ręce na jego ramionach, pierwszy z Telmarów położył ręce na jej ramionach - i tak, w długim rzędzie, ru­ szyli ku Drzwiom. A potem nadszedł moment, który trudno jest opisać, ponieważ dzieciom wydawało się, że widzą trzy rzeczy naraz. Jedną był czarny wylot jaskini, otwierającej się na zieleń 1 błękit jakiejś wyspy na Pacyfiku, na której mieli się już za chwi­ lę znaleźć Telmarowie po przejściu przez Drzwi. Drugą była leśna polana w Narni, twarze Karłów i zwierząt, przepastne oczy Asla­ na i białe pasma na policzkach borsuka. A trzecią (która nagle po­ chłonęła tamte dwie) była szara, ponura płyta peronu na wiejskiej stacyjce i ławka z rozłożonymi wokół niej bagażami, na której wszyscy czworo siedzieli tak, jakby się z niej nigdy nie ruszali. 82 Natomiast w Siostrzeńcu czarodzieja przejść tego rodzaju jest aż siedem. Jest to pierwsze przejście Digorego do lasu między światami: 80 Podobne wrażenia mieli przeniesieni jednocześnie do wiecznej Nami wszyscy pozostali bohaterowie: Piotr i Ed­ mund, którzy stali na peronie, Profesor Digory Kirke, ciotka Pola oraz Łucja, którzy podróżowali pociągiem. Piotr opisu­ je to w następujący sposób: Edmund i ja staliśmy na peronie i zobaczyliśmy, jak nadjeż­ dża twój pociąg. Pamiętam, pomyślałem sobie, że bardzo szybko bierze zakręt przed stacją. [...] - I co się później stało? - zapytała Julia. - Cóż, nie tak łatwo to opisać, prawda, Edziu? - powiedział Wielki Król. - No, nie bardzo - zgodził się Edmund. - To w ogóle nie przypominało tego, no wiecie, jak zostaliśmy przeniesieni do Na­ mi poprzednim razem, za pomocą Magii. Usłyszałem okropny huk i coś jakby mnie z trzaskiem walnęło, ale nie czułem żadne­ Pracownia Wuja Andrzeja nagle znikła. Na moment wszyst­ ko się zamazało, poplątało i zawirowało. A potem Digory zoba­ czył zielone, mgliste światło padające na niego z góry i ciem­ ność przed sobą. Wyglądało na to, że jest zawieszony w jakiejś przestrzeni; trudno było powiedzieć, czy stoi, czy leży, czy sie­ dzi. Nic go nie dotykało. „Chyba jestem w wodzie - pomyślał Digory - Albo raczej POD wodą." Ta myśl go przeraziła, ale pra­ wie natychmiast poczuł, że unosi się szybko do góry. A potem je­ go głowa wynurzyła się nagle na powietrze i po chwili wczołgiwał się już na gładki, porośnięty trawą brzeg sadzawki. 83 Przejście próbujące właściwości pierścieni, podczas które­ go Digory i Pola prawie wracają do Londynu, ale zawracają do Lasu Między Światami tuż przed „lądowaniem" w Anglii: Włożyli zielone obrączki, wzięli się za ręce i raz jeszcze na „raz - dwa - trzy!" skoczyli do sadzawki. Tym razem podziałało. Bardzo mi jest trudno opowiedzieć, co czuli, bo wszystko stało się 99 �któ Ко sar Syi Nii CZE cfr cy Ci, my się cz< szc na ści tej św i i & (" stl sii zj m к в i w w c: w В si Ji к к d ś P / fi niezwykle szybko. Najpierw zobaczyli jaskrawe światła na tle czarnego nieba. Digory był później przekonany, że widzieli plane­ ty i gwiazdy i przysięgał, że widział z bliska Jowisza; dość blisko, by rozpoznać jego księżyce. Ale prawie w tej samej chwili poja­ wiły się rzędy dachów i kominów, zobaczyli katedrę Świętego Pawła i zrozumieli, że patrzą na Londyn, tyle że mogli widzieć przez ściany wszystkich domów. Zobaczyli postać Wuja Andrze­ ja, najpierw bardzo zamgloną i jakby przezroczystą, lecz gęstnie­ jącą i z każdą sekundą coraz bardziej wyraźną, tak jak w soczew­ ce lunety dostrajanej do odległości. Lecz tuż przedtem, zanim sta­ ła się prawdziwym, żywym człowiekiem, Pola zdążyła zawołać .Zamiana!". Szybko zamienili obrączki i nasz świat rozwiał się jak sen, a zielone światło w górze robiło się coraz jaśniejsze i ja­ śniejsze, aż w końcu głowy dzieci wynurzyły się nad powierzch­ nię sadzawki. [...] Próbna wyprawa nie trwała dłużej niż minutę. 84 Przejście Digorego i Poli z Lasu Między Światami do Charnu: Opadali z wielką szybkością w dół, najpierw przez ciemność, potem przez jakąś plątaninę mglistych i wirujących kształtów, które mogły być prawie wszystkim. Robiło się coraz jaśniej. A potem nagle poczuli, że stoją na czymś stałym i twardym. W chwilę później wszystko wyostrzyło się jak w soczewce i mo­ gli zobaczyć, gdzie są. 85 Ich powrót z Charnu wraz z uczepioną nogi Poli Czarow­ nicą Jadis: Każde wsadziło natychmiast lewą rękę do lewej kieszeni. Nie musieli zakładać obrączek na palce. Gdy tylko ich dotknęli, cały ten posępny, martwy świat zniknął im z oczu. Już unosili się w górę, a ciepłe, zielone światło nad ich głowami zbliżało się coraz szybciej. [...] A potem ich głowy wystrzeliły ponad powierzchnię sadzawki. Ogarnął ich słoneczny spokój Lasu Między Światami U." Następnie przeniesienie z Lasu Między Światami do Anglii: Ale gdy tylko skoczyli [do swojej sadzawki], Digory poczuł, że jakieś mocne i zimne kleszcze złapały go za ucho. A kiedy opadali w ciemność, a wokół nich zawirowały mgliste kształty naszego świata, zrozumiał, że Czarownica trzyma go dwoma pal­ cami za ucho [...]. W następnej chwili byli już w pracowni na poddaszu I . . . ] . 87 Ponowne przejście z Anglii do Lasu Między Światami: Rozgniewane i przerażone twarze znikły. Rozgniewane i przerażone głosy ucichły. [...] - Przecież nie... - zaczął Digory, ale nie skończył, bo ich głowy wynurzyły się w ciepłej, zielonej poświacie Lasu. A kiedy wygramolili się z sadzawki, Pola zawołała: - Och, zobacz! [Oprócz Czarownicy ś]ciągnęliśmy tu rów­ nież tego starego konia! I Pana Ketterleya. I dorożkarza. A to ci heca! 88 I prawie natychmiastowe przeniesienie całej grupy do Nami: Koń [...] poczłapał powoli do najbliższej sadzawki i wszedł do niej, żeby się napić. A z nim - zupełnie bezwiednie - w sa­ dzawce znalazła się reszta podróżników między światami. Digo­ ry wciąż ściskał kurczowo piętę Czarownicy, a Pola trzymała Di­ gorego za rękę. Jedna ręka Dorożkarza spoczywała na szyi konia, a drugą złapał właśnie Wuj Andrzej, wciąż dygoczący ze strachu. - Szybko! - powiedziała Pola patrząc Digoremu w oczy. - Zielone! I w ten sposób koń nie zdążył zaspokoić swego pragnienia. Wszyscy zaczęli nagle spadać w ciemność. Koń zarżał, Wuj An­ drzej zaszlochał. [...] Zapanowała cisza. [...] - To nie jest Cham - rozległ się głos Czarownicy. - To jest pusty świat. To jest NIC. I w rzeczy samej, było to najbliższe tego, co czuli. Otaczała ich taka ciemność, że nie widzieli się nawzajem i nie robiło to żadnej różnicy, czy miało się oczy otwarte czy zamknięte. Stopa­ mi dotykali czegoś zimnego i płaskiego, co mogło być ziemią, 100 ale na pewno nie trawą czy mchem. Powietrze było chłodne, che i nieruchome. ' su- 8 Wspólną cechą wszystkich tych przejść jest towarzyszące im wrażenie opadania (w ciemność) lub wznoszenia się (ku światłu). Jedynym zmysłem, który w jakiś sposób wówczas funkcjonuje, jest zmysł wzroku. Lewis ponownie podkreśla jego uprzywilejowaną pozycję. Choć bohaterowie nie widzą żadnych konkretnych kształtów, każde przeniesienie tego typu jest albo oddalaniem się od światła, albo przybliżaniem się do niego. Opis taki może sugerować rozmaite skojarzenia, na przykład z porodem, kiedy to stajemy się częścią tego świata, lub z doświadczeniami śmierci klinicznej, kiedy na jakiś czas go opuszczamy, przenosząc się na inne poziomy egzystencji. Oba te skojarzenia wiążą się w oczywisty sposób z kwestią podróży między światami - różnymi wymiarami egzystencji. Poza tym, przejściom przeniesienia towarzyszą także inne odczucia. Dzieci mogą widzieć kilka rzeczywistości naraz które wydają im się wyraźne na początku, a następnie są „wchłaniane" przez świat, do którego bohaterowie się prze­ noszą - albo też wszystko zaczyna wirować i zmieniać kształ­ ty; bohaterowie nie wiedzą, czy stoją, czy leżą, czy siedzą. Są zawieszeni w przestrzeni i nic ich nie dotyka. Świat, do które­ go zmierzają, wyłania się dla ich zmysłów stopniowo: naj­ pierw jako wirujące barwy, rozmyte kontury, a w końcu sta­ bilizuje się jako równoległa rzeczywistość. Skąd wzięła się idea przedstawiania przeniesienia w inny wymiar czasoprzestrzenny za pomocą wirowania, zamazania wrażeń zmysłowych, uczucia poplątania i dezorientacji? Jak wspomnieliśmy wcześniej, w 1884 r. ukazała się pierw­ sza powieść poruszająca kwestię istnienia różnych wielowy­ miarowych światów zatytułowana Flatiand: A Romance of Many Dimensions by a Square (Kraina Płaszczaków: Opo­ wieść Pana Kwadrata o wielu wymiarach), która przed 1915 r. doczekała się wielu wydań. Zawarte w niej opisy podróży głównego bohatera, pana Kwadrata, do krainy przestrzeni by­ ły pierwszymi opisami doświadczeń tego typu i zawierały fantastyczne opisy wirowania, zmieniających się kształtów i prawie psychodelicznych doświadczeń bohatera. Nie były one jednak wymysłem autora - ich siła polegała na tym, że były matematycznie poprawne. 90 Michio Kaku pisze, że gdyby pan Kwadrat został porwa­ ny ze swego dwuwymiarowego świata do naszego, szybował­ by w powietrzu jak kartka papieru. Ponieważ jego dwuwymiarowe oczy widzą tylko płaskie ka­ wałki naszego świata, człowiek wyglądałby dla niego wyjątkowo brzydko i przerażająco. Najpierw mógłby pan Kwadrat zobaczyć dwa skórzane koła wiszące przed nim (nasze buty). Wznosząc się dostrzega, że koła zmieniają kolor i stają się szmaciane (nasze spodnie). Następnie oba koła łączą się w jedno (nasze biodra), które z kolei dzieli się na trzy koła z tkaniny, ponownie zmienia­ jąc kolor (nasza koszula i ramiona). Gdy kontynuuje swoją podróż do góry, trzy kola z tkaniny znowu łączą się w jedno mniejsze koło z ciała (nasza szyja i głowa). W końcu koło z cia­ ła zmienia się w gąszcz włosów i nagle znika, gdy pan Kwadrat wzlatuje ponad naszą głowę. Dla pana Kwadrata tajemniczy „lu­ dzie" to koszmarne, doprowadzające do szaleństwa, ciągle zmie­ niające się koła ze skóry, tkaniny, ciała i włosów. Podobnie, gdyby nas wyjęto z trójwymiarowego Wszech­ świata i wysłano do czwartego wymiaru, odkrylibyśmy, że zdro­ wy rozsądek jest bezużyteczny. W czasie podróży w czwartym wymiarze strzępy materii pojawiałyby się nagle znikąd przed na­ szymi oczyma. Ciągle zmieniałyby kolor, rozmiar i skład, za­ przeczając wszystkim zasadom logiki trójwymiarowego świata. Znikałyby potem w powietrzu, zastępowane od razu przez inne, unoszące się obiekty." �podczas których bohaterowie zostają przeniesieni (jeżeli jest to przejście przeniesienia) lub wchodzą (jeżeli jest to przej­ ście bezpośrednie) do świata równoległego z impulsu własnej woli. Oznacza to, że przez cały czas są świadomi tego co się dzieje, a decyzja, czy wejść do świata równoległego czy też pozostać w swoim, zależy tylko od nich. Przejścia te są ła­ godne i przyjemne. Przejścia niewolicjonalne to przejścia, podczas których bo­ haterowie zostają wciągnięci do innego świata bez udziału swo­ jej woli albo nawet wbrew niej. Przejścia tego typu, niezależnie od tego, czy są przejściami bezpośrednimi czy przeniesieniami, są z reguły gwałtowne, nieprzyjemne i niebezpieczne. Podział na przejścia bezpośrednie i przeniesienia opiera się na wzajemnej relacji dwóch światów, między którymi prze­ mieszczają się bohaterowie. Gdy światy te są fizycznie blisko - przystają do siebie lub zachodzą na siebie - mówimy o przej­ ściach bezpośrednich. Gdy zaś po to, aby dostać się do innego świata, bohater musi pokonać przestrzeń i czas (bowiem świa­ ty te nie znajdują się w obrębie naszego wszechświata, a zatem nie są miejscami, do których można dolecieć za pomocą środ­ ków mechanicznych) - mówimy o przejściach przeniesienia. W przypadku przejść bezpośrednich miejsce styku dwóch światów czasami jest wyraźne, a czasami światy te przenika­ ją się nawzajem tak, że granica między nimi jest rozmyta. Niemniej jednak zawsze wówczas pojawia się - dzięki magii i zwykle tylko na chwilę według ziemskiego czasu - miejsce połączenia tych dwóch światów. Natomiast w przypadku przejść przeniesienia nie istnieje miejsce styku dwóch świa­ tów równoległych - bohaterowie dostają się do nich za pomo­ cą magii (czasami przenoszeni bohaterowie muszą posługi­ wać się magicznymi przedmiotami), ale nie rozumieją me­ chanizmu, w jaki do tego dochodzi. Opisy Abbota posłużyły za wzór kolejnym twórcom wy­ korzystującym motyw podróży w czasie i przestrzeni. Wyko­ rzystał je w swoich książkach Lewis Caroll, Herbert George Wells, George MacDonald, Edward Lear, Edith Nesbit i wie­ lu innych twórców, między innymi Lewis. Może właśnie dzięki temu opisane przez niego przejścia przeniesienia wy­ dają się nam tak prawdziwe. Podsumowując, wydaje się, że zaproponowana powyżej klasyfikacja opisanych w Kronikach narnijskich C.S. Lewisa przejść między światami uwzględnia ich główne typy, jak i indywidualną niepowtarzalność. Klasyfikacja ta oparta zo­ stała na opisach różnych rzeczywistości, które dla celów na­ szej analizy określiliśmy mianem światów równoległych i światów wtórnych. Zarysowując dwie możliwe perspekty­ wy postrzegania tych światów pokazaliśmy, którą z nich su­ geruje czytelnikowi autor i jakie konsekwencje dla odbioru Kronik wybór ten za sobą pociąga. Opisaliśmy też, czym światy równoległe różnią się od światów wtórnych, a następ­ nie skupiliśmy się na analizie tych pierwszych. Przyglądnęli­ śmy się ich cechom charakterystycznym, statusowi oraz cza­ soprzestrzeni - diametralnie różnej od czasoprzestrzeni ota­ czającej nas rzeczywistości. Następnie zlokalizowaliśmy miejsca styku światów równoległych i staraliśmy się zbadać mechanikę przenikania bohaterów z jednego do drugiego. Tak szerokie tło rozważań umożliwiło nam sklasyfikowa­ nie wszystkich pojawiających się w Kronikach przejść mię­ dzy światami według czterech kategorii (w opozycji binar­ nej): przejścia wolicjonalne i niewolicjonalne oraz przejścia bezpośrednie i przeniesienia. Następnie, na podstawie przy­ kładów z poszczególnych części cyklu narnijskiego, przeana­ lizowaliśmy te cztery kategorie przejść ze szczególnym uwzględnieniem zastosowanej przez Lewisa techniki gradacji wrażeń zmysłowych. Każde przejście między światami mieści się w dwóch ka­ tegoriach jednocześnie. Przejścia wolicjonalne to przejścia, TYTUŁ KSIĄŻKI Lew, czarownica i stara szafa Lew, czarownica i stara szafa Lew, czarownica i stara szafa Lew, czarownica i stara szafa Lew, czarownica i stara szafa Lew, czarownica i stara szafa Książę Kaspian Książę Kaspian Podróż „ Wędrowca do świtu " Podróż „ Wędrowca do świtu " Koń i jego chłopiec Srebrne krzesło Poniżej zamieszczamy tabelę wszystkich przejść, jakie pojawiają się w Kronikach narnijskich, wraz z proponowaną ich klasyfikacją na cztery kategorie. PRZEJŚCIE Wejście Łucji do N a m i . 92 wol./bezp. wol./bezp. Powrót Łucji z Nami do Anglii. wol./bezp. Wejście Edmunda do Nami. Powrót Edmunda i Łucji do Anglii. KLASYFIKACJA 93 Wejście Piotra, Zuzanny, Edmunda i Łucji do Nami. Powrót całej czwórki do Anglii. „Wtrąbienie" Piotra, Zuzanny, Edmunda i Łucji do Narni przez Kaspiana. Powrót dzieci z Nami przez wybudowane przez Aslana Drzwi na łące. Wciągnięcie Łucji, Edmunda i Eustachego do Narni przez obraz na ścianie. Powrót dzieci do Anglii przez bramę w niebie. wol./bezp. wol./bezp. wol./bezp. niewol./przen. wol./przen. niewol./bezp. wol./przen. Nie zawiera żadnych przejść. Julia i Eustachy wchodzą do kraju Aslana przez drzwi prowadzące na wrzo­ wol./bezp. sowisko za szkołą. Stamtąd Asian zdmuchuje ich do Nami. Srebrne krzesło Asian zdmuchuje Narnię, a Julia i Eustachy odkrywają, że są na powrót wol./bezp. w jego kraju. Stąd powracają do Anglii przez wyrwę w szkolnym murze. Siostrzeniec czarodzieja Przeniesienie Digorego do Lasu Między Światami za sprawą magicznego pierścienia. Siostrzeniec czarodzieja niewol./przen. 94 Próbna podróż Digorego i Poli na Ziemię i z powrotem do Lasu Między wol./przen. Światami. Dzieci uczą się posługiwać magicznymi pierścieniami. Siostrzeniec czarodzieja Siostrzeniec czarodzieja Siostrzeniec czarodzieja Przeniesienie Digorego i Poli z Lasu Między Światami do Charnu. Powrót dzieci z Charnu do Lasu Między Światami wraz z Czarownicą Jadis. Przeniesienie Digorego, Poli i Jadis z Lasu Między Światami do Anglii. wol./przen. 95 wol.(niewol. )/przen. wol.(niewól.)/przen. 101 �Siostrzeniec czarodzieja któ Ко san Siostrzeniec czarodzieja Siostrzeniec czarodzieja syi m Siostrzeniec czarodzieja cza ch\ cy Ostamia bitwa Ci, my się Ostamia bitwa Przeniesienie Digorego, Poli, Jadis, Wuja Andrzeja, dorożkarza i jego konia z Anglii do Lasu Między Światami. Przeniesienie całej grupy z Lasu Między Światami do Nami. Przeniesienie Digorego, Poli i Wuja Andrzeja przez Aslana z Nami do La­ su Między Światami. Przeniesienie Digorego, Poli i Wuja Andrzeja przez Aslana z Lasu Między Światami do Anglii. Julia i Eustachy, przywołani przez króla Tiriana, zostają wyszarpnięci z po­ ciągu do Narni. Stamtąd razem z nim wchodzą do wiecznej Narni. Piotr, Edmund, Łucja, Profesor Digory Kirke i Ciotka Pola (a także państwo Pavensie - rodzice Piotra, Edmunda, Zuzanny i Łucji) giną w Anglii w ka­ tastrofie kolejowej i zostają natychmiast przeniesieni do wiecznej Narni. wol .(niewól. )/przen. wol. (niewól. )/przen. wol.(niewol.)/przen. wol. (niewól. )/przen. niewol./przen. niewol./przen. CZł szc PRZYPISY na ści Щ św i i (» stl si! Щ m 1? В i w w c: W В si Ji к к d ś F / t 4 7 Szafa ta wprowadza jedną z najważniejszych koncepcji filozofii Lewisa, często podkreślaną w kolejnych Kronikach narnijskich, a mia­ nowicie, że wnętrze jest większe niż zewnętrze. Karkainen pisze: „Z zewnątrz szafa wygląda normalnie. Jest przedmiotem znanym nawet dzieciom [i stąd nie wzbudza ich zainteresowania]. Jednak w środku Lucja znajduje o wiele więcej, niż mogłaby się spodziewać". Paul Kar­ kainen, Narnia Explored, Fleming H. Revell Company, New Jersey 1979, s. 13 4 8 C . S. Lewis, Lew, czarownica i stara szafa, s. 10 Tamże, s. 10 Koncepcję żywiołów można znaleźć także w filozofii greckiej, za­ tem nie był to wymysł myślicieli średniowiecza, lecz jeden z najstar­ szych elementów filozofii europejskiej. Lewis dodaje, że tak właśnie średniowieczni tłumaczyli fakt, że pło­ mienie zawsze lecą do góry - zasada instynktu do swego źródła. Jednak płomienie są widoczne tylko dlatego, że są ogniem zanieczyszczonym. Ogień jako żywioł tworzący sferę tuż pod sferą księżyca jest czysty i nie­ skalany, stąd jest niewidzialny i całkowicie przezroczysty; C S . Lewis, The Discarded Image, an Introduction to Medieval and Reneissance Lite­ rature, Cambridge University Press, Cambridge 1967, s. 95-96. 4 9 5 0 5 1 Co ciekawe, rosyjscy kosmonauci, którzy przebywali w przestrzeni okołoziemskiej przez ponad rok, twierdzą, że patrząc na Ziemię z góry można dostrzec nieustanne wyładowania elektryczne, do których docho­ dzi nad górnymi warstwami atmosfery. Przypominają one wieczną burzę i nie są widoczne z Ziemi. Czy zatem średniowieczni filozofowie mówi­ li o tym samym, co w naszym stuleciu zaobserwowali kosmonauci? 5 2 C. S. Lewis, Lew, czarownica i stara szafa, s. 10 Taką samą sekwencję można zauważyć w przypadku innych przejść wolicjonalnych. Np. Edmund po wejściu do szafy zawołał Łucję, ale „zauważył, że jego głos brzmi jakoś dziwnie - wcale nie tak, jakby można tego było oczekiwać pokrzykując w zamkniętej szafie, ale tak, jakby znajdował się na dworze"; C . S. Lewis, Lew, czarownica i stara szafa, s. 24 5 3 "Tamże, s. 25 Tamże, s. 41-42 Może właśnie dlatego Asian konsekwentnie odmawia wejścia do Narni wszystkim, którzy robią się „za starzy". Może wynika to także z tego, że w miarę dorastania i pobierania współczesnej edukacji w czło­ wieku zaczyna dominować rozum, przez co pewne poziomy pierwotnej wrażliwości zamykają się. 5 5 5 6 5 7 Wpływ obrazu mentalnego na naszą percepcję świata ilustruje wie­ le przykładów z Kronik: zacietrzewione karły w Ostatniej bitwie, Jadis z Charnu, Wuj Andrzej, Eustachy przed nawróceniem, czy dzieci w szko­ le eksperymentalnej. Paul Karkainen, Narnia Explored, s. 13 C . S. Lewis, Lew, czarownica i stara szafa, s. 20 Tamże, s. 34 Tamże, s. 135 Choć w następnych książkach odszedł od tego i powracające dzie­ ci magicznie pozbywały się strojów narnijskich, pojawiając się w na­ szym świecie ubrane tak, jak go opuściły. C . S. Lewis, Książę Kaspian, s. 156-157 Chodzi tu oczywiście o przejścia pojawiające się w Kronikach bez­ pośrednio. Autor wymienia też bowiem kilka przejść niewolicjonalnych, które dokonały się w przeszłości: np. przeniknięcie grupki piratów z wy­ spy na Pacyfiku do Telmaru, czy wyciągnięcie gnomów z Bizmu do Kra­ 5 8 5 9 6 0 6 1 6 2 6 3 6 4 102 iny Otchłani przez Czarownicę. Przeniesienia te nie pojawiają się jednak w Kronikach bezpośrednio. C. S. Lewis, Podróż „ Wędrowca do świtu", przeł. Andrzej Polkow­ ski, PAX, Warszawa 1985, s. 8-9 "Tamże, s. 10 Tamże, s. 10-12 Tamże, s. 13 Tamże, s. 23 Tamże, s. 12 C . S. Lewis, Książę Kaspian, s. 6 Ale, na przykład, nie przenoszą ławki, na której siedzą. C. S. Lewis, Srebrne krzesło, przeł. Andrzej Polkowski, PAX, War­ szawa 1987, s. 7 Tamże, s. 10 Tamże, s. 11 Tamże, s. 141 Tamże, s. 140 C. S. Lewis, Siostrzeniec czarodzieja, s. 139 CS. Lewis, Ostatnia bitwa, s. 35. Co ciekawe, jest to chyba jedy­ ny w Kronikach opis przejścia między światami nie postrzeganego z per­ spektywy przenoszonych bohaterów, lecz postronnego świadka znajdują­ cego się w świecie, do którego dzieci zostają przeniesione. Nie wiadomo dlaczego tuż przed ich pojawieniem się w Narni „zatrzęsła się ziemia" nigdzie indziej w Kronikach nie ma żadnej wzmianki o tym, że takie zja­ wisko towarzyszyło przeniesieniom - ale może akurat w tym przypadku Lewisowi wydało się, że napisanie „prawie natychmiast pojawiło się przed nim dwoje dzieci" (bez najmniejszego wyjaśnienia, jak to się stało i jakie towarzyszyły temu zjawiska) byłoby zbyt lakoniczne. Może wła­ śnie dlatego dodał opis trzęsącej się ziemi? Należy jednak stwierdzić, że nie znajduje on uzasadnienia z perspektywy całego cyklu. 6 5 6 7 6 8 6 9 7 0 7 1 7 2 7 3 7 4 7 5 7 6 7 7 7 8 1 9 8 0 Tamże, s. 38 Tamże, s. 98 C. S. Lewis, Książę Kaspian, s. 158 C. S. Lewis, Siostrzeniec czarodzieja, s. 26 Tamże, s. 32 Tamże, s. 35 Tamże, s. 53-54 Tamże, s. 55 Tamże, s. 76 Tamże, s. 76-77 Obecnie, w czasach filmów i literatury fantastyczno-naukowej, ni­ kogo z nas nie dziwi - a nawet przyjmujemy to za oczywistość - że podróż między różnymi wymiarami czasoprzestrzeni przedstawiana jest jako gra migoczących świateł i wirujących czarnych chmur, ale we wczesnych latach pięćdziesiątych, kiedy Lewis pisał Kroniki, nie było to wcale aż tak oczywiste. 8 1 8 2 8 3 8 4 8 5 8 6 8 7 8 8 8 9 9 0 9 1 Michio Kaku, Hiperprzestrzeń, wszechświaty równoległe, pętle czasowe i dziesiąty wymiar, s. 87-88 Wszystkie przejścia między światami równoległymi w Lwie, cza­ rownicy i starej szafie odbywają się przez szafę. Drugie wejście Łucji nie zostało opisane. Przeniesienie Poli, która nieopatrznie dotknęła magicznego pier­ ścienia, nie zostało opisane. W przypadku kilku następnych przejść można mówić o przejściach wolicjonalnych lub niewolicjonalnych, bowiem są one różnie postrzega­ ne z perspektywy poszczególnych bohaterów. 9 2 9 3 9 4 9 5 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/178bfbfbe2611ed7d7fbd9c216a8d94f.pdf e052c6609c0cc21a5cb906832b5a206a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2758 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2568 Title A name given to the resource Zielone liście na ulicach Berlina / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2, s.125-127 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szporko, Marcin; Gieryszewska, Krystyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zielone liście na ulicach Berlina Marcin Szporko, Krystyna Gieryszewska Poniższy tekst jest rozwinięciem referatu Hemp market in Berlin. Illegal and legal aspects przedstawionego w czasie szkoły letniej przy Katedrze Etnologii Europejskiej Uniwer­ sytetu Humboldta w Berlinie. Tematem ogólnym zajęć była Anthropology 'in' versus 'of the city, a nasze badania prowa­ dziliśmy w grupie Consume: global and local. Zaproponowa­ ne zagadnienia (zróżnicowanie konsumpcji w największych domach towarowych Berlina Zachodniego i Wschodniego; konsumpcja miejsc wypoczynkowych na przykładzie Wahnsee) nie wydawały nam się interesujące. Temat pojawił się sam. Obok naszego hotelu, w dzielnicy berlińskiej alternaty­ wy - Kreuzbergu, znajdował się skwerek, gdzie spotkaliśmy wieczorem rodaka; aktywnego berlińskiego punka, palacza marihuany. To właśnie konsumpcja konopi stała się dla nas interesującym zagadnieniem badawczym. Początkowo chcieliśmy badać wyłącznie konsumpcję ko­ nopi jako używki, ale szybko rozszerzyliśmy pole badawcze o legalny rynek produktów otrzymywanych z tej rośliny. Roz­ mowy i obserwacje prowadziliśmy w miejscach nielegalnej sprzedaży marihuany, specjalistycznych sklepach (tzw. HanfHauses) oraz w berlińskim Muzeum Konopi. Spotkaliśmy się także z działaczami Partii Zielonych/Związek 90, którzy zaj­ mują się problemem legalizacji konopi. Konopie okazały się przedmiotem, który sprzedać można zarówno jako narkotyk miękki, surowiec do wyrobu berlin гг- »"9- '997 HAHFPARADEf mi, h«nf i" I ku » " ,,! , es«n. i«ło5t*«d«. «**"• ,bschtuev.«»«<.Hung: .b Л uhr/p b,.nd«.,bur,«. to. К ИЙ. ZS'XiU&l"'"™ " ' »'Ч ir...iu|,™| Ь*";»*'»'!! IT kiounn IM i. и,., ""I""*Л«*»«Л u ™ - przedmiotów użytkowych, a także jako symbol określonego stylu życia i preferencji politycznych. Wokół tych czterech aspektów konsumpcji skoncentrowaliśmy swoje badania te­ renowe. Konopie jako używka Przepisy prawne obowiązujące na terenie Berlina pozwa­ lają na posiadanie niewielkich ilości haszyszu lub marihuany, ale nie pozwalają zarówno na obrót, jak i uprawę narkotycz­ nych odmian konopi. W związku z tym tworzy się nielegalny rynek. Mimo to wydaje się, że władza toleruje to zjawisko; w przeciwieństwie do obrotu narkotykami twardymi (heroi­ ną, amfetaminą, kokainą). Objęliśmy obserwacją dwa miejsca związane z niele­ galnym handlem konopiami. Każde z nich ma swoją wła­ sną specyfikę. Pierwsze z tych miejsc to mały placyk przy stacji U-Bahn w sąsiedztwie bazaru przy Herman Platz. Towarem oferowanym tam jest haszysz; sprzedawcami Turcy i Libańczycy. Drugim miejscem był popularny klub na Kreuzbergu. Oferowanym towarem są różne gatunki marihuany, zaś sprzedawcami - Murzyni (z Afryki i Karai­ bów). Transakcje w obydwu miejscach mają zupełnie odmien­ ny charakter. Lewantyńczycy z Herman Platz sprzedają swój towar w sposób, który można określić jako konspiracyjny; aby dokonać sprzedaży, odchodzą ze swoimi klientami do pobliskiego parku. W klubie zarówno spoży­ cie, jak i obrót marihuaną prze­ biega niemal jawnie. W czasie imprez (np. występu bębnistów z Zairu, reggae party) charakte­ rystyczny słodki zapach dymu można wyczuć z dużej odległo­ ści. Sprzedawcy sami pytają po­ tencjalnych klientów: Do you ne­ ed grass?\ Pięćdziesiąt tysięcy produktów Dużo ciekawszy dla polskiego obserwatora jest legalny rynek konopi. Specjalistyczne sklepy oferują dwie grupy towarów 125 �związanych z ich konsumpcją. Pierwsza z nich obejmuje przedmioty łączące się z narkotycznym aspektem używania konopi. Oferta jest bogata. Nabyć można przeróżne fajki i przybory do palenia, literaturę fachową - tak czasopisma, jak i książki (kilkadziesiąt tytułów), nasiona narkotycznych odmian. Natomiast w specjalistycznym sklepie ogrodniczym (Grass Griin) dostępne są narzędzia i urządzenia, często bar­ dzo skomplikowane i kosztowne, do domowej uprawy tej ro­ śliny. Wydaje się, że wiele balkonów na Kreuzbergu należy do klientów tego sklepu. Druga grapa towarów nie jest związana bezpośrednio z konopiami jako narkotykami. Nie spodziewaliśmy się, że z konopi otrzymać można proszek do prania, fornir do mebli, napój gazowany czy papier do drukarki. Poza tym nabyć można m.in. parafarmaceutyki, kosmetyki, odzież, tkaniny. Jak nas poinformowano w jednym ze sklepów, z konopi otrzymać można 50 tysięcy produktów. Do tematu wieloa­ spektowego użytkowania konopi jeszcze powrócimy. „The Cannabia makes the world go around" Konopie można także konsumować w sferze symbolicz­ nej. Wszystkie wspomniane powyżej produkty oznaczane są symbolem charakterystycznego zielonego liścia. Motyw ten jest również obecny na licznych gadżetach: biżuterii (zarów­ no w konwencji „odpustowej", jak i bardzo ekskluzywnej), pocztówkach, naszywkach, portfelach oraz plakatach. Zielo­ ny liść pełni tu rolę powszechnie znanego symbolu odnoszą­ cego się do określonego stylu życia. Jeden z plakatów przed­ stawia w formie mandali „prokonopny" minimanifest, gdzie po stronie jasnej rosną łany konopi i spacerują wśród nich 126 szczęśliwi użytkownicy, draga strona to obraz przemocy, gwałtu i zatrucia środowiska. Plakat wieńczy hasło: The Canabia makes the world go around. To przeciwstawienie pozy­ tywnego świata użytkowników konopi i mrocznego ich prze­ ciwników pojawiało się we wszystkich rozmowach z osoba­ mi związanymi z rynkiem konopi. W trakcie naszych badań dotarliśmy do sklepiku Elixier, położonego w równie alternatywnej jak Kreuzberg dzielnicy Prenzlauer Berg. Sklep ten poza typowymi zesta­ wami przyborów do palenia i nasionami konopi oferował szeroki wybór innych roślin psychoaktywnych (np. wilczą jagodę, yage, peyotl), bogaty zestaw transowej muzyki i koszulki z psychodelicznymi wzorami. Jak się wydaje, jest to także miejsce towarzyskich spotkań. Wnętrze urzą­ dzone jest w stylu nie pozostawiającym wątpliwości co do jego alternatywnego charakteru, czym różniło się znacznie od zaprojektowanych w konwencji luksusowego butiku Hanf-Hauses. Właściciel Elixier opisał nam styl życia, który realizuje tak on, jak i goście jego sklepu. Jest to według niego droga przeciwna kulturze konsumpcyjnej, w której podstawowe używki - tytoń i alkohol - służą wyłącznie celom rozrywko­ wym. Środki psychoaktywne (wśród nich marihuana) dają, jak to ujął, możliwość pogłębienia samoświadomości. Dlate­ go określa swoich klientów (from 8 to 80) jako osoby poszu­ kujące sensu życia. Próbują to osiągnąć poprzez doświadcze­ nia parareligijne, np. odprawiane w parkach rytuały „szamań­ skie", w czasie których zażywają sprzedawane w Elixier spe­ cyfiki: Shaman Smoke, Moon Walk, Lunatonic, Purification, Meditation, Tibetian Ritual Herbs etc. Można uznać, że konopie zostały zmitologizowane. Chy­ ba żadna inna legalna czy nielegalna używka nie stała się ba­ zą dla tak szerokiej symboliki i tak rozbudowanej ideologii. Z rozmów wynika, że konopie nie tylko „wprawiają świat w ruch", ale wręcz mogą go zbawić. Podkreślane wszech­ stronne możliwości wykorzystania konopi (50 tysięcy pro­ duktów) i ich przyjazna środowisku uprawa stają się argu­ mentem na rzecz legalizacji marihuany. Według zwolenników do głównych przeciwników legali­ zacji należą przedstawiciele przemysłu papierniczego, odzie­ żowego i kosmetycznego, którzy obawiają się konkurencji ta­ nich i przyjaznych dla środowiska wyrobów z konopi. Nasi rozmówcy wiązali pozytywny stosunek do konopi (zarówno do używki, jak surowca przemysłowego) z inną wizją rozwo­ ju świata, cywilizacji i własnej osobowości. Oponenci odwołują się zazwyczaj do dwóch argumentów. Po pierwsze uważają, że nie ma różnicy między narkotykami 2 �miękkimi i twardymi, zatem palenie marihuany jest dla nich nieomal tożsame z konsumpcją opiatów. Mocno utrwalone jest także przekonanie, że palenie marihuany czy haszyszu jest wstępem do konsumpcji twardych narkotyków. Oponenci i zwolennicy wykorzystują podobne połączenia symboli, nadając im przeciwne znaczenia. Na ulotce rekla­ mującej HanfParade liść konopi łączy się z otwartą, wycią­ gniętą dłonią; na okładce książki M . Gossopa liść splata się z palcami szkieletu (zob. ilustracje). Mimo że okładka pocho­ dzi z innego miejsca niż Berlin 1997, uznaliśmy, że jest do­ brym przykładem na wykorzystanie symboli liścia oraz dłoni przez wymienione grupy. nych - m.in. z hinduistycznych, buddyjskich, indiańskich i rastafariańskich. Ostatnią część ekspozycji stanowi sala poświę­ cona pamięci niedawno zmarłego Wolfganga Neussa. Był on najbardziej znanym berlińskim ideologiem konopi. Płyty CD z jego przemówieniami można nabyć w sklepiku przymuzealnym i we wszystkich pozostałych sklepach sprzedających wy­ roby z konopi. 3 „Hani wird siegen" Stosunek do legalizacji konopi dzieli także scenę politycz­ ną. Z przeprowadzonych rozmów wynika, że przeciwnicy le­ galizacji związani są zazwyczaj z konserwatywną prawicą, natomiast zwolennicy z ugrupowaniami lewicowymi i ekolo­ gicznymi. W Berlinie na rzecz legalizacji szczególnie aktywnie dzia­ ła Partia Zielonych/Związek 90. Joachimem Eul jest szefem specjalnego oddziału tej partii o nazwie Arbeits Gemeinschaft Drogen, który zajmuje się akcją na rzecz legalizacji kono­ pi. Otrzymaliśmy od niego plakat wyborczy, przedstawiający jeden z symboli Berlina, pomnik bogini zwycięstwa zwany Golden Elsa z liściem konopi we wzniesionej ręce. Hasło na plakacie brzmi Hanf wird siegen [„Konopie zwyciężą"]. Po­ stulaty legalizacji konopi stanowią trwały element programu politycznego Partii Zielonych. Jednym z działań organizowanych na rzecz legalizacji przez Partię Zielonych jest tzw. HanfParade. Sponsorami tej międzynarodowej imprezy były firmy produkujące opisane wyżej towary z konopi. Paradzie, która przeszła po raz pierw­ szy w 1996 roku ulicami Berlina, towarzyszyły koncerty oraz wystąpienia zwolenników legalizacji. W organizacji tej imprezy znaczący udział odegrało także HanfMuseum. Jest to jedyna tego typu instytucja w Niem­ czech - została założona w 1994 roku i stanowi prywatną wła­ sność. Zwiedzając sale wystawowe, zapoznać się można z wszystkimi aspektami wykorzystania konopi. Przy prezenta­ cji zachowany został klasyczny podział na kulturę materialną, duchową i społeczną. W pierwszej sali wystawione są narzę­ dzia służące do uprawy konopi, archiwalne zdjęcia ze żniw (m.in. z publikacji W. Strzeleckiego). Konopie są tu przedsta­ wione jako jedna z roślin przemysłowych (oleisto-włókienniczych). Odwiedzający muzeum, m.in. zorganizowane wycieczki szkolne (sic!), podziwiać mogą także dorodne krzaki narkotycz­ nych odmian konopi rosnące w małej szklarni będącej częścią wystawy. Duża część ekspozycji poświęcona jest rytualnemu uży­ waniu konopi. Ilustrują to zdjęcia obrzędów religijnych i magicz­ Wnioski Z przeprowadzonych przez nas rozmów i obserwacji wy­ nika, że używanie konopi i ich graficznego symbolu zyskało następujące interpretacje: 1. Znak tożsamości. Znak konopnego liścia funkcjono­ wać zaczął jako powszechnie znany symbol desygnujący przynależność jego użytkowników do grupy określanej przez nich jako alternatywna. 2. Znak sympatii proekologicznych. Konopie tu mają symbolizować roślinę, której konsekwentne użytkowanie może wpłynąć pozytywnie na środowisko („pięćdziesiąt ty­ sięcy produktów"). 3. Znak handlowy. Producenci wyrobów z konopi wy­ korzystują znaczenie nowo powstałego symbolu. Koszule z konopi opatrzone taką metką kosztują w przybliżeniu czte­ ry razy tyle co takie same z bawełny czy lnu. 4. Znak preferencji politycznych. Wśród użytkowni­ ków tego znaku przeważają osoby o poglądach lewicowych i ekologicznych, m.in. członkowie Green Party. Konopie jako używka od czasu rozwoju ruchów alterna­ tywnych w końcu lat 60. stają się coraz bardziej popularne w Europie. Berlin - jak się nam wydaje - znajduje się w po­ łowie drogi pomiędzy Amsterdamem - gdzie spożywanie miękkich narkotyków jest akceptowane, funkcjonuje w ra­ mach legalnej kultury, a nawet stanowi turystyczną atrakcję a Warszawą, w której problem konopi jest postrzegany wy­ łącznie w ramach zjawiska narkomanii i nie wytworzyło się opisane powyżej zjawisko kulturowe, tak w sferze material­ nej, jak symbolicznej. und' .Аоста рнпШи&А PRZYPISY Warto zaznaczyć, że poza Lewantyńczykami wszystkie osoby związane z konopiami posługują się biegle językiem angielskim. Jeden z ulubionych a r g u m e n t ó w brzmi, że 2 w uprawie konopi nie używa się pestycydów i innych chemicznych s'rodkow ochrony ros'lin. Narkomania. Mity i rzeczywistość, PWN, Warszawa 1993 3 127 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/743abe4b71e21299e79391dc7709391c.pdf 3aac1152230243cc0a761ac14c568244 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3572 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3349 Title A name given to the resource Lekcja żywego jezyka / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4, s.11-13 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lekcja żywego języka Aleksander Jackowski L u b i m y s ą s i a d ó w , ale o dwie miedze. Z b l i s k i m i k ł o p o t y . Pretensje. N i e jest to nawet kwestia f o r m a l n y c h barier, p o d r ó ż o w a ć m o ż e m y łatwiej n i ż k i e d y k o l w i e k . W a ż n i e j s z e od granicznych są zapory psychiczne, stereotypy, k t ó r e przesłaniają rzeczywisty, a więc z r ó ż n i c o w a n y obraz s ą s i a ­ da. Takiego, j a k i m jest, a nie s p a d k o b i e r c ę g r z e c h ó w historii. Z a p o r y istnieją z r e s z t ą z o b u stron. Naszej i ich. Zapory takie postrzegamy t a k ż e w o b r ę b i e jednego p a ń ­ stwa. Vincenz, jeszcze przed w o j n ą , zwrócił u w a g ę na t o , że s p o ł e c z n o ś ć polska i ż y d o w s k a żyły o b o k siebie, ale nie znając się nawzajem. T o samo da się p o w i e d z i e ć o Cyga­ nach i o t a c z a j ą c e j ich l u d n o ś c i . Brak szaczunku dla innego? Brak c i e k a w o ś c i ? Szczególnie k o m p l i k u j e się sytuacja, gdy d o c h o d z ą pre­ tensje za czyny p r z y w ó d c ó w , za fakty n a l e ż ą c e do historii. O d p o w i e d z i a l n o ś c i ą za nie obarcza się żyjących, m i m o iż nic z t y m i f a k t a m i nie m a j ą w s p ó l n e g o . Jak d ł u g o m o ż n a ż ą d a ć ekspiacji o d N i e m c ó w ? O b a r c z a ć w i n ą L i t w i n ó w za zbrodnie p o p e ł n i a n e przez s z a u l i s ó w . P o l a k ó w za wcielenie W i l n a przez gen. Ż e l i g o w s k i e g o ? Amnestia w historii nie istnieje. C i ą g u z d a r z e ń z m i e n i ć się nie da. Pokolenia n a s t ę p n e nie m o g ą j e d n a k o d ­ p o w i a d a ć za t o , co się z d a r z y ł o , inaczej b ę d z i e m y żyli w ciągle podsycanej atmosferze n i e n a w i ś c i . H i s t o r i ę z a s t ą p i histeria, k t ó r ą ł a t w o w y w o ł a ć , t r u d n o z a ś p o h a m o w a ć . Ciąg pretensji musi w p e w n y m momencie z o s t a ć prze­ rwany. A l t e r n a t y w ą w s p ó ł ż y c i a , p r z y j a ź n i , są w a ś n i e , w a l k i etniczne. J u g o s ł a w i a . T o j u ż nie sprawa p o l i t y k ó w , o n i m a j ą swoje gry, swoje roszady. T o j u ż nie troska h i s t o r y k ó w , do z a d a ń k t ó r y c h należy tworzenie obrazu historii z i c h dzisiejszej perspek­ tywy. A j a k trudne to zadanie ś w i a d c z ą r o z b i e ż n o ś c i W ocenie w y d a r z e ń z d z i e j ó w Polski i L i t w y . R o z b i e ż n o ś c i m u s z ą w y s t ę p o w a ć , z w a ż y w s z y na p e r s p e k t y w ę z jakiej się ocenia fakty. Pozostaje więc j e d n o - p o z o s t a w i ć spory i dyskusje t y m , k t ó r z y z a w o d o w o z a j m u j ą się o c e n ą przeszłości i przejść d o d z i a ł a ń sprzyjających b u d o w a n i u zaufania, szacunku m i ę d z y n a r o d a m i . O d w a ż n y i m ą d r y p r z y k ł a d takiego d z i a ł a n i a m a m y w naszej najnowszej historii gest polskiego E p i s k o p a t u , który z w r ó c i ł się d o niemieckich b i s k u p ó w ze s ł o w a m i przebaczenia i p r o ś b ą o wybaczenie. Te s ł o w a , tak w ó w c z a s bulwersujące w ł a d z e i wielu z nas, o t w o r z y ł y d r o g ę do procesu normalizacji. M o ż n a sięgać d o h i s t o r i i , chodzi jednak o t o , j a k i zamiar temu p r z y ś w i e c a . N a l e ż y z n a ć p r z e s z ł o ś ć i jej reperkusje, trzeba r o z u m i e ć cudze o b a w y , d r a ż l i w o ś ć , poczucie za­ grożenia. A l e celem n a d r z ę d n y m musi b y ć d z i a ł a n i e i m y ś ­ lenie z w r ó c o n e k u p r z y s z ł o ś c i . Jednym z k o n k r e t n y c h tego p r z e j a w ó w p o w i n n a b y ć ^oska, b y ś m y się lepiej znali, rozumieli. Trzeba t w o r z y ć o s t y porozumienia p o n a d p o l i t y k ą , nie b a c z ą c na ist>enie o s z o ł o m ó w , na b u ń c z u c z n e p o k r z y k i w a n i a r ó ż n y c h z a ł ą c z y . Są j u ż dobre p r z y k ł a d y takiej w ł a ś n i e p o z y t y w ­ nej pracy. W y m i e n i ę c h o ć b y liczne, u k a z u j ą c e się u nas m n w y d a w n i c t w a , m a t e r i a ł y , sesje naukowe, imprezy k u l t u r a l ­ ne (zwłaszcza „ f e s t i w a l " p o d n a z w ą „ W i e l k i e X i ę s t w o Litewskie"), pisma, z k t ó r y c h z w ł a s z c z a w y m i e n i ć trzeba „ L i t h u a n i ę " . W k r ę g u takich d z i a ł a ń w i d z ę też niniejszy numer „ K o n t e k s t ó w " , p o d w ó j n y w numeracji, ale o znacz­ nie z w i ę k s z o n e j o b j ę t o ś c i . M a o n charakter monograficz­ ny, n a w i ą z u j e w t y m d o poprzednio w y d a n y c h - o kulturze Ł e m k ó w i o kulturze ż y d o w s k i e j w Polsce. Chcemy p o k a ­ z a ć przede wszystkim k u l t u r ę a r t y s t y c z n ą w s p ó ł c z e s n e j L i t w y . Jej s z t u k ę , w wielu przejawach w y b i t n ą . Z w r ó ć m y przy t y m u w a g ę na t o , ż e t w o r z y j ą n a r ó d niewielki, liczący nieco ponad 3,5 m i l i o n a ludzi, a więc wielkości d z i e s i ą t k ó w miast na świecie. Trzeba p o d z i w i a ć siłę w o l i i p r ę ż n o ś ć społeczeństwa k t ó r e z taka u p o r c z y w o ś c i ą w a l c z y ł o i wciąż walczy, o n i e p o d l e g ł o ś ć i n a r o d o w ą t o ż s a m o ś ć ! 0 swoją o d r ę b n o ś ć . Jeśli tej w a l k i nie w e ź m i e m y pod u w a g ę , wiele ż ą d a ń , pretensji, o k a ż e się n i e z r o z u m i a ł y c h . T y l k o w t y m k o n t e k ś ­ cie m o ż n a je p o j ą ć . K i e d y niedawno b y ł e m w W i l n i e 1 Kownie, odczuwałem w rozmowach z ludźmi kultury d ą ż e n i a i emocje, k t ó r e z n a ł e m dobrze, z a j m u j ą c się n i e g d y ś „ s t y l e m z a k o p i a ń s k i m " i W i t k i e w i c z e m (ojcem). N a d r z ę d ­ ny w y d a ł m i się na L i t w i e p r o b l e m w a l k i z z a b o r c ą . Tworzenie „ k u pokrzepieniu serc", o d w o ł y w a n i e się do w ł a s n e j , pradawnej przeszłości, f o l k l o r u , ludowej sztuki, p o g a ń s k i e j m i t o l o g i i . T o wszystko jest n a m dobrze znane. A l e t y m razem o p ó r wobec zaborcy z w r ó c o n y jest t a k ż e przeciw n a m . M o ż e nawet przede w s z y s t k i m przeciw naszej, d o m i n u j ą c e j k u l t u r z e , ciążącej na nich, p r z y t ł a c z a ­ jącej „ t o ż s a m o ś ć " , do k t ó r e j d ą ż ą . T r u d n o się z t y m p o g o d z i ć . B o l i . D l a nas w s p ó l n a przeszłość zdaje się rzeczą p i ę k n ą , j e s t e ś m y przekonani, że uszczęśliwialiśmy L i t w i n ó w , że j u ż Jadwiga l a s k ę u c z y n i ł a e u r o p e i z u j ą c w y c i ą g n i ę t e g o z chaszcz i b o r ó w Jagiełłę, że p o l o n i z u j ą c wielkie r o d y litewskie, p r z y s p o r z y l i ś m y t v m samym c h w a ł y ich rodzimej ziemi, a p o l o n i z u j ą c ( ^ e u r o ­ peizując) l u d n o ś ć W i l n a u c z y n i l i ś m y c o ś , co warte jest p o c h w a ł y . Tymczasem... N i e w c h o d ź m y w r o z w a ż a n i a , dlaczego te sprawy, tak niewiele dziś o b c h o d z ą c e świat, są dla L i t w y szczególnie d r a ż l i w e . S p r ó b u j m y raczej z r o z u m i e ć m a ł y n a r ó d , niewo­ lony - d o s ł o w n i e - do ostatnich lat, r u s y f i k o w a n y , p o l o n i ­ zowany, sowietyzowany, k t ó r y odcina się dziś z a r ó w n o o d swych rosyjskich s ą s i a d ó w , j a k i o d nas. Przy czym para­ doks polega na t y m , że to Polska była dla L i t w y o k n e m na świat, nasze radio i telewizja p o z w a l a ł o i m z a c h o w a ć więź z z a c h o d n i ą cywilizacją. D u ż a część inteligencji rozumie polski język, j u ż nie z d o m u . ale z telewizji. Istota paradoksu zawiera się w t y m , że aby z a c h o w a ć p o s t u l o w a n ą samo­ d z i e l n o ś ć m u s z ą się o d c i ą ć o d Polski, jej k u l t u r y . O d c i ą ć tak iak svn od oica. Svn k t ó r y czuie iż jest niesprawied­ liwy, ale chce z e r w a ć wszelk.e więzy, by samodzielnie ż y ć . A l e to t v l k o p o r ó w n a n i e nie naileosze z r e s z t ą i a k o że właśnie paternalizm d r a ż n i ć m o ż e dziś L i t w i n ó w , nasze nie skrywane p r z e ś w i a d c z e n i a , iż j e s t e ś m y lepsi, z a m o ż n i e j s i . 11 �II. 1 3 Kowno. Rynek i ulice Starego Miasta. 1993. Fot. Aleksander Jackowski bardziej europejscy i że to m y j e s t e ś m y t y m i , k t ó r z y i m „ t y l e " d a l i . nawet Mickiewicza. P o p e ł n i a m y b ł ę d y , przewa­ żnie n i e c h c ą c y , ale też nie widzimy niczego złego w d ą ż e ­ niach do polonizacji L i t w i n ó w s e j n e ń s k i c h czy zaszczepia­ niu Litwinomnaszego modelu k a t o l i c y z m u . W r a ż l i w i e rea­ gujemy na d z i a ł a n i a sprzyjające naturalnej ( p o d k r e ś l a m t o ) lituanizacji mniejszości polskiej na L i t w i e , zwłaszcza m ł o ­ dzieży. Drażliwość Litwinów m o ż e dziwić. M o ż e d e n e r w o w a ć , ale s ą d z ę , że rola, a nawet o b o w i ą z e k silniejszego partnera domaga się tego, by chcieć z r o z u m i e ć p o w o d y tej d r a ż l i w o ści. Jest to trudne. C h o ć b y sprawa W i l e ń s k i e j A K . M a ona dwa aspekty, jeden gdy p a t r z y ć oczami L i t w i n ó w , drugi gdy przyjmiemy n a s z ą , do tego b e z k r y t y c z n ą p e r s p e k t y w ę , nie c h c ą c p a m i ę t a ć o u p o k a r z a n i u L i t w i n ó w , o w y r z ą d z o ­ nych i m k r z y w d a c h . A l b o druga j ą t r z ą c a kwestia tzw. b u n t u gen. Ż e l i g o w s k i e g o . M y usprawiedliwiamy się t y m , że w W i l n i e była w i ę k s z o ś ć P o l a k ó w , a t y l k o jeden czy dwa procenty L i t w i n ó w , że zachowali się źle w czasie wojny polsko-bolszewickiej i t p . A l e to nasza perspektywa. Ich jest inna. nie procent dla nich w a ż n y , lecz fakt, iż W i l n o b y ł o h i s t o r y c z n ą , o d w i e c z n ą stolicą p a ń s t w a , a Ż e l i g o w s k i p o g w a ł c i ł m i ę d z y n a r o d o w y t r a k t a t . N i e odczuwamy z a ż e ­ nowania, u s p r a w i e d l i w i a j ą c manewr P i ł s u d s k i e g o z „ b u n ­ t e m " g e n e r a ł a , k t ó r y zajął W i l n o . Ciekawe, czy tak samo b y ś m y reagowali, gdyby z a i s t n i a ł a sytuacja odwrotna? Oczywiście ż ą d a n i e DrzeDroszenia za Ż e l i e o w s k i e e o wyda­ je się p r z e s a d ą Przecież to już trzy czwarte wieku mija ci k t ó r z y w ó w c z a s szli na W i l n o , o d k i l k u n a s t u lat leżą w grobach. A i p a ń s t w o też j u ż nie t a m t o . Z a s t a n ó w m y się jednak, czy ten gest nie jest i m potrzeb­ ny? D w i e o p t y k i . M y j e s t e ś m y p e w n i , że n i k t nie pokusi się o z m i a n ę granic, wcielenie W i l n a (czy L w o w a ) d o Polski. Nie s ą d z ę , aby w naszej części E u r o p y m o g ł y m i e ć miejsce takie etniczne „ c z y s t k i " , zbrodnie, j a k w b. J u g o s ł a w i i . A l e L i t w i n i , o czym p r z e k o n a ł e m się, r o z m a w i a j ą c z wieloma osobami, d r ż ą o swoje W i l n o . Boją się, że kiedy sytuacja się zmieni, d r u g i Ż e l i g o w s k i m o ż e się z n a l e ź ć . T o nie sprawa racjonalnej oceny sytuacji, lecz emocjonalnej. A ż ą d a n i e p o t ę p i e n i a ? Przecież t u chodzi o gest symboliczny, nie o t o , że r z ą d , sejm s t w i e r d z ą , iż n i k t nie rości pretensji do miasta, lecz by s ą s i a d silniejszy, 11 razy liczniejszy p r z y z n a ł się d o złego uczynku. M o ż e gdyby nie b y ł o p r z y k ł a d ó w naszej arogancji, arogancji z pozycji siły, sprawy przeprosin by nie 12 b y ł o . Niepotrzebna, ż e n u j ą c a historia, nie s ł u ż ą c a d o b r y m stosunkom m i ę d z y naszymi n a r o d a m i . T r u d n o , nie m o ż e m y się nieustannie rozliczać, trzeba p r z e s t a ć szczuć na siebie w gazetach i i n n y c h ś r o d k a c h przekazu, trzeba p o z o s t a w i ć p o l i t y k o m , a pewnie i his­ t o r y k o m chandryczenie się. natomiast d ą ż y ć do wzajem­ nego zrozumienia i szacunku o b u naszych n a r o d ó w . Trze­ ba lepiej się z n a ć , więcej wiedzieć o sobie. D l a t e g o zdecydo­ w a l i ś m y się na p r z y g o t o w a n i e tego n u m e r u - l i t e w ­ skiego. I t u o d razu d o d a m , tak j a k ciągle są k ł o p o t y z p i e n i ę ­ d z m i , tak w t y m p r z y p a d k u życzliwość w s z y s t k i c h , d o k t ó r y c h się z w r ó c i l i ś m y o pomoc, była w r ę c z z a s k a k u j ą c a . Potrzeba z b l i ż e n i a , wzajemnego zrozumienia jest ogro­ m n a . T o j u ż nie p o l i t y k a , m o ż e w r ę c z o d w r o t n i e , to ś w i a d o m o ś ć tego, iż narody nasze łączy c o ś , co jest n i e p o r ó w n a n i e silniejsze - więzi istniejące o d w i e k ó w . N i e m o ż n a j e d n a k p o m i j a ć f a k t u , iż s z c z e g ó l n ą p o s t a c i ą dialogu m i ę d z y n a r o d a m i są relacje p o m i ę d z y r z ą d a m i p a ń s t w a m n i e j s z o ś c i ą n a r o d o w ą . W naszym p r z y p a d k u dotyczy to l u d n o ś c i litewskiej, skupionej na Sejneńszczyźnie i polskiej na L i t w i e . Ż a d e n r z ą d nie m o ż e p o z o s t a ć o b o j ę t n y na t o . j a k się traktuje m n i e j s z o ś ć z n a j d u j ą c ą się poza jego granicami. Zasady c h r z e ś c i j a ń s t w a z d a j ą się szczytnym postulatem, w rzeczywistości m a m y p r z e w a ż n i e d o czynienia z z a s a d ą w z a j e m n o ś c i . Jak o n i t r a k t u j ą naszych, tak m y ich. N a szczęście nie jest to rygorystycznie stosowane, sytuacja L i t w i n ó w S e j n e ń s k i c h jest obecnie lepsza niż P o l a k ó w na L i t w i e . O c z y w i ś c i e i u nas ż y w a jest p a m i ę ć f a k t ó w ś w i a d c z ą c y c h o d y s k r y m i n a c j i , np. przez wiele lat nie zgadzano się na litewskie n a b o ż e ń s t w a w Bazy­ lice S e j n e ń s k i e j , przy czym argumenty tak w ł a d z y , j a k i k o ś c i o ł a były identyczne. N i e c h się p o l o n i z u j ą ! - usłysza­ ł e m z a r ó w n o w rezydencji Prymasa, j a k i w gmachu K C . T a k ż e budowa kościoła w Widugierach niepokoi L i t ­ w i n ó w k t ó r z y o b a w i a j ą sie że o s ł a b i to więzi ł ą c z ą c e ich s p o ł e c z n o ś ć , przez rozproszenie ludzi. Dotychczas c e n t r u m duchowego życia L i t w i n ó w i miejscem coniedzielnych SDOtkari bvła bazylika w Seinach i k o ś c i ó ł w P u ń s k u N a b o ż e ń s t w a w n o w y m kościele m o g ł y b y o d c i ą g n ą ć ludzi o d tych c e n t r ó w , a t y m samym sprzyjać o s ł a b i e n i u ich więzi etnicznej Sa oczywiście inne d r a ż l i w e sorawy ale raczei incydentalne co jednak w sytuacji grupy m n i e j s z o ś c i o w e ma zawsze z w i ę k s z o n y rezonans. �Rzeczywiście trudne są stosunki m i ę d z y p o l s k ą mniej­ szością na L i t w i e a w ł a d z ą . W y n i k a j ą m i ę d z y i n n y m i z tego, że litewscy Polacy bynajmniej nie w y d a l i się zachwyceni uzyskaniem przez L i t w ę n i e p o d l e g ł o ś c i . Powiaty „ p o l s k i e " głosowały przeciw, p o d o b n i e j a k m n i e j s z o ś ć rosyjska. Kiedy z n i k n ą ł w s p ó l n y w r ó g , Polacy poczuli się z a g r o ż e n i . Przedtem ich status nie o d b i e g a ł o d tego, k t ó r y mieli L i t w i n i , teraz, po wyzwoleniu, poczuli się z a g r o ż e n i przeja­ wami litewskiego nacjonalizmu. U w a ż a j ą , że m i e s z k a j ą c od w i e k ó w " na obszarze dzisiejszej L i t w y są tam u siebie. C h c ą a u t o n o m i i , przy c z y m z a c h ę c a ich d o stawiania ż ą d a ń postawa miejscowych (ale nie tylko!) d z i a ł a c z y . Z a iluzje płacą gorzko. T r u d n o i m z r o z u m i e ć , że Warszawa nie m o ż e i nie chce się za n i m i u j ą ć . Boleśnie więc odczuli s ł o w a Papieża, k t ó r y dobitnie określił ich miejsce - P o l a k ó w , obywateli L i t w y . P a p i e ż p o w i e d z i a ł to nawet ostrzej, nazwał ich L i t w i n a m i polskiego pochodzenia. Nie c h c ę w c h o d z i ć w r o z w a ż a n i a , czy bvlo to najzręczniejsze sfor­ m u ł o w a n i e . W a ż n a jest b o w i e m jego istota r o z w i e w a j ą c a wszelkie iluzje. W a r t o z a u w a ż y ć , że w p o d o b n y m k i e r u n k u działa w Niemczech kanclerz K o h l , w y r a ź n i e o k r e ś l a j ą c obywatelskie o b o w i ą z k i mniejszości niemieckiej w Polsce. W numerze, k t ó r y oddajemy w ręce C z y t e l n i k o m , sku­ piamy się na k i l k u problemach: pierwszy - r o z b i e ż n o ś c i w widzeniu historii, d r u g i - stereotypy s ą s i a d a , w y s t ę p u j ą c e po obu stronach granicy, trzeci blok m a t e r i a ł ó w dotyczy Wilna, tego, k t ó r e z a c h o w a ł o się w p a m i ę c i ludzi r ó ż n y c h n a r o d o w o ś c i - i obecnego. M i t u W i l n a , miasta L i t w i n ó w . P o l a k ó w , Ż y d ó w . W s p ó ł c z e s n ą s y t u a c j ę styku mniejszości i grup w y z n a n i o w y c h omawia K r z y s z t o f C z y ż e w s k i . N a ­ s t ę p n y , d u ż y zestaw m a t e r i a ł ó w pochodzi z b a d a ń , p r o w a ­ dzonych przez K a t e d r ę Etnologii U W w ś r ó d P o l a k ó w na L i t w i e . D o t y c z y z a r ó w n o widzenia s i ą s i a d a , j a k i zachowa­ nych w i e r z e ń , o b r z ę d ó w , p a m i ę c i tradycji, a p o k r y f ó w . Ostatnia, bardzo istotna, część n u m e r u to prezentacja t w ó r c z o ś c i litewskiej w r ó ż n y c h dziedzinach sztuki, ze s z c z e g ó l n y m u w z g l ę d n i e n i e m tradycji ( ź r ó d ł a ) , do k t ó r y c h n a w i ą z u j e . Pokazujemy tę t w ó r c z o ś ć w p r z e k r o j u „ p i o n o ­ w y m " , o d sztuki ludowej po o s i ą g n i ę c i a „ a w a n g a r d y " , w przekroju czasowym od C i u r l i o n i s a po Stasysa i Bartulisa. U w a ż n y czytelnik n i e w ą t p l i w i e z w r ó c i u w a g ę na t o , co w tytule n a z w a ł e m lekcją ż y w e g o j ę z y k a . Jest to przede wszystkim lekcja o b c o w a n i a z „ i n n y m i " , z s ą s i a d e m , lekcja, k t ó r a ma sens, jeśli d o s t r z e ż e m y dzięki niej lepiej samych siebie. Lekcja widzenia h i s t o r i i , a ściślej m ó w i ą c , u ś w i a d o m i e n i e sobie f a k t u , iż nie ma, i m o ż e nie być jednej h i s t o r i i , kiedy r ó ż n e są perspektywy, z k t ó r y c h się j ą postrzega. Lekcja szacunku dla s ą s i a d a , k t ó r y jest nam tak m a ł o znany, ze s z t u k ą k t ó r e g o stykamy się t y l k o przy nielicznych okazjach. Wreszcie - lekcja, k t ó r ą daje nam przeczytanie w y w i a d ó w p r o w a d z o n y c h w ś r ó d polskiej mniejszości etnicznej na L i t w i e P r z e b i j a j ą c a z wielu w y p o ­ wiedzi nuta w y ż s z o ś ć . , w r ę c z ksenofob.., p o ś w i a d c z a t y l k o , iż niejednokrotnie m ó w i ą c o innych m ó w i m y o sobie Nie budu ą c a to lektura, ale też i „ K o n t e k s t y " nie są „ D z w o n ­ kiem N i e d z i e l n y m " . Z r e s z t ą na pewno nie mniejsze n a p i ę ­ cie ksenofobii w y s t ę p u j e i u naszych s ą s i a d ó w . Jeśli zaś chodzi o nasze intencje, są a ż n a d t o w y r a ź n e . Budowanie m o s t ó w , d r ó g do wzajemnego poznania. I sza­ cunku. 13 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0497608d595bc735a1945bfbc2210ca5.pdf a474f777ed83b03caaa9f319480c65a5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6229 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource Rawenna - mozaiki Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5809 Title A name given to the resource Opus musivum / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.59 z.4, s.41-60 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Joanna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text J O A NN A BENEDYKTOWICZ W spółczesny człowiek - turysta, kimkolwiek by nie był, musi stanąć w zadziwieniu i oszołomieniu w zetknięciu z fenomenem sztuki mozaikowej w Rawennie.1 Z jednej strony onieśmiela ogrom i rozmach, z dru­ giej niezwykły kunszt i pietyzm, o którym wiele można przeczytać, ale z którym osobiste zetknięcie budzi szczere zaskoczenie. Jednak odczucia estetyczne szybko zostają zdominowane przez nasuwające się gwałtownie pytania „co to wszystko znaczy?”. Kim są przedstawio­ ne postacie? Jaka jest ich historia? Co znaczyły dla współczesnych te wyobrażenia? Jakim językiem symbo­ li się posługiwali? A w końcu - jakich pytań nie umie­ my zadać tym mozaikom? Czy czasem nie umyka nam jakaś ważna sfera ich rzeczywistości przez to, że nie przychodzi nam do głowy zadać istotnych pytań. Nie ulega wątpliwości i jest wręcz pewnym tru­ izmem stwierdzenie, że dzieła sztuki stanowią źródło historyczne. Mozaiki z Rawenny są szczególnie cen­ nym tego typu źródłem ze względu na burzliwe czasy, w których powstawały, i na różne ideologie, które od­ cisnęły na nich swoje piętno. Pierwsze więc pytania, jakie możemy zadać, mogą dotyczyć historycznych okoliczności powstania tych dzieł sztuki. VI wiek jest dla Rawenny szczególnie interesujący - w tym bowiem czasie następuje tu bezpośrednie zetknięcie dwóch bardzo już od siebie odmiennych kultur - wschodniej i zachodniej. Obie części cesarstwa oddalały się od sie­ bie nieodwracalnie, różnice zaś stały się na tyle głębo­ kie, że właśnie w wieku VI niektórzy historycy widzą początek Bizancjum jako tworu średniowieczne­ go.2 W Rawennie, która od 402 r. była stolicą Cesar­ stwa, krzyżowały się różne wpływy kulturalne, poli­ tyczne i religijne, przy czym konieczna jest świado­ mość, jak bardzo w tamtym czasie były ze sobą te dzie­ dziny powiązane, by nie powiedzieć tożsame. Zmiany, które się wówczas dokonywały, były tak liczne, że współcześni nie zawsze dostrzegali ich doniosłość (chociażby przejęcie władzy przez Odoakra). Sytuacja w Italii była dosyć skomplikowana - od 493 Rawenna była siedzibą Teodoryka, króla Ostrogo­ tów, znajdującego się na służbie wschodniorzymskiej. Mimo że oficjalnie występował jako magister militum, w rzeczywistości rządził jako niezależny władca.3 Goci byli odseparowani od poddanych rzymskich. Do tych pierwszych należały sprawy wojskowe, natomiast tym drugim została przydzielona administracja cywilna. Równolegle do tego podziału istniał podział ze względu na wyznanie - Goci byli wyznawcami arianizmu, uzna­ nego przez kościół „katolicki”, czyli powszechny i pra­ wowierny, za herezję na pierwszym soborze w Nicei (325). Sam Teodoryk był wielkim wielbicielem kultury rzymskiej, starał się związać ze sobą arystokrację sena- Opus musivum Program ideowy mozaiek raweńskich w VI w. na przykładzie San Vitale, San Apolinare Nuovo i San Apolinare in Classe* torską Rzymu, a także popierał opozycję papieża i kleru rzymskiego przeciw wschodniemu monofizytyzmowi. Mimo że zyskał wśród Rzymian zwolenników i współ­ pracowników,4 większość senatorów, duchowieństwo, a także masy ludowe były jednak Gotom przeciwne. Nie mniej skomplikowana sytuacja była na Wscho­ dzie, gdzie niemal każde niezadowolenie społeczne owocowało jakąś herezją (na czoło wysuwał się właśnie konflikt o naturę (physis) Chrystusa), a kwestiom wybo­ ru władcy towarzyszyły zamieszki w Konstantynopolu i niekończące się intrygi dworskie. W 517 cesarzem zo­ stał Justyn, katolik (co miało niebagatelne znaczenie po długoletnim panowaniu monofizycko nastawionych ce­ sarzy5). Od początku jego panowania ogromną rolę od­ grywał jego bratanek - Petrus Sabbatius (początkowo jako candidatus, oficer pułku scholae), który z czasem przyjął imię Justyniana, a w 527, sam został cesarzem. Justynian, wielka osobowość, wytrawny polityk, człowiek obdarzony niespożytą energią, podjął szeroko zakrojoną akcję odbudowy cesarstwa. Jego wojsko, pod dowództwem Belizariusza, wodza pochodzenia germańskiego, zdobyło wpierw ziemie w północnej Afryce (533), a następnie przystąpiło do odzyskiwania ziem Italii. Jak zobaczymy, Justynian nie opierał się je­ dynie na sile zbrojnej, ale przez cały czas umacniał wpływy na Półwyspie Apenińskim, w sposób szczegól­ ny w jej ówczesnym centrum, jakim była Rawenna. Miał po temu możliwość z jednej strony przez oddzia­ ływanie na rzymskie duchowieństwo (a właściwie da­ leko idące współdziałanie), roszcząc sobie prawo do zwierzchnictwa nad nim. Z drugiej strony wiemy, że cesarz utrzymywał kontakty i prowadził rokowania z Amalasuntą, córką i następczynią Teodoryka, sprzy­ jającą Rzymianom, co budziło wielką niechęć moż­ nych gockich. Pretekstem do wydania wojny stało się jej zamordowanie przez własnego krewnego - Teodahada. Rozpętały się wyczerpujące i przeciągające się wojny gockie. W 536 r. Belizariusz zajął Rzym, a w 540 Rawennę, gdzie podpisano kapitulację. Nie był to jed­ nak koniec wojen - prawie cały sukces Belizariusza zo­ stał zaprzepaszczony, na pewien okres prawie cała Ita­ lia powróciła w ręce Ostrogotów (Rzym został zdoby­ *Praca napisana pod kierunkiem prof. Wojciecha Fałkowskiego w Instytucie Historii UW. 41 �Joanna Benedyktowicz • O PUS M U SV U M PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH ty w 546 r.). W wyniku wznowienia kampanii pod do­ wództwem Narsesa Goci zostali ostatecznie rozgro­ mieni w 552 r. Italia, choć, jak miało się okazać, na krótko, znów stała się częścią cesarstwa. Tak więc na początku VI wieku Rawenna znajdo­ wała się na „skrzyżowaniu” wpływów Bizancjum (z sil­ nymi akcentami monofizyckimi), rzymskiego kleru i papieża, a pod bezpośrednim panowaniem arian, Ostrogotów. w budynkach użyteczności publicznej, który miał w pewnym wymiarze stale uświadamiać ludziom obec­ ność i władzę cesarza.8 Możemy dostrzec tu koncep­ cję, czy może wiarę w rzeczywisty związek między przedstawieniem i przedstawionym. Wizerunek cesa­ rza zaznaczał jego dominację, przypominał poddanym 0 władcy, o jego potędze, a jednocześnie reprezento­ wał samą obecność - jakby rzeczywiście tam był. Sztuka religijna szeroko adaptowała formuły iko­ nografii cesarskiej - sceny nadawania dygnitarzowi zwoju z dyplomem nominacyjnym, czy władca na ma­ jestacie w otoczeniu dworu ulegały przekształceniu w przedstawienia np. Chrystusa nadającego prawo św. Piotrowi, Chrystusa pomiędzy apostołami, czy stojące­ go wśród świętych i donatorów. Taki zabieg niósł dwo­ jakie konsekwencje - z jednej strony pewne znane, czytelne formuły pomagały przekazać nowe treści (w tłumaczeniu Ewangelii odnoszono się do idei Pana - Dobrego i Sprawiedliwego władcy), z drugiej zaś sto­ sując tę swojego rodzaju kalkę relacji (Chrystus wierni / cesarz - poddani) ulegało nobilitacji i uświę­ ceniu znaczenie samego cesarza. Dążenie, by treści chrześcijańskie i idee głoszące świetność imperium na­ wzajem się uzupełniały i przydawały sobie głębi, treści 1prestiżu, ten szczególny związek wydaje się zrozumia­ ły, jako że chrześcijaństwo rozwijało się pod szczegól­ ną opieką cesarstwa. W ten sposób najstarsze malarstwo chrześcijań­ skie, wywodzące się z III w., na wielką skalę posługu­ jące się symboliką i emblematami (póki było zakazane i tępione, musiało być „zaszyfrowane”, zrozumiałe tyl­ ko dla wtajemniczonych), splotło się z dworską okaza­ łością sztuki cesarskiej. I tu właśnie należy się doszukiwać źródeł fenome­ nu mozaiki: z jednej strony, jako technika wyjątkowo zbytkowna, utrafiała w potrzebę wystawności i przepychu,9 a z drugiej dawała możliwości zaklęcia boskiego, metafizycznego świata w tajemniczy i niedosłowny ję­ zyk symboli. Świątynia jako całość stawała się pewnym modelem wszechświata - z zewnątrz mało atrakcyjna, szara i surowa architektura skrywała olśniewające i za­ chwycające wnętrze, w najbardziej wyczuwalny sposób oddzielając sferę sacrum od profanum. Rozplanowa­ niem wnętrza, dekoracją rządziła liturgia, która subtel­ nym językiem sztuki uchwytywała nie mniej subtelną teologię tego okresu. Mozaika, opus musivum, czyli dzieło dotyczące Muz, składała się z drobnych kostek, zw. tesserae, opus tesselatum, wytwarzanych z różnoko­ lorowych marmurów i kamieni półszlachetnych, a tak­ że ze szklanych kostek barwionych szkliwem. Coraz większe mistrzostwo i doskonałość warsztatowa (po­ czątkowo wiele dekoracji było wykonywanych przez niewykwalifikowanych robotników - miało to związek z nagłym zapotrzebowaniem na nowe świątynie) po­ zwalało na celne uchwytywanie rzeczy nieuchwytnych - np. przez układanie niektórych kostek ciemną stro­ Możemy następnie rozpatrzyć, jakie miejsce w hi­ storii sztuki zajmują te mozaiki. Tak jak większość wy­ darzeń, prądów tej epoki można przedstawiać w róż­ nym świetle, rozpatrywać pod rozmaitymi kątami, tak­ że jeżeli chodzi o sztukę VI i trzeba mieć na uwadze jej różne aspekty. Z jednej strony można ją odczytywać w kontekście rozwijającej się sztuki wczesnochrześci­ jańskiej, jako jej bezpośrednią kontynuację - ewolucję w wyniku powiązania ze sztuką publiczną,6 a z drugiej już jako sztukę odmienną w charakterze, bizantyjską, nasyconą monastycyzmem, będącą niejako preludium do malarstwa ikonowego.7 Od czasów Konstantyna, kiedy chrześcijaństwo stało się religią legalną, a następnie państwową, nastą­ pił rozwój architektury sakralnej, a malarstwo chrze­ ścijańskie, dotąd występujące tylko w katakumbach i małych budowlach sakralnych, nabrało ogromnej wagi. Dotychczasowe tematy - sceny mitologiczne, myśliwskie, sceny z życia codziennego, motyw Arka­ dii, przedstawienia personifikacji i alegorii pór roku, miesięcy, znaków zodiaku, planet, były sukcesywnie przejmowane na potrzeby rodzącej się sztuki oficjalno-chrześcijańskiej. Z pojawieniem się bazyliki wczesno­ chrześcijańskiej, wielkiej budowli sakralnej mającej pomieścić cały lud boży, wiązała się kwestia dekoracji i zagospodarowania przestrzeni. N a tym polu artyści (a właściwie „dyrektorzy arty­ styczni”, do których należała koncepcja, plan i pro­ jekt, i rzemieślnicy, do których należało samo wykona­ nie), wyszkoleni na dawnych wzorach korzystali obfi­ cie z wypracowanych koncepcji. Motywy z tematyki świeckiej pojawiały się jeszcze do końca IV i początku V wieku na ścianach i sklepieniach, będąc akceptowa­ nymi przez Kościół; następnie pojawiały się już tylko na posadzkach. Wiele z nich, reinterpretowanych w duchu chrześcijaństwa, było wplatanych (często po prostu jako element dekoracji) w główną kompozycję (winobranie, amorki z owocami czy kwiatami, zbyt­ kowne naczynia, roślinność, zwierzęta, etc.). Z czasem rozbudowywała się ich symbolika chrześcijańska. Istniała również oficjalna ikonografia cesarska - na murach pałaców cesarskich były upamiętniane zwy­ cięstwa władców (np. na rozkaz Justyniana został uwieczniony wracający ze zwycięskiej wojny Belizariusz). Duże znaczenie miał oficjalny portret cesarski, zarówno ten bity na monetach, jak i ten umieszczany 42 �Joanna Benedyktowicz • OPUS M USIVUM PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH ną do góry nie tylko unikano wrażenia monotonii, ale przede wszystkim uzyskiwano efekt rozproszonego światła, wypełniającego całe wnętrze mistycznym bla­ skiem - promienie odbijające się i załamujące od tes­ serae nachylonych pod różnymi kątami nadawały przedstawionym scenom, postaciom świetlistość, któ­ ra uzmysławia ich ponadczasowe, głębokie i nadnatu­ ralne znaczenie. Ponadto światło w pewien sposób za­ mknięte w półmroku kościoła posiadało wartość teo­ logiczną - jako uosobienie i znak realnej obecności Boga.10 Świątynia była modelem wszechświata, swojego ro­ dzaju deklaracją - w co wierni wierzą. Religia nie była oderwana od życia publicznego, była z nim nieroze­ rwalnie związana. Postulaty religii były jednocześnie odzwierciedleniem postawy obywatelskiej i świadomo­ ści kulturowej. Siłą rzeczy program artystyczny kościo­ łów stał się narzędziem polityki i, jako że było to naj­ bardziej nośny i sięgający wszystkich warstw społe­ czeństwa element „propagandy” państwowej, pozosta­ wał w centrum zainteresowania cesarza, szczególnie jeżeli cesarzowi, jak było w przypadku Justyniana, za­ leżało na jedności imperium. Religia miała scalać pod­ danych, świątynia zaś miała przekazywać treści umac­ niające tę jedność. Justynian był godnym następcą Konstantyna. Kwe­ stia religii była bodaj najważniejsza w jego panowaniu - jako władca był odpowiedzialny przed Bogiem za zba­ wienie swoich poddanych. Poparcie boskie dla cesarza, usankcjonowanie jego władzy obligowało go do stania na straży w kwestii prawowierności wyznania. Justy­ nian dążył do restytucji imperium w jego najświetniej­ szych granicach i to zamierzenie polityczne pozostawa­ ło w ścisłym związku z ideą państwa chrześcijańskiego. Justynian (a także jego małżonka Teodora) był żywo zainteresowany teologią i próbował za pomocą i w ob­ rębie religii zaprowadzić trwały pokój i zjednoczyć bar­ dzo odległe od siebie prowincje. Kontynuował dawną tradycję cesarzy, którzy uważali się za kompetentnych zarówno w sprawach państwa, jak i wiary. We wstępie do swojej sexta novella (535) pisał: „Dwa są naczelne dary, jakie Bóg zesłał ludziom. Są to: kapłaństwo i władza cesarska (sacerdotium et impe­ rium). Z darów tych pierwszy odnosi się do spraw Bo­ skich, drugi zaś do ludzkich. Oba wypływają z tego sa­ mego źródła, oba są ozdobą ludzkiego żywota. Nie masz nic ważniejszego dla cesarzy niż dbać o dostojność ka­ płaństwa, tak by nawzajem kapłani mogli modlić się do Boga za cesarza. Dlatego też naszą wielką troską jest wspieranie prawdziwej nauki wypływającej z Boskiego natchnienia oraz otaczanie czcią kapłanów. Państwu zapewni się pomyślność, jeżeli święte kanony, ustano­ wione przez apostołów, a przechowane i objaśnione przez świętych Ojców, osiągną powszechny posłuch”.11 Dając w ten sposób wyraz przekonaniu o szczegól­ nym zadaniu cesarza, by wcielać „święte kanony” w życie, Justynian przypisywał sobie nierzadko prawo do wygłaszania wypowiedzi doktrynalnych, które na­ stępnie starał się narzucić wiernym. N a fali poczucia odpowiedzialności za prawowierność poddanych, a dodatkowo uważając się za czołowego teologa swojej epoki, na szeroką skalę prześladował Żydów, Samary­ tan, pogan, heretyków, nie wahał się stosować repre­ sji przeciw sprzeciwiającym się mu biskupom (także wobec biskupa Rzymu). N a równi z przedsięwzięciami militarnymi prowadził szeroko zakrojony program mi­ sji - tak poza granicami Cesarstwa, jak i w jego obrę­ bie. Stąd wpływy Bizancjum - kultura, sztuka przeni­ kały stopniowo do różnych obszarów starając się wcią­ gnąć je jak najściślej w krąg swojego oddziaływania. Dlatego możemy śmiało mówić o całym programie ideologicznym, którym kierował się Justynian przy odbudowie imperium. W mojej pracy postaram się pokazać, jak w mozaikach z trzech kościołów z tego okresu - San Vitale (ufundowany w 526 r., poświę­ cony 548), Sant’Apolinare in Classe (ukończony w 549 r.) i Sant’ Apolinare Nuovo (który został prze­ budowany po 556 r.) wyraża się ten program, jakimi środkami wyrazu operuje, jaki prowadzi „dialog” z od­ biorcą, z wiernymi. San Vitale Kościół ten został ufundowany w 526 r., po powro­ cie biskupa Eklezjusza z Konstantynopola (gdzie był z papieżem Janem I) i najprawdopodobniej już po śmierci Teodoryka, za panowania jego córki Amalasunty. W latach 526-540 budowa szła bardzo wolno ze względu na toczącą się wojnę i dopiero po zdobyciu miasta przez Belizariusza powstała większość budowli i na ten okres (540 - 546) należy datować mozaiki. Cały wystrój świątyni został ufundowany przez Julia­ nusa Argentariusa. N a sklepieniu prezbiterium widnieje przedstawie­ nie Baranka Bożego. Baranek jest ukazany na tle gwiaździstego nieba i znajduje się w środku wieńca, który podtrzymują cztery anioły stojące na kulach-globach. Kule te, jak zauważył Nordstrom, mają różne wielkości, którym odpowiadają różne astronomiczne fazy.12 W ten sposób reprezentowane są pory roku, przez co kule stają się symbolem Wieczności. Całość kompozycji osadzona jest w bujnej zieloności (jakby akantowa wić), w której ukazane są różne zwierzęta kaczory, rozmaite ptaki, baran, osiołek, ryby, i wiele in­ nych na złotym albo zielonym tle, a na rogach, na nie­ bieskich kulach trzymanych przez delfiny, stoją pawie. Baranek Boży otoczony jest wieńcem - trudno po­ wiedzieć, czy laurowym (na co wskazywałyby liście), czy jest to jakby „wieniec obfitości” (owoce). Jest god­ ne uwagi, że wyobrażenie Agnus Dei zostało wprowa­ dzone do obrządku rzymskiego dopiero w końcu VII 43 �Joanna Benedyktowicz • O PUS M USIVUM PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH San Vitale, Ofiara Abla i Melchizedeka (Płd. Strona Prezbiterium), [za:] Carl-Otto Nordström, Ravennastudien. Ideenge­ schichtliche und ikonographische Untersuchungen über die Mosaiken von Ravenna, Uppsala 1953 San Vitale, Abraham i aniołowie (odwiedziny trzech posłańców), Ofiara Izaaka, [za:] Carl-Otto Nordström, Ravennastu­ dien. Ideengeschichtliche und ikonographische Untersuchungen über die Mosaiken von Ravenna, Uppsala 1953 44 �Joanna Benedyktowicz • OPUS M USIVUM PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH San Vitale, Procesja Justyniana, [za:] Angelo Lorizzo, I mozaici di Ravenna, Ravenna-Verona, 1975 San Vitale, Procesja Teodory, [za:] Angelo Lorizzo, I mozaici di Ravenna, Ravenna-Verona, 1975 45 �Joanna Beneiyktowicz • O PUS M U SV U M PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH w. przez papieża Sergiusza I, Syryjczyka. Natomiast w liturgiach wschodnich pojawiał się już wcześniej, ja­ ko symbol ofiary Chrystusa. Wskazuje to na wyraźne wpływy wschodnie. Baranek jest przedstawiony jako Kosmokrator, który panuje nad całym stworzeniem. Jednocześnie symbolizuje ofiarę mszy i śmierć Chry­ stusa na Krzyżu - i to znaczenie teologiczne jest pod­ kreślone przez umieszczenie właśnie tego wizerunku w najwyższym punkcie prezbiterium. Dekoracja ewidentnie odwołuje się do wyobrażeń raju - sztuka katakumb przejęła motywy idyllicznych ogrodów pełnych zwierzyny i w ten sposób obrazowała rajski ogród. Paw w tym kontekście symbolizowałby „wieczną wiosnę”, czy przyszłą „łaskę”, zmartwych­ wstanie (obok delfinów, które oznaczają życie wiecz­ ne). Jednocześnie zestawienie pawi z kielichami i wino­ gronami (te motywy występują wyraźniej bezpośrednio pod dekoracją sklepienia, wokół okien) może wskazy­ wać na „rozkosze spożywania świętej Eucharystii i nie­ bieskiego posiłku w błogosławionej wieczności”.13 Wydaje się to przekonującą hipotezą - wskazywa­ łyby na to mozaiki z bocznych ścian, nad arkadami prowadzącymi do obejścia, które wydają się przywoły­ wać właśnie motyw Ofiary, Eucharystii. Z lewej, połu­ dniowej strony widzimy dwie sceny: Abraham i Sara goszczący trzech aniołów14 i Abraham składający ofia­ rę z Izaaka. Natomiast w obramieniu, nad tą sceną jest ukazane powołanie Mojżesza - na dole Mojżesz pasą­ cy owce Jetry, a powyżej Mojżesz i płonący krzak na górze Horeb. Następnie dwa anioły trzymające meda­ lion z monogramem Chrystusa (krzyż, na którego ra­ mionach są zawieszone dwie litery ra15) oddzielają po­ stać proroka Izajasza. Po stronie prawej, północnej jest ukazany ołtarz, na którym składają ofiary: Abel z owieczki, i Melchizedek - z dwóch bochenków chle­ ba i z wina. Powyżej (w obramieniu) widzimy Mojżesza otrzymującego Dziesięcioro Przykazań na górze Synaj, poniżej Aarona i dwanaście pokoleń Izraela, którzy są świadkami tej sceny. Po analogicznym do poprzednie­ go motywie dwóch aniołów niosących medalion z krzyżem przedstawiony jest prorok Jeremiasz. Trzej aniołowie mogą być odczytani jako manifestacja Trój­ cy Świętej;16 cielątko, które niesie im Abraham - jest analogią do ofiary mszy; stół, przy którym siedzą anio­ łowie, wyraźnie nawiązuje wyglądem do ołtarza, a trzy bochenki, które leżą przed nimi, przypominają hostie tego okresu (są znaczone znakiem krzyża); Izaak jest prototypem Chrystusa, odwiedziny Trzech Posłańców - prototypem Zwiastowania, przez co Sara staje się prototypem Maryi,17 a Abraham - Józefa. W tym kon­ tekście wymowa mozaiki jest antyariańska: jest uzna­ niem boskości Chrystusa i roli Marii jako Bożej Rodzi­ cielki. Zestawienie ofiar składanych przez Abrahama, Abla i Melchizedeka odzwierciedla bardzo starą (IV w.) rzymską liturgię mszy, w której wymienia się właśnie te postacie przy składaniu ofiary eucharystycznej. Są to trzy mistyczne antytypy kapłaństwa Chrystusa. Ich po­ stacie nawiązują do idei, w której każdy chrześcijanin uczestniczy czynnie w składaniu ofiary jako „godny (sprawiedliwy) ofiarodawca” (just offerer).18 Wszystkie trzy przedstawienia odbywają się przy ołtarzach i odwo­ łują się bezpośrednio do Eucharystii. Znakiem, że ofia­ ra jest miła Bogu, jest Jego ręka wyłaniająca się w ge­ ście błogosławieństwa spośród chmur.19 Ważnymi postaciami są prorocy ofiarnej śmierci Chrystusa - Jeremiasz i Izajasz.20 Izajasz przy tym jest szczególnie prorokiem Wcielenia, a Jeremiasz - Męki. Sceny przedstawiające Mojżesza pokazują chronolo­ gicznie historię jego powołania i przywołują następują­ ce skojarzenia: Mojżesz jako Dobry Pasterz i jako po­ średnik między Bogiem a ludźmi. Wszystkie sceny zo­ stały zamieszczone celowo, zgodnie z ówczesnym rozu­ mieniem Starego Testamentu jako opisującego „cienie/zarysy i rodzaje/typy” (shadows and types) wydarzeń zbawienia ludzkości.21 I tak Mojżesz, który wybawił Izraelitów z niewoli egipskiej, jest znakiem dzieła Zba­ wienia, którego dokonał Chrystus; nadanie Dekalogu zapowiada zesłanie Ducha Świętego. Symboliczna wymowa całości zdaje się podkreślać dwie natury Chrystusa - zarówno Jego boskość w scenie odwiedzin trzech aniołów (jako jedna z Osób Trójcy Świętej), jak i jego człowieczeństwo: w scenie ofiarowania Izaaka baranek symbolizuje Jezusa, który umrze za nas na krzyżu. Melchizedek składa chleb i wi­ no, w których wyraża się właśnie podwójna natura Je­ zusa. Niewinna śmierć Abla prefiguruje śmierć Chry­ stusa. Gorejący krzak - z jednej strony jest symbolem Boga-Człowieka, a z drugiej Marii Bożej Rodzicielki tak jak krzak „nosił” Boga w postaci płomieni, tak M a­ ryja nosiła w sobie Chrystusa. Do tego trzeba pamiętać o symbolice Mojżesza i dwóch proroków. Wymowa tych scen jest więc wymierzona zarówno przeciw monofizytyzmowi (jako że podkreślają podwójną, bosko-ludzką naturę Chrystusa), jak i przeciw arianizmowi (nie odmawiają mu pełnej boskości). Jest też dostrze­ galne duże znaczenie liturgii dla tej kompozycji.22 Nad tymi mozaikami ukazani są czterej ewangeliści - po lewej Mateusz i Marek, po prawej - Jan i Łukasz, trzymający swoje Ewangelie, z ukazanymi po bokach narzędziami do pisania. Nad każdym z nich znajduje się adekwatne „zwierzę” apokaliptyczne (odpowied­ nio: anioł, lew, orzeł, wół), co jest bezpośrednim na­ wiązaniem do dekoracji samej absydy: w niej Chrystus trzyma zwój z siedmioma pieczęciami. Lew symbolizu­ je Zmartwychwstanie, Anioł (Człowiek) odwołuje się do genealogii Jezusa z Ewangelii św. Mateusza, Wół, jako zwierzę ofiarne odnosi się do Męki, z kolei Orzeł jest symbolem Wniebowstąpienia. Wydaje się też oczywisty stosunek, jaki zachodzi między tymi posta­ ciami a mozaikami poniżej: tak jak Mojżesz na górze Synaj otrzymał Prawo - Stare Przymierze, tak Nowe 46 �Joanna Benedyktowicz • OPUS M USIVUM PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH złoto-zielonym tle, bez żadnych elementów architek­ tonicznych, które w jakiś sposób sugerowałyby, gdzie jest ona umiejscowiona - przez to wydaje się, że odby­ wa się ona bezpośrednio w kościele. Stojący na czele diakon z kadzidłem wysuwa we wskazującym geście rękę poza ramę dekoracyjną. N a drugiej mozaice mo­ żemy zauważyć fontannę, wnękę, baldachim z zasłoną, zza której wyłaniają się damy dworu, drzwi wejściowe, których kotarę odchyla jeden z urzędników. Jest to, choć w skróconej formie, narteks kościoła San Vitale. Teodora miała ogromny wpływ na politykę, była rze­ czywiście consors imperii i mimo że razem z mężem bie­ rze udział w rytuale ofiarnym, to jednak dla niego jest zarezerwowana świątynia, bezdyskusyjnie wyprzedza małżonkę w liturgicznym rytuale. N a dole sukni Teo­ dory pojawia się motyw Trzech Króli, który symbolizu­ je eucharystyczną ofiarę (składanie darów), a zarazem jest przedstawieniem chrześcijan, którzy wyjdą naprze­ ciw Chrystusowi, by go przywitać w Jego powtórnym przyjściu (tak jak Trzej Mędrcy przy pierwszym). D o­ datkowo Trzej Królowie są świadkami Epifanii - obja­ wienia się prawdziwego Boga w Dzieciątku. W sposób bardzo subtelny został tu przemycona ważna prawda wiary. Ciekawe jest, że Teodora zmarła kilka tygodni po poświęceniu San Vitale. Tym samym mozaika ta stała się jakby jej epitafium. Jako że mozaiki te były ukończone, zanim rozstrzy­ gnął się wynik wojny gockiej, trzeba je odczytywać nie tylko jako znak triumfu ze zdobycia Rawenny, ale też jako wyraz pewności co do przyszłego zwycięstwa. Istotna dla zrozumienia tej wymowy jest świadomość, jak poważną funkcję spełniał portret cesarski. Identy­ fikacja wyobrażenia (przedstawienia) z rzeczywisto­ ścią, wywodząca się z prymitywnych wierzeń magicz­ nych, w Imperium Rzymskim zyskała konkretne praw­ ne znaczenie i funkcję. Portret cesarza pojawiał się na insygniach wojskowych, na monetach, w miejscach publicznych jako wyraz jego najwyższej władzy; miał wymagać od poddanych posłuszeństwa i wierności. Był to „formalny symbol monarchii”.28 Cesarze nie tyl­ ko umacniali swoją władzę, ale też dyskretnie imputo­ wali boskość swojego stanowiska - portrety stawały się świętymi obrazami (wizerunkami), vultus sacri, m.in. przez to, że były umieszczane właśnie w kościołach, były poświęcane, modlono się za władcę, a przez to jednocześnie składano mu hołd. Prawdopodobnie w drugiej połowie IV wieku na Wschodzie została odrzucona liturgia, w której każdy wierny uczestniczył czynnie w ofierze; jedynym świec­ kim, który był godzien brać udział w oblacji, był cesarz. Ta ambicja władców wschodnich w dziedzinie sacerdotium powoduje, że można inaczej interpretować mozai­ ki przedstawiające starotestamentowe postacie: Abel, Abraham, Melchizedek nie tyle symbolizują każdego chrześcijanina, co cesarza. Abraham dodatkowo pod­ kreśla znaczenie władcy jako patriarcha Izraela, Moj- było zawarte w Ewangeliach. W późniejszym Średnio­ wieczu ten związek między Starym a Nowym Testa­ mentem często był przedstawiany przez pokazanie Ewangelistów stojących bezpośrednio na ramionach proroków starotestamentowych.23 W głębi korytarza absydy po obu stronach znajdu­ ją się przedstawienia uroczystych procesji - po lewej (czyli dla Chrystusa z absydy po prawej) Justyniana i jego dworu, a po prawej - Teodory i jej świty. N a pierwszej widzimy cesarza (który oprócz diademu ma aureolę) po jego lewej biskupa Rawenny Maksymiana (nad którym widnieje napisane jego imię), z tyłu, mię­ dzy nimi stoi Julianus Argentarius. Następnie są uka­ zani dwaj diakoni - pierwszy trzyma księgę, a drugi, wskazujący ręką kierunek procesji, niesie kadzidło. Z drugiej strony cesarza pierwszy stoi dux armis (naj­ prawdopodobniej sam Belizariusz), za nim praefectus legibus, po czym grupa żołnierzy. Jeden z nich trzyma tarczę z monogramem Chrystusa (Chi-ro) i jest to naj­ prawdopodobniej uroczysta paradna tarcza cesarska. Charakterystyczne jest przedstawienie Justyniana i Maksymiana jako równych - realizacja imperium i sacerdotium. Maksymian, który pochodził z Poli w Istrii24 odgrywał bardzo ważną rolę w planach Justyniana. W jego działalności biskupiej duże znaczenie miała li­ turgia. W czasach jego episkopatu w Bizancjum roz­ grywał się spór o Trzy Artykuły (tria kephala)25 i bi­ skup obsadzony w tak istotnym z punktu widzenia ce­ sarza mieście musiał wykazywać się dużym talentem dyplomatycznym. Za Justynianem i Maksymianem stoi Julianus Argentarius, o którym dowiadujemy się dzię­ ki IX-wiecznemu kronikarzowi Agnellusowi, że był osobą świecką, pochodzącą z Bizancjum i że to on ufundował wystroje San Vitale i Sant’Apollinare in Classe.26 To, że stoi tuż przy cesarzu, musi świadczyć o jego bardzo wysokim znaczeniu. Możemy przypusz­ czać, że był architektem, w ówczesnym rozumieniu te­ go słowa, przybyłym z Bizancjum, by nadzorować sze­ roko zakrojony program architektoniczny Justyniana. Był artystyczno-ideologicznym koordynatorem, wyso­ kim urzędnikiem cesarskim, w którego gestii było dys­ ponowanie pieniędzmi cesarskiego skarbu. Był istot­ nym „narzędziem” propagandy bizantyjskiej. Simson posuwa się nawet tak daleko, by twierdzić, że wojna gocka nie zaczęła się wraz ze śmiercią Amalasunty, lecz właśnie w projektach architektonicznych Julianu­ sa Argentariusa.27 Po drugiej stronie jest ukazana cesarzowa Teodo­ ra, jej damy dworu i dwaj dygnitarze dworscy. Para ce­ sarska bierze udział w rytuale ofiarnym: Justynian nie­ sie patenę z chlebem eucharystycznym, Teodora kielich z winem (scyphus aureus). Dla Chrystusa, do którego zmierzają dwie procesje, Justynian znajduje się po prawej stronie (pars virorum), a Teodora po stronie lewej, po której żeńska część zgromadzenia uczestni­ czyła w mszy. Procesja cesarza przedstawiona jest na 47 �Joanna Benedyktowicz • O PUS M USIVUM PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH San Vitale, Chrystus Kosmokrator, [za:] Angelo Lorizzo, I mozaici di Ravenna, Ravenna-Verona, 1975 San Vitale, św. Łukasz, [za:] Angelo Lorizzo, I mozaici di Ravenna, Ravenna­ -Verona, 1975 San Vitale, św. Marek, [za:] Angelo Lorizzo, I mozaici di Ravenna, Ravenna­ -Verona, 1975 48 �Joanna Benedyktowicz • OPUS M USIVUM PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH żesz - jako prawodawca (co niejako miałoby uprawniać cesarzy do regulowania kwestii religijnych), ten, który uwalnia ludzi od tyranii, Dobry Pasterz.29 Cesarz, jako władca Republicae Christianae musiał być imitator Chri­ sti - bezpośrednim naśladowcą, podczas gdy wierni mieli być do Niego podobni. Tak jak Mojżesz zbudował i czcił Świętą Arkę, tak Justynian zbudował i wykoń­ czył S. Vitale. Melchizedek jako król-kapłan zyskał w oficjalnej ikonografii szczególne znaczenie: przedsta­ wiany w szatach cesarskich był uosobieniem władcy idealnie łączącego w jednej osobie te dwie funkcje. W San Vitale nosi on szaty kapłana, za to jego buty, płaszcz i nakrycie głowy są z purpury, zarezerwowanej przez ceremoniał dworski jedynie dla cesarza. W absydzie przedstawiony jest Chrystus Kosmokra­ tor tronujący na Kuli, globie wszechświata,30 spod któ­ rego wypływają cztery rzeki Raju. W lewej ręce trzyma Księgę Żywota, opatrzoną siedmioma pieczęciami, prawą podaje wieniec (zwycięstwa, zasługi, świętości) świętemu Witalisowi, który jest przedstawiany przez anioła. Drugi anioł pokazuje biskupa Eklezjusza, fun­ datora, trzymającego w rękach model świątyni. Anio­ ły są w strojach straży cesarskiej. Wieniec jest symbo­ lem korony chwały dla świętych. Tak jak możemy oczekiwać, że zaraz po uhonorowaniu św. Witalisa wieniec otrzyma biskup Eklezjusz, tak można odczy­ tać, że Justynian zostanie wynagrodzony za zasługi ja­ ko następny. Obraz odwołuje się do apokaliptycznych moty­ wów, podkreślając eschatologiczny wymiar powtórne­ go przyjścia. Cała ofiara składana przez Justyniana jest ukazana jako przyjęta w Dniu Sądu Ostatecznego (i jest zarazem wyrazem boskiego poparcia dla jego rządów). Ciekawe jest, że Chrystus jest tu ukazany ja­ ko młodzieniec, bez brody - raczej w duchu wczesnej sztuki chrześcijańskiej z katakumb, czy w tradycji hel­ lenistycznej, niż jako groźny brodaty Pantokrator z póź­ niejszej sztuki wschodniej. W scenie tej możemy od­ czytać elementy charakterystyczne dla bizantyńskiego rytuału: zakryte szatami dłonie. Ponad absydą znajduje się przedstawienie dwóch miast niebiańskich - Jerozolimy i Betlejem. Między ni­ mi dwa anioły podtrzymują medalion z monogramem Chrystusa, tym razem A, od którego odchodzi osiem promieni.31 Przed każdym z miast rośnie cyprys (sym­ bol chwały królestwa Bożego, tego co wyniosłe, wznio­ słe i nieprzemijające, wierność Boga wobec narodu wybranego), a pod nimi - palmy (symbol życia wiecz­ nego).32 N a łuku tęczowym znajduje się piętnaście medalio­ nów przedstawiających popiersia Chrystusa,33 dwuna­ stu apostołów, świętych Gerwazego i Protazego. Każdy medalion jest podtrzymywany przez delfiny. Święci Witalis, Gerwazy i Protazy byli uznawani przez biskup­ stwo w Mediolanie za tamtejszych patronów, genii locii. Jest to element rywalizacji między diecezjami, w której główną rolę odgrywał autorytet świętych: bi­ skupstwom nadawały prestiż spoczywające w kościele (też zdobyte) relikwie, fakt odegrania ważnej roli w ży­ ciu świętych, to, czy pierwszy biskup był apostołem, uczniem apostoła, czy uczniem ucznia, itd. Zaledwie kilka lat przed budową San Vitale ukazała się Passio SS. Martyrum Gervasii et Protasii, która przypisywała tych trzech świętych właśnie Rawennie. Wydaje się, że słusznie, jako że zmarli oni w Rawennie i kościół San Vitale stał się ich grobowcem.34 Ogólne przesłanie, które wyłania się ze wszystkich mozaik, wyraża ideę odkupienia ludzkości, zbawienia przez Chrystusa i pokazuje sakramentalną rekonstruk­ cję tego wydarzenia w eucharystycznej ofierze. Szcze­ gólna rola w tym dziele odkupienia przypada cesarzo­ wi, a konkretnie Justynianowi I. Mogłoby się wydawać wobec tego logiczne zakwalifikowanie programu iko­ nograficznego tej świątyni jako służącego cesarskiej propagandzie. Przywołanie konkretnych postaci starotestamentowych, użycie odpowiednich symboli, wyra­ finowana gra tymi symbolami, mająca wyrażać prawdy teologiczne - żaden element nie jest bez znaczenia. Jednak pojawia się wątpliwość - na ile możemy mówić 0 propagandzie, jeśli kluczowe przedstawienia: proce­ sji ofiarnej cesarza i uzupełniających jej sens scen ze Starego Testamentu właściwie nie widać z miejsca, gdzie stoją wierni? Sacrum wnętrza świątyni koncen­ truje się w prezbiterium. Jest do niego dopuszczony głównie cesarz, ze swą małżonką i dworem. Widzimy tu wyraźnie tendencję Kościoła wschodniego do od­ grodzenia prezbiterium, żeby mogli wchodzić tam tyl­ ko godni. To, czy wierni mają ich widzieć, nie tylko jest nieistotne, ale będzie wręcz niepożądane - najbar­ dziej święte momenty mszy będą przed nimi zakryte. Natomiast wiedzą, że cesarz Justynian TAM jest 1 uczestniczy w każdej mszy - m.in. za każdym razem jest wyczytywane jego imię. Jest gwarancją powszech­ ności Kościoła i powszechności cesarstwa. On jest za­ stępcą Chrystusa i rzeczywiście prowadzi lud Boży do zbawienia. Wierni widzą przede wszystkim apokalip­ tyczną wizję Chrystusa Kosmokratora. Sant’ Apolinare in Classe Początek budowy miał miejsce za biskupa Ursicinusa (532-536); za episkopatu biskupa Wiktora (537 (8)-544 (5)) wydaje się, że prace posuwały się bardzo wolno,35 większość powstała za Maksymiana, kościół ukończono w trzecim roku jego episkopatu, w 549 i na pewno w ciągu tych trzech lat powstały mozaiki.36 Ko­ ściół jest dedykowany św. Apolinaremu, który według tradycji był uczniem św. Piotra i pierwszym biskupem Rawenny; zmarł śmiercią męczeńską. Po tym, jak świątynia została splądrowana przez Saracenów w IX wieku, relikwie świętego zostały przeniesione ze wzglę- 49 �Joanna Benedyktowicz • O PUS M USIVUM PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH San Apolinare in Classe, Absyda, [za:] Angelo Lorizzo, I mozaici di Ravenna, Ravenna-Verona, 1975 San Apolinare in Classe, Ofiara Abla, Melchizedeka i Abrahama, [za:] Angelo Lorizzo, I mozaici di Ravenna, Ravenna­ -Verona, 1975 50 �Joanna Benedyktowicz • OPUS M USIVUM PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH dów bezpieczeństwa do kościoła św. Marcina, którego wezwanie zmieniono na Sant’Apolinare Nuovo. W absydzie centralne miejsce zajmuje ogromny krzyż (crux gemmata —ozdobiony drogimi kamieniami) w nimbie,37 który otacza gwiaździste niebo z dziewięć­ dziesięcioma dziewięcioma gwiazdami. N a skrzyżowa­ niu ramion znajduje się medalion z popiersiem Chry­ stusa. Przy przeciwległych ramionach Krzyża znajdują się litery A i ra, nad i pod napisy: SA LUS MUNDI i IX0YC. Po dwóch stronach nimbu są ukazani do po­ łowy ukryci w chmurach Mojżesz i Eliasz, całość z góry błogosławi ręka Boga. Bezpośrednio pod Krzyżem stoi św. Apolinary. Jest ukazany w geście modlitwy - orans - na rajskiej łące, na której rosną niewielkie drzewa (pinie, palmy i cyprysy - wszystkie symbolicznie zwią­ zane z nieśmiertelnością i życiem wiecznym). Z dwóch stron zbliża się do niego po sześć owiec, między który­ mi rosną lilie.38 Owce te mogą symbolizować aposto­ łów (na co wskazywałaby liczba) albo po prostu wier­ nych, lud Boży. Trzy owce stoją wyżej, bliżej Krzyża (jedna po lewej, dwie po prawej). Scena ta symbolicz­ nie przedstawia Przemienienie Pańskie na górze Tabor.39 Trzy owce to trzej uczniowie - Piotr, Jakub i Jan, apostołowie, którzy towarzyszyli Jezusowi przy Przemie­ nieniu, ale także w Ogrójcu. We wczesnym Chrześcijaństwie krzyż był przede wszystkim symbolem triumfu, bronią, drzwiami Raju. Scena ta łączy temat Przemienienia i Wywyższenia (Podniesienia) Krzyża. Ukrzyżowanie znaczyło obietnicę zwycięstwa. Przemienienie jest rzeczywistością Krzyża. Chrystus, a zarazem Krzyż, jest, co podkreśla napis, SA­ LUS MUNDI.40 Przedstawienie Przemienienia (transfiguratio) ma ścisły związek z obrządkiem eucharystycz­ nym: odwołuje się do przeistoczenia chleba i wina w cia­ ło i krew Chrystusa, które odbywa się na każdej mszy świętej. Scena ta, umieszczona w tak uroczystym miej­ scu - ponad (i jednocześnie za) ołtarzem, na którym do­ konuje się obrzęd Eucharystii, jak żadna inna podkreśla doniosłość tego wydarzenia. Takie tło, operując uniwer­ salnym językiem symboli, czyniło mszę i jej najważniejszy moment czytelnymi dla wszystkich uczestników (należy pamiętać, że Rawenna była w tamtych czasach dwuję­ zyczna i miała dwujęzyczną liturgię).41 Św. Apolinary jako męczennik jest alter Christus, naśladujący Chrystusa w męczeństwie; jego gest orans - odzwierciedla gest ukrzyżowanego Chrystusa (rozłożone w charakterystyczny sposób ręce: repraesentatio passionis). To, że stoi idealnie pod Krzyżem podkreśla jego doskonałość duchową - to, że jest imi­ tator Christi. Męczennik najdoskonalej naśladuje Chrystusa, najwierniej wypełnia Jego polecenie, by wziąć swój krzyż i iść za Nim (Mt 16: 24).42 Cud Prze­ mienienia jest obietnicą i obrazem jego (ale także wszystkich Chrześcijan) uczestnictwa w chwale Zmar­ twychwstania Chrystusa. Nabiera to szczególnego znaczenia, gdy uświadomimy sobie, że kościół został zbudowany jako martyrion, miejsce pochówku Święte­ go. Jego relikwie spoczywały pod ołtarzem. Maximus z Turynu, w IV wieku pisał: „Czy możemy wyobrazić sobie coś bardziej pobożnego i zaszczytnego niż spoczy­ wanie pod ołtarzem, na którym sprawowana jest ofia­ ra, na którym składane są dary ofiarne, i przy którym sam Pan jest kapłanem? Męczennicy słusznie umiesz­ czani są pod ołtarzem, gdyż na nim jest złożone ciało Pana. Grzebanie męczenników w miejscu, gdzie cele­ brujemy codziennie śmierć Chrystusa, jest przeto wy­ pełnieniem i wyrazem tego rodzaju zjednoczenia. Nie jest niesłuszne, że grób Tego, który umarł, został przy­ gotowany dla pewnego rodzaju uczestnictwa: żeby przyjąć także członków śmierci Pana; ci, których Jed­ na Męka złączyła z Chrystusem, mogą dostąpić złącze­ nia się z nim w świętości tego miejsca”.43 Tak wielka apoteoza św. Apolinarego ma również znaczenie polityczne - dotyczące prestiżu, rangi i ju­ rysdykcji biskupstwa raweńskiego. Największe i naj­ bardziej znaczące biskupstwa szczyciły się i temu przy­ pisywały swoje znaczenie, że zostały założone przez apostołów i miały ich za swoich pierwszych biskupów. Biskupi Rzymu byli następcami św. Piotra, Aleksan­ drii - św. Marka, Jerozolimy - św. Jakuba Młodszego. Konstantynopol za swojego pierwszego biskupa uważał św. Andrzeja, co miało daleko idące polityczne konse­ kwencje: św. Andrzej był nie tylko apostołem Azji Mniejszej i Bałkanów, lecz także bratem św. Piotra i, co najważniejsze, był jednym z dwóch pierwszych uczniów, którzy posłuchali głosu Chrystusa, i to on przyprowadził Piotra do Niego.44 W trwającym kon­ flikcie między Rzymem i Konstantynopolem o prymat w świecie chrześcijańskim był to poważny argument. Maksymian, wracając ze swojego wyjazdu do Konstan­ tynopola (548 r.), przywiózł do Rawenny relikwie św. Stefana - pierwszego męczennika, św. Andrzeja (po­ czątkowo miał nawet ambicje przywieźć całe ciało świętego), św. Piotra i Pawła.45 Zbudował świątynie dedykowane dwóm pierwszym świętym, dedykował martyrion świętym Witalisowi, Gerwazemu i Protaze­ mu (przypisując tym samym Rawennie część chwały dotąd należącej do biskupstwa Mediolanu) i św. A po­ linaremu - uczniowi św. Piotra. Szeroko zakrojony program ideowy takiej polityki cesarskiego miasta miał zdystansować dwa pozostałe biskupstwa - Me­ diolanu i Rzymu, który leżał w ruinach. Św. Apolinary jako biskup występuje tu także w roli Dobrego Pasterza, który ma się opiekować lu­ dem Bożym. Pod tą sceną, między oknami ukazani są czterej na­ stępcy św. Apolinarego: biskup Eklezjusz, św. Sewerus, św. Ursus i biskup Ursicinus, fundator.46 Wszyscy czterej noszą pallium, znak godności metropolity, mi­ mo że są poprzednikami Maksymiana. Dzieje się to przez to, że sam Apolinary go nosi, więc nie można by­ ło go ominąć u jego następców. Wybór tych czterech 51 �Joanna Benedyktowicz • O PUS M USIVUM PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH wosławną” (ortodoksyjną), i nawet na Kościół rzymski patrzono podejrzliwie, jako na mający związki z ariana­ mi i opierający się cesarzowi w sporze o Trzy Artykuły. Mozaiki ze ścian bocznych nawy głównej podzielo­ ne są jakby na trzy piętra. Najwyżej, nad oknami na­ wy, znajduje się dwadzieścia sześć scen z życia Chry­ stusa (po trzynaście z każdej strony). Zaczynając od wejścia, z prawej strony (nad procesją męczenników) następują po sobie przedstawienia: biskupów nie jest przypadkowy: św. Sewerus cieszył się szczególnym kultem w Rawennie, św. Ursus zbudował katedrę i był uważany za największego budowniczego, biskup Eklezjusz zapoczątkował architektoniczny pro­ gram Justyniana, a biskup Ursicinus ufundował Sant’Apolinare in Classe. Ich obecność w absydzie, przy celebracji mszy świętej, jako następców tak god­ nego świętego, podkreśla ogromne znaczenie roli bi­ skupa.47 Po bokach widnieją dwie sceny: z prawej ukazane są ofiary składane przy jednym ołtarzu: Abel ofiarowu­ je jagnię, Melchizedek chleb i wino, a Abraham Iza­ aka. Po stronie lewej ukazane jest dziewięć osobisto­ ści: cesarz Konstantyn IV Pogonatos, jego synowie w aureolach - Tyberiusz i Herakliusz, najprawdopo­ dobniej biskup Maurus i jego następca, Reparatus, dworzanie cesarscy i kler raweński.48 N ad łukiem tęczowym jest ukazany w medalionie Chrystus z Księgą w lewej ręce, prawą błogosławi. Po obu Jego stronach są zwrócone w Jego kierunku sym­ boliczne wyobrażenia ewangelistów, każdy z nich trzy­ ma odpowiednią Ewangelię. Poniżej znów pojawia się przedstawienie dwóch miast niebieskich: Jerozolimy (Ecclesiae ex circumcisione —Kościół obrzezanych) i Be­ tlejem (Ecclesiae ex gentibus —Kościół pogan). Z każde­ go wychodzi po sześć owiec.49 Jeszcze niżej pojawiają się dwie palmy (życie wieczne, zwycięstwo Chrystusa). Po dwóch stronach przy wejściu do chóru stoją archa­ niołowie Gabriel i Michał ubrani jak caesares, wysocy urzędnicy dworu Justyniana, trzymający vexillia (rzym­ skie chorągwie wojskowe) z potrójnym Hagios (odpo­ wiednikiem łacińskiej modlitwy Sanctus). W kontek­ ście tego, że program artystyczny zdaje się podkreślać znaczenie biskupa, archaniołowie mogą symbolizować diakonów. Pod nimi: św. Mateusz i Łukasz (którzy symbolizują Wcielenie i Mękę50), ukazani do połowy. Ukazanie się uczniom i niewierność Tomasza (J 20: 26- 29) Droga do Emaus (Łk 24: 13-29) Kobiety u Grobu (Mt 28: 1- 8),(M k 16: 1-8), (J 20: 1-7), (Łk 24: 1-11) Droga Krzyżowa, Szymon Cyrenejczyk (Mt 27: 32),(Mk 15: 20-21),(Łk 23: 26-33) Chrystus przed Piłatem (Mt 27: 11-24) Skrucha Judasza (Mt 27: 3-5) Zaparcie się Piotra (J 18: 15- 17) Zapowiedź zaparcia się Piotra (Mt 26: 31-35), (Mk 14: 27-31), (Łk 22: 31-34) Chrystus przed Kajfaszem (Mt 26: 57- 66), (Mk 14: 53­ 56); (Łk 22: 31-34) Chrystus pojmany (Łk 22: 66) Pocałunek Judasza (Mt 26: 47-57), (Mk 14: 43-50), (Łk 22: 47-53), (J 18: 1-12) Modlitwa w Ogrodzie Oliwnym (Mt 26: 44-45), (Mk 14: 32- 42), (Łk 22: 44-46) Ostatnia Wieczerza (Mt 26: 20- 25), (Mk 14: 17- 26), (Łk 22: 14- 23), (J 13: 21-26) Z drugiej strony: Uzdrowienie chromego w Betesda (J 5: 1-9) Uzdrowienie opętanego z kraju Gerazeńczyków (Mk 5: 1-21), (Łk 8: 26- 39) Uzdrowienie paralityka z Kafarnaum (Mt 9: 1-8), (Mk 2: 1-12), (Łk 5: 17-26) Rozdzielenie baranów od kozłów (Mt 25: 31- 46) Wdowi grosz (Mk 12; 41-44), (Łk 21: 1-4) Faryzeusz i celnik w świątyni (Łk 18: 9-14) Wskrzeszenie Łazarza (J 11: 1-46) Sant’Apolinare Nuovo Budowa kościoła zaczęła się za Teodoryka jako ka­ plica pałacowa, a zarazem katedra ariańska. Został ukończony za Amalasunty. Początkowo dedykowany był Chrystusowi Zbawicielowi. Potem został rededykowany w 556 roku św. Marcinowi przez biskupa Agnellusa (miał wtedy siedemdziesiąt lat). Agnellus wcze­ śniej był wojskowym, został księdzem po śmierci żony; był Raweńczykiem, starszym o dziesięć lat od Maksymiana; został wyświęcony na diakona przez Eklezjusza. W IX- X w. znów zmieniono patrona, tym razem na św. Apolinarego. Za biskupa Jana V (724­ -750 r.) trzęsienie ziemi zniszczyło absydę, lub co naj­ mniej jej lewą część, zachowała się tylko dedykacja Teodoryka - fundatora. Po śmierci Maksymiana, wszystkie dobra kościoła ariańskiego zostały skonfisko­ wane, Rawenna została przez cesarza ogłoszona „pra­ Jezus i Samarytanka (J 4: 5-23) Uzdrowienie kobiety z krwotokiem (Mk 5: 25- 34), (Łk 8: 43-48) Uzdrowienie dwóch ślepców (Mt 9: 27- 31) Powołanie Piotra i Andrzeja (Mt 9: 27-31) Rozmnożenie chleba i ryb (Mt 14: 13-24), (Mk 6: 41­ 44), (Łk 9: 10-17); (J 6: 1-15) Cud w Kanie Galilejskiej (J 2: 1-12) Przerywnikami są motywy muszli (symbolizujących życie wieczne i zmartwychwstanie) z krzyżem, korony i „całujących się” gołąbków (które mogłyby oznaczać apostołów). Następne, środkowe piętro, pomiędzy oknami na­ wy stanowią przedstawienia trzydziestu dwóch (począt­ kowo trzydziestu czterech) mężczyzn w białych szatach 52 �Joanna Benedyktowicz • OPUS M USIVUM PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH San Apolinare Nuovo, Port w Classe z zaznaczonymi figurami Gotów, [za:] Carl-Otto Nordström, Ravennastudien. Ideengeschichtliche und ikonographische Untersuchungen über die Mosaiken von Ravenna, Uppsala 1953 trzymających książki lub zwoje. Nie mają podpisów mogą to być patriarchowie (czterech), prorocy (czte­ rech większych i dwunastu mniejszych), apostołowie (dwunastu) i ewangeliści (dwóch spoza apostołów). Najniżej znajdują się dwie procesje zmierzające w stronę ołtarza: z jednej strony (północnej) procesja dwudziestu dwóch świętych dziewic, prowadzonych przez Trzech Króli, zmierza do Maryi z Dzieciątkiem, którą otaczają cztery anioły, z drugiej strony pochód dwudziestu pięciu świętych męczenników pod prze­ wodnictwem św. Marcina zbliża się do Chrystusa na majestacie, również w asyście aniołów trzymających złote włócznie. Podkreślona jest tu rola Maryi jako Matki Bożej, theotokos. Natomiast Chrystus, Pantokrator, zasiada na tronie, który można zidentyfikować jako cesarski. Świętych męczenników i męczennice rozdzielają pal­ my, które symbolizują zwycięstwo Chrystusa, zmar­ twychwstanie, a jednocześnie wprowadzają w procesje harmonię i porządek. Służą także jako baldachimy mające ich jeszcze bardziej uhonorować. Oryginalny program ikonograficzny miał jednak charakter cesarski, czyli bizantyński, z tym, że rolę władcy prowadzącego swoich poddanych do zbawienia pełnił król Ostrogotów. Teodoryk, mimo że oficjalnie uznawał zwierzchność basileusów Konstantynopola, aspirował do roli następcy cesarza Zachodu. Z jednej strony był wielkim miłośnikiem cywilizacji rzymskiej, 0 czym pisałam wyżej, a z drugiej ogromny wpływ wy­ warła na nim kultura grecka, bizantyjska (w okresie, kiedy przebywał w Konstantynopolu jako zakładnik). „Z Rawenny pragnął uczynić stolicę na wzór Rzymu 1 Bizancjum”.51 Początkowo procesje przedstawiały dwa orszaki dworskie: króla wychodzącego ze swego pałacu i jego małżonki, opuszczającej port w Classe. Przedstawienie władców jako pośredników między Bogiem a ludźmi jest typowo bizantyjskie. Obie proce­ sje mają charakter ofiarny (charakter ten został zresz­ tą zachowany). Wykorzystując ten motyw, tak szero­ ko rozbudowany później w S. Vitale, Teodoryk zdaje się uzurpować sobie miejsce, które zastrzeżone było tylko dla cesarza Bizancjum. Biskup Agnellus dostosowując mozaikę do nowych potrzeb zdecydował się zachować początek i koniec tych scen, mimo że za Palatium, w obrębie murów miejskich możemy doszukać się jedynie ariańskich bu­ dynków. Widać kunszt wykonania i przedstawienie miasta wydały się godne tego, by ich nie skuwać. Zu­ pełnie inaczej niż stojących przed pałacem Teodoryka i przed portem w Classe możnych gockich, których za­ rysy da się wciąż odtworzyć i których dłoni możemy się wciąż doszukać na białych kolumnach pałacowych. Charakterystyczne jest, że procesję świętych dziewic prowadzi Trzech Króli, z szacunkiem zgiętych w półukłonie, w momencie gdy niosą Dziecięciu swoje da­ ry, na czele zaś procesji męczenników stoi św. Marcin, biskup Tours, jeden z największych wrogów herezji ariańskiej. Wszyscy oprócz niego, ubranego w czerwo­ ną tunikę i św. Wawrzyńca, ubranego w złotą są odzia­ ni w białe szaty.52 Wszyscy święci i święte są wymienie­ ni w kanonach mszy Rzymu lub Mediolanu, albo w ka­ nonie św. Ambrożego. Ze „wschodnich” świętych uka­ zani są jedynie św. Demetriusz, św. Polikarp ze Smyr­ ny, św. Eufemia i św. Pelagia.53 Przedstawienia posta­ ci nie są właściwie niczym zindywidualizowane (tylko przy św. Agnieszce jest baranek). Procesję świętych dziewic prowadzą Trzej Królo­ wie. Ich dary mają znaczenie symboliczne: złoto ozna­ cza hołd składany Jezusowi jako Królowi, mirra - pro­ roczy znak Jego Męki, albo rzeczywiste złączenie 53 �Joanna Benedyktowicz • O PUS M USIVUM PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH San Apolinare Nuovo, Procesja świętych dziewic, [za:] Carl-Otto Nordström, Ravennastudien. Ideengeschichtliche und ikonographische Untersuchungen über die Mosaiken von Ravenna, Uppsala 1953 San Apolinare Nuovo, Procesja świętych dziewic (fragment), [za:] Angelo Lorizzo, I mozaici di Ravenna, Ravenna-Verona, 1975 ,11 J J 1 JT 1 !’ * Is; [i; *?' i " iÄ J fl: sl ■ Vf •. Jr ■ ■ - San Apolinare Nuovo, Procesja męczenników, [za:] Carl-Otto Nordström, Ravennastudien. Ideengeschichtliche und ikonographische Untersuchungen über die Mosaiken von Ravenna, Uppsala 1953 54 • v * -* M-&. 'u;:uz< �Joanna Benedyktowicz • OPUS M USIVUM PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH San Apolinare Nuovo, Procesja męczenni­ ków (fragment), [za:] Angelo Lorizzo, I mozaici di Ravenna, Ravenna-Verona, 1975 55 �Joanna Benedyktowicz • O PUS M USIVUM PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH San Apolinare Nuovo, Chrystus na tronie (fragment Procesji męczenników), [za:] Angelo Lorizzo, I mozaici di Ravenna, Ravenna-Verona, 1975 San Apolinare Nuovo, Maryja na tronie (fragment Procesji dziewic), [za:] Angelo Lorizzo, I mozaici di Ravenna, Ravenna-Verona, 1975 56 �Joanna Benedyktowicz • OPUS M USIVUM PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH San Apolinare Nuovo, Trzej Królowie (fragment Procesji dziewic), [za:] Angelo Lorizzo, I mozaici di Ravenna, Ravenna­ -Verona, 1975 San Apolinare Nuovo, Chrystus oddziela owce od kozłów, [za:] Angelo Lorizzo, I mozaici di Ravenna, Ravenna-Verona, 1975 57 �Joanna Benedyktowicz • O PUS M USIVUM PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH Eucharystia nie była „pamiątką” - czymś czynionym dla przypomnienia, ale prawdziwym, mistycznym od­ tworzeniem Przemienienia, była imitatio śmierci i zmartwychwstania Chrystusa, w bardzo bliski sposób przypominała wiernym o cudzie odkupienia i o obiet­ nicy życia wiecznego. Ten święty dramat liturgii znaj­ dował odbicie i uzupełnienie w mozaikach, których program artystyczny był ściśle zaplanowany, podpo­ rządkowany obrządkowi i wspomagający liturgię. W pewnym sensie tylko wtedy niekompletność ich stylu i języka staje się czytelna, gdy uświadomimy so­ bie, że są one tłem i scenografią dla nabożeństw. Tre­ ści, które były przez nie przenoszone, były nasycone teologią, skomplikowaną i niejednoznaczną symboli­ ką, a ta, szczególnie w okresie wielkich niepokojów, była nierozerwalnie związana z polityką. Wystrój ko­ ścioła mógł propagować kulturę, sztukę, a także war­ tości, i to właśnie starał się uzyskać Justynian, inwe­ stując tak ogromne sumy w ten szczególny projekt architektoniczno-artystyczny kościołów w Rawennie. Ogromne wrażenie, jakie wywierają na współczesnym widzu te dzieła sztuki, każe nam przypuszczać, że nie na darmo. w Chrystusie - Synu Boga prawdziwej natury człowie­ ka z boską, kadzidło - to, że oddajemy Synowi taką cześć jak Ojcu.54 Trzej Mędrcy symbolizują każdego chrześcijanina, który ofiarowuje Mu swoją wiarę w Niego jako Króla, Boga-Człowieka, Syna równego Ojcu. Każdy (każda) ze świętych niesie wieniec lauro­ wy, aurum coronarium, aurum oblaticum, koronę świę­ tości, którą otrzymali dzięki Chrystusowi, przez Niego i dla Niego - teraz w procesji ofiarnej zbliżają się, by złożyć Mu je w ofierze. Jest to procesja, jak pisze Rafaella Farioli, bez początku i końca, która wychodzi z ob­ szaru i czasu ludzkiego na zewnątrz.55 W innych mozaikach z czasów Teodoryka także możemy odnaleźć krzyżujące się wpływy greckie i rzym­ skie: w mozaikach przedstawiających cuda i Mękę Chrystusa jest widoczny wpływ rzymskiej i mediolań­ skiej liturgii, lecz styl jest zdecydowanie bizantyński („sztywność fałd i konturów, ukrycie ciał pod szatami, jednolite złote tło, regularne rysy twarzy Zbawiciela 0 wielkich, otwartych oczach, umieszczonego frontal­ nie na większości przedstawień”).56 Z kolei w osobie Chrystusa jest podkreślone jego człowieczeństwo, zu­ pełnie inaczej niż np. w San Vitale, gdzie jest ukazany jako Druga Osoba Trójcy Świętej. To, że ich pocho­ dzenie jest ariańskie, potwierdza fakt, że nie opisuje ich kronikarz Agnellus, który podaje tylko dokonania bi­ skupa. Chrystus w scenach cudów jest młodzieńczy 1 bez brody (wyidealizowany typ Boskiego Zbawiciela), w scenach związanych z Męką - brodaty. Jest to reminescencja teologii syryjskich jakobitów (monofizytów) i nestorianizmu, według którego w Chrystusie były dwie osoby: to człowiek, a nie Bóg cierpiał i umarł za nas na Krzyżu.57 Sceny z życia Chrystusa nie tyle przed­ stawiają wydarzenia z odległej przeszłości, co odzwier­ ciedlają elementy liturgii. Sceny umieszczone przy wej­ ściu - dwie Marie u Grobu, Droga do Emaus, Niewier­ ność Tomasza odnoszą się do cyklu wielkanocnego i przez to mają ścisły związek z obrzędem chrztu. Sceny przy końcu - rozmnożenie chleba i ryb, cud w Kanie Galilejskiej, modlitwa w Ogrójcu, Ostatnia Wieczerza są odbiciem liturgii eucharystii.58 N a przykładzie San Apolinare Nuovo ze względu na jego przejście z rąk Ostrogotów w ręce Bizantyjczyków szczególnie wyraźnie można śledzić i doszukiwać się sensów teologicznych i doktrynalnych, które ich różni­ ły. Można badać związek między konkretnymi modela­ mi ikonograficznymi (np. Chrystus z brodą lub bez) a ich związkiem z danymi prawdami wiary. Wyraźnie widać, co z poprzedniego programu mogło zostać, a co uległo diametralnej zmianie. W wyjątkowy sposób mie­ szają się tu właściwie wszystkie ówczesne tendencje. Bibliografia Lorizzo Angelo, I mosaici di Ravenna, Ravenna 1976 Biblia Tysiąclecia, wyd. 2., Warszawa 1971 Robert Browning, Justynian i Teodora, Warszawa 1977 Encyklopedia Kultury Bizantyńskiej, red. Oktawiusz Jurewicz, War­ szawa 2002 Paul Evdokimov, Prawosławie, Warszawa 1964 Rafaella Farioli, Ravenna romana e bizantina, Ravenna 1976 Dorothea Forstner OSB, Świat symboliki chrześcijańskiej, Warszawa 1990 Hans-Wilhelm Haussig, Historia kultury bizantyńskiej, Warszawa 1969 Cyril Mango, Historia Bizancjum, Gdańsk 1997 Patrizia Martinelli, Aspetti della cultura paleobyzantina nei mosaici di S. Apollinare Nuovo di Ravenna: Il ciclo cristologico, [w:] „Corsi di cultura sull’arte Ravennate e Bizantina”, nr. 23, str. 7-20, Ravenna 1977 Carl- Otto Nordström, Ravennastudien. Ideengeschichtliche und ikonographische Untersuchen über Mozaiken von Ravenna, Stockholm 1953 José Pijoan, Złoty wiek sztuki bizantyjskiej, [w:] Sztuka Świata, t. III, Warszawa 1999 Otto G. Von Simson, The sacred fortress, Byzantine art and statecraft in Ravenna, Chicago 1948 Henri Stern, Sztuka bizantyńska, Warszawa 1975 Kazimierz Zakrzewski, Historia Bizancjum, Kraków 1999 Nicolas Zernov, Wschodnie Chrześcijaństwo, Warszawa 1967 Przypisy 1 Mozaiki należy odczytywać jako scenę i scenogra­ fię dla świętego misterium, które odbywało się w ko­ ściele. Każda msza stanowiła swojego rodzaju święte przedstawienie, w którym brali udział kapłani i wierni. 2 58 Nie chcę przez to wcale powiedzieć, że w zetknięciu z tą fascy­ nującą techniką w innych miejscach wrażenie mogłoby być mniejsze. Jednakże szczególnie w Rawennie ulega nasileniu świadomość/przeczucie, że programy ikonograficzne wnętrz świątyń nie są dziełem przypadku, że warunkują je wielkie siły (też polityczne), ideologie i wierzenia odciśnięte w misternej i skomplikowanej siatce symboli, znaczeń i odwołań. A właściwie nie tyle początek, co „okres przejściowy między epoką późnoantyczną a bizantyjsko-średniowieczną”, Hans- �Joanna Benedyktowicz • OPUS M USIVUM PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWEŃSKICH 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 -Wilhelm Haussig, Historia kultury bizantyńskiej, Warszawa 1969, str. 99, szeroko o tym zagadnieniu - Wstęp i część druga: Narodziny kultury bizantyjskiej, tamże, str. 15- 20, 79- 150 W niektórych inskrypcjach posługiwał się nawet tytułami za­ strzeżonymi dla cesarzy —augustus, dominus noster. M.in. biskup Ennodiusz, uczony Kasjodor. W latach 484-519 z powodu polityki ugodowej wobec monofizytów cesarzy Zenona i Atanazego została zerwana jedność sto­ lic Rzymu i Konstantynopola. Wstąpienie na tron Justyna wy­ wołało nawet poruszenie opozycji w Italii (nasiliły się tendencje lojalności wobec cesarstwa), w wyniku czego Teodoryk, dotąd bardzo tolerancyjny, wszczął represje (stracony został filozof Beocjusz, senator Symmach, w więzieniu umarł papież Jan I). Henri Stern, Sztuka bizantyńska, Warszawa 1975 Hans-Wilhelm Haussig, Historia kultury bizantyńskiej, Warsza­ wa 1969 Otto von Simson, Ravenna, the sacred fortress, Chicago 1948, str. 27- 29 „Kosztowność tworzyw i skomplikowana procedura techniczna czyniły z niej sztukę luksusową, prawdziwie cesarską (...)” cyt. Anna Różycka —Bryzek, Mozaika [w:] Encyklopedia Kultury Bizantyńskiej, red. O. Jurewicz, Warszawa 2002 Jezus jest światłością świata (J 8: 12), „Bóg jest światłością, a nie ma w nim żadnej ciemności” (1 J 1: 5), „Światłość w ciemności świeci, i ciemność jej nie ogarnęła” (J 1: 5) Cyt. za: Nicolas Zernov, Wschodnie chrześcijaństwo, Warszawa 1967, s. 51-52 Nordström, Ravennastudien, Stockholm 1953, str. 93 Por. D. Forstner OSB, Świat symboliki chrześcijańskiej, Warsza­ wa 1990, str. 245 Rdz: 18 Jest to odwołanie do Chrystusowej formuły bycia „alfą i ome­ gą”, ale może być też interpretowane jako kotwica: symbol n a­ dziei. „Komentarz liturgiczny tłumaczy to w następujących słowach: „Szczęśliwy Abrahamie, widziałeś Ich, przyjąłeś u siebie trójjedyne Bóstwo”. (...) Trzej niebiańscy pielgrzymi stanowią „przedwieczną Radę” i cały pejzaż zmienia znaczenie: namiot Abrahama staje się pałacem-świątynią; dąb z doliny Mambre —drzewem żywota; (...) Cielec na półmisku ustępuje miejsca kielichowi eucharystyczne­ mu”. Paul Evdokimov, Prawosławie, Warszawa 1964, str. 261; Szerzej na temat dębu: por. Nordström, op. cit., str. 95-98 Nordström podkreśla ten fakt, zwracając uwagę na strój Sary, która jest ubrana jak dama dworu — zgodnie z „hierarchią”, w której Maryja w ikonografii bizantyjskiej zazwyczaj nosi szaty właściwe cesarzowej. Nordström, op. cit., str. 94- 95 Simson, op. cit., str. 25, 33 Przy czym w scenie „gościnności Abrahama” to jeden z gości wykonuje gest błogosławieństwa; ręka z chmur jest skierowana wyraźnie w stronę drugiej grupy: Abrahama, Izaaka i baranka. Iz 53: 7, Jr 11: 9 Simson, op. cit., str. 25- 26 Nordström, op. cit., str. 102- 119, szczególnie od str. 109 wni­ kliwa analiza źródłoznawcza. Por. Simson, op. cit., str. 26-27, szczególnie ciekawe jest zesta­ wienie symboliki ewangelistów i rytuału dla katechumenów in apertione aurum. Simson, op. cit., str. 9-18 o okolicznościach nadania Maksymianowi biskupstwa i perypetiach związanych z jego objęciem. Na Wschodzie Justynian starał się utrzymać delikatną równo­ wagę między monofizytami a ich przeciwnikami. Cesarzowi za­ leżało, żeby nie doszło do rebelii: ruch monofizytów przybierał w Syrii i Egipcie charakter narodowościowy. Justynian zreszta nie traktował monofizytyzmu jako herezji (sprzyjała mu sama Teodora). Wykorzystując swoją pozycję, chcąc moderować sy- 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 59 tuację, wydał w 543 r. edykt potępiający tzw. trzy rozdziały. Chodziło o pisma trzech uznanych i otaczanych czcią teologów ze szkoły antiocheńskiej - Teodora z Mopsuestii, Teodoreta z Kyros i Ibasa z Edessy, z IV-V w., których monofizyci oskarża­ li o poglądy nestoriańskie, a których bronił synod w Chalcedo­ nie (451). Edykt nie zjednał jednak monofizytów (satysfakcjo­ nowałoby ich jedynie odrzucenie uchwał chalcedońskich), a wywołał daleko idące zadrażnienia. Mimo że pod naciskiem cesarza edykt uznał biskup i kler Rzymu (na zwołanym w 533 r. synodzie w Konstantynopolu został do tego przymuszony papież Wigiliusz), wywołało to niezadowolenie diecezji w Afryce, M e­ diolanie i Akwilei. Przy opisie San Vitale Agnellus przekazuje inskrypcję dedyka­ cyjną, która wymienia Julianusa Argentariusa przed biskupem Eklezjuszem (za którego został ufundowany kościół) jako głów­ nego fundatora: Ipsius temporibus ecclesia beati Vitalis Martiris a Juliano Argentario, una cum ipso presule, fundata est. Julianus Argentarius jest związany również z budową trzech innych ko­ ściołów w Rawennie: Santa Maria Maggiore, San Michele, Santo Stefano. Jego imię, a także monogramy można odnaleźć w tych kościołach w inskrypcjach dedykacyjnych, jego mono­ gram występuje obok monogramu biskupa Wiktora. por. Sim ­ son, op. cit., str. 5- 6 Otto von Simson, op. cit., str. 6 Mommsen, cyt. za: Simson, op. cit., str. 27 W uroczystych procesjach przed cesarzem była niesiona laska Mojżesza. Motyw ten występuje w przedstawieniach cesarza na monetach; jak pisze Stern „Ulubiona na Zachodzie wizja eschatologiczna jest najbardziej łacińskim elementem tego bizantyńskiego ze­ społu”, Stern, op. cit., str. 97 Osiem jest symbolem doskonałości i Zmartwychwstania Chry­ stusa; jest pierwszym dniem tygodnia, następującym po sied­ miu, dniem, w którym zmartwychwstał Chrystus. Ten dzień sta­ nowi „tajemnicę przyszłego wieku” i „typ nowego wieku”, jako dzień ósmy nie przestaje być pierwszym, „jest symbolem nowe­ go stworzenia, wiecznego wieku, istniejącym poza światem ziemskim, podlegającym śmierci i przemijalności”. Forstner, op. cit., str. 48-49 „Sprawiedliwy wyrośnie jak palma, rozrośnie się jak cedr na Li­ banie” (Ps 37,35) (cedr miał podobną konotację symboliczną jak cyprys), Forstner, op. cit., str. 158 Chrystus jest tu przedstawiony, zgodnie z zasadami wschodniej ikonografii syryjskiej, jako mężczyzna z brodą i włosami sięgają­ cymi do ramion. Święci Gerwazy, Protazy i Witalis, jako ich ojciec byli czczeni w tym kościele w starożytnej liturgii Rawenny; w tzw. Dyptychach, Księdze Życia, są wymienieni jako ci, którzy mają być wspominani na każdej mszy; por. Simson, op. cit., str. 15 Można o tym wnioskować z inskrypcji dedykacyjnej, w której wymienieni są Julianus Argentarius, Ursicinus i Maksymian, a w zwyczaju było wymienianie wszystkich, którzy się przyczyni­ li do budowy. Nie należy się dziwić tej szybkości: Maksymian zbudował San Stefano zaledwie w jeden rok. A raczej, jako że wyobraża Chrystusa, można powiedzieć: w mandorli. „Jego ciało [Chrystusa, przyp. aut.] było wolne od wszelkiej ska­ zy, przeto podobne do lilii (wg Orygenesa). W czasie ziemskie­ go życia Chrystusa owa Lilia jeszcze się jakby nie rozwinęła. Otwarła swój kielich dopiero w Jego chwalebnym zmartwych­ wstaniu i wniebowstąpieniu i olśniewającej bieli przemienione­ go ciała pozwoliła orszakom niebieskim oglądać złocistopromienne Bóstwo i napełniła cały świat duchową wonnością” - Forstner, op. cit., str. 188 �Joanna Benedyktowicz • O PUS M USIVUM PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH 39 40 Mt 17: 1-8, Mk 9: 2-8, Łk 9: 28-36 W powszechnej świadomości funkcjonował motyw panowania Chrystusa nad całym światem przez otaczające, obejmujące wszystko rozgwieżdżone niebo. O występowaniu słów SA LU S M UNDI na monetach zachodniorzymskich z V i VI w., połą­ czeniu w nich idei religii i państwa i o występowaniu obok sie­ bie motywów popiersia Chrystusa, Krzyża, słów SA LU S M UNDI na ampułkach przedstawiających Marię orans, Za­ chariasza i Jana Chrzciciela (te motywy występują w palestyń­ skiej scenie Wniebowzięcia) por. Nordström, op. cit., str. 124­ -126 O związku tematu Podwyższenia Krzyża i Przemienienia w teo­ logii tego okresu (m.in. w kazaniach Leona Wielkiego); por. Simson, op. cit., str. 42-44 41 Por. Simson, op. cit., str. 47 42 O związku między Chrystusem (naśladowanym) a męczenni­ kiem (naśladującym) w misterium męczeństwa, związku marty­ rium i misterium por. Simson, op. cit., str. 44- 46, 48-50 43 Cyt. za Simson, op. cit., str. 49, tłumaczenie własne. 44 J 1: 40- 42 45 Por. Simson, op. cit., str. 18 46 Nordström widzi wyraźną różnicę między trzema pierwszymi (pisze, że są ubrani w szablonowe, stereotypowe szaty) a bisku­ pem Ursicinusem. Stwierdza ponadto, że głowa biskupa Ursicinusa jest wykonana zupełnie odmienną techniką, przez co mo­ żemy być pewni, że chodzi o portret. Moim zdaniem trzy pozo­ stałe wizerunki wykazują równie dużą indywidualizację (choć z pewnością twórcy nie mogli odtwarzać wiernie rzeczywistych postaci), tak że również możemy mówić o portretach, a szablonowość strojów nie jest większa niż w przypadku Ursicinusa; por. op. cit., str. 120. Stern pisze o wizerunku Eklezjusza: „przedstawiony jest tak ­ że w San Vitale, a jego portret jest jednym z najlepszych, ja ­ kie pozostawili twórcy mozaik w Rawennie”. Stern, op. cit., str. 99 47 O znaczeniu biskupa, jego uprawnieniach i pozycji, por. Sim­ son, op. cit., str. 40- 41 48 Obie te mozaiki pochodzą z VII wieku, toteż wykraczają poza ramy chronologiczne mojej pracy. N a ich przykładzie widać, jak bardzo osłabła pozycja Bizancjum w Italii i jak zmalały szan­ se na odbudowę imperium. Dostrzegalna jest też gorsza jakość artystyczna, mniejszy przepych i słabsza wiara w nadzwyczajną pozycję cesarza. Scena przedstawia moment wręczenia Reparatusowi, wtedy jeszcze diakonowi, Autokephalia, przywilejów gwarantujących biskupstwu raweńskiemu niezależność od bi­ skupa Rzymu (i tym samym równość z nim). Miało to miejsce w 666 roku, jeszcze za episkopatu Maurusa, i to on powinien zgodnie z zasadami ikonograficznymi odbierać dokument. Jed­ nak Reparatus, biskup od 671, odnawiając kościół uznał wi­ docznie, że ma większe zasługi w uzyskaniu tychże i „poprawił” mozaikę. 49 Całe to przedstawienie datowane jest przez niektórych na wiek IX, Stern, op. cit., str. 99 50 Jak wspomniałam wyżej, Łukaszowi przypisany jest apokalip­ tyczny Anioł-Człowiek, w jego Ewangelii opisany jest ludzki ro­ dowód Jezusa, zaś Mateuszowi - Wół, symbol ofiarnej męki Chrystusa. 51 Stern, op. cit., str. 89 52 Togatus i candidatus w języku kościelnym tego czasu oznaczało męczennika i świętego, obywatela Niebieskiego Miasta. 53 Tabele dotyczące występowania świętych - Simson, op. cit., str. 84-85 54 O symbolice Trzech Króli, tamże, str. 91-94 55 Rafaella Farioli, Ravenna romana e bizantina, Ravenna 1976, str. 113, tłumaczenie własne. 56 57 58 Stern, op. cit., str. 91; Wnikliwa analiza estetyki tła, postaci, re­ lacji człowiek-tło, por. Patrizia Martinelli, Il ciclo christologico [w:] „Corsi di cultura sull’arte Ravennate e Bizantina”, nr. 23, str. 7-20, Ravenna 1977 Por. Simson, op. cit., str. 74-75, o związku doboru i kolejności scen z syryjską liturgią. Por. tamże, str. 76-79 Wnikliwa analiza liturgii, w odniesieniu do tych scen: Nordström, op. cit., str. 63-79 (rozdział Die liturgische Stellung der Christusszenen). SanVitale, Szczegół dekoracyjny prezbiterium [za:] Angelo Lorizzo, I mozaici di Ravenna, Ravenna-Verona, 1975 60 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/266df54ffedef9c00cb5f6c0013086ed.pdf 486ba34e76f585066f9c05cf740aeedf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6224 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty - czasopismo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5804 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.59 z.4, s. Creator An entity primarily responsible for making the resource IS PAN Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Polska Sztuka Ludowa KONTEKSTY ♦ ANTROPOLOGIA KULTURY F ETNOGRAFIA F SZTUKAf 2005 rok LIX nr 4 (271). Indeks 369403. ISSN 1230-6142. Cena 15 zł INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK, STOWARZYSZENIE LIBER PRO ARTE s p i s W ies aw S zpilka T o m a sz S zerszeń t r e ś c i Chodząc w Tatry................................................................... 3 Warszawa zniszczona, Paris n’existe plus: obrazy miasta w ruinie ............................................................5 J UDITH O kely Wizualizm i krajobraz: patrzeć i widzieć w Normandii Przełożyła Iwona Kurz....................................................... 11 Ew a K OCÓJ Mój wróg, mój przyjaciel, czyli co Rumuni widzą na ikonach Sądu Ostatecznego malowanych cerkwi na Bukowinie?.... 23 J OANNA B en ed y k to w ic z Opus musivum. Program ideowy mozaiek raweńskich w VI w. na przykładzie San Vitale, San Apolinare Nuovo i San Apolinare in Classe ....................................................41 Zbig n iew B en e d y k to w ic z , K rzysztof B ie la w sk i , W iesła w J u sz c z a k , L eszek K OLANKIEWICZ, WŁODZIMIERZ L e n g a u e r Eleusis dyskusja wokół książki Karla Kerényiego ...........61 W łodzim ierz L e n g a u e r Eleusis ......................................................................................75 S t a n is ł a w F ija łko w sk i Kilka problemów budowy obrazu w pismach Władysława Strzemińskiego .................................................93 A LEKSANDRA M ELBECHOWSKA-LUTY „Posąg jest przezroczem, duchowym widziadłem.” Kilka przypomnień o mitach i magii skulptury ....................97 A l e k s a n d e r J a c k o w sk i W kręgu sztuki trudnej do nazwania (Krzysztof Okoń, Roman Śledź, Władysław Rząb).... 109 H UBERT C z a c h o w sk i Formy duszy. Rozmowa z Michałem Kokotem............ 115 H u be r t C z a c h o w sk i Między światami - Michał K o k o t.................................... 128 1 �J ANUSZ B a r a ń sk i Antropologia, między przed- a ponowoczesnością —garść wróżb na nowy wiek................................. 130 PATRYCJA C embrzy ŃSKA Etnograficzny surrealizm W. H asiora ............................... 151 H a n n a K ir c h n e r Hasior. Opowieść na dwa g lo sy ......................................... 161 A n n a N iedźw iedź Sztuka czytania ikon. (Robin Cormack, "Malowanie duszy. Ikony, maski pośmiertne i całuny”, Universitas, Kraków 1999) .............................................. 169 Noty o autorach............................................................... 171 Summary........................................................................... 173 Contents............................................................................ 178 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/452ed7942af0e398f0a1810629099180.pdf e0a876158b1810eb71ea8232be5092c7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2305 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2138 Title A name given to the resource James Clifford, Problemy kultury / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.1, s.10 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Benedyktowicz JAMES CLIFFORD, PROBLEMY KULTURY Dwudziestowieczna Etnografia, Literatura i sztuka (Harvard University Press, Cambridge, Mass and London 1988) O książce Jamesa Clifforda - profesora Uniwersytetu Kalifor­ nijskiego w Santa Cruz, związanego z programem badań historii świadomości prowadzonych w tym ośrodku - Clifford Geertz napisał, że jest oryginalna i niemal jedyna w swoim rodzaju, a jej autor należy do tych nielicznych osób, które potrafią połączyć historię z literaturą i antropologią. Stwarza ona, zdaniem Geertza, i wprowadza nowe perspektywy do badań nad kulturą, których nie byłaby nigdy zdolna osiągnąć antropologia sama z siebie. Etnografia jest tu rozpatrywaną bardzo szeroko i w ścisłym kontekście literatury i sztuki XX wieku. Etnografię pojmuje Clifford w sposób bardzo ogólny jako część zachodnio-europejs­ kich wizji i praktyk dotyczących innych kultur. Dla Clifforda współczesna etnografia to nie tylko akademicka praktyka nie dająca się oddzielić od antropologii, ale bardziej rozlegle są to: „odmienne sposoby myślenia i pisania o kulturze z punktu widzenia uczestniczącej obserwacji", to kondycja „bycia na zewnątrz i w środku", to „stan bycia i tkwienia w kulturze podczas gdy patrzy się na kulturę, to forma osobistego i kolektywnego samokształtowania się". W związku z tym padają tu też i inne określenia: „Etnografia to hybrydyczna aktywność, która pojawia się jako pisanie, kolekcjonowanie, jako modernistyczny kolaż, jako imperialna siła, jako wywrotowa krytyka", krótko mówiąc to sposób podróżowania, sposób dochodzenia i przenikania do odmiennego świata. Analizując kulturowe praktyki takie jak antropologia, pisarstwo podróżnicze, kolekcjonowanie, muzeal­ ne wystawy sztuki prymitywnej, plemiennej, Clifford ukazuje jak autorytatywne relacje o innych sposobach życia były częstokroć przypadkowymi fikcjami, i jak obecnie w postkolonialnym kon­ tekście są poddawane zakwestionowaniu i kontestacji. Podjęta przezeń krytyka stawia pytania o autorytet etnografii, o to kto ma ów autorytet, by wypowiadać się o tożsamości jakiejś grupy, lub autentyczności kultury? Co stanowi istotne elementy kultury i gdzie przebiegają granice kultur. Jak zderza się poczucie siebie i innego w spotkaniu jakiego dostarcza etnografia, podróż, i współczesne interetniczne relacje? Podejmując dyskusję nad etnografią, surrealizmem, muzeami i sztuką prymitywną Clifford podaje próbie globalną współczesność. Pokazuje jak współczes­ na kultura jest obecnie w mniejszym stopniu miejscem źródeł i zakorzenienia a bardziej translacją, przekładaniem i przeszcze­ pianiem. Tym co najbardziej frapujące w książce Clifforda moim zdaniem to podejście do historii współczesnej etnografii i spoj­ rzenie na nią z punktu widzenia krytyka literatury, odkrywanie przyliterackiego, twórczego i artystycznego wymiaru etnografii. Clifford bowiem patrzy na dzieła naukowe etnografii tak jak na dzieła literackie, pisarskie (jest to zrozumiałe tym bardziej, że omawiając etnografię w kontekście życia artystycznego, literatury i sztuki pokazuje jak wielu autorów etnografów brało w nim aktywny udział, współtworzyło jego nastrój, atmosferę). Przy­ glądając się dziełom etnograficznym jako „konstruowanym pra­ w d o m " , „fikcjom" i zestawiając te fikcje (co nie oznacza wcale by były one fałszywe, Clifford podkreśla mocno, że mamy tu do czynienia z „poważnymi fikcjami") odnosi je do zastosowanych 10 strategii badawczych w doświadczeniu terenowym, strategii autoryzowania i uprawomocniania interpretacji wykorzystanych źródeł, strategii doboru informatorów. Taka analiza pozwala rozważać problematykę autorytetu i reprezentacji w etnografii. W części I zatytułowanej Dyskursy rozstrząsa i omawia Clifford strategie pisania i reprezentacji w etnografii począwszy od okresu natężonego kolonializmu (1900) poprzez postkolonializm i neokolonializm po 1950 r. Część II Przemieszczenia przedstawia etnografię w jej związkach z awangardą w sztuce i krytyce kulturowej, z praktyką stosującą modernistyczne procedury kola­ żu izestawień. Część III poświęcona jest Kolekcjonowaniu sztuki i kultury, historii tego co plemienne, pierwotne i współczesne - Clifford omawia tu dwa konkurujące ze sobą podejścia w inter­ pretacji sztuki prymitywnej, podejście estetyzujące i podejście, które akcentuje kulturowy wymiar dzieła sztuki, interpretujące go przede wszystkim jako artefakt w jego naturalnym środowisku kulturowym. W części IV autor omawia dwa nie zachodnie przypadki - „orientalny" i „plemienny" - identyfikacji kulturowej, po­ szukiwania własnej tożsamości, pokazując jak osaczone są one przez pojęcia kontynuacji tradycji i integracji, jednoczenia „sie­ bie", podczas gdy zdaniem Clifforda (podchodząc do problemu tożsamości etnograficznie) - tożsamość musi być zawsze zmie­ szana, relacjonalna - odnoszona do tego, co inne, własne poszukująca. Monika Sznajderman wybrała fragmenty z części drugiej, ten krótki wybór nie oddaje w pełni gry znaczeń i wątków porusza­ nych w całej książce Clifforda, do których to wątków obok ukazania i analizy różnych strategii pisarskich należy właśnie problematyka tożsamości kulturowej. Clifford akcentując takie zjawiska współczesności jak migracje, ruchliwość, rozwój środ­ ków masowej komunikacji zwraca uwagę na zacieranie się ostrości dawnych pojęć takich jak „centrum" i „peryferie", „ d o m " i „zagranica" na coraz większe niejasności związane z poczuciem tożsamości polegające na coraz bardziej dojmują­ cym problemie wykorzenienia i na tym, że w coraz mniejszym stopniu mamy do czynienia ze społeczeństwem opartym na wspólnocie kolektywnej przeszłości a zmierzającym w większym stopniu do kolektywnej przyszłości. Na tym tle błyszczy blaskiem analiza zestawiająca dwa przypadki - „ d w u poliglotycznych uciekinierów" i azylantów, którzy wnieśli wielki wkład w literatu­ rę i antropologię europejską ukazując w pełni dramat kulturo­ wego spotkania zadufanej w sobie cywilizacji europejskiej ze społecznościami plemiennymi, analiza zestawiająca Josepha Conrada (Jądro ciemności) z pracami Bronisława Malinows­ kiego (Argonauci... i dziennikiem prowadzonym podczas badań terenowych, opublikowanym w 1967), w której Clifford rozwija wątek „problemu prawdy i kłamstwa w kulturowym sensie". Myślę, że do tej rzeczywiście niezwykłej i pasjonującej książki Clifforda warto będzie nie raz jeszcze na naszych łamach po­ wrócić. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8a453858ef2cde86d2099f0c714f387a.pdf 80ecfa0a5ad6e0a3108403e3f9197dab Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2306 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2139 Title A name given to the resource Uroda ludzkiej pomyłki / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.1, s.11-15 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ludwik Stomma U R O D A LUDZKIEJ POMYŁKI Pamięci Profesora Aleksandra Jackiewicza A k t I. Wieża Eiffela Powstała Wieża Eiffela z okazji Wystawy Światowej 1889, której miała być ozdobą i atrakcją. Jej twórcą był, jak nazwa wskazuje, inżynier Gustaw Eiffel, znany wcześniej jako konstruk­ tor wiaduktu nad Sioule (1869), mostu w Porto (1876), a przede wszystkim wysokiego na 122 m wiaduktu Garabit (1878) - cudu techniki owych czasów. Wieża przyniosła mu nie tylko nieśmier­ telną sławę, ale również Legię Honorową, którą udekorował go w dniu inauguracji (31.03.1 889) minister handlu Edward Lockroy (w zastępstwie premiera Piotra Emanuela Tirarda, który dostawszy zadyszki nie dotarł na najwyższą platformę, jako ze windy założono dopiero parę tygodni później). Wysokość Wieży: 300 metrów i 1 centymetr, waga: 9699 ton. ,,Jest ta wieża spełnieniem odwiecznego marzenia..." - powie­ dział w inauguracyjnym przemówieniu premier Tirard i niewiele przesadził. Projekty wysokich konstrukcji „na miarę stolicy świa­ ta" przedstawiano już Karolowi VIII, Franciszkowi I, Henrykowi IV, Ludwikowi XV, Napoleonowi... Realizacji monumentalnego pomysłu Alfreda Picarda przeszkodziła niemal w ostatniej chwili Rewolucja Lipcowa. Konkurentem zaś Eiffela był, aż do końca 1886, Juliusz Bourdais - zwolennik budowy cylindrycznej wieży, również na 300 m wysokiej, zwieńczonej koroną stu potężnych reflektorów, które „oświetlałyby równomiernie nie tylko cały Paryż, ale także Lasek Buloński, Neuilly i Levallois aż po Sekwanę". „Zważywszy wysokość naszych domów - pisał o tym projekcie złośliwy dziennikarz - stojących jak skały wzdłuż wąskich kanionów, jak i to, że ulice Paryża nie rozchodzą się koncentrycznie z miejsca przeznaczonego na tę monstrualną kolumnę, przypuszczać należy, iż tylko dachy miasta zalane zostaną światłem; tak więc, co zapewne nie jest w zamiarze twórców, skorzystają na tym nasze koty, podczas gdy przechod­ nie po staremu łamać będą nogi w ciemnościach." 1 Pomimo „odwiecznych marzeń" ostateczna decyzja o przy­ stąpieniu do budowy „konstrukcji stalowej podług wyliczeń inżyniera Gustawa Eiffela", podpisana 8 stycznia 1887 przez Edwarda Lockroy'a i prefekta Paryża Eugeniusza Poubelle'a (tak! - tego od pojemników na śmieci), wywołała burzę najsolenniejszych protestów. 14 lutego publikuje „Le Temps" list otwarty do Adolfa Alphanda - naczelnego architekta Paryża. Podpisują go między innymi: Guy de Maupassant, Aleksander Dumas, Sully Prudhomme, poeci: Franciszek Coppee, Leconte de Lisie; malarze: Jan Ludwik Meissonier, Leon Bonnat, Adolf Bouguerau, Adolf Willette; architekci z twórcą Opery paryskiej Karolem Garnier na czele, muzycy z Karolem Gounodem, aktorzy z Wiktorianem Sardou... „Obywatelu i drogi rodaku! - My, niżej podpisani, pisarze, malarze, rzeźbiarze, architekci, wielbiciele nieskażonego dotąd piękna Paryża, w imię dobrego gustu Francuzów, w imię Francji, jej historii i sztuki, protestujemy z oburzeniem przeciw planowa­ nemu wzniesieniu w samym sercu stolicy bezużytecznej i mon­ strualnej Wieży Eiffela, którą głos gminu, pełen zdrowego rozsąd­ ku, obwołał już teraz nową wieżą Babel. Bez popadania w szowi­ nistyczną przesadę możemy śmiało stwierdzić, iż jest Paryż bezsprzecznie najpiękniejszym miastem świata. Wzdłuż jego ulic, szerokich bulwarów, zachwycających nadbrzeży i promenad, wznoszą się najwspanialsze dzieła ludzkości. Dusza Francji, twórczyni tych arcydzieł, delektuje się tym rozkwitem kamien­ nego dostojeństwa. Włosi, Niemcy, Holendrzy, acz słusznie dumni ze swojego dziedzictwa artystycznego, nie posiadają nic. co byłoby porównywalne z naszym i dlatego tez budzi Paryż ciekawość i uwielbienie po wszech zakątkach świata. Czyż mamy to wszystko sprofanować? Czy Paryż ma się podporządkować kupieckiej wyobraźni konstruktora maszyn tracąc piękno i honor? Tak! - Ta wieża, której nie chciałaby nawet skomercjalizowana Ameryka, jest ponad wszelką wątpliwość obelgą dla miasta. Wszyscy to czują, wszyscy to powtarzaj, wszyscy tym się trapią; jesteśmy tylko słabym echem jakże słusznie zaniepokojonej opinii publicznej. Cudzoziemcy przybywający na naszą wystawę za­ krzykną zdumieni: „ A więc taką to obrzydliwość wybrali Francuzi, aby dać świadectwo swoim gustom!? I tak kpiąc z nas bezlitośnie będą mieli rację. Bowiem Paryż wzniosłych gotyków, Paryż Jana Goujon, Pilona, Pugeta, Rude'a, de Barye'a, etc... stanie się Paryżem pana Eiffela. By zrozumieć zasadność naszego oburze­ nia, wystarczy wyobrazić sobie tylko tę ośmieszającą Wieżę panującą nad Paryżem niczym gigantyczny słup czarnego, fab­ rycznego dymu i przywalającą swoim barbarzyńskim ciężarem Notre-Dame, Saint-Chapelle, Wieżę św. Jakuba, Luwr, kopułę Inwalidów, Łuk Triumfalny... Oto wszystkie nasze zabytki upoko­ rzone i pomniejszone, znikające w tym obłąkanym śnie. Przez długich dwadzieścia lat będziemy zmuszeni patrzeć, jak na to miasto, drżące niespokojnym geniuszem wieków kładzie się jak plamę atramentu, ohydny cień ohydnej kolumny z poskręcanej mutrami blachy. - Zwracamy się do Pana, który tak kochasz Paryż, który tyle mu piękna przydałeś, który tyle razy broniłeś go przed dewastacją i wandalizmem przemysłu, do którego więc należy honor bronić go raz jeszcze. Zwracamy się do Pana broniąc sprawy Paryża, gdyż wiemy, iż jako artysta miłujący to, co piękne, wielkie i sprawiedliwe, poświęcisz jej całą swoją energię i elok­ wencję. A jeśli nasze wołanie na alarm nie zostanie wysłuchane, jeśli odrzucone zostaną i pańskie argumenty, jeśli Paryż uprze się, by być zhańbionym, zostawimy przynajmniej potomności - Pan i niżej podpisani - ten protest, który przynosi nam zaszczyt." 2 3 Riposta nie dała na siebie czekać. „Wieża nie jest obiektem bezużytecznym - replikował sam Lockroy - nie jest też zwykłą atrakcją Wystawy Światowej; przeciwnie oddaje nauce nieoce­ nione usługi." „Jest Wieża - stwierdzał Eugeniusz-Melchior de Vogue - wiekopomnym zwycięstwem lóż masońskich nad skar­ lałymi klerykałami, ciosem w parafialne mistyfikacje, rewanżem za porażkę wolnomularzy z Senaaru, uosobieniem wszechpotęgi nauki wznoszącej wieżę Babel, budowy, której biblijny Bóg zakazał." „Wspaniały dowód potęgi przemysłowej naszego kraju"; „pomnik świeckiego geniuszu"; „niebywały wzlot myśli świeckiej"... - dorzucali inni. Zaś Gaston Tissandier konkludował: 4 �„Ta Wieża symbolizować będzie nie tylko kunszt współczesnej inżynierii, lecz cały ten wiek Nauki i Przemysłu, w którym żyjemy; stanie się pomnikiem wdzięczności dla bohaterów odrodzenia naukowego w końcu XVIII wieku i Rewolucji 1789 roku, którzy wytyczali drogi postępu." W miarę posuwania się robót i podnoszenia się Wieży, głosy zwolenników stawały się coraz głośniejsze i bardziej egzal­ towane. Znany nam już de Vogue zwracał się w imieniu Wieży Eiffela do dzwonnic katedry Notre-Dame: „O wy - stare, opusz­ czone wieże, których nikt już nie słucha. Czyż nie widzicie, iż zmieniły się bieguny Ziemi krążącej teraz wokół mojej stalowej osi? Jestem siłą wszechświata ujętą w karby geniuszem rachun­ ku. Myśl ludzka biegnie wzdłuż moich członków. Moje czoło opasane jest blaskiem przyniesionym ze źródeł światła. Wy byłyście ciemnotą, ja jestem Nauką!" W niemniej podniosłym tonie sekunduje mu anonimowy autor Oficjalnego przewodnika po Wieży Eiffela: „To stąd tylko (z drugiej platformy Wieży - przyp. LS) ogarnąć można wielkość postępu Dziejów. Natura i Historia ukazują tutaj swoją pełnię. To tam - na tej równinie rozciągniętej u waszych stóp dokonała się przeszłość. To tutaj (na Wieży - LS) wypełni się przyszłość. (...) Dzięki swojej formie fabrycznego komina wprowadza Wieża triumfalnie do Paryża ten przemysł, którego starano się go pozbawić. Wznosząc się dumnie przypomina niebom o potędze postępu, o zwycięstwie Nauki i Przemysłu." Wieńczy peany poświęcona Wieży kompozycja Adolfa Davida Poemat symfoniczny, opus 63: ,,- Inżynierowie i robotnicy przybywają na Pola Marsowe (lento) - Początki prac i fundamenty Wieży (moderato) - Szczęk żelaza (moderato e martellato) - Pracownicy żelaza (allegro et gaiement) - Zmieszanie i obawy pośród robotników (allegro mouvemente) - Pierwsza platforma, Wieża się wznosi, coraz bliżej szczyt (andante cantabile) - Ludzie na Wieży (moderato accelerando e crescendo jusqu' a la fin) - Hymn i flaga francuska (lento e grandioso)". Dodać wypada, iż lokalizacja Wieży Eiffela podkreślała w oczach zwolenników jej symboliczny wymiar. Aż do 1765 roku pokrywały Pola Marsowe winnice, przez piętnaście następnych lat były one placem ćwiczeń elewów pobliskiej Szkoły Wojs­ kowej. Od tego jednak czasu rozsławiły Pola liczne spektakularne wydarzenia: 1783 - Bracia Robert ekspediują stąd wielki balon (który spadnie w Gonesse, koło Ecouen, siejąc panikę wśród wieś­ niaków). 1794 - Balon Blancharda. 14 lipca 1790 - Święto Federacji pod przewodnictwem Tal­ leyranda. Ponad 300000 Paryżan składa w ulewnym deszczu przysięgę na wierność Narodowi i Konstytucji. 10 listopada 1794 - Egzekucja Jana Bailly - astronoma i mera Paryża (tego właśnie, który na zwróconą przez kata uwagę, że drży ze strachu przed śmiercią, miał powiedzieć: - „Ależ nie przyjacielu, to z zimna"). 8 czerwca 1794 - Święto Apoteozy Istoty Najwyższej zor­ ganizowane przez Robespierre'a. 10 listopada 1804 - Napoleon rozdaje legiom orły. 1863 - Start dwugondolowego balonu „Le Geant" skon­ struowanego przez Nadara. 1867 - Wystawa Techniczna. 1878 - Wystawa Światowa. Budowa Wieży trwała 26 miesięcy (dokładnie 795 dni). Prasa paryska relacjonowała jej przebieg z wzrastającym entuzjazmem: „Robotnicy rywalizują ze sobą w zapale i uwielbieniu dla wspólnego dzieła. Nie straszne im zmęczenie ani niepogoda; czy to zima, czy najgorętsze dni lata, pracują z całkowitym oddaniem, odwagą i niezłomną wolą zwycięskiego zwieńczenia Wieży" - donosił „Le cri du peuple" z czerwca 1887. Zaś „Le Rappel" dorzucał 13 sierpnia: „Liczba ciekawskich, przyglądających się budowie wciąż rośnie. Cudzoziemcy, przejazdem w Paryżu, wracają z terenów wielkiego przedsięwzięcia zachwyceni i nieco 5 6 7 12 zazdrośni. (...) Wszyscy są zgodni, że Wieża wyrasta jakby sama z siebie." Wreszcie, 1 kwietnia 1889, po przemówieniach, celebrach, orderach i wstęgach, wtargnęli na Wieżę turyści. Księga pamiąt­ kowa wyłożona przy wejściu na schody pozwala nam poznać ich pierwsze wrażenia : „Jakich szczytów sięgnie geniusz Fran­ cuzów w 1989? - Odpowiedzą obłoki!" (gość z Brazylii); „O Egipcie, ukochana moja ojczyzno, jakże chciałbym zobaczyć kiedyś, ze szczytów piramid, wzniesione rękami twoich dzieci, dzieło równie potężne i wspaniałe, jak Wieża Eiffela!"; „O moja ojczyzno! Kiedy ty taki sukces osiągniesz?" (Węgier); „Geniuszu francuski, ty zawsze pierwszym będziesz w świecie!"; „Widząc Wieżę Eiffela jestem dumna, że jestem Francuzką"; „Tak, jak na wieży Babel, jest i tutaj wielkie poplątanie języków, lecz nie dzieli ono ludzi - przeciwnie, łączy w jednogłośnym uwielbieniu Francji" (Greczynka); „Znalazłem na Wieży bezmiar ojczystych mórz" (Bretończyk). I tylko niejaka Bloumette zdobyła się na nieco dystansu odnotowując: „Im bardziej podziwiam Wieżę Eiffela, tym bardziej odczuwam znikomość wysokich obcasów"; zaś sierżant 18 regimentu piechoty, wyprzedzając wszelkie reinterpretacje freudowskie, skreślił dosadnie i krótko: „Imponujący penis!". Natomiast jedyna reakcja sceptyczna i zgorzkniała nale­ żała tego dnia (czyż to nie dodatkowy symbol?) do rodaka znad Wisły: „Budujemy coraz wyżej, upadamy coraz niżej. Stanislas Skarżyński." Ale głos jego zniknął na szczęście w ogólnej wrzawie. 8 Przeciwnicy wytaczali przeciw Wieży argumenty natury es­ tetycznej: „jest monstrualna", „obrzydliwa", „ośmieszająca", „ohydna", „nie jest z kamienia" ale „z poskręcanej mutrami blachy", „przywala barbarzyńskim ciężarem zabytki miasta", powoduje że „Paryż gotyków stanie się Paryżem pana Eiffela" etc; etycznej: „Wieża profanuje", „odbiera honor", „upokarza", „jest obelgą", „jest nową wieżą Babel"...; utylitarne: „jest bez­ użyteczna" i wreszcie socjoideologiczne: stworzyła Wieżę „ k u ­ piecka wyobraźnia konstruktora maszyn", „nie chciałaby jej nawet skomercjalizowana Ameryka", „jest wytworem przemys­ łowym"... Wśród kontrargumentów odnajdujemy natomiast: „zwycięst­ wo nad klerem", nad ,, parafialnymi mistyfikacjami", „ciemnotą", „przeszłością"; triumf „żelaza", „ przemysłu", „nauki", „wolnej myśli", „świeckiego geniuszu", „przyszłości", „tradycji Oświece­ nia i Rewolucji Francuskiej", „użyteczności" i patetyczne wy­ znanie: „Tak, jest to nowa wieża Babel". Nietrudno zauważyć symetrię argumentów i kontrargumen­ tów. Układają się one jakby w dwa cykle opozycji: 1 - przemysł : sztuka; inżynier : artysta; żelazo : kamień 2 - przyszłość : przeszłość; nauka : religia; wolność : tradycja Zacznijmy od pierwszego zestawienia - przemysł: sztuka. Francuskie słowo 1'industrie (zresztą i w polskim: industrializacja) wywodzi się z łacińskiego Industrie, czyli działalność zbiorowa, działalność zamkniętej grupy wtajemniczonych... Jeszcze w XVI II w. „chevalier d'industrie" oznaczało rzezimieszka, członka gangu złodziejskiego. Negatywne zabarwienie słowa przetrwało aż do połowy XIX w., sugerując działalność niestosowną, gminną, a nawet poniżającą. Sztuka natomiast - 1'art, z łacińskiego ars-tis (zdolność, talent) i głębiej - indueuropejskiego aritus/ritus od­ wołuje do obrzędu, działalności sakralnej, świętości, jednostko­ wego ze świętością spotkania. Na poziomie etymologicznym rozróżnienie przemysłu i sztuki wyznacza więc dalsze przeciwstawienia: przemysł sztuka zbiorowe indywidualne świeckie sakralne Równolegle opozycja żelazo : kamień, gdzie żelazo jest tworzy­ wem przetworzonym, kamień zaś „bez interwencji ludzkiej po­ częty", stawia nas wobec fundamentalnej, strukturalnej opozycji kultura natura �„ M i t - twierdził Roland Barthes - polega na odwróceniu kultury w naturę, lub co najmniej społecznego, kulturowego, ideologicz­ nego, historycznego - w 'naturalne': to co jest tylko wynikiem podziałów społecznych, estetycznych, moralnych, przedstawia­ ne jest nam jako 'oczywiste samo z siebie', ,zdrowy rozsądek', .słuszne prawa', .norma', .natura ludzka'... jednym słowem DOXA (rzecz dana u początków)." Podstawowa funkcja wyobrażeń zbiorowych polega więc na permanentnym przetwarzaniu kul­ turowego w naturalne, na mitycznym usprawiedliwianiu i integ­ rowaniu kultury. Tymczasem, w osobliwym przypadku zwolen­ ników Wieży Eiffela, mamy do czynienia z tendencją dokładnie odwrotną. - My odrzucamy naturę! Opowiadamy się świadomie po stronie przetworzonego. Nie chcemy objawionych tradycji, lecz prawd przez nas samych ukutych. Jesteśmy przyszłością! Jesteśmy heretykami!... - Ileż w tym snów Castorpa i Settembriniego, zapowiedzi futuryzmu i surrealizmu. 9 Antropolog wie jednak, i w tym bolesna dolegliwość jego (nomen omen) zawodu, że prawdy nie ma i że nie ma wolności, że mit tylko mit poprzedni zastępuje. Mitem zwolenników Wieży stało się społeczeństwo wyzwolone - bez tradycji, religii, prze­ szłości; z postępem pnące się ku wolności niewzruszonej i już, już jej sięgające. Wolności, w której nie ma nudnych zakazów i otępiałych tabu sprzed lat. Przemysł, żelazo, nauka! W pięćdziesiąt lat później małe wieżyczki Eiffela reklamowały (a niekiedy i dziś reklamują) miejsca intymnych schadzek w Po­ rtugalii, Ameryce Środkowej, na Dalekim Wschodzie, „po wszech zakątkach świata". Dekoracje przedstawiające Wieżę Eiffela są też, i w naszej dobie, niezbędnym elementem paryskich kabare­ tów, które, jak „Folies Bergere" czy „Crazy Horse" czują się lub sprzedają, jako „po parysku" prawdziwie wyzwolone. Nawet w prywatnych apartamentach burdelowych przy St. Denis mała, złota makietka Wieży jest obiektem rytualnie nieuniknionym. Ongiś przemysł, żelazo, nauka; teraz nagość, pióra, Chanel... Nowe pokolenia nieubłaganie strawestowały idee zwolenników inżyniera Eiffela. Czy jednak naprawdę zdradziły przesłanie? W czerwcu 1984 roku lesbijki Paryża, domagające się prawa legalnego zawierania związków małżeńskich, niosły na czele pochodu kartonową Wieżę Eiffela. Z tyłu widać było transparent: „Niech zwycięży myśl świecka"... Słońce wyszło zza obłoków i uśmiechnęło się do Wieży. A k t II. Łuk T r i u m f a l n y Zadekretowana przez Napoleona na polu bitwy pod Austerlitz budowa Łuku Triumfalnego potrwała lat trzydzieści (15.08.1806 - 29.07.1836). W międzyczasie obejrzała Francja upadek Cesars­ twa, wkroczenie kozaków do Paryża, Restaurację Burbonów, Sto dni, powtórną Restaurację, Rewolucję Lipcową, początek rzą­ dów Ludwika Filipa... Pierwotnie przewidywano lokalizację Łuku w okolicach dzi­ siejszego Placu Bastylii, tamtędy bowiem, przez ulicę Przedmieś­ cia św. Antoniego, wracały armie ze wschodu. Zmiana tego projektu jest zasługą ministra spraw wewnętrznych, Jana Chrzci­ ciela Champagny, który zręcznie zasugerował Cesarzowi, iż wznosząc się na rogatce Gwiazdy będzie Łuk widoczny z Tuilerii, a więc „zawsze przed oczyma Triumfatora", a co więcej „Najjaś­ niejszy Pan będzie pod nim przejeżdżał udając się do Malmaison..." 1830, dymisję Gousta. Triumf Huyota jest jednak krótki. W pięć miesięcy później Rewolucja Lipcowa zmiata Burbonów. Ludwik Filip powraca do pierwotnej koncepcji Łuku - pomnika chwały zwycięstw Rewolucji i Cesarstwa, a jej realizacja powierzona zostaje Ablowi Blouet, którego też imię wyryte zostanie, na wieczną rzeczy pamiątkę, u szczytu wschodniego filaru. Ma Łuk 49,5 m wysokości i 22 głębokości. Zdobią go rzeźby, płaskorzeźby i liczne inskrypcje. 1. Rzeźby. - Od strony Pól Elizejskich: na prawym filarze „Wymarsz ochotników" Franciszka Rude'a (ucznia Cartelliera); rzeźba znana dziś popularnie pod nazwą „Marsylianki" od dominującej grupę kobiecej postaci „geniusza wojny"; na lewym filarze „Triumf Napoleona" Jana Piotra Cortota. - Od strony Neuilly: dwa alegoryczne przedstawienia Antoniego Etexa: „Obrona Francji przed koalicją 1814" (po prawej) i „Pokój" (po lewej). 2. Płaskorzeźby. - Od strony Pól Elizejskich: po prawej: Śmierć Franciszka Marceau pod Altenkirchen 21 września 1796, po lewej: Bitwa pod Aboukir (25 lipca 1799). Kincei Mustafa poddaje się Bonapartemu i Muratowi. - Od strony Neuilly: po prawej: Atak na most pod Arcole (17 listopada 1796). Na pierwszym planie Bonaparte i dobosz Andrzej Etienne; po lewej: Zdobycie Aleksandrii przez Klebera (2 lipca 1798). - Od strony aleji Wagram: Bitwa pod Austerlitz (2 grudnia 1805). Napoleon wyprowadza Gwardię do ataku. - Od strony aleji Klebera: Bitwa pod Jemmapes (6 listopada 1792). Karol Dumoriez rozpoczyna atak kawalerii. Wgłębi, pośród sztabowców, rozpoz­ nać można postać hrabiego Chartres - późniejszego króla Lud­ wika Filipa. 3. Inskrypcje. A. 150 nazw miejscowości związanych z sukcesami orężnymi Republiki, Dyrektoriatu i Cesarstwa. Patrząc na mapę współczes­ nej Europy, 35 spośród nich odnajdujemy we Włoszech, 29 w RFN, 25 w Hiszpanii, 10 we Francji, 9 w ZSRR, 8 w NRD, 7 w Belgii, po 5 w Egipcie, Austrii i Polsce (zachowując pisownię z Łuku: Pułtusk, Ostrolenka, Eylau, Danzig, Breslaw), 4 w Holan­ dii, 2 w Portugalii, oraz po jednej w Czechosłowacji (Austerlitz), Luksemburgu (Louxembourg), Jugosławii (Montenegro), Szwajcarii (Zurich), Izraelu (Jaffa) i na Węgrzech (Raab-Gyór). B. Nazwiska 660 dowódców wojskowych reprezentujących znów kilkanaście narodowości. Oprócz Francuzów są tu Niemcy, Włosi, Belgowie, Holendrzy, Szwajcarzy, Hiszpanie, siedmiu 10 Mury Łuku wznosiły się na 5,40 m, gdy zmarł nagle (20.1.1811) twórca jego projektu i naczelny architekt Jan Franciszek Chalgrin. Prace pod nadzo.rem jego wiernego ucznia Gousta doprowadziły budowlę, w tragicznych dniach upadku Cesarstwa, do wysokości 20 m. Nastąpiła teraz siedmioletnia przerwa. Wznowiono budo­ wę dopiero 9 października 1823 na mocy zarządzenia Ludwika XVIII, z nowym jednak programem dekoracyjno-ideowym; Łuk rozsławiać miał teraz burbońskie przewagi w Wojnie Hiszpańs­ kiej. Goustowi przydzielony zostaje polityczny kontroler - ultrarojalistyczny architekt Huyot, który kwestionując systematycznie wszystkie rysunki Chalgrina powoduje ostatecznie, w lutym 13 �Polaków: Kniaziewicz, Poniatowsky (Poniatowski), Lasowski (Łazowski), Dombrowsky (Dąbrowski), Zayonscheck (Zają­ czek), Sulkosky (Sułkowski), Klopisky (Chłapowski)... a nawet i przybysze z Austrii (Scherer), Irlandii (Kilmaine), Dominikany (Bruix) czy Wenezueli (Miranda). Z wieńczonego przez Łuk Triumfalny placu Gwiazdy (obecnie place Charles de Gaulle-Etoile) rozchodzi się promieniście dwa­ naście (od 1854) szerokich alej: Pola Elizejskie oraz - licząc od nich w kierunku ruchu wskazówek zegara - aleja Marceau (Franciszek Marceau-Desgraviers, 1769-1796 - rewolucyjny generał, zwycięzca spod Koblencji i Neuwied, ginie pod Altenkirchen w wieku 27 lat), aleja Jeny (zwycięstwo Napoleona nad armią pruską 14 października 1806), aleja Klebera (Jan Chrzciciel Kleber, 1753-1800 - zwycięzca spod Fleurus, dowódca armii egipskiej, zasztyletowany w Kairze), aleja Wiktora Hugo, aleja Focha, aleja Wielkiej Armii (od 1805 nazwa oficjalna armii Napoleona), aleja Carnota (Łazarz Carnot, 1753-1823 - czołowy działacz Rewolucji Francuskiej, członek Dyrektoriatu, przejścio­ wo minister wojny Napoleona, później jego przeciwnik, przyj­ muje jednak podczas 100 dni tekę ministra spraw wewnętrznych, wypędzony w 1816 r. poświęca się pracy naukowej), aleja Mac Mahona (Edme-Patryk Mac Mahoń, 1808-1898 - generał, rojalista, zasłużony podczas Wojny Krymskiej i pod Magenta, pogromca Komuny Paryskiej, prezydent Francji, 1873-1879), aleja Wagram (zwycięstwo Napoleona nad Austriakami 4-6 lipca 1809), aleja Hoche'a (Łazarz-Ludwik Hoche, 1768-1797 - gene­ rał rewolucyjny, okrutny pacyfikator Wandei) i aleja Friedland (zwycięstwo Napoleona nad armią rosyjską 14 lipca 1807). Zamyka Łuk jedna z najpiękniejszych perspektyw urbanistyki światowej: Plac Gwiazdy - Pola Elizejskie - plac Zgody z obelis­ kiem luksorskim (XIII w. przed Chrystusem) - Ogrody Tuileryjskie - Łuk Karuzelu - Luwr. „Wielkość kamienia na wielkości chwały" - napisał Wiktor Hugo (w poemacie zadedykowanym skądinąd swojemu ojcu, generałowi, „dla nazwiska którego nie znalazło się miejsce na Łuku Triumfalnym"). Miał być Łuk Triumfalny pomnikiem siły oręża francuskiego, dumy narodowej, niezłomnej potęgi im­ perium. To stąd wyruszyły wojskowe kondukty pogrzebowe Ferdynanda Focha (1926), Józefa Joffre'a (1931), Filipa Lecler­ ca (1947), Jana-Marii Lattre de Tassigny (1952) czy bohatera wojen kolonialnych, Ludwika Lyautey (1961). To tu, przy ustanowionym w 1921 roku Grobie Nieznanego Żołnierza, doko­ nują się uroczyste zmiany wart. To tędy wiedzie obowiązkowa trasa wszystkich dętych wojennych parad... Turyści jednak, z radosną nieznajomością splamionych kart militarnych dziejów, w kolorowym Paryżu tak odległym od huku armat i bitewnego kurzu, z zadartymi głowami wypatrują na Łuku nazw rodzinnych miejscowości lub swojsko brzmiących nazwisk. Anglicy przywłaszczają sobie Clarke'a, MacDonalda, Hatry'a, Pirce'a; Niemcy - Kellermana, Stroltza, Stengela...; Hiszpanie - Almerasa, Miquela, Loverda... Portugalczycy - Cosmao, Dugua... Litwini - Baltusa, Czesi (sam słyszałem!) - Zayonschecka... I nieważne, że owi w grobach się pewnie przewracają. W beztros­ kim języków pomieszaniu staje się Łuk Triumfalny znakiem kosmopolityzmu, wyrasta ponad narody, granice, armie i szabelkowe spuścizny. Paradoksalnie, to właśnie nieświadomi rzeczy turyści mają najgłębszą rację. Od samych bowiem początków, acz niezależnie od intencji owych twórców (o ile oczywiście uznawać będziemy za nich kreślące szkice jednostki, a nie zbiorowy geniusz historii), był już Łuk symbolem tego, co najbardziej bodaj obce sile oręża i potęgom imperiów - symbolem tolerancji, jedyna to być może budowla na świecie, z której spoglądają zgodnie rewolucjonista Dumouriez, cesarz Napoleon i król - Burbon Ludwik Filip; na którą otwierają się wyloty alej ku chwale królobójcy Carnota i reakcyjnego monarchisty Mac Mahona, Mac Mahona - kata komunardów i obrońcy prawa azylu dla tychże Wiktora Hugo (został za to wysiedlony z Belgii), krwawego wroga religii Hocha i Focha - zdeklarowanego klerykała... A przypomnijmy sobie jeszcze tę perspektywę zstępującą od Łuku, poprzez XIX wiek 11 14 (Pola Elizejskie), ku starożytnemu Egiptowi, wiekom XVI (ogrody Tuileryjskie) i XIII (Luwr)... Okaże się wtedy, że jest plac Gwiazdy miejscem przezwyciężenia i zniesienia przeciwieństw między epokami, ideologiami i narodami. Miejscem jedności, miejscem dla każdego, miejscem azylu. Coincidentio oppositorum. Tym bardziej, że patronuje temu miejscu pogodzenia sprzecz­ ności potężny cień Tego, który był jednocześnie Bogiem wojny i małym kapralem, monarchą i wyzwolicielem narodów w imię ideałów rewolucji, włoskim Korsykaninem i „największym z Francuzów", tyranem i tym który „ludziom wolność śle z wy­ gnania" (Puszkin) . Oczywiście, powiedzieć zawsze można, że są to tylko intelek­ tualne spekulacje i teoretyczne paradoksy. Spójrzmy więc do księgi pamiątkowej Łuku. - „Jakież szczęście zobaczyć wrota do wolności" (Czech); „Dwa tylko razy w życiu dane mi było przeżyć podobne wzruszenie - widząc Statuę Wolności w No­ wym Jorku i Łuk Triumfalny w Paryżu!" (Marokańczyk); „Witaj ziemio azylu i praw człowieka!" (Rumun); „Francjo! Ty jesteś zawsze ojczyzną wolności!" (turysta spod Lyonu)... - To nie przypadek, iż przewodniki i albumy ukazujące Paryż jako miasto wielokulturowe, stolicę wolności, mają z reguły Łuk Triumfalny na okładkach; wraz z nocnym życiem i szaleństwami miasta pojawia się natomiast nasza stara znajoma Wieża Eiffela. Dopóki Ravic z Łuku Triumfalnego Ericha Marii Remarque'a znajduje w Paryżu ucieczkę i schronienie, dopóty „wysoko w górze wznosi się jak z płynnego srebra masywny, szary kształt Łuku Triumfalnego" . Gdy jednak policja francuska aresztuje i wysiedla uciekinierów, gdy wiemy, że powraca mroczny czas hord narodowych i ideologii „Plac stał się morzem ciemności. Zginął w niej nawet Łuk Triumfalny" . 12 13 14 15 A k t III. Bazylika Sacre-Coeur Winnice, młyny, drewniane chatki, dwanaście krystalicznych źródeł, głębokie groty pozostałe po onegdysiejszych kopalniach gipsu, mały kościółek św. Piotra, osiem przytulnych uliczek, mały placyk. Fakt, że wzgórze Montmartre (od martray - miejsce straceń) zachowało az po lata siedemdziesiąte XIX w. swój arkadyjski charakter, dziwnym jest kaprysem historii, zważywszy, że już Ludwik XVI chciał tu postawić królewską nekropolię (projekt zaawansowany), Dyrektoriat - mauzoleum, Napoleon - świątynię Pokoju, Ludwik XVIII - monumentalną kolumnę (rozpoczęto subskrypcję). Nie oszczędzała też wzgórza historia. W 1814 r. biwakowały tu (i spaliły pół wieku) wojska rosyjskie w 1815 r. - angielskie. W czerwcu 1848 r. powstańcy stoczyli tu swoją ostatnią, krwawą bitwę; 22 maja 1871 r. słynny pluton kobiecy komunardek z Luizą Michel i Elżbietą Dmitrieff stawił rozpaczliwy opór I Korpusowi wojsk wersalskich generała Ladmiraulta. - Lecz znów zieleniły się winnice, rozkwitały sady, drzewa zapominały... 16 To właśnie ułudna tęsknota za sielanką i wolnością oraz - bardziej racjonalne - za tańszym życiem, przywiodła tutaj, w latach 1860-1865, młodych malarzy, tak zwaną „Manetową Kompanię", którzy określają się na wzgórzu. Renoir ma pracow­ nie, kolejno, na ulicach: Tourlaque, Caulaincourt ( t o trochę niżej) i Cortot; Degas - na Blanche, Lepie i Fontaine; Cezanne - na Hegśsippe-Moreau; Van Gogh z bratem Teo zamieszkają na Lepie. A jeszcze Manet, Monet, Pissarro, Sisley... Ta grupa rówieśników (najstarszy - Pissarro ma w 1865 r. 35 lat, najmłod­ szy - Renoir 24) rozsławi Montmartre na całym świecie. Miejsce ich spotkań - Cafe Guerbois, przejdzie do legendy. Stanie się to jednak wtedy... gdy już ich na wzgórzu od dawne nie będzie. 24 maja 1873 roku 362 głosami przeciw 342 zmuszony jest do dymisji rząd Adolfa Thiersa. Tego samego Thiersa, którego polskie podręczniki historii przedstawiają jako reakcjonistę i kata Komuny Paryskiej, który jednak uznany zostaje oto przez par­ lamentarną większość za nazbyt miękkiego, liberalnego i repub­ likańskiego. Jednym z pierwszych posunięć nowej, monarchistycznej ekipy jest zadekretowanie 24 lipca 1873 г., na wniosek �znanych ultrasów Huberta Rohault de Fleury i Aleksandra Legentil, budowy na szczycie Montmartre'u bazyliki Najświętszego Serca (Sacrś-Coeur). Natychmiast rozpisany zostaje konkursijuż w grudniu tegoż roku 1 8 7 3 " , spośród siedemdziesięciu ośmiu prac nadesłanych, wybrany zostaje projekt architekta Pawła Abadie, wzorowany na romańsko-bizantyjskim kościele w Saint- Front (Psrigueux). W tekście uchwały z 24 lipca 1873 r. czytamy o „przebłaganiu za haniebne dni komuny", jak również „za utratę władzy świec­ kiej przez Papiestwo..." - Stanowiła więc ona, co społeczeństwo francuskie doskonale zrozumiało, arogancką demonstrację klerykalnego konserwatyzmu nowej władzy. Nie tylko wszakże. W kraju częściowo jeszcze okupowanym przez wojsko pruskie (opuszczą one Nancy 5 sierpnia 1873 г., a Conflans i Jarnay dopiero 16 września) miała ona również posmak twardego przeciwstawienia się, prowadzonej konsekwentnie przez Berlin, antyreligijnej polityce „Kulturkampfu" (14 maja 1872 prawo przeciw Jezuitom, 14 maja 1873 rozwiązanie seminariów mniej­ szych i ograniczenie jurysdykcji biskupów), a więc mutatis mutandis posmak antyniemiecki. Wreszcie w wyborze projektu Abadiego zauważyć można łatwo symboliczny gest prorosyjski. Nie bez kozery zresztą na pierwszy pokaz makiety zaproszony został uroczyście carski ambasador Aleksander Gorczakow. Od­ wołujące się do tradycji Wschodu białe kopuły Sacrś-Coeur sugerować miały francusko-rosyjskie zbliżenie polityczne. Nie­ stety, nadmiar polityki nie ma na ogół nazbyt dobrego wpływu na dzieła sztuki... Budowa Sacrś-Coeur trwała lat 38 - od położenia kamienia węgielnego 1 lutego 1874 r. zwieńczenie dzwonnicy w 1912 г.; ale i wtedy jeszcze kontynuować musiano, przerywając je pod­ czas I Wojny Światowej, prace wykończeniowe we wnętrzu; tak, że konsekracja bazyliki odbyła się ostatecznie dopiero 16 paź­ dziernika 1919 r. w obecności 9 kardynałów, 12 arcybiskupów i 98 biskupów z całej Europy. „Wszyscy są zgodni - pisze Josette Devin - co do niebywałej brzydoty tej budowli, niestety jednej z najbardziej widocznych i znanych w Paryżu. Wojna 1870 okazała się więc równie nieszczęsna dla Francji, jak i dla piękna Paryża..." Po chwili jednak dorzuca: „O dziwo, tak jak w brzydocie ukochanej twarzy odnajdywać zaczynamy w końcu wdzięk i urodę. Paryzanie przyzwyczaili się do Sacrś-Coeur, a nawet obdarzają bazylikę szczerym uczuciem." W rzeczywistości nie wszyscy musieli się przyzwyczajać. „Jest ten kościół żywym dowodem francuskiej niefrasobliwości i poga­ rdy dla utartych kanonów piękna - pisał „Times" w październiku 1919 r. - tak jak impresjoniści przełamywali wyobrażenia es­ tetyczne swojej epoki, tak dzisiaj, na tym samym miejscu, te białe mury..." Zaś reżyser Wilhelm Dieterle posuwa się jeszcze dalej w wywiadzie udzielonym „Le Figaro" z okazji realizacji filmu Zola and this Time (1937): „Nie dziwię się, iż impresjonistów tak fascynowała paryska lekkość tej fantastycznej budowli w bielącej poświacie"... Gdy około 1907 roku mury Sacrś-Coeur wyrosły już na tyle, by wyobrazić sobie można było ich ostateczny kształt; Maneta 18 ( f 1 8 8 3 ) , Van Gogha ( f 1 8 9 0 ) , Sisleya ( f 1 8 9 9 ) , Pissarra ( t 1903), Cszanne'a ( t 1906) nie było już na tym świecie. Inni od dawna wynieśli się z Montmartru, skąd wygonił ich między innymi, jak Moneta, rejwach wielkiej budowy. Lecz cóż to komu przeszkadza??? Na schodach wiodących ku bazylice zalegają dniami i nocami barwne tabuny turystów, spragnionych niefrasobliwej lekkości paryskiego życia, chcących chłonąć legendę Montmartru impres­ jonistów i bohemy, fotografujących się na tle bizantyjskich wrót sanktuarium. Gdy pytałem ich - nie ze złośliwości, lecz ciekawo­ ści antropologa - jakie dzieło impresjonistów podoba im się najbardziej, ponad 50% odpowiedziało - „Sacrś-Coeur". I nie dziwić im się czytając podróżne prospekty, oglądając kolaże na kartkach pocztowych lub płótna tysięcznych pacykarzy na placu Tertre. Pomieszała się, sprzęgła bazylika z bohemą; tak zwane historyczne fakty raz jeszcze okazały się nieistotne i rozwiały się - tym razem - w oparach absyntu. Posłowie Uroda ludzkiej pomyłki? Właściwie trzech różnych pomyłek: zmiany podmiotu ideologii (Wieża Eiffela), zmiany samej ideo­ logii (Łuk Triumfalny), wreszcie przemieszczenia chronologicz­ nego (Sacrś-Coeur). Różnice te mają jednak drugorzędne zna­ czenie. Istotą jest dynamika znaków emanowanych przez obiekty - wydawałoby się - niezmienione i statyczne. „Wydawałoby się" - gdyż jest to statyczność pozorna. Czym innym jest Wieża Eiffela w pozytywnych i optymistycznych czasach Juliusza Vernego, czym innym w namiętnej i dekadenckiej „Belle epoque". Podob­ nie zmienia się sens katedry Notre-Dame, Mony Lisy, Słonecz­ ników Van Gogha. Historyk sztuki ma opisać dzieło (historyk - wydarzenie) samo w sobie lub, ewentualnie, na tle jego - dzieła - czasów, „jego" - a więc tych dla których było przeznaczone. Antropologa interesuje obiekt w dynamicznym kolntekście kul­ tury, obiekt wiecznie żywy, obiekt mityczny. Urok ludzkiej pomyłki. - A czyż nie jest pomyłką już to choćby, że jest katedra Nótre- Dame „zabytkiem", że chodzi się ją „zwiedzać", że policja reguluje ruch w jej nawach podczas Pasterki? Czy nie jest to znak nowy w nowym systemie wartości? Mit nowy? - Zarzuca się antropologii strukturalnej, że „zgubiła autora", że nie pamięta już kto był architektem Łuku Triumfalnego a kto namalował Słonecz­ niki. Cóż za nieporozumienie! Antropologia strukturalna nie zajmuje się tym, co znaleźć można w każdym leksykonie. Za to studiując subtelną grę znaczeń i mitów odnajduje wciąż na powrót ich autora prawdziwego: uwikłany w labiryncie dziejów, nieświadomy, a przecież niezmożony geniusz wyobrażeń społe­ cznych. A poza tym wszystkim to prawda: jest Paryż miastem wolności, niefrasobliwości, kosmopolityzmu, lekkości, swawolnej dwuzna­ czności, i jest także miejscem azylu, i stolicą świata, i coincidentio oppositorum. I każdy, kto położy się na trawniku pod Wieżą Eiffela poczuć może, jak przebiega przez jego pępek oś świata - Axis Mundi.™ PRZYPISY 1 A. Picard, Tours de 300 metres de hauteur, „Revue de I'architecture et des travaux publics" 1885, s. 32 Według pierwotnego projektu wieża miała być po 20 latach rozebrana. Wg. H. Leyrette, Gustave Eiffel, Paris 1986, s. 172 i 174 E.M. de Vogue, A travers /'Exposition, „Revue des Deux Mondes" VII/1889, s. 19 G. Tissandier, La Tour, „Le Figaro" (ed. spec.) 2.IV.1889 de Vogue, op. cit., s. 24-25 Guide officiel de la Tour Eiffel, Paris 1987, s. 5-6 Wg. J.P. Spilmont, M. Friedman, Memoires de la Tour Eiffel, Paris 1983, s. 191-193 R. Barthes, Changer I'objet lui-тёте, „ Esprit" t. IV/1970 s. 6 H. Dillange, L'Arc de Triomphe et le Carrousel, Rennes1983 2 3 4 5 6 7 8 s 10 11 V. Hugo, L'Arc de Triomphe, v. 1 -2 A. S. Puszkin, Napoleon, [w:] Dzieła wybrane Warszawa 1965, s. 92 Księga pamiątkowa Muzeum Łuku Triumfalnego, dostępna w Muzeum - rocznik 1986 E. M. Remarque, Łuk Triumfalny, Warszawa 1973, s. 117 i 370 Tamże, s. 482 W. Serman, La Commune de Paris, Paris 1986, s. 500 J. Hillairet, Dictionnaire historique des rues de Paris, Paris 1980, t.l, s. 269 J. Devin, Paris de toujours, Paris 1968, s. 149 Myli się więc Salvador Dali - to nie na dworcu w Perpignan znajduje się oś świata! 12 1 3 14 15 16 17 18 19 15 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3751c5a939d84c1edff027a345d758fd.pdf e37e95132663c84579515ba5dd37a405 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2303 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2136 Title A name given to the resource Surrealizm i etnografia / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.1, s.3-6 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kaniowska, Katarzyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Katarzyna Kaniowska SURREALIZM I ETNOGRAFIA* Etnografia, podobnie jak i inne dziedziny nauk społecznych, przejmowała zwykle wiele z prądów intelektualnych przenikają­ cych naukową i pozanaukową działalność ludzi danej epoki. Rozmaitość teorii kultury implikująca sposoby myślenia o kul­ turze ma swoje źródła w samej kulturze. W ten sposób stwarza się szczególna zależność - etnografia jako nauka o kulturze kształ­ towana jest przez przedmiot swych badań. To wzajemne kształ­ towanie się etnologii i kultury wyraźnie zaznacza się współcześ­ nie. W przedstawionym tekście wskazać chcę na wzajemne związki surrealizmu i etnologii, mogące być przykładem owego obustronnego oddziaływania kultury i etnologii. Surrealizm trak­ tuję tu nie tyle jako pewien nurt współczesnej sztuki i literatury, lecz jako określony światopogląd. Oddziaływanie światopoglądu surrealistycznego zmienia etnografię współczesną w ślad za etnografią francuską, kształtując przede wszystkim strukturalizm, lecz nie jedynie. W wyniku tych przemian powstaje nowy typ myślenia o kulturze. Narzuca on etnologii nowy przedmiot poznania i nowe metody. Podstawowe pojęcia francuskiego strukturalizmu zwykło się wyprowadzać z koncepcji Marcela Maussa i Emila Durkheima , z doświadczeń strukturalnych koncepcji językoznawstwa, cza­ sem odwołując się też do psychoanalitycznych twierdzeń o kul­ turze. Wskazanie takich źródeł inspiracji etnologii strukturalistycznej wydaje się trafne tym bardziej, że na nie właśnie wyraźnie powołuje się sam Lśvi-Strauss. W Antropologii strukturalnej deklaruje on zarówno swą admirację koncepcji Durkheima i Maussa (Antropologia strukturalna dedykowana jest Durkheimowi), jak i przekonanie o szczególnej przydatności dorobku filozofii języka i strukturalnych badań językoznawczych. Jakkolwiek przyjęte na ten temat sądy są słuszne, odwoływanie się do powyższych źródeł nie wyjaśnia, w moim przekonaniu, całości zjawiska jakim jest etnologia strukturalistyczna i poststrukturalistyczna. Prawdziwe początki tkwią gdzie indziej i głębiej niż w bezpośrednio poprzedzających strukturalizm prądach myśli humanistycznej. Początków tych upatruję w szcze­ gólnej atmosferze intelektualnej powstałej we Francji z począt­ kiem lat dwudziestych, a ściślej - w zrodzonym w tej atmosferze surrealizmie. Surrealizm kojarzymy przede wszystkim ze sztuką i literaturą uznając w nim jeden z oryginalniejszych w tych dziedzinach prądów. Skojarzenie takie zubaża jednak prawdziwe przesłanie surrealizmu. Miał on być bowiem i stał się faktycznie czymś więcej - a mianowicie szczególną filozofią człowieka i kultury. W rozważaniach tych interesować mnie będzie surrealizm w tym właśnie znaczeniu. Światopogląd surrealizmu znaczył wiele i znaczy nadal, choć zapewne nie uświadamiamy sobie tego wpływu. Ukształtował bowiem, w moim przekonaniu, rzeczywiś­ cie nowe spojrzenie na otaczający człowieka świat. A to wywarło wyraźne piętno w dziedzinie poznania. Surrealizm zatem to nie tylko prąd w humanistyce, ale próba określenia nowego typu myślenia. Mnie interesować tu będą bezpośrednie związki sur­ realizmu i etnologii. Związki te wydają się być szczególnie silne. Surrealizmu zainteresowanie światem obejmowało swym zakresem to, co właściwie stanowi sedno etnologii, a mianowicie skupiało się wokół kulturowej kondycji człowieka. Kilku spośród surrealistów zajęło się z czasem także i etnologią (Georges Bataille, Michel Leiris), większość zaś uczestniczyła w wykładach Maussa i in1 2 " Referat wygłoszony na konferencji „Metodologiczne pro­ blemy współczesnych badań nad kulturą i tradycją", Toruń, Muzeum Etnograficzne, 1980 teresowała się żywo freudyzmem. W różnorakiej działalności surrealistów, w malarstwie, literaturze czy sztuce odnaleźć można wyraźne świadectwa fascynacji innymi kulturami, między innymi w sięganiu do nowej symboliki, innej od znanej w obrębie własnej kultury. Związki surrealizmu i etnologii mają jednak u swych podstaw coś więcej niż bliskie sobie nastawienie do przedmiotu poznania i tożsamości owego przedmiotu. Refleksję nad sytuacją człowie­ ka wobec kultury określała w surrealizmie nowa postawa po­ znającego. W ogłoszonym w 1924 roku Manifeście surrealistycz­ nym Andre Breton pisał: „postawa realistyczna, dyktowana przez pozytywizm od Św. Tomasza aż do Anatola France'a wydaje mi się zaprzeczeniem wszelkiego wzlotu intelektualnego i moral­ nego"*. I dalej: 3 „ciągle żyjemy pod władzą logiki (...). Ale metody postępowania logicznego w naszych czasach służą jedynie do rozwiązania drugorzędnych zagadnień. Cieszący się ciągle powodzeniem racjonalizm absolutny pozwala rozpatrywać tylko zjawiska zwią­ zane ściśle z naszym doświadczeniem (...). Nie trzeba dodawać, że doświadczenie samo nakreśliło sobie granice. I kręci się teraz uwięzione w klatce, z której coraz to trudniej je wyciągnąć. Doświadczenie także opiera się na bezpośredniej użyteczności i przebywa pod strażą zdrowego rozsądku." Poznawanie człowieka powinno więc się stać rodzajem „wzlo­ tu intelektualnego", wzniesieniem się ponad to, co dyktuje „racjonalizm absolutny", władza logiki i doświadczenia. Po­ znanie ma stać się aktem innego rodzaju, zależnym od innego sposobu myślenia, a wyobraźnia ma takie poznanie gwaran­ tować. Znamienne, że surrealizm nie rozstrząsa problemu prawdy. Wartość poznania zależy przede wszystkim od sposobów po­ znania, a największą wartość poznaniu przydaje wyobraźnia. Poznanie świata nie jest przez surrealizm ograniczane do szcze­ gólnych pól działania wyobraźni jakie obejmuje sztuka. Daje temu wyraz Breton w Manifeście: 5 „Jeżeli w głębinach naszego umysłu kryją się dziwne siły, zdolne do pomnażania sił na powierzchni albo do staczania z nimi zwycięskiej walki, to jak najbardziej warto je schwytać, aby potem, jeżeli zdołamy, poddać je kontroli naszego umysłu. Analitycy mogą na tym tylko zyskać. Ale trzeba koniecznie wziąć pod uwagę, że nie ma tu wyznaczonych a priori sposobów postępowania, że w obecnym stanie rzeczy może to być zarówno powołaniem poetów, jak i uczonych". Pierwszym postulatem surrealizmu, jaki odnieść można i do etnologii jest więc wołanie o wyobraźnię. Powołaniem tak poety, jak i uczonego staje się konieczność szukania nowych sił umysłu, w konsekwencji zaś - konieczność zawierzenia nowym drogom poznania. Drugi Manifest Surrealizmu ogłoszony w roku 1930 formułuje to wyraźnie między innymi w następującym fragmen­ cie: 6 „surrealizm do niczego nie dąży bardziej, jak do wywołania, z punktu widzenia intelektualnego i moralnego, kryzysu świado­ mości w najszerszym i najpoważniejszym zakresie" Rozważmy, czy owe intelektualne ambicje surrealizmu zostały przez etnologię podjęte. Dążność do wzbogacenia poznania o to wszystko, co niosło ze sobą uruchomienie wyobraźni dało - jak się zdaje - ówczesnej etnologii bardzo wiehe. Można by zapewne powiedzieć, iż tym samym etnografia przestaje być nauką w tradycyjnym sensie. Oznacza to próbę odwrotu od pozytywistycznego ideału nauki. Etnografia przestaje więc być nauką, staje się raczej aktywnością. I trzeba tu dodać - aktywnością szczególnego rodzaju. Wprowa­ dzenie wyobraźni powoduje bowiem z konieczności nowe okreś­ lenie granic etnografii, a wraz z tym naturalnie nowe rozumienie kultury. Kulturę ujmuje się przede wszystkim jako rzeczywistość myślową, poznawalną w większym stopniu poprzez ogląd in7 �telektualny niźli np. poprzez doświadczenie. Doświadczenie zewnętrzne, empiryczne ustępuje miejsca doświadczeniu we­ wnętrznemu. Wszytko to oddziałuje bezpośrednio na sposób uprawiania etnologii, a także zwraca ją ku pewnym zjawiskom, które - niewątpliwie pod wpływem surrealizmu - wyznaczają nowy obszar poznania etnologii. W obszarze zainteresowań pojawiają się mit, sen (czy w ogóle wątki oniryczne), magia, szczególnie - kultury magiczne, erotyzm i sztuka. Gdy zaś chodzi 0 sposób poznania - etnolog staje wobec konieczności uprawo­ mocnienia doświadczenia wewnętrznego, pojawiają się więc problemy z opisem czy z rodzajem danych, jakim można by zawierzyć. Zanim przejdę do krótkiego omówienia przedmiotu i metody inspirowanej surrealizmem etnologii, chcę wspomnieć o jednej jeszcze charakterystycznej dla tegoż okresu cesze etnologii (i to zapewne nie tylko francuskiej). Etnologia rozumiana jako szcze­ gólnego rodzaju aktywność staje się jednocześnie rodzajem azylu. Ten motyw etnografii jako ucieczki - sam w sobie frapujący - pojawia się, w moim odczuciu, znów za przyczyną surrealizmu. Jak słusznie podkreśla Małgorzata Baranowska: „Surrealiści nie mają oparcia w absolucie, a jednocześnie odczuwają konieczność odbudowy egzystencji człowieka naru­ szonej w swych podstawach przez szok pierwszej wojny świato­ wej. Zmieniła się przestrzeń zewnętrzna człowieka, zmieniła się hierarchia społeczna w tempie, do którego Europa nie była przyzwyczajona; zmieniły się lęki i obsesje pod wpływem nie znanych dotąd zagrożeń (...). Walenie się w gruzy starego porządku stało się jedną z przyczyn, dla których awangardy starały się destrukcję uczynić porządkiem." Konstatowany w // Manifeście kryzys świadomości mający być kryzysem twórczym, prowadzącym do powstawania nowej świa­ domości wyrasta niewątpliwie z kryzysu wiary w ład świata. Ta katastrofa świata istniejącego, silnie przez surrealistów odczuwa­ na, kieruje także etnografów ku „badaniu wewnętrznej prze­ strzeni człowieka". Ucieczka od rzeczywistości prowadzi do zwrócenia się ku ukrytym wymiarom kultury własnej lub do zainteresowań tajemniczymi kulturami plemiennymi. Motyw tak rozumianej ucieczki uwidacznia się wyraźnie w dorobku Bataille'a i Leirisa. 8 9 Powróćmy jednak do przedmiotu i metod inspirowanej sur­ realizmem etnologii. Zwrócenie się ku chęci poznania innego świata wywołało zainteresowanie etnologów właściwie tym samym, co pobudzało poetów - mitem, snem, sferą sacrum, która obejmowała i erotykę i sztukę. Wszystkie te elementy współist­ nieją w myślowej rzeczywistości człowieka i trudno poznawać je 1 badać w oderwaniu. Mit pojmowany jest przez etnologów, na których oddziałał surrealizm, nieco odmiennie niż pojmowany był przez Carla Gustava Junga, a więc nie jako produkt nieświado­ mości, wizji, wyobraźni zbiorowej. Mit w koncepcji Leirisa, Bataille'a, Rogera Caillois czy Renś Girarda jest bardziej mitem „indywidualnym" niż „zbiorowym". Chodzi tu raczej o treści, jakie w „poszczególnych aktach wyobraźni realizują (się) jako napięcie między .instynktami' i .kulturą'" . Mit wobec tego leży u podstaw istoty człowieka - funkcjonuje bowiem na styku ludzkiej natury i kultury, jest więc w tym sensie uniwersalny. Szukanie mitu, odkrywanie jego treści i siły oddziaływania staje się głównym zadaniem etnologa analizującego zarówno kulturę własną, jak i obcą, inną. Etnologowi, tak jak Bataillowi, „wszyst­ ko (...) służy za materiał do dociekań: obyczaje owadów, fizjo­ logia komórkowa, etnografia, historia religii, żywoty świętych, książki wszelkiego rodzaju, sny własne i cudze, zasłyszane przypadki. Masa tak różnorodnych wiadomości bynajmniej go nie przytłacza, tylko domaga się odnalezienia reguły porząd­ kującej." Poszukiwania takie mogą odbywać się na drodze swoistej autoanalizy, na drodze etnologicznej rekonstrukcji mitu autobiograficznego. Analizy takiej dokonuje Leiris w swej „ p o ­ wieści etnologicznej" Wiek męski, w której mistyfikacja literacka nacechowana jest autoanalityczną dociekliwością badacza. Po­ dobnie skandalizujące powieści Bataille'a - Madame Edwarda, Błękit nieba czy Winny są przede wszystkim analizą mitu erotyz­ mu nierozerwalnie związanego ze śmiercią. W swej pozaliterac10 11 4 kiej działalności obydwaj surrealiści-etnologowie skupili się na badaniach kultur pozaeuropejskich. Obydwu inspirowały wy­ kłady Marcela Maussa, w szczególności zaś działalność Parys­ kiego Instytutu Etnologicznego założonego w 1925 r. przez Paula Riveta, Lucien Lśvy-Bruhla i Maussa. Data i fakt założenia tej pierwszej we Francji instytucji zainteresowanej nade wszystko profesjonalnymi badaniami terenowymi i publikacją wyników etnograficznych badań zbiegają się z ogłoszeniem / Manifestu Surrealistycznego i umocnieniem się całego surrealistycznego ruchu. W tym okresie Bataille i Leiris biorą w ruchu czynny udział. Zaś w kilka lat później podejmą własne badania etnologiczne. Leiris rozpoczął studia u Maussa; uczestniczył w pierwszej wyprawie badawczej Instytutu Etnologicznego tzw. Mission Dakar-Djibouti trwającej w latach 1931-1933, jednej spośród czterech podjętych przez Instytut wypraw badawczych (Abisynia 1928-1929, Sahara 1935, Kamerun 1936-1937). Odkrycia i wy­ niki badań z tej wyprawy opublikowano w specjalnym numerze czasopisma „Minotaure". Leiris skoncentrował się tam na anali­ zie sztuki zajmując się głównie problematyką - jak to później nazwano - etnoestetyki. Równocześnie, w 1934 r. wydał swój dziennik prowadzony w trakcie podróży i badań. W książce tej zatytułowanej L'Afrique fantome odnaleźć można wszystkie wątki zarówno literackiej, jak i naukowej twórczości Leirisa. Obok danych autobiograficznych, w których uwidocznia się wspominany już motyw ucieczki, rozpatrywany jest problem szczególnego stosunku przedmiotu i podmiotu w badaniu etno­ graficznym. Sytuacja badawcza jest, zdaniem Leirisa, zawsze sytuacją wywołaną. Tworzy ją sam etnograf stawiając określone pytania w określonych warunkach. Powinno się zatem objąć analizą zarówno badanego, jak i badającego. Im lepiej rozumiemy innego i to, co inne, tym lepiej rozumiemy samych siebie i odwrotnie. Nie ma więc czystego interesu poznawczego. Stąd też odwołuje się Leiris do wagi przeżycia, doświadczenia (choćby miało ono zależeć od pozaintelektualnego poznania), poprzez takie poznanie innego poznać można to, co inne w samym sobie. Zgodnie z surrealistycznym postulatem co do nowego rodzaju poznania, Leiris zakłada konieczność zrzucenia jarzma własnej kultury. Pozwoli to na zbliżenie się ku poznawanej obcej kulturze, a także na odkrycie utajonych treści. Etnologia jest więc dla niego etnologią siebie i innego. Przekonanie o konieczności odrzucenia własnej kultury (a jest w tym zapewne echo założeń durkheimowskich) jest warunkiem poznania. W późniejszych pracach czyni Leiris z owego wyzwalania się z więzów kultury sedno działań człowieka. Bada kulty opętania będące, jego zdaniem, świadectwem, przykładem przekraczania granic norm, jakie na­ kłada na jednostkę kultura. Drugi z grona surrealistów-etnologów, Bataille, podjął badania etnograficzne pod wpływem Alfreda Metraux. Metraux, uczeń Maussa, jeden z pierwszych we Francji badaczy terenowych prowadził w latach dwudziestych swoje własne badania em­ piryczne wśród Indian Tupinamba z Amazonii. Bataille, zaintere­ sowany najpierw sztuką Indian Ameryki Południowej, rozpoczął współpracę z Metraux. Pośrednio wynikiem tej współpracy było studium o erotyzmie (Z. 'Erotisme) wydane dopiero w 1957 r. oraz opublikowany w 1930 r. tekst towarzyszący wystawie sztuki prekolumbijskiej. W L'Erotisme zainspirowany, jak się zdaje, twierdzeniem Maussa, że „tabu tworzone są po to, aby je łamać", wykłada Bataille swą teorię kultury. Kulturę uznaje za strukturę ambiwalentną. Rzeczywistość kulturowa zawiera w sobie i reguły prawa i reguły transgresji. Uświadomienie takiej logiki zjawisk kulturowych pozwala dostrzec ich rolę-i poprawnie interpretować te elementy kultury, które postrzegamy jako skrajnie sobie prze­ ciwstawne lub jako „inne", „nienormalne", odstępujące od dominującego wzoru. Łamanie zakazu jest w kulturze usank­ cjonowane (sankcje te mogą być wyraźnie manifestowane lub ukryte). Transgresja jest konieczna, co więcej - staje się ona motorem przemian w kulturze. Towarzyszy jej zawsze, jak mówi Bataille, „emocja pozytywna" sankcjonująca odstępstwo od normy. �Warto też odnotować, że Bataille wraz z Leirisem i Callois założyli w marcu 1936 r. tzw. Kolegium Socjologiczne, będące rodzajem nieformalnego towarzysta naukowego. Przedmiotem zainteresowań Kolegium, prowadzącego działalność poprzez serię wykładów, była przede wszystkim socjologia sacrum. Problematyce mitu czy erotyzmu towarzyszą więc w koncepc­ jach Leirisa i Bataille'a rozważania nad istotą i rolą zakazu w kulturze. Według Bataille'a, jak słusznie zauważa Ewa Bień­ kowska: „do istoty erotyzmu należy zakaz i transgresja zarówno w sen­ sie społecznym jak jednostkowym, egzystencjalnym. Ponieważ jest to aktywność wymykająca się regułom życia zbiorowego, z natury anarchiczna, łączą się z nią rozmaite tabu. Erotyzm to dziedzina, gdzie zerwana jest więź wspólnotowa, ustaje nieprze­ rwany jednoczący wysiłek mowy. Toteż jest on synonimem ostatecznej granicy, do jakiej może dotrzeć człowiek - poza symbol religijny, poza wszelką gwarancję pojęcia, znaku, warto­ ści. Bowiem pojęcie, znak, wartość są tylko tam, gdzie jest zbiorowość wokół nich skupiona." Możemy więc mniemać, że zwrócenie się etnologów-surrealistów ku powyższym kwestiom ma u swych podstaw wspomnianą już chęć wskazania źródeł kultury. Analiza sfery sacrum obej­ mującej też mit i erotykę prowadzi tu do odkrycia naczelnej siły rządzącej kulturą, za jaką uznają etnologowie-surrealiści siłę zakazu i przekroczenia. One to stanowią fundament wszelkich zjawisk kulturowych funkcjonując jednocześnie jako reguła or­ ganizująca kulturę człowieka. Odkrycie kulturotwóczej roli zaka­ zu i uznanie zakazu za uniwersalną regułę odpowiadało duchowi surrealizmu. Odkrycie to jednoczyło bowiem dwa ważne elemen­ ty światopoglądu surrealistycznego. Po pierwsze, odpowiadało przeświadczeniu o jednym i powszechnym źródle otaczających człowieka zjawisk. W przywołanym już wcześniej // Manifeście Andre Breton pisał: 12 „Wszystko przemawia za tym, że istnieje pewien punkt w umy­ śle, z którego życie i śmierć, rzeczywistość i urojenie, przeszłość i przyszłość, rzeczy możliwe i niemożliwe do przekazania, góra i dół przestaną być postrzegne jako przeciwstawne. Daremną byłoby rzeczą dopatrywać się w działalności surrealistycznej innej pobudki poza nadzieją określenia tego miejsca. (...) miejsce 0 którym mowa jest a fortiori miejscem, gdzie budowa i destrukcja nie mogą być przeciwko sobie wygrywane" . Po drugie, zgodnie z duchem surrealizmu jest i to, że owa naczelna reguła kulturowa, za jaką uznano zakaz, zawiera w sobie charakterystyczny dla surrealizmu wątek kreacji poprzez destruk­ cję. Oba te elementy światopoglądu surrealistycznego występują w koncepcjach etnologów-surrealistów, a także w teorii et­ nologa młodszego pokolenia, w moim przekonaniu tkwiącego w tym samym nurcie myślenia - w teorii Rene Girarda. Podziela on przekonanie o kluczowej roli zakazu i przekroczenia. Wprowa­ dza pojęcie „żądzy naśladowczej", inaczej - siły mimesis. Etnologia, zdaniem Girarda, powinna wokół tego problemu skupić swoje badania. Jak dotąd bowie, „na temat tego wszyst­ kiego, co mieści w sobie pojęcie mimetyzmu, imitacji, mimesis, zarówno nauka o człowieku, jak i kultura mają pogląd jednostron­ ny. W zachowaniu człowieka nie ma niczego lub prawie niczego, co nie byłoby wyuczone, a każde uczenie się można określić jako imitację. Gdyby ludzie przestali nagle wzajemnie się naśladować, zaczęłyby stopniowo zanikać wszystkie formy kulturowe." Mimesis właśnie, a ściślej - konflikty prowokowane przez mime­ sis przywłaszczania mogą, w przekonaniu Girarda, wyjaśnić podstawowy problem istnienia zakazów. „Należy więc zacząć od uzasadnienia racji bytu niektórych zakazów. Nie ma kultury, która by nie zakazywała stosowania gwałtu wewnątrz grupy. Oprócz aktów gwałtu jako takiego, zakaz obejmuje również sytuacje mogące dać okazję do jego stosowania, więc zaciekłą rywaliza­ cję, a także różne formy konkurencji." Badania prowadzone w obrębie kultur plemiennych potwierdzają przypuszczenie, że forma zakazów dotyczących zachowań naśladowczych nie różni się od formy zakazów dotyczących gwałtu i ostrej rywalizacji. Europejczyka przede wszystkim uderza fakt, że w przypadku takich właśnie zachowań wszyscy naśladują się wzajemnie 13 11 15 1 wzajemnie przekształcają się w podobizny innych. „Podczas, gdy my dostrzegamy jedynie rezultat konfliktów, to znaczy zwycięstwo jednych a porażkę drugich, a więc wyłaniają­ ce się z konfliktu zróżnicowanie, społeczność tradycyjna i prymi­ tywna kładzie nacisk na przebieg procesu dotyczącego obu stron, a więc wzajemną imitację antagonistów. Uderza ich właśnie podobieństwo pomiędzy konkurentami, identyczność celów i manewrów, symetria gestów." Mamy więc ustalony mechanizm funkcjonowania k u l t u r y - o d wzajemniany gwałt jest eskalacją rywalizacji mimetycznej, ta zaś rodzi nowe przekroczenie. Mimesis i gwałt należy, zdaniem Girarda, uznać za początek wszystkiego, aby zrozumieć zakazy jako zjawiska całościowe. Jest w tej koncepcji kultury znów wyraźne echo myśli surrealiz­ mu. Idea gwałtu na zastanym porządku, przekroczenia zakazu jako początku wszelkiej zmiany odpowiada przekonaniu surreali­ stów o konieczności wywołania sił destrukcyjnych w jakimkol­ wiek akcie tworzenia. Zarówno surrealiści, jak i etnologowie świadomie lub nieświadomie przejmujący elementy surrealis­ tycznego światopoglądu, są zgodni co do tego, że najpełniej walkę sił destrukcyjnych z kreacyjnymi dostrzec można w sferze sacrum. Sacrum staje się tym samym polem szczególnej penet­ racji. Surrealiści i etnologowie ulegają tu doświadczeniom psy­ choanalizy. Powoduje to między innymi przyjęcie względnie szerokich granic obszaru sacrum mieszczącego, jak wspomina­ łam, wszelkie doznania „graniczne" zrodzone z religii, wyobraźni czy przeżycia erotycznego. „Święte" staje się wszystko cokol­ wiek ma u swego początku przekroczenie zakazu, wykroczenie poza doświadczenie potocznej rzeczywistości. W tym sensie dla Bataille'a erotyka jest sacrum, dla Leirisa - mit i sen, a dla Girarda - religia i rytuał ofiary są sacrum, ponieważ łączą się z prze­ kroczeniem reguł rządzących światem zewnętrznym. Od pojęć i przedmiotu zainteresowań etnologów surrealistów przejdźmy do metody. Surrealizm, jak wiadomo, konstatując kryzys świadomości proponował nowy rodzaj poznania. Miało ono być nie tylko skupione wokół określonych treści, ale też miało uznać za właściwe sobie metody odmienne od tradycyjnych, pozytywistycznych. To zwrócenie się ku innym metodom po­ znania dyktowane było jednym z podstawowych przekonań surrealizmu o wadze doświadczenia wewnętrznego w procesie poznania. Pisząc o istocie tego doświadczenia Bataille stwier­ dzał: 16 „Już od jakiegoś czasu jedyna żywa filozofia, tj. filozofia szkoły niemieckiego, usiłuje uczynić z wiedzy (z poznania) ostateczny zakres doświadczenia wewnętrznego. Lecz ta fenomenologia przypisuje poznaniu wartości jakiegoś celu, do którego dochodzi się przez doświadczenie. Otóż jest to nieporozumienie: część przynależna doświadczeniu jest tu zarazem zbyt i nie dość wielka." Doświadczenie wewnętrzne rodzi się, według Bataille'a, z po­ trzeby bezzwłocznego zakwestionowania, podważenia wszyst­ kiego. Dostrzec tu można i durkheimowski postulat wyzbycia się przedsądów jak i surrealistyczną negację wartości zastanych. Ten kryzys wiedzy, która wydaje się niewystarczająca, bo odnosi się do rzeczywistości jałowej, nie przynoszącej nic poznaniu, ma służyć uświadomieniu faktu, iż w poznaniu trzeba „skończyć z operacjami analitycznymi i dzięki temu uciec od poczucia pustki rozumowych p y t a ń " . Intelekt musi pojąć wysiłek rozszerzenia swych granic. Bataille dostrzega trudności, jakich przysparza konieczność sprecyzowania definicji doświadczenia wewnętrz­ nego. Pisze on: 17 18 „moje słowa wydawać się mogą mętną teorią i nie widzę na to żadnej rady, mogę jedynie powiedzieć: trzeba uchwycić ich sens od wewnątrz. Nie można ich dowieść logicznie. Trzeba p r z e ­ ż y ć doświadczenie; nie jest ono łatwo dostępne i intelekt, który patrzy na nie z zewnątrz, dojrzy w nim zlepek rozmaitych operacji, już to intelektualnych, już to estetycznych, a wreszcie moralnych, toteż cały problem trzeba będzie postawić na nowo. Jedynie od wewnątrz (...) doświadczenie ukazuje się jako scalające to, co myśl dyskursywna musi wyodrębniać." Pojmowanie doświadczenia wewnętrznego jako szczególnego aktu poznania jednoczącego rozmaite treści, lecz nie dającego się właściwie zobiektywizować nie burzyło oczekiwań surrealistów co do natury poznania. Problem ten staje się trudniejszy, gdy 19 5 �przejść do dokonań etnologów zainspirowanych surrealizmem. Sam Bataille, podobnie jak Leiris, próbował rozwiązać ten problem, zakładając, iż najcenniejszym materiałem etnologicznym jest biografia, a jeszcze lepszym -autobiografia. Stwarza ona możliwość analizy także i tych wartości, które nigdy nie będą ujawnione, nie odkryte w żadnych zachowaniach. Autobiografia jest więc tym szczególnym opisem kultury, w którym zawarte są najistotniejsze dane o najistotniejszych treściach kultury. Analiza autobiografii (będąca właściwie auto-psychoanalizą) oparta jest na analizie doświadczenia wewnętrznego, umożliwiając niejako w ten sposób wprowadzenie do etnologii nowych metod gwa­ rantujących ów nowy, postulowany już w / Manifeście Surrealis­ tycznym sposób poznania. Obok doświadczenia wewnętrznego surrealizm, jeśli chodzi o poznanie, zawierzał także wyobraźni. Miała ona nie tylko rozszerzyć pole poznania, ale i przemienić jego metody. Do­ strzeżenie roli wyobraźni w pracy etnografa wiązało się nie tylko z rozszerzeniem granic przedmotu badań. Surrealizm, jak się zdaje, utrwali w etnologii skłonność do operowania modelem kultury. Pojęcie modelu kultury nie jest oczywiście właściwe jedynie etnologii inspirowanej surrealizmem; pojawiło się ono jednocześnie w skrajnie różnej koncepcji etnologicznej - w funkcjonalizmie. Niemniej jednak w etnologii francuskiej odwoływa­ nie się do modelu kultury znaczy przede wszystkim to, że etnolog t w o r z y model kultury, a nie rekonstruuje. Jest to zaś różnica warta zaznaczenia. Mamy bowiem do czynienia ze z gruntu innym postępowaniem. W pierwszym przypadku o kulturze formułuje się sądy a priori, ustanawiając pewien porządek zjawisk kulturowych, wskazując tym samym hierarchie ich ważności. W praktyce więc uznaje się, iż pewne wartości leżą u podstaw całego systmu kulturowego lub stanowią rdzeń wszystkiego co w danej kulturze (lub w kulturze ludzkiej) istnieje. Przykładem takiego postępowania mogą być właśnie koncepcje wspomnia­ nych przeze mnie antropologów francuskich z Claudem Levi-Straussem włącznie. W każdej z tych koncepcji zakłada się istnienie jakiejś uniwersalnej reguły organizującej kulturę. Tworzy się model kultury w oparciu o tę prazasadę i analiza konkretnego materiału empirycznego zdaje się być swoistą weryfikacją kon­ strukcji teoretycznej. W drugim przypadku, gdy model kultury służyć ma rekonstrukcji rzeczywistości, postępowanie badacza jest zgoła odmienne. Model kultury, jakkolwiek także pozostaje konstruktem teoretycznym, uznaje się za swoiste, skrótowe odbicie faktycznych związków pomiędzy elementami kultury rzeczywistej; model jest wtedy właściwie zrekonstruowanym schematem rzeczywistości. Już pobieżny ten przegląd dowodzi bliskości surrealizmu i etnologii. Myślę, że można zasadnie twierdzić, iż etnologia francuska, a' w ślad za nią pewien nurt współczesnej myśli etnologicznej wywodzą się także i ze światopoglądu surrealis­ tycznego. Surrealizm pozwolił etnologii rozszerzyć granice wska­ zując zarazem możliwości poznania ukrytych treści kultury-mitu, snu, sacrum - przez szukanie ich uniwersalnych przejawów i uniwersalnych reguł. Surrealizm postawił także etnologię wobec konieczości uświa­ domienia specyficznych trudności badań kultury, tym samym zaś -konieczności szukania nowych sposobów poznania odmiennych od tradycyjnych, a jednoczących poznającego i poznawane, wymagających od etnologa czegoś nowego-twórczej wyobraźni. PRZYPISY 1 Czyni tak m. in. E. Tarkowska w pracy Ciągłość i zmiana socjologii francuskiej, Warszawa 1974 Patrz np. Wprowadzenie lub rozdział Język i pokrewieństwo w Antropologii strukturalnej C. Lśvi-Straussa. Przykłady można by tu mnożyć. Znane są przykłady wpływu sztuki prymitywnej na malarstwo i rzeźbę tego okresu. W twór­ czości Pabla Picasso, Victora Braunera, Маха Ernsta, Rene Magritte'a, Paula Klee, Salvatora Dali, Giorgio Chiroco i wielu innych dostrzec można zarówno formalne, jak i tematyczne związki pokrewieństwa z tzw. sztuką prymitywną czy kulturami prymitywnymi. W literaturze, szczególnie w poezji, sięganie do mitu, snu, które są „zwierciadłem najpierwszej myśli człowieka" można uznać znów za echo „etnologicznych" fascynacji. A. Breton, Manifest surrealizmu (1924) (w:) A. Ważyk, Surrealizm. Teoria i praktyka literacka. Antologia, Warszawa 1973, s. 58 Tamże, s. 62 Tamże,,s. 62-63 Tamże, s. 125 M. Baranowska, Surrealna wyobraźnia i poezja. Warszawa 1984, s. 13 Warto też zwrócić uwagę, że motyw ten powtarza się w biografiach wielu znaczących postaci w etnologii. Wspomnieć tu można choćby C. Levi-Straussa, R. Benedict czy B. Malinows­ 2 3 4 5 6 7 8 9 6 kiego. W Smutku tropików w początkowym rozdziale Koniec podróży motyw poszukiwania spokojniejszej i bardziej interesu­ jącej rzeczywistości od tej jakiej autor doświadcza - jest wyraźny. R. Benedict, jak twierdzi we wstępie do Wzorów kultury A. Kłoskowska, przywiodła ku etnografii skrajnia wręcz nieśmiałość i nieumiejętność kontaktów z ludźmi. Biografowie Malinows­ kiego pozwalają sądzić, podobnie jak i fragmenty Dzienników, że wyprawa na Triobriandy nie miała jedynie celów naukowyh u swych źródeł. M. Baranowska, op. cit., s. 15 E. Bieńkowska, Mówiąc składam hold milczeniu, „Teksty" 1974, nr 2 (14), s. 61 Tamże, s. 64 A. Breton: // Manifest Surrealizmu, (w:) A. Ważyk, Sur­ realizm..., s. 125-126 R. Girard, Rzeczy ukryte od założenia świata, „Literatura na świecie", nr 12 (149), 1983, s. 79 Tamże, s. 83 Tamże, s. 84 G. Bataille, Doświadczenie wewnętrzne (w:) M. Janion (red), Osoby, Gdańsk 1984, s. 270 Tamże, s. 271 Tamże. 10 11 12 13 14 15 16 17 10 19 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a721e8d94a1020b95f8a6a8bdad920d7.pdf a23cc305d8f1ae6700d6b43aee182688 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2304 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2137 Title A name given to the resource O etnograficznym surrealizmie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.1, s.7-9 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sznajderman, Monika Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Monika Sznajderman 0 ETNOGRAFICZNYM SURREALIZMIE We wstępie do swojej książki The predicament of culture. Twentieth-century ethnography, literature and art James Clif­ ford tak ujmuje problem, rozwinięty następnie w rozdziale po­ święconym etnograficznemu surrealizmowi: „Śledzę współczesną historię estetycznych i etnograficznych klasyfikacji we wcześniejszej scenerii: awangardowy Paryż lat dwudziestych i trzydziestych, pewien skrajny kontekst, który nazywam etnograficznym surrealizmem. Dwa znane muzea, M u see d'Ethnographie du Trocadero i jego naukowy spadkobierca, Musee de I'Homme, symbolizują specyficzne sposoby 'kolekc­ jonowania dzieł sztuki i kultury'. Zestawienie tych sposobów zmusza do postawienia pytania: 'Jaksa posegregowane, zbiera­ ne i wartościowane światy etnograficzne wraz z ich znaczącymi artefaktami? Kultura jawi się tutaj nie jako tradycja, którą trzeba ocalić, ale jako zbiór kodów i artefaktów, zawsze podatnych na krytyczne i twórcze przetwarzanie. Etnografia jest sprecyzowaną formą krytyki kultury, dzieląc radykalizm swoich perspektyw z dadaizmem i surrealizmem. Zamiast zgadzać się na oddzielanie awangardowego eksperymentu od nauki, z powrotem otwieram granicę, sugerując, że współczesny podział na sztukę i etnografię, zamknięte w ramach oddzielnych instytucji ograniczył siłę analizy tej ostatniej i rewolucyjne przesłanie pierwszej." 1 W ujęciu Clifforda zarówno etnografia, jak i surrealizm, nie są „zbiorem doktryn ani definiowalną ideą, lecz działaniem". Takie spojrzenie, powołujące się na Andre Bretona, zmusza do zakwes­ tionowania wielu założeń i pojęć. „Jeżeli czasami używam znanych terminów niezgodnie z ich przyjętym znaczeniem - pisze Clifford - moim celem jest podważenie wcześniejszych definicji i, 0 ile to możliwe, powrót do sytuacji, w której etnografia była czymś nieznanym, a surrealizm nie został jeszcze zamknięty w granicach sztuki i literatury (...). Ten demaskujący punkt widzenia ukazuje ustalone porządki zbiorowych znaczeń jako sztucznie skonstruowane i często rzeczywiście ideologiczne lub represyjne." „Terminu surrealizm - pisze dalej autor - używam w szerokim sensie, aby opisać estetykę, która ceni fragmenty, ciekawe zbiory, nieoczekiwane zestawienia, co powoduje pojawianie się nad­ zwyczajnych rzeczywistości wywiedzionych z przestrzeni erotyki, egzotyki i nieświadomości." Nie jest to niewątpliwie ujęcie, które pozwalałoby ograniczyć zjawisko surrealizmu do grupy Bretona, tym bardziej, że postaci, które najbardziej zajmują badacza to ludzie, którzy z Bretonem zerwali lub byli w najlepszym razie jego towarzyszami. Podobne spojrzenie na zjawisko surrealizmu re­ prezentuje Susan Sontag , która widzi w nim przejaw współczes­ nej wrażliwości, wykraczającej poza przestrzenne i czasowe ramy Paryża lat dwudziestych i trzydziestych. Surrealizm, etnograficz­ ny surrealizm staje się więc wyzwaniem rzuconym starej nauce, współczesnym manifestem nowej etnograficznej formuły. „ W tym sensie - pisze Clifford - etnograficzny surrealizm jest tworem utopijnym, mówiącym o przeszłych i przyszłych możliwościach analizy kultury." 2 Świat zmienia się ostatnimi czasy nadzwyczaj szybko. Trady­ cyjny sposób komunikacji, oparty na przekazie ustnym ustąpił miejsca nowym, bardziej inwazyjnym stylom-fotografii, gazecie, innym środkom zrodzonym przez kulturę współczesnego miasta. „Rzeczywistość nie jest już środowiskiem naturalnym i oswojo­ nym. Jaźń, wyzwolona od wszelkich powiązań musi ustanowić znaczenia tam, gdzie to możliwe. Kłopotliwe położenie wynika z nihilizmu, który leży u podłoża zarówno surrealizmu, jak 1 nowoczesnej etnografii. (...) Dla podejścia etnograficznego sprawą kluczową jest widzenie kultury i jej norm - piękna. prawdy, rzeczywistości - jako sztucznych aranżacji, dopusz­ czających możliwość obiektywnej analizy i porównania z innymi konwencjami." Drugim elementem, kształtującym postawę etnograficznego surrealizmu jest „wierzenie, że inny (obecny w snach, fetyszach, w menta/ite primitive Levy-Bruhla) jest głównym przedmiotem współczesnych badań. W przeciwieństwie do dziewiętnastowie­ cznego zafascynowania egzotyką, które wychodziło od mniej lub bardziej znanego porządku kultury w poszukiwaniu przelotnego frisson, określonego doświadczenia dziwaczności, współczesny surrealizm i etnografia zaczynały od dogłębnego zakwestionowa­ nia rzeczywistości." Powojenny europejski kontekst, ukształtowany przez „ironicz­ ne doświadczenie kultury", wymagał nowoczesnej formuły etno­ graficznej. „Terminu etnografia - pisze Clifford - używam w zna­ czeniu całkowicie różnym od empirycznych technik badawczych nauki społecznej, zwanej we Francji etnologią, w Anglii ant­ ropologią społeczną, a w Ameryce antropologią kultury (...) Etnograficzna etykietka sugeruje tu szczególną postawę obser­ wacji uczestniczącej wobec artefaktów wyobcowanej rzeczywis­ tości kulturowej. Surrealiści żywo interesowali się światami egzotycznymi, rozumiejąc pod tym pojęciem także pewien okreś­ lony Paryż. Ich postawa, porównywalna z postawą badacza terenowego, który stara się zrozumieć nieznane, zmierzała w gruncie rzeczy w odwrotnym kierunku, czyniąc to, co bliskie i znajome, obcym i dziwnym." Objets sauvages, afrykańskie i polinezyjskie rzeźby były dla surrealistów równie ważne, fas­ cynujące i zagadkowe, co przedmioty odkrywane na paryskim Marche aux Puces... Dla teoretyków i praktyków surrealizmu kultura jest rzeczywis­ tością zaprzeczoną, skonstruowaną na podobieństwo sztucz­ nego języka. Nie przypadkiem to właśnie środowisko zrodziło i nadało orientację kształtującej się w latach trzydziestych nauko­ wej tradycji francuskiej. „Mówiąc ogólnie, lepiej nie odrzucać pochopnie surrealizmu jako frywolnego w porównaniu z serieux nauki etnograficznej. Należałoby przestudiować w sposób peł­ niejszy silne w naszym stuleciu związki pomiędzy badaniami antropologicznymi i badaniami w zakresie literatury i sztuki. Surrealizm jest tajemnym wspólnikiem etnografii - na dobre i złe - w opisie, analizie, przygotowywaniu gruntu dla dwudziesto­ wiecznej ekspresji" - pisze Clifford. Powstanie pierwszej we Francji naukowej instytucji etnologi­ cznej, jaką był złożony w 1925 roku - przez Maussa, Riveta, Levy-Bruhla - Instytut d'Ethnologie, zbiegło się w czasie z roz­ kwitem surrealistycznej awangardy, z Pierwszym Manifestem Surrealistycznym. Mauss, Metraux, Bataille - te trzy nazwiska najlepiej świadczą o związku awangardy artystycznej z nowo­ czesną etnologią. Punktem wyjścia staje się w tym.wypadku idea transgresji. Podejmuje ją Bataille w swej książce L'erotisme , którą zaczyna słowami: „Transgresja nie neguje zakazu, jest jego przekroczeniem i spełnieniem." Mauss mawiał: „Tabu ustala się po to, by je gwałcić". W oczach surrealistów i etnologów „Kultura jest ambiwalentna w swej strukturze. Można powstrzymać się od morderstwa lub iść na wojnę: oba te czyny są, według Bataille'a, zrodzone z zakazu zabijania. Porządek kultury obejmuje zarówno regułę, jak i transgresję." Ta, etnologiczna w swej istocie, teoria Bataille'a była jednym z założeń wystawy sztuki prekolumbijskiej, którą zorganizował on wraz z etnologami: Metraux i Rivetem. „Jego zainteresowanie ofiarą ludzką (,Dla Azteków śmierć była niczym') łączy, na modłę surrealistyczną, piękne z brzydkim, normalne z odpychającym. 3 �Tenochtitlan jest więc równocześnie .rzeźnią ludzką' i wspaniałą .Wenecją' kanałów i kwiatów. Obrzędowe ofiary tańczą w per­ fumowanych girlandach, piękne są roje much, gromadzące się nad płynącą krwią." „Prezentowana przez Bataille'a logika, którą nie mogę się tu zajmować - pisze Clifford - stała się ważną kontynuacją umac­ niających się związków pomiędzy analizą kultury i wczesnym surrealizmem we Francji. Wiąże ona kontekst lat dwudziestych z późniejszą generacją radykalnych krytyków, takich jak Michel Foucault, Roland Barthes, Jacques Derrida, grupa Tel Quel." Bataille był redaktorem pisma Documents - Archeologie, Beaux Arts, Ethnographie, Varietes". ..Documents" są świadect­ wem specyficznego pojmowania etnografii w czasach, kiedy nie była ona jeszcze nauką uniwersytecką z wypracowaną metodolo­ gią. W latach dwudziestych i trzydziestych słowo „etnografia" oznaczało w pewnych kręgach „radykalne zakwestionowanie norm i odoływanie się do rzeczywistości egzotyki, paradoksu, do insolite". „Etnografia - pisze Clifford - która dzieli z surrealizmem poniechanie rozróżnień pomiędzy wysoką i niską kulturą, zapew­ niała zarówno bogactwo wartości alternatywnych z kręgu kultur pozaeuropejskich, jak też postawę ironicznej obserwacji uczest­ niczącej, dominującą w hierarchii wartości społecznego życia." Surrealistyczne ujęcie etnografii w „Documents" otwierało więc nowe perspektywy. Pojawił się postulat etnologicznej krytyki dzieł sztuki i ich twórców. W analizie twórczości Andre Masson, pióra Carla Einsteina, uderzają dwie rzeczy, stanowiące, według Clifforda, kluczowe elementy etnograficznego surrealiz­ mu: po pierwsze, przenikliwa analiza rzeczywistości, postrzega­ nej teraz jako lokalna i sztuczna, po drugie, obecność wartości alternatywnych wywodzących się ze świata egzotyki." Jest jeszcze trzecia, równie ważna, cecha tego podejścia. Daje jej wyraz Marcel Griaule w eseju poświęconym afrykańskim bęb­ nom, które rzeźbione są w unowocześnione, nietradycyjne wzo­ ry. Ten kulturowy synkretyzm nie neguje, według Griaule'a, autentyczności i czystości dzieła. „Etnograficzny surrealista - pi­ sze dalej Clifford - inaczej niż typowy krytyk sztuki lub ówczesny antropolog zachwyca się istnieniem kulturowych nieczystości i niepokojących synkretyzmów. Griaule utożsamia europejską fascynację sztuką afrykańską z afrykańskim upodobaniem do tkanin, kanistrów z benzyną, alkoholu i broni palnej." Clifford przytacza też konkluzję Griaule'a: „Dość męcząca jest koniecz­ ność nieustannego przypominania, że etnografia interesuje się pięknym i brzydkim w europejskim sensie tych absurdalnych słów. Ma ona jednakże skłonność do bycia podejrzliwą w stosun­ ku do pięknego, które jest rzadkim, czyli monstrualnym, zjawis­ kiem w cywilizacji. Etnografia jest podejrzliwa także w stosunku do siebie, gdyż jest białą nauką, to znaczy nauką skażoną przesądami, i nie odmawia wartości estetycznych przedmiotom tylko z tej racji, że są produktem masowym lub modnym." Takie ujęcie relatywizowało powszechnie znane kategorie: sztuki, pięk­ na, autentyzmu, czystości. „Skrajny relatywizm - pisze Clifford - a nawet nihilizm, ukryte w podejściu etnograficznym nie pozostały niezauważone przez bardziej radykalnych współpraco­ wników .Documents'. W spojrzeniu na kulturę nie przywiązywali oni wagi do kwestii jej organicznej struktury, funkcjonalnej integracji, ciągłości historycznej. Nawet z punktu widzenia współczesnej semiologii ich koncepcja nie jest anachroniczna. Rzeczywistość kulturowa skomponowana jest ze sztucznych kodów, ideologii i przedmiotów, poddających się twórczym przetworzeniom i zestawieniom." 4 Podstawową metodą stosowaną w piśmie było więc łączenie: przypadkowy lub ironiczny kolaż, zmienna aranżacja kulturo­ wych symboli i artefaktów. Opisy paryskich rzeźni mieszają się tam z karnawałowymi maskami Afryki, Melanezji, Francji. Dzieła rzemiosła ludowego sąsiadują z okładkami brukowych książek. „ W odniesieniu do kultury współczesnego miasta .Documents' stawiają pytanie, przed którym staje każdy organizator etno­ graficznego muzeum: Co należy do czego? Czy arcydzieła sztuki rzeźbiarskiej powinny być przedstawiane osobno, czy raczej obok garnków i siekier?" 8 „Kultura staje się czymś w rodzaju kolekcji, a same .Docu­ ments' etnograficzną wystawą wyobrażeń, tekstów, przedmio­ tów, postaw, zabawnym muzeum, które równocześnie gromadzi i tasuje swoje eksponaty." Waga tych spostrzeżeń - według Clifforda - nie zmalała z upływem czasu. Szczególnie ważnym działem pisma był również „tak zwany słownik nieoczekiwanych definicji" ze słynną już definicją człowieka jako przedmiotu 0 wartości 25 fraków. Surrealistyczny kolaż przełamywał złudzenie tego, co Barthes - kwestionując konwencjonalne spojrzenie na świat - nazwie później „wrażeniem rzeczywistości". W ten sposób przedstawia­ no na przykład umowność europejskiej, realistycznej wizji ludz­ kiego ciała. Leiris, analizując płótna Picassa, ukazujące znie­ kształcone figury, zestawiał je następnie z rzeźbą afrykańką, która dostarczała dalszych przykładów przekształceń „prawdziwego" wizerunku ciała. „Ciało - pisze Clifford - podobnie jak semiotycznie ujmowana kultura, przestaje być jakąś całością, stając się zbiorem konwencjonalnych symboli i kodów." 5 Wewnętrzna struktura pisma „Documents", widoczna szcze­ gólnie wyraźnie w porządku zestawianych fotografii, jest zatem wiernym odbiciem koncepcji kultury jako nieustannej gry cyta­ tów, nieskończonego kolażu. Obrazy г całego świata tworzą tam, mówiąc słowami Clifforda, „perwersyjną kolekcję", a „anarchicz­ ny dokumentalizm" - nowy, epistemologiczny horyzont dla dwudziestowiecznych badań nad kulturą. W pracach pisma uczestniczyło zbyt wielu poważnych naukowców, badaczy tere­ nowych i muzealnych, by można w nim było widzieć jedynie osobiste dzieło „niemożliwego" George'a Bataille'a. W gruncie rzeczy pismo „było raczej przykładem wielkiej wrażliwości (która jest bardziej niż się na ogół przyznaje charakterystyczna dla francuskiej tradycji etnograficznej) na złożony charakter tego, co Mauss nazwał .całościowym faktem społecznym'. Po surrealis­ tycznych latach dwudziestych rzeczywistość nigdy już nie będzie postrzegana jako coś prostego, ciągłego, dostępnego empirycz­ nemu lub indukcyjnemu opisowi." To właśnie Mauss najlepiej wyraził postawę, która leży u podłoża tej prawdy: „Etnologia jest jak ocean. Potrzebujesz jedynie sieci, a kiedy wejdziesz do wody 6 1 zarzucisz sieć, możesz być pewien, że złapiesz jakąś rybę." Historia etnografii francuskiej okresu międzywojennego za­ wiera się, według Clifforda, w dziejach dwóch muzeów parys­ kich: starego muzeum Trocadero i nowego, mieszczącego się w Palais de Chaillot, Musśe de 1'Homme. „O ile Troca' lat dwudziestych ze swymi przemieszanymi, źle sklasyfikowanymi zbiorami objets d'art odpowiada estetyce etnograficznego sur­ realizmu, o tyle całkowicie nowoczesny Palais de Chaillot uosa­ biał kształtujący się wówczas naukowy paradygmat etnograficz­ nego humanizmu. Ten nowy paradygmat obejmował wiarę w możliwość akumulacji wiedzy i fenomen naukowego postępu; rzadziej zauważa się, że wraz z jego konsolidacją wyłączono z zakresu nauki - nadając im miano sztuki - te elementy dyscypliny, które każąjej wątpić w samą siebie, podważać własne założenia i, jak w przypadku 'Documents', pracować na granicy chaosu." Trocadero w początkach lat dwudzistych to, według określenia jednego z dziennikarzy, un voyage en pleine barberie: egzotyka, ciekawostki, przedmioty kultu. To tam Picasso roz­ począł swe poważne studia nad 1'art negre. W początkach swego istnienia „Le Troca" było symbolem skandalu. Później, dzięki wystawie przedmiotów, zgromadzonych podczas słynnej eks­ pedycji naukowej Dakar-Dijbouti, stało się ono modne. Świat „Troca" wpłynął na ukształtowanie się pojęcia które Edward Said określił mianem „orientalizmu", rozumiejąc pod tym terminem „wytwory i przedstawienia, odzwierciedlające słabo wyodręb­ niony geograficznie i historycznie, lecz symbolicznie realny świat egzotyczny. Jeżeli pojęcie afrykańskiego fetysza miało w latach dwudziestych jakiekolwiek znaczenie, opisywało raczej sposób percepcji egzotycznych artefaktów przez europejskich aficiona­ dos niż afrykańskie wierzenie." W latach trzydziestych powstało Musee de 1'Homme, wokół którego zebrało się grono wybitnych etnologów tego okresu: Metraux, Leroi-Gourhan, Griaule, Leiris, Dieterlen, Paulme, Du- �mont. Koncepcja Musee de 1'Homme zbudowana została na nowej wizji pojęć „ludzkość", „człowiek", które nabrały monu­ mentalnego, syntetycznego charakteru. Ekspozycje w salach Musee de 1'Homme obejmowały dzieje ludzkości od ewolucji biologicznej poprzez odkrycia archeologiczne wczesnych cywili­ zacji aż do antropologii współczesności. Tak zrealizowana została wizja „homme total" Marcela Maussa. W ten sposób zacierały się też stopniowo różnice pomiędzy etnografią, archeologią i prehis­ torią - widziano je jako całkowicie sztuczne. Za równie sztuczne uważano wszelkie podziały dokonywane w oparciu o geografię polityczną. Ludzkość w swej niepodzielności stała się ideą najwyższą. U schyłku lat trzydziestych grupa etnologów i awangardowych intelektualistów (Bataille, Leiris, Caillois) założyła College de Sociologie, które nawiązywało w pewnym sensie do tradycji Annee Sociologique i koncepcji Durkheima. Twórców College podobnie jak autora Elementarnych form życia religijnego, in­ teresowały te momenty rytualne, kiedy zbiorowa ekspresja wyra­ żała doświadczenia spoza normalnej egzystencji, momenty, w których porządek kultury jest jednocześnie przekraczany i od­ nawiany. Twórcy College bardziej jednak niż Durkheim skupiali się na obecności sacrum w życiu codziennym: w Paryżu lat dwudziestych i trzydziestych (Bataille), w przeżyciach osobis­ tych (Leiris). W eseju pod tytułem Sacrum w życiu codziennym , będącym, jak pisze Clifford „mostem pomiędzy etnografią i auto­ portretem", Leiris naszkicował wiele wątków, które następnie rozwinął w La regle du jeu . Przedmioty o niezwykłej sile przyciągania (rewolwer ojca), niebezpieczne strefy (tor wy­ ścigowy), miejsca otoczone tabu (sypialnia rodziców), miejsca sekretne (WC), słowa i zdania o magicznym rezonansie wywołują (...) dwuznaczną postawę związaną z podejściem do czegoś zarazem pociągającego i niebezpiecznego, szacownego i od­ pychającego, tę mieszaninę szacunku, pożądania i przerażenia, która może być uważana za psychologiczne znamię świętości." „ W L'Afrique fantóme" Leiris jeszcze wyraźniej zakwestiono­ wał naukowe rozróżnienie na rzeczywistość 'subiektywną' i 'obiektywną'. Dlaczego, zastanawiał się, moje własne reakcje (marzenia, doznania cielesne i tak dalej) nie są ważną częścią 'danych', dostarczanych przez badania terenowe? W College de Sociologie ujrzał możliwość etnografii zarazem rygorystycznej, w wymogach analizy, jak i poetyckiej. Badacz skupia się nie na innym, lecz na sobie samym, na swym osobistym systemie symboli, rytuałów i społecznych topografii." Jean Jamin określił prace College mianem krytycznej „et­ nologii codzienności": „uczynić obcym to, co zdaje się znajome; badać rytuały i święte miejsca współczesnych instytucji z drobiazgowością 'egzotycznego' etnografa i posługując się jego meto­ dami; stać się obserwatorem, obserwującym tych innych, którzy są nami i, w końcu, tego innego, który jest m n ą . " Według Clifforda College de Sociologie był „późną emanacją surrealistycznych lat dwudziestych". W przeciwieństwie do jego improwizowanego, amatorskiego charakteru „Musee de 1'Hom­ me nosiło znamiona wiedzy oficjalnie usankcjonowanej, nauko­ wej, monumentalnej. (...) w służbie tych dwu abstrakcji, zwanych Sztuką i Nauką, wszystko, co jest żywą fermentacją bywa automatycznie eliminowane." Musee de 1'Homme zajmowało się więc ludzkością, a właś­ ciwie jej specyficzną ideą. Reprezentowało wiarę w naukowy 1 B 10 postęp i chłodny obiektywizm. Brakowało mu jednak krytycyz­ mu, skierowanego w stronę własnych założeń, ref lekcji, po­ ddającej badaniu własne przesłanki. „Tym, co nie było przed­ stawiane w salach Musee de 1'Homme był współczesny Zachód, jego sztuka, instytucje i technika. W ten sposób reguły zachod­ niego myślenia i mentalności były obecne wszędzie poza wysta­ wą. (...) Tożsamość Zachodu, jego humanizm nigdy nie były ukazywane ani analizowane, nigdy otwarcie omawiane." Swoje wątpliwości, związane z etnologiczną ideologią ukrytą w struk­ turze Musee de 1'Homme, Clifford wyraził słowami Merleau-Ponty'ego: „ W swoich własnych oczach zachodni humanizm jest miłością ludzkości, ale dla innych jest to jedynie obyczaj i instytucja pewnej grupy ludzi, ich hasło i, czasami, okrzyk bojowy." Postawę naukowców skupionych przy Musee de 1'Homme Clifford określił mianem antropologicznego humanizmu. Ant­ ropologiczny humanizm i etnograficzny surrealizm rozumieć należy jako antynomię w ramach współczesnego kontekstu kulturowego. „Aby schematycznie przedstawić ich przeciwieńst­ wo, można powiedzieć, że antropologiczny humanizm wycho­ dząc od tego, co inne, czyni je zrozumiałym za pomocą nazywa­ nia, klasyfikowania, opisywania, interpretowania. Oswaja. Zaś praktyka etnograficznego surrealizmu kieruje swe ostrze ku temu, co znajome, wywołując eksplozję inności, czegoś nieoczekiwa­ nego." Szukając przykładów odwrotności etnograficznego surrealizmu-surrealistycznej etnografii, Clifford zwraca uwagę na fakt, iż „praktyka surrealistyczna jest stale obecna w pracach etno­ graficznych, choć rzadko jasno uświadamiana". Jej przejawy znajduje u Leirisa, Griaule'a, Malinowskiego. Nie tylko jednak tam. „Moment surrealistyczny", przyjmujący formę kolażu, poja­ wia się na każdym wstępnym kursie atropologii. „Surrealistycz­ nym momentem w etnografii - pisze Clifford - jest ten moment, kiedy możliwości przeprowadzenia porównania towarzyszy bez­ pośrednio jawna nieprzystawalność. W procesie etnograficznego rozumowania moment ten jest powtarzany i uwydatniany." Badając mechanizm kolażu, Clifford zauważa, że „Kolaż wprowa­ dza do pracy (tu do etnograficznego tekstu) elementy, które nieustannie oznajmiają swoją obcość wobec kontekstu ich przedstawiania." Etnografia jako kolaż świadoma jest dokonywa­ nych przez siebie cięć kultury i sztuczności tworzonych światów. Niczatem dziwnego, że jak pisze Clifford, „Uprawianie etnografii zgodnie z modelem kolażu oznacza zaprzestanie opisywania kultur jako organicznych całości lub jednolitych, realistycznych światów, nieustannie poddawanych wyjśniającemu dyskurso­ wi." Ziarno surrealizmu ukryte jest, według Clifforda, w samej istocie etnografii, nauki „przejawiającej nieustanną gotowość do zdziwienia, do podważania interpretacyjnych syntez, ceniącej nieoczekiwane pojawianie się przypadkowo odkrytej inności." Każdy etnograf ma w sobie coś z surrealisty, odkrywcy i twórcy nowych światów. Związek etnografii z surrealizmem, którego owocem jest zarówno etnograficzny surrealizm, jak też surrealis­ tyczna etnografia, definitywnie kładzie kres empirycznemu i opi­ sowemu wymiarowi antropologii, widzianej jako interpretacja kultury. Nowa etnografia, rozpięta pomiędzy nauką i sztuką, studiuje nie tyle świat, co siebie samą jako jeden z kodów, świadomą swej roli część współczesnej rzeczywistości. 11 PRZYPISY 1 J. Clifford, The Predicament of Culture. Twentieth-century ethnography, literature and art. Harvard Uniwersity Press 1988. Wszystkie cytaty w niniejszym tekście, jeśli tego nie zaznaczam inaczej, pochodzą z wymienionej książki, przede wszystkim zaś z rozdziału On Ethnographic Surrealism. S. Sontag, On Photography, New York 1977 G. Bataille, L'erotisme, Paris 1957 * M. Griaule, ..Documents" 2 (1): 46-47, 1930 R. Barthes, L'effet de reel, Paris 1968 2 2 5 6 M. Fortes, On the concept of the person among the Tallensi, (w:) La notion de personne en Afrique noire, Paris 1973 M. Leiris, Le sacre dans la vie quotidienne, (w:) LeCollegede Sociologie, Paris 1979, s. 60-74 M. Leiris, La regie du jeu, Paris, vols. 1-4, 1948-1967 M. Leiris, L'Afrique fantóme, Paris 1950 J. Jamin, Un sacre college ou les apprentis sorciers de la sociologie, „Cahiers internationaux de sociologie" 68:5-30, 1980 M. Merleau-Ponty, Humanism et terreur, Paris 1947 7 8 9 10 11 9 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5d4f311df265aa8c257fb00355271495.pdf e5976a338ce9ef667c11c155883a7e17 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4925 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4564 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.3-4; pierwsze strony Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �TREŚĆ KICZ — SZTUKA JARMARCZNA — SZTUKA a.j. O d Redakcji Paweł Bey l i n Struktura i LUDOWA 139 funkcje społeczne kiczu (referat) . 141 D y s k u s j a Marcin Czerwiński 150 Andrzej Jakimowicz 152 Jadwiga Jarnuszkiewiczowa 154 Mieczysław Porębski 156 Wiesław Juszczak 158 Roman 159 Zimand Aleksandra Janusz Okopień-Sławińska 160 Sławiński 162 Michał B r i s t i g e r 164 Roman 168 Reinfuss Aleksander Anna Jackowski 169 Kunczyńska-Iracka Janina 175 Ludawska Ksawery 176 Piwocki 178 • Janusz Krippendorf „Remont" — r y s u n k i n a szybach 181 Marian Lipski R y s u n k i n a płotach i b u d y n k a c h 193 Janusz D u n i n Zdobnictwo tandetnych w y d a w n i c t w popularnych 195 H a l i n a Wójcik Pierniki odpustowe 203 B a r b a r a Jonscher Baranki Aleksander Jackowski O d p u s t w B i a ł y m s t o k u — 1965 r 221 Aleksander Jackowski Kolorowe figurki z cukru 223 Z ARCHIWUM w południowej Małopolsce . wielkanocne 216 HISTORYCZNEGO Tadeusz Seweryn Cukrowe dziwy 225 Tadeusz Seweryn K o l o r o w e banie 226 KRONIKA SUMMARY 227 OF ARTICLES 231 РЕЗЮМЕ Na okładce: Czajkowski. 236 „Adam i Ewa", Zelczyna, pow. tytułowej: rzeźba Kraków. Baranki w drewnie polichr., Wł. J . Swiderski. wielkanocne. wys. Fot. Fot. J . A. 32,5 cm. J . Swiderski. Chrościcki. Wyk. Feliks Na stronie �P O L S K A S Z T U K A ROK L U D O W A X X - 1 9 6 6 T R E Ś Ć Banateanu Tancred, Formagiu Koszula Jadwiga kobieca. Z e studiów n a d r u m u ń s k i m s t r o j e m l u d o w y m s. 101—112 Cieśla-Reinfussowa Dunin Zdobnictwo Janusz Aleksander Odpust w Jackowski Aleksander Kolorowe figurki Krippendorf n r 3/1 1965 r . s. 221—222 n r 3/4 z c u k r u s. 223—225 n r 3/4 s. 216—220 n r 3/4 „Remont" — r y s u n k i na szybach Janusz Kunczyńska-Iracka Lipski Białymstoku — Baranki wielkanocne Barbara nr 2 t a n d e t n y c h d r u k ó w p o p u l a r n y c h s. 195—202 Jackowski Jonscher nr 2 Chałupa z w y ż k ą w M y ś l e n i c k i e m s. 113—118 Zofia s. 181—192 n r 3/4 O b r a z y częstochowskie s. 74—100 Anna nr 2 R y s u n k i n a płotach i b u d y n k a c h s. 193—194 Marian Macie jewska-Pavkovic Zdobnictwo Joanna obrzędowe wsi n r 3/4 białostockiej s. 119—128 Mikołajtis Reinfuss Roman Świątkowska Wójcik nr 2 Józef F o t o g r a f i k a podjasnogórska s. 49—65 nr 1 Z e s t u d i ó w n a d kulturą l u d o w ą Ł e m k o w s z c z y z n y s. 3—22 nr 1 P i e r n i k i o d p u s t o w e w p o ł u d n i o w e j M a ł o p o l s c e s. 203—215 KICZ Od Paweł Dyskusja: — SZTUKA JARMARCZNA — SZTUKA n r 3/4 S t r u k t u r a i f u n k c j e społeczne k i c z u ( r e f e r a t ) s. 141—149 Czerwiński Jakimowicz s. 150—152 Marcin Jarnuszkiewiczowa Porębski Juszczak Wiesław Zimand Roman Bristiger s. 158 n r 3/4 s. 159—160 n r 3/4 s. Janina Piwocki n r 3/4 n r 3/4 164—167 n r 3/4 Ksawery n r 3/4 s. 169—173 Aleksander Kunczyńska-Iracka Ludawska s. 160—162 Aleksandra s. 168—169 Roman Jackowski n r 3/4 s. 162—164 Janusz Michał Reinfuss n r 3/4 s. 156—157 Okopień-Sławińska Sławiński n r 3/4 s. 154—155 Jadwiga Mieczysław n r 3/4 n r 3/4 s. 152—153 Andrzej nr 1 n r 3/4 LUDOWA [ W s t ę p do r e f e r a t u i d y s k u s j i ] s. 139 redakcji Beylin W n ę t r z e chałupy książackiej X I X i X X w . s. 23—48 Anna Halina Anna n r 3/4 s. 175—176 n r 3/4 s. 176—177 n r 3/4 s. 178—180 n r 3/4 ARCHIWUM HISTORYCZNE Seweryn Tadeusz C u k r o w e d z i w y s. 225 n r 3/4 Seweryn Tadeusz K o l o r o w e b a n i e s. 226 n r 3/4 WSPOMNIENIA POŚMIERTNE Micińska Anna Wanda Gentil-Tippenhauer Micińska Anna J u l i u s z Z b o r o w s k i 1888—1965 s. 129—131 (1899—1965) s. 66—68 nr 1 nr 2 ROŻNE K r o n i k a s. 68—69 nr 1 K r o n i k a s. 131—132 nr 2 K r o n i k a s. 227—230 n r 3/4 S u m m a r y o f A r t i c l e s s. 7 0 — 7 1 nr 1 S u m m a r y o f A r t i c l e s s. 132—134 nr 2 S u m m a r y o f A r t i c l e s s. 231—235 ' n r 3/4 Р е з ю м е s. 71—72 nr 1 Р е з ю м е s. 135—136 nr 2 Р е з ю м е s. 236—240 n r 3 / 4 �KWARTALNIK INSTYTUTU SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK R O K XX polska sztuka ludowa 1 9 6 6 NR 3/4 �KOMITET REDAKCYJNY Mgr Aleksander Jackowski, dir K a z i m i e r z P i e t k l i a w i c z , prof, d r K s a w e r y Piwactoi, p r o f , 'dtr R o m a n ReSmfusis, p r o f , idr T a d e u s z S e w e r y n . ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny: mgr Aleksander Jackowski, za­ stępca r e d a k t o r a n a c z e l n e ­ go: p r o f , d r R o m a n R e i i n fute, sekretarz redakcji i r e d a k t o r działu: m g r J a d ­ wiga JarniuszikiewieKOwa, współpracownicy: m g r A n ­ na Kunczyńska — I r a c k a , m g r W a c ł a w Sułkowski, r e ­ d a k t o r t e c h n . : M a r i a К łu­ k o w s k a , układ g r a f . : J a d ­ wiga Jannuszkiewicizioiwa. Tłumacze: D. Ronowica (ang.), N . Stasińska (rlois.). Rad.: I n s t y t u t S z t u k i P A N , Warszawa, u l . Długa 26. Wyd, i admiinłsitr.: P.P. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, u l . P u ł a w s k a 6 1 , t e l . 44-50-19. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/78e70d318cd99d660bfebf449e756ab6.pdf caa733c9f3bc4fa84e9a483edb2224f7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3180 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2978 Title A name given to the resource Kilka uwag w kwestii tzw. świadomości chłopskiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.4, s.225-229 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta, Hanna; Burszta, Wojciech J. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Hanna Burszta, Wojciech J. Burszta KILKA U W A G W KWESTII TZW. Ś W I A D O M O Ś C I CHŁOPSKIEJ Dociekania n a d s t a n a m i i t r e ś c i ą ludzkiej ś w i a d o m o ś c i n a l e ż ą z p e w n o ś c i ą do najbardziej i n t r y g u j ą c y c h t e m a t ó w przedstawicieli n a u k humanistyeznyeh. zajmujących T r u d n o ś c i , jakie stają zakres p r z e k o n a ń f u n k c j o n u j ą c y c h globalnie w skali p o n a d i n - d y w i d u a l n e j badanej g r u p y — w naszym p r z y p a d k u b ę d ą przekonania mieszkańców wsi k o n s t y t u u j ą c e to tzw. świadomość przed tego t y p u b a d a n i a m i , s ą r ó ż n o r a k i e j n a t u r y . Nie m a przede c h ł o p s k ą z a r ó w n o w j e j w y m i a r z e h i s t o r y c z n y m , j a k w dobie w s z y s t k i m zgody co do togo, czy nauka m o ż e w ogóle zasadnie obecnej. I n n y m i s ł o w y p y t a m y : czy m o ż n a m ó w i ć o k u l t u r z e w y p o w i a d a ć się na t e m a t ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n e j , czy jedynie chłopskiej j a k o o specyficznym t y p i e s t r u k t u r y funkcjonalnej ekstrapoluje ona w i e d z ę o ś w i a d o m o ś c i i n d y w i d u a l n e j na większe, rządzącej się indukcyjnie r ó ż n o t y p y d z i a ł a ń p r a k t y c z n y c h obserwowanych w tego t y p u zdaje się konstruowane wyrażać ową zbiory jednostek, globalnie których pojmowaną suma „świadomość formami świadomości, regulującymi wspólnotach. z b i o r o w ą " ( p o u a d j e d n o s t k o w ą ) . Nie w c h o d z ą c z u p e ł n i e w zagad­ nienie, j a k i mianowicie status ontologiczny m o ż n a własnymi Pojęcie „świadomości", którym tak chętnie operuje się przypisać w r ó ż n y c h kontekstach, i m p l i k u j e , że m a m y do czynienia z p e w n ą p o j ę c i u ś w i a d o m o ś c i l u d z k i e j , p r z e j d ź m y do k r ó t k i e g o zasygna­ r z e c z y w i s t o ś c i ą m y ś l o w ą z o r g a n i z o w a n ą w t a k i s p o s ó b , iż m o ż n a lizowania m o ż l i w y c h , epistemologicznych u j ę ć tej k w e s t i i . O t ó ż l i n i a sporu d o t y c z ą c e g o charakteru p r z e s ą d z e ń jej huma­ przypisać postać sądów względnie przekonań dwojakiego rodzaju — n o r m i d y r e k t y w ; „ ś w i a d o m o ś ć " u k r y w a się — j a k n i s t y k i przebiega na k o n t i n u u m , k t ó r e g o dwa bieguny wyzna­ się to powszechnie u j m u j e — za ekstraspekcyjnie obserwo wal­ czają pojęcia indywidualizmu n y m i stanami następująco: gicznego. Zgodnie i a n t y i n d y w i d u a l i z m u metodolo­ z t y m p i e r w s z y m stanowiskiem, w nauce rzeczy. M o ż n a b y ł o b y p o w i e d z i e ć etnolog m a do dyspozycji dwojakiego rodzaju dane: 1. obser­ m ó w i ć m o ż e m y j e d y n i e o t y m , co istnieje realnie — o pojedyn­ wacje —• i / l u b — dokumentacyjne czych ludziach i i c h dyspozycjach k u l t u r o w y c h oraz 2. p o j ę c i o w y , k l a s y f i k a c y j n y , ś w i a d o m o ś c i o w y ludzkie s ą ostatecznym zachowauiowych; j e d n o s t k i składnikiem świata społecznego, im jedynie p r z y p i s a ć m o ż n a status c a ł k o w i c i e realistyczny. Zjawiska oraz całości s p o ł e c z n e w y j a ś n i a l n e s ą zawsze poprzez się do zachowań poszczególnych jednostek. będzie odwołanie Zwolennik skupiać swą tezy indywidualizmu metodologicznego n a jednostkach nawet w ó w c z a s , g d y docelowym przedmiotem uwagę m i o n a , k l a s y ) , w z o r y z a c h o w a ń czy o k r e ś l o n e f o r m y o k t ó r y m wnioskuje się b ą d ź z d a n y m i t y p u pierwszego, b ą d ź rekonstruuje się go b e z p o ś r e d n i o jako intuicyjnie d a n ą sferę i d e a e y j n ą k a ż d e j k u l t u r y . W obu p r z y p a d k a c h p r z y j ę c i e istnienia „ m y ś l o w e j " s t r o n y k u l t u r y jest niezbędne do tego, aby w sposób adekwatny klasyfikować, wyjaśniać, interpretować i przewidywać pojawiające się czyn­ ple­ n o ś c i i o b i e k t y k u l t u r o w e (inaczej: t ł u m a c z y ć zachowania i i c h świado­ e f e k t y ) . T a k w i ę c k o n k r e t n y m i zachowaniami zawsze „ r z ą d z i " jego analiz b ę d a g r u p y s p o ł e c z n e (etniczne, etnograficzne, mości ponadindywidualnej. Jedynie t y m pierwszym aspekt r z e c z y w i s t o ś c i k u l t u r o w e j , opisy c z y n n o ś c i i o b i e k t ó w przypisze j a k i ś system r e g u ł , k t ó r y jest wobec n i c h p i e r w o t n y i p r z y j ę c i e on status c a ł k o w i c i e realnych „ b y t ó w " , te drugie t r a k t u j ą c j a k o którego abstrakcje formowania się zjawisk k u l t u r y . Granice p o m i ę d z y p o s z c z e g ó l ­ czy u o g ó l n i e n i a (pojęcia w rodzaju „społeczeństwa" czy „ e t n o s u " p o s i a d a j ą w t y m k o n t e k ś c i e charakter talistyczny). I n n y m i wyjaśnić instrumen- s ł o w y : k a ż d e zjawisko s p o ł e c z n e ostatecznie p o w o ł u j ą c się na odpowiednie można zjawiska wyjaśnia w ogóle fenomen generatywności n y m i sferami ś w i a d o m o ś c i nie zawsze s ą ostre a zespoły p r z e k o n a ń tworzą zbiory dopełniające procesów odpowiednie s i ę ; najczęściej zdarza się t a k , że to samo przekonanie ( n o r m a t y w n e b ą d ź d y r e k t y w a l n e ) funkcjonuje j e d n o c z e ś n i e w k i l k u r ó ż n y c h indywidualne. sferach k u l t u r y . W e ź m y c h o ć b y e t n o g r a f i c z n ą , t y p o w ą dla tej n a u k i , Drugi nurt refleksji holistyczny — sytuuje — antyindywidualistyczny się na p r z e c i w n y m k r a ń c u względnie skali ujęć relacji m i ę d z y t y m , co jednostkowe, a t y m , co p o n a d i n d y w i d u a l ne. Zgodnie z h o l i s t y c z n y m u j m o w a n i e m r z e c z y w i s t o ś c i badanej, poszczególne grupy społeczne posiadają właściwości nieredukowalne do pojedynczych części (jednostek) swoiste, składających się na te g r u p y . W o b r ę b i e a n t y i n d y w i d u a l i z m u metodologicz­ nego w y r ó ż n i ć m o ż e m y k i l k a stanowisk r ó ż n i ą c y c h się stopniem „ostrości" niezgody na wiska umiarkowanego ujęcie indywidualistyczne: od po s k r a j n y a n t y i n d y w i d u a l i z m metodo­ J e d n ą z wersji stanowiska a n t y i n d y w i d u a l i s t y c z n e g o jest t a k i prawomocne jest mówienie o „ ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n e j " i „ s p o ł e c z n e j p r a k t y c e " j a k o sferze zjawisk, k t ó r a nie podlega r e d u k c j i do i n d y w i d u a l n y c h warian­ t ó w owej ś w i a d o m o ś c i i p r a k t y k i . Ś w i a d o m o ś ć s p o ł e c z n a ozna­ c z a ć t u t a j b ę d z i e z b i ó r (zespół) t y c h wszystkich s ą d ó w funkcjo­ n u j ą c y c h we w c h o d z ą c e j w r a c h u b ę grupie, k t ó r e r e g u l u j ą orien­ tacje wartościujące oraz d z i a ł a n i a k u ideom wartościującym tej g r u p y skierowane. S ą d y te s ą — jest to istotne u z u p e ł n i e n i e — powszechnie w tej grupie akceptowane ( ś w i a d o m i e b ą d ź nie) l u b — co n a j m n i e j —• s ą powszechnie respektowane. N i e oznacza t o wcale, że p o s ł u g i w a n i e się t e r m i n e m : „ ś w i a d o m o ś ć k o w a " jest obejmuje nieuprawnione, całkowicie albo świadomość że „ ś w i a d o m o ś ć indywidualną. tywację niom W jednost­ społeczna" propono­ w a n y m u j ę c i u chodzi jedynie o t o , i ż i n t e r e s o w a ć nas i podobieństw świadomościową ludzi: pomiędzy „rytuałem", „obrzę­ przypiszemy magiczno-religijną, obserwowanym czysto religijną, działa­ obyczajową czy jedynie p o t r a k t u j e m y owe d z i a ł a n i a j a k o n a w y k o w e ( i n ­ d y w i d u a l n e ) , m ó w i ć m o ż e m y o odpowiednich sensach t y c h dzia­ ł a ń : r y t u a l n o - m a g i c z n y c h , o b r z ę d o w y c h , obyczajowych i zwy­ czajowych. W a r t o — j a k się wydaje — z a s t a n o w i ć się n a d z w i ą z k i e m łączącym 1 którego różnic d e m " , „ o b y c z a j e m " i „ z w y c z a j e m " . Z a l e ż n i e od tego j a k ą m o ­ stano­ logiczny rodzaju, d a j m y na t o , L . A l t h u s s e r a . jego w a r i a n t , w ramach kwestię będzie pojęcie „stanu świadomości" czy „świadomości" w ogóle, z p o j ę c i e m , k t ó r e c z ę s t o pojawia się w pracach etnologicznych i do k t ó r e g o etnologowie s ą szczególnie „ p r z y w i ą z a n i " . Chodzi o „ w z ó r k u l t u r y " i jego pochodne, n p . „ w z o r y chłopskiej" i t p . O t ó ż , obydwa, te p o j ę c i a n y p o n a d i n d y w i d u a l n y charakter; cechuje jeśli j a k o k u l t u r ę kultury wspomnia­ będziemy t r a k t o w a ć sferę l u d z k i c h p r z e k o n a ń , r ó w n i e ż i p o j ę c i e kulturowego" nabiera w tym kontekście pewnego „wzoru trwałego, a więc u t r z y m u j ą c e g o się przez czas d ł u ż s z y —• u ś w i a d a m i a n e g o b ą d ź nie —• u k ł a d u s ą d ó w d e c y d u j ą c y c h o specyficznym charak­ terze ś w i a d o m o ś c i i n t e r e s u j ą c e g o nas s p o ł e c z e ń s t w a czy g r u p y . N a marginesie d o d a j m y , że z t e r m i n e m „ w z ó r k u l t u r y " kores­ ponduje p o j ę c i e „ k a t e g o r i i k u l t u r a " , k t ó r y m p o s ł u g u j e się A r o n Guriewicz. 2 P r o p o n u j e m y zatem za w z ó r k u l t u r o w y t r a k t o w a ć w z g l ę d n i e t r w a ł e f o r m y o w y c h s ą d ó w ( p r z e k o n a ń ) , k t ó r e : a. t w o r z ą system 225 �o b o w i ą z u j ą c y c h w danej grupie n o r m i d y r e k t y w p o s t ę p o w a n i a nym i ocen p o s t ę p o w a n i a ; b . „ p r z e k r a c z a j ą " ' t r a k t a t y z f i z y k i z a s t ę p u j ą w i a r ę w Boga. ramy poszczególnych f o r m ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n e j w t y m sensie, iż m i m o funkcjono­ wania w r ó ż n y c h dziedzinach k u l t u r y s t a n o w i ą ponadto wane od swoich k o n t e k s t ó w ) w y z n a c z n i k i globalnej (oder­ samoświa­ „racjonalnym poglądem na świat", w ramach którego O t ó ż w b r e w t e m u , co zdawali się s ą d z i ć e n t u z j a ś c i w rodzaju K u c z y ń s k i e g o , z m i e n i a j ą c e się (a jest to proces ciągły) w a r u n k i spoleczno-ekonomiczne nie w y t w a r z a j ą po prostu od podstaw d o m o ś c i tej g r u p y ; c. s t a n o w i ą rodzaj instancji ś w i a t o p o g l ą d o ­ nowej k u l t u r y ; wej m o t y w u j ą c e j w ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n e j , n i e z b ę d n a jest w nich o b e c n o ś ć pier­ d z i a ł a n i a p o s z c z e g ó l n y c h p o d m i o t ó w ; d. po­ aby nowe elementy kultury zintegrowały się siadają funkcję integrująco-różnicującą, tzn. pozwalają odróżniać w i a s t k a t r a d y c j i . J a k to ujmuje Jerzy K m i t a : „ N i e m o ż n a na członków przykład rzeczonej grupy od nie-czlonków, skąd bierze się w szczególności n p . stosunek do obcych. propagować skutecznie moralności, obyczajowości, s z t u k i i t p . o charakterze l a i c k i m , jeżeli społecznie zaakceptowane O d razu jednak n a l e ż a ł o b y z a z n a c z y ć , że w p r z e c i w i e ń s t w i e są i f u n k c j o n u j ą kulturowo wartości religijno-światopoglądowe; do , świa,domości s p o ł e c z n e j " , p o j ę e i e „ w z o r u k u l t u r o w e g o " jest nie o d w o ł u j ą c e się do n i c h , w y m y ś l o n e s p e k u l a t y w n i e : m o r a l n o ś ć , z z a ł o ż e n i a z a l e ż n e od preferencji badacza. Oznacza t o , żc to o b y c z a j o w o ś ć , sztuka — s ą m a r t w e , nie m o g ą z a i s t n i e ć k u l t u r o ­ w ł a ś n i e b a d a j ą c y decyduje, k t ó r e z z e s p o ł ó w s ą d ó w zrekonstruo­ wo, nio f u n k c j o n u j ą wanych jako f o r m y świadomości analizowanej grupy, należy w trybie spoleczno-regulaćyjnym." 5 Ś w i a d o m o ś ć w s p ó ł c z e s n y c h m i e s z k a ń c ó w wsi polskiej wydaje t r a k t o w a ć j a k o wzorcowe, t y p o w e , c h c i a ł o b y się rzec e t ł i o s o w e . się stale o s c y l o w a ć p o m i ę d z y w a r t o ś c i a m i Wyrażając d o w y m i a r o z s z e r z a j ą c y m się zakresem w a r t o ś c i ś w i e c k o - ś w i a t o - się jeszcze inaczej: przekonań w obowiązujący wzajemnego zestawienia wzór kulturowy dokonuje tych religijno-światopoglą- badacz, p o g l ą d o w y c h . Nie wydaje się, a b y ś m y m o g l i m ó w i ć o d o m i n a c j i k t ó r y pragnie u w y p u k l i ć te cechy m y ś l e n i a , k t ó r e u k s z t a ł t o w a ł y k t ó r e j k o l w i e k z t y c h waloryzacji, c h o c i a ż o c z y w i ś c i e w r ó ż n y c h się w rodzaj s t r u k t u r d ł u g i e g o t r w a n i a . momentach jedna z n i c h wysuwa się na czoło. Sytuacja jest jednak Z a n i m przejdziemy do o m ó w i e n i a pierwszych nasuwających 0 t y l e specyficzna, iż wiele e l e m e n t ó w t r a d y c j i k u l t u r o w e j ulega się w n i o s k ó w z w i ą z a n y c h z analizowaniem ś w i a d o m o ś c i współ­ s t a ł e j destrukcji (przede w s z y s t k i m powszechnie czesnych m i e s z k a ń c ó w wsi p o d k ą t e m możliwości ich s k o d y f i - moralność, k o w a n i a w system p r z e k o n a ń , jeszcze jedna uwaga o stanu k u l t u r y f u n k c j o n u j ą terze w p r o w a d z a j ą c y m . Jak charak­ j u ż wcześniej z a z n a c z y l i ś m y , ba­ tywnych o której za c h w i l ę ) , natomiast respektowana elementy nowego szczątkowo pod w p ł y w e m alterna­ w i z j i ś w i a t a , z k t ó r y c h ż a d n a nie stanowi zwartego zbioro­ b l o k u m o g ą c e g o b y ć ź r ó d ł e m autentycznie p r z e ż y w a n e g o ś w i a t o ­ wości ludzkiej jest zadaniem t y l e ż n ę c ą c y m , co p e ł n y m p u ł a p e k . p o g l ą d u . Stale jeszcze obserwujemy proces k o n f r o n t a c j i t r a d y ­ Zaniedbujo cyjnych danie i opisywanie stanu świadomości się b o w i e m jeden jakiejkolwiek z najistotniejszych elementów s y s t e m ó w p r z e k o n a ń z t r e ś c i a m i w y n i k a j ą c y m i z roz­ p r a w i d ł o w o prowadzonej analizy — w y k a z a n i a d w ó c h r o d z a j ó w szerzania determinant świadomości w i ę c 1. t r a d y c j a k u l t u r o w a w s i (szczególnie t r a d y c y j n y ś w i a t o ­ m i e s z k a ń c ó w wsi. O s p o ł e c z n e j akceptacji e l e m e n t ó w ś w i a d o m o ś c i p o g l ą d ) staje się coraz bardziej s z c z ą t k o w a , niekiedy ś w i a d o m i e współdecydujących np. o stanie s p o ł e c z n e j — w skali o g ó l n o n a r o d o w e j , w e w n ą t r z k l a s o w e j choćby środowiskowej — decyduje (będąc owej czy akceptacji się „świata poznawczego" się z niej rezygnuje, n a d a j ą c współczesnej wsi. Tak jej u j e m n y walor aksjologiczny b ą d ź w r ę c z neguje. J e d n o c z e ś n i e 2. nie ogarnia się w p e ł n i zło­ „życio­ żoności d o b y w s p ó ł c z e s n e j z jej i n f o r m a c y j n y m n a t ł o k i e m , nie w e j " p r a k t y k i s p o ł e c z n o ś c i (w naszym w y p a d k u — wiejskiej). w p e ł n i w niej p a r t y c y p u j e j a k o , m n i e j l u b bardziej, z w a r t y m To jedna sprawa. D r u g ą d e t e r m i n a n t ę ś w i a d o m o ś c i społecznej systemie w s k a z u j ą c y m w a r u n k i e m n i e z b ę d n y m ) ich f u n k c j o n a l n o ś ć względem „ s t y l ż y c i a " wraz z jego , w a r t o ś c i a m i stanowi zastana t r a d y c j a k u l t u r o w a , k u l t u r o w e wzory m y ś l e n i a naczelnymi i p o c h o d n y m i . D e c y d u j ą c e i o g l ą d u ś w i a t a . A zatem o i s t n i e j ą c y c ł i formach świadomości względzie swoista f i l t r a c j a przekazywanych treści przez „ l u d o w y " z a r ó w n o o b i e k t y w n e w a r u n k i spo- o g l ą d ś w i a t a . Ś w i a t o p o g l ą d c h ł o p s k i n i g d y nie b y ł ś w i a t o p o g l ą ­ m i e s z k a ń c ó w wsi d e c y d u j ą leczno-ekonomiezne (zmiany w sposobach gospodarowania r o l i , z a j ę c i a o charakterze r o l n i c z o - p r z e m y s ł o w y m , wanie nowo standardów" itd.), jak pojawiających „wyrówny­ i myślowo-genetyczny się e l e m e n t ó w kultury na związek z istniejącą jej dem explieite, był utajony, znaczenie m a zakładany tyce społeczności c h ł o p s k i e j . 6 R ó w n i e ż i obecnie u p r z e c i ę t n e g o m i e s z k a ń c a , wsi nie posiada postaci s k o d y f i k o w a n e j , a ponadto t r a d y c j ą . W i e l u badaczy negliżuje szczególnie d r u g ą z p o d a n y c h w s p ó l w y z n a e z a j ą go treści niejednorodne jak typowo świeckie. tycznie niejako p o c i ą g a j ą w sferze za świadomościowej, mianem „ r o z p a d u etnologiczne tradycji". nie są sobą takież których równolegle nie wahają Niestety, r ó w n i e ż i wolne od tego typu społeczności czesnej. określać opracowania zwulgaryzowanych s ą d ó w ; s t ą d m . i n . bierze się t a k ostre przeciwstawianie nej zmiany się wiejskiej zmodernizowanej tradycyj­ wsi d o b y współ­ 3 Na styku punktów 1 wybiórczej tradycji „wulgarnego propagowanych przez i drugiego (ów p a n o s z ą c y jako synonim „ d o b r e j " tradycji) — religijne, szczątkowej się powszechnie oraz n o w y c h s t a n ó w nowoczesny t w o r z y się owo niejednorodne światopogląd folklor kultury nowożytny, „ m y ś l o w e zaplecze" w s p ó ł c z e s n e ­ go c h ł o p a . E w o l u c j a ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n e j — wbrew zamie­ materializmu" połączonego z klasycznym j a k o t a k i e j , procesem całkowicie ż y w i o ł o w y m , k t ó r y światopoglądowa cowanie J ó z e f a K u c z y ń s k i e g o p t . Postawy tłumaczącego światopoglądowe chło­ pów. I n t e r e s u j ą c y nas autor zakłada, po prostu, że takie zdobycze cywilizacyjne, jak możliwość o lotach umożliwiającą słuchania radia, oglądania kosmicznych, s ą w y s t a r c z a j ą c ą wyrugowanie raz na zawsze ze TV, przesłanką świadomości przebiega r ó ż n i e , zależnie od u w a r u n k o w a ń pokoleniowych. D y s h a r m o n i a p r z y k ł a d e m „ w i s h f u l t h i n k i n g " , s i ę g n i j m y po kuriozalne opra­ czytania pierwszego — zarówno rzeniom ideologiczno-polityeznym — jest na wsi, a i w Polsce A b y w s p o s ó b d o b i t n y i jednoznaczny u k a z a ć sedno omawia­ nego żywiołowo, r k t ó r e g o odpowiednie p a r t i e w y k s z t a ł c i ł y się zw yczajowo w p r a k ­ determinant, s ą d z ą c , że z m i a n y spoleczno-ekonomiczne automa­ jedynie w tym charakteryzuje — swoisty jednoznacznie brak jego spójnego sens i oglądu świata, zorganizowanie — przede w s z y s t k i m pokolenie l u d z i , k t ó r y c h w y ­ chowanie odbywa.Io się jeszcze w ramach powszechnie o b o w i ą z u ­ j ą c e g o ś w i a t o p o g l ą d u religijnego. Proces ewolucji świadomości u tego pokolenia, nie d o ś ć , że c a ł k o w i c i e ż y w i o ł o w y ( n i k t t y c h c h ł o p s k i e j „ f a ł s z y w y c h p o j ę ć , supozycji, p r z e ś w i a d c z e ń i p r a k t y k , ł u d z i nie „ u c z y ł " p a r t y c y p a c j i w z m i e n i a j ą c y m się zorganizowa­ sprzecznych n i u m y ś l o w y m ś w i a t a , jeśli nie liczyć p s e u d o z a b i e g ó w wiadomego z naukowymi prawami przyczynowości i logiką, a b ę d ą c y c h jedynie w y t w o r e m naiwnego m y ś l e n i a , p r y m i t y w n e j wyobraźni drugi 4 i uczuciowych s k o j a r z e ń " . człon myślenia przytoczonego zdania Pomijając doskonale już fakt, oddaje iż sposób właśnie K u c z y ń s k i e g o , zawartość merytoryczna tego okresu), p r z y b r a ł p o s t a ć wiedzy fragmentarycznej i niespójnej. Jest to j a k b y b y t o w a n i e p o m i ę d z y t r a d y c j ą k u l t u r o w ą (którą p o t r a f i się jeszcze w szerokim zakresie a k t u a l i z o w a ć — o c z y m wiedzą najlepiej 7 etnografowie) , a respektowaniem sądów, s ą d u jest taka o t o : po wieka-ch pa,no\vania sfera religii na p r z e ł o ­ k t ó r e o b o w i ą z u j ą o ś w i e c o n e g o m i e s z k a ń c a wsi k o ń c a X X w i e k u ; mie l a t 50-tych i 60-tych w s p o s ó b nieuchronny jest j u ż w zde­ oczywiście c y d o w a n y m odwrocie, c h ł o p z a ś opowiada się za j e d y n i e s ł u s z ­ respektowanie owo p r z y b i e r a c z ę s t o f o r m ę z w y k ł e g o w e r b a l i z m u . 226 w optyce przedstawicieli omawianego pokolenia �narzucających i sposoby i c h o s i ą g a n i a . Powoduje t o , że te same w a r t o ś c i mo­ się za p o ś r e d n i c t w e m p o n a d l o k a l n y c h o d d z i a ł y w a ń w s p ó ł c z e s n e j Integrowanie t r e ś c i ś w i e c k o - ś w i a t o p o g l ą d o w y c h , ralne czy n o r m y je w y z n a c z a j ą c e m o g ą b y ć r ó ż n i e pojmowane k u l t u r y , jest n i e p e ł n e i dalekie od p e ł n e j akceptacji czy nawet w z a l e ż n o ś c i od k o n t e k s t u ś w i a t o p o g l ą d o w e g o ; ponadto w ra­ poprawnej sobie mach tego samego systemu ś w i a t o p o g l ą d o w e g o w a r t o ś c i moralne treści ł ą c z y się zc s t a ł y m k o n f r o n t o w a n i e m ich w a r t o ś c i o tyle m o g ą u l e g a ć zmianie, o ile n a s t ą p i zmiana w i n t e r p r e t a c j i tych z interpretacji. Powierzchowność dotąd akceptowanymi (choć często przyswajania utajonymi) normami ś w i a t o p o g l ą d u religijnego w szerokim sensie. Z jednej strony w y z n a c z a j ą c e g o je przekazu. J a k o że w a r t o ś c i moralne s ą w y t w a r z a n e przez przekazy p o d k r e ś l a się stale u t r z y m u j ą c y się dystans wsi w stosunku do ś w i a t o p o g l ą d o w e , k t ó r e , historycznie rzecz b i o r ą c , n a l e ż a ł y do m o ż l i w o ś c i , j a k i e daje m i a s t o ; z drugiej z a ś w ł a ś n i e aglomeracje r ó ż n y c h form świadomości społecznej miejskie u w a ż a s i ę za rozsadnika świecko-światopoglądowej), wszelkiego zła s p o ł e c z n e g o . formy (magii, religii i filozofii tej świadomości są jedno­ A więc z a u w a ż m y : pragnie się modernizacji, w t y m t a k ż e prze­ cześnie m i a n w m e n t a l n o ś c i c h ł o p s k i e j , ale j e d n o c z e ś n i e c h c i a ł o b y się waloryzacji narzucić obyczajowo- łeczności z a l e ż y mechanizm w a l o r y z a c j i „ m o r a l n e j " poszczegól­ n i e g d y ś ( t z n . w czasie, g d y pokolenie, n y c h sfer k u l t u r y . P r z y j ę c i e p o w y ż s z y c h z a ł o ż e ń stawia w i n n y m mieszkańcom -moralne o b o w i ą z u j ą c e miast wartości i normy o k t ó r y m m o w a n a b i e r a ł o d o j r z a ł o ś c i społecznej) na wsi. przemian świadomościowych spowodowa­ n y c h przede w s z y s t k i m r o z s z e r z o n ą p a r t y c y p a c j ą w orbis exterior, pretenduje w y ł ą c z n i e do z n a j o m o ś c i i akceptacji ś w i a t a w u j ę c i u proponowanym przez kulturę masową, przez W z w i ą z k u z t y m f a k t e m , od światopoglądowej dominującej świetle p r o b l e m t z w . klasowego Młodsze pokolenie wsi — wychowane i w y k s z t a ł c o n e w trak­ cie p r z y ś p i e s z o n y c h moralnotwórcze. oddziaływania typu w określonej charakteru spo­ moralności; otóż mechanizm w a l o r y z a c j i m o ż e b y ć i d e n t y c z n y dla r ó ż n y c h w a r s t w s p o ł e c z n y c h i rodzaj tej w a l o r y z a c j i determinuje moralne nace­ chowanie d z i a ł a ń r ó ż n e g o typu. W a r t o ś c i moralne s t a n o w i ą m o ż l i w y do o d r ó ż n i e n i a w a r t o ś c i n a d r z ę d n y c h , ostatecznych, f u n k c j o n u j ą c y c h zespół w sposób obliczone na k s z t a ł t o w a n i e ś w i a d o m o ś c i w s p ó ł c z e s n e g o c z ł o w i e k a analogiczny, j a k dzieje się to w w y p a d k u ś w i a t o p o g l ą d u . J e ś l i w duchu postępującej p r y w a t n o ś c i i moralności — za A n n ą P a l u b i c k ą neomieszczań- 1 0 — p r z y j ą ć , że dla s p o ł e c z n o ś c i c h ł o p s k i e j skiej. Aspiruje się z a t e m do ż y c i a zgodnie z p u n k t e m d r u g i m —• p r z e ł o m u w i e k ó w charakterystyczna z n o r m a m i ś w i a t o p o g l ą d u ś w i e c k i e g o (o d o m i n u j ą c y c h światopoglądu, wysuwająca wartoś­ i dominująca była forma w a l o r y z a c j ę religijną z p o z o s t a ł o ś ­ ciach k o n s u m p c y j n y c h ) , p r z e w a ż a j ą c e g o we wszelkich przekazach ciami magicznymi, analogiczną postać powinny posiadać wartości treści moralne. P r z y j r z y j m y oddziałujących na świadomość (poza Kościołem, rzecz jasna!). W i d a ć t ę s z c z e g ó l n ą d b a ł o ś ć o manifestowanie swojej się bliżej sugerowanemu tu związkowi. W y d a j e się, że j e d n ą z p o d s t a w o w y c h d e t e r m i n a n t ś w i a t o ­ p r z y n a l e ż n o ś c i do k u l t u r y — n a z w i j m y j ą — bez p i ę t n a l o k a l n o ś c i poglądu (nie m a n p . regionalnych w a r i a n t ó w video l u b m u z y k i pop). ziemi. Los c h ł o p a b y l t a k silnie z w i ą z a n y z p r z y r o d ą , od zjawisk A b y o d w o ł a ć się do obrazowego s f o r m u ł o w a n i a — mieszka się n a t u r y zależało jego przetrwanie biologiczne, a więc nic dziwne­ w orbis go, iż przekazy ś w i a t o p o g l ą d o w e interior ( k t ó r y notabene t r a c i cechy swoiste), ale u w a ż a za p e ł n o p r a w n e g o uczestnika orbis wyobrażenia 9 exterior . N a w s t ę p i e niniejszych uwag w s p o m n i e l i ś m y j u ż o k w e s t i i rysujących się t r u d n o ś c i w orzekaniu o stanach s p o ł e c z n e j ; d o b i t n y m tego f a k t u świadomości w y r a z e m m o g ą b y ć etnogra­ ficzne badania nad ś w i a t o p o g l ą d e m c h ł o p s k i m i sferą m o r a l n o ś c i . Główną funkcją przekonań, światopoglądu przekazów jest dostarczanie światopoglądowych zespołów reprezentuj ą c y c h wizję ,,całej r z e c z y w i s t o ś c i " . Systemy ś w i a t o p o g l ą d o w e wyzna­ c z a j ą , z jednej s t r o n y , g r u p ę p o z y t y w n y c h w a r t o ś c i ostatecz­ n y c h , w s k a z u j ą c y c h , n a j o g ó l n i e j , sens ż y c i a , z drugiej negatywnie aksjologicznie t r a k t u j ą o wartościach n e g a t y w n y c ł i . Owa wa­ loryzacja ś w i a t o p o g l ą d o w a celów d z i a ł a ń c z ł o w i e k a i p o ś r e d n i o samych t y c h d z i a ł a ń , przebiega odmiennie w zależności od t y p u s p o ł e c z e ń s t w a i k u l t u r y . H i s t o r y c z n i e dane ś w i a t o p o g l ą d y w y ­ suwają zawsze na społecznej. Idąc p l a n pierwszy j e d n ą tropem Маха z form Webera wyróżnić świadomości można trzy zasadnicze o d m i a n y ś w i a t o p o g l ą d u — magiczny, r e l i g i j n y i no­ w o ż y t n y ; p a m i ę t a ć jednak n a l e ż y , iż rzadko w y s t ę p u j ą one w „ c z y s t e j " formie, najczęściej ł ą c z ą c elementy p o c h o d z ą c e z r ó ż ­ n y c h o k r e s ó w . Zgodnie z k o n c e p c j ą r o z w i j a n ą przez Jana G r a d a (o k t ó r e j z b r a k u miejsca zjawiska moralne nie m o ż e m y szczegółowo dziedzinę funkcjonującego stanowią 9 mówić) łecznie ś w i a t o p o g l ą d u , k t ó r y stanowi w r ę c z m y ś l o w e spo­ zaplecze m o r a l n o ś c i . M o r a l n o ś ć danej g r u p y , w naszym w y p a d k u miesz­ k a ń c ó w wsi, to zespół s p o ł e c z n i e respektowanych akceptowanych) wartości, t j . przekonań ludowego (czy w r ę c z normatywno-dyrek- b y l sposób związane z produkcji oparty na uprawie z a w i e r a ł y przede w s z y s t k i m relacją człowiek-przyroda. Charak­ terystyczne b y ł o więc przekonanie o b r a k u j a k o ś c i o w e j r ó ż n i c y m i ę d z y n a t u r ą a l u d ź m i , k t ó r z y stanowili j e j część i n t e g r a l n ą — podobnie j a k r o ś l i n y , z w i e r z ę t a , zjawiska atmosferyczne itd. 1 1 M o ż n a wobec tego w n i o s k o w a ć , że na tej p ł a s z c z y ź n i e n a d r z ę d n ą w a r t o ś c i ą b y ł o dla l u d u u t r z y m a n i e (podtrzymanie) s o l i d a r n o ś c i ż y c i a w przyrodzie. Z w i ą z e k p o m i ę d z y t ą w a r t o ś c i ą glądową a szeregiem podrzędnych ujawnia się w ramach jej wartości w a l o r y z a c j i religijnej. światopo­ „życiowych" Jako przykład i l u s t r u j ą c y ten s p o s ó b waloryzacji nicłi s ł u ż y z a k ł a d a n e m i l c z ą c o na gruncie k u l t u r y c h ł o p s k i e j przekonanie d y r e k t y w a l n e , k t ó r e można zwerbalizować pod postacią sądu: „aby nie naruszyć o b o w i ą z u j ą c e j s o l i d a r n o ś c i z p r z y r o d ą , n a l e ż y rzetelnie p r a c o w a ć na r o l i " . T y m s a m y m „ r z e t e l n a p r a c a " j a k o w a r t o ś ć p r a k t y c z n i e uchwytna, składająca („gospodarowanie") uzyskuje sankcje się z c z y n n o ś c i i powiązana z światopoglądowe. techniczno-użytkowych praktyką Na tym podstawową, polega główna r ó ż n i c a m i ę d z y p r a c ą p o j ę t ą współcześnie, k t ó r a jest d z i a ł a n i e m s k i e r o w a n y m jedynie na zabezpieczenie potrzeb (wynik waloryzacji n o w o ż y t n e j ) , tradycyjnych. Podmiot kultury „rzetelnej pracy" manifestował lonej p o w y ż e j a pracą chłopskiej w materialnych społecznościach realizując wartość t y m samym akceptację okreś­ wartości nadrzędnej. F a k t ten komunikowany b y l obyczajowo za p o m o c ą o k r e ś l o n y c h o b r z ę d ó w , n p . kropienie w o d ą ś w i ę c o n ą p ł u g a , k o m a i oracza przed r o z p o c z ę c i e m orki czy k r e ś l e n i e z n a k u k r z y ż a . t y w a l n y c h o d n o s z ą c y c h się do s t o s u n k ó w m i ę d z y l u d z k i c h oraz W t y m miejscu w a r t o z a u w a ż y ć , że o b o w i ą z u j ą c e w s p o ł e ­ działań, tych c z e ń s t w i e t r a d y c y j n y m przekazy ś w i a t o p o g l ą d o w e b y ł y n i e s ł y ­ które stosunków, intencjonalnie ale w y w i e r a j ą bezpośrednio na nie w p ł y w nie d o t y c z ą decydujący; chodzi chanie r e s t r y k t y w n i e r e g l a m e n t o w a n e więc t a k ż e o relacje c z ł o w i e k - p r z y r o d a czy c z ł o w i e k - „ s i l y nad­ znaczonych przyrodzone". kary — zwykle o Umiejscowienie sfery moralności w obrębie przez nie wartości charakterze 12 i nierealizowanie w y ­ pociągało za sobą przeróżne pozainstytucjonalno-prawnym; ś w i a t o p o g l ą d u p o c i ą g a za s o b ą konsekwencje, o k t ó r y c h teraz j a k o p o t ę p i e n i e powszechne z p u n k t u widzenia c h c i e l i b y ś m y szerzej p o d y s k u t o w a ć . Przede w s z y s t k i m p o w i ą z a ­ poza p r a w e m ś w i a t o p o g l ą d u . Podobnie rzecz m a się z p r a k t y k ą nie ś w i a t o p o g l ą d u obyczajową które determinują z moralnością systemy implikuje, ż e te światopoglądowe, czynniki, determinują r ó w n i e ż m o r a l n o ś ć . Po drugie, wszelkie n o r m y moralne n a l e ż y Charakteryzując zapomnieć, kazy jednak charakteryzują odpowiednie wartości praktyką komunikującą wypełnienie norm owego ś w i a t o p o g l ą d u . r e l a t y w i z o w a ć do w ł a ś c i w e g o i m ś w i a t o p o g l ą d u , g d y ż to prze­ światopoglądowe jako dominującego ś w i a t o p o g l ą d „ t y p u l u d o w e g o " nie m o ż n a że j e d n y m z g ł ó w n y c h odpowiednio jego k o m p o n e n t ó w przetransformowane oficjalne były przekazy 227 �religii c h r z e ś c i j a ń s k i e j (przede w s z y s t k i m k a t o l i c y z m u ) . Wszelkie s t r o n y g r u p y . P r z y j m o w a ł y one n a j r ó ż n i e j s z e f o r m y , n p . opro­ elementy s k ł a d o w e p r z y r o d y , w t y m t a k ż e człowiek, wadzania po wsi na „ w s t y d i s r o m " czy z e l ż e n i a p u b l i c z n e g o . klasyfiko­ Sankcje z a ś j a k o takie w c h o d z ą w zakres k o m u n i k o w a n i a oby­ k i e m b o s k i m , u z n a n y m s p o ł e c z n i e za fundament czajowego. w a r t o ś c i po­ zytywnych, i antagonistycznym — diabelskim. J e d n ą z wartości nadrzędnych, zawartą w przekazie o „religijnym" dualizmie Wracając przejawów j e d n a k do w a r t o ś c i poszanowania jej respektowania może ulec ż y c i a —• opis dalszej komplikacji, ś w i a t a , b y ł o oddawanie czci B o g u . N i e t o b y ł o jednak s p e c y f i c z n ą jeśli o d w o ł a m y się do n a s t ę p n e g o przekazu, t j . do m i t u kosmo- wartością gonicznego, światopoglądu ludowego, r a m y oficjalnego ś w i a t o p o g l ą d u to także do wywodzącej wyznaczały ją chrześcijańskiego. zbawienia duszy będącego źródłem dualistycznego pojmowania ś w i a t a , gdzie „ b o s k i e " t o dobre, a „ d i a b e l s k i e " —• z ł e . T e n rodzaj światopoglądowej, k l a s y f i k a c j i stosowano do całej r z e c z y w i s t o ś c i , r ó w n i e ż w odnie­ z d o k t r y n y chrześcijańskiej, sieniu do z w i e r z ą t i r o ś l i n . P o d s t a w o w y m , c h o ć —• p o d k r e ś l m y — się przecież r ó w n i e ż bowiem Odnosi się wartości a zaadaptowanej na gruncie l u d o w y m . Obie w a r t o ś c i ostateczne — nie j e d y n y m k r y t e r i u m o d g r y w a ł y i s t o t n ą r o l ę w ż y c i u c h ł o p ó w . M i m o iż nie b y ł y one p o r z ą d k ó w ś w i a t a b y ł y opozycyjne kategorie: charakterystyczne t y l k o i w y ł ą c z n i e dla tej w a r s t w y , to jednak — „ s z k o d l i w o ś ć " , oceniane z p u n k t u widzenia przede w s z y s t k i m przekonania całej z b i o r o w o ś c i . W t y m momencie nasz zakaz „ n i e z a b i j a j " dyrektywalne wyznaczające s p o s ó b i c h realizacji p r z y n a l e ż n o ś c i do k t ó r e g o ś z tych „pożyteczność" b y ł y związane z typowo „ l u d o w y m " wyobrażeniem świata. To ulega u s z c z e g ó ł o w i e n i u , п р . : „ n i e zabijaj, nie niszcz w ł a ś n i e d e c y d o w a ł o o o d m i e n n o ś c i tej sfery ś w i a t o p o g l ą d u o d p r z y c z y n i a się do p o m y ś l n o ś c i i d o b r o b y t u g r u p y " . Analogicznie wyznaczonego przez K o ś c i ó ł . R ó ż n i c a w i ą z a ł a się przede wszyst­ j a k poprzednio, w a r t o ś ć poszanowania ż y c i a okazuje się t u nie k i m z wartościami praktycznie u c h w y t n y m i ; b e z w z g l ę d n a , lecz r e l a t y w n a . Dopuszczalne b y ł o b o w i e m w k u l ­ regulujące osiągnięcie zbawienia, otóż dyrektywy ż y c i a wiecznego, czy odda­ turze c h ł o p s k i e j — j a k o moralne — zabijanie w a n i a czci B o g u , b y ł y j e d n o c z e ś n i e p r z e k o n a n i a m i w y z n a c z a j ą ­ cymi postępowanie człowieka wobec przyrody (jako świata tego, co „szkodników". P o t y m n i e z b ę d n y m — naszym zdaniem — sięgnięciu „ w s t e c z " do w y b r a n y c h k w e s t i i ś w i a t o p o g l ą d u „ t y p u l u d o w e g o " i ludowej n a l e ż ą c e g o do p o r z ą d k u boskiego). K a ż d e wykroczenie przeciw moralności naturze, charakter czysto sygnalny, nie p r e t e n d u j ą c do o b j ę c i a c a ł o k s z t a ł ­ t j . łamanie więzów solidarności z nią, było jedno­ (chyba nie trzeba p o d k r e ś l a ć , iż u w a g i te miały cześnie wykroczeniem przeciw B o g u , przeciw n o r m o m religij­ tu nym. p o g l ą d o w e j i „ m o r a l n e j " ze w s p ó ł c z e s n ą s y t u a c j ą w s i polskiej. W osiągania ten s p o s ó b wartości wachlarz dyrektyw określających światopoglądowych p r z e k o n a ń niereligijnych, poszerzał drogi się o szereg c z ę s t o k r o ć o zabarwieniu m a g i c z n y m . K o n c e p c j a grzechu z o s t a ł a t y m s a m y m p o d p o r z ą d k o w a n a l u ­ d o w e m u systemowi w a r t o ś c i . 1 3 p r o b l e m u ) , s k o n f r o n t u j m y mechanizm Zauważmy zatem, iż przede m ó w i ć o s p ó j n y m systemie waloryzacji świato­ wszystkim norm moralnych trudno obecnie charakterystycz­ n y c h t y l k o i w y ł ą c z n i e dla ś r o d o w i s k a wiejskiego, b o w i e m , j a k j u ż w y ż e j z a z n a c z y l i ś m y , na w s p ó ł c z e s n y ś w i a t o p o g l ą d „ l u d o w y " Skoro m ó w i m y o ś w i a t o p o g l ą d z i e l u d o w y m , t r a k t u j ą c wszelkie s k ł a d a j ą się przekonania w y w o d z ą c e się z r ó ż n y c h systemów n o r m y moralne za zrelatywizowane do w ł a ś c i w e g o i m ś w i a t o ­ ś w i a t o p o g l ą d o w y c h . Ż a d e n z n i c h nie stanowi na tyle p o g l ą d u , t e d y specyficzna m o r a l n o ś ć l u d o w a i m p l i k o w a n a jest całości, nie posiada przez przekazy magiczne i religijne odpowiedniego ś w i a t o p o g l ą d u . powszechnego G ł ó w n y m w y z n a c z n i k i e m k a t e g o r i i owej m o r a l n o ś c i jest analo­ wyznaczona p r z e z e ń m o r a l n o ś ć m o g ł a b y ć j e d n o r o d n y m z e s p o ł e m giczna do o m ó w i o n e j j u ż w a l o r y z a c j i ś w i a t o p o g l ą d o w e j o charak­ przekonań. terze r e l i g i j n y m dominujący i — waloryzacja „ m o r a l n a " sfery k o m u n i k a c y j n e j omawianej kultury. Po praktycznej drugie, moralność l u d o w a jest m y ś l o w o - g e n e t y c z n y m n a w i ą z a n i e m do m o r a l n o ś c i — s p o ł e c z n i e reglamentowanej obowiązywania Dysharmonia ta światopogląd t r e ś c i laickie, bardzo zwartej — mocy (w sensie respektowania), jest t y m bardziej nowożytny, aby widoczna, iż wysuwa na czoło c z ę s t o nie t y l k o nie k o r e s p o n d u j ą c e ze ś w i a t o p o g l ą d e m r e l i g i j n y m , lecz d e k l a r a t y w n i e j e m u przeciw­ „ m a g i c z n e j " , czego efektem b y ł o ciągłe jeszcze funkcjonowanie stawne. w a r t o ś c i m o r a l n y c h c h a r a k t e r y s t y c z n y c h dla innego k o n t e k s t u jednoczesnym rozpadzie całościowej w i z j i ś w i a t a d o t ą d o b o w i ą ­ T e n specyficzny stan „wymieszania" wartości, przy ś w i a t o p o g l ą d o w e g o . Przejawem tego b y ł y o d s t ę p s t w a o d obo­ z u j ą c e j , p o w o d u j e : 1. funkcjonowanie obok siebie przeciwstaw­ w i ą z u j ą c e j e t y k i k a t o l i c k i e j . W r ó ć m y do relacji nych wartości moralnych dotyczących człowiek-przy- i roda. Pierwszą g r u p ę wspomnianych przekazów światopoglądowych wiązać trzeba z przekonaniem o solidarności w przyrodzie, k t ó r a zawiera — o c z y w i ś c i e nie a r t y k u ł o w a n ą w p r o s t — k o n c e p c j ę ż y c i a i ś m i e r c i ; ź r ó d ł e m j e j b y ł y jeszcze wierzenia p r z e d c h r z e ś c i ­ j a ń s k i e . C e c h ą p r z y r o d y b ę d ą c e j dla c h ł o p ó w z i n t e g r o w a n y m , ż y j ą c y m organizmem, b y ł a r y t m i c z n o ś ć : n a r o d z i n y — ś m i e r ć —. odrodzenie. S t ą d i m p l i k o w a n a przez t e n przekaz w a r t o ś ć mo­ r a l n a poszanowania życia (sformułowana zresztą w Dekalogu j a k o zakaz „ n i e z a b i j a j " ) , t r a k t o w a n a b y ł a przez tradycyjną nanie: społeczność d o s y ć swoiście. O t ó ż z w i ą z a n e z n i ą b y ł o przeko­ „nio zabijaj, jeśli nie zachodzi potrzeba zachowania 2. coraz bardziej zarysowującą tej samej sfery się d o m i n a c j ę życia waloryzacji n o w o ż y t n e j . K o n s e k w e n c j ą p u n k t u drugiego jest t o , że d z i a ł a n i a , które dotychczas uzyskiwały sankcje światopoglądowo nacechowane m o r a l n i e , a u t o n o m i z u j ą nościami czysto (np. będąc czyn­ omawiana wcześniej „ r z e t e l n a praca"). Z a t e m : w y k o n a n i e całego b l o k u czynności, k t ó r e dotychczas praktywcznymi się i s t a j ą waloryzowane b y ł y „ m o r a l n i e " , obecnie k o m u n i k u j e rzeczonych w a r t o ś c i tego nie typu. J e ś l i m ó w i ć jeszcze m o ż e m y o specyfice m o r a l n o ś c i c h ł o p s k i e j , dzieje się t a k t y l k o dlatego, iż nadal ( m i m o u s i l n y c h o d d z i a ł y ­ w a ń t z w . o d g ó r n y c h ) stosunkowo wiele sfer ż y c i a podporząd­ k o w a n y c h jest ś w i a t o p o g l ą d o w i religijnemu, a charakterystyczna c z y j e g o ś ż y c i a " , przekonanie, k t ó r o p o w o ł u j ą c się na s p e c y f i c z n ą d l a ń waloryzacja „ m o r a l n a " — eo ipso — jest s t r u k t u r ą d ł u g i e g o koncepcję t r w a n i a . Dlatego w ł a ś n i e d z i a ł a n i a śmierci, określało j a k o moralne l u b niemoralne skutki odpowiedniego działania w odczuciu s p o ł e c z n y m . I tak człowiek m ó g ł ś c i ą ć drzewo z przeznaczeniem na b u d o w ę d o m u l u b s t o d o ł y , ale c z y n n o ś ć ś c i n a n i a drzewa n a s p r z e d a ż t r a k t o w a n a była 1 j u ż jako niemoralna. * W techniczno-użytkowycli przekazów ten s p o s ó b efektom przypisana światopoglądowych została za działań pośrednictwem (odpowiodnich w i e r z e ń ) pozy­ „światopoglądowe" propa­ gowano przez oficjalne ś r o d k i o d d z i a ł y w a n i a s p o ł e c z n e g o , biorące pod uwagę zastanej tradycji umierają w nie momencie swoich n a r o d z i n . T r a k t o w a n i e t r a d y c j i n a s p o s ó b K u c z y ń s k i e g o p r z y n o s i o b f i t e ż n i w o p u s t k i . Z drugioj s t r o n y nie z a p o m i n a j m y , że o d d z i a ł y w a n i e K o ś c i o ł a w sferze powszechnie moralności cechuje również pogłębiająca się obowiązującej nieskuteczność. t y w n a l u b n e g a t y w n a w a r t o ś ć m o r a l n a ; d z i ę k i o k r e ś l o n e j walo­ Dzieje się t a k dlatego, iż n i e m o ż l i w o staje się perswadowanie ryzacji n o r m ś w i a t o p o g l ą d u religijnego w s y t u a c j i , g d y „moralnej" uzyskały one sankcję światopoglądową. alternatywne P o n a d t o d z i a ł a n i a te p o w i ą z a n e s ą r ó w n i e ż ze s f e r ą symboliczno- (chociaż genetycznie p ó ź n i e j s z e , n a w i ą z u j ą c e d o ń ) f o r m y ś w i a t o ­ -komunikacyjną, bowiem ich wykonanie wyrażało akceptację p o g l ą d u , na dobre z a d o m o w i ł y się w ś w i a d o m o ś c i w s p ó ł c z e s n y c h o k r e ś l o n e j w a r t o ś c i m o r a l n e j , z a ś w momencie jej odrzucenia m i e s z k a ń c ó w wsi i m o r a l n o ś ć , „ k a r m i ą c a s i ę " dotychczasowym pojawiały 228 i 15 wane b y ł y w oparciu o p r z y n a l e ż n o ś ć czy p o w i ą z a n i a z p o r z ą d ­ się c z ę s t o n i e i n s t y t u c j o n a l n e sankcje negatywne ze sposobem w a l o r y z a c j i religijnej ulega d e s t r u k c j i , g d y ż takiej �I d e s t r u k c j i ulega ó w d o m i n u j ą c y ś w i a t o p o g l ą d . B ę d ą c y w fazie rości sobie p r a w o do bycia rodzajem ś w i a t o p o g l ą d u „ z a s t ę p c z e ­ k s z t a ł t o w a n i a i k r y s t a l i z a c j i n o w y „ w e l t a n s c h a u n g " n a d a l nie go". jest o w y m nie uczestniczy się w religii, obyczaju, nie manifestuje „oglądem przynajmniej świata", któremu można by przypisać, w s p o s ó b r a m o w y , cechy specyficzne i o d r ę b n e „ R o b i ą c " folklor, e d u k u j ą c w zachowaniach tego typu, postaw w a r t o ś c i u j ą c y c h , ale jedynie p a r t y c y p u j e w k u l t u r z e artystycznej dla g r u p y l u d n o ś c i z a m i e s z k u j ą c e j wsie. D e s t r u k c j i t a k ż e uległ ( m a m y t u , j a k w i a d o m o , całą s k a l ę —• o d „ n a t u r s z c z y k ó w " do dotychczasowy s p o s ó b u p r a w i a n i a e t n o g r a f i i ; zadaniem cyrkowych jącym się przed „ n o w ą etnografią" (cokolwiek to rysu­ określenie m i a ł o b y z n a c z y ć ) , jest c h o ć b y o d p o w i e d ź na pozornie proste zaiste, i podobających podobająca jest t a k a a nie i n n a ? A jeśli inna, to dlaczego ? Gdzie przebiega festowania respektowanego linia potraktowany demarkacyjna pomiędzy „świadomością lokalną" (vide: popisów folklor jest bezpieczny, bo to jest owa „ d o b r a t r a d y c j a " —>• k o l o r o w a , p y t a n i a : dlaczego ś w i a d o m o ś ć w s p ó ł c z e s n y c h m i e s z k a ń c ó w w s i chłopską), a narodową? się najbardziej, g i m n a s t y k ó w z „ M a z o w s z a " i jemu podobnych). S t ą d się na z e w n ą t r z , a nie o b c i ą ż o n a p i ę t n e m jako światopoglądu, który „zacofany" czy mani­ mógłby być „tradycyjny" w sensie tradycji w rozumieniu Kuczyńskiego. Jest s w o i s t y m paradoksem r z e c z y w i s t o ś c i polskiej, iż m i m o totalnego n i e u w z g l ę d n i a n i a d z i e j ą c y c h s i ę , f a k t y c z n y c h p r o c e s ó w F o l k l o r i f o l k l o r y z m jest t o j e d n o c z e ś n i e sfera zjawisk po­ k u l t u r o w y c h we w s p ó ł c z e s n y m s p o ł e c z e ń s t w i e , odnosi się jedno­ z w a l a j ą c a m ó w i ć o o d r a d z a j ą c y c h się, resentymentach l o k a l n y c h cześnie sukcesy w t z w . perswazji k u l t u r o w e j o k r e ś l o n y c h , w y ­ —• „ r o b i ą c " folklor, pokazuje się swój orbis interior b r a n y c h i „ w y p r e p a r o w a n y c h " ze ś w i a t o p o g l ą d u t r e ś c i dziedzic­ strony t w a w s i . D o s k o n a ł y m tego p r z y k ł a d e m jest zjawisko znane p o d folklor z przekonaniem, żo oto na i c h oczach dokonuje się (czy dla uczestników orbis exterior, którzy z najlepszej „kupują" ów o k r e ś l e n i e m f o l k l o r y z m u . Jest t o p r z y k ł a d „ t r a f i e n i a " w t r a d y c j ę , t e ż m a j ą o n i w r ę k a c h ) t r a d y c j a w s i , regionu, etnosu wreszcie. skutecznego podsuwania przez p o l i t y k ę k u l t u r a l n ą t r e ś c i , k t ó r e W szybko i n t e g r u j ą się w ś w i a d o m o ś c i m i e s z k a ń c ó w w s i . Dlaczego d e t e r m i n a n t a t r a d y c j i w procesie akceptacji t r e ś c i ś w i a d o m o ś c i tak w ł a ś n i e się dzieje? O t ó ż w r a m a c h d z i a ł a ń „ w omawianym zjawisku widać wyraźnie, jak zaznacza się temacie" -— o d w o ł u j ą c s i ę do j e j e l e m e n t ó w m o ż n a , j a k s i ę okazuje, edu­ f o l k l o r u perswaduje się (żo n a d u ż y j o m y tego słowa) m i e s z k a ń c o m k o w a ć m ł o d y c h m i e s z k a ń c ó w wsi w i c h w ł a s n y m dziedzictwie wsi p e w n ą w a r t o ś ć i c h dziedzictwa •— jest to jednak sfera, j a k kulturowym. się r z e k ł o , c a ł k o w i c i e oderwana o d tradycyjnego ś w i a t o p o g l ą d u , się era p o s t f o l k l o r y z m u , a co za t y m idzie, dalsze ogniskowanie Obserwując t y m zakresie sytuację treści k u l t u r y widzimy, że j e d n a k wydaje się zbliża w k o n t e k ś c i e k t ó r e g o s t a n o w i ł a fragment i n s t r u m e n t a l n i e p o d ­ się na p o r z ą d k o w a n y ogólniejszej w i z j i ś w i a t a , k t ó r a b y ł a respektowana swe m o ż l i w o ś c i , b ą d ź — co t a k ż e c z ę s t e —• p r o w a d z i ć do zjawisk wyczerpywać i s t a n o w i ł a p o d s t a w ę procesu k o m u n i k o w a n i a się. F o l k l o r y z m k a r y k a t u r a l n y c h . A l e to j u ż osobna o p o w i e ś ć . . . P R Z Y P I S Y 1 N a t e n t e m a t zob. c h o ć b y : J . Szmatka, Jednostka i spo­ łeczeństwo. 0 zależności zjawisk indywidualnych od społecznych, Warszawa 1980; patrz t a k ż e s y s t e m a t y z a c j ę zagadnienia w pracach J . K m i t y . Chodzi o jego p r a c ę Kategorie kultury średniowiecznej, W a r s z a w a 1976. W k s ą ż c e Problemy średniowiecznej kultury ludowej A . Guriewicz stara się j u ż raczej „ s k ł a d a ć " kategorie k u l t u r y — przechodzi zatem o d „ a n a t o m i i " do „ f i z j o l o g i i " roz­ ważań. Na t ę wulgaryzację połączoną z jednoczesną mityzacją badanej przez e t n o g r a f i ę r z e c z y w i s t o ś c i w s k a z u j ą c h o ć b y St. W ę g l a r z i Cz. R o b o t y c k i . Proces m i t y z a c j i d o t y c z y w r ó w n y m s t o p n i u t z w . t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u d o w e j , j a k „ k u l t u r y ludowej w dobie p r z e o b r a ż e ń " . * J . K u c z y ń s k i , Postawy światopoglądowe chłopów, War­ szawa 1961, s. 9—10 J . K m i t a , Tradycja kulturowa a proces przemian świadomości społecznej, „ M ł o d z i e ż i W i e ś " , B/1986, s. 73—74 L . N o w a k , U podstaw marksistowskiej aksjologii. Warszawa 1974, s. 117 Należy jednak unikać błędu traktowania aktualizowanych przez i n f o r m a t o r ó w t r e ś c i k u l t u r y , a k t u a l i z o w a n y c h na potrze­ b y badacza, a r z e c z y w i s t ą „ k u l t u r ą o p e r a c y j n ą " p o d m i o t ó w społeczności chłopskiej. Partycypacja w kulturze „ t y p u l u ­ d o w e g o " przejawia się obecnie n a „ g ł ę b s z y m " poziomie, a n i ż e l i deklaracje przepytywanego na t a k ą t o a t a k ą o k o l i c z n o ś ć x - a ! Oba te p o j ę c i a w y s t ę p u j ą t u t a j w nieco z m o d y f i k o w a n y m , „ u m e t a f o r y c z n i o n y m " sensie. J . G r a d , Moralność — dziedzina funkcjonującego społecznie 2 3 5 6 7 8 9 światopoglądu, (w:) O kulturze i jej badaniu. Studia z filozofii kultury, K . Z a m i a r a (red.), Warszawa 1985, s. 265—283 A . P a ł u b i c k a , Przedteoretyczne postaci historyzmu, War­ szawa 1984 Podobne stanowisko zajmuje S. Z a p a ś n i k twierdząc m . i n . , że człowiek ś r e d n i o w i e c z n y p r z y j m o w a ł p r z y r o d ę j a k o i n t e g r a l n ą część samego siebie, t o t e ż p r z y r o d a i s p o ł e c z e ń s t w o p o d l e g a ł y t e m u samemu ł a d o w i m o r a l n e m u . Rozdzielenie t y c h d w ó c h p o r z ą d k ó w n a s t ą p i ł o dopiero w X V I I w . i to w „ k u l ­ turze o ś w i e c o n e j " ; S. Z a p a ś n i k , Uschnięte drzewo (Europejszyk wobec przyrody), „ C z ł o w i e k i Ś w i a t o p o g l ą d " , n r 11/1974, 8.93—100 J . K m i t a , O kulturze symbolicznej, Warszawa 1982, s. 130 W s p o m i n a p t y m ' W . W i t o s p i s z ą c : „ . . . grzechem b y ł o p o ł o ż e n i e bochenka chleba do g ó r y plecami na stole albo ł a w i e , wzięcie do ust jedzenia przed u m y c i e m i pacierzem, patrzenie dzieci do s t u d n i , uderzanie k i j e m w o g i e ń l u b w o d ę , o g l ą d a n i e się w K o ś c i e l e , w y p r y m u ś n e u b i o r y i t d . " ; W . W i t o s , Moje wspomnienia, t . 1, P a r y ż 1964, s. 95 Szereg p o d o b n y c h p r z y k ł a d ó w p o d a j ą W . I . Thomas, F . Z n a n i e c k i , Chłop polski w Europie i Ameryce, t . 1, Warszawa 1976, s. 189—190. Z a c y t u j m y t a k ż e fragment z Konopielki E . R e d l i ń s k i e g o : „ T e g o k l o n a nie masz p r a w a t k n ą ć , zasrancu, c h o ć b y p a l i ć s ł o m o p r z y s z ł o , m ó w i ę , on m ó j b r a t ! (...) A c z y m majo z i m o w piecach p a l i ć ? G o t o w a ć , g r z a ć trzeba, trzeba i ś c i n a ć i to nie grzech. A l e bez p o t r z e b y drzewo ściąć a ł b o po­ k a l e c z y ć , o, grzech straszny!" (s, 7 1 , w y d . z r o k u 1974). Szerzej patrz: M . Wieruszewska-Adamczyk, Sankcje systemu kontroli społecznej wobec rodziny wiejskiej, „Łódzkie Studia E t n o g r a f i c z n e " , t . 13,1971 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1abcfcf193bb57db8e4133cc64297362.pdf 148bcc67d935491cda40f9cdfc38f272 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3181 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2979 Title A name given to the resource Troski życiowe i kłopot z istnieniem (pacierze w Zapiskach domowych Teresy Trojanowskiej 1957-1968) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.4, s.230-242 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1. R y s u n k i w Zapiskach domowych Teresy T r o j a n o w s k i e j , (a) „ 1 8 I X 1963. Z R e k i n e m dziś b y ł a a w a n t u r a w y z w a ł od s z p y c l ó w " ; (b) „ 1 5 I V 1965 p r z y s z ł o j a k i c h ś 2 P a n ó w m ó w i l i , że o n i s ą P r z y j a c i u ł a m i anie w r o g a m i " ; (c) „ 2 4 I I I 1962 D z i ś pod wieczór H e l c i a d o s t a ł a lanie od Ojca za n i e p o r z ą d k i w r z e s z c z a ł a w niebo g ł o s y (...); (d) „ 2 1 I I 1966 wieczorem z j a d ł a m p o m a r a ń c z e k t u r u Grzesia d a ł a m i na G w i a z d k ę " ; (e) „ 2 6 I X 1944 J ó z k a I w a ń s k i e g o pogotowie z a b r a ł o k o ń go k o p n u ł w głowę i w y b i ł m u o k o . " 230 �Jacek Olędzki TROSKI ŻYCIOWE I KŁOPOT Z ISTNIENIEM (PACIERZE W ZAPISKACH D O M O W Y C H TERESY TROJANOWSKIEJ Kłopot z istnieniem H e n r y k a Elzenberga, to dziennik filo- zoficzno-etyczny zapisywany przez p o n a d ć w i e r ć w i e k u , a b y ć 1 m o ż e znacznie d ł u ż e j . Pisanie tego rodzaju d z i e n n i k ó w jest — 1957-1968) wesołe życie. N i e ż o n a , lecz o n stale u s ą s i a d ó w przesiadywał na p o k l e p a c h - g l ę d a c h . B y l i m a ł ż e ń s t w e m bezdzietnym t a k samo z r e s z t ą j a k m a ł ż e ń s t w o stryjecznego b r a t a Teresy, J a n a I w a ń ­ świętego skiego — ' P r z e w o ź n i k a . W t y m czasie żył r ó w n i e ż w M u r z y n o w i e stanu d o j r z a ł o ś c i duchowej, p o j a w i a j ą c się p r z e w a ż n i e u pisarzy d r u g i J a n I w a ń s k i , p r z y r o d n i b r a t Teresy. Z t y m w ł a ś n i e J a m m jak się zdaje — szczególną p o t r z e b ą pielęgnowania dopiero w p ó ź n y m ich w i e k u , pod koniec ż y c i a , p o d o ś w i a d c z e ­ i jego k a l e k ą c ó r k ą Trojanowscy dzielili d o m r o d z i n n y . Z n a n y niu z gniewnego usposobienia i wielkiej siły J a n przeżytych rezygnacji, d o s t ą p i e n i a p r z e m o ż n e g o pragnienia p o w r o t u do ź r ó d e ł swego prawdziwego ja. Widzę tu między in­ Iwański korzystał aż z trzech p r z y d o m k ó w — Brancholc, L o r w a s , R e k i n . Powiadano, dojmującym że w i e l k ą siłę z a w d z i ę c z a ł z r o ś n i ę t y m ż e b r o m . Jego ż o n a miesz­ wypierając k a ł a w drugiej części wioski, na Ł ę g u w d o m u swoicli z m a r ł y c h się swych wielu p r z y m i o t ó w , z a p o m i n a j ą c o t r a p i ą c y c h skazach. r o d z i c ó w . U n i k a ł a k o n t a k t ó w z m ę ż e m w obawie przed „ u t r a t ą To k a r k o ł o m n a terapia, lecz chyba d o s y ć niezawodna. W zdrowia albo nawet ż y c i a " . K i e d y n y m i d ą ż e n i e do o d k r y w a n i a ponownie siebie po przeżyciu nikach stanów autonegacji. Być znowu sobą, Dzien­ Gombrowicza dosadnie w y r a ż a j ą zapis-metafora o nie­ możności skutecznego ratowania (bycia karetką pogotowia) nie a w Miazdze L ę k i poezucio z a g r o ż e n i a nie Andrzejewskiego, t o n p r z y g n ę b i e n i a a zarazem roztropnej powściągliwości w opisach d n i , o d r a ż a j ą c o p o d o b n y c h do siebie. 3 Zapiski domowe, (brulionów), Torosa kilkanaście grubych Trojanowska zeszytów prowadziła w szkolnych tym m n i e j więcej czasio, k i e d y p o w s t a w a ł y głośne Dzienniki córka zmarła, bicia do jakiego z n i ż y ł się jej ojciec. S ą s i e d z t w o L o r w a s a , R e k i n a ż u k ó w , s p a d a j ą c y c h z k r a w ę d z i w y d m y nad brzegiem oceanu , 2 ich kaleka wielu u w a ż a ł o , że ś m i e r ć n a s t ą p i ł a w rezultacie kolejnego po­ wpływało kojąco wszelkich m o ż l i w y c h na pożycie Możo Trojanowskich. ich. U n i k a n o przed Lorwasom częstym gościem domu Trojanowskich bywał drugi Teresy, .Józek, człowiek właśnie też w obawie brat zbliżeń. małżonków odstępowały wielkiej przebiegłości i sprytu, samym zwany K a l a p a t ą i R o z t r o p n y m . Miał on ż o n ę , m i e j s c o w ą nauczy­ Witolda cielkę, p a n i ą p o c h o d z ą c ą z W i e d n i a , niezwykle z a s ł u ż o n ą w edu­ „Literaturze" kacji m u r z y n o w i a k ó w . P o ś w i ę c i ł a się tej m i s j i w okresie m i ę ­ Z dnia na dzień Jerzego Andrzejewskiego. M i m o r ó ż n i c w statusie d z y w o j e n n y m i t r w a ł a na s w y m p o s t e r u n k u a ż do c z a s ó w gier­ p i s z ą c y c h , p r z e p a ś c i intelektualnej m i ę d z y w i e ś n i a c z k ą a świa­ k o w s k i c h , kiedy z l i k w i d o w a n o w M u r z y n o w i e s z k o l ę , towej rangi pisarzami, w ą t e k tamtejsze dzieci do s z k o ł y zbiorczej w s ą s i e d n i m Siocieniu. Nie Gombrowicza i nieco p ó ź n i e j , gdy drukowano w osobliwej m o d l i t w y , rozłożonej na pacierze wieczorne ( r e k a p i t u l u j ą c e ) i poranne (inicjujące) — kiorując m a najmniejszych w ą t p l i w o ś c i , że p a m i ę t n i k a r s k i e pasjo Torowy p r z y reszcie dnia w y p e ł n i o n y m „ g r o m a d z e n i e m d a n y c h " — jest Trojanowskiej t o ż s a m y . Ale w a ż n i e j s z e , w i ą ż e te z r ó ż n y c h zasadniczo p o z i o m ó w d o r ó w n a n i a n i e z w y k ł y m p r z y m i o t o m cudzoziemki, a p r z y ś w i a d o m o ś c i w y p ł y w a j ą c e d z i a ł a n i a , podobne pragnienia samo- bratowej określonia n i e ś w i a d o m e pochodzenia nazwiska dzieci — K l o c e k . (poszukiwania własnej tożsamości) w zapisywaniu, i najdrobniejszych z d a r z e ń (najpospolitszych trosk ż y c i o w y c h ) , z r o d z i ł y się pod Bronisławy znacznym w p ł y w e m Iwańskioj-Kiotz zwanej też potrzeby — tym przez Trojanowscy p o b r a l i się w latach dwudziestych i n a l e ż e l i i s z c z e g ó l n y c h , z a c h ł a n n i e p o ż ą d a n y c h s t a n ó w ducha. Kreowanio do m a ł o r o l n y c h gospodarzy w M u r z y n o w i e . J a n ich poprzez narzucony sobie r e ż y m codziennego, zapisywanego c z ą t k o w o j a k o w o d n i a k na W i ś l e , a n a s t ę p n i e w czasie pacierza. Nasza bohaterka o d 1957 do 1968 r o k u nie p o m i n ę ł a handlował toż ani jednego dnia. I m o ż n a to t ł u m a c z y ć z a r ó w n o k i e d y o t r z y m a n o d o d a t k o w ą z i e m i ę z r e f o r m y rolnej, J a n p r z e s t a ł środowiskowego poczucia obowiązków codziennych, faktem jak też z u p e ł n i e j u ż w ł a s n y m sposobem dostrzegania sensu życia w naj­ zwyklejszym dniu. B y ł a osobą „ s p o k o j n ą , zrównoważoną, po­ 4 zajmować bławatami, sprowadzanymi z dorabiał, Łodzi. Po po­ wojny wojnie, się handlem, c a ł k o w i c i e p o ś w i ę c i w s z y się gospodar­ s t w u . P o n i e w a ż ż o n a c i e r p i a ł a na n a d m i e r n ą o t y ł o ś ć , ów W y r w i s i Wykpis, kawalarz i pędziwiatr, większość prac, dodajmy, wolną i nieenergiczną" . K t o ś inny uzupełnił tę c h a r a k t e r y s t y k ę n i e z b y t sobio m i ł y c h , zmuszony b y ł p r o w a d z i ć c a ł k i e m samo­ u w a g ą , żo „ n i e m i a ł a dzieci", a b ę d ą c o t y ł ą m u s i a ł a stale prze­ dzielnie. A l e n i e p o m i e r n y w y s i ł e k m ę ż a nie b y ł Teresie 5 s i a d y w a ć w d o m u , „ n o więc, m i a ł a czas aby sobie p i s a ć " . nowskiej Teresa Trojanowska, z d o m u I w a ń s k a , p o c h o d z i ł a z r o d u , k t ó r y w ś r ó d k i l k u zaledwie i n n y c h n a l e ż a ł we wsi do najbar­ dziej o k r z e p ł y c h . I w a ń s c y mieszkali w d w ó c h c h a ł u p a c h usy­ obojętny. Przeciwnie, wspomagała i — j a k dalej się przekonamy — n o t a t k a m i w swych Już wstępna analiza semiotyczna i c a ł k i e m pisków na zachodnim k r a ń c u , na S k a ż e n i u . N a t o m i a s t Jan, m ą ż naszej ludowej d o k u m e n t . W n i c z y m na b o h a t e r k i , p o c h o d z i ł z W i e s ł a w i e , n a l e ż ą c y c h wprawdzie do dosyć samej, rokiokioj parafii, lecz m a j ą c y c h , D u n i n o w o złą s ł a w ę wioski fornalskiej, niczym Siecień lub zamieszkiwanej przez prostackich D w o r u s ó w , O r c z y k ó w i K ł o n i c e . I w a ń s k a wchodząc w swój z w i ą z e k m a ł ż e ń s k i m i a ł a ziemię i część rodzinnej grody, a T r o j a n o w s k i nie p o s i a d a ł niczego. J e d n y m za­ słowem, stale Troja­ słowem Zapiskach domowych. t u o w a n y c h w ś r o d k o w e j części M u r z y n o w a i jeszcze w trzeciej, tej go formalna Za­ wskazuje, że poznajemy niezwykle r z a d k i w literaturze częstych w tym p r z y k ł a d nie p r z y p o m i n a on środowisku nacechowanych o s o b l i w ą p o t r z e b ą aspiracji biograficznych, zaświadczania swym pisar­ s t w e m posiadania ż y c i o r y s u bogatego w „ n i o z w y k l e zdarzenia" oraz dysponowania m o c ą radzenia sobie z n i m i , czy doświadczenia błogosławieństwa losu albo samej wreszcie Opatrzności. N i c z t y c h pospolitych w c h ł o p s k i m ś r o d o w i s k u m n i e m a ń nib stanowili mezalians, o d n o s z ą c y się do k r w i , w y c h o w a n i a i ma­ w y s t ę p u j e w pisarstwie nie p r a k t y k u j ą c e j T r o j a n o w s k i e j . W ł a ś n i e , jętności. Trojanowski, n a l e ż a ł o to wcześniej p o w i e d z i e ć . N a l e ż a ł a do o s ó b się ż y w o ś c i ą w przeciwieństwie i otwartością sobie o p i n i ę kawalarza — usposobienia. do Trojaka, Wykpisa, jeszczo z trzeciego przezwiska, k t ó r e sam żony, Rychło wyróżniał też zdobył religijnie, natomiast jej mąż stara! się nie obojętnych opuszczać mszy korzystającego ż a d n e j niedzieli. A b y nie s p o t y k a ć się z z i o m k a m i z W i ę s ł a w i o wymyślił, a którego w kościele w Pvokiciu i nie s t a n o w i ć o b i e k t u d r w i ą c y c h k o m e n ­ m a ł o k t o p o t r a f i ł w y m ó w i ć — Holdesdowildesfildesstatkiewicz. t a r z y , iż żyje z o s o b ą n i e w i e r z ą c ą , p r z e p r a w i a ł się przez W i s ł ę A więc n a l e ż a ł do t y c h , eo c e n i ą sobie nade wszystko pogodne, do kościoła w D u n i n o w i e . Z a p i s k i nie p r e t e n d u j ą również do 231 �g a t u n k u w y p o w i e d z i adresowanej do j a k i e g o ś drugiego, potencjal­ — Odrana śpiewały nego czytelnika. Wiele s f o r m u ł o w a ń wskazuje na t o , że a u t o r k a — Zaczyna padać ukrywała — swoje n o t a t k i n a w e t przed n a j b l i ż s z y m i . Pod tym Wiatr z południowo w z g l ę d o m m o g ą one b y ć p o r ó w n y w a n e do procederu wielu daw­ — Pogoda n y c h pisarzy w Chinach, p i s z ą c y c h w y ł ą c z n i e dla siebie. D o d a j m y niepada — piszących powieści z u k r y t y m w ą t k i e m autobiograficznym. Psychiczna, rzeń, 6 g ł ę b o k a potrzeba n o t o w a n i a najzwyklejszych zda­ systematycznie, codziennie, ujawnia coś z utylitarnej t e r a p i i , ale r ó w n i e ż , w m n i e j s z y m s t o p n i u , p r a k t y c z n e j własnej dzierlady pchnięcie tamtej strasznie duży ruszać tylko nasypało lody szańców z góry... pałi na Wiśle narobiło Około 4 tej przerwało stronie stoi. się zełga... —• Robi i wmieszkaniu zjawiska ż y c i a , a w n i m — o g n i s k u j ą c y c h się w osobie m ę ż a czereśniach się pokazywać występuje szalenie ważna warstwa zaczynają troche rechotać zainteresowań, jaką jest •—• Zaczynają sporo jest cicho i ciepło podwieczór że asz takiego dziwnego w o ś ć t y c h d o ś w i a d c z e ń oraz n a j w a ż n i e j s z e — i c h aestetyczny, — Z rana Bardzo Ładna bo zdecydowanie p r a k t y c z n y , w z g l ę d n i e gnoseologiczny charakter możliwie ciepło (się zrobiło) dystansuje wiele o p i s ó w , p r e t e n d u j ą c y c h do l i t e r a c k i c h . G ó r u j e się duży wiatr gapstwo n a d n i m i o r y g i n a l n o ś c i ą , nie s i ę g a n i e m do b a n a l n y c h i wywraca jak zaczęło padać koziołki się nie szykuje z deszczem przytem meteorologicznych z zagrody w 1957 położonej r. od Swoje blisko W i s ł y suchych rejestrów obserwacje prowadziła w miejscu n a r a ż o n y m na z i ą b n a p ł y w a j ą c y od r z e k i , a bardziej jeszcze na c z ę s t o w i e j ą c y z Z a w i s ł a d o k u c z l i w y w i a t r , zwany -—• 12.XII. 1959. Znocy pochmurno się słońce łeje się z dachów —• 14.XII. kaszka — Znocy śniegowa 16.XII. zimno Odrana bo jest taka wiatr Znocy — 27.XII. Pochmurno pokazało zaczuł padać się słońce i z małymi dowieczora gorzej mróz. dzień. już świeciło do wieczora zaczyna padać zachodn. mrozek drzewa są białe wyglądają pięknie mały ugrzać zęby. stop­ południe wiatr południowo deszcz zachodni. wiatr połudn. i bierze mały na wieczór wiatr zmieniła słońce tych rzadziaty W południe zrobiło — zwracają się zimno na słońcu oczywiście znów nazad churagan są granatowe Wnocy przez księżyc uwagę pogoda pada deszcz zimno... praktycznego znaczenia m i a ł y • Dostarczał on jej w c i ę ż k i m , m o n o t o n n y m ż y c i u na wsi w a ż n y c h emocji, w otoczeniu w s p a n i a ł y c h drzew), s t a n o w i t e ż o s o b n ą zupełnio literackiej, jednej z f o r m wyrafinowanego istnienia. W ś w i a d o m o ś c i Teresy Trojanowskiej obraz o t a c z a j ą c e j wielo zagadek. Pisze c z ę s t o „ c i e k a w e w r ó ż ą " . Przedstawia ją co ono go t y m j ę z y k i e m , j a k i m p o s ł u g i w a n o się w M u r z y n o w i e . W i a t r y c h o d z ą , u d a j ą się z jednej s t r o n y ś w i a t a w d r u g ą . B y w a , że z tej drugiej zo,wracają, p o w r a c a j ą . M a j ą te najczęściej Kujawa (wiatr nawiedzające z południowego okolicę, swoje zachodu, stałe właśnie nazwy: z Kujaw) ale w swych przestworzach b r o d z i , czyli przedziera się przez ożyć, sztorcować, barykadować i t d . Przez wszystkie notatki znakomiet w y w tej mierze, że z r o d z i ł się o p t y m i s t y c z n y z w r o t o m o ż n o ś c i do ogrzania z ę b ó w na s ł o ń c u . W wieczorem wschodu. 9 tej zaczyna — Znocy pada nad ranem wieje do Węgier. ciekawe słońce asz granatowe a ponich płyną się wypogodziło co to będzie za chmurami śniegowe śnieżne. chmury przestał jest są obłoki na duży wspomniałem dziejących — się w rezygnuje przyrodzie. K o n c e t r u j e się w y ł ą c z n i e na opisach ż y c i a p r y w a t n e g o , na spra­ na psychologii z a c h o w a ń zimno męża. Spójrzmy jeszcze raz na te Model wiatr... ten dominował w przeszłości. R o d z i się p y t a n i o , czy niebieskie interesowanie się p o g o d ą , a p o ś r e d n i o bogactwem zjawisk p r z y ­ zimny. r o d n i c z y c h z n i ą z w i ą z a n y c h , jest t r w a ł ą w a r t o ś c i ą w k u l t u r z e wsi. W y d a j e m i się, że nie. Z b y t silnie i w s z e c h w ł a d n i e oddzia- był w otoczeniu do nieuczestnictwa, biernego uczestnictwa w systemie n o w o c z o ś n i e cały ływuje wschodu... j u ż wcześniej oko a dezszczu dzień świeci jak rybie — Z nocy szadź biała na trawie... wieczorem księżyc co wskazywało jak wczesne zapiski meteorologiczne T r o j a n o w s k i e j . W y d a j o m i się, wróżyć. ma. z letniego — zdarzeń naturalnych, że p r z y l e g a j ą one do m o d e l u k o i n c y d e n c j a ł n e g o b y t u wsi z n a t u r ą . 8 mej już księżyc ś m i e r ć Churchilla oraz p o d w ó j n e c h y b a z w y c i ę ­ wach gospodarki ściśle p o w i ą z a n y c h ze stosunkami na wsi oraz chmury brodzić... deszcz łecz około — Podwieczór ałe trzy prezydenta stwo P o l a k ó w w k t ó r y m ś z W y ś c i g ó w P o k o j u . A u t o r k a w p e w n y m z opisów Kujawa. trochę się uciszył po nich przepływają słońce brodzi duży wiatr z północy żółto czerwonym c a ł y m dzienniku z w y d a r z e ń h i s t o r y c z n y c h t y l k o zwróciły p e w n ą uwagę autorki. Są n i m i : zabójstwo Kennedy'ego, wiatr poszedł tonami. jest słup — Około 232 bardzo nia i w s ł u c h i w a n i a się w obrazy i d ź w i ę k i z o t a c z a j ą c e g o ś w i a t a momencie wyje różnymi Wiatr robić bo jest brzydka n o ś c i pogody. Powoduje ona z a k ł ó c e n i a r y t m u ż y c i a — pracy, zachodu wiatr od zachodu a potem straszny — powietrzu już można morka. duży w dzień nie w biedę. przewija się emocja z w i ą z a n a ze ś w i a d o m o ś c i ą wielkiej zmien­ wschodni... do południo wiatr poszedł — O północy — Obłoki wiatr poszedł trochę się rozchmurzyło wieje — Odrana mrozek wiatr W południe •—• Dziś się kotłuje nawet podnosi w y w o ł u j e n i e p o k ó j a nawet lęk. M r ó z i c h ł ó d s t a w a ł się dokuczli­ Zapiskach — Znocy — JO) i świeci s f o r m u ł o w a n i a , a t a k ż e o k r e ś l e n i a i t e r m i n y u ż y w a n o powszechnie. — wschodni się zachmurza o b ł o k i i c h m u r y . W i s ł a żyje l u b zamiera, staje, aby ponownie by kwitły zachodni koloru i M o r k a (wiatr z p ó ł n o c y ) . Słońce nie t y l k o wschodzi i zachodzi, (...) jak popołudniu p r z y r o d y . A u t o r k a b y ł a t y m ś w i a t e m zafascynowana. przyrody kryje Znocy mrozu 8 stopni i mgła która w dzień się w szadż W wiatr południowo Pochmurno do wschodu — 2.II.1960. cały bardzo dużo śniegu około południa dziwnego łęku... i n n y zasadniczo sens. W y r a ż a ł y b e z i n t e r e s o w n ą p o t r z e b ę patrze­ wiatry, no i pada 31.XII. tylko gwiazdy. Odrana pochmurno dostał jakiegoś Z a p i s k i te o p r ó c z w y r a ź n i e pada zachód p a s j ę , m a j ą c ą — j a k m i się wydaje — wszelkie cechy t w ó r c z o ś c i wczoraj zachmurzeniami zato deszczu ze wschodu na skich b y ł p o ł o ż o n y blisko rzeki, w dolinie za s t o k a m i wysoczyzny pruszyć bierze większy deszcz i padał mrozu niema —• 30.XII. — jak na zaczęły sople. bo marznu południe. wieczorem wieczorem r z e ń , d z i e j ą c y c h się przed n i ą w teatrze n a t u r y (dom Trojanow­ widać gołe pola wiatr z zachodu o 12 tej w w nocy świeciły poszedł pogoda ze wschodu — 18.XII. niało miejscami sama na kwiaty pokazało cicho około 12 tej zaczyna idą z północy ale po w a ż n y c h w a r t o ś c i . B y ć m o ż e r e l a k s u j ą c y c h . Zapisywanie zda­ cicho około południa, ale dołem jest mróz pochmurno chmury Kujawą. świat (wrony to śnieg Zapiski wszystko mogu być otwarte drzwi przechodzu chyba na jakuś —• Dziś też lecz stoi czeka na i poszło pogoda wiatr południowo i p r o s t o t ą ( „ t a k się ociepliło, że m o g ę p r a ć w s ł o n e c z n e j wodzie", rozpoczęła piołunkie się doznawało c z y l i nagrzanej w k o t l e w y s t a w i o n y m na s ł o ń c e ; „ t a k j u ż jest ciepło i ł a d n i e n a dworze, że m o ż n a g r z a ć z ę b y na s ł o ń c u " ) . stanęło i narazie burze ałe nie ciężkie chmury najmniejszej jednego dnia, j a k r ó w n i e ż c a ł y c h p ó r r o k u . Obrazo­ Trojanowska się zachmurza żaby. przechodzić d o ś w i a d c z e n i e n a t u r y , w szczególności z m i e n n o ś c i pogody w skali odczuć znać. zimno. i spowrotem —• Ręce nie zamarzaju Zapiskach puźniej barykadów k i m ś momencie, i t a k ż e coś z p o s z u k i w a ń klucza do rozumienia J a k w wielu s ł a w n y c h p a m i ę t n i k a c h t a k r ó w n i e ż w wróżą. deszcz. wiatr i bardzo gnoseologii, u t w i e r d z a n i a się w odczuciach, p o g l ą d a c h czy w j a ­ najważniejszych problemów moralnych. co one zachodu pryszcze w południe wieczorem — Zaczęły ciekawe deszcz i tak sial w nocy bo go sporo model zasadniczo odmienny, s p r o w a d z a j ą c y funkcjonującej sądzę — jednostkę z b i o r o w o ś c i narodowej. Ponadto m o ż n a — j a k mówić o kompensacyjnych potrzebach środowisk �I I . 2. W y b r a n e z n a k i z ł o w r ó ż e b n e : (a) sen — k a r e t k a p o g o t o w i a , (b) k r z y ż e rysowane p r z y n o t a t k a c h o czyjejś Ś7merci, ,,Janek z k o n a ł p r z e s t a ł ż y ć o d l e c i a ł jego duch n a zawsze"; 9, 11, 16 I I 1964, a ż t r z y po kolei ś m i e r c i , Karasiewicza, Torbickiego, Fabiszewskiego; (c) wieniec pogrzebowy; (d) siekierzysko-toporzysko ( z ł a m a n e ) ; (e) s t r ó ż e 233 �wiejskich w zakresie k s z t a ł t o w a n i a świadomości historycznej, ś w i a d o m o ś c i nio tyle z d a r z e ń n a t u r a l n y c h , co właśnie historycz­ nych — społecznych i k u l t u r a l n y c h , nie wyłączając również T do m n i e m a ń znacznie starszych w s w y m rodow odzie, j a k r ó w n i e ż znacznie m ł o d s z y c h , p ó ź n i e j s z y c h , nie w y ł ą c z a j ą c zdarzeń z drugiej p o ł o w y X I X wieku. p o l i t y c z n y c h . P o j ę c i a przestrzeni i czasu poddawane są dzisiaj A ty żaczku na wsi nieraz g ł ę b s z y m i p o w a ż n i e j s z y m nad szkoły aniżeli to można obserwować w przewartościowaniom, świadomości mieszkańców Wieta, powiedzie miast. Jeden K i e d y r o d z i ł się czas n i e z w y k ł y w k r a j u , u d a w a ł e m się do M u r z y n o w a . N a t o m i a s t z M u r z y n o w a do W a r s z a w y wówczas wysłannicy, emisariusze przybywali murzynowiaków, tworząc Dwie tablice Jeden jest sam co króluje Pięć sześć graju moich przyjaciół, była zwykłością przemierzana przez zawsze g r a n i c z ą c ą z w y k ł y m . K i e d y wracali r a d o ś n i d o w i a d y w a ł e m z nie­ dziewięć przykucnięcia jedenastu i szeptem. M o ż n a więc u z n a ć naukowe r o z r ó ż n i e n i a przestrzeni dwunastu z w y k ł e j od n i e z w y k ł e j , czasu z w y k ł e g o od n i e z w y k ł e g o za czternaste tego z p o z y c j i jemne, p r z y s t a j ą c e , czy t e ż w c h ł a n i a j ą c e f a k t y po­ d o t y c z ą c e rze­ W W y d a j e m i się, że m i k r o k o s m o s t w o r z o n y przez pokolenia poprzedzające współczesnych poszatkować zgodnie z murzynowiaków definiowaną niełatwo nomenklaturą jest sacrum i p r o f a n u m . Nie r o z s t r z y g a m y p o d s t a w o w y c h z a g a d n i e ń zanych z p o j ę c i e m istnienia, w ł ą c z a j ą c przestrzeń nadziemską niebo). Nie definiuje pochodzących od do naszych (powietrze, gwiazdy, n i e k t ó r e do końca sacrum czasoprzestrzeni i profanum dwóch zwią­ rozważań planety; świadomość rzeczywistości, leliju, świętych, boskich, chórów anielskich, męczenników, apostołów, ludzkie a ty czarcie c z y w i s t o ś c i wiejskiej, r o d z ą c e j się, p r z y s z ł e j . jedyny, Pan, iv osiem miłości przestrzeni. D o w i a d y w a ł e m wiary. nami. siedem sakramentów się, co i j a k jest? Bóg w Trójcy ran cierpiał działo się w dobrze m i znanej, codziennej, a dla n i c h o d ś w i ę t n e j się co mojżeszowe. nad zrutynizowaną Przestrzeń nam, z trzech patryarchów w m i e ś c i e n a s t r ó j nadziei. P r z e s t r z e ń , j a k ą p o k o n y w a ł e m , b y ł a powszedniością. nauczały wybrany, przeciwieństwie plemię, padnij do 10 w ziemię! uniejowiaków (Kluchów-Kituiiów) d o s y ć p o w a ż n i e w c i ą ż t r a k t u j ą c y c h wszelkie dawno, nieoficjalne wierzenia, m u r z y n o w i a e y m ó w i ą o nich też podobnie, nawet niozasadniczo, grupową. Zdzicho opisują Caban z rozbawieniom. aktualną stwierdza: po przekopaniu m o g i ł y ojca, z a c h o w a ł się t y l k o pasek, k t ó r y m t y ł k a c h . Osobliwy to pasek. A b y nas tłukł, przecięliśmy go na nas tlukl p o ł o w ę . J e d n a k ojciec zszył grób zszyty, p o w i a d a Zdzicho i ś m i e j e się n i c z y m szalony. otrzymało określeniu ziemi administracyjną dobrzyńskiej. (polityczną) Mieszkali tożsamość i mieszkają w między trzema r z e k a m i ( S k r w ą , D r w ę c ą i W i s ł ą ) , na k r a w ę d z i jakiejś r z e c z y w i s t o ś c i . P o w i a d a j ą , że jest s z c z e g ó l n ą , bo s ł y c h a ć w niej pianie k o g u t ó w z trzech s t r o n ś w i a t a , z p o w i a t u łipnowskiego ( D o b r z y n i a c y ) , p ł o c k i e g o (Mazurzy) i g o s t y n i ń s k i e g o ( Z a w i ś l a c y -Pampki). 7 pasek d o k ł a d n i e i o p a s a ł się n i m przed ś m i e r c i ą . Po ł u t a c h , r o z k o p u j ą c b y l i m i e s z k a ń c a m i k r a ń c a prastarego, naturalnego które po ojciec t y m paskiem nie określanych terminami zwykłości i niezwykłości. Murzynowiacy terytorium, Ale rzeczywistość, aby Anna pochować b a b c i ę , znaleziono pasek. B y ł w Zadrożyńska przekonywująco definiuje środku przestrzeń z w y k ł ą poprzez n i e z w y k ł ą ( s a k r a l n ą ) , czas n i e z w y k ł y (świątecz­ n y ) poprzez z w y k ł y (powszedni). I o d w r o t n i e . 11 niezwykłej G ó r a 'i Gawranicc ? w M u r z y n o w i e są n i k l e (Łysa Ś l a d y przestrzeni K a l i n ó w k a ? Gliniana G ó r a i C z y r ż y n e k ? ) albo — m ó w i ą c inaczej — wątpliwe. Przestrzeń niezwykłą od czasów średniowiecza Czy n a l e ż a ł o b y d o p o w i a d a ć , że jest to nie j a k a ś , lecz m o g ł y t w o r z y ć dalej p o ł o ż o n e od wsi okolico k o ś c i o ł a i cmentarza konkretna rzeczywistość przejścia, brodu, granicząca z polami w R o k i c i u oraz kościołów w Sieeieniu i D u n i n o w i e . Osobnym oraz b ł o n i e m — ł ą k ą . A m o ż e jest to r z e c z y w i s t o ś ć z u p e ł n i e obszarem, s a k r a l n y m m o g ł o b y ć S k ę p e . Niedziela i ś w i ę t a przejścia m i ę d z y t ą i t a m t ą s t r o n ą ; po tej i po t a m t e j stronie, balansu­ jąca ? 8 t w o r z ą n i e w ą t p l i w i e czas n i e z w y k ł y . Obchodzone nawet skru­ pulatnie s t a n o w i ą w ś w i a d o m o ś c i m u r z y n o w i a k ó w od n i e p a m i ę t ­ W i a d o m e jest jedno, że z r z e c z y w i s t o ś c i (czasoprzestrzeni) tej eliminowana b y ł a c l i t o n i c z n o ś ć w czasach p r a h i s t o r y c z n y c h . Może w ł a ś n i e t y l k o eliminowana, a nie w y e l i m i n o w a n a . I Rokicie n y c h czasów cezury wygaszonych emocji. Za p a m i ę c i najstarszych świąt nie nastrój. I poprzedzały toż sam działania przebieg ś w i ą t T i B r w i l n o —• ś r e d n i o w i e c z n e k o ś c i o ł y — osadzone z o s t a ł y w miejscach ujść strug do W i s ł y , w miejscach s z c z e g ó l n y c h . A cala zaś w t y m czyskami, być rejonie n a d w i ś l a ń s k a pobudzającymi lokalizowany ze okolica nasycona b y ł a wyobraźnię. szczególnym Kult przodków rozmachem właśnie uro­ mógł tutaj w s ą s i e d z t w i e M u r z y n o w a i t a k ż e na jego obszarze. C l i t o n i c z n o ś ć nio z o s t a ł a na pokutująco pewno do k o ń c a w y e l i m i n o w a n a . Wszak dusze (zgodnie z p ó ź n i e j s z ą filozofią religijną) w postaci ś w i e t l i k ó w - b a b e k d r ę c z y ł y przed p ó ł w i e c z e m najstateczniejszych. Pod Ł y s ą G ó r ą w i d y w a n o n o c a m i k a r e t ę b i a ł ą , a na cmentarzu siecieńskim czarną, wiozącą ducha dziedzica, niedowiarka. Na K a l i n ó w c e n i m ścięto r o s n ą c e t a m p o t ę ż n e d ę b y p o j a w i a ł a się m ł o d a k o b i e t a w czerwonym, c z a r n y m i b i a ł y m s t r o j u . N a M a ­ nowcach albo na G a w r a ń c u p r z y ł a p a ł K o n s t a n t y Fabiszewski czarownice w a r z ą c e w lesie wroniec ( w i d ł a k ) . Przed G ó r ą Gli­ n i a n ą s t a w a ł y konie i nie c h c i a ł y iść dalej. Z t o n i W i s ł y docho­ dziły nocami wołania, kto ich p o s ł u c h a ł nie k o ń z o g n i s t y m i n o z d r z a m i i ł a ń c u c h e m na k u l a w y oraz n i e d ź w i e d z i e wracał. Czarny szyi, czarny pies i kobiety sznurujące wysokie d o p e ł n i a j ą l i t a n i i o istotach nieziemskich. Z a k l ę c i e j a k i m s ł u g i w a n o się aby (tego z a k l ę c i a ) buty po­ o d s t r a s z y ć wszelkie w i d z i a d ł a nocne, s w y m i uroczystości namaszczenia, bez przejmowania się n i e c o d z i e n n ą c h w i l ą . W y r a ż a ł a b y się w t y m reakcja na nader często i gorliwie kuczliwych świętującą społeczność wodniacką, na o r y l i ? N i e wiadomo. W p a m i ę t n i k u Teresy nowskiej niedziela i ś w i ę t a są odnotowywane j e d n y m do­ Troja­ słowem lub zaledwie p a r u s ł o w a m i . B y ł y to dla a u t o r k i j a k b y puste d n i , w k t ó r y c h znacznie m n i e j się dzieje, aniżeli w dnie powszed­ nie. W świetle t y c h t y l k o Zapisków okazuje się, że niezwykle s t a ć się m o ż o z w y k ł y m , aż p o s p o l i t y m . Poprzez swój stopień rytualizaeji, eliminujący wyższy znaczenie p r z y p a d k u — wy­ s t ą p i e n i e z d a r z e ń niepowtarzalnych — wreszcie, przez korzysta­ nie z surowszej n o r m y — eliminuj ącej d o w o l n o ś ć i o r y g i n a l n o ś ć , owo niezwykłości m o g ą wywoływać apatię, pasywność i nie­ c h ę ć . W s z y s t k i e t r z y wymienione sta,ny m o g ą też charakteryzo­ wać dzień powszedni. 12 Trojanowska d z i ę k i swemu n i e r u c h l i w e m u , m o ż n a b y rzec m e d y t a c y j n e m u t r y b o w i ż y c i a s t a ł a się jego bardzo w n i k l i w y m obserwatorom. N a t o m i a s t poprzez prowadzono systematycznie Zapiski doskonaliła utrwalanie na, postrzeganie, piśmie zachowanie m ę ż a , czy zdarzeń. analizowanie Sposób w jaki i ostatecznie kontrolowała, rodzaj celebracji swego samopoczucia, w ł a s n y c h stanów" ducha, wpływali uiew ą t p l i w i o na przebieg t y c h „ t a b l i c e m o j ż e s z o w e " ) , nieco o ś w i e t l a m e t r y k ę o w y c h u p i o r n y c h z d a r z e ń , s t a n o w i ł rodzaj ich kreacji, a ostatecznie —• j a k m o ż n a w y o b r a ż e ń . W y d a j e się, że zaklęcie nic jest w c z e ś n i e j s z e , aniżeli p r z y p u s z c z a ć — p r o w o k o w a ł los. N i e z w y k ł e wkracza, z nieby­ 234 średniowiecza. 9 Mogło ono (,,żaczek wzmagające dorocznych i nauczały", czasy p ó ź n e g o apotropeicznymi słowami r o d z i n n y c h odbyw al się bez celebracyjno, jednak o d n o s i ć sic w a ł ą m o c ą w jej i n d y w i d u a l n y świni i n t y m n y . I t o , co k o m u ś �z T o r b i c k i m i o k a z a ł o sio .,trudne do zniesienia". W rok i k i l k a m i e s i ę c y po podp s m i n z s ą s i a d a m i u m o w y d z i e r ż a w c z e j Teresa Trojanowska umarła. Trojanowska przyżyć celebrację duchowych obeerwaeję swego samopoczucia prowadziła meteroologiczną poprzez... oraz — eo i ostatecznie uszczegółowioną najbardziej interesuje — opis z a c h o w a ń l u d z i , z k t ó r y m i dano jej b y ł o w s p ó ł ż y ć . Jak mocno p r z e ż y w a ł a te zachowania ś w i a d c z y to, żo n i e k t ó r o z nich trafiały do rzeczywistości jej marzeń sennych. N a miejsce w systematycznie prowadzonych osoba m ę ż a Jana, a n a s t ę p n i e pierwsze opisach wysuwa się b r a t a J ó z k a . P r z y p a t r z m y się przez chwilę p o ś w i ę c a n i u uwagi w Zapiskach tym ważnym dla a u t o r k i postaciom: 9.IX.1961. Rano J. i kupił 50 kilo jęczmienia spodnie szczęście (Jasio JO) pojechał ale już bardzo smutny mu na Helcia wieczorem dostała list pies hektary pojechał ale chleba nie dostał dopiero kupił czerstwy. bo z Paprockiego potem J. pojechał zrobił trochę ospy u Torbickich za, chlebem do Duninowa do 150 zł przy tym porwał że go nie pokaleczył orać w południe dzińskiego — zapłacił u Gur- od Romana łecz więzienia. Jest to zapis wszystkich w y d a r z e ń w c i ą g u dnia. Przygoda z psem w y d a r z y ł a się rano, za dnia,, a więc w sprzyjających okolicznościach. Jan Trojanowski powinien znać naturę wiejskich psów. J e ś l i dal sobie porw-ać spodnio, to m o ż e dlatego, żo b y ł roztar­ gniony, z a j ę t y m y ś l a m i o c z e k a j ą c y c h go jeszcze w- c i ą g u dnia I I . 'i. Bocian licznych zajęciach ? 25.IX.1961 J. skończeniu przewruciuł po zabił wziuł łub nie złamał się za worzenie się ręli czy Janek łubinu spadł nogi. Był w storzek szczęście który że się to poniedziałek. m o g ł o b y w y d a w a ć się pospolite albo p r z e c i ę t n o staje się w ł a ś n i e dzielę J T o d p o c z y w a ł w d o m u , nie p o s z e d ł do kościoła, po n i e z w y k ł e . W i n n y m zaś wymiarze, zdarzenia ze ś w i a t a w y o b r a ­ ł u d n i u jodynie t r o c h ę z r y w a ł śliwek. żeń h i s t o r y o z n o - k u l t u r o w y c h w ł a s n e g o ś r o d o w i s k a rałem się p r z y b l i ż y ć na paru poprzednich (który p r a c o w a ł sam, totalnie z l e k c e w a ż o n e . Oficjalna n i e z w y k ł o ś ć , przede w s z y s t k i m LIII niedziel i ś w i ą t k o ś c i e l n y c h , ale r ó w n i e ż weselisk i c h r z t ó w , bar­ Więcławie dziej niż m o ż n a b y s ą d z i ć , podlega u z w y k l o n i u . F a k t y z dnia r powszedniego, szarej c o d z i e n n o ś c i , j a k pranie w s ł o n e c z n e j w odzie wiązkami fenomenologii p r a w integralnie z f e n o m e n o l o g i ą własnych natury łączy doznań. Przestrzeń d u k o w a n a zostanie do w y m i a r ó w d o m o w y c h , k o n t a k t ó w się zre­ dysponujemy częstsze dokumentem etnologicznio mocno podważającym wyobrażenia na temat nasze miejsca naj­ osoby 7.IV.1967. Dziś niby w Płocku namówiły kapelusz płacił niewiern zamkniętymi npyl oczami a kiedy już mnie ale to jakby (de ja mieście Hrońcia kotarze z woalku kto zaten mitdam że jak w jakimś druga jakby 21.III.1962 wprowadziły iriozu ruszył i zobaczyłam i'- Płocku jest oczu talie to ja ostrożnie byty zamknięte. czy tram­ uchyliłam oczy że dojeżdżamy do Cmętarza oczy zamknęłam Sen ałe chwilę zapisała)/} tak naprawdę ho może on tragicznie o w d o w i a ł e j i bratowej przed r o k i e m . Brońci Otóż wydzierżawiła za namową, c/.ęść g r u n t ó w brata u Karasiewicza kupił koru na odmrożone J. po wczorajszym położył Jasiu wymoczeniu tak że już się spać od rana obuwa nóg w korze sporo zrobił i śpi bez w płaczu. się i zbuwa co chwila na ból a tu roboty tyle że nie wie co też arz na górc wszystko bo u obóch nóg duże palce rozbrzydzone jak zaczuł i nie moczyć chce moczyć widocznie zaniego i przyniosłam zaniego kusztyktd ale on zato to nażyczył aiemogła ruszyć życie niewiem jakie będzie J. Dziś i dobija z Elektryfikacji zł. Wszystko ból ja złapał dalsze życie wieczór żebym Dziś znów nie się odebrać zgłupieje. do Torbickich ostatniej cierpliwości otrzymedim na, 1850 zl choć w styczniu się zprzysięgło pod czy on nie są ale teraz nóż i chciał zabić odbieram ten mróz. daleko 2 razy wody żeby się tak tylko umyka, co chwila nie to grzeje nogę tak że, już do tego wszystkiego pierel- woli lepiej mi aby mnie pokręciło potych życzeniach 2H.I11.1962. a jak w lej korze było już to pierwsze a tu ból tych odmrożonych palców dę­ podwurku to po słomę na pole to po koniczynę, 1431 wrużebny. i 2 ma na wieś za dębowu się czuje lepiej znowu wymoczył się uwziuł Sen ten poprze'!/.ilo w a ż n o wydarzenie w ż y c i u Trojanowskiej, Józka ...poszedł 26.III.1962 poszłam, kurczowo że po obudzeniu nie mogłam przez dłuższą otirorzyć dziś troałki mnie do samochodu z powrotem bowej trochę głoicie gazy i tak z tymi wpowrocie do mąki nogi. na kapelusz więcej pojechał żytniej przemoczony i z n i e w i e l k i m i r e z u l t a t a m i . oczami do tej ten dotknę ho to jest ze śmiertelnej ten pojazd było i jakaś w czarnyni tm ho się Ixdani to ona .'*/c rozhci gdzie one taki sen ze byłam ze rnnu Józia mnie na kapelusz oczy zamknę] waju miałam była to nic grzeje nogę i jęczy w k u l t u r z e c h ł o p s k i e j , n i e g d y ś , czy dziś. — słomy 11 sta Jasiu 25 k. na 3 90. 21.III.1962 albowiem rok za 15 ście ałe nic po za 5 kiłami Przez pierwsze d n i marca J T „ k o l ę d u j e za z i a r k a m i " , czyli ludźmi z sąsiedztwa. Piszę o t y m wszystkim z prawdziwą satysfakcją, 1962 za ziarkami c h o d z i ł do b o g a t y c h gospodarzy w okolicy. W r a c a ł z z i ę b n i ę t y , między m ę ż e m i J ó z k i e m oraz n i e z b ę d n y c h więzi z j a k i m i ś , nielicznymi JT że n i k t m u nie p o m a g a ł . Marzec pszenicy lub grzanie zębów no słońcu i t p . u r a s t a j ą do p r z e ż y ć c u d o w n y c h . Czas p o d p o r z ą d k o w a n y po­ W y t ł u m a c z e n i e m przykrego zdarzenia m o ż e b y ć t o , że sta­ stronach), z o s t a j ą nie W nie­ było pa- wpłacone nareiz. Ale z n a d e j ś c i e m kwietniowego ocieplenia, a nawet u p a ł ó w , poprawił się n a s t r ó j w małżeństwie T. Pod koniec k w i e t n i a swego i na p o c z ą t k u maja J T r o z p o c z y n a ł p r a c ę j u ż o 4 r a n o ! Minęło (dopuly- prawie diva lata i w czasie t y m nie zanotowane z o s t a ł y przez w^anie się) r e p r e z e n t o w a ł a energiczna J ó z i a , a nie j a k zazwyczaj, T T j a k i e ś przykrzejsze zdarzenia. Ale nieszczęścia nie o p u ś c i ł y g ł o w a rodziny, m ę ż c z y z n a , w~ t y m p r z y p a d k u pan domu Trojanowskich. gospodarstwa małżonkom Torbickim. Ich interesy Kazimieiz, k o r z y s t a j ą c y z przydomku Biskup z t y t u ł u posług kościelnego w R o k i e m . Sen okazał się rzeczywiście proroczy. Współżycie 16.1.1964. Dziś kami od parówki już około 11 stej wybrał się do Duninowa się wrócił bo sanki się przewróciły sanecz­ jabłka się 235 �I I . 4. W y b r a n e z n a k i dobro w r ó ż e b n e : (a) kaczka l u b kurczak, ,,8 V 1967 z a c z ę ł y się l ą d z k u r c z a k i i g u l a k i " ; (b) „ 2 4 V I 1961 p o d w i e c z ó r o p r o s i ł a się m ł o d a m a c i o r k a m a 7 s z t u k " ; (c) „ 2 8 I X 1962 u z b i e r a ł a m t r o c h ę m a ś l a c z k ó w olszuwek s i t k ó w pare k o ź l a k ó w surojatek b y l i panowie z izby f i n a n s o w e j " : (d) „ 1 5 V I I 1961 O k o ł o 9 ocieliła sie k r o w a m a byczka bardzo d u ż y t y l k o przez ciężkie ocielenie coś m u się zrobiło i na zadek nie m o ż e się p o d n i e ś ć " ; (e) „ 2 0 X 1967 K r o w a zdrowsza p o s z ł a na pole z a c z ę ł a ż u ć " ; (f) „ 1 0 V I 1965 J . rano b y ł w k i o s k u m i a ł 2 k . 25 d. j a j o t r z y m a ł 51 zł. 75 g r . " (g) „ 7 X I 1964 J . z a r r z n u ł tego wielkiego k o g u t a . " 236 �I wysypały i pomieszały (dziś) 17.1.1964 ninowa jak pod szarówkie poszedł do Mieciowej. J. stróżuje. Dziś J. około 11 stej wziuł ale teraz to poszedł tylko zamarzło Duninów. nowym to wytyczył Jabłka miał przedtym 16,50 1.II.1964 gorszych rówki wziuł 18 zł. były przywiózł groszy. Ja miami i musztardy wiele strachu razem wydał z niu wywlekła pod pias­ płu- J. ciężarem był tylko na tej zmę­ chlapaninie. z powodu że przeziąbł a i do tego deszcz straszna rękie wichura czy nogę to już i nabawić samopoczucie 70 z powodu że J. czul się i padał niż łamać złotych się dwojga nie nasz a już starszych ludzi. opisy zdarzeń przypłaconych odmrożeniem nóg, roz­ j ą t k o w o ciężkich, w k t ó r y c h w y s t ę p o w a ł J T odkrywamy w Zapiskach zawsze sam. opisanie pogodniejszego w k t ó r y m od p o c z ą t k u do k o ń c a u c z e s t n i c z y ł y dwie osoby JT a ja zwyciężę. Czerwonu ciężki (imię pogotowie żywot i zmartwienia. Janek się tam szarpać przewrócił mu złama­ dalej bo gdyby go psa i Janek wziuł sie by go roztrzaskała i Latku poszedł a później do Wisły i ona popędziła to napewno Wezwano J. krowy w inne wtem ona zaczęła go w łańcuch się zerwał popołud. są uwiązane przeprowadził okręciła na furtkie a ja przeżyłam w — JO) drobiazgi złamała pojechał do na te moje słabe siły spadł też szpitala taki ciężar J T nie o d z y s k a ł j u ż zdrowia. Po 2,5 mie­ s i ę c z n y m pobycie w szpitalu przywieziono go do d o m u . . . wieźli chorego 'i kiedy wyszłam i zobaczył szyłam to się rozpłakał że mam imienin TT) wojował i weselej. zaczyna się znaję — ja to już dostaję spać jest przy­ usłyszał ucie­ prezent dzień więcej Imieninowy strasznie przyszła ma to ale już w nocy mnie do głowy. mi strasznie lżył wyzywał 30 listopada wprost obłędu bo Janek lichy wygląd (był roboty i kłopotów giechenna... myśl mnie małe dziecko ja też się bardzo W parę dni potem Jasiu tylko mu plugawa i niedaje jak do samochodu i Jasiu przywieziony chęć będę miała będzie raźniej cału noc wy­ dokucza śmiertelny. N a d r u g i d z i e ń , poprosiwszy o picie (mleko z m a s ł e m i m i o ­ dem), u m a r ł J T . M i a ł 72 l a t a . G d y b y nie w y p a d e k z n a r o w i s t ą k r o w ą p r a c o w a ł b y do k o ń c a swego ż y c i a . Ale zdarzenia, do Szpitala czy W godzinach do bramy co jest wyjście łape. pracy nie o d razu zrezygnowano z uczestnictwa w n o c n y m b a l u . W y ­ s t r o j a m i ż o ł ą d k a , czy o g ó l n y m p o t ł u c z e n i e m , w sytuacjach w y ­ niewiem do Lukarwki rano się wściekała prawu jaka choroby. W 1964 r o k u J T m i a l j u ż 71 lat. M i m o niezwykle ciężkiej pracy, brałem doszedł ła nogie a łańcuch pomiędzy ale wrócił szczęśliwie gołołedź podziwiać najpierw Czarnu Gloge- 53 zł. bo to przejście bał ale nie poszłiśmy 100 złotych tragiczna. miejsce — JO) lak go wlekła śnieg i deszcz kołek krowy (wbić pale do których 12 kg za 119 to taka wazka gardziel wiek aby po nocach się włuczyć Trzeba ładnych sprzedał cały czas stał z temi jabłkami była fatalna stracić jabłek też może ze 6 kilo za łącznie nie zdrowo bo dostał roztrój żołądka łepiej wziuł mi się że tam się ten lód zarwie pod czony przemoczony Niedziela i w tej szarpaninie maleńkie cukier Dziś był ten składkowy 24. VII. przepalować kupił kolana pogotowie zabrało sama jak N a przepuszczonej przez n i e u w a g ę karcie znajduje się szcze- kilo zł. i on się stopi stałe wyglądałam ta pogoda nogę wyżej g ó ł o w s z y opis tego zdarzenia. Stary 1 zł 60 gr. dla Brońci Glogeruwek dziś przeżyłam zdawało asz na kiełb. 30 zł 2 cltał. 13 zł makar. 17 zł 12 kiem to takie niebezpieczne Du­ Torbie 12 i pół bo była straszna pogoda padał chleba kiełbasy do bo Kazio to J. chodził do Duninowa 6 k. i maleńkich resztę jabłek kupił i szufel. J. poszedł i poszedł Landzberskie Gewont 4 60 i wody tlenionej lekarstwo jabłek przejściem na zamówienie po 1(1 zł i 5 kilo po 5 zł. kupił pacz. kowi prawu biedna pozostałam W i e m y j u ż j a k i e nieszczęścia n a w i e d z a ł y d o m T r o j a n o w s k i c h . Wszystkie one dotyczyły bezpośrednio samego gospodarza, „głowy d o m u " (napisałem w cudzysłowie, albowiem rzeczywistą oraz szwagier J I . M ł o d s z y J I n a l e ż a ł do o s ó b niezwykle przed­ głową domu b y ł a T T ) . Pośrednio skutki nieszczęśliwych z d a r z e ń siębiorczych. dotykały 19.1.1962 3 sztuki sztuki 830 Dziś J. pojechał do Płocka ale to łiche asz strach patrzyć bo 1 go w drodze zgubili dr(ugi) 530 z Józka świńmi do Płocka dowieżłi te 2 wa sprzedał tego 3 go u; powrotnej wziuł za tylko 2 u Wiśniewskiego... Na drugi dzień... do Brwilna po tego świniaka wrócili około J. o 4 tej 1 szej (w p r z y g ó d na świniaków. Zastanawiając t a r g 3 „ l i c h y c h asz się nad tym a co ł ą c z y ć m o ż n a b y ryzyka małżonkę zajęcia mniejsza i coś niż męża, nieokreślonego ze z w i ę k s z o n ą o d p o r n o ś c i ą psychiczną odszukał b o j a ź n i ą , k t ó r a daje się c z ę s t o p o z n a w a ć j a k o z w i ę k s z o n a roz­ pojechał t r o p n o ś ć w stosunku do m ę ż c z y z n y , swego partnera. Zapalczywość, utrata kontroli nad nocy). strach p a t r z e ć " wydarzeniem Ochraniały i z w ł a ś c i w ą k o b i e t o m i n s t y n t k t o w n ą n i e u f n o ś c i ą , czy t e ż nawet T a k więc, d w u m d o ś w i a d c z o n y m m ę ż c z y z n o m nie u d a ł o się z a w i e ź ć bez samą. mniejszego wziuł 1 go drodze Józiek w Brwiłnie ją ruchliwość, d z i a ł a n i a m i , idzie na ogół w parze z rodzajem z a j ę c i a ; wzmga się w m i a r ę p o s t ę p u j ą c e g o w tych z a j ę c i a c h stopnia r y z y k a . razem K a ż d ą z przedstawionych u w a g p r z y j ą ł b y m j a k o w y j a ś n i e n i e z i n n y m i osobami z M u r z y n o w a , m a j ą c y m i d o ś w i a d c z e n i e w trans­ prawie dostateczne tragedii portowaniu świniak p r z y p r a c y " s p o t y k a ł y naszego bohatera w sytuacjach m i n i m a l ­ dlatego u c i e k ł (przy c z y m s p a d ł z w o z u i m u s i a ł się p o t u r b o w a ć ) nego r y z y k a , w o k o l i c z n o ś c i a c h doskonale znanych, p r z y k t ó r y c h p o n i e w a ż n i e d o k ł a d n i e z a m k n i ę t o k l a t k ę . S t a ł o się to p o d w p ł y ­ p r z e w i d y w a n i e n i e s z c z ę ś l i w y c h s k u t k ó w — w y d a w a ł o b y się — w e m d z i a ł a j ą c y c h e m o c j i : r a d o ś c i na m y ś l o znalezieniu się w nie w y m a g a j a k i e j ś w z m o ż o n e j p r a c y u m y s ł o w e j , zastanowienia P ł o c k u na, t a r g u , z dala od codziennych o b o w i ą z k ó w , no i nadziei i t d . J T nie n a l e ż a ł do o s ó b niezdarnych i n i e d b a ł y c h , t y c h k t ó r e udanej s p r z e d a ż y , uzyskania w i ę k s z y c h p i e n i ę d z y . o k r e ś l a n o m i a n e m gula. W i e m y z Zapisków zwierząt, doszliśmy do przekonania, że Nadmierne emocje mogą, s p o w o d o w a ć t o , co o k r e ś l a z w r o t „ s t r a c i ć g ł o w ę " . 5. V.1964 chciałam śliwki słowami Dziś dosadzaliśmy aby to było zakończone to u-yciuł która zabić błuźnil kartofli za oboru J. to się tak wściekł by mogła jeszcze za to że ja że zamiast suchej żyć a mnie to gotów aż strach pomyśleć wrzeszczał jak był wariat. JT, g d y b y nie to, że o „wypadki najskrytszych jego cechach z e w n ę t r z n y c h , d b a ł o ś c i o siebie (jeździł do fryzjera aby się t y l k o ogolić, nosił w n i e d z i e l ę j e d w a b n ą b i e l i z n ę , w y ­ g l ą d a ł elegancko) i w e w n ę t r z n y c h (nie w s z c z y n a ł z s ą s i a d a m i n i g d y k ł ó t n i , b y ł u s t ę p l i w y i powszechnie l u b i a n y ) . D o końca ż y c i a ciężko p r a c o w a ł . C h o c i a ż zapewne nie n a l e ż a ł do 9 maja w r ó c i ł a p e ł n a zgoda do g n i e w n y c h m a ł ż o n k ó w i do tych, k t ó r z y s p a l a j ą się w robocie nic poza n i ą nie w i d z ą c . Potrafił 12 w nocy b a w i l i się na „ W i e c z o r k u u B r o ń c i " . docenić zwykłej Nieszczęśliwego w y p a d k u j a k i s p o t k a ł J T p o d koniec lipca 66 r. nie p o p r z e d z i ł y ż a d n e p o w a ż n i e j s z e zdarzenia. M a ł ż o n k o w i e nie kłócili się zo s o b ą p o n a d dwa m i e s i ą c e ; 22 lipca 1966 r o k u w s p ó l n i e s ł u c h a l i z radia Defilady w Warszawie na 1000 lecie Państwa Polski i 22 rocz. Odrodzenia. D n i a n a s t ę p n e g o , w s o b o t ę J T z r y w a ł gruszki L i p c ó w k i . rozmowie z d r u g i m człowiekiem.. P r z y z w y c z a i ł się do pracowania 24.VII.1966 z tego Bronci nas zostało Niedziela dałam trochę więcej jak 35 zł i kiło Ogórków Rano musztardówkę 1 к jaj zrobiłam masło Zapędowskiej może 10 d. potem sprzedałam kwater, śmiet. przeszło 100 zł. bardzo się cieszyłam uciecha w godzinach popołudniowych ale jak krowa z 80 40 d. no i Od Ziuty 2 kurczaki utargowałam krutko trwała Czarna d. dła ta moja złamała Jan­ na bezinteresowną mrozie i wietrze przyjemność, ( b y ł przecież towarzyszącą w młodości marynarzem), p o t r a f i ł .sterczeć godzinami w czasie u l e w y z j a b ł k a m i , które d o w i ó z ł do D u n i n o w a , nie u n i k a ł p r a c y w polu w czasie p l u c h y . C h o c i a ż k o ń g r z ą z ł w biocie, nie p r z e r y w a ł o r k i . A k i e d y się ociepliło na w i o s n ę , s t a w a ł do p r a c y j u ż o 4 rano. M i m o to w Za­ piskach domowych t a k ą oto uzyskujemy charakterystykę jego osoby: — pmcuje gorzej niż — żyła fornala się — dziś to dzień — dziś obijał najemny odzywa przełaził się w domu 237 �m i a s t ona na k o m i n k i i wieczorki. Ostatecznie rodzi się osobliwa z a l e ż n o ś ć bez w y j ś c i a , co najmniej dla jednej ze s t r o n . 2. VI.1965 rok. Dziś J. od samego rana stworzył życzył mi choroby ale zamiast mnie to jego popadła mała cały Ziemi dzień nawet Mazowieckiej. Talerze. Aktorzy nie skorzystał Ja grali byłam. bardzo molu z zaproszenia Sztuka pod awanturę choroba i trzy­ do nazwą Teatru Latające ładnie. Często p o j a w i a j ą c e się w Zapiskach wyznania „więcej mogę z r o b i ć " i jeszcze częściej „ w i ę c e j m o ż e z r o b i ć " , to — j a k m i się wydaje — r ó w n i e ż d o m i n u j ą c e pragnienie o b y d w o j g a m a ł ż o n ­ k ó w , ich razem i k a ż d e g o z osobna. stosują J e d n a k ż e sankcje jakie wobec siebie ( w i e m y g ł ó w n i e o s ł o w n y c h , ona urąga, on „ z e m ś c i " ) nie p o z w a l a j ą , a b y ich h a r ó w k a p r z y b l i ż a ł a się do j a k i e j ś f o r m y p r a c y akceptowanej. I t y m s a m y m j a k b y nie wykraczała poza nieubłaganą konieczność życiową, tym su­ r o w s z ą i m bardziej towarzyszy jej nakaz w e w n ę t r z n y , szczególnie chyba silny u T T i z e w n ę t r z n y skierowany przez n i ą do J T . W pracy obojga t r u d n o t e ż dostrzec c o ś więcej aniżeli cele b y ­ t o w o : p o t r z e b ę p r z e ż y c i a . Z a p i s k i T T spowija poczucie s t a ł e g o z a g r o ż e n i a , f a t u m n ę d z y , g ł o d u ! ! ! T r u d n o zatem dostrzec zado­ wolenie, p e ł n i e j s z ą s a t y s f a k c j ę I I . 5. K r o w a z wykonanych zadań, a więc to, co o k r e ś l a najlepiej chyba, sons satysfakeyjny k a ż d e j pracy. A może poświadczeniom tych u k r y t y c h stanów są w p a m i ę t n i k u TT — grzebie się jak zaj'litowana mucha — przeględził ze — poszedł przeszło godzinę do Bronci wrócił nie. odzywał i dałam — (Rekin) doskoczył i żalu poszłam kaszanki 60 d. Jest niezwykłe charakterystyczne, że niedziele na pokłepach w gospodarstwie poza k o n i e c z n y m i w s t a ł y m repertuarze o b r z ą d ­ to tak smutno i nudno ja z tego k u ( o p r z ą d , o p o r z ą d ) z w i e r z ą t , nie stal się dla a u t o r k i o k a z j ą (...) wypuściłam, u Z i u Zosi 9 tej długo się na k o ­ od Zosi dostałam do zapisania j a k i e j ś s a t y s f a k c j o n u j ą c e j u k o ń c z o n e , dobrze prace refleksji, że coś z o s t a ł o zrobione, albo że pozostaje do zrobienia,. młotem niedziele i ś w i ę t a b y ł y czasem m a r t w y m . Satysfakcja z p r a c y codziennej p r z y j m o w a ł a p o s t a ć t a k n i e o k r e ś l o n ą czy z b y t n i k ł ą , i kowadłem (chodzi o zachowanie iż nie p r o w o k o w a ł a do j a k i e g o ś w y z n a n i a . J e d n o c z e ś n i e odpo­ agresywne d w ó c h n a j b l i ż s z y c h s ą s i a d ó w , k t ó r y m n a l e ż y się czynek, k o n t e n t o w a n i e się przyzwoleniem, czy w r ę c z stale p o d p o r z ą d k o w y w a ć — J O ) do niego, r ó w n i e ż w obejściu i pół dnia jak w inne dni niech przyjdzie z ni u też kilka, jaka. na między klepy — trochę w nogę mu lepiej już dziś mniej ją grzeje i więcej może notacji. cieszyć się odpoczynkiem, że dzieli w o l n y od p r a c y b y ł dla niej rodzajem u d r ę k i . I najprawdopodobniej w niedziele i ś w i ę t a przeklepie razy poleci nakazem nie u z y s k a ł o ż a d n e j p o w a ż n i e j s z e j Odnosi się w r a ż e n i e , że T T nie p o t r a f i ł a o d p o c z y w a ć , aż do 11 stej — jeszcze gorzej leniuchuje baba to już święta, wybiegłam od godziny —• i do sąsiadów i nie w y ł ą c z a j ą c B o ż e g o Narodzenia i W i e l k i e j N o c y , w y r ó ż n i a j ą się w p a m i ę t n i k u T T r a ż ą c ą p u s t k ą , j a k b y się nic z u p e ł n i e nie ty skórwysynn się robotny ciekawe jak to — przekołował albo Nie p o j a w i a j ą się r ó w n i e ż innego rodzaju w i a d o m o ś c i . Podobnie — on biedny jest między małżonkami najczęściej do kłótni. dochodziło Najtragiczniejszy w y p a d e k , o k u p i o n y ś m i e r c i ą J T w y d a r z y ł się 22 lipca. W m a ł ż e ń s t w i e T r o j a n o w s k i c h i n t e r e s u j ą c y nas stosunek do zrobić. A b y o s ł a b i ć w r a ż e n i e j a k i e pozostawia rejestr t y c h z d a ń k r y ­ codziennych o b o w i ą z k ó w t y c z n y c h , n a l e ż y sprawiedliwie p r z y z n a ć , że odarte z o s t a ł y ze przypadkami łączył i zdarzeniami. b y rzec bezosobowy się z l i c z n y m i Jedne miały („zdechła nieszczęsnymi charakter ostatnia chora ogólny, swego k o n t e k s t u , i żc p o c h o d z ą z opisów prowa-dzonych przez można wiele l a t . Ponadto, trzeba z r o z u m i e ć o s o b ę w y m a g a j ą c ą i a m b i t ­ „ w y ł ą c z o n o e l e k t r y c z n o ś ć " , „ j u ż c a ł y d z i e ń leje") i osobowy, 7 kura", dziejące ł ą c z ą c y się z n a t u r ą osoby J T . T T , c h o c i a ż n i e z b y t r u c h l i w a się w gospodarstwie. T T w i e d z i a ł a dobrze, że życie na, wsi na z p o w o d u swej tuszy, p o t r a f i ł a — j a k w i ę k s z o ś ć k o b i e t — znacz­ własnym się nie lepiej n i ż J T p r z y s t o s o w a ć się do niespodziewanych, t r u d n y c h bez reszty p r a c y . S t a ć j ą p r z y t y m b y ł o nie t y l k o na oschłość s y t u a c j i . K i e d y nie m a p r ą d u grzeje w o d ę do p r a n i a na s ł o ń c u ną, a więc szczególnie uczuloną gospodarstwie wymaga, na niedoskonałości wyrzeczeń, poświęcenia surowego kontrolera, lecz t a k ż e na w y r o z u m i a ł o ś ć , w s p ó ł c z u c i e ( s ł o n e c z n a woda). N i e m a r n u j e kochającej jego i węgla. K i e d y s ą s i a d chce z a m o r d o w a ć m ę ż a , nio m i l k n i e lecz w e w n ę t r z n e pomieszanie czy z w y k ł e , chociaż p o w t a r z a j ą c e się, k r z y c z y . P o t r a f i t e ż z e b r a ć się w g a r ś ć , c h o ć n a s t r ó j w d o m u rozkojarzenic. Ł ą c z y ł a to z k o n i e c z n o ś c i ą temu z u p e ł n i e nie sprzyja, „ s k o r z y s t a ć z zaproszenia" i p ó j ś ć na żony. Rozumiała rozterkę duehow-ą męża, podporządkowywania się, u s t ę p o w a n i a d w ó m n i e z w y k ł o s i l n y m i g r o ź n y m Pisała w i ę c : on biedny potrafiła szczęść. jest jednak z a u w a ż y ć Zrzędliwość między młotem sąsiadom. i kowadłem... wła,snej r o l i w p i ę t r z e n i u b o w i e m , rzadko sprzyja Nie się nie­ spontaniczności i samorealizacji. T T w y m o g ł a , stosowanie u r ą g a j ą c Latające t y m s a m y m cennego drewna Talerze. Czy sens p r a c y T T i J T b y ł t a k i sam 1 A b y o d p o w i e d z i e ć na to trudno, p y t a n i e n a l e ż a ł o b y w i e d z i e ć , k t ó r a z o s ó b s w ą p r a c ę p o l u b i ł a . Z analizy Zapisków w y n i k a , że bez reszty, c a ł k o w i c i e , (przyznaje ani jedna a n i druga. W y d a j e się j e d n a k , że b l i ż s z y polubienia, się do togo s ł o w a nieraz) a b y J T ,,wzioł się wreszcie"' za upo­ b y ł on. W s k a z y w a ł o b y na to demonstrowanie na o w y c h p o k ł e ­ rządkowanie JT pach i g l ę d a c h swego dobrego samopoczucia. ИТ d u ż o rozma­ t a k gorliwie z a b r a ł się do pracy, że w y c i ą ł z d r o w ą ś l i w k ę . Pewnie w i a ł i o p o w i a d a ł , t w o r z y ł swoje historyje w k o n w e n c j i uznanej, b y nie z r o b i ł togo, g d y b y sroga k ł ó t n i a nie p o p r z e d z i ł a nadal jeszcze ż y w e j i aprobowanej. Z a c h o w a ł p a m i ę ć „ c z ł o w i e k a sadu. Sponiewierany s u r o w y m i p o l a j a n k a m i jego z a c h o d ó w . Sankcje wymierzone przez T T nie m o g ą b y ć spra­ ś m i e s z n e g o " , a więc skorego wiedliwe. W e d ł u g Zapisków h u m o r u . W p a m i ę c i tej istnieje w y ł ą c z n i e uznanie. 238 i jabłek, d z i a ł o . Czas t e n , k i e d y z a m i e r a j ą wszelkie p o w a ż n i e j s z e do Leosi (podkr. JO) byłam —• siedział ałc się nic zrobił krzyk ja słysząc to m i n k i ilość sprzedanych to twoja i wrzasnął z domu (...) w dniu dzisiejszym — zrobił urągać glendach spokój mogiła J. się bardzo przeraził smutku ale byl na o pół do 10 tej zaczęłam do Janka określające specjalne r y s u n k i (ił. 1—6). Swidniakieni (bratowej, nauczycielki) i u Nowaka, suche liczby, rozdanego w ś r ó d s ą s i a d e k m a s ł a ? N i e k i e d y u z u p e ł n i a j ą te dane o n chodzi na p o k l e p y i g l ę d y , nato­ do ż a r t ó w z dużym poczuciem �TT wspominana jest z większą powściągliwością. W re­ 4. VI.1963 Rano J. byl u Jablkos. lacjach o niej pojawia się c h ę ć dostarczenia w y j a ś n i e ń , a nawet odmówiła. to co n a z y w a m y p r ó b ą zrozumienia drugiego, jej gderliw'osci, zdechł pies więc ja po oporzęcie z r z ę d z e n i a . N a t o m i a s t n i k t nie wspomina rzeczy n i e b y w a ł e j kilka — Krowę redlin paść na poszłam to zostanę to pole to takie długie w s p o ł e c z n o ś c i tej k o g o ś o r o z w i n i ę t e j potrzebie s a m o k o n t r o l i , sztuk więc 327 razy trzeba się kiwnąć pew nego rodzaju autorefleksji nie pozbawionej e l e m e n t ó w psy­ starszych choanalizy, w k o n t e k ś c i e swoich u c z u ć do męża, i rzadziej —• ja już nie mam siły. Dziś zrobiłam u c z u ć do bliskich sobie o s ó b na wsi, czy t y l k o s ą s i a d ó w . pół kilo i półtora W a r t o jeszcze przez c h w i l ę p r z y j r z e ć się z d o l n o ś c i o m k o b i e t y , pełniącej nieoficjalnie kupił to naliczyłam kto będzie kiełbasy ile z tych sadził wodniacy. 2 pacz. Żeglarz. sprawami gospo­ m u s i a ł a się n a c h y l a ć , t r w a ć w s k ł o n i e i o d c h y l a ć się (nazywa a- nawet o ś m i e l ę się p o w i e d z i e ć f r a p u j ą c o , wygląda to k i w n i ę c i e m ) o k o ł o 2943 razy. T T l i c z y , rachuje, oblicza i s p r a w d z a . Sprawdza siebie, nie t y l k o panowanie nad ogromem i r o z m a i t o ś c i ą spraw w y m a ­ męża gających w y s ł a n n i k ó w u r z ę d ó w , szczególnie p o b o r c ó w n a l e ż n o ś c i za „załatwienia" w każdym, bo sprzedałam za 6 zł. to kupili 1 kg. Ryżu polu wzioł kurczaka masła około kiło złego kiło jaj i rabarbaru Wiecz. J. był w sklepie że na tym redlinie będzie to nasadziliśmy myślałam Jastrząb jak no i T y c h r e d l i n b y ł o 9. A więc starsza j u ż i n i e d o ł ę ż n a kobieta darstwa nie n a l e ż a ł y wcale do w y j ą t k o w y c h . Szczególnie inte­ resująco, niewiem Jablkos. ale odrobić należy r o l ę g ł o w y d o m u . O d razu t e ż p o w i e d z i e ć , żo takie p r z y p a d k i z a r z ą d z a n i a z resztu kartofli w jednej kartofle to tak sadzić ale ja to tak sie zmęczyłam prowadzenia przez T T p a m i ę t n i k a , a więc istnienia przed l a t y T żeby sadzili Trojanowskiego naw'et n i e d u ż y m darstwie, lecz t a k ż e rzecz najtrudniejsza: w y b r a n i e gospo­ najtrafniej­ żytą i osoby trzecie elektryczność). (sąsiadów, Jej domokrążców, kalkulacyjna świadomość zu­ kształtuje szej decyzji, k t ó r a na wsi, p r z y pracach p o l o w y c h , pozostaje w w y o b r a ź n i ę , wyostrza ją. A ma s t a ł y m u z a l e ż n i e n i u od z n a j o m o ś c i k a p r y s ó w pogody. W i a d o m o zdolności z a ś , żo w t y m B a r t h e s — jej w y o b r a ź n i a jest asocjacyjna, p a r a d y g m a t y c z n a . właśnie miejscu, w środowisku nadrzecznym pogoda charakteryzuje się wielką z m i e n n o ś c i ą . A u t o r k a Zapisków kojarzenia wyobrażeń ona kominiarzy, — w y ż s z y niż J T jakby poziom powiedział S t a ł e liczenie i r a c h u n k i T T m o ż n a b y n a z w a ć Roland samokontrolą, rozpoczyna j ą od suchych, systematycznie prowadzonych o p i s ó w a p o ś r e d n i o rodzajem zabiegu, k t ó r y p i e l ę g n o w a ł w j a k i ś s p o s ó b c z y n n o ś c i m ę ż a , d r o b n y c h z d a r z e ń z w i ą z a n y c h z gospodarstwem, z d o l n o ś c i z a p a m i ę t y w a n i a , t a k istotnego w r o z u m i e n i u zależności z nich k o r z y ś c i materialne. Ale pro­ m i ę d z y p r z y c z y n ą i s k u t k i e m ; w y r a b i a j ą c e g o r ó w n o w a g ę i od­ wadzi j e d n o c z e ś n i e r e j e s t r a c j ę zjawisk meteorologicznych. Z a j ­ p o r n o ś ć p s y c h i c z n ą . N a t o m i a s t s p o n t a n i c z n ą , s ł a b s z y m podda­ muje się t y m zagadnieniem osobno o d 1959 do 1961 r o k u , w p i ­ waną s u j ą c albo p o d t y t u ł Pogoda, z klasyfikacją stale notuje w y n i k a j ą c e albo w ł ą c z a j ą c do zeszytu o s o b n ą działaniom samokontrolnym osobowość Barthesa, zaliczyć b y z tej m a n i e r y . Niemniej, w w a ż n y c h m o m e n t a c h narracji o ż y c i u kolebiasty s t ó g — sam go s t o ż ą c — i s p a d ł . Jego w y o b r a ź n i a swoim i m ę ż a opisuje okoliczności zdarzenia, p o g o d ę — w a r u n k i zdolna k l i m a t y c z n e , ale wyobrażeniu zachodzące w środowisku była syntagmatyczną. przyporządkować działania JT która posiada zjawiska jedynie zgodnie takiej, cześć p o ś w i ę c o n ą „ p o g o d z i e " . W dalszych zapiskach rezygnuje również wyobraźnię JT, trzeba do wszedł motoryczno na jedynie samej c z y n n o ś c i ustawiania do k o ń c a stogu. JT p r z y r o d n i c z y m . Sporo u w a g i p o ś w i ę c a charakterystyce szlaku p o s z e d ł ś m i a ł o w deszcze i w m r ó z do D u n i n o w a , aby sprzedać przewozowego j a b ł k a . W r ó c i ł z rozstrojem ż o ł ą d k a i o d m r o ż o n y m i nogami. przez zamarzającą, zamarzniętą i odtajającą Ciągał sanki za Wisłę. dnia po lodzie z w o r k a m i — wprawdzie nie obserwacjami meteorologicz­ w p a d ł w topiel — lecz r o z s y p a ł j a b ł k a . m i e s z a j ą c większe z m n i e j ­ n y m i n a w i ą z y w a ł a do starej wiejskiej p r a k t y k i przewidywania szymi. M u s i a ł więc wrócić do d o m u i z a c z y n a ć od nowa... Teresa Trojanowska pogody. W zwroty swoimi jej zapiskach p o j a w i a j ą „co wskazywało", „co to się t e ż charakterystyczne, będzie wróżyć", „ciekawe Ż a d e n z p o d o b n y c h p r z y p a d k ó w nie s p o t k a ł T T . M o ż n a b y to sobie w y j a ś n i ć t y m , że p r o w a d z ą c nieruchliwy tryb życia co one w r ó ż ą " . O b s e r w a c j ą p r z y r o d y i p r z e w i d y w a n i e m pogody nie b y ł a tak j a k m ą ż n a r a ż o n a na nieszczęścia. A l e k i e d y s t a l ą z a j m o w a l i się jednak najczęściej m ę ż c z y ź n i . O n i też t y l k o po­ się w d o w ą i z m u s i ł o j ą ż y c i e do zajmowania się pracami p r o w a ­ siadali zdolności zaklinania chmur i wywoływania deszczu. Z n a n i są beskidzcy p ł a n e t n i c y , lecz nie p ł a n e t n i c z k i , tak nie z n a m y w dziejach p r z y p a d k ó w w y s t ę p o w a n i a jak sławniejszych a s t r o n o m ó w — kobiet. Natomiast w M u r z y n o w i e żyła w ł a ś n i e kobieta., k t ó r a z a j m o w a ł a się t y m , co t r a d y c y j n i e n a l e ż a ł o d z o n y m i k i e d y ś przez m ę ż a , r ó w n i e ż i w t y m szczególnie t r u d n y m okresie nie d o ś w i a d c z a ł a tego wszystkiego, co nie o m i j a mających „ludzi pecha", roztrzepanych, niezdarnych, wszelkiego dzaju n i e z g u ł y , nazywane w M u r z y n o w i e g u l a m i l u b ro­ guła.mi. do W niewielkiej s p o ł e c z n o ś c i Murzynowa,, podobnie j a k w m a ł ­ m ę ż c z y z n . F a k t ten wzbogaca n i e w ą t p l i w i e nasz dotychczasowy ż e ń s t w i e T , ż y ł y obok siebie osoby r ó ż n i ą c e się nieraz w y r a z i ś c i e obraz k u l t u r y rodzajem chłopskiej. Śledzenie zmian w przyrodzie m o ż e się ł ą c z y ć z t y m , że w czasach k i e d y się t y m TT zajmowała wyobraźni paradygmatycznej, — bądź bliższe b ą d ź t o modelowi syntagmatycznej. Ale wyobraźni zdarzały się p o w a ż n i e o s ł a b ł o znaczenie l u d o w y c h w r ó ż b o pogodzie. Zapewne też m a ł ż e ń s t w a , w k t ó r y c h o b y d w i e osoby b y ł y sobie podobne. wielu potencjalnych wiejskich m e t e o r o l o g ó w , s ł u c h a j ą c codzien­ Z wielką T n y c h k o m u n i k a t ó w o pogodzie, zw ątpilo c a ł k i e m w sens inte­ sympatią resowania się samemu t y m , co dzieje się w otoczeniu, na niebo­ jedna s k ł o n i e , „ w p o w i e t r z u " . W y d a j e m i się, że T T r ó w n i e ż u l e g a ł a przyjęcia t e m u powszechnemu uznaniu dla. oficjalnych niezdarności. prognoz meteoro­ logicznych. C z y t a j ą c jej zapiski odnosi się też w r a ż e n i e , że opi­ wspominana jest Para Leona i L e o k a d i i (Leosia i Leosi), m a ł ż o n k ó w B . W ś r ó d licznych o nich opowieści cieszy się z okazji szczególnym rozgłosem. Dotyczy wydanego chrzein. Jest o o p o w i e ś ć o flaczkach, czyli S p o s o b i ą c się do w y p r a w i e n i a chrzcin, Leosia w y s i a ł a Leosia sywanie pogody b y ł o j e d n ą z f o r m jej istnienia, rodzajem p r z y ­ za r z e k ę do D u n i n o w a , aby k u p i ł t a m w jatce f l a c z k ó w . j e m n o ś c i , niekoniecznie m a j ą c e j j a k i e ś b e z p o ś r e d n i e , p r a k t y c z n e zrobił t o , co m u polecono. F l a c z k ó w j e d n a k ż e nie dowiózł, po­ przeznaczenie. Takie c h o c i a ż b y , k t ó r e n a l e ż a ł o b y Leoś każdorazowo n i e w a ż z łódki w y ś l i z g n ę ł y m u się do w o d y i p o p ł y n ę ł y z p r ą d e m . w y k o r z y s t a ć w p r z e w i d y w a n i u mniej l u b bardziej s p r z y j a j ą c y c h P r z y s z e d ł L e o ś do Leosi i o p o w i e d z i a ł , j a k i e s p o t k a ł o go nieszczęś­ okazji cie. Leosia — osoba ł a g o d n a i wielkiej do wypełniania, obowiązków gospodarczych. Faktem dobroci — poprosiła też jest, że T T p r o w a d z ą c swój dziennik pogody, w y p r z e d z i ł a Leosia., aby jeszcze raz p o p ł y n ą ] do D u n i n o w a . L e o ś p o w t ó r z y ł na ponad d w a d z i e ś c i a lat zadanie i . . . f l a c z k ó w nie doniósł do d o m u . Leosia flaczki jednak teckiej p l a c ó w k i we wsi d z i a ł a l n o ś ć naszej uniwersy­ naukowej — Mazowieckiego Obserwatorium Geograficznego. Dociekliwość i s k r u p u l a t n o ś ć , w n i k l i w o ś ć i szczególna cierpli­ wość, a także zapobiegliwość, jaką najwyraźniej poznajemy z systematycznie prowadzonych przez T T Zapisków sprzyjała bez widziała, k i e d y psy po p o d w ó r z u r o z w i ó c z y ł y ich resztki. Po­ leciła więc Leosiowi Leosia, aby zabił kaczora.. I t a k też u c z y n i ł . wątpienia owemu wzorcowi temu co nas domowych, najbardziej d o k ł a d n o ś c i i z a r a d n o ś c i , na interesuje, który u w a g ę i Aleksander P e t r o w i Tadeusz K o t a r b i ń s k i . 1 3 zwrócili Leosia kaczora oprawiła,, a, obrane c z ą s t k i na g a ł ę z i a c h w i ś n i , a b y tam mięsa poukładała o b e s c h ł y . Lecz oto p t a k i i k o t y z j a d ł y kaczora. W t e d y Leosia p o s t a n o w i ł a , ż e b y L e o ś zdobył r y b . N o i p r z y n i ó s ł nawet w ę g o r z e . Zwinne w ę g o r z e u c i e k ł y do s t u d n i i w t e d y to nadeszli goście. Leosia zaczęła z a p r a s z a ć do d o m u ; c h o d ź c i e k u m o t r o w i e , c z y m chata bogata, t y m rada. 239 �Siadajcie, czekała — Dziś znów o t w a r t a . N i e wyniosła, w s z a k ż e , bo w p a d ł a po drodze do n i e j . proszę, zaraz — Dziś był kominiarz L e o ś nie z a u w a ż y ł , że Loosi w izbie nie m a , o d k o r k o w a ł b u t e l k ę — odwiedziła i p o s t a w i ł j ą na wam coś w y n i o s ę . stole. Leosia s z u k a j ą c Piwnica oparcia c h w y c i ł a się Bronisława butelki i wpadła z powrotem. stawka w Rokicin l u b Siecioniu. N a d m i a r znacznych emocji, s k u p i o n y c h w t a k k r ó t k i m czasie, t ł u m a c z y w p e ł n i rozkojarzenio t o w a r z y s z ą c e p o s t ę p o w a n i u L i L . Jednakże o p o w i e ś ć pozbawiona jest j a k i c h k o l w i e k współczesna akcentów współczucia i u b a r w i a się j ą zgodnie z o g ó l n y m t o n e m przekazu, m ó w i ą c e g o o niezdarności, piętrzących się niepowodzeniach pechowych m a ł ż o n k ó w . W a r t o d o d a ć , że o p o w i a d a j ą c y m i h i s t o r i ę nieuda­ n y c h chrzcin, nie n a l e ż y do o s ó b o s t r o ż n y c h , t a k i c h k t ó r y m nie p r z y d a r z a j ą się owo „ z a b a w n e " sytuacje, czy t e ż w y p a d k i . T y l k o w j e d n y m d n i u , T C p r o w a d z ą c s a m o c h ó d , z n a l a z ł się w dobrze m u z n a n y m g r z ę z a w i s k u po osie k ó ł , a w k r ó t k i m czasie, po w y c i ą g n i ę c i u go t r a k t o r e m . . . w rowie k o l o w ł a s n e g o d o m u . Podobne do przedstawionych niepowodzenia były twarz narysowała z awantur i H. Budzińska była jakaś dziewczęcych w sprawie kobieta dałam przyjmowanych jej balu 5 zł. niezwykło ukazujące w domu osób. sugestywnie przy Własną opisie jednej odnajdujemy t y l k o jedon rysunek całej postaci. P o ś w i ę c i ł a go n i e s z c z ę s n e m u b r a t u J ó z k o w i Kalapacie, R o z t r o p n e m u ( i l . 2—Je). Wszelako d o m i n u j ą w ś r ó d t y c h r y c i n w i z e r u n k i z w i e r z ą t , przede w s z y s t k i m k u r i kaczek, p r o s i ą t i ś w i ń , k r ó w , p s ó w i k o n i . N o t a t k ę —• dzisiaj widziałam przyłot bocianów — uzupełnia wyraziste, sporych r o z m i a r ó w w y o b r a ż e n i e tego ptaka,. P r a w d z i w ą osobli­ w o ś c i ą w tej ilustracyjnej warstwie Zapisków s t a ł y się r y s u n k i p r z e d m i o t y — w y b r a n y i c h rodzaj — k o j a r z ą c y c h się, j a k owe k u r y i p r o s i ę t a , z p o j ę c i e m do n i c h , nieobliczalnie z łat z m ę ż e m ( i l . 5). W c a ł y m d z i e n n i k u powodzenia: tak J. Ziemińska l u b popiersia szczęścia z d a r z a ł y się nawet osobom o s t r o ż n y m i d o k ł a d n y m . A M potrafił znajoma Cennym u z u p e ł n i e n i e m t y c h n o t a t e k są r y s u n k i , twarze Pedontycznego usposobionia 10 zł. dawna 100 zł. przedstawiające i r ó w n i e ż nie­ mnie — dziś po proszonem j u ż na drugi czy trzeci dzień po porodzie, zaraz po chrzcie od­ Sekwesiraiora. zapłaciłam Najman. —• Dziś Chrzciny w y p r a w i a n o w M u r z y n o w i e i okolicy bardzo c z ę s t o bytym Dziś odwiedziny łatwo dosta,tku, (jaja, g r z y b y , połcie m i ę s a , kiszone o g ó r k i , w o d a , palenisko, kosz, siatka na słoje zakupy), wygody m a n e w r o w a ć t r a k t o r e m (w M u r z y n o w i e u m i e j ą nieźle o b s ł u g i w a ć czy t r a k t o r y n a w e t siedmioletni c h ł o p c y ) , że z a t o p i ł go w W i ś l e . ż a k i e t , bluza żorżetow a) oraz z p o j ę c i e m z a g r o ż e n i a , l ę k u (krzy­ Niezdarność (gulstwo) jest w społeczności Ciekawsze przypadki toj powszechnej, ludzkiej znaną. przypadłości s ł u ż ą za p r z e d m i o t o p o w i e ś c i p r z y wszelkiego rodzaju komfortu (radio, przewody elektryczne, traktor, r murzynowskiej w a r t o ś c i ą w p e ł n i u ś w i a d o m i o n ą i doskonale k a ż d e m u wręcz spotka­ ż y k i , wiońce nagrobne, s t r ó ż o , czyli p a ł k i u ż y w a n o przez n o c n y c h s t r ó ż ó w w i o s k o w y c h , k a r e t k i pogotowia, siekiery, czarny kape­ lusz z w o a l k ą ) . M a g i ę t y c h p r z e d m i o t ó w n a j w y r a z i ś c i e j wyraża opis snu, w k t ó r y m a u t o r k a we w s p o m n i a n y m c z a r n y m kape­ niach t o w a r z y s k i c h . M ó w i się o n i c h j e d n a k ż e nie tak, j a k b y m i a ł y luszu dociera do cmentarza. K a r e t k a pogotowia s w y m w y g l ą d e m s t a n o w i ć p r z e s t r o g ę . Zazwyczaj o p o w i a d a j ą c y rozpoczyna k o j a r z y ć się m o ż e z monstrualnej wielkości m y s z ą , czy r y j ó w k ą . swoją o p o w i e ś ć pelon rozbawienia. I stopniowo wzmaga w sobie i u słu­ chaczy wesołość, t a k a b y p o k ł a d a ć się ze ś m i e c h u . M a ł o k t o Z p r a w d z i w ą r a d o ś c i ą o d n a l a z ł e m przejawy podobnej m a n i e r y w ó w c z a s m o ż e p o w a ż n i e j z a s t a n o w i ć się nad p r z y c z y n a m i nawet i l u s t r a c y j n e j w bezpretensjonalnych p o w a ż n y c h w y p a , d k ó w . T r a k t u j e się je c z ę s t o , j a k b y b y ł y c z y m ś dziennikopodobnego t e k s t u k s i ą ż k i Tadeusza K o n w i c k i e g o Nowy n i e z a l e ż n y m i n i e u c h r o n n y m . TC n a l e ż y do chwalebnych w y j ą t ­ Świat ków (kiedyś t a k ą p o s t a w ę m a n i e r y (znanej od c z a s ó w Małego posiada zdolność reprezentował dobrze n a m znany J T ) , ś m i a n i a się do r o z p u k u z w ł a s n y c h niepo­ wodzeń. i okołiee. r y s u n k a c h , d o ł ą c z o n y c h do O c z y w i ś c i e , z n a k o m i t y pisarz s k o r z y s t a ł z tej księcia) w pełni świadomie albo, m ó w i ą c inaczej, z w y ż s z y m stopniem zrozumienia u r o k u celowo s p r y m i t y w i z o w a n y c h i uzagadkowionych D r u g a p o d w z g l ę d e m w a ż n o ś c i p o s t a ć w Zapiskach, Józef R o z t r o p n y , K a l a p a t a , r ó w n i e ż n a l e ż a ł do t y c h , k t ó r z y s w y m postępowaniem dostarczają d r u g i m nieco p ł o c h e j radości. Pa­ m i ę t a m y jego u d z i a ł w n i e f o r t u n n y m transporcie trzech prosia­ k ó w na t a r g do P ł o c k a . . . N i e b a w e m n a b r a ł o r o z g ł o s u pożycie Kalapaty z Siubrą, B a r b a r ą . w Zapiskach Odnotowane dziwne zostało s u c h y m stwierdzeniem: upadł już całkiem na, to umyśle. N a t o m i a s t w d w a l a t a p ó ź n i e j , w 1964 r. bardzo zła n o w i n a , J ó z k a pogotowie z a b r a ł o , koń go kopnuł w głowę i wybił (ił. l.e). Ofiara w y p a d k u d ł u g o jeszcze ż y ł a , p r z e ż y ł a mu oko opisującą zdarzenie i u m a r ł a niezwykle tragicznie. J ó z e f I w a ń s k i z g i n ą ł , j a d ą c na wierzchu c i ę ż a r ó w k i przygnieciony „ s k r z y n k a m i z owo­ c e m " . Powiadano, że b y ł o to p r z e k l e ń s t w o losu, k t ó r y nio oszczę­ d z a ł całej r o d z i n y I w a ń s k i c h . Ojciec J ó z e f a , t e ż Józef, u m a r ł tragicznie. O t r u ł się kwasem s o l n y m , bo p o m y l i ł go z w ó d k ą . W 1979 r. w czasie u l e w n y c h d e s z c z ó w czerwcowych, s p ł y w a ­ jąca do W i s ł y z tarasu murzynowskiego rwącymi potokami woda, w y ż ł o b i ł a p o d d r e w n i a n y m , s t a r y m i opuszczonym domem Iwańskich-Trojanowskich głęboki na wóz z k o n i e m wąwóz. K t ó r e g o ś dnia o d p a d ł a ś c i a n a szczytowa tego d o m u . O d s ł o n i ę t y z o s t a ł w ó w c z a s p o k ó j w k t ó r y m przed jedenastu ł a t y T r o j a n o ­ wska p i s a ł a Zapiski. P o k ó j ten r o b i ł dobre w r a ż e n i e . U p o r z ą d ­ k o w a n y , s p r z ę t y s t a ł y na s w o i m miejscu. O p a d a j ą c a ś c i a n a nie p r z e w r ó c i ł a s t o j ą c e j blisko niej na p o d ł o d z e , w y s o k i e j , z p r ę t ó w m e t a l o w y c h zrobionej l a m p y gabinetowej, p r z y k r y t e j s o l i d n y m i całkiem świeżym, żółtym abażurem. Lampa stała w rogu pomieszczenia, blisko okna z w r ó c o n e g o k u drodze. Trojanowska r o z p o c z ę ł a Zapiski zapewne w ł a ś n i e tutaj, w 1958 г., k i e d y we wsi z a ł o ż o n o ś w i a t ł o . . . M o ż e m y obecnie p o k u s i ć się o p a r ę uwag d o t y c z ą c y c h istnie­ K s z t a ł t o w a n i e się silnych, w e w n ę t r z n y c h emocji, przeradza­ j ą c y c h się w p o t r z e b ę uwiecznienia ich w zapisie, z n a m y dobrze nia j a k o nieodzowny element procesu t w ó r c z e g o pisarzy, człowieka. artystów obrazków. i bytowania tych kardynalnych kategorii życia Trojanowska usunęła ze swych trosk każdego życiowych 7 czy uczonych. Okazuje się jednak, żo podobne, a, w swej istocie i k ł o p o t u istnienia wiele z tego, co d ł a j e j ziomków identyczne procesy m o g ą d o k o n y w a ć się r ó w n i e ż w s t r u k t u r z e istotę przeżyć z brakiem potomstwa. Mogła t y m samym radykalnie ograniczyć emocjonalnych i rozległość skromnej opisu p o z o s t a j ą tu wieśniaczki. w bezpośrednim stopniom egotyzimi p i s z ą c e g o , jogo p o b u d l i w o ś c i ą , Dociekliwość 7 powszednich i świątecznych. stanowiło Pogodziła się 7 ze swoje emocjo rodzinne. Z w i ą z a ł a je t e ż w yłącznie z osobami do­ nad­ r o s ł y m i ! W y r z e k ł a się p r a k t y k k o ś c i e l n y c h , k o r z y s t a j ą c z uspra­ związku nieraz zabiegów wrażliwością, i drażliw ością. Teresa T r o j a n o w s k a nio o g r a n i c z a ł a wiedliwiającego ją niedołęstwa. joj do r e a k c j i na, zachowania w y ł ą c z n i e d w ó c h , n a j b l i ż s z y c h j e j przypuszczenia, że w sw oj decyzji k i e r o w a ł a się n i e c h ę c i ą o s ó b , m ę ż a J a n a i brata J ó z e f o . A ż dziw, j a k wiolo w h i p o k r y z j i , g ł ę b o k o t k w i ą c e j w duszach najgorliwszych, dobrze j e j Zapiskach z n a l a z ł o się n o t a t e k p o ś w i ę c o n y c h p r z y g o d n y m g o ś c i o m : — przyszło anie wrogami jakichś Jankowi ze 20 deka nożyk mówili 240 dowidzenia 2 Panów dali Jankowi po kawał mówili kiełbasy dali i obiecali świętach. że oni щ Przyjaciółmi i w nic też pomoc w zostawili gospodarstwie Nie m o ż e znanych o s ó b z w i o s k i . D o przypuszczenia n i e k t ó r e n o t a t k i w jej d z i e n n i k u . n o ś c i , manifestowanej jednak 7 14 wykluczyć do ta,kiego u p o w a ż n i a j ą A l o nie w y z b y ł a się r e l i g i j ­ czy t o w d a t k a c h udzielanych b i e d n y m l u d z i o m , czy osobliwie, zawsze z w i e l k i m p r z e j ę c i e m p r z e ż y w a n e j k a ż d e j ś m i e r c i , nawet k o g o ś z k i m nie u t r z y m y w a ł a żadnych �I k o n t a k t ó w , czy t e ż w s z c z e g ó l n y m w r ę c z w y c z u l e n i u na zlo — i dobrowróżbne z n a k i postrzegane na niebie (w świetlistości powietrza,, k s z t a ł c i e o b ł o k ó w i zachowaniu p t a k ó w ) oraz prze­ ż y w a n e w snach, k t ó r e skrupulatnie n o t o w a ł a i zapewne nio raz m ó w i ł a o nich. T o , co r o z u m i e m y przez p o j ę c i e b y t o w a n i a (troski codzienno) w y p e ł n i a ł o jej bez reszty p r o g r a m zajęć z w i ą z a n y c h z domem, gospodarstwem, a w o s t a t n i m okresie jej ż y c i a r ó w n i e ż z k r a ­ w i e c t w e m . P r z e j ę c i e się t y m zajęciom, p o z w a l a j ą c y m na prze­ ż y c i e , k i e d y s t a ł a się w d o w ą , w y r a z i ł a w n i e z w y k l e d o k ł a d n y m r y s u n k u n o ż n e j m a s z y n y do szycia, umieszczonym —• j a k inne togo rodzaju s y g n a ł y — na marginesie jednej z k a r t e k ostat­ niego zeszytu Natomiast Zapisków. pojęciu istnienia nadała Teresa Trojanowska c a ł k i e m w ł a s n e , oryginalne rozumienie, d o ś w i a d c z a j ą c jego do­ broczynnych s t a n ó w dodajmy, w w aktach komforcie k ą t a s i ę g a n i a po p i ó r o i pokoju oświetlonego luksusową l a m p ą . D l a t y c h , k t ó r z y wiedzieli o jej p a m i ę t n i k a r s k i c h b o ś c i a c h , m o g ł o t o s t a n o w i ć rodzaj w y ł a m a n i a ruszenia, z a k ł ó c e n i a w i e j s k ą . Greckie eksistanai l l i b atrament, się, norm, obowiązujących sła­ na­ kobietę obejmuje s w y m znaczeniom wszystkie t r z y , w y m i e n i o n e o k r e ś l e n i a . Eksistanai, to zarazem słowo o d k t ó r e g o pochodzi —• j a k wiadomo — ekstaza, a, więc stan za­ chwycenia, uniesienia albo, mówiąc inaczej, intensywnego p r z e ż y c i a . Na,sza bohaterka t e n b ł o g o s ł a w i o n y stan ducha syste­ m a t y c z n i e k r e o w a ł a we w ł a s n y c h , d o m o w y c h pieleszach. I chyba nie b ę d z i e n a d u ż y c i e m z a ł o ż e n i e , że stany te w swej istocie nie I I . 6. A u t o p o r t r e t Teresy Trojanowskiej o d b i e g a ł y od n a t u r y p r z e ż y ć d a n y c h n a j w i ę k s z y m , t y m k t ó r z y rozstrząsali pojęcie istnienia, oderwania się od codzienności w zgodzie z w y m a g a n i a m i epoki. P R Z Y P I S Y 1 H . Elzenberg, Kłopot z istnieniem. Aforyzmy w porządku czasu. Kraków, 1963. Daty krańcowe tego dziennika: P a r y ż , 13 X 1907 — T o r u ń , 15 V I 1963. Kłopot z istnieniem rozległością ujmowanego czasu, a jeszcze w a ż n i e j s z e skoncentro­ w a n i e m się w y ł ą c z n i e n a samych p r z e m y ś l e n i a c h (wykluczenie opisu o k o l i c z n o ś c i , z d a r z e ń , samopoczucia a u t o r a i t p . ) stanowi rzecz z u p e ł n i e w y j ą t k o w ą . I pod t y m w z g l ę d e m nic, co jest m i znane w polskiej literaturze o k r e ś l a n e j m i a n e m d z i e n n i k ó w , nie m o ż e się z Kłopotem r ó w n a ć . Sam t y t u ł , j a k i z a w a r t o ś ć tej niezwykłej książki m o g ł y b y sugerować głęboką inspirację twór­ czością filozoficzną Gabriela Marcela, szczególnie jego funda­ m e n t a l n y m Etre et avoir. T a k j e d n a k nie jest. C h o c i a ż , p r z y k o ń c u k s i ą ż k i o d n a j d u j e m y fragment, ś w i a d c z ą c y że dzieło Marcela (Regard en arriere) b y ł o a u t o r o w i doskonale znane. T o r . op. c i t . , s. 427. 2 W . Gombrowicz, Dziennik (1957—1961), I n s t y t u t L i t e r a c k i , P a r y ż 1962, s. 50—52 oraz w c z e ś n i e j , s. 37: „ L e c z nawet gdy­ b y m u w i e r z y ł w Boga, to i t a k k a t o l i c k a postawa wobec n a t u r y b y ł a b y dla m n i e n i e m o ż l i w a , sprzeczna z c a ł ą moją, ś w i a d o ­ m o ś c i ą , z m o i m odczuwaniom — a t o zo w z g l ę d u na, s p r a w ę bólu". T y c h i s t o t n y c h f a k t ó w stara się nie d o s t r z e g a ć A d o l f R u d ­ n i c k i w bezlitosnej k r y t y c e t w ó r c z o ś c i swego przyjaciela Jerzego Andrzejewskiego. Por. Krakowskie Przedmieście pełne deserów, T l W Warszawa 1986, s. 74 i nast. C h a r a k t e r y s t y k a Tadeusza K o w a l s k i e g o , u r . w 1925 r. w M u r z y n o w i e , od 1950 r . zam. w "Warszawie. Z czasem uzu­ pełnił t ę c h a r a k t e r y s t y k ę o stwierdzenie, że „ b y ł a t ę g a , alo i wysoka. P o w a ż n a , a nie t a k i e f i u b ź d z i u " . Opinia p a n i K l e m e n t y n y C a b a n k i z M u r z y n o w a . W i a d o m o ś ć z w e r y f i k o w a n a przez I r e n ę S ł a w i ń s k ą ( H u Pei F a n g ) , za co bardzo serdecznie d z i ę k u j ę . W Sebastiana K l o n o w i c z a Flisie znajdujemy podobny w ą t e k , o r i e n t u j ą c y w przestrzeni p o ł o ż e n i e n a d W i s ł ą D o b r z y n i a : A t u t r z y ziemie z e s z ł y się k l i n a m i 3 4 5 6 7 D o b r z y ń s k a włość i Mazowsze z K u j a w a m i T u k i e d y krzykniesz, s ł y s z ą t r z y p o w i a t y Flisie G ę b a t y W y d a j e się, że p r z y o k r e ś l a n i u s z c z e g ó l n y c h miejsc w prze­ strzeni, o d w o ł y w a n i e się do słyszalności g ł o s u c z ł o w i e k a , czy też zwierzęcia n p . k o g u t a , jest zwyczajom nie t y l k o l o k a l n y m , lecz z g o ł a powszechnie z n a n y m w r ó ż n y c h częściach ś w i a t a . Oto t y l k o na, Cyprze o s o b l i w o ś ć p o ł o ż e n i a tej w y s p y m i ę d z y E u r o p ą a B l i s k i m W s c h o d e m m a j ą o k r e ś l a ć r ó w n i e ż pienia k o g u t ó w . W e d ł u g dawnego przekazu arabskich ż e g l a r z y , k i e d y k o g u t pieje na Cyprze s ł y c h a ć go w Jerozolimie. I o d w r o t n i e . Trojanowska m o g ł a z n a ć przekonania sw oioh z i o m k ó w , s t a n o w i ą c e przyczynek do megalomanii z b i o r o w o ś c i . N i c j e d ­ n a k ż e z tej wiedzy nie odnajdujemy w Zapiskach, t a k j a k nie m a nic w nich o i n n y c h d o s y ć w a ż n y c h w y o b r a ż e n i a c h zbioro­ w y c h . T r o j a n o w s k a stworzyła, ś w i a t w ł a s n y c h w y o b r a ż e ń ! Por. K a z i m i e r z W y k a Wędrując po tematach' Puścizna,, t . 2, (analiza t e k s t u Dusza z ciała uleciała, na łące odpoczyw(da), W L K r a k ó w 1971, s. 5—50. W Zapiskach ż a d n y c h b e z p o ś r e d n i c h danych na, ton tornat nie odnajdujemy. J e d n a k ż e w n i k l i w a l e k t u r a togo p a m i ę t n i k a , co i raz kieruje u w a g ę na „ t ą i t a m t ą s t r o n ę " , na r e a l n o ś ć i z a ś w i a t y . T 8 9 D o b r z y ń i okolice s z c z y c ą się o s o b ą N a w o j k i ( w e d ł u g le­ gendy pierwszej dziewczyny, k t ó r a u k o ń c z y ł a studia). B ę d ą c c ó r k ą b u r m i s t r z u , t r a f i ł a w c h ł o p i ę c y m s t r o j u na A k a d e m i ę K r a k o w s k ą w 1407 r. A k a d e m i ę u k o ń c z y ł a w 1409 г., z d o b y w a j ą c t o g ę b a k a l a r s k ą . B y ć m o ż e dzięki Nawojce słowo ż a k , ż a c z e k s t a ł o się popularne w t y c h stronach. ю Wersja p o c h o d z ą c a od B o l e s ł a w y D y w a n o w s k i e j z U n i e ­ j o w a zapisana w 1980 r . przez Alicję M i r o n i u k o d b y w a j ą c ą p r a k t y k ę s t u d e n t k ę Katedry Etnologii i Antropologii K u l t u ­ rowej U W . 1 1 waniu Por. A . Z a d r o ż y ń s k a , Powtarzać czas początku. O święto­ dorocznych świ<it w Polsce, Warszawa 1985, s. 9—17. 241 �1 2 W ś w i e t l e przedstawionych uwag, w y w o d z ą c a się o d Mircea Eliadego n o m e n k l a t u r a sacrum-profanum czy jej p r z y p o r z ą d k o ­ wane n i e z w y k ł e - z w y k l e , okazuje się n i e w y s t a r c z a j ą c ą , a nieraz c a ł k o w i c i e m y l ą c ą p r z y p r ó b a c h — j a k ta — etnologicznych analiz u s z c z e g ó ł o w i o n y c h . A w i ę c t a k i c h , k t ó r e u w z g l ę d n i a j ą bogactwo i r o z m a i t o ś ć postaw w p e ł n i z i n d y w i d u a l i z o w a n y c h ; złożoność d u c h o w ą wyrazicieli t y c h postaw. K i e d y ś zapewne dojrzeje ś w i a d o m o ś ć samych m i e s z k a ń c ó w wsi, t a k i c h j a k m u rzynowiacy, a bardziej jeszcze istotna ś w i a d o m o ś ć i n t e l e k t u a l ­ n y c h p r z e w o d n i k ó w rozwoju, p r z y b y w a j ą c y c h n i c z y m etno­ logowie z z e w n ą t r z , a b y o n i e z w y k ł o ś c i (sacrum) przestrzeni i czasu m o ż n a b y ł o m ó w i ć , podobnie j a k to j u ż powszechnie c z y n i m y w p r z y p a d k u m i a s t a : „ t u żył i p r a c o w a ł " — od l a t dwudziestych po o s i e m d z i e s i ą t e X X w. stateczny H i p o l i t K o w a l s k i , wynalazca wozu o ż a g l o w a n e g o , — w l a t a m czterdziestych k r ó l s z y p r ó w , S t a n i s ł a w M a ł k o w s k i , k t ó r y n a m a l o w a ł n i e z w y k ł y obraz o ł t a r z o w y n a B o ż e Ciało, P r z e j ś c i e Pana Jezusa przez Jezioro Genezaret, — w latach p i ę ć d z i e s i ą t y c h - s z e ś ć d z i e s i ą t y c h parowie nad W i s ł ą , a u t o r k a Zapisków X X w . , t u w tej do Bohdana ślązacy polskiej by wyjaśniać wczesne, wanej" (1526/28—1553) tłumaczenia 1 t y m tylko faktem m o ż n a t u właśnie w M u r z y n o w i e , oswojenie się z , . o b c y m i klasowo reprezentantami warstwy uprzywilejo­ T o z kolei m a z w i ą z e k z t y m że dziedzic z s ą s i e d n i e g o Siecienia, ,,obcy k l a s o w o " i n ż . r o l n i k , o c h o t n i k 1 p u ł k u szwo­ leżerów, w 1920 r. oficer 4 p u ł k u s t r z e l c ó w k o n n y c h i t d . , żołnierz A K ) , Ludwik Duczymiński został dworu k i e d y przez o k u p a n t a pozbawiony z n a l a z ł schronienie w . . c h a ł u p i e m u r z y n o w i a n k i może 1 4 J e ś l i się więc nie u w z g l ę d n i p o d o b n y c h z d a r z e ń , to ludzie murzynowiaków występować będą w literaturze p r z e d m i o t u w y ł ą c z n i e j a k o reprezentanci swojskich K i e ł b i k ó w i TJklejek, anonimowo, p o d d a w a n i t y m samym wciąż ekspe­ r y m e n t o m b a d a w c z y m , n p . j a k o nosiciele m i t u , osobliwie ro­ zumiejący kategorie swój-obcy, podlegający presji sacrum- -profanum i t d . 1 3 mowa, obrzędy, Ziemi pieśni, Dobrzyńskiej, przysłowia, jego zagadki charakter, ,,Zbiór W i a d o m o ś c i do A n t r o p o l o g i i K r a j o w e j ', t . 2, 1878, s. 3—182; T . K o t a r b i ń s k i . Zapatrzeć mazowiecka odmiana poszedł w ó w c z a s r o d z i n z M u r z y n o w a j e c h a ł o do k o ś c i o ł a f u r m a n k a m i -JO) ale n i k t się nie d o m y ś l i ł a b y z a b r a ć i z p o w r o t e m p r z y s z e d ł piechotu." 1 5 op. Por. W . Gombrowicza, Dzienniki, 1956 ( L A С A B A N I A ) , c i t . , s. 265—266: „ C o zawsze zdumiewa mnie na argen­ t y ń s k i e j w s i : nie m a c h ł o p ó w , nie m a s ł u ż b y folwarcznej. N a przestrzeniach, k t ó r e w Polsce w y m a g a ł y b y w i e l u r ą k — nikogo. Orze jeden c z ł o w i e k t r a k t o r e m . T e n sam c z ł o w i e k ż n i e , m ł ó c i a nawet pakuje ziarno w w o r k i (...) Nie wiem w j a k i s p o s ó b egzystencjalizm m ó g ł b y s t a ć się w m o i c h r ę k a c h c z y m ś więcej n i ż z a b a w k ą — w p o w a g ę , w po­ w a g ę , w ś m i e r ć , w w y k a ń c z a n i e s i ę . Moje m n i e m a n i e o egzyst e n c j a l i ź m i e z a p i s u j ę t u t a j nie z szacunku dla w ł a s n y c h o p i n i i — d y l e t a n c k i c h — ale z szacunku dla w ł a s n e g o ż y c i a . O p i s u j ą c , jak się da, moje p r z y g o d y duchowe (jakbym opisywał moje p r z y g o d y cielesne) nie m o g ę p o m i n ą ć d w ó c h b a n k r u c t w , k t ó r e się we m n i e d o k o n a ł y ; egzystencjalnego i marksistowskiego. (...) S t ą d w tej k s i ą ż c e g r a j ą fortissimo wszystkie prawie zasadnicze tematy egzystencjalne: stawanie się, stwarzanie siebie, w o l ­ n o ś ć , l ę k , absurd, n i c o ś ć . . . Z t ą j e d n a k r ó ż n i c ą , że t u t a j się w coś poza sobą (fragment l i s t ó w i autentyczne Heideggera, życie estetyczne, do życie etyczne i religijne K i e r k e g a a r d a l u b 'sfery, Jaspersa — dochodzi jeszcze i n n a sfera, a mianowicie 'sfera też 'kategoria', raczej to n i e d o j r z a ł o ś c i ' . T a sfera, wkład mej egzystencji w egzystencjalizm. P o w i e d z m y o d r a z u : to mnie oddala od klasycznego egzystencjalizmu. czy prywatnej najbardziej D l a Kierkegaarda, Heideggera, Sartra i m g ł ę b s z a ś w i a d o m o ś ć t y m bardziej auten­ t y c z n a egzystencja, o n i n a t ę ż e n i e m ś w i a d o m o ś c i m i e r z ą szczerość, istotność Por. A . P e t r o w , Lud zwyczaje, ta „ 2 8 V 1964 D z i e ń B o ż e g o Ciała J . na p i e c h o t ę banalne rodzaju jeszcze dzielniejsi, a t y p o w y c h dla egzystencjalizmu sfer ż y c i a ludzkiego — p . Olszewskiej-Kokoszki. w ,,(...) Egzystencjalizm. oraz pierwszego na, j ę z y k polski Nowego Testamentu! 1313, V I I / 1 9 8 2 : do k o ś c i o ł a do R o k i c i a m y ś l a ł że m o ż e k t o ś go zabierze ( k i l k a — jeszcze do niedawna, t a m na, wyniesieniu odmieniec J a b k o ś . . . a u t o r pierwszej Ortografii „Pilityka ' nr P o l a k a — to bardzo wadliwe c o ś " . domowych, Z Murzynowa wyszedł Stanisław Murzynowski Danowicza), T a k , W i e l k o p o l a n i e to solidniejszy gatunek c z ł o w i e k a , a G ó r n o ­ przeżycia. Czy j e d n a k na świadomości zbudowane jest nasze s p o ł e c z e ń s t w o ? (...) Czy więc człowiek nie jest w p r y ­ watnej r z e c z y w i s t o ś c i swojej c z y m ś d z i e c i n n y m i p o n i ż e j swej ś w i a d o m o ś c i . . ( ..) to s k r y t e d z i e c i ń s t w o , t a u t a j o n a gotowe r o z s a d z i ć wam prędzej czy p ó ź n i e j wasze degradacja, systemy." � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/81ea9a23c082aa8b9ecb366a8d4557ef.pdf 0d868971d49f18c122eac6f667c6fbf3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3178 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2976 Title A name given to the resource Dylematy błazna / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.4, s.217-220 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Dariusz Czaja DYLEMATY BŁAZNA Czy m o ż n a o p i s a ć n a t u r ę oceanu? Poszukiwanie odpowiedzi na to banalne z pozoru p y t a n i e w p r a w i a w r u c h r e f l e k s j ę an­ t r o p o l o g i c z n ą p r z e d s t a w i o n ą przez L u d w i k a S t o m m ę w t e k ś c i e Słoń a sprawa 1 etnologii . Ocean, okazuje się, nie jest n a p r a w d ę zielony, niebieski, z ł o t y , czarny. N i e jest t e ż ocean syntezą dla p r z y k ł a d u , dostrzec w ceremoniach dekoracji orderem nie tylko otoczone jak w Bowiem kultury ocean nie jest o b i e k t e m są natomiast kultury_ jego przedstawienia, i p o w a g i znaczenie ideowe, z a ł o ż e ń wydaje się t e m a t etnologicznego s t u d i u m : Virtuti fari jako i s t o t a oceanu. patosu ale nie t y l k o dopuszczalny, ale logicznie w y n i k a j ą c y z p r z y j ę t y c h b a r w . Jego n a t u r a jest nieopisywalna, nie istnieje nic takiego, Elementem aurą t a k ż e u c h w y c i ć l u d y c z n y w y m i a r zjawiska. W t y m k o n t e k ś c i e breloczek. K o n i e c w i e ń c z y d z i e ł o . T e z y tekście p u e n t u j ą znakomicie d w a z d j ę c i a . Mili- przedstawione Pierwsze przed­ kultu­ stawia g e n t e l m a n ó w , bez w ą t p i e n i a „ m a d e i n E u r o p e " , w k r y ­ rowe c h a r a k t e r y s t y k i jego n a t u r y . Te i t y l k o te d o s t ę p n e s ą zach i szatach z d o b n y c h w ł a ń c u c h y i ordery. N a d r u g i m w i d ­ dla etnologicznego opisu. nieją R o z u m o w a n i e to wpisane jest w szerszy k o n t e k s t metodolo­ Murzynki w strojach regionalnych: nagość giczny. O t o jego z r ę b y : K u l t u r a jest w y n i k i e m poznawania i oswa­ jaką ujawniają j a n i a n a t u r y przez c z ł o w i e k a . Proces t o n polega na n a z y w a n i u d z i k a , d z i k o ś ć j a k b y bardziej swojska. i u s t a n a w i a n i u relacji m i ę d z y n a z w a n y m . Jest to dokonująca czenia. praca się w h i s t o r i i kategoryzacja Nadawanie nad sensu przedstawia porządkowaniem, w istocie t k a n k i permanentna continuum doświad­ przybrana w k ó ł k a , k o l c z y k i , bransolety. W perspektywie antropologicznej fotografie, s w o j s k o ś ć okazuje się j a k b y bardziej Streszczony zawiera tutaj tekst, o d a r t y z l e k k o ś c i i finezji konsekwentną propozycję metodologiczną. stylu, Wszelakot się j a k o nieświadoma poza n i e l i c z n y m i e n d e m i t a m i , k t ó r y c h p o g l ą d y dzielnie o p a r ł y klasyfikowaniem niepodzielnej się p r ó b o m w ą t p i e n i a , dzielimy wszyscy w s p ó l n ą w i a r ę , ż e nie rzeczywistości. K o n s e k w e n c j ą takiego stano­ wiska jest o ż y w i o n a k a n t o w s k i m duchem w y p o w i e d ź : „Świat i s t n i e j ą niewinne m e t o d y , że wszystkie i m p l i k u j ą j a k ą ś sensu, że projekt humanistyki, w którym teorię obowiązywałaby jest b y ć m o ż e t a k i m , j a k i m jest; ale na pewno nie jest takim> zasada „ W e r t f r e i h e i t " jest n i e m o ż l i w y do zrealizowania. W i e m y , j a k i m jest gdziekolwiek i k i e d y k o l w i e k ż e n a u k a p r ó b u j ą c u s p r a w i e d l i w i ć swoje z a ł o ż e n i a czerpie z k o ­ przedstawiony. Dlatego t e ż ś w i a t j a k i m jest, nie jest i b y ć nie m o ż e p r z e d m i o t e m refleksji antropologicznej czy e t n o l o g i c z n o j . " dawczej etnologa jest n a t o m i a s t 2 Przedmiotem pracy świat społecznie ba­ zobiektywi­ rzenia m i t u . W o l n o zatem zaproponować odczytanie powyż­ szego t e k s t u z jednej s t r o n y j a k o d e k l a r a c j i metodologicznej, z drugiej j a k o t e k s t u m i t y c z n e g o , s t o s u j ą c wobec niego ka­ z o w a n y c h , a więc n a z w a n y c h , o p i s u j ą c y c h t o , co n i e o p i s y w a l n e » tegorie wypracowane do opisu r z e c z y w i s t o ś c i k u l t u r o w e j . f o r m l u d z k i e j a k t y w n o ś c i . I n t e r e s o w a ć go w i n n a interpretacja to e l e m e n t ó w całości tego, co z w y k l i ś m y n a z y w a ć k u l t u r ą , a co t u p r ó b i e , nie r e z y g n u j ą c z opisu strategii poznawczej, c h c i a ł b y m propozycja uprawiania metaetnologii. jest s k o d y f i k o w a n y m , ze swej n a t u r y d o w o l n y m , j e d n o s t r o n ­ odsłonić nym, są zoficznej, u s i ł o w a n i a t y c h , k t ó r z y p r a g n ą d o t r z e ć do p r a w d z i w e j i s t o t y wartości, rzeczywistości przykładając d o ń jedną tylko skalę. Niemożliwy i w y z n a c z a j ą rodzaj s t a w i a n y c h p y t a ń . względnym mitem rzeczywistości. Złudne i naiwne jest, p r z y k ł a d o w o , opis n a t u r y s ł o n i a , m e t a f o r ę k t ó r e g o p r z y ­ w o ł u j e ż a r t o b l i w i e Mircea Eliade w s w y m Traktacie religii, o historii b y z i l u s t r o w a ć t e z ę o n i e r o z k ł a d a l n o ś c i fenomenu reli­ gijnego i b a d a n i u go w jednej skali, religijnej, g d y ż t y l k o t y m sposobem z d o ł a m y uchwycić jego i s t o t ę . R z e c z y w i s t o ś ć isto- t o w a , sama w sobie, t a k a j a k a jest nie istnieje, t o t e ż nie s p o s ó b uchwycić słonia w skali j e m u właściwej. słonie nazwano, w ł ą c z o n e do k u l t u r y , Istnieją natomiast te t y l k o m o g ą s t a ć się p r z e d m i o t e m etnologicznego opisu. kultury do r a n g i podstawowego szereg konsekwencji. Przede przedrozumienia, która które ożywia charakter zaprezentowaną umożliwiają Nieoczekiwany opisać kontekst zarysowaną dla podejmowanej wiary koncepcję, w rozważań tekście o aksjomatu wszystkim ustają filo*" nazwać postawę naturze słonia i k r y j ą c y c h się za n i m i p r z e ś w i a d c z e ń , z n a j d u j e m y w p e w n y m zapisie z Dzienników G o m b r o w i c z a , gdzie zjadliwość opisu zjawiska d o r ó w n u j e i n t e r p r e t a c y j n e j p r z e n i k l i w o ś c i . T y m razem chodzi o k o n i a . „ D z i ś po ś n i a d a n i u dyskusja (...) wywołana m o j ą t e z ą , że c z ł o w i e k n a k o n i u jest d z i w a c t w e m , ś m i e s z n o ś c i ą i o b r a z ą e s t e t y k i . W t y m k o ń s k i m A k r o p o l u teza r o z l e g ł a się j a k g r o m b l u ź n i e r c z y . T ł u m a c z y ł e m , ż e z w i e r z ę nie r o d z i się po t o a b y d ź w i g a ć na sobie inne z w i e r z ę . Człowiek n a T a k i p u n k t widzenia, p o d n o s z ą c y t e z ę o k o n w e n c j o n a l n y m charakterze sferę W Jest koniu jest r ó w n i e dziwaczny j a k szczur na kogucie, k u r a na w i e l b ł ą d z i e , rodzi m a ł p a n a krowie, pies na bawole. C z ł o w i e k na k o n i u t o skandal, dla z a k ł ó c e n i e naturalnego p o r z ą d k u , g w a ł c ą c a s z t u c z n o ś ć , dysonans, powody, k t ó r y c h nie t a k dawno jeszcze sensownym z a j ę o i e m wydawało brzydota. Powoływali się u k ł a d a n i e k u l t u r n a hierarchicznej drabinie oraz orzekanie w i e k a konnego. J a r o z e ś m i a ł e m się i m w nos. P o s ą g i ! S z t u k a o i c h r a c j o n a l n o ś c i , czy t o ż jej b r a k u . Rezygnacja z w i a r y u p r z y w i l e j o w a n y charakter własnej kultury w prowadzi również do praktycznego w n i o s k u : uznania m y ś l e n i a i zachowania w ł a ś c i ­ wego zawsze h o ł d o w a ł a konwenansowi — prawie j a k m o d a ! O wszyst­ kim decyduje przyzwyczajenie. Oglądamy od wieku konne p o s ą g i , podobnie j a k l u d z i na k o n i u , ale g d y b y ś m y p r z e m y l i antropologicznej sobie oczy i spojrzeli na ś w i e ż o , s k r z y w i l i b y ś m y się z niesma­ Po zainteresowaniu k u l t u r ą „ d z i k i c h " p r z y s z e d ł czas k i e m — b o grzbiet k o ń s k i nie jest miejscem dla c z ł o w i e k a , podobnie kulturze refleksji. się n a dzieła r z e ź b i a r z y , w i e l b i ą c e c z ł o . europejskiej za przedmiot na zajęcie się „ d z i k o ś c i ą " nas samych. W y m a g a to przyjęcia jak grzbiet k r o w i . D y s k u t o w a l i ś m y n a przechadzce porannej szczególnej p o s t a w y . P r z e b y w a j ą c w opisywanej k u l t u r z e trzeba a sześćdziesiąt klaczy pełnej k r w i na pastwisku zwracało b y ć z d o l n y m do zrzucenia j e j gorsetu, niejako do w y j ś c i a poza n a m swoje m i ę k k i e , ciepłe oczy. I z a a t a k o w a ł e m j a z d ę nią, Rozkosz ? Zabawa p r z y j e m n a i p i ę k n a ? H a ! ha, h a ! P o d s k a k i w a ć by z togo stanowiska naszych k u l t u r o w y c h skonstatować konwencjonalność p o c z y n a ń . W i ą ż e się z t y m n i e w y g o d n a bydlęciu, wznosić się i o p a d a ć z nogami rozkraczonymi, jest o b i j a j ą c się t y ł k i e m o ten grzbiet n i e u n i k n i o n y , m i e ć p o d s o b ą powszechnie b y d l ę toporne i g ł u p i e , n a k t ó r e t a k t r u d n o w l e ź ć , z k t ó r e g o dla badacza w s p ó ł c z e s n o ś c i sytuacja, w k t ó r e j zmuszony o d s ł a n i a ć m i t y c z n e p o k ł a d y zjawisk u c h o d z ą c y c h na za niewzruszone, ś w i ę t e . R e z y g n u j ą c z p o d j ę c i a takiego zadania zleźć nie ł a t w o , k t ó r y m p r a w i e nie m o ż n a k i e r o w a ć ? etnolog p r z e s t a ł b y b y ć s o b ą . Cóż w i ę c ? „ S z a r g a ć na n i m z s z y b k o ś c i ą r o w e r u ? A l b o w k ó ł k o p o w t a r z a ć Podejmując ku konną. świętości?" p r o g r a m o k r e ś l o n y t y m h a s ł e m etnolog p o w i n i e n , „Pędzić'' jedne i t e n sam s t u t y s i ę c z n y skok przez p r z e s z k o d ę — na z w i e r z ę c i u , 217 �k t ó r e p r z e c i e ż z u p e ł n i e nie nadaje się do skoku ? W a l c z y ć z t ą rozpaczliwą niezdarnością końską, której nigdy nie można n a p r a w d ę p r z e z w y c i ę ż y ć ? Ależ te rzekome rozkosze to czysty atawizm! Kiedyś k o ń rzeczywiście był pożyteczny, stanowił 0 w y w y ż s z e n i u c z ł o w i e k a , człowiek z k o n i a p a n o w a ł nad i n n y m i , koń b y ł bogactwem, siłą, d u m ą jeźdźca. Z tamtych czasów p r z e d p o t o p o w y c h p o z o s t a ł w a m k u l t jazdy konnej i uwielbienie czworonoga, k t ó r y j u ż .się p r z e ż y ł . A u t o m a t y c z n i e powtarzacie z a c h w y t d z i a d k ó w waszych i obijacie sobie siedzenie k u ucz­ czeniu m i t u ! " 3 W krytycznym spojrzeniu Gombrowicza z n i k a j ą obdarzone powszechnym uczuciem i u ś w i ę c o n e t r a d y c j ą husarskie s k r z y d ł a , s z a r ż e kawaleryjskie, u ł a ń s k i charme. N a ich miejscu zjawia się kostiumu wyekstrahowany bydlęciu. z historycznego Błyskotliwie wychwytuje autor człowiek cechy na wyobrażenia m i t y c z n e g o : a u t o m a t y z m , t o w a r z y s z ą c e m u emocje, bezreflek- s y j n o ś ć , o d p o r n o ś ć na z m i a n ę . F r a g m e n t ó w , szczególnie inte­ r e s u j ą c y ze w z g l ę d u na t r a f n y opis procesu mitologizacji, ilustruje Gombrowiczowską dobrze teorię F o r m y , zawiera t e ż zasad­ nicze r y s y jego a n t r o p o l o g i i . U d e r z a j ą c e s ą z b i e ż n o ś c i tej k o n ­ cepcji z p r z e d s t a w i o n y m uprzednio modelem rozumienia i i n ­ terpretacji tekstów kultury. Warto zatrzymać się n a d tym bliżej. K a t e g o r i a F o r m y m a u Gombrowicza wielorakie znaczenie. N a j c z ę ś c i e j b y w a p o j m o w a n a j a k o s p o s ó b bycia, z e s p ó ł stereo­ typowych zachowań, utrwalony wzór postępowania, styl życia, r 4 rola s p o ł e c z n a , konw enans. Relacja m i ę d z y c z ł o w i e k i e m i F o r m ą jest z z a ł o ż e n i a d i a l e k t y c z n a : człowiek jest producentem F o r m y 1 sam jest przez n i ą stwarzany. F o r m a j e d n a k ż e to nie t y l k o gotowe p r o d u k t y d z i a ł a ń k u l t u r o w y c h . Gombrowicz p r o t e s t o w a ł przeciwko utożsamianiu jej z obyczajem czy konwenansem, nie godził się na w ą s k i e , socjologizujące w y k ł a d n i e tego t e r m i n u . A k c e n t o w a ł d y n a m i c z n y charakter F o r m y , f a k t , że p o j a w i a się ona w najbardziej przypadkowych jednostka zmuszona spotkaniach, w których jest n a d a ć k s z t a ł t , u t r w a l i ć w s z t y w n y m schemacie d o ś w i a d c z e n i a drugiej osoby, sama b ę d ą c narażona ш podobne operacje poznawcze. ,,Mocą tego, że j a jestem zawsze dla innego, obliczony na cudze widzenie, m o g ą c y istnieć w s p o s ó b o k r e ś l o n y t y l k o dla k o g o ś i przez k o g o ś , e g z y s t u j ą c y — j a k o f o r m a — poprzez innego. A więc nie idzie o t o , że mnie środowisko narzuca konwenans, lub mówiąc za M a r k s e m , że c z ł o w i e k jest p r o d u k t e m swojej klasy socjalnej, a o zobrazowanie z e t k n i ę c i a c z ł o w i e k a z c z ł o w i e k i e m w całej jego p r z y p a d k o w o ś c i , b e z p o ś r e d n i o ś c i , d z i k o ś c i , o wykazanie j a k z t y c h p r z y p a d k o w y c h z w i ą z k ó w r o d z i się F o r m a — i c z ę s t o najbardziej nieprzewi­ dziana, absurdalna." 5 O d r ó ż n i e n i e F o r m y - ż y w i o ł u i F o r m y - k o n w e n a s u nie wyczer­ puje t r e ś c i najistotniejszego w a n t r o p o l o g i i Gombrowicza po­ jęcia. P r ó b o w a n o również widzieć F o r m ę w związkach z m y ś l ą filozoficzną i odnajdywać transcendentalnej jej (Descartes, sens na Kant, przedłużeniu Husserl) filozofii podkreślającej a k t y w n ą rolę r o z u m u w procesie d o ś w i a d c z a n i a ś w i a t a , p o r z ą d ­ kowania danych doświadczenia, nadawania W i n n y m jeszcze u j ę c i u , z r ó ż n i c o w a n y kosmos sensu empirii. Gombrowiczów" skich f o r m p r z y r ó w n y w a n o do a p r i o r y c z n y c h „ f o r m symbolicz­ n y c h " Cassirera, d o w o d z ą c ich n i e m a l c a ł k o w i t e j tożsamości. 6 M i m o r ó ż n i c , w y d o b y w a n i a coraz to innego aspektu r o z u m i e n i a Formy, wspólne w tych interpretacjach s ą d w a p r z e k o n a n i a : że F o m a jest u c h w y t n a jedynie j a k o k u l t u r o w a ekspresja i że jest nieusuwalna z naszej percepcji ś w i a t a . W ś r ó d r ó ż n y c h p r ó b p r z y k r o j e n i a k o n c e p c j i F o r m y do ist­ niejących już systemów myślowych, nurtów, tradycji zabrakło analogii, f r a p u j ą c e j z p o r s p e k t y w y antropologicznej, z w ł a s z c z a z koncepcją Rolanda mitu 7 Barthes'a . M i t pojmowany jest p r z e z e ń j a k o w t ó r n y system semiologiczny ż e r u j ą c y na znacze­ niach, k t ó r e dostarcza materia kultury. M i t nie r z e c z y w i s t o ś ć , ile j ą u s p r a w i e d l i w i a , znajduje tyle neguje dla niej uzasad­ nienie u m i e s z c z a j ą c p o s z c z e g ó l n e elementy w y r w a n e z szerszego u k ł a d u k u l t u r o w e g o w b e z d y s k u s y j n y m , t ł u m a c z ą c y m i c h sens 218 i w s p o s ó b absolutny, p o r z ą d k u . Dobrze o d d a j ą te właściwości m i t u s f o r m u ł o w a n i a : skradziony j ę z y k , słowo nadmiernie uza­ sadnione. M i t t r a k t o w a n y jest przez Barthes'a na w z ó r systemu lingwistycznego i n a z y w a n y m e t a j ę z y k i e m . W jogo koncepcji uchw ycona z o s t a ł a ś w i e t n i e s z c z e g ó l n a w ł a s n o ś ć naszego po­ strzegania, świata, p o l e g a j ą c a na, u s t a t y c z n i a n i u tego, co p ł y n n e , s c ł i e m a t y z o w a n i u tego, co d y n a m i c z n e . Z a u w a ż o n e z o s t a ł o zjawisko upraszczania, „ z a o k r ą g l a n i a " r z e c z y w i s t o ś c i . r Po oczyszczeniu z semiologicznego ż a r g o n u m i t w r o z u m i e n i u Barthes'a p r z y p o m i n a G o m b r o w i c z o w s k ą F o r m ę . W o b y d w u p r z y p a d k a c h chodzi o z w r ó c e n i e uwagi na f a k t , że r z e c z y w i s t o ś ć z n a j d u j ą c a się wciąż in statu nascendi krzepnie w d o ś w i a d c z e n i u w t r w a l e , t r u d n o zmienne f o r m y , że w y t w o r y k u l t u r y b ę d ą c e k a ż d o r a z o w o w y n i k i e m k o n k r e t n e j s y t u a c j i k u l t u r o w e j postrze­ gane s ą j a k o naturalne, oczywiste, samo przez się z r o z u m i a ł e . To dlatego, m o c ą „ n a t u r a l n e j " więzi befsztyk i f r y t k i k o j a ­ rzone s ą z „ f r a n c u s k o ś c i ą " . T o dlatego „ o c z y w i s t e " poczucie znosi n i e p r z y s t a w a l n o ś ć c z ł o w i e k a i k o n i a . T o dlatego, d o d a j m y , order w s p o s ó b „ s a m o r z u t n y " , nie b u d z ą c y w ą t p l i w o ś c i oznacza chwałę i prestiż. W s p ó l n y jest nerw w y w o d ó w p r o w a d z ą c y c h do kwestiono­ wania rzekomej o c z y w i s t o ś c i t y c h p o w i ą z a ń , p o k a z y w a n i a , że są one p r o d u k t e m m i t y c z n e j ś w i a d o m o ś c i . W y w o d y te osadzone s ą w szerszym zespole p r z e ś w i a d c z e ń i z a ł o ż e ń o g ó l n i e j s z y c h . Ich wstępnie sporządzony katalog m ó g ł b y wyglądać n a s t ę p u j ą c o : Człowiek nie m a n a t u r y . J e ś l i t e r m i n n a t u r a jest k r y p t o n i m e m czegoś s t a ł e g o i t r w a ł e g o , t o nie da się tej właściwości przy­ p i s a ć l u d z i o m . Przeciwnie: j e s t e ś m y b y t a m i u w i k ł a n y m i w h i s t o r i ę , a to oznacza u s t a w i c z n ą z m i e n n o ś ć . W o p i n i i G o m b r o ­ wicza człowiek to „ w i e c z n y a k t o r " . K o n t y n u u j ą c t ę t e a t r a l n ą m e t a f o r y k ę , m o ż n a b y p o w i e d z i e ć r ó w n i e lapidarnie, że w p r z y ­ w o ł y w a n y c h koncepcjach h i s t o r i a rozumiana jest j a k o wielka r e k w i z y t o r n i a , kolekcja l u d z k i c ł i masok i p r z e b r a ń , m a g a z y n k o s t i u m ó w do sztuk, k t ó r e zeszły z afisza. Jeszcze inaczej: j a k o p r z e s t r z e ń , w k t ó r e j wszelkie absoluty o k a z u j ą się czasowe, w z g l ę d n e . „ D e s z c z b o g ó w sypie się z nieba na pogrzebie jednego boga, k t ó r y się p r z e ż y ł . " P r z y p o m n i e ć m o ż n a w t y m k o n t e k ś c i e w y p o w i e d ź O r t e g i у Gasseta, w h i s t o r y c z n o ś c i u p a t r u j ą c e g o s p e c y f i k ę ludzkiego b y t o w a n i a : „ c z ł o w i e k nie m a n a t u r y , lecz m a h i s t o r i ę ; l u b , co na jedno w y c h o d z i , n a t u r a jest w rzeczach, historia jako res gestae, w c z ł o w i e k u " . Ze swej i s t o t y jest w i ę c człowiek n i e a u t e n t y c z n y ; p o d m i o t o w o ś ć t o efekt naszego z ł u ­ dzenia. Gombrowicz b ę d z i e p o d k r e ś l a ł r o l ę F o r m y r o d z ą c e j się w „ d z i k i c h " interpersonalnych k o n t a k t a c h oraz poddanie jed­ n o s t k i „ k o ś c i o ł o w i m i ę d z y l u d z k i e m u " , r ó ż n e g o rodzaju „ m o c o m zbiorowym": ś w i a t o p o g l ą d o w i , ideologii, r e l i g i i , d o k t r y n i e , nauce, modzie. Badacz k u l t u r y z obozu k o n w e n c j o n a l i s t ó w (vide : Słoń a sprawa etnologii) a k c e n t o w a ł b ę d z i e siłę k u l t u r o w y c h p r z y z w y c z a j e ń , s p o s o b ó w postrzegania r z e c z y w i s t o ś c i , postaw, z a c h o w a ń , k t ó r e przez c z ł o w i e k a w y t w o r z o n e z w r o t n i e w y w i e ­ r a j ą na n i m n i e u ś w i a d o m i o n y p r z y m u s . ,,Ja" jest zatem albo p r o d u k t e m „ m i ę d z y l u d z k o ś e i " , albo zmityzowanej k u l t u r y . Myśl o naszej esencjalnej n i e t o ż s a m o ś c i trafnie oddaje f o r m u ł a R i m b a u d a : „ J a to k t o ś i n n y " . W rezultacie k u l t u r a t o r ó w n i e ż domena n i e a u t e n t y c z n o ś c i , s z t u c z n o ś c i , obszar zideologizow a n y c h w y t w o r ó w . Jest t o sfera ustanawiana przez r o z u m , k t ó r y a r b i t r a l n y m dekretem nadaje o c z y w i s t o ś ć t e m u , co nie jest oczywiste, t e m u co konwencjonalne nadaje status b y t u absolutnego, t o , co k u l t u r o w e p r z e k s z t a ł c a w n a t u r a l n e . W a n t r o p o l o g i i Gombrowicza F o r m a jest t y m , co j e d n o s t k ę de­ graduje, zniewala, nie pozwala na osiągnięcie p e ł n i ekspresji. W interpretacjach antropologicznych k ł a d ą c y c h nacisk na konwencjonalny, m i t y c z n y charakter p o r z ą d k u s p o ł e c z n e g o , k u l t u r a j a w i się j a k o opresywny system nie z e z w a l a j ą c y na o d s t ę p s t w a o d ustalonych r e g u ł p o s t ę p o w a n i a p o d g r o ź b ą eks- k o m u n i k a c j i t o znaczy znalezienia się poza o b o w i ą z u j ą c y m w d a n y m systemie u m o w n y m kodeksem z a c h o w a ń , wyznacza­ j ą c y m r a m y m i ę d z y o s o b o w e g o porozumienia. T r u d n o o p r z e ć się w r a ż e n i u , że k u l t u r a p o j m o w a n a jest t u przede w s z y s t k i m j a k o „ ź r ó d ł o c i e r p i e ń " , uczestnicy z a ś skazani na jej t r a u m a t y c z n e oddziaływanie. 8 9 �W tej s y t u a c j i strategia poznawcza m o ż e b y ć t y l k o jedna. Interpretacja kultury skaoji, d e m i s t y f i k a c j i . przyjmuje postać demityzacji, dema- Celem jest o b n a ż a n i e k u l t u r o w y c h prze­ konkretnej, wydzielonej p ł a s z c z y z n y rzeczywistości. Jest jak ś m i e c h , c a ł o ś c i o w ą p o s t a w ą wobec tego, co istnieje, wobec b y t u . Nosi znamiona metafizyczne. K i e r k e g a a r d . O k r e ś l a on j ą j a k o n i e s k o ń c z o n ą , a b s o l u t n ą nega- Król? Jeśli 1 3 Jest swym kształcie negatywna, bo postaci ironii analizę antropologii orientacji konwencjonalistycznej. w wnikliwą tej o nowożytnej Najbardziej b r a ń . , . K r ó l jest n a g i " — w formule tej zawiera się p r o g r a m pozostawił symetria m a z o s t a ć zachowana i n t e r p r e t a t o r musi b y ć blaznem. tywność. B ł a z e n jest t y m , k t ó r y m ó w i „ n i e " . Żyje z tego, że się prze­ n i e s k o ń c z o n a , p o n i e w a ż negacji podlega k a ż d y m o ż l i w y przed­ w s z y s t k i e m u zaprzecza, jest c i w s t a w i a , p o d d a j ą c w w ą t p l i w o ś ć p r a w d y u c h o d z ą c e za oczy­ m i o t d o ś w i a d c z e n i a , jest absolutna, g d y ż znosi wszelkie p u n k t y wiste. Jest a r y s t o k r a t ą d u c h a : n i e z a l e ż n o ś ć m y ś l i ł ą c z y z prze­ oparcia, nie ustala nic p o z y t y w n e g o . Wedle p i ę k n e g o s f o r m u ł o ­ n i k l i w ą w i e d z ą . Obraca się w d o b r y m t o w a r z y s t w i e , aby t y m wania Kierkegaarda ironia „ j e s t b o s k i m o b ł ę d e m , k t ó r y ł a t w i e j w y g ł a s z a ć impertynencje i n i c o w a ć uznawane n i c z y m T a m e r l a n , nie p o z o s t a w i a j ą c z przeszłości k a m i e n i a na świętości. Z a u w a ż e n i e n i c n a t u r a l n o ś c i tego, co i n n i p o s t r z e g a j ą j a k o turalne w y m a g a specyficznej p o s t a w y : przebywania grupy przy jednoczesnym pozostawaniu poza na­ w środku jej obrębem, p r z y j ę c i a statusu obcego, outsidera. Dopiero z tej pozycji osiąg­ niętej niełatwą zapewne autodemistyfikacyjną pracą, błazen 1 4 k a m i e n i u " . P o d i r o n i c z n y m spojrzeniem r z e c z y w i s t o ś ć w a r t o ś ć , okazuje się n i e d o s k o n a ł ą formą i ograni­ c z a j ą c ą j e d n o s t k ę . W i ę c e j : ś w i a t nie t y l k o przestaje b y ć naj­ lepszym ze ś w i a t ó w , ale pozbaAviony absolutnej sankcji staje się absurdalny, p r z y p a d k o w y , niekonieczny. R a c j ą najgłębszą, k t ó r a przemawia za t a k ą o n t o l o g i ą jest nieusuwalna strować cierpienia, i względność podawanych za absolutne traci krępującą m o ż e ostrzej d o j r z e ć d z i w n o ś ć s k r y t ą za n o r m a l n o ś c i ą , demon­ sztuczność szaleje bólu, śmierci. Błazen podejmuje trud obecność wykazania zasad. „ F i l o z o f i a b ł a z n ó w — c z y t a m y w k l a s y c z n y m j u ż w y ­ j a ł o w o ś c i wszelkich p r ó b usensownienia k ł a d z i e — jest t ą w ł a ś n i e , k t ó r a w k a ż d e j epoce demaskuje j a k o m i n u j e z obszaru intelektualnego n a m y s ł u i u n i e w a ż n i a p r o b l e m z ł a , w rezultacie eli­ w ą t p l i w e t o , co uchodzi za najbardziej niewzruszone, u j a w n i a teodycei. I r o n i a u m o ż l i w i a p r z e n i k l i w y w g l ą d w r z e c z y w i s t o ś ć . s p r z e c z n o ś c i tego, co wydaje się naoczne i bezsporne, w y s t a w i a Sarkazm, a więc p e w n ą jej p o s t a ć czyni Barthes, we w s t ę p i e na p o ś m i e w i s k o o c z y w i s t o ś c i zdrowego r o z s ą d k u i dopatruje się do swych Mitologii, r a c j i w absurdach — s ł o w e m podejmuje c a ł y codzienny zawodu b ł a z n a razem z n i e u c h r o n n y m ryz^'kiem trud śmieszności." 1 0 1 5 warunkiem p r a w d y . Ś m i e c h i ironia s t a n o w i ą c e o sile b ł a z n a wiele t e ż m ó w i ą o jego s ł a b o ś c i a c h . J e ś l i , zgodnie ze s w y m p r o g r a m e m , ś m i e j e się ze wszystkiego, ironizuje na k a ż d y t e m a t , to p r z y n a j m n i e j Warunkiem możliwości odczytywania tekstów kultury w same te c z y n n o ś c i nie s t a j ą się o b i e k t e m a t a k u . T y m s a m y m s p o s ó b w ł a ś c i w y b ł a z n o w i jest szczególne odniesienie do ś w i a t a . z a ł o ż o n a r e l a t y w n o ś ć ujawnia swe nierelatywne korzenie. Z kolei, N a j p e ł n i e j p o s t a w ę t ę o p i s u j ą kategorie ś m i e c h u i i r o n i i . Co istot­ o b y d w i o f o r m y , k t ó r y m i się p o s ł u g u j e , doprowadzone do skraj­ nego w y r a ż a , o c z y m m ó w i ś m i e c h b ł a z n a ? S i ę g n i j m y n o ś c i same siebie z n o s z ą . N a t r a f i a m y w ten s p o s ó b na istotne ment Księgi śmiechu i zapomnienia Milana po frag­ Kundery: „Kiedy a n i o ł po raz pierwszy u s ł y s z a ł ś m i e c h d i a b ł a , o s ł u p i a ł . Odbyło ograniczenia strategii b ł a z n a : z w i ą z a n e z j e j stosowaniem a n t y ­ nomie i niekonsekwencje. S p r ó b u j m y je p o k r ó t c e przedstawić. się to na j a k i e j ś uczcie, w k t ó r e j u c z e s t n i c z y ł o d u ż o l u d z i i wszyscy B ł a z e n jest wcieleniem ducha sceptycznego. o n i , jeden za d r u g i m , p r z y ł ą c z a l i się do diabelskiego ś m i e c h u , t a k bardzo b y ł o n z a r a ź l i w y . A n i o ł doskonale r o z u m i a ł , że t e u ś m i e c h w y m i e r z o n y jest przeciw B o g u i powadze jego d z i e ł a . W i e d z i a ł , że m u s i n a t y c h m i a s t z a r e a g o w a ć , lecz czuł się s ł a b y i bezbronny. P o n i e w a ż sam nie p o t r a f i ł nic w y m y ś l e ć , zaczął n a ś l a d o w a ć swego p r z e c i w n i k a . O t w o r z y ł usta i w y d a ł przery­ w a n y , m o d u l o w a n y d ź w i ę k z g ó r n y c h r e j e s t r ó w swej skali g ł o s u i n a d a ł m u o d w r o t n y sens: podczas g d y ś m i e c h d i a b ł a w s k a z y w a ł mądrze u r z ą d z o n e , wspaniale w y m y ś l o n e , p i ę k n e , dobre i p e ł n e sensu. łączy w sobie w y k l u c z a j ą c e się p r a g n i e n i a : c h c i a ł b y wszystko i wszyst­ k i c h podda,ć w ą t p i e n i u , sam p o z o s t a j ą c poza w s z e l k i m podej­ rzeniem. K t o t w i e r d z i , że b ę d z i e k w e s t i o n o w a ł wszystko, po­ w i n i e n , jeśli chce b y ć z s o b ą zgodny, z a k w e s t i o n o w a ć samo to twierdzenie. Programowe sprzeczne. z a ł o ż e n i e sceptyka, jest Konsekwentny może b y ć sceptyk wewnętrznie tylko wówczas g d y sam siebie zmusi do milczenia. Zarzuca się c z ę s t o postawie sceptycznej n i h i l i z m . Ze w z g l ę d u n a b e z s e n s o w n o ś ć rzeczy, to ś m i e c h a n i o ł a — przeciwnie, w y ­ r a ż a ł r a d o ś ć z tego, że wszystko na, świecie jest t a k Sceptyk na wspomnianą niekonsekwencję zarzut ten można oddalić. P r z e c i e ż jeśli b ł a z e n zwraca się przeciwko wszelkim w a r t o ś c i o m , D i a b e ł i anioł s t a l i więc na w p r o s t siebie, otwierali usta i w y d a ­ to w k a ż d y m razie jedno nie podlega d y s k u s j i : że w a r t o ś ć w i d z i w a l i m n i e j więcej t a k i sam d ź w i ę k , lecz k a ż d y z nich w s a m y m akcie ieh odrzucenia. B ł a z e ń s t w o jest ze swej i s t o t y wyrażał n i m c o ś innego. D i a b e ł p a t r z ą c na ś m i e j ą c e g o się a n i o ł a śmia,l stanem się coraz bardziej, głośniej i p r a w d z i w i e j , c z e m u ś dokonuje się w imię j a k i e j ś w a r t o ś c i . Ś m i e c h i ironiczne był nieskończenie śmieszniejszy." bo ś m i e j ą c y się a n i o ł usposobienie 11 że Nietrudno zauważyć, permanentnego że b ł a z e ń s k a czapka skrywa przed błazen żadnycli buntu. Jednakże to nie t y l k o w swej rozwiązań pracy narzędzia każdy bunt przeciw destrukcji. P r a w d ą d e m i s t y f i k a t o r s k i e j nie p o z y t y w n y c h ; pozostaje czystą jest, proponuje negatyw - naszym w z r o k i e m diabelskie r o g i . Ś m i e c h d i a b ł a b o w i e m i ś m i e c h nością. o tym błazna odznaczają nie wie, zawiera j a k o s w ó j warunek j a k ą ś a f i r m a c j ę . J a k więc się t ą s a m ą c e c h ą : w swych najgłębszych intencjach jest to śmiech m e t a f i z y c z n y . Ó w ś m i e c h jest szczególną postacią k r y t y k i świata. Przedmiotem negatywna, nawet jeśli widać, nihilizm błazna — choćby skłonny był weń uwierzyć — jest czysto d e k l a r a t y w n y . Powstaje p y t o n i e : czy n i h i l i z m jest j a k o b y ś w i a t u lad i sens, k t ó r e zagwarantowane są j u ż to s a n k c j ą w ogóle m o ż l i w y , czy nie daje się p o m y ś l e ć , skoro nie j e s t e ś m y r o z u m u , j u ż to p r z e d u s t a n o w i o n y m b o s k i m dekretem. w stanie w y j ś ć poza k u l t u r ę , ta nieredukowalna sytuacja zawsze kruchą wyjątkowo d o b i t n i e , że p o r z ą d e k konstrukcją ufundowaną ona działalność nieodłączne odsłania czyni Wszelako świata Śmiech jest chimerycznym ludzkim j e k t e m , z m i e n n y m historycznie i k u l t u r o w o , tylko a więc że ż a d e n t a k i p o r z ą d e k nie istnieje. A f o r y z m Gombrowicza „ ż y c i e śmieje się z r o z u m u " w y w o d z i się z tego ź r ó d ł a . Podobne cechy rzeczywistości, skazuje nas na j a k i ś sens. pro­ J a k w y g l ą d a zatem o d w r o t n a strona d e s t r u k c y j n y c h zabie­ g ó w b ł a z n a . Co stanowi p r z e d m i o t jego u k r y t e j a f i r m a c j i . W r ó ć m y do Gombrowicza. Forma, inaczej nieco rozkładając ironiczne. doksalnie, ale ironii 1 2 jest wynikająca jakaś zmiennych zasadnicza niezgoda ogra­ u n i e m o ż l i w i a jednostce a d e k w a t n ą e k s p r e s j ę , w y t w a r z a w niej poczucie nieustannego rysem degraduje, r a k c e n t y , w y d o b y w a homologiczne w z g l ę d e m ś m i e c h u spojrzenie Wspólnym powiedzieliśmy, nicza, wprowadza „ j a " w stan alienacji. Pow oduje b ó l , p o n i e w a ż historycznie na zastaną odmian zafałszowania. precyzyjniej b y ł o b y Chociaż mówić brzmi to para­ w t y m wypadku, sytuację, że to F o r m a cierpi w s k u t e k deformacji, g d y ż nic takiego j a k z z a u w a ż e n i a s p r z e c z n o ś c i , z k o n f r o n t a c j i tego, co p o d m i o t , samoistne „ j a " u Gombrowicza nie istnieje. W y j ś c i a jest, z t y m , co b y ć p o w i n n o . S p r z e c z n o ś ć p o m i ę d z y ideałem z tej s y t u a c j i nie ma, bo przed F o r m ą nie da się uciec. P o r z u c i ć a jego realizacjami lokalizowano w r ó ż n y c h sferach d o ś w i a d c z e n i a F o r m ę m o ż n a t y l k o na rzecz innej F o r m y : „ U c i e k a m z g ę b ą społecznego. Ironia w r ę k a c h " — to ostatnie zdanie Ferdydurke. b ł a z n a jest s z c z e g ó l n a : nie odnosi się do Wobec tego po- 219 �zostaje n a m u ś w i a d o m i ć sobie t e n n i e w y g o d n y stan, nabrać porzucić zasadę „wszystkie kultury s ą r ó w n e " w swej pracy dystansu do F o r m y . D o p o d o b n y c h w n i o s k ó w dochodzi etnolog- badawczej, ale w i n i e n p a m i ę t a ć , że konsekwentna postawa re­ -błazen. Podkreślając akcentując konwencjonalność nieusuwalną obecność mitu w i e d z ą c j e d n o c z e ś n i e , że m i t m o ż n a naszych zachowań, l a t y w i s t y c z n a przeczy samej sobie. W i k ł a się w t ę s a m ą a n t y ­ w naszym myśleniu, n o m i ę , k t ó r ą r o d z i sceptycyzm. Postawa t a p o c i ą g a jeszcze j e d n ą z a m i e n i ć t y l k o na m i t , n i e u c h r o n n ą k o n s e k w e n c j ę : zmusza do t a k i c h o p i s ó w k o n w e n c j ę na k o n w e n c j ę , sens swojej p r a c y w i d z i w u j a w n i a n i u w k t ó r y c h k a ż d e , nawet najbardziej n a m w s t r ę t n e tej s y t u a c j i . W o b y d w u w y p a d k a c h t y m , co steruje i c h poczy­ zostaje usprawiedliwione l o g i k ą systemu, w k t ó r y m naniami Z r a c j i n i e m o ż n o ś c i uzgodnienia jednego, powszechnie jest pragnienie autentyczności. Wartością, której obowią­ zującego p r o d u k t y w ł a s n e j s a m o ś w i a d o m o ś c i m u s z ą u z n a ć za r e l a t y w n e . sytuuje się „ p o z a d o b r e m i z ł e m " . W tej s y t u a c j i u p r a w n i o n y więc sobie g d y t w i e r d z ą , że o d n a l e ź l i absolutny p u n k t oparcia. N i e m n i e j u ś w i a d a m i a n i e k o n i e c z n o ś c i egzysto­ w a n i a w f a ł s z u j ą c o - m i t y c z n y m świecie k u l t u r y pozostaje w a r t o ś ­ c i ą d e k l a r a t y w n i e a b s o l u t n ą , ze w z g l ę d u n a k t ó r ą dokonuje się interpretacji. D o t y k a m y w t y m miejscu w a ż n e j k w e s t i i w i ą ż ą c e j się ze stanowiskiem konwencjonalistycznym: problem relatywizmu k u l t u r o w e g o . K o n w e n c j o n a l i s t a powiada, że nie m a ponadkulturowych, transcendentalnych kryteriów, żadnych które po­ zwalałyby wartościować kultury, budować ich hierarchię. Mają one swoje r e g u ł y funkcjonowania, w ł a s n e l o g i k i w e d ł u g k t ó r y c h uczestnicy zujące postrzegają rzeczywistość, jak również nieobowią- uniwersalnie modele r a c j o n a l n o ś c i . M o c ą tej r o d n o ś c i s ą w i ę c r ó w n e . Twierdzenie t o , j a k niejedno­ przekonywująco u d o w a d n i a Leszek K o ł a k o w s k i , przeczy t e m u , co p o z y t y w n i e ustanawia. stopniu, 16 co Jest t o twierdzenie w a r t o ś c i u j ą c e w t y m s a m y m teza przeciwstawna, chociaż afirmacja wartości każdy powstało. s ł u ż ą jest s a m o ś w i a d o m o ś ć . A l e c h c ą c b y ć k o n s e k w e n t n i , r ó w n i e ż Zaprzeczają kryterium wartościującego, kultury, zachowanie układ kulturowy jest wniosek, że — p r z y k ł a d o w o — r ó ż n i c a m i ę d z y wegetariani­ nem a l u d o ż e r c ą jest j e d y n i e k w e s t i ą puentuje c a ł y p r o b l e m K o ł a k o w s k i . smaku, Stanowisko etnologia b ł a z n e m podszytego zultacie: w wersji słabej jak pikantnie 1 7 niekonsekwentne, jest więc w re­ w wersji mocnej samodestrukcyjne. N i e niweczy t o rzecz jasna s e n s o w n o ś c i jego wysiłków, wskazuje tylko na istotne trudności tej strategii poznawczej. K o r z y s t a m y w s z a k ż e z o w o c ó w jego pracy jeśli o t y m nie w i e m y . W y z w a l a j ą c y m ś w i a t u j a k b y bardziej l u d z k i śmiechem nawet nadaje w y m i a r : znosi p o w a g ę on i patos w i e l k o ś c i , n o b i l i t u j e t o , co rzekomo niegodne nas, m a ł e , nie­ chciane. K ł u j ą c ą i r o n i ą o d ś w i e ż a spojrzenie: sprawia, że w zet­ knięciu z wartościami zmuszeni t y m s a m y m niedopuszcza jesteśmy stracić naiwność, do i c h estetyzacji i zbanalizowania. W ą t p i e n i e m podsyca w nas c z u j n o ś ć wobec ziemskich a b s o l u t ó w . Tak mógłby wyglądać zestaw n a j g ł ę b s z y c h przeświadczeń dokonuje s i ę t u nie w p r o s t . Przekonanie, ż e „ w s z y s t k i e k u l t u r y etnologa w y k o r z y s t u j ą c e g o w swej p r a c y s t r a t e g i ę b ł a z n a ; t a k s ą r ó w n e " u m o ż l i w i ł o powstanie a n t r o p o l o g i i k u l t u r y j a k o n a u k i . m o g ł o b y p r z e d s t a w i a ć się jego wyznanie w i a r y . W i a r y p o j m o ­ W p r a k t y c e o z n a c z a ł o t o , że a b y z r o z u m i e ć i n n ą k u l t u r ę n a l e ż y wanej nie konfesyjnie, ale j a k o nie d a j ą c y się u s p r a w i e d l i w i ć zawiesić w ł a s n e n o r m y moralne i estetyczne, p o r z u c i ć k u l t u r o w o d y s k u r s y w n i e a k t opowiedzenia się za p e w n y m i w a r t o ś c i a m i . u w a r u n k o w a n e , a w i ę c w z g l ę d n e przyzwyczajenia, g d y ż J e ś l i stwierdzenia te w y d a j ą się n a z b y t m i ę k k i e w s t o s u n k u do tylko w t e n s p o s ó b j e s t e ś m y w stanie z b l i ż y ć się do uchwycenia i n ­ twardych n o ś c i innego, p o j ę c i a o b c o ś c i obcego. Wszelako ó w a k t zawie­ wobec o b i e k t y w n y o h r o s z c z e ń n a u k i , w a r t o p r z y p o m n i e ć w t y m szenia m a korzenie kulturowe. Powzięty został w Europie, jakoby intelektu, zbyt subiektywne miejscu p y t a n i e , k t ó r e Claude Levi-Strauss u m i e ś c i ł w s w o i m w kulturze, k t ó r a zakwestionowała wyższość własnych wartości genewskim b y w t e n s p o s ó b p o d j ą ć w y s i ł e k zrozumienia innego. Rousseau: „ C z y Istnieją konstrukcji wykładzie poświęconym etnolog pisze pamięci c o ś innego niż Jana Jakuba wyznania?" 1 8 w i ę c realne p o w o d y b y głosić, ż e k u l t u r a , k t ó r a tego d o k o n a ł a R e t o r y c z n o ś ć tego p y t a n i a jest w y z w a n i e m nie t y l k o d l a z a k o n u jest k u l t u r ą w y ż s z ą . N i e jest t o racja, dla k t ó r e j etnolog m i a ł b y etnologów. P R Z Y P I S Y 1 L . S t o m m a , Słoń a sprawa etnologii, „ P o l s k a Sztuka L u ­ d o w a " R . X X X V I , 1982 n r 1—4, s. 71—73 T a m ż e , s. 71 W . Gombrowicz, Dziennik (1957—1961), P a r y ż 1962 s. 34—36 Por. J . J a r z ę b s k i , Pojęcie „formy" u Gombrowicza, ( w : ) Gombrowicz i krytycy, K r a k ó w 1984 Gombrowicz, op. c i t . , s. 10 J a r z ę b s k i , op. c i t . , s. 335 2 S 4 5 6 1 1 M . K u n d e r a , Księga śmiechu i zapomnienia, Warszawa 1984, s. 38—39 P . L a g u n a , Ironia jako postawa i jako wyraz, K r a k ó w 1984 S. K i e r k e g a a r d , O powszechnym znaczeniu ironii. Ironia Sokratesa, ( w : ) K . T o e p l i t z , Kierkegaard, Warszawa 1980, s. 220 Tamże. R . Barthes, Mythologies, London—Toronto—Sydney— New Y o r k , s. 12 L . K o ł a k o w s k i , Szukanie barbarzyńcy. Złudzenia uniwersa­ lizmu kulturowego, ( w : ) Gzy diabeł może być zbawiony i 27 innych kazań, L o n d y n 1983, s. 11—24 L . K o ł a k o w s k i , Bałwochwalstwo polityki, „ K u l t u r a nie­ z a l e ż n a " n r 24—25: 1986, s. 8; por. t e ż : J . P a w ł o w s k a , Odwrót od relatywizmu kulturowego, „ S t u d i a F i l o z o f i c z n e " n r 2, 1987 C. L ś v i - S t r a u s s , Jan Jakub Rousseau, twórca nauk hu­ manistycznych, „ T w ó r c z o ś ć " n r 6, 1984, s. 86 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 7 Z o b . R . Barthes, Mit i znak, Warszawa 1970, s. 25—61 8 L . K o ł a k o w s k i , Kapłan i błazen. Rozważania o teologicznym dziedzictwie współczesnego myślenia, „ T w ó r c z o ś ć " n r 10: 1959 9 J . Ortega у Gasset, L'histoire comme systeme, V I s. 4 1 , c y t . za W . Buchner, Rozum i historia, „ Z n a k " , n r 387—388, 1987, s. 44 1 0 t K o ł a k o w s k i , op. c i t . 1 7 1 8 �